3
gehörte dem römischen Ritterstande an s). Das Jahr seiner Geburt wie seines Todes lässt sich, da bestimmte Zeugnisse fehlen, nur durch Combination von feststehenden Thatsachen ermitteln. Er selbst sagt?), dass er durch die Bürgerkriege verhindert worden sei, nach Rom zu kommen; sonst hätte er in dem Atrium, in welchem Cicero mit den zwei grossen Trä- gern der toga praetexta declamirte, auch diesen hören können, wie er die anderen berühmten Redner alle gehört habe. Da unter diesen beiden Männern die Consuln Hirtius und Pansa zu verstehen sind ¹⁰), so hat Seneca an der erwähnten Stelle das Jahr 43 im Auge. Es fragt sich nun, in welchem Alter die Knaben den Rhetoren zum Unterricht übergeben wurden. Eine feste Regel gab es dabei nicht, hauptsächlich wegen der unbestimmten Abgrenzung der Gebiete der Grammatiker und der Rhetoren ¹¹).! Quintilian sagt 1²): Cum ad eas in studiis vires pervenerit puer, ut, quae prima esse praecepta rhetorum diximus ¹ ³), mente consequi possit, tradendus eius artis magi- stris erit. In der Wirklichkeit sassen in den Rhetorenschulen Knaben verschiedenen Alters und Jünglinge nebeneinander ¹⁴). Aus der empfohlenen Beschäftigung wie aus den Worten tene-
⁸) Tac. ann. 14, 53: Egone[L. Seneca] equestri et provinciali loco ortus proceribus civitatis adnumeror? Vgl. das. 16, 17.— ¹⁹) Pr. C. 1, 11.
1⁰) Suet. de clar. rhet. 1: Cicero ad praeturam usque Graece declamavit; Latine vero senior quoque, et quidem consulibus Hirtio et Pansa, quos discipulos et grandes praetextatos vocabat.
11) Quintil. II, 1, 1: Rhetores, utique nostri, suas partes omise- runt, et grammatici alienas occupaverunt.— 1¹²) II, 2, 1.
¹1³) II, 1, 8. Si rhetor prima operis sui officia non recusat, a narrationibus statim et laudandi vituperandique opusculis cura cius desideratur.
1⁴) Quint. II, 2, 3: Et adulti fere pueri ad hos praeceptores transferuntur et apud eos iuvenes etiam facti perseverant, ideoque maior adhibenda tum cura est, ut et teneriores annos ab iniuria sanc- titas docentis custodiat et ferociores a licentia gravitas deterreat. Pr. C. III, 15: Pueri fere aut iuvenes scolas frequentant. Vgl. dial. de orat. c. 35.


