18
que paene spatio late diffusum. horrore silvarum squalentium inaccessum(nisi qua vetus illa Romana virtus et sobria iter composuit latum) barbaris et natura locorum et coeli inclementia refragante. Hane ergo paludem spumosis strependo verticibus amnis irrumpens et undarum quietem permeans pigram, me- diam velut finali intersecat libramento: et tanquam elementum perenni discordia separatum, nec aucto, nec imminuto agmine, quod intulit, vocabulo et viribus absolvitur integris, nec contagia deinde ulla perpetiens, oceani gurgitibus intimatur. Quodque est impendio mirum, nec stagnum aquarum rapido transcursu movetur, nec limosa subluvie tardatur properans flumen, et confusum misceri non potest cor- pus ete.) Der Anfang dieſer Schilderung iſt luͤckenhaft.— Joh. v. Müller(Schweizergeſch. Th. 1, S. 68) meint, es ſei hier wol vom Rheinfalle die Rede. Ukert dagegen(Gallien S. 158) ſagt, Amm. Marc. rede ohne Zweifel von dem Theile des Fluſſes, der zwiſchen der Quelle u. dem Bodenſee ſich befinde, alſo nicht von dem Rheinfalle bei Schaffhauſen unterhalb des Bodenſees. Aufefallend ſei freilich, daß keiner der Alten den Rheinfall erwähne.— Daß Amm. Marc. von dem Rheinfalle oberhalb des Sees ſpricht, mag richtig ſein. Da der Rhein jedoch in ſeinem Laufe von der Quelle bis an den See keine Stelle hat, die man mit den Waſſerfällen des Niles vergleichen kann, ſo möchte die Anſicht des J. v. Müller die rich⸗ tige ſein. Amm. Marc. redet ſicher von den Waſſerfällen des Rheines, nur ſetzt er ſie irrthümlich oberhalb ſtatt unterhalb des Sees— ein Irrthum, der verzeihlich iſt.— In einer andern Stelle ſagt unſer Schrift⸗ ſteller, nördlich von der Stadt Rauracum befinden ſich viele Inſeln im Rheine.(XVI. 11: Das Römer⸗ heer ſteht bei Rauracum. lisdem diebus exercituum adventu perterriti barbari——— occupaltis insulis sparsis erebro per flumen Rhenum—).— Auch erwähnt Amm. Marc die rauraciſchen Berge(den Schwarz⸗ wald u. die rauhe Alp), auf denen die Donau entſpringe, u. die der Gränze Rätiens nahe wären(XXII, 8: Amnis vero Danubius oriens prope Rauracos montes confines limitibus Raeticis). Es iſt dies wol dasſelbe Gebirge, das er an einer andern Stelle Marcianae silxae nennt(XXI, 8: Discedens inter haec Julianus— Rauracis—. Profecturus itaque per Marcianas silvas, viasque junctas Istri fluminis ripis, inter subita vehementer incertus id verebatur etc.). 20.(32) Claudius bell. Get. V. 332: Utraque Romuleo praetendens flumina ¹) regno.
Primo fonte breves, alto mox gurgite regnant,
Et flavios cogunt unde coëunte minores
ln nomen transire suum.
V. 338. Ambo habiles remis, ambo glacialia secti
Terga rotis: ambo Boreae Martique sodales.
§. 4.
Die Rhein⸗Mündnung und das Rhein⸗Delta.
Der Rhein theilt ſich ²) zuerſt in der holländ. Provinz Geldern nahe der preuß. Gränze zwiſchen Pan⸗ deren u. der Sternſchanze unter 23⁰ 42“ O. L. u. 51° 480 N. Br. in 2 Arme, wovon der linke der Haupt⸗ arm iſt, eine Breite von 105 rhein. Ruthen hat u. den Namen Waal annimmt, während der rechte, kleinere, 75 Ruthen breite den Namen Rhein behält.
1) Se. Rhenus et Danubius. Vgl. die unmittelbar vorhergehenden Verſe§. 2.— 2) Die Angaben ſind größtentheils nach v. Hoff's Teutſchland u. nach C. Fr. V. Hoffmann’s die Erde u. ihre Bewohner.


