— 46—

vitae et magistra offieiorum sit, Iovem dicit esse. Ac ne quis naturae lege commemorata nescio quarum haeresium in me latentium concipiat suspicionem, Ciceronis ipsius verba adscribam luculentissima ex libro de Ofſic. III, 5. Ipsa na- turge ratio est lex divina et humana: cui parere Qui velit(omnes autem parebunt, qui secundum naturam volent vivere) num- quam committet, ut alienum appetat, et id, guod alteri detraxerit, sibi assumat. Etenim multo magis est secundum naturam ercelsitas animi et magnitudo, item comitas, justitia, liberalitas, quam voluptas, quam vita, quam divitiae; guae Quidem oontemnere et pro nihilo ducere, comparantem cum utilitate communi, magni animi et excelsi est? detrahere autem alteri sui commodi causa, magis est contra naturam, Quam mors, quam dolor, guam cetera generis cqjusdem. Itemque magis est secun- dum naturam, pro omnibus gentibus, si ſieri possit, conservandis aut juvandis maximos labores molestiasque suscipere, quam vivere in solitudine, non modo sine ullis molestiis, sed etiam in maximis voluptatibus, abundantem omnibus copiis. Idem de Republ. III, 22 et apnd Lactant. Instt. VI, 8. Suscipienda igitur dei leæ est, quae nos ad hoo iter dirigat, illa sancta, illa coelestis, quam M. Tullius in libro de Ne publica tertio paene divina voce depinæit; eujus ego, ne plura dicerem, verba sub- jeci. Est quidem vera ler recta ratio, naturae congruens, diffusa in omnes, constans, sempiterna, quae vocet ad officium zubendo, vetando a fraude deterreat, quae tamen nelue probos frustra jubet aut vetat, nec improbos jubendo aut vetando movet. Huic legi nec obrogari fas est, neque derogari ex hao aliquid liect, neque tota abrogari potest. Nee vero aut per senatum aut per populum solvi hao lege possumus: negue est guaerendus explanator aut interpres qjus alius: neo erit alia leæ Romae, alia Athenis, alia nunc, alia posthac; sed et omnes gentes et omni tempore una lex et sempiterna et immutabilis continebit, unusque erit communis quasi magister et imperator omnium Deus; ille legis hujus inventor, lator; cui gui non parebit, ipse se fugiet, ac, naturam hominis aspernatus, hoe ipso luet maximas poenas, etiam si cetera supplicia, quae pu- tantur, effugerit. Idem de Legg. II, 4. Non tum denique incipit lex esse, quum scripta est, sed tum, quum orta est: orta autem simul cum mente divina. Ut illa divina mens summa lex est, item, quum in homine est, perfecta est in mente sapientis. Firmasse mihi videor hoc, omnis virtutis honestatisque originem paganos philosophos pariter ac Christianos in uno Deo quaerere, universae naturae conditore, et humanae mentis summo et auctore et exemplo, nec quidquam inter utramque mentem discriminis statui, nisi quod divina aeterna sit omnibusque numeris absoluta, humana ex parte aeterna et ita comparata, ut ad perfectionem per gradus accedat. Hoc qui breviter vult dicere et vitare barbara vocabula(perfectibilis et perfectibilitas), Seneca duce utatur, qui Epist. 92.§. 25. hacc habet: Diis immortalibus solis et virtus et beata vita contigit, nobis umbra quaedam illorum bonorum et similitudo: accedimus ad illa, non pervenimus. Ratio vero diis hominibusgue communis; haee in illis consummata

est, in nobis consummabilis. Sed ad desperationem nos vitia nostra perducunt.

Superest, ne vanus promissor habear, ut, qualem esse voluerint„veram virtutem“ pagani Philosophi, demonstrern. Ac primum quidem ita definiunt, ut eam appellent affectionem animi constantem convenientemgue, laudabiles efficientem eos, in quibus sit, et ipsam per sese, sua sponte, separata etiam utilitate, laudabilem, ex qud proſiciscantur honestae voluntates, sen- tentiae, actiones, omnisque recta ratio; ipsamque virtutem brevissime rectam rationem dici posse existimant. Sunt haec Cice- ronis verba in Qu. Tusc. IV, 15., qui eadem fere habet V, 13. Humanus animus, decerptus ex mente diving, eum alio nullo, nisi cum ipso deo, si hoc fas est dictu, comparari potest. Hio igitur si est excultus et si ejus acies ita curata est, ut ne caecetur erroribus, sit perfecta mens, id est absoluta ratio, quod est idem virtus. Huc ſetiam pertinent, quac scripta sunt in Qu. Acad. I, 5. Suam enim cujusque rci naturam a Deo datam perfici volcbant, in caque perfectione summum bonum inesse. llomines autem naturam habere partim cum belluis, partim cum Deo communem; hujus esse principatum ct ad eam omnia

— debere referri; quod si fiat perſici eum; fieri autem, nisi virtute colenda, non posse. Hoc modo virtutem sequi, id est vivere ecundum naturam, cum suam cujusque hominis, tum communem omnium hominum, tum vero universam sive divinam. Ac- acenrfecta mens non nascitur cum homine, sed fit, sensim bonis artibus tractandis et contemplanda rerum natura, hoc est phi- un sophiae studio. De ista naturae ac rationis humanae convenientia cf. Beieri, viri litteratissimi ac desideratissimi, Exceurs. awif. ad Cic. de Off. III, 3. 5. T. II. p. 426 sqd. et Exc. VII et VIII ad I, 4. T. I. p. 323 sqd. Adolescentibus commendo, ut hibant, quae sunt ap. Cic. de Ol. I, 4. 5. 6. de Legg. I, Za. et de Fin. III, 21. Senec. Ep. 74. 90. 104. Iade facile 188 igent, non defuisse paganis, philosophiae tantum operac insumentibus, id quod nos religionis appellatione comprehendimus, F neologi certatim ponunt in quodam fragilitatis et inſirmitatis humanae sensu, qui non ex nobismet ipsis, sed ex numinis d Vestate, nos nostraquo pendere et illuc cogitationes, voluntates et acliones omncs dirigere loceat. Eodem fere modo An„ de Inv. II, 5. Religio est, qude superioris cujusdam naturae, quam divinam vocant, curam caerimoniamdue d Int Varro ap. Augustin. de Civ. VI, 9. bene distinguens a superstitioso dicit timeri deos, a religioso tantum vereri non ut hostes timeri. Ita incultos populos(v. Tacit. Germ. c. 9) et cultiores homines altorum antiquorumque T atjitudines ac silentia reverentia quadam implent et, ut Seneca Ep. 41. ait, numinis fillem faciunt. Plin. H. N. xl, 8 ec is auro fulgentia atque ebore simulacra, quam lucos et in iis silentia ipsa, ador amus. Ab hac innata verecundia

1 Aptales partim ad stultissima et atrocissima sacra deflexerunt, partim sanctissimas leges tulerunt, quales sunt, quae affe- r uII tabulis a Cic. de Legg. I, 7„Ad divos adeunto caste: pietatem adhibento: opis amovento: qui sacus faxit, en windex erit.— Olla, propter quae datur homini adscensus in eoelum, Mentem, Virtutem, Pietatem, Fidem

⁵

4

7

4 1