De oratione, rerum naturac picturaeque imitatrice.
P. I.
Mihi inter virtutes grammnatici habebitur etiam aliqua nescire. Quinct. I, 3.
Quod has schedulas„de oratione, rerum naturae picturaeque imitatrice,“ inscripserim, ne quis forte in ea re, quae non solum tempus verum etiam animum desideret vacuum, quali nunc ipsum, cum ad scribendum aecessi, equidem careo, huic tantae amplitudinis quaestioni satisfacere me velle arbitretur, praesertim quum, qui nostrae rei scholasticae pracsunt, his programmatis certos quosdam fines terminosque constituerint— ego et scientiae meac et spatii angustis inclusus, nullius fere linguae nisi indogermanicarum, imprimis verbi graeci et latini, ratione habita, pauca quaedam primis adumbrare lineamentis, reliqua, si deo O. M. placuerit, alias et plenius et accuratius exponere consilium cepi. Et partes quidem hujus commentationis ita disponendas esse putavi, ut, quam arcta inter se necessitu- dine, tamquam in tabula picta, singula uniuscujusque sententiae membra continerentur, duum legentium animos invitandi conciliandique causa per exempla breviter ostendissem, una parte quo artificio in vocabulis et formis apte effingendis usi essent prisci illi homines, altera mihi de vario in antiquo sermone temporum modorumque usu et significatione disputandum videretur. 1
Omnino enim, quicunque diligenter perpenderit, quam mirifice multa saepe ex veterum more ac consuetudine inter se connexa et apta sint, tantum abesse, ut dialectice omnia explanari vel ad logices, ut ita dicam, leges dicendique subtilitatem et morositatem possint revocari, ut illae enuntiationes periodique habeant instar picturae, in qua communis quidam color si non aequabiliter diffusus at aliquo tamen modo sparsus per omnes partes serpat, facillime eum concessurum esse existimo ²). Quodsi, quemadmodum unius ejusdemque
¹) Conf. quae F. Handlius in eo libro, qui inscribitur„Lehrbuch des latein. Stils. Jena 1833“ pagg. 374 s4q. pro sui ingewii acumine et sagacitate de hoe genere exposuit⸗„Alle Darſtellung kann äſthetiſch nur inſofern wirken, als die Mannigfaltigkeit unter Einheit ſteht und zu einem organiſchen Ganzen gefügt, Ordnung, Maß und Einklang kund werden läßt. Wie unter dieſer Bedingung überhaupt ein ſchönes Werk der Kunſt in's Leben tritt und mit der Einſtimmung aller Theile zu einem Ganzen der Aufbau eines Gedankenwerks vollendet wird, ſo iſt auch in der Einheit der Darſtellung jedes einzelnen Gedanken ein unverrückliches Geſetz geſchrieben. Keine andere Geſeglichkeit kann nämlich der ſtiliſtiſchen Sprachkunſt gegeben ſein, als nach welcher ein Gemälde oder ein plaſtiſches Kunſtwerk entworfen und ausgeführt wird. Ueberall, wo es dem Schönen gilt, muß ſich das Verſchiedene und Mannigfaltige zur Einheit verbinden. Die Einheit der ſprachlichen Darſtellung iſt als eine dreifache zu unter⸗ ſcheiden: als Verbindung und Verſchmelzung gleicher Formen, als Proportion der Glieder, und als periodiſche Ab⸗ rundung. Fragen wir bei der Verbindung gleicher Formen nach der Regel einer ſchönen Darſtellung, in welcher das jenige zur Anwendung gebracht wird, was die Einheit der Anſchauung oder die Einſtimmung und Verſchmelzung der einzelnen Theile eines Gedankeubildes zu einem wohlgefälligen Ganzen hervorbringt, ſo gewähren dieß die Formen
1


