mm Slganſ cernetend muiaa 4

moratus dir Lemelig a u tandũ au⸗ 6.

3 aßsidus

ſſtis. Et quia eædem lnſtitutionum con s luri in Pandecas dit luſtinianus his memores etiam no- pro emendatiune in- tone Inftitutionum, morentur, In Pan- 2d ſolliciti erunt 2, vt nihil ex eis

n fuerat eis diſertè des confcciendę eſ arum conſtituno- Iuſtiniano faceæ eceerat luſtinia- bris: uametſi per- etrahete pro ipſo- nonanullis in- uc mitum no eſt, nouäs iſtis con atia:cum in man t per omnia cas ſultius exiſtima- num lectionem brogatum eſſet in libros Dige- jriones accom ficile eis futuu non licere his Vctatliſ⸗

anul un .. 1 ue nianu cate: idemq mentvu

Nam etſi abl- 2 ⁵

oſiſtepe: L.z n- gun hum cſt, nullam„ ih

* 8 a⸗ ne Varletas P m-

In Tit. de iuſtitia& iure.

IN DIGESTORVM, SEV

Varia ver- hi iuris ſi=

PANDECTARVM LIB. I.

z71T DE IVSTITI4A ET IVRE. CA4 I.

N hoc initio traduntur veluti quædam Inſtitutiones iuris. Eſtque Philoſophica ae) planè hæc diſputatio. Nam etſi Iuriſcon- Sſulti ſoleãt r inquirere, magis, quàm un: tamen hic cauſæ& fontes ape- riuntur, ac docentur:& explicantur res, quarum co- nitio ei, qui daturus eſt iuri operã, ſumme neceſſaria eſt, videlicet quid ſit ius: quid ius naturale, gentium, ciuile, pretorium: quę fortaſsis lauia admodum ac te- nuia quibuſdam videri poſſunt, ſed reuera hæc ſunt

clementa iuris,& fundamenda maximarum, grauiſ-

ſimarũ mque diſputationum:ſicut in Geometria pun- ctum, linea, ſuperficies&c. Quid ſit ius, iuſtitia,& iuriſprudentia. (A4y 1. † Vius verbi ſignificatio varia eſt. Interdũ enim ſignificat quicquid iuſtũ eſt, ſiue natura ſit inſi-

2

tum, ſiuc conſtitutione aliqua propter cõmunem ho-

minum vtilitatem introductum: interdum pro loco

accipitur, in quo ius redditur: vt cum dicimus in ius

vocare. Sunt& aliæ ſignificationes, quæ variis ex lo- cis colligi poſſunt, vt l.penul.& vlt. hic. l.i. infrà de rer.

diuiſ.& Iaſtit. de reb. corp. Cum autem dicimus iuri operam darc, aut ius profiteri, artem boni& æqui in-

telligimus: id eſt, collectionem quandam præceptio-

Quomedo num ad bonum& æquum pertinentium. Et hæc col-

ius bic acci

piatur 5 hbuius defi

nitio.

Iuſtitiæ& iuriſprudé- tiæ defini-

ꝛo.

Lex omnis— ſtripta ad bonu&ꝙ a- quum redi- Nec mirandum eit poetam his verbis vſum fuiſſe,

genda.

lectio ius dicitur, à iuſtitia: quia bonum& æquum tra Gare, ſiue exercere, eſt iuſtitiam colere, quæ conſtans eſt, ac perpetua voluntas ius ſuũ vnicuique tribuen-

di. I.. l.iuſtitia. hic. Iuriſprudentia verò eſt, huius artis

cognitio, quam ideo VIpia. in d. I.iuſtitia. hic. ait iuſti, atque iniuſti ſcientiam eſſe. Quod autem ſcribit idem codem loco, iuriſprudentiam deſcribens, eam eſſe di- uinarum atq; humanarum rerum ſcientiam, eò per- tinet, vt intelligamus nullam eſſe rem, ſiue diuinam, ſiue humanã, quam luriſconſultus non tractet, quæq́; ad ciuilem ſcientiam non pertineat. Ideo meritò Ari- ſtoteles pεe εεν Alij aliter intelligunt, ſed mihi

videtur Vlpianus ad materiam quam tractamus, hic reſpexiſſe. Vt autem clarius explicetur definitio iuris,

animaduertendum eſt, bonum,& æquum hic accipi pro benigniore& humaniore interpretatione iurts, quæ ſcripto cõprehenſa non eſt: quam ipſe Ariſtote- les Ömeiues= Vocat lib. 5. Ethicon. Cùm enim nulla lex ita ſcribi poſsit,vt omnia quæ quandoque inciderint, complectatur(quod coutingit non ex legis, aut legiſ- latoris vitio, ſed ex ipſius rei natura, vt idem Ariſtote- les ait)neceſſaria eſt ars, que nos doceat, quemadmo- dum hoc vitium emendare poſsimus,& ad bonum, & æduum legem quamcunquc ſcripram redigere. uO pertiner poetæ vulgò noti diſtichon,

ludicis auxilium ſub iniqua lege rogato:

Ipſæ etiam leges cupiunt, vt iure regantur.

cum Ariſtoteles ipſe ſcribat ꝶeinesav eſſe ννρ§άω ε volud eſt,emendationem iuris. Non enim creden- dum eſt cuiuſuis id eſſe, ſed artificis tantùm periti ac eruditi, id eſt, iuriſcõſulti. Hinc Cicero laudat Ser-

uium Sulpitium, quòd ea, quæ proficiſcebantur à iu- re ciuili, ſemper ad æquitatem referret, Philip. 9.& Caium Aquilium, quòd iuris ciuilis rationem nun- quam ab æquitate ſeiungeret, in oratione pro Cæci- na. Hinc Conſtantinus reſcripſit, in omnibus rebus præcipuam eſſe iuſtitiæ, quam ſtricti iuris rationem.l. placuit. C. de iudic. Sic enim legitur in vetuſtis, emen-

3

dariſque codicibus, nec in eis vlla æquitatis ſcripte eſt

errores inciderunt. Hinc etiam Celſus adoleſcens di-

mentio: quod non expendentes plerique, in magnos

cebat, in quæſtione, quæ de bono& æquo oritur, ple-

runque ſub auctoritate iuris ſcientiæ perniciosè errari ſolere, vt eſt in l. ſi ſeruum.§. ſequitur. infrà de verb.

ris ſcientiæ,& corum qui ius profitentur. Nec iuriſ- conſultus is habendus eſt, qui leges aut principis ali- cuius, vel Reipublicæ conſtitutiones in memoria ha- bet(quod facile factu eſt)ſed qui cęarũ legum vim ac

oblig. Hæc enim boni& æqui tractatio propria eſt iu-

Qau laſ -3 7uuli 24s ba hendus.

poteſtatem ten et. l. ſcire leges. infrà de legib. id eſt, qui

hac arte inſtructus ac edoctus, legem quamcunq; ex

bono& æquo interpretari poteſt. Itaq; iis etiam, apud

quos Romanũ ius receptum non eſt, ſed qui legibus patriis reguntur, neceſſaria eſt huins artis cognitio, vt

melius poſsint de legibus ſuis iudicate. Certũ cſt au-

tem, hãc artẽ, qua 93 lla preſtãtior, digniòrque eſt, his Pandectarũ libris contineri,& facilè ex eiſdẽ à quouis hominc, qui iudicio præditus ſit, colligi, atque ediſci poſſe: etſi inficias non eo, iuſtam abſoluramque me- thodum tractandiq́; rationem meritò hic deſiderari. Quc ſint iuris preæcep'a. CA S. 111. W Lpianus tria iuris precepra tradit: honeſtè viue-

re:alterum non lædere: ius ſuum cuiq; tribuere,

in l. iuſtitia. hic. Idêmq; ſcriptum eſt in Ioſtit. Iuſtinia- ni. Quorum præceptorũ duo poſtrema iuſtitiæ pro- pria ſunt, primum verò ad omnes alias virtutes pet- tinere videtur. Hoc autem nõ ita accipere debemus, quaſi omnia honeſtatis officia legibus,& iure ciuili præcipiantur, vt ad ea homines inuiti per magiſtra- tũ cogi poſsint.Latius enim patet officiorũ, quàm iu- (opinor) Vlpianus, quicquid iure ciuili cautum præ- ſcriptumq́; reperitur, ad vnum aliquod horum trium præceptorum, quaſi ad ſcopũ quendam, referri. Nam etſi hæc ars præcipue ad iuſtitiam,& æquitatem refe- ratur, ideoq́; dicatur ars boni& æqui eſſe, vt antè di- xi:tamen& aliarum virtutum legiſlatores plerunque rationem habent: velut cum verant, ne frater fratrem

capitis accuſet, ne filius patrem in ius vocet, ne à ma-

rito ſolidum exigatur,& cetera eiuſmodi. b De iure publico& priuato. CAP. TIII. Alcurt in reliquis diſciplinis theſes quædã ſunt, ſiue Ipocionednn Vlpianus loquitur:ita& in hoc ſtu- dio, ſiue arte iuris. Vna theſis eſt, ius aliquãdo ad ſta- tum Reipublicæ ſpectare: quod publicum dicitur. Al-

tera eſt, ius quoddam pertinere ad ſingulorum vtili-

tatem: quod priuatum appellatur. Vnde oritur diuiſio

ris regula, vt ait Seneca. His igitur verbis ſignificauit

Quid ſit iuss

iuris in publicum,& priuatũ, in J. l.§. huius ſtudij. hic. publirni,

& in Inſti. eo. tit. Animaduertẽdum igitur eſt, vtilitatẽ publicam, ac priuatam, quamuis cognatæ ſint atquo coniunctæ, tamẽ inter ſe differre, non aliter, ac res ſin- gulorum à rebus vniuerſitatis diſtinguuntur, infrà de rer. diuiſ.& munus publicũ ab officio cuiuſq; patrisfa- milias. Ius ergo publicum, quod ad vtilitatem pubh-

cam potiſsimum re ſpieit, differt à iure priuato, id ett,

8. 2

quid iuss Or ItA At,