—————

10

permittit judicibus, quantum ab Atheniẽéſibus olim bonceſſum fuit. Nam Athenis iudices antequam cauſſas audirent, iurabant ſe de quibus rebus leges ſtaruiſſent, de his ex legibus ſententiam laturos de quibus nullæ leges forent, mente, ſententiaque xquiſ ſima iudicaturos. Auctor Pollux lib. 8. Onomaſticęn. Idem facere debet bonus princeps,& potiſsimuùm iudici præcipere, vt ſtricto iuri æquitatem præferat. In hanc rem vide titul. Inſtitutionum de offic. iu- dic. Cum autem ſolum principem dico,non ita ſanè volo accipi,vt non excipiatur Senatus, aliique magi- ſtratus, quibus auctoritas ius faciendi tributa eſt. l. non ambigitur. l.& deo. hic. l.z. C. de offic. prætc.

præt.orient. De conſuetudine. C A P. IT.

ιOnſuetudo, ius eſt non ſcriptum, quod in mo-

rem vetuſtas vulgi approbatione perduxit. Hæc difnitio fetè ſumpta eſt ex Cicerone lib. z. de inuent. Dicitur ius, quòd inter genera iuris connumeretur,& auctoritatem legi parem habeat. 1. diuturna. J. ſed& ca.& ſeq. hic. Idem Cic. lib. z. de inuent. Dicitur non ſcriptum:vt diſcernatur à lege,& aliis partibus iuris, quæ ſcripto continentur. l. ius ciuile. ſupraà de iuſt.& jur.§. onſtat Iaſtit. de iure nat. gen. Dicitur, quod in morem vetuſtas,&c. quia vſus,& tacita quædam ap- probatio populi neceſſaria eſt ad inducendam cõſue- tudinem. Dicitur vetuſtas: quia non ſufficit vſus po-

uli, niſi longus,& inueteratus ſit.l. de quibus.& aliis ſeq. hic. quod de annis decem vulgò intelligitur. Ve- rùm quia nullibi hoc tempus definitum reperitur, ar- bitror tunc diuturnum vſum iudicandum eſſe, cum apparet homines iam aſſueuiſſe illi inſtituto,& ratio- ni viuendi, idq́ne arbitrio iudicis relinquendum eſle. arg.l.l. infrà de iure delib. nam iuris noſtri auctores modò inueteratam conſuetudinem requirun t, mo dò longam, ſiue diuturnam, modò plurimorum anno- rum. d.l. de quibus.& aliis ſeq Nec mihi videtur in-

ueteratum, aut vetuſtum recte dic quod decem an-

norum tantùm eſt: etſi præſcriptio longi temporis,

interdum dicatur, decem, aut viginti annorum, vt in

tit. C. de præſcri. longi temp. Conſuetudo enim non

priuati eſt hominis, ſed populi vſus. Itaque ius publi-

cum ex conſuetudine, ius hominis priuati ex præſeri-

ptione naſcitur. Ac mihi ſane magis probatur opinio

corum,& his verbis magis conuenit, qui putant tem-

oris vſum requiri, quod hominum memoriam ex-

cedat. Sed melius eſt, quæ lege definita non ſunt, iu-

dicis arbitrio relinquere, vt Ariſtoteles monet lib. r.

Rhet. Cum igitut difficilis ſit probatio conſuetudi-

nis, vtile eſt, iu dicium aliquod contradictum profer-

re, quo ea confirmata ſit. l. cùm de conſuetudine. hic.

Contradi- Contradictum iudicium vocamus, cùm altero ex li-

tum iudi- tigatoribus contradicente,& talem non eſſe conſue-

cium quid. udinem contendente, iudicatum tandem eſt pro

conſuetudine. Ex iam dictis facilè intelligi poteſt, ſi

varius fuerit vſus populi, aut variè iudicatum, non eſ-

ſe conſuetudinem: quoniam approbatione populi

R⸗ſponſum opus eſt. arg. lnam imperator. hic. Itaque Athenien-

Aehenienſi ſes,cùm Apollo eis reſpondiſlet, vt eas potiſsimuùm

bas datum religiones tenerent, quæ eſſent in more maiorum, in

2b Apolli- magna dubitatione fuerunt: propterea quòd varium

ne. circa religiones maiorum morem deprehenderant, vt ſcribit Cicero lib. z. de legib.

FEranc. Duareni luriſconſ.

Qua ſit virs,& poteſtas conſuetudinis. CA PB. 1I11. Onſuetudo primùm vim legis habet in his, de quibus nulla lex ſcripta eſt. l.de quibus. l. diutur- na.& ſeq. hic. l...& 3. C. quæ ſit longa conſue. Hinc verſus ille Publiani, b Grauißimum eſt imperium conſuetudinis. I. Exemplum primum eſt in controuerſiis pleriſque, quæ de beneficiis militaribus, aut vt vulgò loquimur) feudis mouentur. b 1I. Id exiam pro lege habetur, quod ex iure moribus recepto deducitur per interpretationem. d.l. de qui- bus. Quare cùm deficit certa conſuetudo in contro- uerſiis, quæ ad beneficia militaria pertinent, id ſequi- mur, quod conſuetudini receptæ proximum,& con- ſequens eſt. dil. de quibus. Quòd ſi quæſtio oriatur de ciuitatis alicuius conſuetudine, ad conſuerudinem metropoleos vrbis recurrendum erit. Si quid tamen nõ ratione introductum, ſed errore primùm ſit, dein- de obtentum, ad ſimilia producendũ non erit. l. quod non ratione. hic Nam(vt antè diximus) de legis in- terpretatione, quod contra rationem iuris receptum eſt, non producitur ad cõſ equentias. l. quod verò. hic.

III. Si quid obſcurius in lege reperiatur, eam inter-

pretationem ſequi debemus, quæ conſuetudine rece- ta eſt. Eſt enim optima legum interpres conſuetu- do.l. ſi de interpretatione. hic.& minimè mutanda ſunt, quæ, certam interpretationem ſemper habuerũt. I. minimè hic. 111I. Deſuetudine, id eſt, contraria conſuetudine le- ges abrogãtur, vt Iulianus ait. d.lide quibus. hic. Quod ſi de populo Romano intelligas, qui legis condendæ oteſtatem habebat, idque Iuliani etiam tempore, vt credibile eſt, nihil certius dici poteſt. Poſtquàm verò deſiit populus leges condere, quæritur; an poſsit cõ- ſuetudo ius à principe conſtitutum tollere. Et exiſti- mo, ſi Princeps ab initio non coegerit inobedientes ad parendum legi, ſed diſsimulauerit longo tempo- re, adeo vt conſuetudo inoleuetit paulatim legi con- traria, ea conſuerudine legem abrogari. euentus enim docet eam legem moribus populi non conuenien- tem, atque ideo contemnendam eſſe. cap. erit autem. 4. diſt. Inde illud Auguſtini celebratum eſt, Leges fir- mantur cùm moribus vtentium approbantur. cap. in praclarum iuſtis. a. diſt. Hinc Solõ interrogatus, quas leges Oopti- Solonas re- mas condidiſſet Athenienſibus, reſpondit. Eas ſe iu- ſpõſum de le

dicare optimas, quibus populus vteretur. Huc perti- gibus Athe

net, quod Ariſtot. ait lib. z. Politic. cap. 7.5% véuu, in- nienſium. quit, 1%1ꝗ Aeuier 2e, pdc Meihed Al, Nv wepa 70(0oc, PeraA, 21 23 iys w) dsos. Et Iuſtinianus no- ſter Nouel.z9. Legem quandam ſuam tempore& vſu forenſi fuiſſe receptam teſtatur, quaſi ad vim ro- bũrque legis id maximè pertineat: ¼⁄οιτε u⅜κ nquit, Iddν* ,0*469 587,& y To*e Nua s npi cis 32a,ενν aπł ʒ]e. Verùm obiicitur nobis reſcriptum Conſtantini. l.z. C. quæ ſit longa conſuetu. cuius hæc verba ſunt: Con ſuetudin s, vſusque longæui non vilis auctoritas eſt: verùm non vſqueadeo ſui valitura momento, vt aut rationem vincat, aut legem. Ex quo cõſequi videtur, legem conſuctudine abrogari nõ poſſe. Sed alius mi- hi videtur eorum verborum ſenſus, quàm vulgò cre- datur. non enim his verbis ſignificat Conſtantinus, ſi conſuetudo legi omnino contraria ſit, non poſſe le- gem ea abrogati: ſed conſuctudinem maioris aucto- ritatis