4 quod ad priuatorum hominum commodum perti- net. Que enim de ſacris ſacerdotibus& magiſtratibus conſtituta funt, de quibus in hoc primo libro multi ſunt tractatus,& in primo lib. Codicis Iuſtiniani, du- bium non eſt, quin ea ad tuendum ſtatum publicum

Ex priuato maximè ſpectent. Priuati iuris exempla innumerabi- iure inna- Jia reperiuntur, de contractibus omnibus, de conuen- meræ lites tionibus,& aliis eiuſdem generis de quibus lites plu-

riuntur. res exiſtunt, quàm de publicis. Cum enim permittit

lex, emere, vendere, locare, conducere, item ex his con tractibus agere, ac perſequi, quod ſibi debetur, ad ſin- gulorum hominum vtilitatẽ haud dubiè reſpicit,& hæc omnia relinquit in cuiuſq; voluntate& atbitrio. Sæpe tamen accidit, vt cum in priuatis negotiis ali- quid deprehenditur publicæ vtilitati nocere, ius con- ſtituatur, quo huic incommodo occurri poſsit:ĩidꝗque publicum ius tunc dicitur, non priuatum: vt(exempli gratia)cum ea, quæ ad victum pertinent, iuſto pretio preberi iubẽtur. l.§. cura carnis infrà de offic. præfect. vrb. ſic pactum, quo dotis cõditio fit deterior, impro- batum eſt. l. de die. 1. Attilicinus. infrà de pact. dot. ſic donatio inter coniuges. l.- infrà de donat. inter vir. ſic tranſactio de alimentis. l. cùm hi. infrà de tranſact. ſic hæreditatis futuræ repudiatio. l.pactum dotali. C. de collat, ſic rerum pupillarium alienatio. L. infrà de re- bus eorum qui ſub tut. eodèmo; modo lex commiſ- ſoria in pignoribus,& alia huiuſmodi, de quibus aliis in locis tractaturi ſumus. De iure naturali, gentium,& ciuili. CAy. V. Dlemen diuiſit Vlpianus publicum ius à pri uato iure, omiſſa diſputatione de publico ſtatim ad priuatum tranſit. Nam tota ferè Iuſtiniani legiſla- tio conſumitur in iure priuato: quòd de rebus priua- tis frequentiores eſſent lites ac controuerſiæ, quàm de publicis. Ait igitur, priuatũ ius, id eſt, collectionem præceptorum ad ius priuatum percinentium, quæ his libris continetur, conſtare ex naturalibus prægeptis, gentium,& ciuilibus:& hæc ſingula quam vim ha- beant, definitione explicat in I..§. priuatum.& dein- ceps hic. Ius n aturale, inquit, eſt, quod natura omnia animalia docuit. Nullo enim certiore argumẽto de- monſtrari poteſt, aliquid naturale eſſe homini, quàm quod animantibus quoque brutis innatum ſit, quæ ſolo naturæ inſtinctu mouentur. Hinc Cicero lib. z. de Finib. ait, Beſtias ſpecula eſſe nature. Et lib. 3. de Fi- nib. Atque eriam, inquit, in beſtiis vis naruræ inſpici poteſt: quarum in fœtu,& in educatione laborem cum cernimus, ipſam naturæ vocem videmur audi- re. Exéẽpla hic ſatis perſpicua ſunt, de maris& fœmi- næ cõiunctione,& cæteris ſimilibus. Nam omne ani- mal natura duce ad conſeruandum ſe,& ſpeciẽ ſuam impellitur, vt Ariſtoteles ait lib. 1. Politic. Quod au- VPa bus ten- tem ait V uoc ſari quomo- Tritia cẽſeri:ſic accipe, ob iſtius iuris peritiam in pretio, do hic acci-& admiratione eſſe. Cornelius Tacitus in dialogo de piatur. Orato. Huiuſmodi libri eorum extant, vt ipſi quoq;

qui egerunt, non aliis magis orationibus cenſeantur.

Seneca epiſt.77. Id in quoque optimum eſt, cui naſci- tur, quo cenſetur. Plinius lib. 33. c.1⁊. Hæc ars ita exole- uit, vt ſola iam vetuſtate cenſeatur. Idem libro 37. c.. muſicæ artis oſtentatione cenſeri dixit. lus gentium vocat Vlpianus, quo nõ omnia animantia, ſed omnes homines vtuntur. Ius humanũ à quibuſdam aliis di- citur, vt Liuio 1. dec. lib. 5. Seneca lib. 3. de benefic. c. 18.

tem ait Vlpianus, feras quoque beſtias iſtius iuris pe-

Franc. Duareni luriſconſ.

Seruo inquit, qui negat beneficium dare poſſe, igna- rus eſt iuris humani. poteſt enim iure humano, non ciuili dare beneficium. Huius iuris eſt, religio,& pie- tas in Deuũ. Nulla enim gens eſt tam fera, nemo om- nium tam immanis, quẽ non imbuerit deorum opi- nio, vt inquit Cicero lib. z. Tuſcul. quæſt. Sed an hoc us innatum ſit homini, quæritur. Et certum eſt, bel-

lum, ſeruitutem, contractus vſu exigente,& humanis neceſsitatibus homines communi quodam conſenſu cõſtituiſſe. õ.ius autem. Inſtit. de iure nat. gen.& ciuil.

cum experientia videlicet edocti, animaduerterent, ſe

aliter non voſſe ſocietatem communem tueri,& con b

ſeruare. Alia cauſa videtur eſſe religionis erga Deũ,

pietatis in parentes,& patriam& aliorum huiuſmo-

di, quæ non minus natura inſita creduntur homini, quàm maris,& fœ minæ coniunctio. Sed hæc omnia

Vlpianus, vt credibile eſt, cxæquauit,& ad viuum, ſim

pléxque ius gentium retulit, quòd naturæ vis paulò obſcurius hic cerneretur quàm in maris& fœminæ coniunctione,& cæteris rebus, quæ communes nobis

ſunt cum bratis. Etſi enim argumentis non leuibus admoneamur, religionem erga Deum cauſam in na-

tura poſitam habere, tamen non tam certa eſt eius

rei demonſtratio, quam coniunctionis, de qua dixi-

mus. Hinc Cicero lib. z. de Inuen. Conſuetudine, in-

quit, ius eſt, quod leuiter à natura tractum, aluit,& maius fecit vſus, vt religionem,& cætera. Itaque Vl-

pianus vnum, atque ſimplex ius gentium conſtituit, quo videlicet omnes homines naturalem ſequentes rationem vtuntur: ſiue id quædam innata vis inſeruit,

vt religionem, ſiue conſenſu hominum tacito pro-

pter vtilitatem communem receptum ac comproba- tum eſt, vt bellum, contractus& quæ ſunt huiuſmo-

di. Dicitur autem hoc ius ciuili vetuſtius,& cum hu-

mano genere proditum eſſe, in L.I. infrà de acquir:rer.

domin.§. ſingulorum. Inſt. de rer. diuiſ.quòd humanũ genus poſtquama Deo creatum eſt, diu hoc iure non

caruit, vt initium eius atque origo cognoſci nequeat.

Idqꝗue oſtendunt Sophoclis verſus, quos in eam rem

citat Ariſtoteles lib.. Rhet.

05*⁄ r1 vO T⸗ 2 π εε ¶Rναι πασντ 23 ro, Sd l& od ey e r OAvn. Et hoc quidem ius, quòd à naturali hic diſtinguit VlIpianus, dicitur aliquando naturale, à iuris auctori-

bus, vt dicto§. ſingulorum, quia vetuſtas eius iuris,&

communis hominum vſus, comprobatiòque indicio

eſt, à natura profectum eſſe: etſi leuiter ab ea fortaſsis tractum ſit, vt Cicero-loquitur. Omni in re, inquit

idem, lib.. Tuſcul. quæſt. conſenſio omnium gen- tiũ lex naturæ putanda eſt. Huius ſanè iuris gentium diſtinctionem ab Iſidoro& aliis proditã, in Decret..

diſtinct, non improbo, cùm huius iuris duo genera

faciunt, primariũ& ſecundarium, primario aſcriben- tes religionem, veritatem,& cetera: ſecundario bellũ, ſeruitutẽ,& contractus. Credibile enim eſt, pietatẽ in Deum, parentes,& patriam, item veritatem ac fidem, aliaque id genus homines cùm primùm creati ſunt, naturam docuiſſe, nõ etiam bellum, ſeruitutem,& ſi- milia, quæ neceſsitas hominum introduxiſſe dicitur. Nec ea diſtinctio diſcrepat ab Vlpiani diuiſione, ſed cã magis illuſtrat. Illud omittendum hic nõ eſt, apud Caiũ cum diſtinguit ius ciuile à iure gentiũ, 1. omnes populi. hic. latius accipi ius gentium, quàm in diffini- tione Vlpianipro co nẽpe, quod naturalis ratio inter

omnes

———