9

magis minusve crudeliter in eos se gererent, Trajanus, Hadrianus, Antoninus Pius, Marcus Aurelius, Septimius Severus, Maximinus Thrax. Concedendum sane est, non ita ex innata quadam malitia et crudelitate sed magis propter errores,„quibus ducti saluberrimum fore rebus Romanis putarent, si peregrina haec sacra exstincta essent, eos in Christianos animadvertisse. Nihilo minus illi neque aliter contra novam religionem fecerunt neque aliis causis permoti erant, quam qui postea nomen Christianorum adorti in maximum auctoris nostri odium incurrerunt. Vix quisquam dicat, Decium vel Diocletianum minus generosi animi ingenuaeque voluntatis fuisse quam Trajanos et Marcos Aurelios. Et Decium et Diocletianum et Trajanum et Marcum Aurelium et qui alii gloriam virtutis et probitatis meruerunt, non caeco contra Christianos odio aut nefaria trucidandi voluptate persecutores nominis Christiani exstitisse, quis est, quin ignoret? Imo quo magis egregii illi imperatores res Romanas servare, fulcire, augere studebant, eo fortius contra eos sibi pugnandum esse censebant, qui sacra Romana a majoribus in utilitatem salutemque imperii religiose observata relinquerent et nova peregrinaque atque ab illis prorsus aliena sacra sectantes res Romanas evertere viderentur. Quodsi ex cadem causa Decius et Diocletianus antiquam religionem defendebant, ob quam Trajanus, Hadrianus, Marcus Aurelius, alii, qui fit, ut Lactantius hos benos principes nominet et contra illos ut nequissimos homines invehatur? Num forte Lactantium latuit, eandem rationem in illos atque in hos imperatores valere? Minime, quum eum auctorem exquisitae satis doctrinae fuisse appareat, qui hoc praetermittere non posset. An denique alia causa eum permovit? Equidem nullam cognovi nec invenire possum, nisi quae in ipso libelli consilio et ratione posita sit. Namque non historias sibi proposuit Lactantius scribere, sed persecutorum Christianae religionis mortibus describendis docere, quam luculenter vim suam in hostes divini nominis Deus exercuisset. Itaque de iis prorsus tacere voluit, qui quamvis infestos se contra Christianos gessissent, tamen nullam in hac terra poenam perpessi essent. Nam quum per totum libellum in Christianae religionis osores invehatur, facere non potuit, quin nullum, qui adversarius Christi apparuisset, jam hac in terra misere punitum esse ostenderet. Quoniam igitur Trajanus, Hadrianus, Marcus Aurelius aliique nullam in extrema vita aut in morte poenam criminis acceperant, non dubitavit, id quod alias nunquam sustinuisset, eos bonos principes nominare.— Hac quidem re ut contra conscientiam omnium Christianorum peccavit, ita contra veritatem dixit Lactantius,„nullos inimicorum impetus ecclesiam esse passam“. Hoc vix mihi demonstrandum erit, quum adeo inter omnes constet, ut nemo quidem de ea re dubitet, quisque vero, quomodo scriptor noster ita veritatis rationem negligere potuerit, jure quaerat. Etiamsi tempora sub imperatoribus Neronem et Domitianum secutis laetiora antecedente actate viderentur et religione sacra per multas terras extensa aliquo modo sane status ecclesiae floridior esset, tamen continuo sive a populo sive ab imperatoribus eorumque per provincias praefectis ita contra ecclesiam saevitum est, ut manifesti erroris coargui posset, qui nullos impetus contra illam factos 2