Aufsatz 
Die Grundsätze und Mittel der Wortbildung bei Tertullian : Fortsetzung / von G. R. Hauschild
Einzelbild herunterladen

3

Bedeutung zu fixieren) oder um eine von ihm erst eingeführte, dem griechischen Wortsinne entsprechende neune Bedeutung bereits gebrauchter Wörter dadurch zu bezeichnen) oder um eine als zulässig oder notwendig erkannte lateinische Neubildung dadurch in das rechte Licht zu setzen.)

Oft stellt sich im Verlaufe der Rede anstatt der anfänglich gebrauchten Umschreibung die Neubildung ein. ²)

Ganz in derselben Weise geht nun auch in Tertullian's Schriftwerken das Lateinische dem Griechischen voraus, und zwar geschieht dies für folgende griechische Wörter:

) Cic. de Fin. I, 6, 21: imagines quae eldνα nominant(cf. G M W T. I, S. 18); 1b. II, 4, 13: Ergo illi intelligunt, quid Epicurus dicat, ego non intelligo? ut scias me intelligere, primum idem dico volup- katem quod illi νιν. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat: hic nihil fuit quod quaereremus.

*) Cic. de Fin. III, 6, 20: primum est officium id enim appello αεηνοον. Ib. 7, 24: quae autem nos aut recta aut recte facta dicamus, si placet, illi autem appellant 2αντοοeνμαρτα, etc. Ib. 7, 26: Quum enim hoc sit extremum sentis enim, credo, me jam diu, quod TEXog Graeci dicunt, id dicere tum extremum, tum summum, tum ultimum: licebit etiam finem pro extremo aut ultimo dicere(cf. ib. I, 12, 42). Ib. 16, 55: bonorum alia sint ad illud ultimum pertinentia sie enim appello quae reltε dicuntur: nam hoc ipsum instituamus, ut placuit, pluribus verbis dicere, quod uno non poterimus, ut res intelligatur, alia autem efficientia quae Graeci oοuτιν, worauf er im Folgenden kurzweg nur noch von pertinentia et efficientia spricht. Ib. 21, 69: Incommoda autem et commoda ita enim euonoriuorc et duενεροασmπσναιμαάσαναια 9appello.

³) Cic. de Fin. I, 6, 21: infinitio ipsa quam Aπνπειεεεμασν vocant. Ib. III, 5, 17: Rerum autem cognitiones, quas vel comprehensiones vel perceptiones, vel, si haec verba aut minus placent aut minus intelliguntur, zaraers appellemus licet. Ib. 21: cepit intelligentiam vel notionem potius quam appellant 2vοααν illi. Ib. 7, 23: appetitio animi quae 69 h, Graece vocatur(u. so öft. vergl. auch N. D. II, 22, 58), womit appetitus wechselt, wie z. B. V, 6, 17 u. de Off. I, 28. Tusc. IV, 9, 20: Eæcandescentia autem sit quae Suμαιασσς Graece dicitur. Ib. 10, 23: aegrotationes quae appellantur a Stoicis Aνιμαμαναα.

*) Anziehende Belege hierfür haben wir in Cic. de Fin. III, 10, 33: Id autem sequens illud etiam

quod prodesset εᷣμαρνεμα enim sic appellemus, verglichen mit Ib. 21, 69: et emolumenta et detri- menta quae εᷣ αιναα et S³⁵μᷣe appellant. Ferner Ib. 14, 45: recta effectio ⁴mρι⁵⁶ο˙εοσαασ enim ita appello, quoniam rectum factum αταο˙σια(vergl. Anm. 5 und de Off. I, 3). So zeigt sich

de Fin. III, 10, 35: perturbationes animorum, quas Graeci αοσ appellant, als Neubildung im Vergleich zu de Off. II, 5 motus animi turbatos quos Graeci αmν nominant und zu Tusc. IV, 5, 10, wo π˙mσ noch vor- angestellt ist. Den deutlichsten Beleg hierfür liefert Cic. N. D. I, 16, 43: anticipationem quandam deorum, quam appellat ραmπάναν Epicurus, id est, anteceptam animo rei quandam informationem verglichen überdies mit 17, 44: hanc nos habere sive anticipationem, ut ante dixi, sive praenotionem deorum sunt enim rebus novis nova ponenda nomina, ut Epicurus ipse πν οQ/o appellavit, quam antea nemo eo verbo nominarat.

Desgl. Ib. I, 19, 50: naturam, ut omnia omnibus paribus paria respondeant. Hanc ioovoulav appellat Epicurus, id est aequabilem tributionem(selbst erst Neubildung) verglichen mit I, 39, 109: Confugis ad aequi- libritatem sio enim iooνοαεαmν, si placet, appellemus. So erscheint opportunitas sic enim appellemus

eDlαορεαν⅔ õ(de Fin. III, 14, 45), als Neubildung, verglichen mit de Off. I, 40, 142: Tempus autem actionis opportunum Graece eueo⁸νεα, Latine appellatur oceasio. Tertullianische Neubildungen in Citaten werden im Folgenden zunächst nur mit NB. bezeichnet werden.