— 4—

Et quo magis demonstret, quanti faciat egregium illum Terentii interpretem, ad eundem alio loco(Opp. tom. 29 p. 173 sq.) redit et quasi cumulum addit vir earum rerum, si quis alius, apprime intelligens:

„Ich habe in der Dramaturgie gesagt, wie viel ich auf ihn halte. Es wäre nur zu wünschen, dass wir ihn lauter und rein hätten. So aber, wie wir ihn jetzt haben, ist nicht allein vieles verderbt, sondern auch vieles mit eingeflossen, welches vom Donatus gewiss nicht ist, etc.“

En tibi quam Aristarchus noster de Donato tulit sententiam. Enimvero praeter omnes, quotquot sunt, Romanorum Grammaticos atque interpretes Aelius ille, quippe qui, Orator Urbis Romae et Grammaticus zcr' εεοννν a veteribus appellatus, utrique arti studiisque et rhetoricis et grammaticis novam plane formam novumque ardorem attulerit, propter Commen- tariorum suorum vetustatem solito maiorem ac singularem ingenii doctrinaeque copiam in fabulas Terentianas effusam dignus est, qui talem existimatorem suique praeconem invenerit. Sed Donatus non solum iudicem et laudatorem, verum etiam vindicem nactus est Lessingium, ea quidem ex parte, qua is, quo inter omnes eminebat ingenio critico, primus ostendit, qua ille mentis acie Terentianam poesis dramaticae artem, comoediarum oeconomiam atque personarum ethologiam edocuerit. Qua quidem re quum poetae tum interpretis studiosi ad novum quen- dam studii vigorem excitati sunt. Postquam enim, quales essent Commentarii Donatini, monuit Lessingius, viri docti haud pauci hoc iudicio tantum non inaudito evocati iidemque summa auctoritate permoti, ad vindiciarum restitutionisque, qua illi indigebant, laudem prosiluerunt. Ac pro- fecto si quis Donati Commentarios una cum Terentio attentius diligentiusque legit, artis et dramaticae et scenicae non tam interpretem quam praeceptorem cognoscere sibi videtur.

At haec non una est Commentariorum Grammatici illustris praestantia. Nam praeter artis Terentii comicae et histrionum scenicae explanationem eadem perspicuitate atque brevitate insignem animadvertere licet sermonis Terentiani proprietatem naturamque mira quum eruditione tum iudicii subtilitate enucleatam, et ea quidem latinitatis elegantia, ut Donatum huius virtutis in Terentio uno fere ore a veteribus, in primis a Cicerone, tantopere praedicatae non infelicem imitatorem esse iure existimes. Huc accedunt comicorum graecorum, quos secutus est Terentius, Menandri, Diphili, Apollodori, quorum comoedias, quas tunc quidem Romanorum eruditissimus quisque manibus versabat, nunc vero nos iniuriosa seculorum barbaria perditas dolemus, reliquiae, partim et plerumque quidem graece, partim vero etiam, sed raro, latine, breviter exhibitae, vel saltim earum mentio aliqua ad usum nostrum haud inutilis, vel, id quod gravissimum est, perdiligens et acuta graecarum fabularum cum romanis comparatio, ex qua eo certius colligimus, Terentium non in servos quosdam imitatores referendum esse, sed multa aut detraxisse aut de suo addidisse aut personarum characteres quos dicunt saepe mutasse aut

duas tresve graecas fabulas in unam latinam arte eximia conformasse, quae est illa contaminatio