stipatum choro juventutis, vallatum indicibus atque sicariis, inflatum cum spe militum, tum collegae mei, quem ad modum dicebat ipse, promissis, circumfluente colonorum Arretinorum et Faesulanorum exercitu; quam turbam dissimillimo ex genere distinguebant homines percussi Sullani temporis calamitate. Vultus erat ipsius plenus furoris, oculi sceleris, sermo arrogantiae:„sic ut ei jam exploratus, et domi conditus consulatus videretur.“ Atque istum maxime adolescentium familiaritates appetiisse, quorum molles et fluxi animi facile capiebantur, considerantes et legentes. quales Sallustius istius socios describit, quam terribiles habuerit copias atque opes paratas haud difficulter intelligemus. Adde quod ille scriptor aliam ac velut praccipuam furoris Catilinae causam profert, animum istius impurum. diis ho- minibusque infestum, neque vigiliis, neque quietibus sedari potuisse; ita conscientiam mentem vexavisse; atque vix mireris, quod accelerare rem quam maxime sibi proposuerit, convocatisque principibus, qui eadem sentirent, tandem consilia aperuerit. habita acri illa oratione:„quae quousque tandem patiemini, fortissimi viri?“ etc. etc. quare si res novas melioresque vellent, ipse et Antonius consules ut crearentur, operam darent. quo facto omnia consilia sua perfici posse.

Sed rumores conjurationis per totam urbem diffusi tanto Ciceroni commodo erant, ut, quoniam pleraque nobilitas invidia aestuabat, et quasi pollui consulatum credebant. si eum, quamvis egregius, homo novus adeptus foret, appropinquante periculo invidiam atque superbiam posthaberent, atque ita Cicero nobilitatis illa claustra refringeret, ommiumque consensu consul designaretur. Catilina repulsam ferret. Minime vero concidit iste, sed audacior factus eo usque furoris processit. ut denique ipse cum maxima sociorum parte pessumdaretur.

Cicero igitur consul res eas gessit, quae cujusque aetatis hominum omnium ad se adverterent admirationem, neque solum rerum gestarum vis ac gravitas animos legentium commovet, sed ipse consul et sapienter et feliciter administrata republica in clariore luce eas posuit; atque oratore perfecto Romae tum opus fuisse ad regendam rempublicam ostendit. Ommibus enim numeris absolutus ille orator jam non tam singulorum civium commodo. quam universae civitati inservit. quippe qui prodierit in scenam pulcherrimam princeps imperii reliquorum omnium regnorum victoris saepissimeque praestandi ingenii virtutisque nanciscatur occasionem. Et sane mirum est, quod hominem ita occupatum, ut rerum diversissimarum curam haberet, in tanta diligentia et industria, ne una quidem effugit, quo studio tranquillitati reipublicae consuluerit, quo ingenii acumine occultissima malitiae consilia detexerit, qua constantia in maleficos animadverterit: pacis artibus litteris-