Certum 7“vid.

“ ““ 3“ A 4 5— j,.„

— e, — Franc. Duareni(omment.

accipimus, quæ propriè ita dicatur. Ea eſt autem ſola vera lex, quæ generalis, communis,& yniuerſalis eſt. Qui tenkantur legibus. C A P. V. Anta eſt legum auctoritas, vt omnes eis ſubiiciantur, nec J Huum ignoratio quemquam excuſet. l. leges. 9. C. de le- gib. l. conſtituriones. C de iuris& facti ignor.I. I.& 2. hic. Ex- cipitur princeps, qui legibus ſolutus eſt lege,& ſenatuſcon- ſultis: cuius rei meminit Dion in Auguſto. Sed is ſponte ſua le- gibus ſeſe ſubiicir,& ſecundum leges profitetur ſe velle viue- re. l. digna vox. C. de legi. l.z. C. de teſt. l. ex imperfecto. infrà de leg. 3.§.vlt. Inſtit. quib. mod. teſteinfit. Auguſtæ eadem pri- uilegia tribuuntur quæ ipſi principi. l. 6.§. vlt. infrà de iure fiſ- id eſt, immunitates, vacationes, protopraxiæ,& cætera ſimi- lia. Non enim par ius eſt vſquequaque principis„‚& Auguſtæ. I. quod principi. ½8. infrà de leg. ꝛ. alioquin legem condere ea quoque poſſet: quod eſt perablurdum. Deinterpretatione legu. CAp. V J. Mne ius aut certum, aut dubium eſt, vt Fabius ait lib. 12. O- z. Certiiuris nullainterpretatio deſideratur, niſi apud imperitos, apud quos omniaſunt incerta. ſed illud omnino ſe- quendum eſt iudicando, licet forte ratio nobis cognita non ſit. Non enim omnium, quæ à maioribus conſtituta ſunt, ra- tio reddi poteſt:& rariones inquirere eius iuris, quod certum eſt.l.non omnium.&l. ſeq. hic. L.proſpexit. qui& à quib. man. Tunc enim tatio inquirenda eſt, cum de iuris dubij interpre- tatione agitur: ne aduerſus veterum præcepta peccemus, qui in Repu. illud maximè improbant„r6, † Igey; opd- no TD. vt inquit Atiſt. lib. 1. Rhet. cap.37.& Thucyd. lib. 3. in concione Cleonis. Certum verò id rectè dicitur, cuius ſenlus conſuetudine receptus, probatusque eſt: etſi verba fortaſſis obſcura, vel ambigua ſint. l. minimè. I. ſi de interpretatione. hic.l.cum de nouo. C. eod. Dubium ius coniectura volunta- tis,& æquitatis regulaexaminandum eſt. Quainre perperuò meminiſſe debemus illud Celſi, Inciuile eſſe, niſi tota lege perſpecta, de vna aliqua particula eius propofitaindicare; vel reſpondere. l. inciuile hic. Vix enim aliter ſenſus, ac mens le- gislatoris percipi poteſt. Ac meritò Eſchinem Demoſthenes

accuſat, quòd truncatas leges citaſſet. Omnis autem huiaſmo-

di quæſtio ad quatuor locos rhetoricos referri poſſe mihi vi- detur. Primus eſt, ex ambiguo: ſecundus, ex ſcripto& ſenten- tia: tertius, rariocinatio dicirur: quartus, ex contrariis legibus. de quibus hic ordine dicemus.ʒ De ambiguoW. CàA P. VII.

Veſtio oritur ex ambiguo, cùm id quod in lege aliqua

ſcriptum eſt, duas plurèsve res ſigniticat,& vterque ex litigatoribus ſcriptum tuetur, quaſi cauſam ſuam iuuet, ideo ſic dictum, quòd in aa bas partes agi poſſit: vt cum lex pœnam eapitalem ſtatuit,& quæritur, capitalem quam vocemus.vt in 1. z. infrà de pœnis. l. tranſigere. C. detranſactio. Exemplum apud Khetores hoc peruulgatum eſt: Meretrix coronam au- ream ne habeto, ſi habuerit, publica eſto. Vbi quæritur, an co- rona, an meretrix porius publicanda ſir. Alia adduci poſſent exempla, ſi id res expoſceret. Notandum igitur eſt, in huius ambiguitatis explicatione ſuperiorem, inferiorem—; ſcriptu-

ram maximè ſpectandam eſſe, vt ait Cicero,& nos antè docui-

mus;: item cætera huiuſmodi, ex quibus voluntas colligi po- teſt:ſed ad extremum accipienda ſemper erit ea interpreratio, quæ vitio caret. l.in ambigua. hie. Se De ſcripto& ſeuenn..( v. VIII. F ſcripto,& ſententia naſcitur quæſtio, cum aliud ſenſiſſe Lidetur legislator, quàm ſcripſit. Et certum eſt nò en- eaæ temperandum eſſe, vt voluntas ſcriptoris ſeruetur.l. pla- cuit. C. de iudic. Non enim omnia ſcriptis, vt ait Cicero, ſed quædam, quæ perſpicua ſunt, tacitis exceptionibus cauentur. Er nulla res neque legibus, neque ſcriptura vlla comprehen- di, denique ne in ſetmone quidem quoridiano arque imperiis domeſticis rectè poteſt adminiſtrar,, ſi vnuſquiſque velit ver- baſpectare,& non voluntatem eius, qui verba habuerit, at-

*

tenqderc. Cic. lib. 2. de inuen. Si verò non appareat voluntas

1

legislatoris, verborum ſignificationi erit ſeruiendum. I. 1. in- fra de exer. act. l. proſpexit. infrà qui& à quib. Norandæ ſunt igitur circa locum hunc certæ quædam veluti regulæ, quibus ad ſententiam defendendam æquitate ſuadente cõtra rnav vti poſſimus. lus ciuile captari non oportere. l.pen. inftà ad ex-

r 4 4

hib. Legem in ſententiis, non in verbis conſiſtere. l. nominis verbum. infra, de verbo. ſignific. Scire leges non hoc eſſe, ver- ba earum tenere: ſed vim, ac poteſtatem. l. ſcire. hic. Non lice- re ſaluis verbis legis, ſententiam eius circumuenire. l. contra.& ſeq. hic. l. non dubium. C. eod. Benignius accipiendas leges, quò voluntas earum conſeruetur. l. benignius. hic. Æquita- tem, iuſtitiamꝗque ſtricto iure potiorem eſſe. l. placuit. C. de iudi. Quæ ſalubriter pro hominum vtilitate introducuntur, duriore interpretatione contra ipſorum commodum produ- cenda non eſſe ad ſeueritatem. l. nulla. hic. l. quod fauore. C. eod. Exemplum vulgare hoc eſt, ſi lege cautum ſit ſimpliciter, vt qui muros tranſcenderit, capite puniatur:& contigerit ali- quem propulſandorum hoſtium cauſa muros aſcendere. Sed infinita alia paſſim legentibus occurrunt. J. quamuis. infrà de in ius vocan.& ſimi. Ad hunc locum pertinere videtur qui- buſdam ſtatus, qui finitiuus dicitur: vt ſi accuſetur aliquis ſa- crilegij, qui non rem ſacram, ſed in æde ſacra depoſitam fura- tus eſt. l. Diui. infià ad leg. Iuliam pecul. Quæritur enim, an ſa- crilegus iudieandus ſit ſecundum propriam verborum ſigni- ficationem,& an de eo ſenſerit legislator? Quare hic dici po- teſt controuerſia„u εον MQω⅞⁵as eſſe. Aliis videtur, hos ſtatus diſtinguendos eſſe: propterea quòd in ſtatu finitiuo vterque ſcriptum tuetur: cum in hoc ſtatu ſententia verbis opponatur quod ſatis probabile eſt. Sed hæc diſputatio non magni eſt v ſus:& alioqui certũ eſt, inter hos ſtatus magnã eſſe affinitatéẽ.

De ratiocimatione.(C àA P. I X.

Ariocinatio eſt, inquit Cicero, cùm ex eo, quod vſpiam Rdas id quod nuſquam ſcriptum eſt, peruenitur ratioci- nando: nos vulgò legis extenſionem dicimus. Alij collectio- nem vocant: quoniam ex ſcripto colligitur raciocinando id, quod ſcriptum non eſt. Hac dere ſinguſare eſt exemplum& facinus inſigne apud Corn. Tacitum in vita Tyberij: lex lata erat ne virgo laqueo ſtrangularetur. Tyberius iuſſit virginem, quam volebat ſtrangulari, prius vitiari, dainde ſtrãgulari. Pro- inde qui defendit hic ſententiam, non contra ſcriptum dicir, ſed ſuper ſcriptum, vt Fabius ait. Ex quo apparet, quid inter hunc locum,& ſuperiorem interſit. Eſtque hoc genus ratio- cinationis, ſiue collectionis maximè neceſſarium in iuris in- terpretatione. Nam, vt Iulianus ait, non poſſunt ita leges ſcri- bi,vt omnes caſus, qui quandoque inciderint, comprehẽdan- tur: ſed ſufficit, ea quæ plerunq; accidunt, contineri:& cùm in

aliqua cauſa ſententia earum manifeſta eſt, is qui iuriſdictio-

ni præeſt, ad ſimilia procedere, atque ita ius dicere debert. l.ne-

que leges.& ſeq. hic. Huc etiam pertinet quod Vlpianus ait:

Quoties, inquit, lege aliquid vnum velalterum introductum

eſt, bona occaſio eſt, cætera, quæ tendunt ad eandem viilita-

tem, vel interpretatione, vel certè iuriſdictione ſuppleri. l.13.

hic.Et Papinianus: Quod legibus omiſſum eſt, non omitte-

tur religione iudicantium. l. quæſitum. infrà de teſtib. Sed hũc

locum diffuſiſſimè tractat Atiſtot. lib.·. Ethic.& lib. 1. Rhet. Praæclaræ

cap. 35. cuius diſputatio hic inſerta magnopere rem omnem Ariſtote-

illuſtrabit. In hoc igitur maximè verſatur luriſconſulti munus,“⁴e 75

qui artem boni& æqui profitetur, vt non tam verbalegis ſe-7*ea

ctetur, quam mentem eius, acſententiam. d. l ſcire. hic.& le-reſenteu-

gem omnem ſcriptam ad elneiai illam,& communem legẽ, icx.

quæ ſcripto non eſt com Prchenfaeuocer interpretando. Id

enim iudicandum eſt ex lege eſſe, quod etſi nec ſcriptum, nec

fortè cogitatum eſt à legislatore: veriſimile tamen eſt eum, ſi

conſuleretur, dicturum eſle. Inſtit. de legit. pat. tut. Quęmad-

modum autem id fiat, facile non eſt in vniuerſum definire: ſed

exempla varia, quæ legentib. paſſim obuia ſunt in Pandectis,

vice præceptionum homini non hebeti eſſe poſſunt: qualia

occurrunt in his locis. l. cum lex. hic. l.2.§. quid ſi curatores. j.

ad Tertul. l. ſi quis id quod. j. de iuriſd. omn. iudic. I. oratio.

J. de ſponſ.l. ex ſententia. inf. de teſt. tute.§. 1. Inſtit. de legit.

pat. tut. Et huc pertinent etiam ea, quæ in fraudem legis ad-

mittuntur. l. contra legem. hie. l. non dubium. C. eo. vt, ſi quis

non pecuniam crediderit filiofamiliâs, ſed rem aliam fraudan-

di ſenatuſconſulti gratia. de quo vide in l. ſed Iulianus.§. mu-

tui. infrà ad Macedon. Illud animaduertendum eſt, genus hoc

ratiocinationis ſiue collectionis non recipi in eo, quod con ·

tra rationem iuris propter aliquam vtilitatem cõſtitutum eſt⸗

quod ius ſingulare dicitur. l. quod verò. l. in iis. l. ius ſin gulare.

Lquod non ratione: hic. l.. infrà rer. amot. l. 2. lolut. matrim. De

79 imuj ett