— 13—
posuit et ad comprimendos rebelles in Ralicam expedicionem eos secum vocavit. Ducem etiam Henricum ad hunc laborem omni instantia adducere conatus est. Et quia eum formidabilem Langobardis eæpertus erat, dicebat, se omnimodis sine ipsius praesentia contra eos praeralere non posse. Econtra ille praetendebat, se multis laboribus et expedicionibus tam Italicis quam etiam aliis innumeris, utpote jam senem, defecisse et omni devotione Impera- toriae majestati se obsecuturum affirmabat in auro et argento ceterisque impensis ad eæxercitum contrahendum, sed tamen omnino salva gratia ipsius in persona propria venire posse negabat. Ad haec Imperator:„Deus, inquit, coeli te inter principes sublimavit et divitiis et honoribus super omnes ampliavit, omne robur Imperii in te consistit et Justum est, ut ad confortandas manus omnium huic negotio praecipuum te exhibeas, ut respublica, quae labi coepit, per te convalescat, per quem praecipue hactenus se stetisse non dubitat. Memorem te esse volumus, quod nihil unguam tuae voluntati negavimus et quia in omni honore tuo ampliando semper parati fuimus. Inimicis tuis semper inimici fuimus et nullum adversum te praevalere permisimus. Et ut sacramentorum jidem omittamus, quam Imperio jirmasti, meminisse te volumus consanguinitatis, qua nobis super omnia teneris, ut in praesenti necessitate omni fidelitate, utpote nepoti et domino et amico, nobis concurras et de cetero ad omnia, quae volueris, benevolentiam nostram habeas.“ Cumque duæ adhuc renueret et ad omne obsequium se paratum offerret, se tamen in propria per- sona venire negaret, Imperator assurgens de solio suo, utpote quem angustiae tenebant, ad pedes ejus corruit. Duæ autem vehementer conturbatus de re tam inaudita, quod humiliatus in terra jaceret, sub quo eurvatur orbis, quanto- cyus eum a terra levat nec tamen ejus consensui animum inclinat.“
Kürzer sagt das Chronicon Montis sereni, d. i. von Lauterberg oder Petersberg bei Halle zum Jahr 1180 ¹): „Fertur, quod cum Imperator Mediolanum obsideret, viribus suis jam valde attritis, principes Saæonie ad locum, qui Bartenkirche dicitur et est in introitu Alpium, evocavit et, ut negotiis suis auæilium ferrent, rogavit; omnibus autem aliis hoe alacriter spondentibus, duæ, licet in prioribus eæpeditionibus fidelem se ei exhibuisset, hac tamen vice, quia jam cum Langobardis contra Imperatorem conspiraverat, suum ei prorsus auæilium denegavit. Imperator vero cum tanta humilitate ei supplicavit, ut etiam pedibus ejus prosterneretur, cum quidem ille eum negligens nec jacentem attolleret nec in eo, quod petebatur, aliquatenus consentiret. Quod factum Imperatoris ei odium acquisivit et utrum juste an injuste, lector Judicet.“ 8
Einen neuen Umstand erwähnen die Annales Stadenses auctore Alberto zum Jahre 1177 ²):„Imperator scisma fastidiens de pace cogitavit. Nam Alexandro jam regna omnia consenserunt...... Circa idem tempus imperator Mediolanensibus offensus, principes in auæilium vocavit et praecipue Heinricum ducem. Qui eum ei difficilis esset, ad pedes ejus procidit, quem duæ levare contempsit. Sed imperatriæ eum levavit, dicens:„Surge mi domine, memor esto casus hujus et memor sit Deus!“..... Fortuna ducis a tempore, quo imperatorem levare contempsit, labefactari coepit.“
Otto von St. Blasien im Schwarzwald endlich stellt die Sache so dar ³):„Mediolanenses...... videntes eercitum Cesaris defluſæ)isse rursus rebellare presumunt. Imperator itaque angustatus legatos in Germaniam pro supplemento exercitus direæit simulque ad Heinricum, ducem Saxonie et Bavarie, ut Clavenne ad colloquium sibi occurreret. Venientique obviam procedens, ut perieclitanti imperio subveniret, plus quam imperialem deceret maje- statem humiliter efflagitavit. Duæ itaque Heinricus, utpote solus ad subveniendum imperio hoc tempore potentia et opulentia idoneus, Goslariam, ditissimam Saæxonie civitatem jure beneficii pro donativo ad hoc eæpetiit. Cesar autem, tale beneficium sibi invito extorqueri ignominiosum existimans, minime consensit. Pro quo Heinricus iratus ipsum in periculo constitutum recedens reliquit.“
Die Würdigung dieser vier Berichte dürfte durch einen Vergleich nicht wenig erleichtert werden. Dass sie in einem und dem anderen Punkt übereinstimmen, in anderen aber auseinander gehen, ist augenfällig. Einig sind sie in der Behauptung, der Kaiser habe, gedrängt durch sein Verhältniss zu Italien, des Herzogs Heinrich Unterstützung inständig gesucht, sie zu erlangen bei einer Zusammenkunft selbst sich tief gedemütigt und doch seinen Zweck nicht erreicht, wo- bei aber zu bemerken, dass sie nicht mit gleicher Bestimmtheit für die Realität des Factums eintreten. Auch darin kommen sie überein, dass sie über die Zeit, wann dieses geschehen, nur in ganz allgemeinen vagen Ausdrücken sich ergehen,
¹) Chronicon Montis Sereni bei Mencken,§S. R. G. II. pag. 197. ¹) Pertz, M. G. 8S. XVI. pag. 548. ¹) Böhmer, Fontes R. G. III. pag. 604.


