ur actiones Po- nodò nihil Con. Ad intelligimas Ttori idem for nultum ſcilicet ud. C. de appel. diſerte ſctibi, um eſſe. Que primam Codi. adectis Codici ca ius, de quo us ad conſtitu- s, cuius aucto- & cxteri.
„ I7II. diniani li hic, elligere,quid rẽ explicatio· eſtinus llegis re, punite Nã
a dicitur cum metl legis ſit gibaibl eges preccyta Et
0 facllius 4b vox ſtt.lu.
gidius nti vuufiu-
nigitut legis dus, u-
aria:& Per u nptius m in aduk—u⁷ lex ci
1„ 244 ue id moꝝ prdbgo.
ræterita reuocari, inl. leges. 7. C. eod. Et extat Iu- ſtin. conſtitutio Nouel. 66. quæ vult, non ſtatim nos obligari legi, cùm promulgata eſt, ſed cùm duo
menſes effluxerunt. Inde Cicero inuehitur in Ver-
rem ad. 3. quòd in præteritum tempus edictũ quod- dam ſuum concepiſſet Quis, inquit, vnquam propo- ſuit edicto, quod neque poſt edictum, neque ante edi
ctum præuideri potuit Cui ſimilis eſt ſententia Iuſti-
niani, cum ait: Quid enim antiquitas peccauit, quæ preſentis legis inſcia, priſtinam ſecuta eſt obſeruatio-
neml. iubemus. ſub fl. C. de teſta. Futura negotia hic
accipe, non futuras lites de negotio aliquo, ſed futu-
rum negotium, ex quo lis oriatur: puta contractum, teſtamentum, delictum,& ſimiles cauſas. Tempus enim contracti negotij, non litis motæ inſpici debet: niſi fortè lex lata ſit, quæ ad formam ordinèmque iu- diciorum pertineat: cùm ea res nulli captioſa eſſe pobsit. arg. j. 2. C. de iureiur. prop. cal. Sanè poteſt le-
giſlator, ſi id iuſtum, vtiléquc ei videbitur, de præteri- to tempore, ſed adhuc pendentibus negotiis, cauere.
d. l leges. 7. C. eod. Sed& ſi lex noua interpretetur ve- terem, retrotrahetur ea declaratio ad tempus veteris
legis. Noucl.- 9. de fil. ant. dot.inſtr.nat. Quamuis an- tea lex præſcribat nobis quandam vitæ regulam in
futurum, vt antè diximus:tamen non omnibus vitiis, atque incommodis medetur: ſed ad ea aptatur, quæ frequentiora ſunt. l.z.& ſeꝗ. hic. l.ca quæ rarò. infrà de reg. iur. in J.antiqui. infrà ſi pars hered. pet. Nouel. 94. vt ſine pro. mat. Vnde ſit vt legitimus partus non ha- beatur poſt decimum menſem iure cooſtituto. l.in-
Mira phi- teſtato.§.vlt. infrà de ſuis& legiti. hæred. tametſi ex
loſepborum philoſophorum ſententia poſt duodecimum quo-
Jantenua, que naſci poſsit. Ea enim quæ ſemel, aut bis, id eſt errarò accidunt, contemnunt legiſlatores, vt Theo- phraſtus ait I.6. hic. Præterea& illud legis proprium partum le- eſt,vt quicquid conſtituitur, non in ſingulas perſo-
poſt duode- cimi men- P
ſem naſci
gitiuum. nas, ſed generalitet conſtituatur. l. iura. hic. Vnde com
mune præceptum dicitur à Papiniano in definitio-
ne d. l.. hic. Nam licet priuilegia quæ centuriatis tan- tum comitiis olim irrogabantur, vt ait Cicero lib.3.
de Legib. Gellius lib. 10. c. 20. leges ſint, quantum ad
eas perſonas attinet de quibus fiunt: tamen nos ali- ter legem hic accipimus, quæ propriè ita dicatur. Ea eſt autem ſola vera lex, quæ generalis, communis,& Vvniuerſalis eſt. Qui teneantur legibuu. CA P. V. IAnta eſt legũ auctoritas, vt omnes eis ſubiician-
1 ecur; nec carum ignoratio quemquam excuſet. l. leges. o. C. de legib. l. conſtitutiones. C. de iuris& fa-
cti ignor. l..& 2.hic. Excipitur princeps, qui legibus
ſolutus eſt lege,& ſenatuſconſultis: cuius rei memi-
nit Dion in Auguſto. Sed is ſponte ſua legibus ſeſe ſubiicit,& ſecundum leges profitetur ſe velle viuere. Ldigna vox. C. de legi. J.z. C. de teſt. l. ex imperfecto. infrà de leg 3. 5. vlt. inſt. quib. mod. teſt. infir. Auguſtæ adem priuilegia tribuuntur quæ ipſi principi. 1.⁰. 5.
vlt. infrà de iure fiſ.id eſt, immunitates, vacationcs,
protopraxiæ,& cætera ſimilia. Non enim par ius eſt vſquequaque principis,& Auguſtæ. l. quod principi.
S. infrà de leg. ⁊.alioquin legem condere ea quoque poſſet:quod eſt perabſurdum.
De interpretatione legis. CAP. V. Certum— Mne ius aut certum, aut dubium eſt, vt Fabius quid. ait lib. 2. c. 3. Certi iuris nulla interpretatio de-
quibus hic ordine dicemus.
In Tit. de legib. Senatüſqueconſul.„
ſideratur, niſi apud imperitos, apud quos omnia ſunt incerta. ſed illud omnino ſequendum eſt iudicando: licet fortè rario nobis cognita non ſit Non enimom- nium, quæ à maioribus conſtituta ſunt, ratio reddi oteſt:& rationes inquirerc eius iuris, quod certum eſt.l. non omnium.& l. ſeq. hic. l.proſpexit. Qui& à quib. man. Tunc enim ratio inquirenda eſt, cum de iuris dubij interpreratione agitur: ne aduerſus vete- rum præcepta peccemus, qui in Repu. illud maxime improbant, O/rein,„ενμιμν ε⁴ repo- 29. vt inquit Ariſt.
lib.I. Rhet. cap. 37.& Thucyd. li. z. in concione Cleo-
nis. Certum verò id rectè dicitur, cuius ſenſus con- ſuetudine receptus, probatũſque eſt: etſi verba fortaſ- ſis obſcura, vel ambigua ſint. l. minimè. l. ſi de inter- pretatione. hic. l.cum de nouo. C. eod. Dubium ius coniectura voluntatis,& æquitatis regula examinan- dum eſt. Qua in re perpetuò meminiſſe debemus il-
lud Celſi, Inciuile eſſe, niſi tota lege perſpecta, de vna
aliqua particula eius propoſita iudicare, vel reſpon- dere. l. inciuile. hic. Vix enim aliter ſenſus, ac mens le- giſlatoris percipi poteſt. Ac meritò Aeſchinem De- moſthenes accuſat, quòd truncatas leges citaſſet. Om nis autem huiuſmodi quæſtio ad quatuor locos rhetoricos referri poſſe mihi videtur. Primus eſt„ cX
ambiguo: ſecundus, ex ſcripto& ſententia: tertius, ra-
tiocinatio dicitur: quartus, ex contrariis legibus. de
De ambiguo. CAP. VI1. (/ree oritur ex ambiguo, cùm id quod in le- ge aliqua ſcriptum eſt duas, plurèſve res ſigni- ficat,& vterque ex litigatoribus ſcriptum tuetur, qua- ſi cauſam ſuam iuuet, ideo ſic dicttum, quòd in am- bas partes agi poſsit: vt cum lex pœnam capitalem
ſtaruit,& quæritur, capitalem quam vocemus. vt in l.
2. infrà de pœnis. l.tranſigere. C. de tranſactio. Exem-
plum apud rhetores hoc peruulgatum eſt: Meretrix coronam auream ne habceto, ſi habuerit, publica eſto. Vbi quæritur, an corona, an meretrix potius publi- canda ſit. Alia adduci poſſent exempla, ſi id res ex- poſceret. Notandum igitur eſt‚ in huius ambiguitatis explicatione ſuperiorem, inferiorêmque ſcripturam maximè ſpectandam eſſe, vt ait Cicero,& nos antè docuimus:item cætera huiuſmodi, ex quibus volun- tas colligi poteſt: ſed ad extremum accipienda ſem-
per erit ea interpretatio, quæ vitio caret. lin ambi-
gua. hic.
De ſcripto& ſententia. CXA y. Vr7 7. X ſcripto,& ſententia naſcitur quæſtio, cum aliud ſenſiſſe videtur legiflator, quàm ſcripſit.
Et certum eſt 15 uor zeizea temperandum eſſe, vt
volũtas ſcriptoris ſeruetur.j.placuit. C. de iudic. Non enim omnia ſcriptis, vt ait Cicero, ſed quædam, quæ
perſpicua ſunt, racitis exceptionibus cauentur. Et nul
la res neque legibus, neque ſcriptura vlla comprehen- di, denique ne in ſermone quidem quotidiano atque imperiis domeſticis rectè poteſt adminiſtrari, ſi vnuſ- quiſque velit verba ſpectare,& non voluntatem eius, qui verba habuerit, attendere. Cic. lib.z. de inuen. Si verò non apparear voluntas legiſſatoris, verborum ſignificationi erit ſeruiendum. l.I. infrà de exer. act. l. proſpexit. infra qui& à quib. Notandæ ſunt igitur circa locum hunc certæ quædam veluti regulæ, qui- bus ad ſententiam defendendam æquitate ſuadente: