jn Tit. De iuſtitia es iure.„

Ar d.„.

kdchi Nec mirandum eſt poetam his verbis vſum fuiſſe, cum Ariſto- his contractibus agere; ac perſequi, quod ſibi debetur, ad fin- et con. teles ipſe ſcribat dxeiau eſſe uανενσσωνα σ»Huuv, id eſt, emen- gulorum hominum vtilitatem haud dubiè reſpicit,& hæco- umle. Aationem iuris. Non enim credendum eſt cuiuſuis id eſſe, ſecd mnia relinquit in cuinſque voluntate& arbitrio. Sæpe tamen um eſ- artificis tantùm periti ac eruditi, ideſt, iuriſconſulri. Hinc Ci- accidit, vt cum in priuatis negotiis aliquid depreh endirur pu- worum cero laudat Seruium Sulpitiũ, quòd ea, quæ proficiſcebantur blicæ vtilitati nocere, ius conſtituatur, quo huic incommodo quod A iure ciuili, ſemper ad æquitatem referret, Philip.9.& Caium occurri poſſit: idque publicum ius tunc dicitur, non priuatum:

Aquilium, quòd iuris ciuilis rationem nunquam ab æquitats

vt(exempli graxia) cùm ea, quæ ad victum pertinét iuſtopre-

appli. fmuana ſeiungeret, in oratione pro Cęcinna. Hinc Conſtantinus re- tio præberi iubentur. l.l.§. curavarnis. infà dè offic. præfect. .Nam mncs. ſcripſit, in omnibus rebus præcipuam eſſe iuſtitiæ, quàm ſtri- vrb. ſic pactum, quo dotis conditio fit deterior, imptobatam z in. eis cti iuris rationem. l. placuit. C. de ĩudic. Sic enim legitur in ve- eſt. l. de die. l. Attilicinus. infrà de pact. dot. ſic donatio inter terpte. va b tuſtis, emendarisque codicibus, nec in eis vlla æqaitatis ſcri- coniuges. l.. infrà de donat. inter vit. ſic tranſactio de alimen- audem„ ptæ eſt mentio: quod non expendentes plerique, in magnos tis. l. cùm hi. infrà de tranſact. ſic hæreditatis fat uræ repudia- nigitut ¹ 5 errores inciderunt. Hinc etiam Celſus adoleſcens dicebat, in tio. lpactum dotali. C. de collat. ſic rerum pupillarinm aliena-

idere."tenhre.

quæſtione, quæ de bono& æquo oritur, plerunque ſub au-

rio..i. infrà de rebus eorum qui ſub tutel. eodemque modo

mratio. reu ctoritate iuris ſcientiæ perniciosè errari ſolere, vt eſt in l. ſi lex commiſſoria in pignoribus;& alia huiuſmodi, de quibus uin con. Ana⸗ ſeruum. S. ſequitur. infrà de verb. obligat. Hæc enim boni& aliss in locis tractaturi lumus.

æqui tractatio propria eſt iuris ſcientiæ,& eorum qni ius pro⸗

Quisiu- ſitentur. Neciuriſconſultus is habendus eſt, qui leges aut prin-

TAενςννσιαα

Heaedus.

riconſal- cipis alicuius, vel reipublicæ conſtitutiones in memoria habet

(quod facile factu eit) ſed qui earum legum vim ac poteſtatem tenet. l. ſcire leges. infrà de legib. id eſt, qui hac arte iaſtructus ac edoctus, legem quamcunque ex bono& æquo interpreta-

Deiure naturali, gentium,& ciuili. HDoOſteaquam diuiſit VIpianus publicum ius àprinato iure, omiſla diſpuratione de publico ſtatim ad ptiuatuin tranſit. Nam tota ferè Iuſtiniani legislatio conſumirur in iure priua-

4 ri poteſt.Itaque iis etiam, apud quos Romanum ius receptum to: quòd de rebus priuatis frequentiores eſſent lites ac con- non eſt, ſed qui legibus patriis reguntur, neceſlaria eſt huius trouerſiæ, quàm de publicis. Ait igitur, priuatum ius, id eſt, arris cognitio; vt melius poſſint de legibus ſuis iudicare. Cer- collectionem præceptorum ad ius priuatum pertinentium, tum eſt autem, hanc artem, qua nulla præſtantior, digniorq́; qudæ his libris continetur; conſtare ex naturalibus prce- Anſtitw eſt, his Pandectarum libris cõtineri,& facilè ex eiſdem à quo- ptis, gentium,& ciuilibus:& hæc ſingula quam vim habeant, dhecdi. uis homine, qui iudicio præ dicus ſit, colligi, atque ediſci poſſe: definitione explicat in l. 1.§. priuatum.& deinceps hic. lus t2nin⸗ etſi inficias non eo, iuſtam abſoluramꝗque methodum tra- naturale, inquit; eſt; quod natura omnia animalia docuit. caulæ& ctandique rationem meritò hic deſiderari. Nallo enim certiore argumento demonſtrari poteſt, ali- plicantur. quid naturale eſſe homini, quàm quod animantibus quoque lammè 8 A d. III. brutis innatum ſit, quæ ſolo naturæ inſtinctu mouentur. gentium, Quæ fint iuris præcepta. Hinc Cicero lib. 2. de Finib. ait, Beſtias ſpecula eſſe naturæ. Et vuiaqu X 7 Lpianus tria iuris præcepta tradit: honeſtè viuere: alte- b. 3.dc Finib-Arque eram,inquir⸗in heſtils vi naturæinſpi- aiuri,& rum manlgdero⸗as 6 cuique tribuere, in l. iuſtitia. e poreſt 1 uacum an Lauede jn Aucarione 4 porem cum ationum hic ldemque ſctiprum eſt in laſtit luſtiniani Quorum præ- Lernimus, lam Raturg vocem videmur audire. Fxen apla Kripium eit in nl.iullanle 1M hic ſatis perſpicuà ſunt, de maris& fœminæ coniunctione, cebrotum duo poſtrema iuſt itiæ propria ſuat, prunum veto& cxteris ſimilibus. Nam omne aniual natura duce ad con- ad omaes alias vututes perrigere videtur. Hoc autem noöonica ſeruandum ſe;& ſpeciem ſuam impellitur, vt Ariſtoteles ait 2clp eredebemus quaſi omala honeſtatis officia les bas⸗& jſb. 1. Politic. Quod autem ait Vlpianus, feras quoque beſtias Verbam : jure cla bixeip iaatur, vr ad aommes iouie per magutra- jſtius iaris peritia cenſeri: ſic accipe, ob iſtius iuris peritiam in Cenſen, mſignis- 2uln coSiP dlnt,Arns Lhn Paret ſo unnam 10yl. pretio,& admiratione eſſe. Cornelius Tacitus in dialogo de? romado ſuge veix 34, Nalt denecCa, 1 345 Birnr Nerdls 19 Allicanet(opinor) Oraro. Huiuſmodi libri eorum extant, vt ipſi quoque qu ege- 27cd. Huecon. G,,„ pianus; quicquid iure ciuili cautum præſcriptumq́; reperirur; runt, non aliis magis orationibus cenſeantur. Seneca epiſt. 77. 5 rulltatem, ſu. ad vaum aliquod horum trium ptæceptorum, quaſi ad ſco- 4 8 Piree e

jus teddi· ſſcauo ſcationes,

pum quendam, referri. Nam etſi hæc ars præcipue ad iuſti-

tiam,& æquitatem referatur, ideoq́; dicatur ars boni& æqui

Id in quoque optimum eſt, cui naſcitur, quo cenſetur. Pli- nius lib.; 3. cap. 1 2. Hæc ars ita exoleuit, vt ſola iam veruſtate

c.l. inf,à b eſſe, vt anè dixi: tamen& aliarum virtutum legislatores ple- Eenleeur ac libro, 37. 2. 1. inuſi a arisoltentatione Lele iuri ope- runque rationem habent: velut cum vetant, ne hatet frattẽm ſeri It. lus Bontlutn vocat VIp lanus, Ju non omla anl. g musi:i capitis accuſet, ne filius patrem in ius vocet, ne à marito ſoli- mantia ſed Omes homines Auntur. las humanurn 2 quibuſ- am Ke- dum exigatur,& cætera eiuſmodi. b dimallis dicitur, 2 Liuio r dec. lib. ⸗Seneca üb. 3 debene- u e,„, Satur, Ca. fic.c. 18. Seruo, inquit, qui negat beneficium dare poſſe, igna- litla:qula 65** rus eſt iuris humani. poteſt enim iure humano, non ciuili da- lere,quæ ecjus. CA T. IIII. re beneſicium. Huius iuris eſt, religio,& pietas in Deum. Nul- iucndt 2& Deue publico& priuato. 1 la enim gens eſt tam fera. nemo omnium tam immanis, quem cognltlo, haius 4 cut in reliquis diſciplinis theſes quędam ſunt, ſue poſitio- non imbuerit deorum opinio; vt inquit Cicero lib. 3. Tuſcul. ceinioſti fum O vt Vlpianus loquitur: ita& in hoc ſtudio, ſfiue arte iu- quæſt. Sed an hoc ius innatum ſit homini, quæritur. Et cer- co, ialil ris. Vnatheſis eſt, ius aliquando ad ſtatum Reipublicæ ſpecta- tum eſt, bellum, ſeruitutem, contractus, vſu exigente& hu- humana- re: quod publicum dicitur. Altera eſt, ius quoddam pertinere manis neceſſitatibus, homines communi quodam conſenſu ullawmedee Quid ſt ad ſingulorum vrilitatem: quod priuatum appellatur. Vnde conſtituiſſe.§. ius autem, Inſtitde iure nat. gen.& ciuil.cům ultos non. luſluus i2 pu bli- oritur diuiſio iuris in publicum,& priuatum, in l. 1.§. huius experientia videlicet edocti animaduerterent, ſe aliter non

ewſt

cam,quid ſtudij. hic.& in Inſtitut. eo. tit. Animaduertendum igitur eſt,

poſſe ſocieratem communem tueri,& conſeruare. Alia cauſa

t, ſed mihl,fuiis., vtilitatem publicam, ac priuatam, quamuis cognatæ ſint atq; videtur eſſe religionis erga Deum, pietatis in parentes,& pa- v ieherlkä varumn.: coniunctæ, tamen inter ſe differre, non aliter, ac res ſingulo- triam,& aliorum huiuſmodi, quæ non minus natura inſita aduerten rum à rebus vniuerſitatis diſtinguuntur, infeà de rer. diuiſ.& creduntur homini, quàm maris& fœminæ coniunctio. Sed ote&ebu- munus publicum ab officio cuiuſque patrisfamiliâs. Ius ergo hæcomnia Vlpianus, vt credibile eſt, exequauit,& ad viuum, benlanon publicum, quod ad vtilitatem publicam potiſſimum reſpicit, ſimplexque ius gentium retulit„ quòd naturæ vis paulò ob- lco. Cim differt à iure priuato, id eſt, quod ad priuatorum hominum ſcurius hic cerneretur quam in maris& fœminæ coniunctio- doqpei- commodum pertinet. Quæ enim de ſacris ſacerdotibus& ne& cæteris rebus, quæ communes nobis ſunt cum brutis. sant legil magiſtratibus conſtituta ſunt, de quibus in hoc primo libro E ſi enim argumentis non leuibus admoneamur, religionem oreles ii V multi ſunt tractatus„& in ptimo lib. Codicis luſtiniani du- erga Deum cauſam in natura pofitam habere, tamen non tam ocviiumn, bium non eſt, quin ea ad tuendum ſtatum publicum maximè ccerta eſt eius rei demonſtratio, quàm coniunctionis, de qua

6. em quamm.„uu ſers

Px pri-

ſpectent. Priuati iuris exempla innumerabilia reperiuntur, de

diximus. Hinc Cicero lib. z. de Inuent. Conſuetudine, inquit,

leö Doli a ad L„„, contractibus omnibus;, de conuentionibus,& aliis eiuſdem ius eſt, quod leuiter à natura tractum, aluit,& maius fecit vſus,

ulg 272—. 4. 1. ⸗ 4 1. 8 ₰ 3. 4

ba e we, Leneris, de quibus lites plures exiſtũt, quàm de publicis. Cùm vtreligionem,& cęrera. Itaque VIpianus vnum, atq; ſimplex 9 44 oriantur. Snim permittit lex emere, vendere, locare, conducere, itemex ius gentium conſticuit, quo videlicet omnes homines natu-