—⸗=ꝛã — — 4 —— . ₰ 2* 84 1 2 2 Se. * N 1 6* 24 2— 2 HERMANNI FRIDERICI TEICHMEVYERI, D. EL EMENTA PHILOSOPHI NATVRALIS EXPE RIMENTALIS, IN QVYIBVS OMNIVM RERVM NATVRALIVI M AFEECTIONES RECENSENTVR, EARVNDEMOVE CAUVSE, OVYANTINM FIERI 702587, PETEGVYVNTVY R, PER EXPERIMENTA, TVM EX MATHESI, TVM EX CHYM 1 MPRIMIS DESVMPTA, G DECLARANTVR, IN VSvM AvDITORITI SvI. SINN cvyMä pIGVRIS KNEIS, ET INDICE M 1 1 E NE, Sumptibus 10 EELIC. BIELCKII, DOGC XVII. MVNIEICENTISSIMIS ACAODEMIE SALANTET — 5 * 5 5 2 ₰ 5 8 8* 2. 4 7 5 8* 8 ₰* 9 p JERENISJIMIS PRINCIPIBIVS AC DO MINIS, DPVCWBVS SAXONIR, VLIACI, CLIVIE ET MON- TIVM, ANGARIE QGOQVE AC VVESTPHALIE, LANDGRAVIIS THVRINGIEæ, MARCEIONBVS AISNIE, PRINCIPIBVS COMIIIBVS HENNEBER- GENSIBVS, COMIITBVS MARCA ET RAVENS BERGA, DYNASTIS IN RAVENSTEIN, ET REILIOVA, DOMINIS MEI CLEMENIIAMNMIS. ——ᷓᷓyᷓy—— SERENISSIMI PRINCIPES. DO MINI CLEMENTISATII S A 7 9 76 KN 3 8 N ca EXxperimentalis VOBlS in certisſimæ erga VOS ſubjectionis argu- mentum offerre audeo. Etenim id offfcii mei eſſe ratus ſum, publicum devoti mei animi monumentum ſtatuere, cui non ſo- lum licuit, partem academicorum annorum in celeberrima Salana ſub auguſta VE- STKRA clientelatransigere, ſed& in eadem, jam per decennium fere, poteſtas tum Medi- cinam, tum Phyſicam docendi, adeoquenu- mero plurimis, partim ad non infima jam officia adhibitis, miranda naturæ expo- nendi, indulta fuit, ut hinc, a DEO ſi diſceſſero, omnia mea VOBIS debeam. b Tan- Tanta, inquam, gratia infinitis modis ob- ſtrictus, non potui non hoc gratitudinis er- ⸗«*— 7 ga VOS meæ teſtimonium edere. A VOBIS itaque denuo ea, qua par eſt, ſubjectione pe- tere non erubeſco, ut hunc qualemcunque ingenii mei foetum ſerenis, hoc eſt, VE- STRIS, adſpiciatis oculis, ulteriorique adeo gratia me complecti non dedignemini. Cæ- terum quemadmodum votorum meorum non poſtremum eſt, ut ruta Saxonica, ſub qua noſtra Academia hactenus florens ga- viſa eſt, perpetuo vireat: Ita confirmo VO- Bls ſanctisſime, me nunquam non pro ſalu- te VESTRA benignisſimum illud Numen ardentisſimis precibus compellaturum. SERENISSIMORVMM VESTRORVM NoMlNVM Jenæ, d, 24. OCtobr. 1716. fſubjeclisſtmus ſervu HERMANNVS FRIDERICVS TEICHMEVYER,⸗/, Phil.& Med. Doctor. PR EATIO 4Ab LECTOREM. Culis tuis, Honoratiſſime Lector, fiſto EFlementorum meorum Phylicæ Experi- mentalis partem primam& ſecundam, in uſum non Phyſicorum ex ellentium, ſed ti- mo verbo, Dominorum audito- 1 Bne meorum, imprimis conſcriptas, ut nempe libellum, discurſiuum meorum nervum exhibentem, re- legentes memoriæ ſuæ ſuccurrere poſſint. Erunt tamen forte& provectiorumn nonnulli, qui aliquid hic invenient, quod ſibi conveniat, quodque ulterius progrediendi& meditandi occa- ſionem abunde ſuppeditet. Etenim in hoc opuſculum ſi non omnia, certe præcipua, argumenta phyſica collata videas, —— eaque ita dispoſira, ut præmifſæ theſi fundamentali experi- FOnunm, uas vocavi, fundamentales corporum 1 1- 4.. 8 3 rxaturalitum racionem& conſtitutionem declarant, ita quidem, ut ——— — ut ſibinde, Eclecticorum more, aliorum Philoſophorum veſtigia legerim, alibi mea placita, pari& perſpicuitate& ſo- liditate, quibus virtutibus in docente maximuumn pretium ſta- tuo, propoſuerim. FPxperimenta eum in finem addidi, ut veritates phyſicas eo pleniores exhiberem, coque magis il⸗ luſtrarem, ac theoriam ad praxin dirigerem. Duobus au- tem præcipuis Phyſicæ fundamentis, hoc eſt, Mechanicæ& Chymiæ, ſuperſtruxi Veritates, quibus fundamentis innixæ plane firmæ conſiſtunt. Neque enim eſt, quodquis ſibi per- ſuadeat, experimenta mechanica omne in phyſicis punctum ferre, nec Chymiam ad explorationem corporum natura- lium inſimul in ſubſidium vocandam, Ita ubique proceſſi ubi occaſio ſe obtulit, in eo ſecutus Celeberrimos Angliæ Phyſicos, Baconem de Verulamio,& Boyleum, imo integras ſocietates ſcientiarum, tum Anglicanam, tum Germanicam naturæ curioſorum, tum denique regiam Pariſinam, quæ nunquam non in phyſicis Matheſin& Chymiam copulave- runt. Noſtra itaque cogitata tibi, Honoratisſime Lector, de rebus phyſicis philoſophaturo campum ampliſſimum ape- rient. Id tamen ea, qua par eſt, humanitate, abs te con- tendo, ut non ſecundum præjudicia, ſed ſecundum verita- tem de noſtris meditamentis philoſopheris. Experimenta noſtra, a te facile adminiſtranda, tuosque ſenſus convictu- ra, tibi viam planiſſimam ſternent, qua cognoſcas, quid fit veritas,& an ego ab illa meta abluſerim, an eam teti- gerim. Neque vero hæc eo rapias velim, quaſi Phyſicam meam omnibus numeris abſoluram pronunciem. Eo enim dementiæ dementiæ non progredior, ut, cum nullam diſciplinam ad faſtigium pervenilſe certum ſic, eam laudem compendio meo vindicare audeam, ſed lubentidſime largior, multa in eo deſiderari, nonnulla forte etiam emendari poſſe, omnes, & me cum illis, errandi periculo obnoxios eſſe, non igno- rans. Ubi itaque cuidam aſſertiones meæ non ſint ad pa- latum, tanquam obſcuriusculæ, vel dubiæ, non detrectabo vel earum uberiorem explicationem, vel dubiorum, illis ob- jectorum, reſolurionem, vel denique, ubi dubia exceptione majora fuerint, ſententiarum mearum abjectionem, ſi amice monear. Quod fore, eo magis confido, quo miaus alios in his meditamentis lacesſivi, veliis, infirmitarum mcarum imme- mor, ſententias meas obtrudo. Sin, quod tamen haud metuo, futurus ſit, qui mihi inſulrando gloriolam captet, ſciat, me, neces- ſariis magis diſtrictum, cum eo in arenam non deſcenſurum. Deniq; ubitibi, Honoratiſſime Lector, conatus mei non displi- cebuut, non ſolum operam dabo, uttertiam hujus operis par- tem, Anthropologiam, propediem exhibeam, hactenus ob alia negotia nondum perfectam, ſed& lucubrationes meas, ad forum medicum ſpectantes, utilitati tuæ conſecrabo, ſingu- las Medicinæ partes ſiicceſſiue illuſtraturus. Vale. CAPVT J. Be⸗ Definitione, Diviſione, Requiſitis &fine Philoſophiæ naturalis. ſas& effectus examinat& ex- plicat. Scientia dicitur, quoniam eſt cognitio certa& evi- dens, duobus fundamentis ſuperſtructa, rationi nempe &t experientiæ. In rationibus exponendis optime proceditur me- thodo Mathematica, ubi à notis per ſe, certis, faciliori- bus& ſimplicibus aſcendimus ad ignota, magis dubia, dif- ſiciliora& compoſita. Per experimenta, vel ex Matheſi, .9 4 ve 4 38(²) 88 ö xel ex Chymia deſumta, corroborare poſſumus aſſertio- num noſtrarum veritatem,& quoniam thèoria cum expe- rimentis conjungitur, illaque per hæc confirmatur, ideo di- citur Philoſophia experimentalis. Phyſica derivatur àrτν τνο Odœeœνσν, à na- tura. Ideo Phyſica etiam doctrinam de Natura, vel rerum naturalium ſcientiam denotat. Quoniam in ore vulgi nihil frequentius occurrere ſo- let, quam terminus Naturæ, immo ad eum etiam plurimi Pphyſicorum, tanquam ad ignorantiæ ſuæ quoddam afy- lum, confugiunt, ideo nonnulii eruditi fuerunt ſolliciti, quo- modo terminum Naturæ plane ex ſcholis eruditorum ejice- rent, aſt alium terminum, rem ita perfecte exhaurientem, hactenus invenire non potuerunt, quamvis hoc per Orgæ- niſmum, Mechaniſmum, Animam, Spiritum vitalem,&c, ten- tarint,& ſicuti abuſus uſum rerum legitimum non tollit, ita nec abuſus termini Naturæ ipſius tolſit uſum verum& legitimum in re medica ac phyſica. Si enim non datur Na- tura, illæ etiam decantatatæ in Medicina rer natatrales, non- aaturales, ſecundum& praeter naturam perfiſtere non pos- ſunt, quod tamen imposſibile eſt, nec ſine ruina Medicinæ fieri poteſt, in æternum tamen non metuenda. Denotat ideo Natura(1.) combinationem materiæ& formæ, tan- quam principiorum, corpora naturalia componentium.(2.) Vim motricem, corporibus inditam, à Dęo, vibenecictio- nis, eis in opere creationis conceſſam, quæ in illis opera- tiones& effectus præſtat.(3.) Natura etiam ſignificat incli- nationem& diſpoſitionem ad motum, àparticularum, cor- pus naturale eonſtituentium, ſtructura, gravitate& textura pro- 9 · 8(3) 8. provenientem. Quemadmodum enim in automatis arti- ficialibus inclinatio ad motum ex rotularum, imo& axium, varia figura, quantitate& coordinatione reſultat, ita ut ab elatere, in ejusmodi machina inſimul abſcondito, quam facillime omnes partes agitari valeant: Ita& in machinis viventibus naturalibus ſimilis propenſio ad motum è par- tium ſolidarum& fluidarum textura pendet, Natura dicta, quæ vim motricem, vel in creatione, vel in generatione in- ditam, diverſimode determinat& modificat. Ideo facile adparet, quomodo artificiale à naturali diſtinguatur. In-⸗ machinis enim automaticis vitalibus principium motus non eſt pure mechanicum, in machinis vero artificialibus uti- que.(4.) Sumitur pro DEO, qui, termino Scholaſticorum, Natura Naturans eſt, vel illud principium, a quo omnia cor- pora naturalia originem ducunt,& in hunc usque diem conſervantur(5.) Sollective ſumta denotat univerſum hoc, ſive totum mundum,& commercium, quod corpora inter ſe habent, perpetuum.(6.) Notat rei alicujus eſſentiam, v. g. quando dicitur eſſe aliquid de natura oſſea, terrea,&c. quæ ex particularum, corpus conſtituentium, varia mixtione, fi- gura& ſitu oritur.(.) Medice uſurpatur pro diſpoſitione il- la, homini a primo conceptionis puncto connata. V. g. hic natura Phthiſicus eſt, calculoſus,&c.(8.) Moraliter pro tem- peramento& animi propenſionibus, vel inclinationibus prædominantibus. V. g. hic natura voluptuoſus, ille ava- rus,&c. Ceterum ubiĩ corpora naturalia univerſa, naturalia eſſe,& naturam habere dicuntur, ibi ea imprimis ſignifica- tio locum habet, quæ numero tertio deſignatur. Phyſica optime dividitur in tres partes.(I.) In generalem, tractantem ea, quæ omnibus cor- poribus naturalibus ſunt communia.&c.(2.) In b A2 ſpecias 8(4)£☛ ſpecialem, ubi agitur de corporibus omnibus, præ- ter hominem,&c.(3.) In ſpecialisſimam, qua doctrina de homine ex inſtituto traditur. Partes Philoſophiæ naturalis, ſicuti præſenti ſeculo docetur,& varia præſupponunt requiſita,& varias ſub ſe comprehendunt partes minores. Scilicet(1.) ex MAIHESI ſupponit Pboronomicam, ſive ſcientiam de motu, ad certas leges reſtricto; Staticam, ſi ve ſcientiam ponderandi; Mecbanicam, ſive ſcientiam de in- ſtrumentis motricibus, quibus mediantibus motus facilita- tur; Eydroſtaticam, ſive ſcientiam de gravitate, viribus& ef- fectibus fluidorum corporum; Acrometriam, ſive ſcientiam metiendi atrem, qua ejus pondus, elaſticitas, gravitas, gradus caloris, frigoris, ſiccitatis& humiditatis examina- tur; Hydraulicam, ſive ſcientiam de motu aquarum,& reli- quorum liquidorum corporum; Cosmicam, ſive ſcientiam de mundo; Aßronomiam, ſive ſcientiam de aſtris; Geogra- phiam, ſive ſcientiam de terra; Cbronologiam, ſive ſcien- tiam de tempore; Opticam, in ſpecie ſic dictam, ſive do- Srinam de radio lucis directo, qua etiam de luce& colo- ribus præcipitur; Catoptricam, ſive ſcientiam de viſione re- flexa, quæ inſimul ſub ſe comprehendit doctrinam de Spe- culis; Dioptricam, ſive ſcientiam de viſione refracta, quæ per- tractat quoque doctrinam de Microſcopiis, Tubis,&c. Acu- am, ſive doctrinam de auditu& ſono, quæ. juxta Clarisſi- num STURMIUMjuniorem, in tra tatu de N=tura& Conſii- zutione Matbe ſeos, tres itidem, uti Optica, late ſumta, partes in ſe continet,(⸗) Euthyophonicam, quæ doctrinam de radio ſoni directo, item de menſura& differentia ſoni tradit, 69 Pho- 36(GC8SE Phonocampticam, quæ reflexionem ſoni conſiderat,(α) Phonoclaſticam, quæ in ſoni refractionem, diſperſionem & conjunctionem inquirit. (2.) CHYMlAM integram præſupponit partimque inclu- dit Philoſophia naturalis. Chymia enim clavis rerum natura- lium eſt, quæ non tantum, ignis& menſtruorum ope, omnia corpora in ſua principia fere quam optime reſolvit, ſed etiam mutationes corporum innumeras oſtendit, imo in- ſuper mirandos& incredibiles ſane effectus præſtare poteſt. Partes Chymiæ ſequenti ordine quam optime enumeran- tur.(4) Cbymia phyſica, quam non incongrue theoreticam dixeris, illa eſt, quæ corporum principia tantummodo exa- minat& ſegregat, non habito reſpectu ad praxin.(2) Chymia medica, quæ docet, ex corporibus trium regnorum elicere medicamenta, ad fanitatem, tum conſervandam, tum re- cuperandam, efficacisſima.(c) Cbymia metallica, vel doci- maſtica, qua metallorum imprimis venas éxaminandi ratio & proceſſus exponitur.(A) Cbymia mechanica, rurſus in com- plures ſurculos diviſa, puta Artem vitriariam,& ſimiles.(e) Alchymia, qua metalla maturandi& transmutandi via, tam particularis, quam univerſalis, monſtratur. (3.) PHYTOLOGlA, ſive res herbaria, partem Philoſophiæ naturalis conſtituit. Nam in Phyſica merito in- tegra partium vegetabiliumAnatomia pertractanda eſt, qui- bus mediantibus generationes, vita, motus, ſenſus& ſecre. tiones vegetabilium abſolvuntur, quale quid ſuſcepit MàL- PIGHIVS in ſia Anatomia Plantarum; CharaCteres vero, per quos plantæ ad certa genera referuntur,& ab aliis dis- ſimiſibus diſtinguuntur, item examen virtutum& virium, ex principiorum varia mixtura provenientium, pertinent tantum ad Medicum. 4 — A 3(74.) M⸗ 38(6) 56 (4.) ANATONMIA& PHISIOLOGIA, a medicis vul- go tradita, inter partes Philofophiæ naturalis militant, quarum prior ſectione artificioſa monſtrat organorum ſin- gulorum mirandam ſtructuram, ad motum certum præ- ſtandum idoneam, tam in brutis, quam in homine ipſo, altera vero docet, quomodo ex hac ſtruetura actiones& operationes, motus, ſenſus& ſecretiones&c. abſolvan- tur. interim medici adhuc ſibi vindicarunt hasce Philo- ſophiæ naturalis partes,&, tanquam ſua, ſyſtematibus ſuis inſeruerunt. Finis primarius Phyſicæ eſt cognitio Dei, ſui ipſius,& rerum mundanarum, ex qua profun- da æque ac neceſſaria erga Deum fluit veneratio, ideoq; Phyſica Via ad DEl M dicitur. Finis ſecun- darius eſt licita mentis& ſenſuum, per experi- menta imprimis, delectatio, imo utilitas inſignis, in genus humanum redundans. 18 A P. 1 J. Dee. Origine, progreſſu& Sectis Philo- ſophiæ naturalis. Vemadmodum omnis natura, ita& ipſa ſcientia de narura a Deo I. O. M. originem duell. Ada- 88(7) 88 Adamo enim in primæva Creatione conceſſa erat omnium rerum perfecta cognitio, quam tamen poſt lapſum quoad plurimam partem iterum amiſit,& imperfectam, mancam& confufam tantummodo retinuit, eamque ad nos transtulit. Hinc tractu temporis ex variis Philoſopho- rum opinionibus diverſæ exortæ ſunt Sectæ. Scilicet primo MOSAlCA. Moſes enim conſeripſit ex Dei mandato& inſpiratione Hiſtoriam Creationis, ubi tantum homini detectum reperitur, quantum Deus voluit. Hiſtoria Creationis à Moſe quidem brevisſime conſcripta eſt, ſed ſatis clare& ſolide. Legitur enim in ſacris literis, Deum in principio creaſſe cælum& terram. Hæc Elementa. autem de Phyſicorum Moſaicorum ſententia ſunt aptisſi- ma ad corpora naturalia conſtituenda. Nam cœlum ipſis eſt principium activum, terra principium pasſivum. Ex his, diverſa proportione commixtis, Deus omnipotens creavit alia naturaha corpora. Ejusmodi Phyſicam, in qua ad hæc duo principia, in Hiſtoria Creationis, à Mo- ſe expoſita, per omnes partes, omniaque capita, provo- catur, conſcripſit auperrime Clarisſimus Dn. TOBIAS TAuT, amicus noſter honoratisſimus. Alü tria ſtatuunt principia Mofaica, materiam, ſpiritum& lucem. Viden COMENIUM in Pbyfica ad lucem dirinam reformata, item ROB. FLUID.. Secunda HERMETICA, ſive Chymica, quæ Genti- lium eſt antiquisſima, derivatur ab HERMETE TRISME- GISTO, Philoſopho, Sacerdote& Rege EÆgypti, de quo magnum illud Alchymiſtarum nigma, Tabula nempe Smaragdina, Tiguri in hunc usque diem aſſervatur. Eum enim 36(8) 5 enim revera extitiſſe, non tantum OLAUIS BORRCHIUS contra CONRINGIUM variis documentis, ex antiquita- tibus erutis, comprobavit, ſed& ipfa ars Hieroglyphica, cujus natales plurimi ad Hermetem inventorem referunt, illud fatis confirmat.. Reſtauratores artis Chymicæ fuerunt Rex Arabum, GEBER,(cujus integra ſcripta, ex Codicibus manuſcriptis emendenda& augenda, a magno noſtro VEDELIO orbis eruditus anxie expectat,) item ROGERUS BACON, An- glus, Monachus Weſtmonaſterienſis, ſeculo duodecimo clarus, Mathematicus& Chymicus exercitatisſimus, qui ſuo tempore, propter variam& aliis ignotam ſcientiam, pro Mago habebatur. Hic, inter alia inventa, in monu- mentis ſuis chymicis edocuit rationem conficiendi pul- verem pyrium, quem aliquot ſeculis poſt evulgavit- BaRTHOLDUS SCHWARTZIUS. Porro RAYMUN- DUsS LULLUS, Majoricanus, amore puellæ, uti dicitur, commotus, ſe dedidit Chymiæ, cui addictus deinceps plus vice ſimplici, uti ipſe juramento confirmat, lapidem, ſive tincturam univerſalem, compoſuit. 1SAaClis HOL- LANDUS,& JOHANNES ISAACls HOLLANDus, pa- ter& filius, etiam percelebres fuerunt Chymici, quibus jam innotuit, inter alia myſteria, Phosphori præparatio, eumque ſub nomine Ignis Veſtalis deſcripſerunt. BASI- Llus VALENTINuS, Erfurtenſis, ſeu Walckenrieden- ſis, Monachus,& AllRELIUIS THEOPHRASTUS, vul- g PbARACELSLS AE HOHENHEIM, omnibus eruditis jam dudum innotuerunt. Hi duo Philoſophi Chymiam in artis formam redegerunt,& principia fundamentalia- expoſuerunt. 2 sunt autem principia chymica, ſecundum autorum jam laudatorum placita, alia materia, alia formaæ. Materia 14 — 98(9) 88 Materiæ principia iterum dividuntur in tria uobilior⸗ & duo ignobiliora. MNobiliora, alias activa, conſtitutiva, es- ſentialia, vel utilia dicta, ſunt Sal, Sulphur& Mercu- curius: lęnobiliora, inutilia, vel pasſiva, ſunt terra& aqua. Sal eſt principium activum, anguloſum, acutum, pun- gens, ſcindens, rodens, ſolubile& coagulabile, corpora naturalia diverſimode alterans, vel conſervans, vel de- ſtruens Salium in chymicis tres occurrunt diſtinctiones. Dif- ferunt enim(1.) ratione durationis, ubi aliud eſt fixum, aliud volatile. Fixum illud eſt, quod omnem ignis gradum& vehementiam perferre poteſt. volatile vero vel ſponte in auras diffunditur, vel a minimo caloris& ignis gradu avolat. Nam hæ particulæ, ut ſpirituoſæ, levisſimæ& tenuisſimæ, facile mobiles ſunt, ideò& motui materiæ ſubtilis& cœleſtis æthereæ facile obediunt, v. g. in Vini Spiritu, urinæ Spiritu&c, (2.) Ratione eſentiæ Sal eſt vel acidum, vel alcali, vel medium. Acidum Sal illud eſt, quod particulis conſtat-- acutisſimis, corroſivis, enſiformibus, rigidis,& ideo, ad inſtar cuneorum varii generis, in poros corporum, impri- mis ſolidorum, à materia ætherea facile adigitur, eorum- que connexionem diſſolvit, cum majori, vel minori ef- ferveſcentia., Sal alcali combuſtione partium, imprimis vegetabilium, producitur,& eſt quaſi terra ſubtilisſima, ignis& Salis acidi aërei ope ſoluta,& in Sal mitius, laxius, obtuſiusque mutata, quod Sal vim quidem ſolventem, ſed mitiorem tantummodo, posſidet,&, ob crasſitiem ſuam, in poros corporum exiguos perfecte penetrare non valet. Sal medium, vel eniaum dictum, illud eſt, quod ex media mixtura,& quaſi æquali proportione Salis acidi aerei& al- cali, vel terræ alcalicæ& metallicæ, componitur. B(3.) Rs- . 3 (z.) Ratione ſubjectorum& originis eſt vel animale, vel vegetabile, vel minerale. (4) Ratione conſiſtentiæ aliud eſt ſolidum, aliud liqui- dum. Liquida ſunt ſalia in aqua ſoluta, ſive potius Spiri- tus& olea acida, imo& olea per deliquium. Solida ſunt, qui in cryſtallos concreverunt. Chymici recentiores non ſine ratione, præter illa ſa- lia jam recenſita, unum univerſale ſtatuunt& dem onſtrant, quod vocant ratione originis aercum, vel potius æthereum, aut primigenium. àab hoc enim omnia alia ſalla in toto univerſo originem derivant, id quod oſtendit kxcellentisſi- mus HOFFMANNVS in diſ. de Origine& Genczatisne Saliurn, item legi poteſt BALDVINVS in er. Ae Auro Auræa, qui im- primis ex hocSale lapidem Philoſophorum parari poſe af- firmat. Ab allis hocSal vocatur Spiritus mundi. Imprimis autem multa de hoc Sale jactant quidam ex Chymicorum numero, qui ſplendido Tbeoſopkorum nomine ſuperbiunt, v. g. ACOB BOEHM,& alii plures. Sulpbur eſt principium activum, elaſticum, oleoſum, plicabile, vel, ut aliis placet, ramoſum, inflammabile. Idem principium ignis Iucis, odorum colorum, cobæ ſio- nis, balfamationis,&c. eſſe ſolet. Sulphur etiam commo- de(1.) in animale, vegetabile& minerale,(z.) in fixum, vel incombuſtibile,& volaule, five combuſtibile, vidi poteſt, quod chymici, profundius in atem penetrantes, obſervant. AMercurius eſt principium aGtivum, rarum, permea- pile, fubtile, æthereum, globuloſum, evaporabile, in metallis fuſionis cauſa. 1 Terra à chymicis principium damnatum, maledi- um& abſurdum dicitur,& conſtituit principium cras- ſum, denſum, ſiccum, grave, ideòque ab ea foliditas, fixi⸗ tas& conſiſtentia corporum provenit. 88(10) 58 Aqud 86(n) 58 Aqua eſt principium päsſivum inſipidum, humi- dum, ex particulis lubricis, glabris, anguilliformibus Compolirum. Dr incipia formæ ſunt ſemeu, ſive vis, quà corpora mul- tiplicantur,& fermentum, ſive vis, qua corpora immu- tantur. Tertia Secta eſt DEMOCRITICA, à DEMOCRITO, Philoſopho Abderitano, Kebilita. Hæc pro principiis agnol it corpus& inane, ſive atomos& ſpatium, quod lo⸗ cum illis det,& ubique intermixtum ſit. ANAXAGO-⸗ RAS& LEVClPPVS hisce Atomis certam figuram& mo- tum attribuerunt. EPICVRVS philofophus Athenienſis, hanc Philoſophiam ſectatus eſt, cum omnibus ſuis diſci- ulis, ideo ab aliis Epicurea ſalur atur. Ex recentioribus imprimis PETRVS GASSENDVS, Gallus, Iaudandus eſt. In hoc enim celeberrimo Philoſopho reſurrexit Democri- tus cum fuis principiis, mutata tamen pauliſper facie, Aàb hoc denique progeniti ſunt poſtea omnes ita dieti phi- loſophi& Medici corpuſculares. Quarta Secta eſt PERIPATETIOCA, ſive ARISTO- TELIOA, quæ tria defendit priacipia, materiam, for- mam,& privationem. Materia, juxta Arifpotelem, du- plex erat delwime Vel/2enda. Materia prima illi eſt primum ſubjectum, ex quo inſito, non ex accidente, aliquid ori- tur,& in quod, ſi quippiam interit, ultimo reſoſvitur. Materiam nominavit ſubjettum, quia formis fub- jicitur,& eas in ſe recipit. Dicitur autem primum ſub- jectum, ut à materia ſecunda ſecernatur, quæ etiam ſub- jicitur kormis, ſed tamen non eſt primum principium. Ex hoc primo ſubjecto inſito dicitur corpus oriri, ut ſignifi- cetur, materiam per modum partis in corpore dari. à di- tur, non ex aceidenti, ut removeatur privatio,& excludan- B tux 8(n) 58 tur accidentia. Si quid interit, hoc vltimo abit in mate- riam primam, quia res reſolvitur in ea, ex quibus con- ſtat, principia, adeoque ultima reſolutio non poteſt non fieri in materiam primam. Porro materia prima vocatur ad diſcrimen ma- teriæ formatæ, ex qua corpus aliquod novum exfurgit, ut ex ovo pullus, quam ſecundam appellant. Primæ tri- buunt potenriam univerſalem, ad omnes formas ſuccesſive recipiendas aptam. Secundæ autem potenciam particula- rem, ad recipiendam certam formam, ad quam diſpoſita eſt. Forma eſt id, per quod corpus in ſpecie ſua conſti- tuitur, ſive, juxta Ariſtotelem, Actus ſubſtantialis, unum per ſe cum materia conſtituens. Forma dicitur acius, ut diſtinguatur à materia, quæ non actus eſt, ſed actum tantum in ſe recipere poteſt. Actus ſubſtantialis forma eſt, ut removeatur actus, ſive for- ma accidentalis, unum per ſe cum materia conſtituens, ut= excludantur accidentia& formæ asſiſtentes, qualis forma v. g. eſt nauta in navi, item elater in horologio, quia jmpellit& dirigit. Allas forma deſcribitur, quod ſit certa combina- tio modorum, huic corpori præciſe propria, imprimis ve- ro quantitatis, motus, figuræ, ſitus, texturæ,&c. Hi enim modi, diverſa ratione combinati, materiæ aliam- formam introducere valent. Forma alia eſt eſſentialis, alia accidentalis. Forma eſſentialis, ab aliis ſubſtantialis appellata, dicitur ſubſtantia, materiam actuans. V. g. Anima eſt ferma homi- nis ſubſtantialis. Nam anima eſt ſubſtantia, corpus ho- minis actuans. Accidentalis forma eſt accidens, quod materiæ inhæ- ret, eamque modificat, V. g. Eruditio hominis eſt forma acci- ——— ˖—ꝭ—ꝭ——ᷣ——x——ZB—QOę—QKꝑ·S/p—y 6(3) 85 accidentalis. Nam eruditio eſt accidens, quod homini inhæret, eumque modificat. porma alia eſt materialis, alia immaterialis. Imma- terialis forma v. g. eſt anima humana. Nam hæc immate- rialis eſt,& tamen formam hominis conſtituit. Materiales formæ illæ ſunt, quas Deus in creatione omnibus mate- riis& materiarum particulis, vel ramentis exiguis, con- cesſit. Hæc forma ſemper in illis remanet, quamyvis, propter exilitatem particularum, earumque confuſionem, determinari nequeat. Omnes enim mutationes, quæ in natura fiunt, accidentales ſunt,& in particularum, formis præditarum, conjunètione& ſeparatione varia conſiſtunt. Hoc enim ex generationibus, vegetationibus, nutri- tionibus omnium rerum apparet. V. g. in productione pulli ex ovo ſubſtantialis mutatio dari non poteſt. Nam per incubatum partes tantummodo moventur,& ideo à ſe invicem ſeparantur, vel inter ſe invicem conjungun- tur, ita ut adaptentur ad formam pulli&c. Sic in nu- tritione omnes partes alibiles non in forma materiali in- trinſeca immutantur, ſed partes ſolammodo ſeparantur, quæ ſeparandæ ſunt,& iterum conjunguntur illis, cum quibus conjungi debent. Simili modo ſe res habet in- ſecretionibus mineralium, vegetabilium& animalium, ubi quoque partes, materiam conſtituentes, diverſimode vel conjunguntur, ſine immutatione formæ illius materialis, quæ materiæ inſita eſt. Tertium principium Ariſtotelis erat Privatio, ſive ab- ſentia formæ, in materiam introducendæ, cujus materia per ſuam naturam capex eſt. Sed privatio dici non poteſt principium, niſi abuſive Pro termino generationis quo eam accipias. Cum enim privatio ſit non-ens, ideo ab ea nihil proprie dependere poteſt. B 3 Quin- e(4) 68 Quinta Secta HELMONTIANS eſt, à JOHANNE BAPTISTA vàn HELMONT, Fruxellenfi, condita, qui Iœ Pbiloſopbum per ignem vocat. Hic defendere conatur,, omnia corpora ex aua conſtare,& inillam iterum reſolvi poſſe, id quod vetuſtisſimus philofophus, THALES Mi. leſius, etiam affirmavit. Ceterum omnes generationes re- rum deducit ex fermento quodam ſeminali, per Archbeum varie ideato. Ex fulphure vero embryonato, acido& alcali fieri vult rerum mutationes. Horum principiorum aſſe- 3 che fuerunt SXLVIVS, oOlim Medicus Bataviæ inclytisſi- mus, SCHWaLBIVS item&& DaAVID vAN DER BECKR, Hamburgenſis, in ſuis experimentis, circa rerum natura- V lium principia ſuſceptis. Venerandus senex, Dn. OHNIVS, b horum principiorum inſufficientiam, ſpeciali ſcripto aiſſ- Ehyfe Chym. annexo, fatis luculenter oſtendit. V Quid Chymici per fermentum intelligant, jam ali- bi diximus: Per Archeum verò Paracelſus, Baſilius& V Helmontius intelligunt certam animam, quæ in rebus operationes præſtat, eſtque ejusmodi Archeus in terra, homine, item in ſingulis hominis partibus, v. g. Ven- triculo, renibus,&c.& ejusmodi Archeus particularis à nonnullis Spiritus inſitus vocatur, ad differentiam Spiri- V tus influi. V Si Helmontius per Aquam intelligeret corpus quod- V dam fluidum univerſale, ſuo modo hoc concedi poſſet-⸗. Nam omues generationes fiunt à fluido,& omnia corpo- V ra in pringipio ſunt fluida, imo ipſa maſſa terræ,& reli- V quorum corporum in chao, fluidum quoddam erant, ſed quod ſint omnia corpora producta ex ſola aqua, nunquam concedi poteſt, quamvis id per nutritionem piſcium, ve- getabilium& mineralium probare allaboret. Quid Sal acidum& alcali ſit, dictum fuit. Per- V ſulphur — 38() 88. fulphur autem embryonatum intelügit tale, quod in⸗ corporibus omnibus inſenſibiliter dehteſcit, v. g in omni aqua fulphur tale reperitur, quodl ſponte ſeparatur,& ſuperiorem ſuperfciem occupat. Hoc fulphur termino metallico Gur dicitur. Sexta elt CARTRSIANA, àRKNATO DES CARIES, nobil Gallo, originem trahens. Hæc fundata eſt ſuper tribus Elementis, five principiis. juscunque ſint figuræ, replendis apta,& è quarum con- verbo pellucida, ſive ætber. Teruum Elementum conflituunt partes crasſiores, figuræ cu- bicæ, pyramidalis, cylindricæ&c. ad motum minus aptæ, uno verbo corpora opaca, ſive lucem reflectentia. Carteſius Philoſophus Mechanicus& Geometra eſfe voluit, ſed Geometriæ in Philoſophia, naturan uſum non Perfegte ex- pofuit. Comprobat hoc Excellentifl. HEVCHERVS, quen. ⸗ 4, dam Profeſſor. Med. Witteb. nunc Archiater Regiæ Maje- Katis Poloniarum in diſf. de Mechanicis non Mechanicis, ubi inſimul aliorum judicia de Philoſophia Carteſiana legun- tur, item Dn. KELIVS in præfation. Introduclionis ad veram Phyſican. 4 Septima eſt ExERIMENTALIS, quam conſtituit wagnus quondam Angliæ Cancellarius, VERVLAMIVS. Hic enim egregius vir naturæ ſtudinm ſimul per experi- menta tratandum eſſe non ſine ratione affrmavit. lIded Primus fündandæ ſocietati Regiæ anglicanæ occaſionem dedit, ad cujus imitationem conſticutæ ſunt aliæ, ut Leo- poldi- 86(16) 88☛ poldina Naturæ curioſorum, ſocietas ſcientiarum Gallica, Florentina item, ac tandem, quæ præſenti ſeculo floret, Regia Borusſica Berolinenſium. Non defuerunt quoque Viri privati, qui per Experimenta phyſicam complere volue- runt, quos inter laudandus TORRICERLLIVS, Barometri inventor, OTTO A GVERICKE, Aatliæ pnevmaticæ au- tor, STVRMIVS, SENGVERDIVS,& præſenti ſeculo quam plures, quorum merita hic recenſere inſtituti ratio non permittit. Octava MECHANICA, vel MATHEMATICA, di- cenda, quæ omnium rerum naturahum proprietates, cau- ſas, effectus, motus, vires motrices& celeritates motuum juxta leges Arithmeticas, Geometricas& mechanicas ex- plicat. Hæc noſtro Seculo recentisſima eſt, in ſe vero ſpectata, antiquis ſima dicenda. Nam jam dudum ita phi- loſophati ſunt Pythagoras, Plato, Archimedes, Rogerus Bacon, Anglus, ex recentioribus, Galileus, Torricellius, Paſchalius, Hugenius, Boyle, Hallejus, Walliſius, Neppton, Sturmius, RKeilius, Atuyſ, Leibnizius, Tſchirnbauſen, Bernoullius, Freind in Chymia ſua, Guilielmini in exercitation: de ſalibus, Valſatva in do- Ctrina de Aure Humana, Borellus de Motu animalium, Stroem in Theoria de Motu reciproco machinæ animalis, aliique plures,& nihil magis optandum, quam ut modus perfecte innoteſcat, quo Matheſis rebus Phyſicis, Chy- micis,& Medicis, Pathologicis ac Practicis, ubique posſit applicari. 1 Tandem non ſilentio prætermittenda, ſed potius laudanda eſt Secta ECLECTICORVM, qui, de re- bus naturalibus libere philoſophantes, in nullius verba ju- rant, ſed potius de veritate ſolliciti, ex omnibus ea retinent, uæ cum experientia& ratione conveniunt. Hæc Secta ſcu jam dudum floruit, ita eam cum aliis magni nominis eruditis amplecti non incongruum eſſe judico. CAP. . 4 Kit, ſed omnis materia inſimul formam conjunctam ha- 8 8() 5 CA P. III. De Principiis Phyſicis. L We ſa a Philoſophis definitur id, a quo aliquid quocunque modo dependet. Principia alia ſunt fiendi, alia eſſendi, alia cognoſcendi. Principium fiendi motus eſt. Per motum enim omnia corpora adhuc generantur& fiunt. Erincipium eſſendi duplex eſt: materia& forma Materia per ſuam extenſionem corpori exiſtentiam dat,& paſſive ſe habet. Eſtque vel communis, vel propria. Materia propria eſt, ex qua corpus immediate con- ſtat. Hinc tot ſunt materiæ propriæ, quot ſunt corpora. Ab Ariſtotelicis ſecunda dicitur. AMateria communis, ab Ariſtotelicis prima dicta, illa eſt, quæ in omnibus corporibus reperitur, uno verbo ele- menta corporum, vel materis elementaris corporum. Forma eſt principium operandi in corporibus, largiens illis eſſentiam, vel ita materiam modificans, ut ad certam corporum ſpeciem referri,& ab aliis diſtingui poſſit. Materia ſine forma in rerum natura revera non exi- bet, venienda, inventa ab aliis rite pertractanda,& ad finem 26(18) 5 bet, forma vero, ſi dicendum, quod res eſt, in certa, ſed a nobis utplurimum ignorata, materiæ dispoſitione con Philoſophi, ut jam audivimus, materiam diſtinguunt in primam& ſecundam. Quid vero materia prima ſit,& quomodo ſeſe illa habeat, item juxta quænam principia illa ſit explicanda, hoc eſt, quot& quænam elementa corporum (hæc enim ut jam paulo ante dixi, cum materia prima coin- cedunt) ſtatuenda ſint, vix explicare poſſum. Interim opti- mum videtur in phyſicis, conjungere principia mechanica & chymica. Ita enim de ommibus, etiam difficillimis, rationes reddere poſſumus quam ſufficientisſime. Principia coęgnoſcendi tria ſunt: Senſus, Ex- perientia& Ratio. Per ſenſum intelligimus omnem perceptionem in or- ganis probe conſtitutis, ſive ſibi relictis, ſive armatis factam, & excitatam ab objectis externis. Principium hoc cognoſcendi optimum, evidentiſſi- mum& infallibile revera eſt, ſine quo ad veritatem phy- ſicam pervenire non poſſumus. Dirigi tamen ſenſus ſem- per debet a judicio. Nam ſenſus fine judicio interdum decipiuntur, id quod fieri ſolet in opticis multoties- Experientiam eſſe iteratam& ſæpius repetitam obſer- vationem, omnibus notum eſt. Hæc autem præſuppo- nit experimenta, ſive tentamina, circa corpora naturalia ſuscepta. Quando autem experimenta aut ſuscipiuntur, aut a Phyſicis deſcribuntur, ad ſequentium conditionum circumſtantias probe reflectendum,& quidem(1) ad perſonam, ſive Experimentatorem. Hic enim exornatus ſit certis animi, corporis& fortunæ dotibus. Scilicet reſpectu animi requiritur,(a) ut ingenium ſit ſagax, ad varia in- pro- 38(19) ☛ propoſitum dirigenda,(6) ut ſeponantur præjudicia, pro- prioque ſcrutantis marte rerum dubiarum ineatur ſeruti- nium,() ut dubis non diu nimis immoretur, ſed alacri animo rem ipſam tentare, eamque poſtea cum judicio examinare debet. Bona corporis ſunt in Experimenta- tore robur, ætas virilis, bona valetudo. Bona fortunæ ſunt divitiæ, ad comparandam materiarum& inſtrumen- torum apparatum neceſſariæ, quo ad experimenta ſusci- pienda opus eſt. (2) KRatione objeci ſequentia ſunt notanda:(a) Ut materia ſit genuina non ſpuria, ſed idonea, ac rite præpa- rata, id quod de experimentis chymicis imprimis valet.() Ut machina quoad quantitatem, qualitatem, formam, magnitudinem ſit rite exſtructa, nullis laborans defecti- bus, id quod ad mathematica experimenta ſpectat. () Machinarum& materiarum copia adſit, ad varia expe- rimenta tentanda, quæ ad unam demonſtrationem ſimul applicari poſſunt,& debent. (3) Ratione admmiſtrationir, vel proceſſus, hue pertinet(a) locus commodus,() tempus opportunum, () certa duratio,() dexteritas in ipſo tentamine. Tertium denique principium phyficum fecimus Ratisnem, cum ſenſu& experientia nunquam non conjun- endam. Eſt vero ratio jadicium illud, quod de rebus, quas ſenſu& experientia attingimus, a nobis fertur, quan- do nempe, videntes in omnibus ſingularibus idem eveni- re, ab illis concludimus ad univerſale, ſeu quod in omni- bus ſingularibus res eodem modo ſeſe habeat omnino. Tanti vero momenti eſt hoc principium, ut reliqua ſine eo fruſtra ſæpe adhibeas. Nam quid profeceris ſenſuum judicio, ob abſentiam alicujus requiſiti aberrante, niſi il- lud per ratienem corrigas? Ne dicam, quod aliquæ res C 2 ſenſus (2)§☛ ſenſus prorſus effugiant, quo caſu, niſi ad rationem re- curras, nihil dici poteſt. Similiter experientiæ longe an- teponenda eſt ratio, cum illa, ſi nulla ratio eam comite- tur, vix experientiæ mereatur nomen. CAb. IV. De⸗ Objecto Phyſices, nempe de Corpore naturali. Bjectum Phyſices duplex eſt: J. Muateriale, ſive Corpus naturale. 2. Formale, ſive modi corporum naturalium, v. gr. extenſio, motus, uno verbo omnes actiones& affectio⸗ nes corporum. Corpus in genere denotat ſubſtantiam ex- tenſam in longum, latum& proſundum, certa figura, magnitudine& gravitate dotatam, gau- dentem reſiſtentia, actionis& paſſionis capacem, ſive, quod idem eſt, corpus eſt extenſum, ſolidum, mobile& impenetrabile. Eſſencia corporum, in quantum intellectu noſtro eam attingere poſſumus, conſiſtit in extenſione. For- malis enim& quidditativus corporis conceptus eſt exten- ſio in longum, latum& profundum,& 1 extenſum eſſe nulli rei, niſi ſoli corpori, ineſt. Cæterum 38(21) 58 Cæterum non de omnibus hic loquimur corporibus, ſed de iis tantummodo, quæ naturalia ſunt, artificialibus in alias diſciplinas reſervatis. Omne Corpus eſt finitum. Ex extenſione fluit quoque finitas, vel finitio corpo- rum. Nam omne extenſum habet ſuos terminos, vel fi- nes, quos ſuperficies vocamus, harumque unam ab oppo- ſitz diſtare concipimus, Quin& hujus rurſus ſuperficiei, cum infinita non ſit, dantur extrema, quæ lineas dicimus, quarum neceſſe eſt aliquam a ſe invicem eſſe diſtantiam. Etiam harum linearum erunt aliqui termini, quos punèta nominamus, inter quæ denique aliquod intervallum poni oportet. Ex his omnibus diſtantiis, ſimul junctis, claram extenfionis in trinam dimenſionem ideam percipimus. Etenim diſtantia, inter duas oppoſitas ejusdem corporis ſuperficies interjacens, illius craſſities, ſeu profunditas, dici- tur; Diſtantia inter binas oppoſitas ejusdem ſuperficiei li- neas latitudo vocatur; Et diſtantia inter uframque neæ ex- tremitatem corporis longitudo nominari poteſt. Nullum itaque eſt corpus, cui trina hæc dimenſio non congruat, &, quantulumcunque corpus eſſe ſupponamus, neceſſe tamen erit, ut crafſitiem, latitudinem& longitudinem habeat. Quod autem hisce proprietatibus deſtitutum eſt, illud non corpus, ſed punctum dicitur, nec ipſa magnitudo, ſed magnitudinis initium& finis. Omne Corpus eſt ſolidum. Soliditas extenſionem conſequitur, eſtque corporis proprietas, per quam omnibus aliis corporibus, undique prementibus, refiſtit. Sic ex ſoliditate etiam fluit ipſa reſi- ſtentia, quæ, quoniam in uno corpore major, in alio minor C 3 eſte 838(22)§ eſt, ideo preſſione poſtea motum efficit. Nam cauſa mo- tus univerſalis preſſio exiſtit. Et ita unum corpus movet alterum, hoc iterum aliud,& ſic porro in infinitum. Inde apparet, quod corpora jam ſint activa, jam vero paſſiva, certo nempe reſpectu. Omne Corpus eſt impenetrabile. Impenetrabilitas ex extenſione, ſoliditate& reſi- ſtentia fluit,& eſt ea corporis proprietas, qua duo corpora non poſſunt ſimul eſſe in eodem loco. Nam quamdiu corpus quoddam aliquem occupat locum, omnia alia cor- pora, quantacunque vi illud urgeant, in eundem intrare prohibet. Corpus naturale, etiam minutiſſimum, ex- tenſum eſt in tres dimenſiones,& compoſitum ex variis partibus, ratione figuræ, magnitudinis, ſitus& connexionis diverſis. Hoc cognoſcimus ex microſcopiorum applicatione, quorum magna varietas ad manus eſt. Vid. Fig. 1.& 2. Microſcopia vero ſunt Inſtrumenta optica, quæ angulum viſorium dilatant,& ſic objecta longe majora repræ- ſentant. Nitidisſimum& artificioſisſimum horum omnium eſt EDMVNDI CvLPEPERI, Londinenſis artificis, cujus conſtructio Fig. 3. ita ſeſe habet. Inſtrumenti corpus ex ebore confectum repræſen- tatur ad literas C B,& tres intra ſe continet laminas æneas perquam tenues E, Spiram elaſticam, ex chalybe confectam, H. Alteri laminarum affigitur fruſtum corii F, levi cum ſulco G, tam in corio, quam in ære, cui affigi- tur. Altera extremitatum hujus inſtrumenti continet lon- 6(²3) 8⁵ longum clavum cochleatum(Schraube) D, qui etiam in ſua ſummitate tenet vitrum convexum C, objecta il- luminans. Oppoſita in extremitate locatur cava co- chlea O, quæ quodlibet perſpicillorum M, quorum qua- tuor adſunt diverſe magnitudinis, indifferenter recipit, prout opus fuerit. Fig 4. Exhibet fruſtum eboris planum, quatuor fo- raminibus perforatum, in quæ foramina adaptantur,& di- ſtribuuntur, objecta. Objecta includuntur tenuiſſimis la- mellis rotundis, ex lapide ſpeculari confectis. Hoc ita conſtructo microſcopio obſervamus 1. Omnes ſalium figuras, eorumque aculeos& an- gulos, imo etiam globoſas facchari particulas. . Vermes in aceto, ad inſtar ſerpentum, in tota ſuperficie variis punctis notatos, conſpicimus: Ovula ho- rum vermium,& novos vermiculos in illis deliteſcentes contemplamur. 3. Perſpicimus, quod capilli ſint cylindricæ figuræ, intus excavatæ, crasſitie digiti minoris, ex varlis fibris compoſiti. 4. Ovula minutisſima inſectorum ſtructura cernun- tur miranda prædita, ad inſtar tegminis reticularis, in quo fila ſeriatim ſingulari artificio a centro ad peripheriam du- cuntur. Porro in hisce thecis obſervamus erucas deliteſcen- tes, cum ſetis, pedibus, oculis,& omnibus reliquis partibus, imo ipſam placentulam uteri, ſanguine tinctam, non ob- ſtante, quod ovulum ejusmodi tantum ad magnitudinem ſeminis Majoranæ accedat. 5. Miram oſſium fibroſam ſtructuram in minutis- ſimis piſcium ſquamis deprehendimus. 6. Crus culicis in extremitate conſpectum pedem leonis repræſentat hirſutum,& miris unguiculis in- ſtructum. * 7. Ala 35(24) 5 7. Ala teredinis, ſive papilionis, ex meris pennis conſtruitur. 8. Obſervamus figuram mirandam ſeminis Lyco- podii, aliorumque ſeminum pulverulentorum, quæ ſemi- na, quamvis ſint corpora ſumme exigua, tamen, ratione V magnltudinis& figuræ, mirum quantum inter ſe diffe- runt. 9. Structura cuticulæ noſtræ ſquamoſa& valvulo- ſa, wiris ſanguiferis vaſcuſis diſſeminata, item papillæ nerveæ pyramidales linguæ hoc microſcopio evidenter vi- ſuntur. 10. Deprehendimus ſanguinis circulum in piſce mĩ- nori, tubulo vitreo incluſo Fig 5. adeo ut obſervemus mo- tum globulorum ſanguinis vertiginoſum in lympha pellu- cida, tendentem ad partes per arterias,& redeuntem per venas. Obſervamus etiam inosculationes vaſorum im- mediatas. n. Obſervamus motum periſtalticum inteſtinorum in pediculo. u. Item ſtructuram ſibrarum& pororum in ligno, & partibus vegetabilium,& alia ſimilia. Corpus omne diviſibile eſt in partes infi- nite parvas. Diviſibilitatem materiæ in partes infinite parvas, ſi b inſtituti ratio hoc permittere vellet, fuſisſime hic poſſem oſtendere: Verum, quoniam hoc a celeberrimis Phyſicis & Mathematicis occupatum eſt, inter quos eſt NEW- T0NIUS;, uterque BERNOULLIUS, LEIBNIZIUS, MUYS KEILIUS, STURMIUsS, ideo actum agere nolo ſed ad illorum labores, hoc in capite exantlatos, ac publice ————————————— 36(35.) 68 publice proſtantes, lectorem ablego, ea tamen lege, ut in diſcurſibus, ad poſitiones meas habendis, ipſorum veſtigia premere liceat. Unum tamen non poſſum non monere, Autores loco fundamenti quaſi ſtatuiſſe, nullam exiſiere in rerum natura quantitatem minimam, hoc eſt, nullam magni- tudinem corporum eſſe tam exilem, ut non posſit dividi in partes adhuc minores. Quemadmodum illi hoc demon- Hiratonibus mathematicis evidens reddunt: Ita cgo idem, præmiſſis demonſtrationibus memoratis, per experimenta clarisſime illuſtrabo. Corpora naturalia in minutiſſimas partes dividi poſſe, vel aqua, vel alio menſtruò, vel igne, vel aëre, vel alia vi externa, ſequentia do- cent experimenta.. (1) Unum granum croci, atramenti Indici, ſacchari toſti, magiſterii, Coccionellæ, vulgo Carmin, lapidis Lazu- li. vulgo Eiramarin, magnam quantitatem aquæ, vel ſu- perficiem chartæ, tingere poteſt. (2) Unum granum phosphori ſolidi unciis 12. es- ſentiæ Caryophillorum lucidam naturam communicare valet. (G) Vna guttula olei deſtillati, ſive quintæ es- ſentiæ ltalorum, aut etiam Balſami noſtri vitæ liquidi, vel integram amphoram urni fragrantem reddit. (4) Unum granum 2ibethi odorem per annum diffundit ſuavem, ſine ponderis imminutione. (5) Aqua deſtillata, vel vinum, ex regulo Anti- monii, ejusdemque vitro, ſine ponderis imminutione, per infuſionem& digeſtionem, maximam vim emeticam ac- quirit. Hac occaſione oſtendimus modum parandi po- cula emetica,& pillulos purgantes perpetuas, five æternæ virtutis, d(hMar — — 4 . 1 2 * 4 3 432 3(26)§8 (6) Magnes per ſolum attritum virtutem ſuam ferro communicat. (7) Unum granum auri in filum tantæ longitudi- nis extendi poteſt, ut de eo jeooo cylindros reſecare liceat. (8) Pulveris pyrii granum unum accenſum in 12500 particulas reſolvitur, obſervante SNLLIO, item exigua ſuſimenti quantitas accenſa edorem perfundit per inte- grum conclave. Ultimo oſtendimus methodum dividendi monetam in duas laminas illæſa effigie, utrinque impreſſa. Hoc nem- pe fit quando Sulphur commune contuſum, ſuapra monetam ſpatfum, accenditur,& comburitur. Sic Spiritus acidus Sulpburis, poros mo netæ penetrando, corpus metallicum, urque ad dimidiam partem fere, corrodir, adeoque illad in duas partes dividit. Experimentum hocce fuudamentum eſt omnis cæmentationis metallorum. Corporum partes, diviſæ in minutiſſimas maſſulas, eandem obtinent figuram, quam alias in toto, quod conſtituerunt, poſſederunt. Hoc probamus (1) Mercurio. qui, licet diverſimode in chymia al- ceratus, tamen ſemper ſuam globulofam figuram obtinet, a qua effectus ſui dependent.„ (1) Salia foluta,& iterum in minutisſimas cryſtal- los concreta, utplurimum eandem figuram monſtrant, quam poſſident in majori quantitate concreta. Minutiſſimæ corporum malſulæ adhuc alias maſſulas, magis tamen activas,& longe mino- — 36(²7) 558 minores, in ſe continent. Id quod compro- bant ſequentia experimenta: (1) Auri fulminantis unicum granum, in co- chleari argenteo carbonibus impoſitum, non ſolum maxi- mo cum fragore accenditur, ſed etiam monetam ſuperim- poſitam ſurlum ptojicit, eamque utplurimum deaurat. Conficitur autem quam optime ita: Reclpe auri grana ali- quot, ſoſpe in 4. 6. vel§. partibus Aquæ Regis, facla ſlutione rincluram banc crocei coloris aqua ſimplici dilue,& poſtea gut- tatim inſtilla Oleum Tartari per deliquium, quanlum ſatis ad acidum extinguendum: ſic præcipitatur calx ſolis lutea, quam A4l buncce laborem edulcorabis, non tamen perfetle,& exſiccatum uſui ſer vabis (2) Nitrum fulminans magno cum fragore accen- ditur, quando carbonibus in cochleari ferreo imponitur. Hujus compoſitio ſequens eſt: Rec. Nitri pur Mmi drachmas tres, Salis Tartari ficciſimi, vel ettam cinerum clavellatorum, Arachmam unam cum limidia, Sulphuris communis drachmam unam. HMifte hæc omnia in pulverem ſubtilem. Hoc experi- mento declaratur ratio fulguris& tonitru. (3) Mixtura quædam ex limaturæ martis partibus duabus, olei vitrioli rectificatisſimi parte una, aquæ fon- tanæ partibus ſex compoſita, quando in cucurbitam, re- tortam, vel etiam phialam vitream longioris colli& an- guſtioris orificii, inditur, protinus cum ſpuma& calore aliquali oritur ebullitio,& inſimul vapor inſenſibilis ſul- phureus, penetrans& fœtidus elevatur. Quando itaque vitri orificium digito extremo obturatur,& ſic Spiritus ſulphureus ſupprimitur, poſtea autem ad candelæ flam- mam, remoto digito, ipſi exitus conceditur, tunc cum magno impetu vapor egreditur,& cum fragore, ad inſtat D 2 fuiguris, 0 fulguris, accenditur. Hoc curioſisſimo experimento inſi- mul evincitur, quod in fumo inſenſibili,& effluviis ad- modum exiguis, magna ſit efficacia, exemplo effluvio- rum in morbis contagioſis. Porro notandum, Spiritum hunc ſimilem fere eſſe illi, qui in fontibus medicatis repe- ritur. Et tandem nunc evidens erit, quam ſubtilis ſit ma- teria, ex qua fulgur& fulmen componitur. 338(28) 64 (4) Globulus vitreus exiguus, Nuͤrnbergiſche Knallerle/ Fig. 6. intus excavatus, guttula una ſpiritus vini, vel aceti, ad dimidium repletus,& iterum hermeti- V G ce ſigillatus, in candela, vel carbonibus, magno cum fra- gore disrumpitur. () Lacryma vitrea, Fig. 7. in apice fracta, magno cum ſtrepitu in pulverem non ſcindentem reſolvitur, quod ſieri ſolet ob fluidum æthereum, ſub cortice forni- cato durisſimo, a frigore aquæ in elaboratione incluſum, quod aperta porta ſeſe tanta vehementia reſtituit, ut totam lacrymam comminuat. Hujus aſſerti veritatem comprobat ¹) ſimilis fractio in vacuo ſub campana, probe ab aëre crasſiori, ope Antlix, evacuata. 2) Lachrymæ ex ſolidisſimo vitro confectæ, in quibus nullæ bullulæ apparent, ta- men disfiliunt. Quando autem prius carbonibus impo- nuntur, diſſolutoriam hanc vim plane amittunt. Nam per poros corticis vitrei, igne iterum apertos, æther in- cluſus egredi poteſt. CAP. üſi. ad. rio. 48(29) 98 CA P. V. De⸗. Poroſitate Corporum. Por in corporibus, tum fluidis, tum liquidis, tum conſiſtentibus, ſive ſolidis, reperiuntur. Pori ſunt intervalla corporum, velmeatus, cavitates& foramina, vel majora, vel minora, & diverſimodè figurata. Oriuntur vero pori ex compoſitione elementorum, vel corpuſculorum, corpus componentium, quæ vel ob convexa latera ſua, vel ob irregulares quascunque figu- ras, vix unquam ſic jungi poſſunt, ut omnino congruant, nec ullos angulos, ab alia materia ſubtiſiori implendos, relinquant. Poroſitas corporum duplex eſt: (1.) Raritas, quæ ſignificat laxiorem particularum connexionem. Vel rarum dicitur, cujus partes ita ſunt diſpoſitæ, ut magna intervalla poſt ſe relinquant, alia ma- reria replenda, qualis diſpoſitio v. g. eſt in ſpongia, gosſi- pio, pane, per lactis, aut vini, ingreſſum dilatato. (2.) Denſatas, quæ conſiſtit in arctiori partium co- hæſione, qualis v. g. eſt in auro. Poroſitas corporum diverſa variis experi- mentis comprobatur. (1.) Adamas lucem transmittit, aſt in igne non funditur.. D3(0 Vi- 88(10) (2.) Vitrum nec aërem, nec aquam, ſed ætherem, & radjos ſolares transmittit. (3.) Mercurius tranſit per poros exilisſimos den- ſisßmi corii, imo per cutem humanam in unguentis& emplaſtris Mercurialibus. Sic afia remedia, externe cor- pori humano applicata, ad interiera penetrant, uti hoc notum eſt de oleo Terebinthinæ, quod, externa inunctione adhibitum, urinam violaceo odore perfundit. Hoc Experi- mentum,& alie plura, comprobant tranſpirationem, ſe- cundum ſententiam Hippocratis, ab exterioribus corporis partibus ad interiores tendentem. (4) Argentum corio involutum, à fulphuris fumo, tetro colore tingitur. (F.) Terræ etiam ratione poroſitatis inter ſe diffe- runt: Sic cineres osſium porci non inſerviunt ſeparationi auri, vel argenti, ab ignobilioribus metallis, quod Doci- maſticis notum eſt; contra oſſa bubula,& alia, quam optime in hisce laboribus profunt. (6.) Secretiones omnes in vegetabilibus& animali- bus à vaforum& tubulorum diverſa ſtructura& apertura dependent. (7.) Pori ligni demonſtrantur campana lignea, ex denſisſimo ligno parata,& antliæ impoſita, quæ quidem in principio diſto adhæret, aft aerem, per poros hujus cam- panæ cum ſibilo tranſeuntem admittit, ut hæc cohæſio mox iterum ceſſet. Hoc experimento evincimus penetrationem abris per capſulam ligneam, undique firmiter ſigillatam, in baromefro portatili. b (&) Per conum ligneum, cylindro vitreo aggluti- natum,& diſco antliæ applicatum, Fig. 8. tanquam per gribrum, aquam transmittimus. (9.) Simile experimentum etiam procedit in veſi- ca ufl- 6(31) 58 ca urinaria bubula, vel ſuilla, fimili cylindro vitreo al- ligata,& ſic antliæ applicata, per quam aqua maxima in copia filtratur,& trajicitur. Hoc experimento repræſen- tamus modum evacuandi aquam hydropicorum, in hy- drope, ex cavitate abdominis per poros inteſtino- rum& veſicæ urinariæ, ab uſu medicamentorum purgan- tium& diureticorum.— (10.) Fumus Tabaci tranſit per aquæ poros. Fig. 5. Machi- na vero, fumo Tabaci ſic attrahendoidonea, ⸗d methodum Perfarum deſcripta, reperitur in Clarisſ. KAEMbDFERI AmRæ- nitatibus Exoticis Perſicis, Faſc. III. p. 641. Nempe eſt ampulla ſesquipedahs altitudinis, oblongo donata collo, cujus ori- ficium claudit orbiculus æneus, in ſesquipalmarem dia- metrum expanſus, duos in medio permittens tubulos, in- vicem adſolidatos, æncos: Inum, cujus inferior pars in ampullam demiſſa aquæ immergitur, ſuperiore, quæ infun- dibulo, ſeu buceinæ orificio, ſimilis eſt, recipiente Nicotia- nam, cum impoſitis carbonibus; Alterum breviorem, cujus demiſſa extremitas aquam nonattingit, ſuperior incurvata arundinem excipit longam, qua fumus attrahitur. Iſus hujus machinæ egregius& commendatisſimus eſt apud illos, qui Tabaco delectantur. Nam dum fumus tranſit per aquam, deponit oleum ſuum fœtidum, acre ‚narcoticum,& ſic tum absque damno cerebri hauritur, tum ſapore ingrato non moleſtus eſt. (u.) Vitrum, aqua ad ſummitatem repletum, ma- gnam Salium cinerumque quantitatem in ſe recipit. (n.) Aqua poros pilorum& aliorum leguminum. intrat, quæ, dum intumeſcunt(aufquellen) alquot cen- tenarios ſurſum protrudunt. Præcipua pars hujus machi- næ eſt cylindrus æneus, qui repletur, ad dimidium circi- ter, piſis exſiccatis, affunditur aqua,& poſtea ſuperimpo- 8 nitur 838(32) 58 nitur embolus, hujus vero ſiperiori extremo applicatur- aſſerculus ligneus, cui pondera ſuperimponuntur. Sic, quando piſa intumeſcunt, ad ſatis evidentem altitudi- nem embolum ſurſum protrudunt. (13.) Per poros vitri, effluvia manus penetrant in Thermometro, item ignis penetrat per vaſa vitrea, labo- ribus chymicis inſervientia. (14.) Aurum in poros argenti ſe inſinuat, item argentum in peros cupri. Hoc fit in deauratione& deargentatione,(bey dem verſilbern und vergoͤlden.) Deauratio duplici modo perficitur,(1.) Amalgama- te auri& mercurii,(z.) pulvere quodam, quo ar- gentum frictione ſola deauratur. Prior modus notus eſt. Nam recipiant partem I. auri, per Antimonium dopurati, hanc in crucibulo fun dunt,& fuſam ſtatim miſcent cum§. vel. 10. partibus Mercurii vivi, prius probe calefacti. Poſterior verointer arcana ab aurifabrs ipſis fervatur,& ſequentibus operatio- nibus abſolvitur. Recipe duri part I. ouæ Regitp. 4 ſolve aurum, & ſolutionem auri croceam excipe linteaminibus, quæ eum imbibant, linteamina illa ſicca, ſiccata combure(brenne ſie zu Zunder)& Boc pulvere brunno, mediante frictione, bractea vel lamina ar- gentea elegantisſime deauratur.(Aurifabri hoc vocant das kalte Verguͤlden.) 2 Ml. Deargentatio(das Verſilbern) ita peragitur. Recipe Ar- genti cupellati p. I. ſolve partibus duabus, vel tribus, aquæ for- tis, ſölutionem duplo aquæ deſtilatæ dilue,& Sale communi ad- dito præcipita: ſic impetrabis calcem niveam. NHanc calcem aqhud ablue,& edulcoratione à Salibus corroſivis tantiſptr libera,& tandem ſicca. Poſtea ad arachmam I. hujus calcis adae tartari crudi pulverifati& Salis communis unciam dimiaiam. Sic ba. bebis pulverem, quo mediante lamina cuprea fricari,& ſic argen- tea cruſia obduci poteſt. Breviori via etiam hoc fieri poteſt ita: Recipe Argenti foliati(ein Buͤchlein) cremoris tartari, Salu com- munis — — —— 44 88(33) 8 munis, ana drach mam I. Hæc tria miſce trituratione, in mortaris inſtitta, ſic habebis pulverem, qui ſimilem eftélum præſtat. Nota, ſi exatt am polituram deſider as, ultimo fruetur lamina tantillo cre- moris tartari, ſaliva bumedtati. (1.) Ignis& Salia menſtruorum penetrant& diſſol- vunt metalla durisfima. (16.) Effluvia Magnetis per lignum, vitrum& me- talla penetrant. (16.) Mercurius, aurum& Saturnum penetrando, cum illis in Amalgama abit. Hac occaſione proceſſus exhibetur, Amalgamata Saturni parandi. Nempe recipitur plumbum foliatum, vulgo Stanniol, Soc, in mortario cum Mercu- rio mixtum, dat maſſam aptisſimam ad exprimenda ſgilla. (1y.) Aqua fortis non ſolvit aurum, ſed argentum, addito vero Sale communi, vel Sale Ammoniaco, ſubito paratur aqua Regis, in qua aurum diſſolvitur. Hoc experimento comprobatur, quod ſola diverſitas pororum in metallis efficiat metallorum differentiam, quæ tamen in radice, hoc eſt, quoad principia inter ſe conveniunt. (¹8.) Maſſa ex argento& auro, ana, parata, non diſſolvitur in aqua Regis, neque in aqua forti, quando vero tres partes auri& una pars argenti miſcentur fu- ſione, tunc hæc maſſa diſſolvitur in aqua Regis ubi aqua Regis aurum in ſe recipit,& argentum ad inſtar calcis candidæ in fundo cucuidiele, EEcheidas Kulblchen hrelin- quit: quando vero recipiuntur tres partes argenti& una pars auri, ac funduntur, tunc maſſa diſſolvitur in aqua, forti, quæ argentum in ſe recipit, aurum vero in fundo cucurbitæ, ad inſtar calcis nigricantis, remanet. Hæc ope- ratio a Docimaſticis vocatur Quartatio, (¹p.) Luna diſſolvitur ab aqua forti, addito vero cupro praecipitatur luna,& prum diſſolvitur. 1u. addi- 86(34) 8. addito ferro, iterum præcipitatur, v. g. Quando in ſolutum cuprum injicitur clavis, vel fruſtum ahud ferri, tunc hoc fruſtum mutatur in cuprum. Aſt non eſt transmutatio metallorum, ſed præcipitatio, qualis etiam contingit in Hungaria, præprimis in Neu-Soliæ aquis vitriolicis, a qui- bus magna copia ferri in cuprum mutatur, quod vocant Cæment Kupffer. (20) Cera alba liquata fragmentis Coralliorum ru- brorum per integram ſubſtantiam colorem rubrum brevi tempore extrahit. Ex hac cera tineta in pharmacopoliis inutilis paratur tinctura Coralliorum. Nam tinctura ex Coralliis non extrahitur, ſed potius occultatur. Hocex- inde probo, quoniam rubedo in Coralliis reſtitui poteſt, wenn man ſie in einen Schaf⸗Stall in die Erde graͤbet/ und ſie eine Zeitlang darinnen liegen laͤſſet/ oder ſelbige Co⸗ rallen in Urin beitzet. (21.) Antimonium omnia metalla deſtruit perfecte, aurum vero& argentum ab antimonio intacta relinquun- tur, id quod probat perfectionem horum duorum me- tallorum.— (1z.) Roſa Hierichuntica, ligneæ ſubſtantiæ, cor- rugata, omni tempore in vino, vel aqua, iterum expan. ditur,& effloreſcit. (2z.) Atramenti ſympathetici effluvia per poros char- tæ& ligni penetrant. Paratur vero ita: Recipe Minui, vel l- :hargyri, drachm. 1. aceti deſtillati dracha. 3. vel anliam dimi- diam, miſte& tamdias digere, donec acetum dulceſtat, poſlen a- cetum filtra,& ſervæ uſui. Hoc aceto ſiteræ exarantur Deinde recipe Auripigmenti unciam unam„talcis vibæ unctas duas, miſte Eafrunde lib. I. aquæ fontanæz, coque in ollæ minori vitreata& babebir maſſum cœruleam, ac aquam ſaœtentem ſaper illa natan- tem, hanc filtra,& hac chartam bumetla, ſic literæ, prius ſoluso minio egaratæ, ſiatim apparebiht. Cap, — ◻‿— 8H 2 88 635) 95 CA P. VI. De Loco& ſpatio, ſive vacuo. uod etiam ſint in certo loco. Locus, ſive ſpatium, eſt ſuperficies concava corporis ambientis, in quam corpus recipitur, ſive locus eſt ſpatium illud, in quod corpus lo- catur, ſeu ſuum habet ubi. Diſtinguunt inter ſpatium coacervatum& diſſemina- tuu dvarer rum EIr IILd⁴d, aad integrum corpus ambit. Diſſtminatum vero ſunt pori corporum, vel Inteενιμνια t hæc etiam non ſunt vacna. Nam aut aër, aut æther, aut ignis inibi reperitur. Diftinguunt porro inter ſpatium mobile& immobile, externum& internum: Aſt hæ diſtinctiones, cum omnibus metaphyficis ſpeculatiombus de ſpatio, nihil ad rem. faciunt. Hic quæſtio oritur: An ſpatium detur a corporibus vacuum, ſive uno verbo, nn deiur vacuum? Hæc quæſtio revera magni momenti eſt,& diſtinguendum inter vacuum craſſum& ſubtile. Craſſum quid ſit, omnibus notum eſt, v. g. Cru- mena dicitur vacua, nempe nummis. Subtile vero vacuum allud dicitur, ubi nec aër, nec æther reperitur. Quando jam quæritur de exiſtentia vacui crasſi, nec ruſticus hoc E 2 negat. ( d corpora ſint materiæ extenſæ, ſequitur, 9 36(36) 4 negat. Sin de exiſtentia vacui fubtilis quæſitum intel- ligatur, reſpondendum, quod non detur. Nam æther ubique reperitur, nec per ullum corpus, crasſisſimum- etiam, ipſi præcluditur via. Ratio eſt, quia corpora, vel maxime conſpiſſata non adeo reſiſtere valent ætheri, ut ipſi tranſitu per ſeſe libero interdicant. V. g. vacuum di- citur in phyſicis campana, ab aére, mediante antlia, li- berata& evacuata, item ſpatium illud in Barometro, quod a Mercurio vacuum eſt: Aſt hoc ſpatium non perfecte- vacuum eſt; nam lux ibi reperitur, quæ a motu Mer- curii fulgurat, lux vero corpus eſt,& ſic in Barometro corpus lucidum adhuc reperitur, quanquam dici non poſſit corpus reſiſtens, quippe non refiſtit Mercurio, adeo- que ex hoc phænomeno fluit, quod dentur corpora adeo ſubtilia, quæ aliis corporibus non reſiſtunt. Porro non negare peiumus, extra hanèe manam ceer ream, quæ mundus dicitur, dar poſſe ſpatia, ſive terminos nobis ignotos, Deo tantumm odo notos: Aſt in uonam illi termini confiſtant, ultra captum& intelle- Aum noſtrum eſt Krutari. Ultimo dari in mundo indi- viſibilia& inextenſa quædam puneta& ſpatia, cum lHlu- ſtri LEIBNIZIO in ſua Thecria molu⸗ utique fiatuere, poſſumus. Nam ſi omnia ſpatia mundana corporibus eſſent repleta, ſequeretur() nullum fieri poſſe mo- tum(2.) Non exiſtere poſſe neque principium, neque finem extenſi.(3.) Etiam actualem corporum diviſionem non locum invenire poſſe. CAp. 88()§8 CAP. VII. 3 2 Motu. Mous primaria corporis naturalis affectio eſt,& vis illi a DEO concreata, quæ in materia formas efficit. Nulla enim actio, nul- lus effectus corporum concipi poteſt ſine motu. Motus, generaliter ſumtus, eſt mutatio ſta- tus corporum. Hinc etiam motus dicitur mu- tationum& formarum cauſa, ſive mutatio loci. eſlentiæ& quantitatis. Quies vero eſt permanentia loci, eſſentiæ& quantitatis. Ad mottim itaque pertinet r. Generatio, quæ eſt partium ſeminalium motus localis, quo eſſentialis, debitaque corpori naturali textura, quoad particularum, illud conſtituenrium, magnitudinem figuram& ſitum introducitur. 2 (2) Corruptio, quæ per particularum motum loca- lem fit, quo partes deſtruuntur,& minus proportionatam acquirunt dispoſitionem, reſpectu formæ prioris. (3 Augmentatio, ſive motus a minori quantitate ad majorem, ubi corpus a novæ materiæ acceſſu in- creieit. Ez hpi. 88() (4) Diminutio, ſive métus a majori quantitate ad minorem, ubi corpora per materiæ ſeceffum immi- nuuntur. (5) Alteratio, quæ duplex eſt. 1) Fermentatis, quæ eſt corporum naturalium ſolutio ſpontanea(vel potius initium fblutionis, producta a ca- Jore terente,& aeris presſione, qua partès ſucculentæ ve- getabihum moventur, per motum Vero trirurationis poſt- ea, ſpiritus principiis corporum incluſus, a cempedibus ſuis, hoc eſt, a particulis terreis viſcofs, liberatur,& ſui juris fit, ita, ut poſtea, opè ignis, in Jeſtillatione ſeparari osſit. Fermentatio enim in vegetabilibus locum imprimis invenit, cujus produetum eſt ſpiritus ardens, igneus, Ni- noſus, uno verbo, ſpiritus vini. 2) Putredo, quæ ſolutio corporum eſt perfecta, ubi omnes partes per motum, calorem:& aðris, presſionem intime diſſolvuntur. Hæc obſervatur tanm n regno veee. Len, CQUam animwalz, ſatis probabile eſt. (O) Motus localis, quo corpus ab uno ſpatio in aliud transfertur,& revera omnes motuum præcedentium ſpe- cies merito dicendæ ſunt locales. Motus enim intrinſe- cus, ut talis, revera in rerum natura non exiſtit, niſi ſub eo intelligatur corpusculorum niſus& reniſus qualis motus in ſanguine,& aliis fluidis ac liquidis, concedendus, tam diu. quam diu non ſolidescunt& abeunt in corpora ſolida, vel confiſtentia. Omnis motus vero requirit 1) Fim morricem. Vis motrix autem eſt potentia Mla, qua corpus movetur. Hæc potentia, qua corpora moventur, duplex eſt: una externa, alteta interna. Exter⸗ 1BS arl etiam poſſe in regno minerali 24 30(39) 6& Erternam puto eſſe materiam ſubtilem, cœleſtem, xtheream, ſolarem, vel atreo-ætheream. Quocunque illam vocaveris nomine, perinde eſt. Nam omnia anima- lia& vegetabilia, imo fine dubio& mineralia, absque hoc motore externo neque creſcere, neque in vita perſiſtere poſſunt, id quod docent experimenta antliæ pnevmaticæ, in animalibus& vegetabilibus imprimis inftituta. nternam motus potentiam in corporibus ipſis depre- hendimus,& eſt anima, ſpiritus, principium vitæ,&c. quæ in omnibus corporibus ineſt. De hoc principio vero ob ignorantiam eſſentiæ ſpirituum rationes reddere per- fectas non poſſumus. 2) Materiam mobilem, ſive corpus illud, quod mo- vetur,& quod per ſe& fſua natura ad motum ineptum eh 3) Syatium, per quod movetur. Omnis enim mo- tus ſit in ſpatio. 4) Tempus. Cum enim motus fiat in ſpatio, de puncto ad punctum, de termino ad terminum„ſequitur, quod omnis motus fiat in tempore,& cum temporé. Tempus vero eſt menſura ſuccesſivæ durationis rei ali- cujus, derivata a motibus æqualibus corporum cœleſtium. Tempus æquale hactenus invenire non potuerunt. Nam ſolis& ſtellarum fixarum motus uon perfecte æqualis eſt. Hinc Hugenius horolegio ſuo penduio emendare conatus eſt menſurationem temporum, non infelici ſucceſſu. Tem- pus ideo eſt,& conſiderari poteſt, tanquam æqualis flu- xus unius ſigni temporalis indiviſibilis, quod momentum, vel inſtans eſt,& nominatur, eodem fere modo, quo Geo- metræ lineas motu puncti generari dicunt! hoc tamen cum diſcrimine, quod puncti, lineam deſceibentis, motus modo concitatior, modo remisſior fingi posſit, cum con- TA 28(4) 8 tra fluxus momenti noſtri æquabili, ut ita dicam, paſſu fiat, ita, ut æquales temporis partes, æquales fluentis mo- menti diſtantias, ſeu intervalla a prima ſtatione, in qua ea incipinnt, ſibi vindicent. Deus ommium motuum cauia univerſalis- ſima exiſtit. Cauſam ſecundam omnium motuum ma- teriam ſubtilem, ecœleſtem, vel ætheream, cum Carteſio credere, non ita abſurdum eſſe videtur. Omnis motus ſit ab inæqualitate virium, vel, quod moventis vice fungitur, majori vi motrice inſtructum eſſe debet. Quando vero corpora ad æquilibrium perve- nerunt, non amplius moventur, ſed quiescunt. Id quod experimenta jam recenſita,& multa alia, comprobant. Motus corporum eſt vel univerſalis, vel particu- laris. Motus corporum nmiverſalis ille eſt, quo omnia cor- pora cum globo terraqueo moventur. Hic motus con- tinuus eſt,& ideo non datur vera corporum quies. Nam omni momento globus terraqueus circa ſuam axin agita- tur,& ſic omnia corpora inſimul moventur. Motus corporum particularis ille eſt, qui in ſingulis corporibus, eorumque partibus, deprehenditur. Eſtque 1. Vel coatlas, Vel liber, 2. vel voluntarius, vel involun- tariur. Omnia corpora, etiam in motu non conſtituta, inclinant ad motum. Inclinatio vero ad motum ex ipſa corporum eſſentia fluit. Ubi enim corpus, ibi ſimul Presſio& reſiſtentia reperitur. Hinc non abſurda eſt hy- potheſis 4 88(4) 88 potheſis illa nova Domini RAMBEKRTI, qui ſtatuit, Deum eo ipſo, quo materiam creavit, etiam illi communicaſſe motum, quo ſeparatio particularum facta fuerit. Si vero motum illum, qui adhuc in corporibus per- agitur, nobis perfecte concipere volumus, notandum, 1) Omnem motum fieri preſſione. Pres- ſio enim cauſa univerſaliſſima motus eſt. 2) Motorem primarium omnium rerum mundanarum, poſt Deum, eſſe ſolem. Sive enim ſol conſideretur, ut convolutum æthe reum, ſive, ut corpus igneum, tamen immenſeæ fere magni- tudinis eſt, adeo ut ad minimum 38600 vicibus major ſit ipfa terra. Hocce corpus ſolare, a DEO primum com- motum, adhuc in continuo motu perſiſtit,& motu ſuo vorticoſo movet, premit ac pellit circumfuſam materiam xætheream, eamque per continua effluvia inſimul nutrit. K her vero, premendo atmoſphæram noſtram, motum in corporibus vel inchoat, vel jam inchoatum conſervat. Hinc quibusdam credibile eſt, ceſſante motu ſolis in die ex- tremo corpora omnia mundana etiam centra ſua motus eſſe relictura,& ad centrum univerſi, nempe ad ſolem, promo- venda, inibique eſſe comburenda. Corpus omne, in centro virium ſuarum motricium conſtitutum, in æquilibrio eſt,& qui- eſcit, quo magis autem illud a centro recedit, eo major fit motus, qui tamdiu continuatur, donec ad centrum ſuæ gravitatis iterum perveniat. F Hoc 36(o) 88 Hoc conſpicimus HAnNNnr 1) in Penaulis, adſpectu jucundiſſimis, varii gene- ris. Fig. 10. 2) Homunculo mechanico, qui, omnibus articulatio- nibus inſtructus, poſitum ſuum, ad voluntatem noſtram, mutare poteſt, imo, brachiis expanſis, uni pedi inſiſtit. Hac occaſione lineæ directionis& centri gravitatis vis,& neceſſitas, in motu animalium exponitur. 3) Plauo inclmato, ejusque proportione hypote- nuſæ& perpendiculi. 5 4) Cochlea,(ſive plano inclinato, ſpiratim dispo- ſito,& in orbem mobili,) imprimis illa, quæ Archime- dea dicitur, qua mediante unus homo tantum ponderis, quantum alias vix 4000, movere poteſt 5) Cuneso, ſive plano inclinato, dire cto, mobili. 6) Axi in peritrochio. 7) Trochleis, ſive rotis, circa axin volubilibus,& una ſurſum a circumvoluta fune trahi aptis. 8) Machina veſicgria, Fig. 12. qua mediante, per ſo- lum hominis flatum, triginta libræ in altum tolluntur. Hac occaſione etiam de ſtupenda Sereniſſimi Landgravii Cas- ſellani machina veſicaria ſermonem facimus, qua mediante 50 perſonæ, tabulæ asſidentes, unius hominis flatu furſum tolluntur. 9) Exhibentur hac occaſione machinæ nwtomaticæ, ex elateribus& rotis dentatis compoſitæ, quæ libere hinc inde percurrere poſſunt, variis cum geſliculationibus- Denique 10. huc pertinent elateres, qui in phænomenis phyſicis explicandis egregium præſtant uſum. Fig. 1. Blater, vel Elaßicitas, vero eſt corporum vis intrin- ſeca, qua, præter modum naturalem, compreſſa, ſponte & proprio impetu ſe expandere,& expanſa ſe rurſus contra⸗ 88(5I) 85 contrahere conantur. Hinc Elaſtici corporis affe ctiones duæ ſunt 1) compreuſibilitar, quando corpora ad minus ſpatium condenſantur, vel a peripheria ad centrum mo- ventur. 2) Expanſibilitar, quando corpus ad majorem mo- lem poteſt dilatari. G Omnis motus, cum ſit translatio ab uno termino, vel loco, in alium locum, fieri debet cum ceſſione, qua impedita motus ſubſiſtit,& regula hæc de motu Hluit ex impenetrabilitate corporum. Hoc probam 1. Clepßaræ, Fig. B.& 14. ſive fontes, in quibus aquæ fluxus ceſſfat, quando aëri ingreſſus denegatur, quorum plures reperiuntur deſcripti in Divi STURMlII Collegio Experimentali, ſipe Curioſo Part. II. Tentam. VIl. pag. I0. Sufficit vero nobis, ex multis illis duos tantum hic ære ex- primere, quorum effectus& rationes conveniunt. Primus nempe eſt vaſculum ex laminis ferreis compoſitum A B, per quod transit tubus B C. Haæc machina per tubum B prius repletur,& poſtea invertitur, adaptaturque tubulo alii, in centro G pelvi D aſſolidato, ut erecta huic tubo inſiſtat. Sic in momento aliqua pars aquæ effluit per tubulos F,& quidem in tanta copia, quanta requiritur ad tegendum foramen G. Hoc tecto neguttula quidem am- plius pluit, ob aditum aeri præcluſum. Quæando autem ex pelvi per foramen, in centro ejus conſtitutum, ſuc- cesſive aqua effluit, tunc aër per foramen G ingreditur machinam,& aqua ſtillat per foramina F, quod reite- ratis vicibus præſtari poteſt, Similis ſtructura& ratio eſt in Figura 14. 1 F 2 2) Vi⸗ (44) 8 2) Vitrum aqua repletum charta tegitur,& quando poſtea invertitur, nihil effluit. 3) EX Spbonibus, una parte, apice digiti, tectis, aqua, vel vinum, non exſtillat. 1 4) Monſtramus calamum ſcriptorium, qui ſemper ſufficienti ad ſcribendum quantitate atramenti inſtructus exiſtit. Nam atramentum in cylindri ænei excavati par- tem ſuperiorem infunditur,& poſtea ſtatim cochlea fir- miter clauditur, adeo, ut omnis aëris acceſſus prohibea- tur, in parte inferiori cylindri, cui calamus adaptatur, fo- ramen relictum eſt exiguum, per quod ſenſim ſenſimque atramentum exſtillat. 4 5) Exhibemus ampanam urinatoriam SINCLARI, Fig. 16. in qua aër compreſſus aquæ irruenti ita reſiſtit, ut virunculus, inibi exſiſtens, quoad ſuperiorem ſui par- tem, non reddatur madidus. Sub hac campana etiam in medus aquis flamma candelæ perſiſtit,& ſine extin- Stione tam diu durat, donec tandem aër, nimium com- preſſus, motum flammæ ſiſtat. Uſus hujus machinæ eſt imprimis in extrahendis mercibus, mari ſubmerfis. (6.) Huc pertinet Hyaraſpis VàGENSEILII, quæ eſt ciſta, ex ligno parata, undique, intus& extus, pice- obducta, ne per poros ligni aqua permeare valeat. Hac ciſta cingitut corpus hominis,& ſic homo libere peraquam deambulare valet, ſine ſuffocationis periculo,& inſuper omni alimento inſtructus. (7.) Suppeditamus modum inveniendi vires& diffe- . rentias pulveris pyri per machinam, diètam die Pulver⸗ Probe. Vid. Fig. 18. (g.) Sipho bicruralis exiguus, uno crure cera obdu- tus, cui per alterius cruris orificium Mercurius infundi- tur, Mercurium non ad æquilibrium deſcendere permittit, ſed 88(450& fed in uno crure illum hærere facit, propter aëris reſi- ſtentiam. Simile experimentum præſtari poteſt tubo Torricelliano, fuperiori extremitate non hermetice, ſed glutine firmiori clauſo, in quo Mercurius Cſicuti in aliis driam) in ſus altitudine debita ſuſpenſus manet perfo- rato autem, ope ferri candentis, glutine in momento de tubo in ſubjectum vas deſcendit. Ex hiſce ratio dabitur, quare Mercurius, vel alius liquor, in tubo perpendicu- lari,& una extremitate clauio, in atre lberiori ſuſpen- ſus maneat. Nullus motus fit per attractionem, ſed omnis per pulſionem. Quando nempe unum corpus, majori Viinſtructum, aliud premit, hoc cedere debet, quoniam minoris eſt reſiſtentiæ. Hanc aſſertionem probamus (1.) Ope antliæ pnevmaticæ, in qua, epiſtomio clau- ſo, embolus emotus, ab aöre in priſtinum locum maßna cum vehementia imprimitur. (2.) Obſervamus hoc in Mercurio, qui vehemen- tisſima antliæ fuctione ultra 29. pollices attolli non poteſt. Corpus celerrime motum maximam vim & efficaciam præſtat, quamvis ſit exiguum. Hoc probant (1.) Globuli tormentorum bellicorum, qui id præ- Ktant, quod veterum arietes haud efficere poterunt- F 3(a.) Sclo- 8(46) 68 (2.) Sclopeta pnevmatica„ in quibus magna vis aeris cômpresſi,& ſeſe iterum reſtituentis, obſervatur. (3.) Salia volatilia in praxi medica& Chymica. Corpus, ad motum incitatum, viam, quam ſemel iniit, tam diu retinet, quamdiu nullum obſtacuium offendit: quoties vero alind ipſi occurrit, determinationem motus ſtatim mutat, Hinc ex motu directo oritur reflexus,& re- fractus. Motus directus eſt, quo corpus, in motu conſtitutum, ad aliquem dirigitur terminum, ita, ut motum ſecundum, lineam rectam, continuet. 3 Refractio morus eſt deviatio corporis moti a linea recta. Reflexio motus fit, quando corpus motum incidit in-" aliud corpus, quod illi ſufficienter reſiſtit, ideoque, oh reſiſtentiam, retro movetur, CA p. VII. De. Calore& Igne. C Alor& ignis eſt motus celerrimus corporum afluidisſunorum& minutisſimorum in mi- nimo . 88„) 88 nimo ſpatio, vel rapidisſimus elementi primi motus in poris corporum, quo& aliæ partes in- ſimul arripiuntur& moventur. Calor duplici modo producitur.(1.) Quando cor- pora ad ſe invicem fortisſime alliduntur,& atteruntur. — (20) Quando particulæ primi elementi, poris corporum, tam folidorum, quam fluidorum, inſitæ& incluſæ, vi quadam expelluntur. Hoc ex ſequentibus illuceſcit. (1) Limatura Martis, Veneris, Lunæ, Saturni, Jo- vis, Regulus antimonii contuſus, Bufyrum antimonii, ab affuſis menſtruis acidis, intenſè incaleſcunt,& cum ebul- litione, ac fuwo-fœtente. Nam menſtrua lubrica, poros rerum concentratos ingredientia, inibi incluſam materiam ſubiiisſimam igneam ſummo cum impetu commovent,& expellunt, a quo motu impetuoſo& attritivo ſummus æſtus oritur. (²) Oleum vitrioli rectificatisſimum, cum aqua mxtum, intenſisſime incaleſcit, item calx viva, ab aqua affuſa. Oleum vitrioli vero ita rectificatur: Recipe Olei vi⸗= trioli nigerrimi, acidisſcmi& ponderoſisſimi libr. un. Hoc deſtilla quoad inttgram ſuam ſubſtantiam per retortam vitream, igne for- tis ſimo& fuppresſtonis. Nam propter ſitam ponderoſi- atem Aiſfi= cillime adſtendit. Sic in relorta impuritates remanent, oleum ve- 10, in recipiente collectum, per novam vitream zetortam denuo in arena dfiilla, tamdiu, donec oleum in rctorta ſpeciem aquæ lim- pide referat. Porro obſerva, an guttula olei deſtillantis, quan- do in vaſculum minus, aqua repletum, incidit, ſirepitum edat, ad inſtar prunæ, in aquam conjcctæ, vel tenta, an oleum Pocce, in vo- lam manus humidæ deſtilans, ſummum ardorem ibi excitet: 111 4 1 ItA 8(48) 58 Ita habebis in retorta oleum reſiduum rectificatisſimum. Hoc as- ſerya in vitro fortiori, probe clauſo(mu einem eingerieben nen glaͤſernen Stoͤpſel) ne humidum aereum attrabat, ufibus Pyſi- sis, Chymicis, Alcbymicis G AMedicis laudatisſimis. Quando in corporibus adſunt parres bitu- minoſæ inflammabiles, tunc a celerrimo motu Hamma& ignis oritur. Hoc probamus (1) Phosphoro ſolido igneo fulgurante, Anglicano dicto, qui ſola trituratione, corpore villoſo facta, flam- mam concipit,& chartam ſuppoſitam incendit. phosphori vero deſtillatio, confirmante propria ex- perientia, ita abſolvitur. Recipe Urinam bumanamper d. menſes aeri expoſit am, fœtidiſimam& Jatis putrefaclam, coque illam aa mel- liformem ſubſtantiam in olla ferrea capaciori. Poſtea recipe hu- jus magmatis part. I. arenæ partes tres, probe mirtas, inde retor- 1 terreæ loricatæ capaciori, reple ad tertiam,& in furno rever- berit, adbibito igne per gradus, impetrabis I) Pblegma, 2) Spiri- um&⅝ Sal volatile, sc tandem Oleum fætidum. Hæc omnia ba- bebis adbibito gradu tertio ignis. Separa oleum a Spiritu,& in furno digeſtionis illud exſicca in piciformem ſubſtantiam. Deinde recipe capitis mortui, in retorta relitti, nigricantis caloris, lib. 4. Olei Urinæ reſinsſi unciam unam, arena lib. g. boli lib. a. miſce, hu- mecta.& fac globulos, inde retortæ terreæ loricatæ,&, adaptato recipiente majori, cum pauca aqua addita(vorgeſchlagen) denuo deffilla gradatim usque ad gradum quartum in furno reperberii. Sic obſervabis nebulas candidas igneas, in loco obſcuro ſplendentes & lucentes,& exſtillat fimul pbosphorus ad inſtar butyri reſinoſi, vel metallici, boc collige: Et babebis Phosphorum. Ad hoc experimentum ſequentes adjicimus annotationes: (1) In Toc as. enenen Pbyſ⸗ bitu motu lcano flam- à ex. nenſes wel- e hu- retor- ever- Hiri- a ba- G n vinae 16. 4. bu- ptato fenuo erii. entes inoſt, 165⸗ ) In 8(49) 88 (1) In Phosphoro eſt sal acidum concentfatisſimum: Quampræſentiam acidi in Phosphoro confirmat ſapor; Ac- cende enim portiunculam Phosphori in charta frictione gu- ſta,& habebis in loco combuſto acidum.(2) Hoc Sal acidum, in bituminoſa ſubſtantia commotum, lucem& flammam ſpargit. Lux enim nibil aliud eſt, quam ignus ſubtilis aamodm- que aiffuſus, vel attenuatus,& ignis lux concentrata, ac vehe-= mentuſime mora.(3) Urina, diutisſime putrefacta, ex aere- majorem hujus materiæ, ſive acidi primmaterialis ignei, copiam imbibit,& ſic major quantitas impetratur Phos- phori.(4 Oleum piciforme ideo additur, ut detur huic acido, tanquam ſpiritui, corpus.(5) Loco Olei Urinæ fœtidi addi poteſt Oleum tartari fœtidum, quod perinde eſt.(6) Ignis fortisſimus adhibetur ex hac ratione, quo- niam hocce acidum, ob gravitatem ſuam, quam diifficilli- me ex poris expellitur.(7) Hoc experimento comproba- tur, quod omnis caloris& ignis cauſa ſit acidum, vel, quod ignis eſſentia conſiſtat in acido: Hinc non ſine ratione- dici poteſt, acidum eſſe ignem, vel ignem eſſe acidum. Flamma enim ex innumeris fſubtilisſimis aciculis cuſpidatis com- ponitur, exacte pungentibus: Salia acida itidem ex ejus- modi aciculis conſtant. Acid⸗ menſtrua agunt, ut cu- nei, in ſolutionibus merakorum: Ignis quoque agit, ut cunei, in fuſionibn metallorum. Cunei enim Salium & ignis, quando poros metallorum penetrant, connexio. nem partium deſtruunt,& ſic metalla vel diſſolvunt, vel liquefaciunt ac fundunt. Ignis coagulat albumen ovi; acidum eundem effectum edit. Acidum vini& ſpiritus vini inebriac,& calefacit: Acidum in febribus malignis etiam calorem inextinguibilem efficit. (2) Speculis Cauſticis, Fig, 19, ſive ex metallo, ſive ex ligno deaurato, ſive etiam ex glacie paratis, ſive ſint 5 98 Phæ- 8 38(50) 58 ſphæricæ, ſive parabolicæ, ſive hyperbolicæ. Vide Dn. LIERERKNECHT D' ſS. de Speculis Cauſticis. Hæc enim, in mo- eno, combuſtibilia comburunt,& metalla ipſa fundunt. Per Specula vero Uſtoria radii folares paralleh in certo puncto, ſeu foco, collguntur, a qua colleétione major motus, presſio& trituratio particularum, imprimis ignea- rum, conſurgit unde& flamma. Quo majora vero ſunt Specula Cauſtica, eo major eſt focus: Ergo eo major po- tentia. Nam focus eſt punctum illud, in quo colligun- tur partes igneæ, ſe invicem atterentes. 6) Duo leni ,he, attritu mutuo per tempus exagitata, accenduntur. (4) Attritu chalybis& pyritæ, ſcintillæ oriuntur, quæ nihil aliud ſunt, quam pars ferri abraſa, celerrime mota, & motu fuſa, vel liquata. Dum enim ſfilices cum cha- lybe igniario collidimus, forti illa colliſione, qua ſcintil- lam excutimus, particulas filicis& chalybis comprimi- mus,&, dum eorum pori ita coarétantur, omnes allæ par- ticulæ fluidæ expelluntur, particulæ vero igneæ& æthe- reæ, ſive primi& ſecundi eſementi, tantum remanent: hæ celerrime ſic a presſione commotæ, ignem ſtatim efficiunt. nando vero duo ligni fraſta atteruntur, non tam cito, ac in ſilice& chalybe, ignis& usmma producitur. Ratio hæc eſt, quia ſignum fere omne admodum poroſum exi- Kit,& partes ejus admodum ſunt flexiles. Hinc particu- la una alteri non ſatis reſiſtit, ſed ob flexibilitatem cedit, pori quoque non tam ſubito anguſtantur nec reliqua li- quida, puta aqua& aer, tam expedite exprimuntur. Erga & ignis, ac æther purior, non tam cito& celeriter inibi commoveri poteſt. 12 dI Vrrtit eit er (5) Baculus ferreus quadratus, primum cendefa- us,& in pulvere carbonum extinctus, poſtea magna, .— cum 44 e)he cum celeritate iterum mallearus, ſine igne mox denuo ca 99 deſcet, id quod etiam procedit in omni alio baculo fer- reo, aſt non tam ſubito. (6) Spiritus acidus concentratisſimus Aammißus di- Etus, cum Oleo carvi, vel caryophullorum mixtus, in momento flammam edit. Hic Spiritus noſter flammificus ita paratur: Recipe Ni- tri aepuratisſimi& ficcisſimi in furno digeſtorio per é. boras ad minimum exſitcati,& ab nuni bumido liberati, uncias quatuar, Olei Vitrioli rediqhcastsſi, mi uncias duas. Hæc miſce in retorta vi- trea recenti& Hcc: grimud, ac etin in arena inſtitue deſtillationem, adaptato recipiente ficcisſimo& 2 majori: z- Sic nebulæ zubicundisſimæ aſurgunt,& guttul. eeſlillantur aurei coloris. Huncce ſpirilum colli- e,& in visro denſiori probe clauf Emit einem eingeriebenen Gl laß⸗Stoͤpfel) ſerva uſtbus Ebpistis meaicts. clpymcis& slebymi- cis. In hoc experimento lequentia ſunt obiervanda: Nutrum ſit fiecisſimum. z. Oleum vitrioh rectifica- isſimum 3. Vaſa fint optime exfictata. Nam minima pars humidi ignem ſuffocat. 4 Spiritus primarius eſt optimus & accendit carul Oleum, Spiritus ſecundarius eſt mitior, ro- boratur tamen, quando in illo tantillum nitri diſſolvitur. 5. Spir tus hic, cum Oleis mixtus, finito incendio, terram relinquit, vel carbonem, ex qua obſervatione volatiliſatio terræ, a chymicis hactenus negata, evidenter compro- batur. 4 Flamma& ignis liberius aeris commercium expoſcunt: Aër enim undique gravitate ſua, ad in- ſtar fornicis Corpora premendo, veli ignis ſpicula verſus materiam inflammabilem propellit, vel materiam inammabilem ad ignem defert. G 2 Hoc 28(5) 64 Hoc probatur(1.) Candela cerea, accenſa, ac campa- næ ſuppoſita, ubi a levisſima aeris exhauſtione, flamma cacumen ellychnii adſcendit,& ſic extinguitur. Phospho- rus quoque ipſe ſolidus, ac ſiteræ igneæ, eo exaratæ in- charta, exantlato ex campana aere, mox ſplendorem amit- tunt, qui vero, admiſſo aere, redit. (2) Pulvis pyrius ſub campana in vacuo incendi non poteſt Speculo Cauſtico optimae notae, ſed ſolummodo colliqueſcit,& in fumum abit, qui tamen, ob grauitatem ætheris, verſus centrum gravium deſcendit,& mox fun- dum petit. 63) Sera bombardæ ne miculam quidem ſceintillæ in vacuo efficit, nec pulverem pyrium ſuppoſitum accenqdit. Partes fammæ quo magis ab aere premuntur & flatu conjunguntur, concentranturque,& quo celerius commoventur, eo vehementius ardent. Hoc probant (1) Furni fuſorii, item furni, ad parſimoniam ligni præſtandam apti, deſcripti in Tract. cui titulus: Mechanica Jenis, item in BECCHERIHoltz⸗Spar⸗Kunſt. Ex hiſce omnibus, quoad ſtructuram unum tantum expono, ejusque rationes addo. Priusquam vero hoc fiat, ſequentia ſunt notanda. Nempe pabulum ignis, ſive materia inflammabilis, uti chymicis notum eſt, eſt vel puriſſima, vel mixta. Puriſſimum pabulum eſt spiritus vini, qui nullum fumum emittit, nullosque cineres relinquit, ſed totus in flammam abit. Reliqua omnia pabula ignis ſunt mixta ex aqua, terra, aëre, ſale& oleo, quæ in igne moventur, hincq; vel cinerem, vel fumum dant. Fumus eſt pars aquo- ſa, ſalina, terreſtris, oleoſa, ſoluta,& per ignem agitata, ſed —— 88(53) 5 ſed non eousque attenuata, ut abeat in ffammam. Hine & fuligo, quæ omnia illa principia in ſe continet, eſt ejus- modi non perfecte attenuata ignis materia, ideoque denuo iterum interdum cum damno accenditur. Hoc probo ſequenti machina, vel fumo, cujus conſtructio ita ſeſe habet: Eſt tubus utrinque incurvatus, in A latior, in B anguſtior. In C craticula deprehenditur, in qua comburenda comburuntur. Quoniam itaque aër magis remit in tubo latiori& breviori A, quam in tubo angu- ſtiori& longiori B, flamma non ad A. ſed ad B tendit, qua de cauſa& frigus deprehenditur in A, in B vero calor vehe- mentiſſimus, aſt ſine fumo, cum aër omnem fumum pre- mat, cum ipſa flamma ignis, deorſum, ut ita non, quemad- modum alias, aſcendat, ſed deſcendat, ibique magis divi- duntur& attenuantur partes inflammabiles fumi,& ita omnes in ignem convertuntur. Hoc furno, ſine . A... omni fumi moleſtia, ſine ullo incomm odo ſanitatis, magnum conclaue, breui tempore, paucisſimisque ſum- tibas, calefacere poſſumus. Juxta hanc formam& plures alii componi poſſunt furni, ad parſimoniam ligni perti- nentes,& ſanitati minus noxii. Notandum eſt porro, quando v. g. Sulphur iniicitur, nullum fumum, nec fœ- torem edi, nec fuliginem ibi deprehendi: Nam omnes partes, igne attenuatæ, perfectisſime comburuntur& in Hammam abeunt. Vid. Fig. 20., (2) Flamma candelæ, tubo exiguo concentrata, vi- tra,& metalla ipſa, in momento fundit. Caloris effectus primus eſt rarefactio, vel expanſio maſſæ elaſticæ, v. g. acris, languinis& ſpiritus vini, in majorem molem. Hoc pro- bamus G 3() Fon⸗ 38(54) (1) Fonticulo, in quo aër, a calore candelarum minimarum rarefactus, aquam ad inſiguem altitudinem propellit. Vid. Fig. 23. Machina in ſuperiori parte caua eſt,& non niſi aëre repleta, tubufi laterales etiam caui,& ita conſtructr, ut per eos ex ſuperiori parte A, ad inferiorem partem D, liber asri permittatur transitus. Inferior cavitas repletur ad dimidium fere aqua: Sic, quando candelæ accenduntur, aer intra dattem ſuperiorem A expanſus, premit aquam cllla,] ferme attingentem, ſurſum propulſa, in F exſtillat. (2z) Machina Papiniana, quæ cylindrus eſt æneus robuſtior, interne ſtanno obductus, ſuperius operculo r- miter clauſus, adeo, ut ne micula aëris exire poſſit. In hoc cylindro, a minimo caloris gradu, brevi temporis ſpatio, carnes, imo oſſa ipſa, in fubſtantiam pultiformem & gelatinoſam rediguntur, ad paranda juscula analeptica, (Krafft⸗Bruͤhen) Sic Tincturæ, Eſſentiæ,& Elixiria levi negotio,& brevi temporis ſpatio, extrahuntur quam ſatu- ratisſima. Hujus effectus ratio hæc eſt: Aër, in dimidia, vel tertia, cyſindri cavi parte incluſus, a calore, etiam mo- derato, mirum quantum expanditur,& expanſus, dum li- quido incumbit, illud quam vehementisſime in poros re- rum adigit,& ſolutionem momentaneam fere efficit. Vid. Fig. 22. Hæc Machina ab Inventore, DIONXSIO PAPINO, dictum nomen ſortita eſt,& vocatur ab eo coquus, vel di- geſtor. Conſeripſit de hac machina integrum tractatum anglice, anno 1581, qui, in gallicum ſermonem translatus, tirulum gerit: La Manilre à' amolis les os,& Ae faire Cuire touces fories des Viandes en fort peu de temps. A Paris. 1682. Secun- „per tubulum E, aquae inditum, ac fundum — 3 Secundus effectus eſt expulſio Partitlin M⸗ ſenſilium. Nam v. g. in calore corporis noſtri, tantisper aucto, ſudor,& inſenſibilis transſpiratio inſimul, augetur. Sie, a calore& igne, in fuſion ibus& calcinatiombus metallo- rum, beym Roͤſten und Schmelsen der Ertze und Metalle/ immenſa quantitas vaporum Sulphuúreorum expellitur. Ignis eſt corpus. Nam habet pondus& grauitatem. Vid. BOYLE de Ponderabilitate Eammæ. Porro, quicquid motum corpo- ribus imprimere, vel inſtitutum continuare& augere poteſt, illud oportet eſſe corpus. Nam habere oportet vim applicantem. ſive, quod idem eſt, preſſionem exercere debet; quicquid vero premit, presſione phyſica, cor- pus eſt. Ignis eſt corpus in perpetuo motu conſtitu- tum, vel, ignis conſtat ex corporibus celerrime motis, omnium corporum mitimis. Ignis ex minutisſfimis particulis conſtat, quoniam poros omnium corporum penetrare valet. Nullum enim corpus in tota rerum Natura reperitur, per cuius poros ignis transitum non inveniat. Et cum obſorvemus, ma- teriam ætheream, ignem& lucem ſubtihrare ſua pene- trare poros omnium corporum, inde concludimus, hæc tria corpora parum, vel nihil, a ſe invicem differre. Ignis cauſa exiſtit omnium fere motinm, qui in rerum Natura funtit. Hoc innumeræ obſervariones comprobant. Nam ſol, ut corpus igneum, movet globum noſtrum terraqueum, . omnes- 3 838(56) 58 omnesque planetas, eorumque ſatellites, imo omnia cor- Pora, quæ in terra reperiuntur, quod in vegetabilibus& animalibus omnes cernunt. Metalla durisſima igne fun duntur, ſemota vero ab igne iterum ſolideſcunt. Ab- ſente calore& igne ſolideſcunt fere omnia corpora, ex- cepto aëre,& ſpiritu vini. Nam tempore hyemali aqua in glaciem mutatur, Olea in reſinas abeunt, exceptis pau- cis deſtillatis, aër etiam compactisſimus eſt, fortiter pre- mit, ſenſumque frigoris producit. Et quoniam hyeme minor ignis quantitas in aere exiſtit, ideo maxima pars li- quidorum coagulatur.&, ſi omnis ignis abeſſet, omnia cor- pora, imo ipſe aer, concreſcerent. Ignis alius lucet, alius non lucęt. Quando in ſummis tenebris manum admoveo ther- mometro, adſcendit liquor: Ergo ibi ignis eſt; Sed ſine luce. Diſtinctio ergo aliqua eff inter lucem& ignem. Datur enim lux ſine calore. E. gr. Lux barometri,& luna lucet, ſed non. calet. Nam radii lunæ, in plenilunio Speculo Cauſtico collecti, ſplendorem quidem, ſed non ca- lorem, producunt. Nam in thermoſcopio adhibito nul- lum incrementum cauſant. In omni loco ſenſibili, quolibet tempore, verus adeſt ignis. Nam ſi duo corpora frigidisſima, quocunque loco& tem- pore, atteruntur magna vi& presſione, brevisſimo tempore incaleſcunt, qui calor, aucto& continuato tritu, eousque intendi poteſt, ut urat& luceat. BERNOULLI annota- vit, quod, quo ponderoſiora ſint corpora, in loco tene- bricoſo trita, eo major lux producatur. Nam, dum tero corpora, ſolidum moveo,& presſione illa omnia corpora 16 quida — 8) Seea— quida fluida exprimo,& tunc neceſſario fuccedit in co- rum lo um ignis, ut corpus fubtiisſimum. Sic non ſine ratione concludendum, nullum corpus ſenſibile eſſe tam ſolidum& denfum, quod non in poris ſuis& meatibus præſentem habeat ignem. 2f Hic quæſtio oritur: Quid ſit ignus ſolæris? Alii pu- tant, ſolem, per radiios ſuos igneos, hucusque propulſos, agere, quod tamen ali negant, dicentes, vix eſſe posfibi- bile, ut ſol, per immenfum illud ſpatium, immediate agat in corpora terreſtria, ideoque arbitrantes, ignem folarem modo ignem illum, in omni loco, imprimis in atre, exiſtentem,& alias variis motibus disperſum, pre- mere, per lineas rectas, ad certum punctum. Hanc as- ſertionem probant ſequenti experimento. Nempe expo- nunt menſe julio, vel Auguſto, Thermometrum Florenti- num radlis ſolaribus, merician tempore, ubi liquor ſta- tim magno impetu adſcendit, interpoſito vero aſſerculo iterum ſubſidet. Jam aſſerculum putant haud tol- lere poſſe partes igneas ſolis, ſed tantum extinguere mo- tum illum rectilineum, quo ignis, ubique exiſtens, prema- tur ad Thermometrum. Aft litem hanc componere nolo, an nempe ſol immediate, an vero mediate agat. Sufficit nobis, ſcire, quod ignis ſolaris ſit ſubſtantia, non vere ac- cidens. Uti hoc comprobavit BOVXLE, HOMBERRGIUS, & integta SOCIETAS SCIENTIARVM PARISINA. Naturam ignis ſolaris ſi exponere volumus dicendum, quod ignis folaris eonſtituatur attritis corporibus minutiſſimis, ſolidiſſimis,& maxime immutabilibus, vel in ſe mutuo operantibus, vel in alia corpora, I 4 H Nam 20(58) 88 Nam corpus omnium minimum debet eſſe ſolidum, h. e. cale, in quo ne unicus quidem porus reperiatur,& tum demum eſt perfecte ſolidum,& indiviſibile phyſice. Jam ubi porofitas, ibi etiam diviſibilitas,& ubi nulla poroſitas, ibi nulla diviſibilitas,& hinc perfecta ſoliditas. Corpora illa, inter quorum particulas nulla intercedunt interſtitia, ſunt ſoliditate reliquis ſuperiora. Ignis ſolaris eſt ignis diſſolvens omnia cor- pora, quæ in rerum natura exiſtunt. Hoc comprobant Specula Cauſtica majora Tſchirn- hauſiana. Hisce enim Talcum, applicatum in foco, fundi- tur, gemmæ ipſæ quidem non funduntur, ſed in innu- mera fragmenta disſiliunt, quod nullo alio igne, etiam fortisſimo, perficitur, animalia in momento calcinantur, & vitrificantur, aurum ipſum vitrificatur, inaudito exemplo. Ignis ſolaris eſt penetrantiſſimus,& ſub aqua agit, ac comburit. Ignis ſolaris ſine alimento perſiſtit, per Spe- cula Cauſtica collectus. Nam radn in foco collecti continuo urunt. Alii ignes pabulo utuntur.— Tandem Ignis ſolaris eſt puriſſimus, ſine fumo ac cinere, niſi corpus quoddam applicetur combuſtibile. Hac occaſione dicendum quid de igne ſubterraneo, qui nihil aliud eſt, quam ignis productus per attritum particularum, in interioribus terrae viſceribus deliteſcen- tium. Hic vero provenit a presſione molis terræ ſuper- incum- 8e(55) 58 incumbentis. Ubi enim presſio, ibi etiam trituratio par- ti ularum; ubi hæe, ibi etiam calor& ignis. Non nego interim, ignem ſubterraneum a primæva creatione extitis. ſe, ſod tantum explicare volo, quomodo conſervetur. Revera creaturæ creſeunt duplici igne, nempe igne ſo 3 igne ſubterraneo. Ignis ſolis vix ad decem pedes, per po- ros terræ penetrat, aſt quo profundius quis accedit ad terræ centrum, eo major caloris gradus ibi obſervatur. V. g. in argentifodinis des Rammel⸗Berges arbeiten alle Verg⸗Leute 18, 71 T 1 nackend/ ob intenſum nempe calorem, nihilominus ta- men ſudore fere diffluentes, ac reſpirationis difficultate la- borautes. Ab hoc igne ſubterraneo creſcunt imprimis metalla, quod fodinæ Pannoniæ omnibus ad oculum de- monſtrant, abwo die neugearbeiteten Gruden von denen an⸗ fliegenden Eitzen wieder voll achfen/ daß ſie von nuen wie⸗ der auſgenommen und gearbeitet werden konnen/ id quod in fodinis Saxoniæ noſtræ ſuperior's in dem Meißniſ hen Eitz⸗ Gebuͤrge/ quoque contingit. aàb hoc igne creſcunt porro omflia Sulphura& Salia nativa, quod probant de Saltz⸗ Berg⸗ Wercke in Pehlen. Bic ignis ſua habet ſpiracula, nempe montes ignivomos, v. g. Etnam Siciliæ, Heclam Islandiæ, Vefuvium Regni Neapolitani,&c. Hiis a filici- bus& cineribus obſtructis oriuntur terræmotus. Modus ignem producend' ſextuplex eſt. Primus per Specula Cauſtica Secundus per attritum corporum ſolidorum, v. gr. chalybis& pyritæ. Tertius eſt per vegetabilia ſemiexſiccata, in magnos acervos collata, v. g. wenn ſich das Hen brennet/ ubi maſſe partes inferiores a fuperiorum valido pondere prer untur, a qua preſſione excitatur concentratio& trituratio,& quo- niam Paxtes oleoſæ inibi exiſtunt, hinc non tantum calor, H 2 ſed 88(60) 8† ſed& flamma ipſa excitatur. Tale quid ffit etiam in fru- mentis, wenn ſich das Korn brennt/ item in ſtercore equino, welchen man deßwegen in Treib⸗Haͤuſern gebrauchet. Quartus modus ignem excitandi eſt, quando duo li- quida, actu frigida, miſcentur, e. g. Oleum carvi& ſpiritus noſteri flammficus. Hoc inventum eſt recentioris Seculi. Veteres quidem multa ſcripſerunt de hoc experimento, v. g. QLAUS BORRICHIOS, ſed ad effectum producere non potuerunt. Tandem vero Anglicanæ, societati ſucces- ſit. Miſcebant nempe Spiritum nitri dephlegmatiſſimum cum Oleo aromatico orientali itidem dephlegmatisſimo. Sic in momento horrenda flamma producebatur. Vete- res Philoſophi ad Magiam naturalem evehendam, vel ido- lolatriam propagandam, hocce experimentum impen- debant. Si enim ignarum in tenebras vocaveris,&, in- vocateo quaſi prius idolo, hocce experimentum inſtitue- ris, quid quæſo cogitabit? Quando nempe drachma una ſpiritus fammifici cum eadem quantitate Olei cinna- momi miſcetur, flamma producitur, quæ magnum con- clave mirum quantum illuminat: Hinc, libra una ſpititus cum hbra una Olei deſtillati mixta in conclavi quodam, accurate clauſo, omnia disjiciuntur,& quidem magis, quam a pulvere pyrio. Unde, quando ejusmodi mixtura analoga in terræ viſceribus contingit, funt ſubiti terræmotus. Quintus modus ignem eliciendi inſtituitur per Phosphoros. Phosphorus eſt materia acido-fulphurea, ſive compoſitum quid ex ſpiritu acido& ſubſtantia quadam bituminoſa. Paratur ex animalibus, vel etiam vegetabi- libus putrefactis, ex quibus, vehementisßmo calore, ex- pellitur. Conſervatur in aqua: In hac enim neque lu- cet, neque urit. Ex aqua vero extractus ſtatim in loco tens- e.(61) 8.. tenebricoſo lucem ſpargit. Hic Phosphotus ſolidus, Oles caryophillorum ſolutus, conſtituit Phosphorum liquidum. Phosphorus& ſolidus& liquidus veteribus cognitus fuit: Solidum vocabant ignem Veſtalem; Liquidus vero con- ſtituebat in ſepulcris Ilampades, quas vocant, xternas. Quis Phosphori inventor ſit, adhuc Philoſophi& Chymici diſputant. Plures enim affirmant, BRANDIVM, Chy- micum quendam Hamburgenſem, eſſe primum eius inventorem. Is, ut porro narrant, proceſſum hune com- municavit cum celebratisſimo& expertisſimo illo Chymi- co. IOHANNE KVNCKEILIO, Dresdenſi, per varia egre- gia ſcripta eruditis noto, Kunckelius vero Phosphorum dono dedit Medico& Doctori, Domino KRAFFTIO, qui hunc conſpiciendum exhibuit in variis aulis Re- gum ac Principum Germaniæ, Angliæ,& Galliæ. Hinc Phosphorus noſter non eſt inventum Anglorum, ſed Ger- manorum. Certum tamen eſt, Phosphori notitiam ha- buiſſe antiquisſimos hymicos, uti hoc ex eorum fcriptis comprobari poteſt, quales ſunt ROGERVS BACON, ISAACVS HOLLANDVS, PARACELSVS, aliique. De Phosphoris vero legi poteſt KlRCHMAIERVS,& ELS- HOLZIVS, in Tradt. de Phospboris, Item BOXLEVS de No- ctiluca Aerea,& Dominus ALBIAVS, in D ſertatione das Phosphoris.. Sextus modus in eo conſiſtit, ut limatura Martis cum pulveriſato Sulphure miſceatur, ac aqua humectetur, ut fiat paſta. Hæc repoſita in vaſe,& ſub terra defoſſa, in- tenſum calorem concipit,& poſtea flammam excitat. Ve- ritatem hujus experimertti confirmat Celeberrimus STAH- LlIVS, Chymicus 1⁰0 πά Q†, partim in Comment. ad Beccheri Phyſicam ſubterraneam, partim in Obſervationibus ſuis Chymi- co-=pbyſicis, Partim& alibi. 11 3 Omnis 6) d Omnis ignis, per quinque poſteriores mo- dos excitatus, deſmit deficiente nutrimento. Nutrimentum vero ignis eſt id, quod Chymici Sul- phur vocant, ſive principium inflammabile, ex minerali- dus, vegetabihbus& ammalibus deſumtum. Nam aqua, ut aqua, Sal ‚Ut Sal, terra, ut terra, Mer- curius, ut Mercurius, ignem non alunt. Sulphur hoc, quo magis ſubtilius eo celeriusignem concipit. Hoc probat Oleum Petræ Babylonicum, ſives Naphta vera, quod e longinquo flammam concipit,& urit, ſine omni fœtore. ſtem tale quid contingit etiam in Spiritu vini dephlegmatisſimo. Sulphur, quo crasſius, eo diutius ignem alit-. Hoc probat Camphora, quæ ſub aqua urit. Sulphur, quo magis abſconditum eſtin aliis rebus, v. g. particulis terreis, falinis, eo diutius flamma conti- nuatur. Hoc probatur carbonibus. Nutrimenta ignis diverſa dantur,& ſimt 1. Ex min ralibu Oleum petræ, asphaltum, ſuccinum, carbo fosfilis, Sulphur commune ipſum, imo ceſpites bi- tuminoſi, germanice Torff. Eſt enim terra effoſſa oleoſa, & iterum éxſiccata. Vapor hujus ignis admodum noci- vus eſt. Nam homines ſpiritu ſuo Sulphureo acido vel ſuffocare, vel etiam sulphure quodam Narcotico extin- guere poteſt. Hoc comprobat Celeberrimus BOERHAVEN, in Collegio Cbymico Manuſcripro. IIle enim in conclavi quin- que homines halitu prunarum extinétos, vidit. Porro nota- vit tres perſonas bibentes Thee,& juxta ſe habentes prunas aliquas, ad aquam calidam conſeruandam, qui in lipo- thymiam incidebant, deportati veroſtatim in aerem libe- riorem, ad ſe redibant,& narrabant, quod in paroxyſino nullum 6(63) 88 nullum perceperint dolorem(waͤren nur eingeſchlaffen) Confrmat porro hic zutor, quod tres libræ harum pru- parum in conclavi, firmiter clauſo, centum homines va- pore Narcotico extinguere posſint.. Tale principium in carbonibus ſigneis quoque in- eſſe, nullum eſt dubium. Confer Celeberrimi HOFF- MANNI Gruͤndliches Bedencken und Phyſicaliſche Anmer⸗ ckungen von dem toͤdtlichen Dampff der Hoitz⸗Kohlen. 2. Ex Vegetabilibu nutrimentum ignis conſtituunt⸗ ſtramina, lignum omnis generis,& imprimis pondero- ſum, v. g. quernum,& fagi. Lignum vero illud. quod per ſe levius eſt, vel diutius aeri expoſitum, aut aquæ⸗ humectatum, v. g. Floß⸗Holtz/ paucius Sulphurhabet. Vegetabilium partes, ad nigredinem aduſtæ,& poſtea extinctæ, ſubito flammam concipiunt, v. g. Kohlen⸗ Item der Tiſcher⸗Zunder von Hobel Spaͤnen in momento ſein- tillam admittit,& flatu in flammam abit, ut adeo filo, Sul- phure obducto,(Schwefet⸗Faden) non opus ſit KRatio hec eſt: Dum comburuntur ligna, Sal volatile & aqua expellitur, Oleum vero ſubtile& tenuisſimumin ſuperficie manet, quod in inſtanti ſeintillam concipit. Similis eſt ratio in pulvere pyrio, qui ideo ex carbonibus, nitro& Sulphure paratur. Nam carbones primur ſcintillam accipiunt,& ſic ſimul nitrum& Sulphur incen- ditur, Sic Pulvis fulminans prius debet liqueſcere, liquefa- ta vero materia Oleum expellit, hac, ab igne arreptum, in flammam erumpit,& ſic extemplo comburuntur omnia cum fragore. Huc pertinent& Olea omnia, expreſſa ex ſeminibus vegetabilium, v. g Oleum obvarum, lni. 3. Nutrimentum ignis ex animalibus eſt omne ſevum, vel ſebum, item Oleum illud odoratui ingratum, quo utun- 28(44) 6 utuntur pauperes in Saxonia inferiori, Fiſch⸗Thran/ vor⸗ ro ſtercora animahium, v. g boum, ftramine prius mix- ta, putrefacts,& poſtea exficcara. Aſt ignis, pabulis hiſce nutritus, lentus eſt, admodum ingratus,& fœtens. Ignis non eſt genuinis corporum natura- lium clavis Analytica. Ratio eſt, quia particulæ ejus per poros corporum, etiam ſolidisſimorum, v. g. vitri, penetrant, hocque mo- do materias corporum acido ſuo infciunt. Hoc enim probat coagulatio Mercurii, in vitro, hermetice clauſo, ſola ignis digeſtione, fieri ſolita. Ut taceam experimenta alia, idem confirmantia. 4 CAp. IX. P 2 Frigore. E frigore acturis in primo ſtatim limine quæſtio occurrit: An frigus ſet poßſzlivum, au 8 8 3 8 Vero pridativum quid? Nobis videtur veroſimi- lior ſententia Peripateticorum, qui poſitivum quid eſſe affirmant. Frigus eſt presſio ætheris rectilinea, qua corporum particulæ a peripheria ad centrum co- guntur, premuntur,& impelluntur. Hine frigus corpora condenſat, fluida coagulat, corumque ſitum& figuram immutat. 1 Cauſa &6(65) 6 Cauſa frigoris prima eſt abſentia ſolis. Ea enim Ether & aer gravior denſiorque redditur, adeoque magis deor- ſum premit. Hæc, inquam, eſt ratio, quare tempore noctur- no, ſole infra horizontem conſtituto, aut tempore hyberno, ſole radits fuis oblique ad horizontem reſpiciente, frigus deprehendatur. Secanda frigoris cauſu petitur à ventis ſéptentrionalibus, qui partim igneas particulas in aere atmoſphaerico extin- guunt, partim glaciales ex illis regionibus ad nos affe- runt. Tertiam frigoris cauſam conſtituant Salia. Nam quoniam componuntur ex particulis mgidis, angulefis, ad motum minus aptis, ideo etiam, dum aqueis corporibus inſinuantur, eorum motum ſiſtunt,& inſimul frigus intendunt, id quod applicare poſſumus ad alia liquida& humida corpora. Hoc probant ſequentia experimenta. 1. Quando recipitur aqua fontana, eique Thermome- trum Florentinum ad minuta aliquot immittitur, obſer- vabis gradum frigoris hujus aquæ. Foſtea vero adde Sal Ammoniacum concuſum,& videbis, eo momento, quo Sal Ammonicum dhſſolvitur ab aqua, etiam frigus hujus aquæ intendi ſatis ſenſibiliter, ad aliquot nempe gradus. 2. Mixtura Salis communis& nivis, vef glacies contuſa, cum Sale communi mixta, frigoris gradum nota- biliter intendit. Frigus conſtringit omnia corpora, quemad- modum illa a calore dilatantur. Caloris dilarantem virtutem jam alibi notavimus. Hic adjicimus, quod Dominus CASSINI affirmat, metalla fri- gori expoſita, non nihil contrahi,&, vice verſa, exten- 1 di (66) ☛ di in locis calidis. Ejusmodi extenſisnibus& contractioni- bus& alia, durisſima. licet, corpora eſſe obnoxia, baud du- bitandum. De fluidis omnibus iliud ſatis manifeſtum eſt. Fluida enim liquida omnia a frigore, vel condenſando, vel coagulando, comprimuntur. Imprimis coagulantur fluida Equida minus ætherea& ignea, uci v. g. aqua. Ignea- vero& ætherea non quidem coagulantur, ſed conden- ſantur in aretius ſpatium. V. g. taſe quid obſervamus in Spiritu vini, Spiritibus acidis, ut Nitri, Salis, Vitrioli. Olea deſtillata ignea, ut Oleum cinnamomi, caryophillorum, carvi, a fligore illæſa manent: Oleum vero aniſi,& Olea expreſſa etiam coagulantur. Nam funt Olea mitiora, non adeo ignea. Sie infenſisfimus ſanitatis noſtræ inimicus frigus eſt. A frigore enim lympha& ſanguis coagulatur, hincque in circulo ſuo turbatur,& variæ febres ac inflam- mationes producuntur. Vid. plura in Excellentisſimi DO. RIVINI Dahere. de Frigoris Damno. CA pPp. X. Thermometris, vel Ther- moſcopiis. Um ſenſus noſter tactus adeo exquiſitus haud ſit, ut omnem, etiam minutisſimum, gra- dum caloris& frigoris perfecte notare posſit, ex- cogitavetunt Thermoſcopia, in quibus prædictos gradus longe accuratius obſervamus. Ther- 94 8 46(67) 58. Thermometra iraque, vel Thermoſcopia, ſunt inſtrurnenta, quæ gradus caloris& frigoris I. in aere lberiori, 2. in hypocauſtis& hybernaculis, 3. in 1 8 1 7 1 8 2 1 95— 5 furnis chy micis,& 4. in corpore humano ipſo notant. 4. nrh s. Horum dantur varia: primum eſt antiquum, Fig. zz. cujus inventer, ad mentem nonnullorum Philoſophorum,& imprimis FRAN- CISCI DE LAaNIS, eft ROBERTVS FLVDD, alias de- fluctibus, Anglus. Nam non obſcure deſcribuntur ab eo Thermomètra in libro de Myſter'is morborum. Alii au- tem pro inventore venditant CORNELIVM DREBBE- LlIvM, Alcmarienſem, Weſttriſium, Floddus vero fa- tetur, hujus inſtrumenti deſcriptionem a ſe repertam eſſe in antiquo Manuſcripto Hinc& PASCHIVS in Traclatu de Novis Inventis concludit, hoc inſtrumentum eſſe anti- quum, a recentioribus poſtea emendatum. Conſtruitur vero ita: Recipe eubulum gracilem vitseum, perpendicalarem, trium, vel quatuor pedum, in ſuperiori parte ſpberula inſtruttum. Proportio vero diametri intsrioris tubi ad- ſpbærulæ diametrum ſit, ut I. ad Ʒ0. vel 40. Quo enim eapacior datur globus,& quo anguſtior tubus, eo longius, eoque ſonſebiliorts Pradus deſignans, exſtruitur Tbermometron,& contra. Huncce tubulum rople ad aimidium, in aere temperato, liquore quodam colorato, minus tamen coagulabili& evaporabili Ialis eſſe pot- eſt ſolutio Veneris cum aqua forti, ſi deſideres colorem cœruleum, vel ſolutio Martis, aut mineræ Martis(Blut⸗Stein) cum aqua pegis,& fic babebis aureum, vel troceum, vel igneum liquorem. Tubulum, hoc liquore ad dimidium repletum, immiite in allud 1½ paſti⸗ f 3 330(68) 68 Vaſculum auguftiaris colli, eodem liquore ad duas tertias zepletum. Poſtea pro lubitu ialam eahneehen& deſtenſionis adapt abis. Phænomena hujus Thermometri ſunt ſequentia: 1. Aece calidiori deſcendit liquor in tubulo. Nam aeris, in globo incluſi, elater expanditur,& ſic liquorem ſupprimit. 2. Aerée frigidiori aeris elater in globulo conſtrin- gitur,& fie ſiquor tinctus, ob minorem reſiſtentiam, ab aere ambiente ſurſum pellitur. Ad hoc Thermoſcopii genus etiam illud refertur, quod, eleganti artificio, ex tubulo minori, ſerpentino du- Etu incurvato, componitur. Bic tubulus folutione Ve- neris ita repletur, ut illa ſubinde ſpatiis diſtinguatur aereis. In una extremitate apertus eſt,& in altera globum- Berit. Secundum eſt een. Vid. Fig. 23. Hoc ita, conficitur: Recipe phialam vitream, tujus gianener tubi ſe ba- beat ad globum, ut l. ad 2. vel 16. Hæc phiala, carbonibus ſuc- cesſype calefacta, repletur Spiritu vini quodam colorato. Tincturæ ſint ſequentes: 1. Croco tingitur Spiritus Vini aureo colore. 2. Coccionellis, vel ligno Sandalo, tingitur Spiritus Vini purpureo colore. 3. Coœruleus color in Spiritu Vini non impetratur. Hinc recipe Sspiritus Salis Ammoniaci vinoſi un- ciam,& adde limaturæ orichalei drachmas duas: Sic ſpa- tio aliquot dierum habebis cœruleam tncturam. Quando vero hæc tinctura non procedit, tunc adde tantillum Salis Ammoniaci. Facta debita repletione& adaptatione(quam proceſſus ipſe docebit) tandem phiala hermetice ſigilia- tur, tabulæ alligatur,& ſcala graduum exornatur. Ther- 88(60) 98 Thermometrum hoc accuratiſſimurn eſt,& conſtan- tiſimum, quippe ad immenſum tempus effectus ſuos præ- ſtat, ſine ulla imminutione. Phœnomena ejus hæc habe: 1. Aere calidiori liquor in tubulo adſcendit. Nam ſpiritus vini incluſi elater a calore expanditur. 2. Aere frigidiori liquor deſcendit, quoniam Spiritus tus vini a frigore ſtringente ad arétius ſpatium compri- mitur. Tertium eſt Stutlgardianum. Vid. Fig. 24. Hoc con- ſtat vel ex globulis vitreis, in extremitate apertis„ cum imagunculis appenſis, vel ex imagunculis cavis, figuram Diabol,(hinc Diaboli Carteſiani a nonnullis vocancur)— Bacchi, Nymphæ,&c. repræſentantibus, quæ in cylindro vitreo, aqua repleto, exiſtente aere calidiori adſcendunt in aqua, exiſtente vero aere frigidiori deſcendunt. Hoc Thermometrorum genus obſervationibus aero- metricis minus idoneum eſt, hincque ahis de monſtrationi- bus phyſicis magis inſervire ſolet. V. g. quando cylindrus vitreus veſica bubula obturatur„ X tegitur, tunc, facta compreſſione veſicæ, imagunculæ deſcendunt,&., pro lu- bitu, in aqua circumvolvuntur. Nam, dum Heſicn com⸗ primitur, aqua per foramen ingreditur,& aer inibi incluſus inſimul comprimitur. Hinc gravior reddita imaguncula in acu⸗ deſcendit. Ex quo Experimento patet, Quod aer comprimi poſſit, aqua vero minus. 4 Quod corpus aqua levius in aqua adſcendat, gravius vero deſcendat. Thermometrum etiam parari poleſt 3 nibito Mer- curio. Nam recipitur phiala vitrea, tubulo admodum . 1* 3 4 AH- & 1 br&iC(70) 86 anguſto/ſed globo ſat capeci prædita Tubulus vero circa confima globi poteſt incurvari. Poſtea tubulo una alte- raque guſtùla Mercurii, probe depurati, immittitur, uæ, dum in medio hujus tubi hæret, a calore ſurſum mouesur, a frigore vero deorſum tendit. Aſt& hoc Thermometrum non accuratum eſt. Vltimo parari poteſt Thermometrum, icidem tamen minus accuratum, hac ratione: Recipitur tubus vitreus capacior, immittiturque lagenæ vitreæ, ad duas tertias ſolutioni Veneris repletæ, poſtea glutine(Kuͤtt) ckauden- dæ, ne aer egredi valeat. Tubulus autem poſtea reple- tur ad dimidiun eadem ſolutione,& hoc facto imagun- cula vitrea longior immittitur, ut, liquori ſupernatans, ab eo vel ſurſum, vel deorſum moveri queat, boſtea videbimus, imagunculam aere calidiori exiſtente adſcen- dere, frigidiori vero deſcendere- CAP. X De⸗ nlt 5 Humiditate& Siccitate. Hridum corpus actu humectat corpo- ra adjacentia,& conſtat ex particulis glabris, lubricis, anguilliformibus, flexilibus, quæ ſeſe hinc inde corporibus circumvolvunt, uti aqua, Oleum,&c. Aqua eſt primum principium humidum. Nam omia corpora humida revera,& primario, de aqua partici- pant- ——— 1 ——;— (71) 8 pant. Sic v. g. Oleum ipſum nihil aliud eſt, quam refina, in certa aquæ quantitate ſoluta; Spiritus vini, vmum, ace- tum. Spiritus acidi, urinoſi,& omnia reliqua humida pri- mario de aqua participant. Nam, ut detur unicum exem- plum, Oleum vitrioli ipſum, tanquam acidum ſummum, & concentratiſſimum, nibil aliud eſt, quam Sal cand'idis- ſimum corroſivum, in certa aquæ quantitate ſoluturn. Hoc enim comprobauit propria mea experientia chymi- ca, ubi Oleum vitrioli concentratisſimum ſibi relictum, lins — ulla additione, mutatum fuit in Sal ſolidum, fiscum, àb omni humido liberatum.. Aqua ſuam humeétandi potentiam amittit in ſi perf- ciebus corporum politis. Nam partes anguilliformes& la- bræ ſuper illis celeriori motu feruntur,& ſic poros ex uis corporum politorum ſubire baud poſſunt. Hoc videbis recipiendo pulverem Sulphuris, vel Seminis Iycopodii ſpargendo illum ſupra vitrum, aqua repletum, ſic sigi- tum in aquam immittere vales usque ad fundum vitri, & digitus ab aqua non humectatur. Nam corpuscula pulverulenta exigui hujus ſeminis in Microscopio appa- rent ad inſtar Seminis pPhilanthropi,&, propter hirlutam ſuperficiem, ſoſe invicem arripiunt,& quafi tunicam in ſuperfcie aquæ efformant. Medici quoque in praxi pil- lulas hocce pulvere adſpergunt. Nam ſic a vehiculo hu- mido non ſplvuntur, ſed, ſupernatantes vehiculo, ab hoc intactæ manent. 4 4 Siccum corpus dicitur, cujus partes corporibus aliis non adhærent. 1E 36(72) 55 CA P. XII. De-⸗ Jygrometris, vel Notiometris, vel Hydroſcopiis. Vgrometra, vel Hydroſeopia, ſunt inſtru- menta, quæ mutationes humiditatis& ſiccitatis aëris indicant. Dum enim humidum acreum in poros corum intrat, vel contorquen- tur, vel intumeſcunt, vel graviora fiunt. Funiculi, nec non chordæ conſtituunt aptisſimas materias Hygrometrorum, quæ, dum ſpiraliter ſunt con- volutæ, ab humido aëreo, etiam minimo, quod poros eo- rum intrat, ſtatim alterantur. Recipe binc funiculum, vel chor- dam recentem, ſuperius unco quodam alligandam in cujus inferiori vero extremitate pendeat pondus quodaam, vel imaguneula pon- Aerofa: Sic ex motu bujus corporis inſtantes tempeſiates præſagies- Nam v. g inſtante bumiditate movetur corpus ad dextram, in- fiente ficcitate ad ſiniſtram. Gradus vero vel in diſio quodam, ponderi imminenti ſubdiro, Fig. 27. vel in ebartula, vitrum ꝗ= hndricum, zonæ inftar, cingente, Fig. 25. deſignabir. Vel recipiatur dun chorda minor, hæc firmetur in capſæ cujusdam parte inferiori, ſuperius chordæ dictæ agglutinetur imago, p. g. Mercurii, Eig. 29. ex charta parata: Sic videb's imaginem nunc banc, nunsé illam plagam ver ſus ſe convertere, prout nempe vel ſiccitas, vel bu- miditas creſcit, aut decreſcit;&́i itaque in ſuperiorin eaque exté- teriorip - 336(73) 8£☛ riori, ciſtulæ parte circulum aliquem, per cujus centrum chorda li- bere moyeri poſſit, Auxeris, eamque in crtos gradus diviſtrit, vi- debis, Aiſferentias mutationis in iſto circulo ab imaguntula converſa indicari. Etiam ex ligne conſtruitur Hygrometron ſequentem in modum: Parétur aſſerculus tenuis, longitudine tres circiter ulnas, latitudine vero circiter pedem dimidium adæquans, ita tamen, ut ſtriæ ligneæ ſint transverſæx; Hæc lamina lignea media conſtituatur in duas columellas, ſu- perius tramite communi conjunctas, cui, mediante ligno, alii tramiti infixo, lamella memorata, clavo, ſive ligneo, ſive ferreo, adhibito, affigitur, ut verſus partem ſuam ſu- periorem, ſeu tramitem, ex quo pendet, promoveri ne- queat. Hæc lamina lignea, humoribus in aere volitanti- bus imprægnata, itaque intumeſcens, neceſſario quoad longitudinem ſuam expanditur,& conſequenter ſpatium amplius quærit. Cum autem porro, verſus partem ſupe- riorem, tramiti ſuperimminenti affixam, procurrere non valeat, promovebitur paulisper deorſum. Jam, ut incre- mentorum quantitas magis ſenſibilis evadat, affigatur in- feriori aſſerculi parti lamina dentata orichalcea(ne ſcilicet tam facile a rubigine lædatur) quæ axin aliquem ferreum dentatum apprehendens, quando, propter expanſionem, a fuperiori parte aſſerculi urgetur, eum, axin puta, pau- latim convertat. Axi vero ipſi adaptetur aliquis indiculus, indiculi horarii in horologiis uſitati ſpeciem referens, item tabula, v. g cuprea, gradibus, in circulum coeuntibus, circumcirca diſtincta, ac inter indicem& axis eam partem, quæ dentata eſt, medio loco collocanda Sic indiculus in tabula indicabit gradus humiditatis& ſiccitatis in aere, velcreſcentis, vel decreſcentis. Vid. Fig. 30. K Etiam 6(74) 8£ Etiam trutina quædam aerea parari poteſt, cujus al- teri extremitati appendatur ſpongia, Iixivio Salis ammo- niaci prius imbuca,& poſtea iterum exſiccata, alteri ap- pluicetur pondus, ſpongiæ æquiponderans, ſuperius, in re- gione extremitatis hngulæ, debito modo adaptetur Semi- circuius, gradibus ſuis inſtructus, quem lingula, horſum, vel iſtorlum promota, prætereat, hacque ratione in eo gradus humiditatis& ſiccitatis aeris deſideratos indicet. Increſcente enim humiditate ſpongia deſtendit, quoniam Sai Ammoniacum, ut magnes aeris, humidum aereum in ſe recipit,& ſic ſpongiam graviorem reddit. inſtante ſiccitate vero ſpongia, levior reddita, adſcendit. Vid. Fig. 31. Loco ſpongiæ etiam recipi poteſt charta bibula, aut Goſſipium. Quemadmodum autem hactenus Hygro- metra, ad artificialtum claſſem ſpectantia, expoſuimus: ita non minus in regno naturæ talia obſervamus, atque hue referre licebit nonnulla animalia, uti v. g. ſerpentes, pavo- nes, ranas virides, in arboribus degentes Laub⸗Froͤſche) item homines male affectos, quorum imprimis corpora aeris mutationem, quamprimum illa incipit, ſentiunt, adeoque futuram tempeſtatem prælagiunt. CAP. XIII. Hee Fluiditate& Duritie. JLacba corpus dicitur illud, cujus partes actu diviſæ ſunt,& inter ſe invicem non co- hærent. Uno verbo, ob exiguitatem& ſubrili- tatem 3 75) 8 tatem ſubſtantiæ ſuæ, agiliſſimæ ſunt, hincque fa- cile quaquaverſum moveri pofſunt,& omnem figuram admittere. e00 FEjusmodi fluidum corpus eſt æther, ignis, aqua, Oleum, Spiritus vini, Sanguis, Mercurius,&c. imo& me- talum fuſum ipſum. 8 Cauſa fluiditatis prima quærenda eſt in materie fub- eilitate, item in particularum minimarum, corpus conſti- tuentium, rotunda, vel etiam cylindrica figura. Ita enim partes ſolummodo in punctis ſeſe contingunt. Secunda cauſa conſiſtit in motu partium inſenſilium, a calore producto. Nam v. gr. Sanguis, dum calet. flui- dum corpus eſt, frigefactus autem in grumos& fibroſam ſubſtantiam convertitur. Porro brodium gelatinoſum ca- lidum admodum fluidum exiſtit, a frigore vero in gelati- nam condenſatur. Metallum in igne fluit, ex eo vero ex- emtum in duriſſimam ſubſtantiam transit. Omne corpus, etiam ſolidiſſimum, in prin- cipio fluidum extitit,& in fluidum iterum redi- gitur. Hoc comprobant in regno animali& vegetabili re- ſolutiones corporum, a putredine factæ. In minerali ve- ro hoc amalgamationibus& ſolutionibus metallorum,& mineralium, menſtruorum acidorum ope factis, evin- Litur. 4 Omne fluidum libram conſtituit natura- lem, in qua aliud corpus, quod ejusdem pon- deris eſt, ſive ſolidum„ ſive Huidum, poſitum, X 2 neque 4e(76) neque deſcendit, neque adicendit: Si autem ſpecie gravius ſit, tunc deſcendit; Sin levius, adſcendit. Hoc obſervamus in ſequentibus experimentis. 1. Oleum deſtillatum aniſi, nec non lavendulæ,&c. aquam ſupernatat, hinc levius eſt ipſa aqua. Oleum de- ſtillgtum vero caryophillorum in aqua fundum petit. 2. Diabolus Carteſianus in cylindto vitreo, aqua repleto, ac veſico bubula obturato, pro lubitu noſtro ad- ſcendit& deſcendit. 3. In Siphone bicruraſi, Fig. 32. liquidum quoddam immiſſum, v. g. aqua, ſemper ſervat lineam ſuam horizon- talem. Nam quoniam particulæ omnes hujus aquæ unius figuræ, texturæ, extenſionis& ſoliditatis funt, ideo quoque eadem gravitate pollent,& ſeſe hinc æqualiter invicem premunt. Quando vero duo liquida diverſæ gravitatis tubulo incurvato immittuntur, v. g. Mercurius,& aqua colorata, cujus in crure longiori columna Mercurio ſuper- imponitur, tunc videbis aquam cum Mercurio non ſer- vare lineam horizontalem, quippe ſpecie non æqualiter ponderat. Et quoniam aquæ gravitas 2d Mercurii gravi- tatem ſe habet, ut 1. ad 14. ideo aqua in crure ſuo 14. gra- dibus, altior erit, quam Mercurnus in altero crure. Vid. Fig. 33. 4. Omne metallum Mercurio ſupernatat, auro ex- cepto, quod, ut Mercurio gravius metallum, in Mercurio fundum petit.— Huc pertinent libellæ aquaticæ,(die Waſſer⸗ Wagen) ad explorandam aquarum, aliorumque corporum, v. g. Trabium, a linea horizontali declinationem excogi- calæ. Vid. Fig. 34. 6. Oc- 8(77) 85 6. Occaſione theſeos hujus fundamentalis, qua as- ſeruimus fluida liquida homogenea, in vaſe contenta, ſem- per ſervare lineam horizontalem, non poſſum non mone- re, in plurimis cellis publicis uſu receptum eſſe, ut dolia receptaculis, undique clauſis, contineantur, ita ut cerevi- ſiam, vel vinum, vendenti non niſi ad epiſtomium pateat acceſſus, quippe qua ratione potulenta adulterari non poſſe, ſibi perſuaſum habent cellarum Domini. Sed hoc falſisſimum eſſe, cernitur in dolio Fig. 35. repræſentato. Inditur nempe dolii epiſtomio tubulus recurvus, ſupra lineam horizontalem dolii prominens, inditusque firma- tur, quo facto, ſi claviculam epiſtomii convertas, pate- bit, liquorem dolio incluſum, ad eandem altitudinem in tubulo recurvo adſcendere, quanta ejus eſt intra dolium. Jam per infundibulum, ſuperiori tubuli recurvi parti adapta- tum, affuſa aqua poteſt ingredi, illudque adeo replere, ut effluat. Quod ſi ſciant cauponæ, facile fraudem exerce- re poſſunt. 7. Ad hanc thefin fundamentalem apte referas Hydrometra, quibus mediantibus bonitatem aquarum- fontanarum, pluvialium& fluvialium, fontium ſalitorum, aquarum mineralium, cereviſiæ, vini, Spiritus vini,&c. examinamus. Sunt vero Hydrometra inftrumenta Phyſico-Mechanicas, quibus mediantibus exacluſime examinamus omnes liquores, eo- rumqus puritatem, contenta& gravitatem menſuramus. Et quidem. 1. Examinamus aquas ſalinar die Saltz⸗Quellen und Solen/ bey denen Saltz⸗Bergwercken und Soden/ damit man finden moͤge, wie viel Loͤſig ein Saltz⸗Waſſer ſey/ ent⸗ weder an der Quelle/ oder/ o die Sole durch die Gradier⸗ Haͤuſer gangen/ ob ſie Ein⸗Loͤthig, Zwey⸗Drey⸗Acht⸗ 8 K 3 oder 38(73) 58 oder Zwoͤlff⸗Lötig ſey? Nam vix ditior reperitur aqua. Parantur vero ejusmodi inſtrumenta Hydrometrica(Saltz⸗ Wagen) vel ex ligno, vel cupro, vel orichalco, velvitre, vel ſuccino. Vid. Hi 36 37 Quo profundius itaque Hydro- metron aquae immergitur, eo minor quantitas Salis imbi reperitur. Quo altius contra natat, eo mnajor eſt Salis co- pis. In Hydrometris, ad hunc liquorem vnice conforma- tis, partim in tubo, partim in globo ipſo, gradus, quan- titatem ma'orem, vel minorem, Salis inexiſtentis notatu- ri, exſter Idem inſtrumentum Medicus& Chymicus transferre poteſt ad examen lxiuiorum, Salibus in- fectorum. 4 2. Licebit etiam Hydrometris uti in examinandis quis medicatis, hoc eſt, thermis& acidulis. sed quia earum virtus magis in Spiritibus mineralibus, quam in admixtis Salbus, conſiſtit, ideo non adeo tuto huic examini ſoli creditur. 3. Similiter hoc inſtrumento expiſcaberis, cujus no- tæ ſit vinum, Illud ſcilicet, quod inſtrumentum noſtrum profundius admitcit, melioris notæ habetur; Reliquum, quod inſtrumentum immiſſum quaſi reſpuit, nec illud Propius ad fundum penetrare ſinit, ctudius,& tartaro co- pioſo infectum, judicatur. 4. Sed& Syiritus Vinoſi, aquæ deſtillatæ cum vino & Sne vino, mediante Hydrometro, peculiari ratione hunc in finem elaborato, ad examen revocantur, ubi rur- ſus eo majore virtute præditi cenſentur Spiritus, quo pro- fundius deſcendunt hæc inſtrumenta, 5. Idem pronunciandum de a7uis fontanis, aut fiuvia- tilibus, aut aliis, quarum optimæ ſunt, quæ inſtrumentum noſtrum ad fundum tendens intimius recipiunt. Nam-s hæ varia heterogenea Salino-Tartarea admixta haud in ſe Londanent, 6. Quan- 88(750) 8 6,. Quando ad cereviſieæ bonitatem explorandam In ſubſidium vocantur Bydrometra, tunc eo magis oleoſ fubüantiæ cereviſiam produnt, quo magis in ſubime- feruntur,& contra eo aquofioris, quo magis deſcen- dunt. 7. Ponderatio Iwinæ, in praxi medica revera non- contemnenda, hocce inſtrumento facili negotio expedi- tur. In eo enim deprehendentur quam accuratisſime-⸗ particulæ Urinam ingredientes, earundemque quantitas, qua Urina vel ſaturata, vel tenuis redditur. 8. Eodem inſtrumento fi ex inferiori ejus parte Fig. 38. clavus vitreus propendeat,& illi lanx appenda- tur, cui mertallum, v. g. moneta aurea, vel argentea, impo- ſita eſt, explorari poteſt, an metallum purum, an adul-⸗ teratum ſit, ea, quam Archimedes invenit, ratione. 9. Inſtrumentum Fig. 39. repræſentatum itidem hy- drometricum eſt. Nempe componitur ex vitro, intus ex- cavato A, extremitati C cujusdam trabis D C appenſo, cui e regione oppoſita reſpondet lanx F, pondere onuſta. Globulus vitreus memoratus immittitur in cylindrum vitreum X T, liquidis illis, quorum gravitas examinan- da eſt, ſuccesſive replendum. Jam ex ditfterentia ponde- rum, ad pondus lanci prius injectum, donec perpendi- lum lingulæ iterum obtineatur, addendorum, vel demen- dorum, colligi poteſt diverſa gravitas liqudorum. Fluida ſpecie graviora deſcendunt per fluida minus gravia,& hæc in eorum locum iterum fuc- cedunt. 1. Aqua pluvialis per aerem deſcendit. Nam gut- tulæ pluviales aere graviores ſunt. Quando vero aqua plu- vlalis „ — 2 86(80) 6 vialis coctione, aut evaporatione, in guttulas inſenſiles ab igne iterum reſolvitur, tunc hæ guttulæ inſenſiles, aere leviores, in aere adſcendunt. 2. Recipe tubulum vitreum, una extremitate- hermetice clauſum, huncque, infuſo in eum Mercurio, inverſum immitte in vaſculum, vino rubro repletum. Sic in momento Mercurius deſcendit, vinum vero in ejus locum adſcendit. 3. Simili modo, pulcherrimo ſpectaculo, vinum ru- brum per aquam adſcendit. Recipe globum vitreum, in- tus excavatum, in quo foramen reliétum ſit tantæ ma- gnitudinis, ut præter propter calamum ſeriptorium recipiat. Globum vitreum reple aqua fontana pura& clara, us que ad fummum. Poſtea inverte globum, eumque ſu- perimpone cyatho vitreo, vino rubro repleto. Sic vinum rubrum, ut levius corpus, per aquam adſcendit,& ſupe- riorem globi vitrei partem occupat, aqua vero per vinum rubrum deſcendit,& in inferiore cyathi vitrei parte loca- tur. Vid. Fig. 40. 29 4. Aqua viridis, metallico principio tincta, deſcen- dit per aquam, ſucco vegetabili tinctam. Recipe aquam fontanam, cui immitte viride æris: Sic brevi temporis ſpatio aqua a viridi æris tingitur. Dein- ceps recipe in peculiari vitro aquam, quam tinge gummi guttæ,&, facta ſolutione, ſeorſim aquas tinétas filtra. Tan- dem recipe tubulum vitreum, una extremitate hermetice clauſum, ſolutione viridis æris repletum, eumque immitte in vaſculum, aqua flava repletum: Sic aqua flaua, ut levior, adſcendit per viridem,& viridis deſcendit. 5 5. Ad theſin noſtram comprobandam egregium con- ſtituit experimentum mundus ille, elementaris dictus, ſive tubulus quatuor elementorum, vid. Fig. 41. in quo qua- tuor 88(81) 6☛ tuor corpora liquida ſemper ſua gravitatis centra occu- pant,& licet confundantur, tamen mox a ſe invicem⸗ ſeparantur Paratur vero ejusmodi inſtrumentum ita: Recipe vi- trum, cui infunde primo Mercurium probe depuratum, ſecundo adde Ojeum tartari per deliquium, verum,& ri- te præparatum, tertio Oleum ſpicæ,& quarto ſpiritum vini rectificatisfimum; Sic habebis„ quod deſidera- bas. Quo inſimul impenetrabilitas corporum compro- batur. Durities eſt ea corporis proprietas, qua par- tes, corpus conſtituentes, firmiori nexu inter ſe co- hærent, adeoque corpus durum eſt id, quod ex partibus crasſioribus, ad motum minus aptis, di- viſioni difficillime cedentibus, ac potentiæ pre- menti renitentibus, conſtat. Dura corpora etiam conſiſtentia vocantur. Quo- niam elementa ita cohærent, ut nulla corporis pars mo- veri posſit ſenſibiliter, quin tota maſſa eundem habeat motum, Caufam duritiei veram nemo Phyſicorum hadtenus exacte invenire potuit,& adhuc ſub judice hs eſt, an illa ſit interna, nempe gluten, nobis incognitum, vel vis interna attractiva partium, vel partium ramoſarum& hamatarum implicatio, vel partium ad ſe invicem approximatio& coaſpiſſatio? An vero externa, v. g. æcberis presſio, aut aeris ex interſtitiis maſſularum& pororum expulſio, quale quid an- notamus in duobus hemisphærüs planis, politis, Fig. 4². quæ ſebo inuncta,& frictione ad ſe invicem- ürmiter adaptata, poſtea, adeo arcte cohærent, ut etiam 1. magnum 6(92) 88 magnum pondus appenſum ſuſtineant. Id quod unice aeris presſioni tribuendum eſt.— Hæc itaque cauſa videtur eſſe ſoliditatis univerſalis- ſima. Sed& aliæ, ſimul forte concurrentes, haud negligen- dæ ſunt, v. g. humidi expulſio, quam obſervamus in coctione laterum, panis,&c. Item ſoliditas inducitur a frigore, quo, a presſione ætheris vehementiori, in qua frigus confiſtit, omnia liquida coagulantur. Porro ſoli- ditas inducitur, quando partes terreæ in poros& interſti- tia maſſularum imprimuntur& adaptantur. Ita enim li- gnum quernum ſub aqua in lapideam qu-ſi conuerritur ſubſtantiam, Ita oſſa, in junioribus mem branoſa& carti- läginoſa exiſtentia, ſuccesſiue in ſolidam abeunt ma- teriam. Chymici ſöoliditatis cauſam actidum eſſe, pronunciant, id quod coagulationibus, acidorum principiorum ope ta- Ctis, comprobant. V. g. 1. Recipiunt albumen ovi,& huic addunt ſpiritum vel Salis communis, vel Nitri. Sic in momento quaſi al- bumen hocce coquitur& induratur. 2. Anatomici cum occupantur in demonſtrandis la. mellis, ex quibus humor cryſtallinus, ſive lens cryſtalli- na oculorum componitur, tunc in vaſculum eum indunt, eique Spiritum Nitri, vel Salis, affundunt. Ita enim in momento eum coagulant, ut poſtea facili negotio ſingula- tim omnes lamellæ auferri posſint. Hic quæſtio oritur: Quomodo illa coagulalio Rat? Sal enim, ut Sal, non coagulat, ſed diffolvit. Salia acidas Linc coagulant per accidens, dum nempe poros corporum fluidorum ſalino- terreſtrium replent. Hinc per mixturam Salium, imprimis acidorum, ut corporum lougierum, haſtulas vere repræſentantium, ſphærica Sethorum Mond. orum ei. ſi. li. a- 38 783) 88 dorum figura corrumpitur,& anguloſa iis introducitur, quæ ad fluiditatem præſtandam minus apta eſt, ac, dum inſimul ob repletionem pororum maſſa denſior evadit, aon amplius adeo materiæ fubtilis æthereæ imperio ſubjacet, hoc eſt, difficilime movetur& propellitur. 4 Corpora dura alia ſunt fragilia, uti vitrum, chalybs, &c. aha flexibilia& ductilia, uti v. g. aurum, plumbum. Fexilia conſtant ex particulis longioribus villoſis, fibrilloſis, quæ, ad inſtar unciculorum quaſi, ſeſe invicem arripiunt& comprehendunt. Eragilia corpora ex partibus componuntur quaſi glo- boſis, quæ in extremis punctis ſeſe tantummodo contin- gunt,& ideo facile a ſe invicem disjunguntur. Nam, quando fragmenta chalybis in microſcopiis luſtramus, ob- ſervamus ſuperficiem fractam, ex meris punctulis globo- ſis compoſitam. Corpora dura fuiſſe in principio fluida, non ſine ratione crediderunt Philoſophi,& in fluida mutari poſſe, infinita comprobant experimenta. 1. Omnia corpora ſolida certis menſtruis& liquori- bus diſſolvuntur,& ſic fluida fiunt, id quod Chymici multis modis efficiunt. 2. Mercuriales globnli, poros metallorum pe- netrando, cum illis in magma quoddam malaxabile con- vertuntur, quod Amalgama ſalutatur. Declaramus hacoccaſione rationes vegetationis arbo- ris Dianæ, vel Philoſophicæ, quæ nihil aliud eſt, quam- certa amalgamationis ſpecies, via humida ablſoluta, uti Ioquuntur Chymici. Pproceſſus vero conficiendi ar- bores Philoſophicas ſequens eſt: L2 Recipe terram, adhuc inter Philofophos diſputatur. Alii enim-⸗ 80(84) 5 Recipe argenti drachmam unam, ſolve illud drachmis duabui, vel tribus, aquæ fortis poſtea ſolutioni affunde aceti deſtillati un- ctam unam, aquæ fontanæ unciam unam cum dimidta. Hanc mix- turam filira, inde vitro anguftioru colli,& adde Alercurii vivi un- ciam cum dimidia. Sic ex hac mixtura ſpatio 24. bor. confurgit vogetatio chymicæ. repræſeutans muſtum. Recipe argent 3j. aquæ fortis 3 & repræſentabitur ſpylva.. Recipe argenti 3). aquæ fortis 3ij. aceti deſtillati 31 j. Aer- curii zuj. S repræſentabitur arbufcula. Recipe Argenti 3uj. aquæ fortis Srj. aquæ fontanæ 3iij. Aercurii 2jt. Ex hiſce procesſbus curioſus innumeras variationes, pro lubitu, inſtituere poteſt, mutando nempe vel quan- titatem argenti, vel Mercurii, vel aceti, vel aquæ. Si vero ſpatio unius horæ quis deſideret hancce metallicam vegetationem, ille recipere debet Amalgama lunæ, ex ar- bore quadam Philoſophica, quasſatione ejus paratum& ad- dere novæ mixturæ. 1 CAh AIWw–. Gravitate& Levitate. ¶„ Ravitas eſt vis, qua corpus deorſum fertur verſus centrum gravium, ſive terræ- Obſervamus huncce niſum in omnibus corporibus: Sed, quænam ſit cauſa hujus tendentiæ corporum verfus a⸗uæ J. Mercurii 3iij. affixmant, gravitatem eſſe proprietatem eſſentialem corpo- rum, 28(857)§8 rum, qua omnia corpora niſu& conatu proprio tendant verſus terram,& ſic gravitas eſſet concreata& intrinſeca proprietas corporum. Aſt qusniam corpora ſupralunaria non habent hancce tendentiam verſus centrum terræ, ideo credendum potius, quod gravitatis cauſa non ſit in- terna, ſed potius externa, hoc eſt, corpora non tendunt verſus centrum gravium proprio niſu, ſed ad illud Peltäc. tur a principio quodam externo. Principium itaque Hocce externum premens& pellens cor- Poræ omnia verſus centrum terræ eſi æther, qui llla corpara fortio⸗ ri impulſu urget, in quibus major materiarum numerus reperi- tur. Unde hæc corpora præ reliquis ſunt graviora, IIla corpora vero reſpective levia dicuntur, in quibus minor materiarum quantitas,& major pororum copia, con- tinetur. Cauſa gravitatis agit tam in partes interio- res, quam exteriores corporum. Pondera corporum quantitatibus materiæ ſunt proportionalia. Hinc pondera corporum ſunt, ut denſitates, ac Variant, prout denſitates variant. Corpora, Vg. uinam diametrum extenſa, non ſunt unius grauiratis. Nam in hoc major den- ſitas deprehenditur, i in illo minor; Id quod ob- ſervamus tam in lolidis, quam in fluidis& li- quidis corporibus. 82 1. Mercuriaus ſe habet ad aquam, ut r. ad 14. Aqua ad aerem, ut ¹. ad 1000. Ergo moles unius pedis cubici 49** L 3 Mer- 336(86) 58.1 Mercurii æque gravis eſt, ac 14. pedes cubici aquæ,& ita Mercurius i4 gradibus denſior eſt. Unde ſi poſſibile es- ſit, adeo comprimere aerem, ut 14000. pedes cubici co- gantur in unum cubum, ſiceret aerem transmutare in Mercurium, quod, mutatis mutandis, ad ipſum etiam au- rum applicari poſſet. 2. Oleum aniſi levius eſt aqua, Oleum caryophil- lorum vero aqua gravius exiſtit.. 3. Globuli unius diametri, ex diverſo ligno parati, mirandam gravitatis differentiam in trutina oſtendunt. Levitas eſt tendentia& aſcenſus corporu a centro terræ ad peripheriam. Levitas corporum abſoluta non datur, ſed omnis eſt reſpectiva. Nam omne corpus grave eſt. Hoc ob- ſervamus 1. In vapore& fumo. Hic in aere libero ſurſum adſcendit, in vacuo vero deſcendit. 2. Ignis, ut corpus, quoque dat gravitatem; Id quod in corporibus ignitis diverſimode obſervavit B0TLEUS & MARIOTTVUS. 3. Corpus mortuum minus ponderat corpore vi⸗ vo, id quod probat, in morte animalium fieri privationem materialem. 4. Globus vitreus, aere exhauſtus, minus ponde- rat, quam aere repletus. Hinc ſatis luculenter evincitur, tur, quod aer, ut corpus, habeat ſuam corpoream gra- vitatem. 5. Et contra aer, in cyſindro æneo robuſtiori com- preſſus, in trutina cylindrum graviorem reddit. 6. Sclopetum pnevmaticum, aere repletum, plus ponderare ſolet. 7- Ul- 36(87) 88 7. Ultimo oſtendimus ſiateram univerſalem, vid. Fig 43. inque ea notas bonitatum& deceptionum truti- narum. Eſt vero parallelepipedum ferreum, cui paralle- lepipedo tres axes applicati ſunt, totidem correſpon- dentes punctis, duobus nimirum punctis ſuſpenſionis,& uni puncto centri, iique omnes mobiles,& ita quidem, ut, tum ſecundum longitudinem parallelepipedi, ſive verſus ejus medium& extrema, ope cochlearum, tum ſurſum, deorſumque, moveri poſſint. Ipia axium mobi⸗ lium ſtructura facilius viſu,& quodammodo ex Schema- tibus, heic adjectis, concipitur, quam verbis declaratur. Ceterum his axibus, varie inter ſe clispoſitis, libra& hori- zontalis(five libra, cujus punèta ſuſpenſionis cum cen- tro conſtituta ſunt in quadam linea recta& apogæa(ſive libra, cujus centrum gravitatis altiorem ſitum habet, quam duo puncta gravitatis)& perigæa(ſive libra, cu- jus centrum gravitatis depreſſiorem ſitum habet, quam duo pundta ſuſpenſionis,) facile efficitur. Horizontals quidem, ſi omnes tres axes in linea recta conſtituantur. Apogæa, ſi, mediante cochlea, sxis medius ſupra li- neam rectam, in qua duo axes extremi conſtituti ſunt, eve- hatur. Perigæa, ſi idem axis medius, retro, ſeu deerſum, motus cochlea, infra lineam memoratam rectam promo- veatur. Quo ipſo ſimul ad oculum patebit, horizontalem, & adhuc magis perigzam, praxi, hoc eſt, examinandæ corporum gravitati meptam eſſe. CAP. Barometro,& Baroſcopio. D Arometrum eſt inſtrumentum, quo medi- ante gravitatem aeris deprehendimus,& ex hac deprehenla inſtantes tempeſtates prædi- Non omnia Barometra, hactenus excogitata, ſunt Ba- rometra vera. Nam non exacte poſſunt ad menſurandam gravitatem applicari. Ideo Baroſcopia potius dicenda. Ba- rometrum tubus Torricellianus dicitur, ab inventore, egre- gio ilo Mathematico Magni Ducis Hetruriæ,& Galilæi digaiſimo ſucceſſore, Evangeliſta Totricellio. Hic enim nno0 1643 Mercuril in tubo vitreo elevationem& depreſionem animadvertebat. Vide hancce hiſtoriam in GHOTTI Technica Curioſa, lib. II. cap. 1. item in Excel- lentisfimi HOFFMANNI, Hallenſis, Obſervationibus Baro- metrico- meteorologicis& epidemicis, anno 1700. pag. S. nec non in Divi HAMBERGERI noſtri Diſerrat, de Baromerro,— ut& in Excellentiſſimi WOLFFII Elewentis aerbmetricis, ac tandem auctoris anonymi de arometris, Thermometris& Notiometris, ſive Hgrometris ſcripto, Moguntiæ excuſo. Pro- ſtant vero varia Barometrorum genera, uti 1. Vetuſtisſimum, ſimplicisſimum& accuratisſi- mum eſt Torricellianum. Vid. Fig. 44. Hoc ita conſtrui- V tur: Recipe tubulum vitreum, cujuscunque aperturæ, per- pendicularem, æqualis, per integrum tractum interiorem, primum a 36(88) CAb. XV. De diame⸗ 88(89) 8* diametri, longitudinis crium circiter pedum. Hunc intus abſterge filo quodam ferreo, in altera ſui extremitatèé in uncicuium incurvato, qui tanta linteaminum carptorum copia, quanta ad cylindri vitrei concavitatem circumcirca abſtergendam requiritur, inſtruatur. Deinceps hunc tubulum una extremitate ſigillo Hermetico claude, ite- rumque intus depura filo fupra laudato. In hanc fiſtu- lam infunde, per infundibulum chartaceum, Mercurium, a ſordibus ſuis probe depuratum, repleto ad ſummum us- que tubulo, illum apice digiti tege,& inverſum in vaſeu- lum quoddaw, ſimiliter Mercurio repletum, immitte. sic, retracto digito, Mercurius aliquantisper deſcendit in tubu- lo.& ſervat alritudinem, quaſi ſuſpenſam, ut plurimum 27, 28, vel 29 digitos pedis Rhenani, aut 26, 27, vel 28 digitos pedis Pariſini circiter exæquantem. Hinc ſcala, adſcenſio- ſionem& deſcenſionem indicans, ad tres fere digitos ſeſe extendit. 2. Quod Torricellius Mercurio præſtitit, hoc Do- minus Robervall, Paſchalius, Petiti, Boyleus, Guerickius, & alii, tentaverunt tubo quodam, 40. circiter pedum alto, ex pluribus cylindris vitreis, ad ſe invicem agglutinatis, compoſito, aſt loco Mercurii aquam infundentes,& ſic deprehonderunt aquam itidem delabi in tubulo, donec circa trigeſimum circiter pedem, ſurſum numeratum, ſuspenſa maneret, ac, quoties Mercurius aſcendebat ad unum digitum, toties aqua attollebatur ad 14, vel 15. digi os, hincque concladebant, aquæ pondus ad pondus Mer- curii ſeſe habere, ut 14, vel i5, circiter ad 1,& Mercurium ſic quinquies graviorem eſſe aqua. 3. Boyleus, celeber,imus ille Experimentator An- glicanus, aliud Barometri genus excogitavit: Nem- pe tubi, una extremitate incurvati, crus inferius& bre- 28(90.) S&* brevius claudebat glutine(Kuͤtt), longius, 3. pedes æ- quanas, mfuſo in id Mercurio usque ad ſummum, hermetice ſigillabat,& poſtea crus inferius& brevius a glutine lberabat. Sic Mercurius deſcendebat ad ſuam debiam altitudinem. Vid. Fig. 45. 4. Dom nus Ramazzini adhuc aliud invenit. Nem- pe recipiebat tubulum, una extremitate hermetice clau- ſum,&, facta Mercurii infuſione, invertebat tubulum, ut aliqua Mercurh Pars efflueret, reliqua pars Mercurii vero intubo libere ſuſpenſa hæreret. Huncce tubulum, perpen- diculariter ſuſpenſum, applicabat tabulæ. Sic aer, ingre- diens partem inferiorem tubuli apertam, Mercurium, pro ſua gravitate, vel premebat ſurſum, vel deorſum propius admttebat. Vid. Fig. 46. Hocce Barometri genus etiam reperitur in egregio Tract. Domini LAURENITII GO- BARTS de Barometro. Supra dictum eſt, in Barometris ordinariis Mercurium ſubſiſtere in altitudine z7. vel 29. pollicum, id quod de plerisque locis,& plerisque Baro- metris, intelligendum, non tamen in rigore mathematico. Nam Berometra differunt 1) pro adhibita diligentia in præparatione, ²) pro varietate ſitus locorum,& 3) tem- peſtatum. Et quoniam ad unum omnia non perfecte ac- curata exiſtunt, ideo non Barometra, ſed Baroſcopia rectius falutantur, refervato nomine Barometri illi inſtrumento, quod quam exactisſime gravitatem aeris monſtrat. Inter alios defectus, quibus vulgaria Baroſcopia la- borant, forte præcipuus eſt, quod variationes eorum non ſatis fint ſenſibiles. Hanc ob rem Philoſophi alias con- ſtructiones Barometrorum, ſive Baroſcopiorum, excogi- taverunt. Hinc dantur 1) Morlandianum, 2) Hugenia- num, 3) Bernoullianum. Morlan- 8(91) 85 Morlandianum, quod primum effecit notisſimus Dominus Samuel Morlandus, Anglus, ſequentis eſt con- ſtructionis. Recepit nempe tubulum vitreum, longitu- dinis trium pedum cum dimidio, hunc incurvavit in igne circa regionem digiti 26, ab inferiori ejus parte numeratio- nis facto initio,& poſtea Mercurio replevit ad ſummum usque, tandemque vasculo immiſit, uti communiter fieri ſolet. Sic impetravit longiorem aſcenſionis& deſcenſio- nis ſcalam. Vid. Fig. 47. Nam Mercurius non percurrit cylindrum aliquem perpendicularem, ſed oblique poſitum, ac per modum hypotenuſæ conſtructum. Dominus Hugenius excogitavit aliud Barometrum Nempe recepit tubulum, in A incurvatum, i D& F globo quodam inſtrustum. Infundebat ei Mercurium per tubulum B, qui in crure alterutro usque ad D deſcende- bat. Poſtea in B hermetice illum ſigillabat. Sic deſcende- bat Mercurius, aperto crure in X, usque adF, ſpatium vero, a D usque ad Q protenſum, replebat ſpiritu terebinthinæ tincto: Sic, quando Mercurius movebatut in F, move- batur inſimul Spiritus terebinthinæ in D, usque ad O. plus minus. In D vero usque ad Qadaptabat ſcalam,& ſic minimam aeris mutationem ſatis ſenſibilicer advertere po- terat. Denique Dominus JOHANNES BERNOVUI.LI re. cepit tubum A BC, vid, Fig. 49. num. 1. e duobus ra- mis inæqualium diametrorum compoſitum, figur⸗m Gno- monis præ ſe ferentem. Rami horizontalis B C, in C aperti, diameter lineam, ſeu duodecimam digiti Pariſini partem, non excedit: Rami vero verticalis A B. in ſum- mitate obſtructi, diameter eſt quatuor hnearum vel plu- rium adhuc, prout variationum gradus magis ſenſibiles in hoc Barometro ſunt exprimendi. Rami hujus altitudo M 2 eſt 38(e) 86 eſt ea, quae in Baroſcopiis communioribus cernitur, z0. nempe, vel 31. pollicum. Longitudo vero rami hori- zontalis B Ceſt ad minimum;z pedum. Si tubo, ſic parato, ita infundatur Mercurius, ut in ramo horizontali, ad medietatem usque E, relinqua- tur aer, hebebis Barofcopium, quod ſedecies ſenſi- biliores exhibebit variationes, quam ordinarium Baro- ſcopium. Nam hec ſenſibilitas pendet a proportione diametrorum,& liquet, quod, deſcendente Mercurio, in ramo verticali A B, ſpatio unius pollicis D, progredia- tur, in ramo horizontali, ex E in F per ſpatium 1¹0. polli- cum. Nam ramus verticalis nihil aliud eſt, quam ſim- plex Baroſcopium. Quodſi vero ramus horizontalis anguſtior& verti calis amplior fieret, nemo non videt, fore, ut variationes creſcant in duplicata ratione diametrorum, adeo ut hæ variationes in infinitum magis magisque ſenſibiles reddi queant. 2 Notandum tamen 1. fugiendam eſſe rami horizon- talis nimiam anguſtiam,& vix minor, quam unius lineæ, diameter tribui illi debet. 2. Verticalis ramus non eadem ubique amplitudine ſit, ſed tantum in ſummitate capacior. Vid. num. 2. 3. Si extenſio rami horizontalis, nimia lon- gitudine, moleſta ſit, contorquendo, vel inflectendo, evi- tantur incommoda. Vid. num. z.& 4. Ad commodiorem hujus Barometri impletionem non abs re fore, notat inventor, ſi ramus perpendicularis in exiguum tubum deſinat, per cujus orificium L Mercu- rius infundi queat, orificio rami horizontalis C obſtructo. Ambobus ramis repletis, orificium L hermetice ſigillan- dum, orificium C vero aperiendum, ut debita& deſide- rata Mercurii quantitas effluat. Ceterum 388(93) 88 Ceterum non inutile erit, ſi tubus verticaſis in lo. co H, quo horizontali jungitur, pauliſper incurvetur, ad impodiendum ex horizontali in verticalem ramum acris ingreſſum, ſi quando horizontalem forte Mercurius de- ficeret, aut fortasſis ex nimia atmosphæræ presfio- ne, aut vibrationibus Mercurii, ex translatione Barometri de loco in locum ortis. Quod poſtremum inconveniens ſi non tolli penitus, ſaltim, obſtruendo orificium C, mi- nui poteſt. Præter fimplicitatem, qua Bernoullianum il- lud Barometrum ſe commendat, aliis inſuper prærogativis gaudet, præ reliquishactenus inventis: Nam 1. tubulus facile paratur, facile impletur. 2. Non liquores adhiben- tur evaporabiles, ut in Hugeniano, quibus Barometro- rum effectus alterantur..n Dominus Otto de Guericke, Celeberrimus ille Magde- burgenſium Experimentator,& antliæ pnevmaticæ primus inventor, curioſum confecit Barometrum. Nempe tubu- lum ampliorem vitreum, vna parte hermetice clauſum-, Mercurio replevit,& poſtea intruſit homunculum iigneum, qui, facta inverſione tubi,& immisſione ejus in vaſculum, Mercurio repletum, per Mercurium adſcendebat, in ſuperio- ri Mercurii fuperficie hærebat, atque, dum cum Mercurio movebatur, tempeſtates indicabat, curioſo& mirando ſpectaculo. Nam ita celabat Barometrum, ut tantum ea pars cylindri vitrei appareret, intra quam homunculus con- cludebatur. Inter inventa novi Seculi eiam numeratur Barome- trum, tempore nocturno lucidum, in quo, ſpatium a Mercurio vacuum,& a Materia primi& ſecundi elementi repletum, a motu Mercurii lucidum redditur,& fulgurat, non tan- tum circa ſuperficiem Mercurii, ſed& in reliqua tubi par- te. Inter curioſa enim mea aſſervo Barometrum, cujus M 3 lucu- 88(04) 6 lucula tanta eſt, ut ſeſe extendat ad pedem dimidium cun manifeſta fulguratione tremula, per totum tubuſum. Hæc Barometra lucida ante 40,& quod ex urrit, an- nos jam posſidebat Dominus PlCARDVS, Academiæ Regiæ bariſinæ illuſtre membrum, teſte Da HàaMeLIO, in Actis hujus Socieratis, Lipſiæ impresſis. Peſtea Dominus BERNOVLLI, Kalii curioſi Germaniæ, paraverunt talia Barometra, de quibus integram videbis ſtoriam in Excel- lentisſimi WEIDLERI, Profeſſoris Wittebergenſis, Exerci- citatione de Phospboro Mercuriali, præcipue eo, qui in Barome- tris lucet. 3 Proceſſus vero Barometra lucida conficiendi, uti il- lum jam ante quinquennium,& quod excurrit, auditoribus meis expofui, ita ſeſe habeet: 8 Recipe tubulum vitreum, ex viiro purisſimo paratum, rectum, gracilem, æqualis undique aperturæ, hunc intus mundificatum, ber- metice claude,& poſtea, fupræ carbones probe calofattum, exſicca, ur hamiditas aeris& aer crasſior humidus expellatur,& tubus ſi quam optime exſiccetur. Poſtea illam reple Mercurio depuratisſimo, in crucibulo etiam probe calefacto,&, hli ænei ope, in tubuin intruſo, ſæpius que, fur ſum deorſumque, moto, fac, ut omnes bullulæ acreæ, intra interſtitia globulorum Mercurii alias hærentes, expellantur, & NMercuriales globuli ad ſe invicem arfluſime accedant. Tandem inverfum tubulum immitte in vaſculum latius Merturio fſimili re- pletum: Sic, quando Mercurius moyttur in loco obſcuro, vel tem- pere nodturno; videbis luculam, majorem, vol minorem, pro indu- htria tua, quam applicaviſii in præparatione, m- jori, vel minori. Nam res omnis eo redit, ur(1) ex tubuls& Mercurio, per ionem& calorem, omnis aer craſſiu& bumidus expulſus ſit, uno perbo, ut tubus ſit exſiccatisſimus.(2) IIt Mercurius denſius ad ſe invicem accedat in tubulo,&, quantum freri poteſt, ne micula qui- dena aeris crasſioris in interftitius iercurialibus contincatur. ſ] le luer 36(95) 58 fuperficies tubi inttrior admodun pura& polita ſit,&() ut al- bibeatur Mercurius depuratisſimus, nec plumbo, aut ſianno, in- quinatus; Alias enim fiuiditatem ſuam depenit,&, ad inſtar amalga- malis, lateribus vitri adbærot. Mercurius autem depuratur(t) per deſtillationem in retorta vitrea factam, ubi Mercurius cum calce viva, vel Sale alcali mifcetur,&, igne fortiori arenæ& ſuppresſionis, in vas recipiens, aqua repletum, pellitur, id quod Chymi- cis notum eſt(2) koſt deſtillationem depuratur porro Mercurius trituratione, injeCto Sale communi in mortario terreo, vel vitreo, facta: Et ſic impuritates nigricantes depo- nit(3) Per corium cervinum trajicitur presſione: Ita enim impetratur Mercurius clarus& epuratus, ad inſtar argen- ti fuidi& cupellati, Barometro lucido conficiendo aptis- ſimus.“ Expoſitis ſic Barometrorum generibus ſequuntur- Jam phænomena, eorumque rationes. Nempe aere ſe- reno hyberno, vel æſtivo, adſcendit Mercurius in tubo, aere vero pluvioſo inſtante deſcendit. Hoc Lonmtribuitur principio cuidam interno, Spiritui in tubo incluſo, uti nonnulli voluerunt, ſed potius principio externo, nem- pe aeri, qui interdum gravior, interdum levior redditur. ExX hiſtoria vero gravitatis notum eſt, quod gravius corpus h beat majorem materiarum quantitatem, levius vèero posſideat minorem. Hinc concludo, aerem gravio- rem reddi, quando effluvia, aeri admixta, in aere multi- plicantur. Et aerem leviorem reddi, quando effluvia di- Eta imminuuntur. Jam itaque certum eſt, atmosphæram noſtram mihil aliud eſſe, quam sorpus heterogeneum, te- nue, mixtum ex omnibus effluviis, quæ perpetuo ex cor- poribus rerum terreſtrium exſpirant, ut Iunt halitus, va- pores 88(96) 8 1 pores& particulæ corporum fubtiliores, calore, vel alia cauſa ſeparatæ,& in altum eductæ. Hinc, quando vapores& exhalationes ita ſunt ſub- tiles redditæ, ut in altum adſcendere valeant, ſeque cum aere miſcere, ejusque cavitates replere, tunc aerem mul- tiplicant,& aer redditur gravior, qua gravitate poſita aer magis premit columnam Mercurialem, id quod feri ſolet inſtante tempore ſereno Quando vero effluvia corpo- rum terreſtrium,& ipſius globi terraquei,(quæ nihil aliud funt, quam guttulæ iniſenſiles, in aere circumvolitantes, & cum aere æquiponderantes,& ſimul gravitantes) ab aere iterum ſeparantur, dum nempe ſuccesſive, per mo- tum aeris, ſeſe invicem arripiunt, tunc ſenſim ſenſimque deſcendere incipiunt,& eo pacto aerem reddunt levio- rem. Deſcendunt tamen non uno momento, per inte- gram aeris altitudinem, ſed ſuccesſive, donec guttulæ aquofe tantam gravitatem acquiſiverunt, ut, ſub ſecie- guttularum pluvialium, terram noſtram pertingere valeant. Hancce meam opinionem exphœnomeno, omnibus notis- ſimo, defendere poſſum, dum nempe Barometra tempore æſtivo ad ſpatium 24 horarum, K&ultra, hyberno vero tan- tum ad a. vel 10. horas inſtantes tempeſtates præſagire pos- ſunt. Nam in æſtate, ob calorem vehementiorem, aeris- que raritatem, guttulæ effluviorum in atmoſphaæra altius adſcendunt, hinc profundius deſcendere debent,& per conſequens longiori tempore ad perficiendum ſuum deſcenfum indigent. Tempore hyemali vero, ob ætheris & aeris majorem gravitatem,& caloris defectum, guttu læ effluviorum inſenſiles, non tam alte in atmoſphæra ad- ſcendunt, nec adſcendere poffunt, hincque eorum deſcen- ſus non tam longum requirit temporis ſpatium. Sed 36(97) 88 Sed paradoxum eſſe videtur, aerem ſerenum eſſas graviorem, pluvioſum vero leviorem. Aſt ber-IHuſtris L.EIB- NITZivs, alio experimento, hoc clare omnibus ante ocu- los poſunc. Vid. Fig. 50. Recipimus nempe, ad ejus methe- dum, tubulum, ex ferreis laminis tenuioribus paratum AB, oéto pedum longicudinis, diametri unius pollicis, infra in B clauſum, aqua ad ſummitatem repletum, ſuſpen- ſum ex libræ altero extremo C, cum pondere oppoſito D in æquilibrio conſtitutum. In ſuperficie aquæ, pendens filo tenui ceraro, natat corpus aliquod ponderoſum E. Quando autem ſilum, apice flammæ, dividimus, pondus E, verſus fundumß, deſcendit, duranteque deſcenſu hujus cor- Poris, ceſſat æquilibrium,& brachium cum tubo adſcen- dit. Cujus ratio hæc eſt: Dum deſcendit pondus, per tu- bum aqua repletum, libra non ſuſtinetur,& pondus hoc, libere in aqua fluctuans, non reſiſtit ponderi oppoſito. Compara jam pondus D cum Mercurio in Barometro, aquam tubi cum aeris columna, E cum guttulis pluvia- libus,& facile veritatem videbis. Nempe cum guttulæ tam craſſæ fiunt, ut amplius ab aere non ſuſtineantur, de- ſcendere incipiunt,& tunc tota aeris columna levior fit, quam antea, Mercuriumque, in tubo ſuſpenſum, ad prio- rem altitudinem non ſuſtinet, ideoque deſcendit non- nihil Mercurius: contra vero, aere ſereno, guteulæ aqueæ ita per aerem diſperguntur, ut per ſe deſcendere non va- leant. Quod autem Mercurius ante aeris mutationes deſcendit, fit, quoniam guttulæ aquoſa jam formantun, aliquo modo,& ſic ſimul ſenſim deſcendere incipiunt. Interim non nego effectus ventorum in atmosphæ- ram noſtram, ſed potius affirmo, quod aeream columnam vel altiorem, vel depresſiorem, aut aerem naſtrum vel denſiorem, vel rariorem reddere valeant. hincque ad- ſcenſum, vel deſcenſum Mercurii promovere, T N Porro 98 793) 5⸗ vporro non nego, quod, inſtante frigore hyberno, aer con- enſetur nam omnis aer frigidus condenſatus eſt, quan- quam non vice verfa) quod co denſati aeris pondus tantiſper augestur,& Jhuod ger conſeéquens Mercurius altiorem occuùpare debeat locum, veluti Hn. DB MEYRAN in Hiſſert. de Variation Karometrorum vult, Aer frigefactus conſpifſatur atque comprimitur, hincqueqquxta leges motus fluidorum, aer circumſtans irruit,& ſic inregra maſſa at- moſphæræ, grauior reddita, Mercurium mirum quantum in Barometro ſurſum movet. Item concedo, quod ſereno æſtivo tempore, quo sirius fervet, aer, magis rarefactus, elatere ſuo augeatur,& ſic Mercurium magis ſurſum premere valeat. Hæ vero cauſe non ſunt univerſales,& facili negotio omnes phœ- nomenorum rationes, ab autoribus allegatas, ex mea aſſer- tione evidenter declarare poſſem, ſi inſtituti ratio id permittere vellet. CAXP. XVI. Luce.. † eſt ignis purisſimus, ſive, quod idem eſt, materia primi elementi Carteſi, quæ com- mota materiam ſecundi elementi, ſive globulos xæthereos, commovet. Hi globuli, dum motu rectilineo, a centro nempe ad peripheriam, undi- que 86(99),58 que pelluntn, Oculos noſtros erſtringu mt,& presſi one ſua, quam præſtant in tunica retina„ lucis ſenſum Haear Hactenus omnes fere Philoſophi uno ore affirma- verunt, atberem ſe lucem, vel materiam ætheream, celer- rime commotam, dare poſſe lucem, five hæc commotio fiur per ſe in machinis, ab omni alia materia vacuis, ſive j poris corporum nonnull orum, ita diſpoſitis, ut metus gio. bulorum æthereorum ſuſcipere& de ſe diffundere va- leant. Aſt Clarisſimus Dominus BARTHIVS, Vir acutis- fimi ingenit,& indefeſſæ curisfitatis auditor quondam meus, nunc Fautor honoratisſimus, i in Tractatu ſuo 2e³ CLute Barometrorum, multiplici experimento ac ratione com- probavit athi,en, pro materia unius generis ſumtum, haud con- Hituere poſſé lucem, ſed quod materia lutis& ignu nibil aliud hr, quam ipſum primum eleméentum Carteſii, ſive ramenta„oemnium mimma, aculeata, cuſpidata& ſpiculoſa. Lux itaque Prodnehtut 3 quando materia primi& ſecundi elementi ab omni materia alia crasſiori& humidiori liberatur,& ſic in ſimul ce- lerrime commovetur. Hoc obſervamus 1. in Barometris phosphoreſcenti- bus, ubi ſpatium tubi,⸗„a Mercurio vacuum, Mercurio com- moto, in tenebricoſo loco ſeintillat c fulgurat flammam- que, vel majerem, vel minorem, exhibet. Et hoc non tantummodo fit in deſcenſu Mercuril, ſed etiam( quam- vis debilius) in ejus aſcenſu. Quando vero Mercurius in Barometrolucic, motutremulo, commovetut, conſtans N 2 habe- 8(100) 58 habebitur Hamma. Porro, ad diuturniorem lintei cujus- dam, vel panni aſperi affrictum, in tubi parte, à Mercu- rio vacua, tota tandem regio vacua apparebit ignea. Et ſi hoc inſtituitur in Barometro, alias non lucente, lucem tamen quoque, ſed longe debiliorem, videbis,& inter- dum, a diu ſatis continuato frictu, Barometrum ipſum- phosphoreſcens redditur. Ratio hujus rei hæc eſt, quo- niam, humiditate, in vacuo illo exiſtente, per Mercurium expulſa, materia primi& ſecundi elementi ſui juris fit, ut ſic poſtea lucem edere valeat. 2. Tubulus utrinque apertus, diutisſime& fortisſi- me attritus panno quodam aſpero, dum incaleſcit, luci- dus redditur in medio. Nam aer& humiditates expel- luntur, hincque materia primi& ſecundi elementi, a com- pedibus ſuis ſberata,& ſimul commota, lucem effcit. 3. Duo tubuli vitrei, ex attritu, in loco tenebrico- ſo, ob ſimilem rationem, lucidi fiunt. 4 Quando tubuli vitrei, Barometrum lucens conſti- tuentis, porftio, a Mereurio vacua, flamma ignis, ita provide a Barometro ſeparatur, ut in ſeparatione aer haud intrare pos- ſit, habebis tubulum, ab aere vacuum, utrinque hermetice clauſum, qui, a levisſimo motu& frictu, immo a mini- ma digiti presſione, in tenebris lucer, uno verbo, habebis Phosphorum æthereum, ab Excellentisſimo Dn. D.& Prof. LOESCHERO, in Diſſert. ſua, quidem deſcriptum quoad phœnomena, ſed quoad proceſſum non communicatum. Siclis tubus lucidus per antliam quoque parari poteſt, hac tamen lege, ut tubus ſit prius perfecte exſiccatus, qualis ſemper requiritur ad conficiendum Barometrum phosphoreſcens. 1 s. Lux producitur machina quzdam, phospho- ceſcente dicta, primum ab ingenioſisſimo Anglo, D. HAVKS- S⸗ B 8(101) 8. HAUCKRSBEEO excogitata,&, in TraCt. ſuo: Pbyſco-Meeba- nntal Experiments on various ſubjecis. tontaining an account of ſe* peral Surprizing Pkenomena touching Ligbt and Elettricity Pro- ducible on the Attrition of Bodies, London 1709. deſcripta, a ſagacisſimo vero Lipſienſium Mechanico, LEUPOLDO in allam formam redact⸗, vid. Fig. Sl. Eſt nempe cam- pana vitrea, parte ſuperiori& inferiori orichalceis oper- culis tecta, epiſtomio una parte munita, per quod aer crasſior, achibita antlia, educi poteſt, ejusque regreſſus pro- hiberi. Hæc campana, per antliam, ab omni aere craſſo& humido, quantum fieri poteſt, evacuatur. Nam quo ma- gis ignis, lux& ther ab aere craſſiore liberatur, eo ma- jor quantitas luminis obſervator. Poſtea rota quadam æc campana ceierrme movetur. Sic digiti, intra mo- vendum exteriori ſuperficii campanæ applicati, non tan- tum ignei apparent, ſed etiam intus, per integrum ambi- tum campanæ, lux evidentiſſime fulgurat, ab ambitu cam- panæ ad centrum tendens, haud fecus, ac radii fulgu- ris, in aere circumvolitantes,& lux tam clara eſt, ut ma- jores literæ impreſiæ legi poſſint. 6. A jam laudato Haucksbeeo alia inventa eſt ma- china phosphoreſcens, ſequentis ſtructuræ. Vid. Pig 52. Nempe componitur ex duabus campanis, diſco agglutina- tis. In inferiori parte deprehenditur epiſtomium, in inte- riori campana foramen eſt relictum, per quod aer ex inter- ſtitiis campanarum egredi poteſt. Hæc machina ab aere evacuatur,& poſtea per infundibulum, in ſuperiori parte exiſtens,& clavicula clauſum, Mercurius immittitur, quĩ, inter cadendum, in varios& infinites dividitur globulos lucidos,& ita lucidus& igneus imber repræſentatur. Nam globuli mercuriales, dum allidunt campanam in- teriorem, non tantum fortiter commoventur, ſed inſimul Nz move- 1 0(102) 6 89 movetur materia primi elementi,&, dum fluido æthereo innatant, lucem eo melius diffandere poffunt. 7. Huc pertinet Porpbrus Balduini, cujus præparatio ſequens eſt: Res. Cretan, calcinatam(ausgeguͤete Kreide G ſic perfecle exftecatam, v. g. X¾ 1b. Solve bant ſuccesſipe Spirttu nitre fortisſimo. qrantuin ſatis eſt ad diolpendam eam. Sic habebis ſo- lutionem oleosaim,&, qusad ſaæporem, amaricantem. Hanc cvapoο- rabd lep: zalore, vel in/piſabis, ad ſubſtantiam griſeam pulta- ceam. Poſtea inde crucibulo, hocque operculo tege. Sic, fuſæ tantisper maſſa, fumus rutilans Spiritus nitri apolat,& inſimul terram cretazeam volatilem reddit, adeoquse circa latera in fublima- tione hac aſſurgit,& obſer vatur, materia griſea& flapeſcens, quæ, refrigerato erucibuls, radiis ſolaribus expogra, materiam lumino- ſam in ſe redipit.,& in loco obſcuro pofle ad inſtar carbonis, lu- cet. In bac operatiane quatuor ſunt labores: I. Cretæ calci- natio. 2. Creiæ in Spiritu nitri ſolutio. 5. Solutionis evapo- ratio ad ſiccitatem, quæ, moderato calore, fieri debet in olla non vi⸗ treata. 4. Hujus matéeriæ ſublimatio, quæ fit in crucibulo, igne fortiori. His Pbosphorus egregium Cbymicorum eſt inventum, adeo ut nonnulli Philoſopbi hoc experimento repræſentare velint aniumæ inbabitationem in corpore. De hoc pPhosphoro legi debet BALDUINOS;, in Tract. cujus titulus eſt: Aurun Au. 8. Phosphorus, ex lapide Bononienſi paratus, ſimile uĩid præſtat. Eſt vero lapis Bononienſis lapis griſéus, pon- deroſus& ſplendens, ſimilis lapidi, unde fit gypſum. Hic lapis tam diu calcinatur, donec, radiis ſolaribus expoſitus, eos in poros ſuos recipiat,& in loco obſeuro reddat. Leg poteſt de hoc lapide MENZELII Tract. de Lapide Bo- nonienſi, item FORTUNATUS LICETTUS, OVIDIUS MONTALBANUsS, BORELLUS, MARSIGCLIUS, Tractat. ael Forforo miuerale,& fus della pietra illuminabile Bologneſo, it. POTE- 8—= e(103) 55 POTERIS& KIRCHERUS, qui Phosphorum huncce vocat ſpongiam folis. 9. Idem videmus in Phosphoro Domini HOMBER- GII, Archiatri Regii Pariſini, natione Germani, cujus præ- poratio ita ſefe habet: Recipe Salis Ammoniati pulveriſati are. j. tcalcis vivæ part. ij funde banc mixturam in crucihu. . 7 9 lo, facta fuſione, effundeque eam in patinam upiésmn, politam, fitcam, calidam,& babebis materiam quaſi uitrealam gri- ſeam. Quando hæc male/ ia in 1oο obſcuro pulſatur clave, tunc illa lucet. 10. In Phosphoro ſolido Anglicano. 1r. In Phosphoro liquido, ex hoc ſolido, ſolvendo eum per Oleum caryophillo um, parato. Hic tantummodo lucet, ſine uſtione, ideoque etiam tutisſime,& ſihe ambu- Ktonis metu, intègram faciem, pingendo illam, lucidam reddere poſſumus jucundo ſpectaculo. In vasculo con- tentus hic Phosphorus, quando aeris acceſſus denegatur, ſtatim extinguitur. Quando vero aer admittitur, tunc in momento iterum fulgurare incipit. solutio phosphori ſalidi ita abſolvitur: Rec. part j. Phosphori ſolidi, tere illum in concha lapidea, adde centum peites Olei caryopbhillorum, poſtea banc mixturam digere in 1ο cali= do,& ita niſſo utus Phosphorus ſolidus ab Olto caryoplnllorum omne Oleum lucidum reddit. Vel Rec. ſſintiæ ſaturaltiſimæ caryophillorum, cum Syiritu vini paratæ, unciam unam, Pbo.⸗ phori folid gr. 1. G& procede ita, uti ſupra aictum fuit. Lux, globulos æthereos in linea recta ver- ſus oculum commovendo, radium viſivum ef- ficit. 4- Radius G 1 Pel — —— „ 88(104) 58 Radius vißvus triplex eſt: 1. Diredtus, de quo in optica. 2. Reſteauas a Speculis, de quo agitur in cat- optrica. 3. Kefractus per diaphana& vitra, de quo in di- Optrica. Ad primam partem opticæ pertinent anamorpho- ſes, in baculis prismaticis, aliisve, in quibus imagines in in plures partes diffectæ,& magno intervallo a ſe invi- cem dispofitæ, in certe puncto conjunctæ videntur. Ex catoptrica modum reflexionis radiorum percipi- mus in speculis planis. Oſtendimus hinc Speculum metalli- cum planum nitidisſimum,& inſimul, hac occaſione, Specu- lorum vitreorum bonſtatis& deceptionis notas explica- mus. Nam Specula vitrea vix ex cryſtallo purisſimo con- ficiuntur,& quoniam utplurimum ſunt colorata aliquan- tisper, ideo vultus intuentium, eodem colore tinctos, oſtendunt, dum nempe radii illapſi a coloribus vitri novam mutationẽm patiuntur, in Speculo vero plano metallico nullo modo radii mutantur, ſed ſtatim in ipſa ſuperficie, citra ullam refractionem, quam alias in vitro neceſſario quidam patiuntur, illibati reffectuntur, Proſtat Kpeculum cylinaricum metallicum, in quo objecta, ſi ſecundum longitudinem opponantur, deformiter longa & gracilia apparent: Si ſecundum longitudinem, lata& humilia erunt; Quia ibi longitudo, hic latitudo, ſecundum Speculi rectitudinem, tanquam in plano, cernitur, Adeſt Speculum conicum metallicum, quod erectum acutam frontem,& largum mentum, repræſentat. Nam radii circa apicem contrahuntur,& circa baſin didu- wuntur. Repræſentamus in hisce duobus Speculis anamor- phoſes, ——]— 2— 22 1 88(0z) uh G phoſes, quibus imagines, in picturis diſtractæ apharent legitime conjunctæ,& formæ debitæ reſtitutæeæ. Saandimus& Dolemoscopiuns, quod eſt inſtrumen- tum opticum, ex tubo, m angulum rectum incurvato, duobus Speculis& lentibus compoſitum. Mediante hoc inſtrumento obſervare poſfumus in hypocauſtis omses actiones, qux ab kominibus vel in plateis, velextra mœnia. ſuscipiunrur. Nam radii. foris in Specula, ſitum obliquum debitum ſervantia, illapfi, ad angulos rectos refiegtuntur oculum verſus, vid. Fig. 55. Duo Specula plenæ, inſtar libri complicata, ut aperiri& daudi queant, quo magis clauduntur, eo magis objecta in iis multiplicantur, ob reflexionis mutuæ multiplicatio- nem,. Simiſi modo mer«a catoptrica, ex pluribus Speculis compoſita, mirum quantum unum objectum multiplicat, dum imago ex uno speculo in alterum, ab hoc iterum in aliud trajicitur,& ſic multoties repræſentatur Ex Dioptrica radiorum refractiones in variis corpori- bus oſtendimus. Fractionem radii viſivi in aqua fieri, triplici modo declaramus..7 6» ui, ad dimidium in aqua ſubmerſus, fractus ap Cum eyim repræſentatio objectorum fiat ope pattieulatum luminis ſpæricarum, objeèta nobis ſiſtuntur in Moeco, ubi radiorum, in oculum incidentium, rectitudo terminat Cumque particulæ aquex mul.- tum, ratione molis& figuræ, a luminoſis particulis diffes rant,& eædem neque objectorum repræſentation inſervire, nec per easdem repræſentatio propagari poſſit: Neceſſe eſt, ut ſeries radiorum procedentium ab objectis, aqua ſubmerſis, ſequatur ductum intervallorum, particulis 8 0 aqueis —* 38(106) 68. aqueis interceptorum,& a ſphrricis ejusmodi particulis obſeſförum, qui ductus cum ad perpendiculum acce- dee etiam radios ſimili ratione per eos deferri, neceſſ- eit. 3 2. Nummo, qui, in vasculo, extra lineam viſtonis, conſtitutus, affuſa aqua in conſpectum prodit, ob ſimilem radiorum in aqua fractionem. 1 4 3. Imaginem vitream, vel aliam, in vitri cujusdam cylindrici, aqua repleti, parte poſtica ſuſpenſam, longe majorem abſervamus. SA 1 Huc pertinent refractiones radiorum in Micro- ſaopiis, Seculis cauſticis,& Tubis opticis, ſive Telescopiis, ter- reſtribus& cœleſtibus, ad cernendas lunæ maculas, Jovis- que Satellites, inventis,&c 7. Vitra Polyhedra toties alieno loco ſiſtunt objecta, quot habent hedras, ſive facies, vel latera. Cum enim in omnes hedras radii, ex objectis egredientes, inci- dant, ſed diverfimode. D'verſimode etiam refringuntur,&, vitro egredientes, oculum verſus tendunt, quos, ſi judi- cium retro continuet, diverſis in locis obje cta quærit, vi- detque. b 6. Pitra comrexa, dilatando angulum viſorium, ob- jecta majora repræſentant, hincque presbytas juvant: 7. Vitra concæva vero, coarctando ang rium, vel oblongando, illa longe minora ſiſtia Myopibus proſunt. 8. Oſtendimus quoque laternam magicam megalo- grapbicam, vid. Fig. 54. compoſitam ex Speculo concavo, lampade,& duabus lentibus convexis, qua parvulæ ima- gines, in orbiculis vitreis, vario diaphano colore, depictæ, in oppoſitis parietibus albis, prægrandi forma repræſen- tantur,& quam vivacisſime coloribus ſuis erprimunan 1 Radil — e(107) 88⸗ Radii enim, per vitra lenticularia,& colorata, transeun- tes, non tantum digrediuntur, ſed etiam ſimili colore tinguntur. Oſtendimus denique cameras obſcuras, oculesque artificiales, Fig. 55. in quorum poſtica parte objecta, colori- bus ſuis depiéta, inverſa repræſentantur, ad oſtendendum modum repræſentationis imaginum in oculo naturalt, ſi- mulque, ejusmodi oculo artificiali, vitia oculorum optica declaramus. Radius lucis, per corpus quoddam pel- lucidum& coloratum transiens, ſimili colore tin- gitur. Si vero per plura pellucida, diverſo colore infecta, plane mutatur. 1. Hoc probat ipſa laterna magica. 2. Oſtendimus hoc jucundisſime in perſpicillis coloratis, quæ vultus intuentium ſimili colore imbutos repræſentant. Sunt quatuor genera ad manus, rubra, viridia, flava,& cœrulea. Ex horum perſpicillorum diverſa combinatione novi colores etiam conſurgunt. V. g. Ex combinatione flavi& cœrulei reſultat viridis, ex combinatione cœrulei& rubri phœnicius,& ſic por- ro. Quando vero vitrum rubrum, viride& cœruleum conjungitur, tunc habebis colorem nigrum,& ita com- poni poteſt Helioscopium, ſive inſtrumentum, faciliori ſo- lis inſpectioni deſtinatum, quo ſine læſione oculi maculæ & Eclipſes ſolis obſervari poſſunt. 02 CAp. 838(1e8) 55 CAP. XVII. De= Coloribus. 7 Olor alias dicitur lux temperata, vel lumen diverſimode modificatum, vel, juxta alios, 83 mixtura lucis& umbræ.. Eſt vero, ſi rem ſpectes, color nihil aliud, qua lux reflexa ex opacis, aut refracta diverſimode in poris& ſuperficiebus corporum, certo modo figu- ratis& dispoſitis, pellucidis& ſemipellucidis. Ad colorum productionem itaque requiritur 1) Præſentia lucis. 8— 2) Particularum in corporibus, earumque ſuperfi- eiebus, certa configuratio& dispoſitio. Nullus vero color realis eſt, ſed omnis eſt tantummodo apparens, id quod probant colores iridis in guttulis pluvianibus cadentibus, porro prismata vitrea& coni vitrei, in quibus colores iri- dis generantur. Nam in hisce inſtrumentis, per refractio- nem radiorum lucidorum diverſam, radii lucis inſimul di- verſimode debilitantur, hincque neceſſario, a varie debili- tato lumine, varii colores oculis noſtris ſiſtuntur. Albedo itaque conſiſtit in perfecta lucis reflexione. Hac quoniam tota nihil aliud eſt, quam lux, ideo, ob mul- titudinem radiorum, viſum debilitat, aciemque oculorum lædit. Nam corporum albicantium partes ſe Peten ae inſtar —— 36 009) 88 inſtat Speculorum planorum, radios lucis perfecte refle: Etentium, hineque motui radiorum lucis parum, vel nihil, cedunt, neque radios determinant, ſed integre, ac imper- turbate, eos repercutiunt. 1 1 Corpora pellucida duida, imprimis cum ſolideſcunt, parumper ſitum pororum rectilineum, in quo pelluciditas conſiſtit, deponunt,&, dum motibus radiorum obſiſtunt, radios lucis fortiter repellunt,& albedinem induunt. Hoc probat 1. Aqua, in nivem converſa, item albumen ovi coctum. 2. Humor cryſtallinus exſiccatus pelluciditatem.a ſuam deponit,& in laminas candidas dividitur. Nigredo conſiſtit in radiorum lucidorum plenaria ex- tinctione. Hinc, dum radii in poris corporum nigrican- tium occultantur, ſequitur, ut etiam fortius incaleſcant. Sic nigra corpora facilius qnoque ignem concipiunt, quam alba, quia illa ſtatim lucem& ignem recipiunt, hæc ve- ro repellunt. koroſitates itaque,& ſuperficies corporum ni- gricantium, ita configuratæ eſſe debent, ut radios lucis in- cidentes non extrorfum. verſus oculum ſpectatoris, ſed introrſum, verſus ipſum corpus, reflectant, hincque gau- dent figura conica, pyramidali, aut cylindrica. Albedo itaque& nigreao ſunt colores fundamentales, quorum prior radios incidentes imperturbatos reflectit, poſterior vero omnes fere in ſe recipit,& detinet, reliqui colores reſultant non ex reffexione rantum, ſed& refra- ctione ſimul radiorum, in ſuperficiebus& poroſitatibus corporum facta. Rubedo oritur, quando particulæ corporum ſphæri- cæ, planæ& polyhedræ neque ſunt extantiores, neque de- 0O 3 pres- 86(no) 54. presſiores pyramidalibus conicis& cylindricis, ſed æqua- lem numerum,& parallelum ſitum, inter fe invicem, obtinent. Rubedo oritur quoque, quando particulæ corporum ſphæricæ celerrime circa ſua centra propria commoven tur. Hoc deprehendimus in corporibus ignitis, ubi ignis particulæ, per motum gyrationis continuum, rubræ appa- rent. Sanguinis globuli, in motu conſtituti, rubedinem præ ſe ferunt. Qando vero ſanguis coagulatur, tunc ad mgredinem inclinant, propter motum globnlorum de- ficientem. Cæruleus generatur, quando particulæ pyramidales, conicæ& cylindricæ figuræ ſunt extantiores, depresſiores vero plana, ſphæricæ& polyhedræ. Hinc major copia- umbræ, quam lucis inibi apparet. Flavus gignitur, quando particulæ polyhedræ„planæ & ſphæricæ iunt extantiores, depresſiores vero conicæx, pyramidales& cylindricæ.— Reliqui colores conſurgunt ex horum mixtione di- verſa. V. g. Viriais componitur ex flavo& cœruleo. Puniceus ex cœruleo& rubro, 3 Aurantius ex flavo& rubro,& ſic porro in infinitum quaſi. Id quod combinationibus vitrorum coloratorum auditoribus ad oculum oſtendimus. Honoratus Faber,& alii dicunt, colores ſeſe habe- re, ut numeros,& ſic in numeris repræſentare volunt ra- tionem generationis colorum. Scili- —— . 36(m.) 55 Scilicet hoc modo: Color albus. niger. ruber. flavus. cœruleus. viridis. violaceus, Luminis pars I. 9. 1. 2. 1. 3. 2. Umbræ Pars 0. 1. 1⸗* l1. 2. 3⸗ 3⸗ Quando particularum ſitus& figura, vel pororum ſtructura etiam& ſitus in corporibus immutantur, tunc colores novi conſurgunt. Hoc comprobant experimenta, ex Chymicis petita. 1. Recipe lactis libram unam, adde cinerum clavella- torum vncias iij, coque,& ſic murabitur lac in liquorem ex brunno ruffeſcentemm. 2. Recipe Sulphur pulveriſatum, Sal, alcali ana 4 f, adde aquæ fontanæ fbij, coque,& impetrabis liquot em rutilum, adduo vero aceto in momento lacteſcit cum fœtore. 3. Oleum amiſi, cum oleo noſtro vitrioli rectifica- tisſimo mixtum ſumme purpureum efficit liquorem, cum aliquali inſpiſſfatione. Hæc tria experimenta commode poſſunt in Phyſio- logicis adbiberi, ad Salium concurſum in ſanguificatione comprobandum. 4. Recipe ligni Braſilienſis purpurci unciam j. af- unde aquæ fontanæ libram unam,& digere mixturam per noctem. Sic habebis tincturam ſpadiceo colore(Braun⸗ roth) præditam. Affunde tantillum Spiritus acidi,& exal- tatur tinctura. Addito vero tantillo Olei Tartari per-⸗ deliquium obſcuratur in momento. Si porro ſtatim in principio, ante digeſtionem, aluminis pulverifati drach- mam 88(m)§8⸗ mam unam addas, non, ut ante⸗, ſpadiceo colore, ſed vio- laceo tingitur aqua: Ab inſtillato Oleo tartari per deliquium valde obſcuratur& præcipitatur: Ab inſtillato aulo acido, vIg Spiritu, vel Oleo vitriolt, in rubicundisſimam muta- tur tineturam. Addita denique ſolucione vitrioli, in niger- rimum convertitur liquorem. Hoc experimento etiam comprobantur 1. potentiæ Salium in mutandis tincturus, quod quoque ad ſanguificationem po- teſt applicari. 2 Apparet hine, quod in aqua ſit Sal qusqdam ſ acidum, ſolvens particulas ligni. 3. Quod Sal illud ſit nitreſum& debile. 4. Maximam differentiam eſſe inter Sal ipfum,& jus Lpiri- tum. 5. Alidas& nitroſas Spiritus mundi particulas, in aere exiſten- tes, ſanguinem in corpore ænimali vipifi are& exaltare poſſe. 5. Recipe Lithargyrii unc. j. Salis Ammoniaci unc. dimid. aquæ fontanæ libram unam, digere,& habebis liquorem cœruleum. 4 5. Acetum Saturniſatum, Lithargyrio paratum, fll- tratum, evaporatum in patina ſtannea ad pultifeormem- ſubſtantiam, aqua pluviali iterum ſolutum, in momento lacteſcit. Hoc vero lac filtratum rubicundum conſtituit liquorem.— 7, KRecipe folutionis Solis, vel auri, aqua Regis ad- hibita paratæ, gutt. 20. aquæ fontanæ libr. unam, miſce, & adde ſtanni foliati parvam lawinam, lævigatam tamen: Sic impetrabis calcem rubicundam, ſed obſcuram, quam Chymici adhibere ſolent ad præparanda vitra rubicunda (zum Rubin⸗Fluß). ad 3. KRecipe ſolutionis ſolis gutt. zc. aquæ fontanæ Iibr unam, poſtea inſtilla ſolutionis Jovis gutt. 20. miſce, & impetrabis liquorem ſummæ purpureum. Hoc experi- mentum probat multiplicationem& penetrationemsulphu- ris metallici. Aſt notandum, quod ſtannum 1. eſſe debeat 1 Maxrtla- (uz) Martialis naturæ(wie SSa henaben gewiſſen Gruben⸗ aus dem Ober⸗Gebuͤrgiſchen Craͤyſe.) 2. Stannum ipſum ettam diſſolvendum aqua Rexgis.- 9. Solutionis folis pars 1. diluta 10. partibus aquæ, præcipitatur ſolutione Mercurii ſublimati, vel viridis aeris cryſtallini, in calcem ſplendentem, adhibendam non tan- tum in Alchymicis,& arte vitriariaria, ſed etiam in arte pictoria(beſonders beym Lackiren.) 10. Recipe vitri Saturni,(Bley⸗Glaß) parati ex 10. part. lithargyrii,& 1. part. Silicum, adde tantillum Borra- cis Venetæ,& parumper Sulphuris cujusdam mineralis, vel metallici combuſtibilis, miſce omnia in pulverem. Be⸗ ſtreiche mit dieſem Pulver gebrannte Thon⸗Platten, oder Crucbel/ ſetze es in Ofen/ biß es alles zuſammenflieſſet/ tunc videbis, mirando ſpectaculo, infinitas colorum generatio- nes, uno verbo, habebis(die ietzt bekante Gold⸗Glaſur.) Aſt quando diutius juſto in igne detinetur hæc mixtura, tunc evaneſcunt omnes colores. Hoc experimentum pro- bat 1. Sulphura metallica volatilia,& non perfecte fixata, ad tempus tantum durare in igne,& tandem avolaren, 2. Colores gemmarum a certo Sulphure metallico ori- ginem habere 3. Unam partem Sulphuris metallici 100. part.& ultra, vitri metallici tingere poſſe. 4. Non emnia metalla ejusdem generis Sulphur continere, ſed, ratione digeſtionis, diverſisſimum. n. Tinctura Benzoes, aqua florum fabarum, vel alia deſtillata, mixta, lac virginis conſtituit. 12. Tincturæ Reſinoſe rubræ, vel flaveſcentes, ab affuſo liquore Martiali, in momento, ad inſtar atramenti, nigreſcunt. 33. Solutio Syrupi violarum, aquæ beneficio faꝗta, vio- laceum colorem repræſentat, addito ſpiritu nitri, tinctura P rꝛubi. — —j— —;————Oͦ;Sñ————— 5 r— 2.* —— — 48.) Ss rubicunda conſurgit, Mperaddito poſtea Oleo tartari per deliqmium, viridelcens in momento, qui color ruber, de- nuo affuſo 8itri Spiritu, reſtitui poteſt,& ſic porro. 14 Flores Rofarum rubrarum, ab affuſo Spiritu Salis ammoniaci, virorem accipiunt, aSpiritu Nitri vero in rubedme exaltantur. 8 5. Roſæ, a fumo acido ſuiphureo, ftatim pal- lent Item flores campanuſæ cœruleæ, acervo formica- rum impoſiri, confeſtim ab acido- volatili Spiritu for- micarum, cœrtuleum colorem deponunt,& purpuram induunt. 16. Solutio Mercurii ſublimati limpida, ab affu- ſo Spiritu Salis ammoniaci, etiam limpido, lacteſcit, ab affuſo Oleo tartari per deliquium aurantium ſiquorem im- petrabis. Ita enim Chymici Mercurium præcipitatum= album& luteum parare ſolent. 17. Smaragdus contuſus album pulverem con- Ktituit. 8 1 13. Cinnabaris trituratione in colore exal- tatur. 19. Oſtendimus folia metallica, diverſis coloribus dncta, quæ commode gemmis ſubjiciuntur, ad exaltan- dos earum colores. Flamma ignis, pro mutatione Sulphuris, colore inſimmul mutatur, id quod ars Pyrotech- nica ſalis luculenter comprobat. 1. Sulphuris flamma cœrulea eſt. 2. Charta, Camphora& Colophoneo aſperſa,& ac- cenſa, rubram efficit flammam. 3. Char- ⸗ S(n) f☛ 3. Charta, ſolutione virici aeris cryſtallini imhuta, ex- ſiccata,& accenſa, viridis apparet— 4. Quando Sulphur, Sal commune& Spiritus vini in patina quadam miſcentur,& in loco obſcuro accen- duntur, habebis flammam viridem,& homines ad inſtar mortuorum apparent. Ejusmodi flammas colœratas toto die in laboratoriis 8 Chymicis obſervamus, quando metallica vel funduntur, vel calcinantur. CAP. XVIII De. Sono. COnus eſt celer aeris motus, in ſpatio exiguo excitatus a corporibus elaſticis, ſolidis, ſono- ris,& undulatione aeris ad aurem internam de- latus. 8 1. Sonus eſt motu aeris- Aſt non omnis motus aeris ſonum efſicit. V. g. Campana fine piſtillo, mota in aere, ſo- num minime dat. 2. Sonus cſi celer motus Si enim tarda eſſet im- pulfio, partes organi auditus, v. g. ITympanum& lamina ſpiralis cochleæ, leni illa, aut tarda inflexione, non jta commoverentur,& nervi ac ſpiritus, in illis contenti, ſoni ſpeciem ad ſenſorium commune deferri haud poſſent. Porro motus aeris rapidisſimus, in longa ſpatia ten- dens, vel non percipitur, vel non diſtinguitur. Et contra P 2 ſonus 838(u6) w⁰ ſonus vehemens in minimo ſpatio organis auditus damnum infert. Aer commovetur ad lonum, quando cor- pora admodum dura, elaſtica imprimis, percu- tiuntur. Nam percuſſa, vi elaſticitatis, celerrimo reditu ſeſe reſtituunt,& aerem celerrime im- pellunt. Solos enim particularum tenſarum reditus elaſticos cauſam eſſe ſoni, manifeſtum eſt ex campana metallica pulſata, in qua excitantur vibrationes ovales, ut vocant, hoc eſt, pulſatæ campanæ partes aliæ, ſecundum diame trum oppoſitæ, ab invicem recedunt; aliæ, quæ ſunt in. extremitate diametri,& priorem diametrum perpendicu- lariter ſecant, ad ſe invicem accedunt, quo motu campa- na acquirit ovalem figuram. Hinc elaſtico reditu partes, quæ factæ erant remotiores, fiunt viciniores,& viciniores remotiores, majorque diameter fit minor,& minor major. Tam diu vero tonat fonus campanæ, quam diu hic motus tremulus ovalis perſiſtit, ceſſat autem, quam primum campana priſtinam figuram reaſſumpſit. Quando campana uno ietu fuit percuſſa, tamen ad longum tempus reſonat, qui ſonus continuatur multis icti- bus, vibrationibus ovalibus campanæ præſtitis. Quot enim ſunt motus ovales campanæ, tot ſunt. ictus particularum aeris,& tot etiam ſimul poſtea pulſus in tympano. Hinc ratio patet, quare percuſſa campana ad longum tempus reſonet, Subjeftum itaque ſoni eſi aer, quod non tantum exjam dictis facile colligitur, ſed& experimentis comprobatur. Nam campana, in vacuo percuſſa, nullum, vel- admo- dum 36(u7) 55 dum exiguum edit ſonum, vid. Fig. 56. Item Machina quædam exigua, vulgo Kuckuck/ nullo modo ſonum edit, quando mn vacuo commovetur, unice ob defectum aeris, vid. Fig. 57. Medium foni etiam aer eſt. Aer enim, circa corpus ſono- rum commotus, reliquum aerem circumſtantem concitat, donec radius ſoni, ad aurem noſtrum delatus, typanum= ipſum percellat. Hanc aeris cqmmotionem phyſici nominant undulationem. Dominus BAYLE, in Inſtitutionibus phyſicis, vero undulationem non admitrit. Si enim, inquit, in aere eſſet undulatio, ſonus non unicus, ſed multiplex in aere excitaretur. Uno verbo, tot fieri percuſſiones tympani, & tot ſonos, quot circuli ſint aeris undulantis. Atqui ſonum fieri unicum, ergo aeris undulationem non admittendam, ſed motum illum, ſonum excitantem, in una tantum propulſione aeris conſiſtere, quæ propulſiojuxta alios in linea curva ſed, juxta hunc Autorem, in linea recta ad aurem propagatur. Ratio vero, quare ſonus tardius ad aurem, quam radius viſivus ad oculum, deferatur, hæc eſt, quoniam radius vi- ſivus in æthere, tanquam fluidiſſima materia, continuatur⸗ ſoni vero radius propagatur in aere, tanquam corpore cras- ſiori,& ad motum tam celerem ſubeundum, qualis in athere eſt, minus apto. Eiheris nempe particulæ ſunt glo- buli; Aeris vero ſpirulæ elaſticæ convolutæ. ftheris parti- culæ majori pollent ſoliditate, hincque preſſæ vix cedunt; Aeris vero maximam habent elaſticiratem, hincqne facilius reſiliunt, ſubſident& cedunt. Eheris particulæ ſunt par- ticulæ uniformes,& ſibi mutuo reſpondentes; Aeris vero difformes. Quicquid motum acris tremulum impedit, illud ſonum ſupprimit, vel ſuffocat. P 3 Hoc 888(us) 88 Hoc obſervamus in campana, tempore hyemali, nive cecta, vel panno involuta. Quicquid vero radios ſoni concentrat, ejusque percuſſiones auger,& motum tre- mulum promovet, illud etiam ſomum augere poteſt. Hoc probant 1) Tubi acuſtici,(vid. Fig. 77.) anguſtioris orificii, qui, in meatum auditorium immiſſi, muſtum ad perceptio- nem ſoni conferunt, quoniam non tantum radios foni colligunc,& ad tympanum concentrant, ſed etiam motum tremulum augent. Simili modo ſurdaſtri, ad con- centrandos radios ſonoros, aures artificiales commode ſub capillitio abſcondere poſſunt. 2) Tubis ſtentoreis metallicis in longum ſpatium ſonus loquelæ propagatur. Vid. Fig. 58.& 59. Omnis ſonus fit quidem cum aliqua reflexione, facta in corporibus ſonoris, ſed tamen diſtinctio ſemper notan- da;, inter ſonum directum& reflexum. Sonus directus ille eſt, qui in linea recta, ſine præ- via alliſione ad corpus quoddam, per aerem ad aurem no- ſtram defertur. Sonus reflexus eſt Echo, Iocum habens, ubi corpori ſonanti oppoſitum eſt corpus durum, vel planum, vel con- vexum, vel concavum, pro cujus ſitu, figura,& duritie ma- gis, minusve, augetur Echo. 10 Sonus directus citius, quam Echo, percipitur. Et Echo ſono directo remisſior eſt. Nam radius ſoni in Echo bis ſpatium percurrere debet,& dum radius ſoni ii rectus 38(n9) 88 rectus alliditur ad corpus oppoſitum, a quo iterum poſtea reflectitur, multum de motu ſuo amittit. Diverſitas ſoni 1) a diverſa ſoliditate corporum, aerem commoventium, 2) a diverſa eorum actione,& 3) a diverſa aeris conſti- tutione petenda eſt. Hoc probat 1) campanarum& chordarum diverſa& materia& fübtilitas. 2) diverſa organorum loquelæ con- formatio, 3) aeris ſtatus quietus nocturno tempore- CAP. I. „ De⸗ Sapore. Rimum ſapidum, ſive Principium omnium aporum, eſt Sal. Nam ubi Sal, ibi ſapor. In hec conſentiunt omnes fere Phyſici, quamvis neſciant, quid Sal a priori fit. Reperiuntur tamen non- nulli, qui arbitrantur,& alia corpora, v. g. particulas terreas, lapideas, minerales, metallicas, ſulphureas, poſſe conſtituere materiam ſaporum, quod tamen falſum eſt. Alterare quidem& invertere poſſunt ſapores, dum nem- pe figuram Salium immutant& in vertunt, aſt ipſam ſapo- rum materiam nunquam copſtituunt. Multo minus au- diendi funt illi, qui in efffuviis corporum ſapores quæſi- verunt: Nam efflavia non conſtituunt ſapores, ſed ipſa corpora Sal poſſidentia,& linguæ papillulas nerveas coni- cas& fungiformes diverſimode pungentia& afficientia, ſunt ſapida,— ansu Salium ö Salium diverſa& determinata moles ac fr gura diverſorum ſaporum caula exiſtit. Salia enim ſunt ceorpora anguloſa, cuneiformia, magis, vel minus oblonga, acuta, hirſuta, hamata, glabra, ri- gida, mollia, nunc majora, nunc minora,&c. Quæ quo magis funt acuta, r gida& aſpera, eo magis, pungendo&lacerando, linguam dolore afficiunt. Quo magis funt glabra, flexi- lia, mollia,& ad rotunditatem inclinantia, eo magis titil- lant. Nam papillulas linguæ conicas, globoſas, ſive fun- giformes,& Hbrillares, in apice tantum molliter premunt. Salia non agunt, niſi ſoluta, regula eſt chy⸗ mica& phyſica. Hinc Salia corporum a ſaliva prius diſſolvi debent, & quando minor copia Salium, vel Salia admodum exi- gua, aut attenuata, in corporibus deprehenduntur, ut, flui- do-liquido ſalivali commota,(nam omne liquidum habet ſuum perpetuum motum intrinſecum) non ſatis organum guſtus afficiant, tunc lingua, curioſe illa examinatu- ra, applicando ſe ad rugoſitatem palati, Salia ad interſtitia papillularum premit, ut intimius penetrando magis illas afficiant. De ſaporibus non eſſe diſputandum, in proverbium ab- üt, cujus fundamentum quærendum 1) in diverſitate ſtructuræ organi ſaporis. Aliter enim in hoc, aliter in alio papillulæ linguæ nerveæ conformatæ deprehenduntur, hoc eſt, in aliis ſunt duriores, in aliis molliores, adeoque in ahis magis, in aliis minus ad ſapida diſcernenda⸗ aptæ. ²) Ratio quærenda eſt in ipſa faliva. Hæc enim, ut lquor ſalinus& viſcoſus, Salia ſapida- in guſtu diverſimode in diverſis ſubjectis alterare& in- vertere 28(ur) 8 vertere poteſt, ut ſic unum ſapidum aliis ſit acceptum, aliis non item. 3. Huc pertinet phantaſtica rerum imagi⸗ natio, quæ in ſaporibus& odoribus objecta vel grata, vel ingrata, falſe judicat. Manet tamen interim verum phy- ſicum fundamentum ſaporum& odorum. Sapor dulcis conſiſtit in particulis ſalinis, glabris, lævi- gatis politis, rotundis, quales evidentisſime per micro- fſcopia conſpicimus in Saccharo. Hinc nervos linguæ in apice leviter contingunt,& premunt ſine moleſtia. Confurgit vero ſapor dulcis, quando combinatio fit par- ticularum ſalinarum, acidarum& ſulphurearum viſcoſa- rum. Hoc apparet in Saccharo, melle, manna, aliisque dulcibus, quæ in receſſu acidum in ſe continent,& in deſtillatione illud reddunt. Porro hoc comprobat saccha- ri Saturni præparatio, item vitrioli Martis elaboratio, ubi ex acido ſumme cotroſivo(quale quid eſt Oleum vitrioli) & Martis connubio dulce vitriolum componitur. Hac ratione facile id concipere poſſumus, quod laudant al- chymici de lapide Philoſophorum, illuc eſſe fubſtantiam ſalinam dulciſſimi ſaporis, reſolubilem in Spiritu vini, pa- ratam ex acido quodam fortisſimo& concentratisſimo, ac Sulphure Solis, ſive purpura Solis(Baſilli Purpur⸗Mant!) per longam digeſtionem,& com binationem, isque irpe- trandam fixationem. Sapor ſallus, ſive medius, compoſitus eſt ex acido& alcali. Talis eſt in Sale communl. Amarus componitur ex Sale alsali& Sulphure, Hoc apparet in analyſi chymica,& comboſſione herbarum ama. cantium, quæ, præ reſiquis omnibus, copiaſum Sal alcali in ſe conrinent, unde apparet amaricantium vis aperiti- va, febrifuga, ac purgans. Acerbus, ſfive aluminoſus, vel auſterus, naſcitur ex acldo — e(n.) 8☛ acido quodam,& principio terreo pingui. Nam ex tem- pore talis ſopor producitur, recipiendo terram ſigillatam, & ſpiritum acidum, quæ, mixta inter ſe, finita ebullitio- ne, ſaporem componunt auſterum. Aomaticus ex Sale volatili alcalico,& Oleo reſinoſo, conſtat. Si quis deſiderat conſpicere omnium ſaporum& ſfapidorum figuras diverſas, ille ſaltim evolvat, præ reli- quis omnibus, LEEUWENHOPKII Arcana Naturæz, ubi, per microſcopia conſpecta,& depicta, reperiuntur. Salia itaque, uti jam diximus, ſunt funda- menta ſaporum, quorum figuræ, diverſimode mutatæ, diverſos generant ſapores. Figuræ Salium vero mutantur 1. motu, ubi aculei Salium confringuntur, 2. additione aliorum Salium, vel particularum ſulphurearum, terrearum, lapidearum,& metallicarum. 65 Nam Salium aculei, in certamine cum Salibus oppo- ſitis, partim atteruntur, partim in aliis Salibus, vel terreis principiis, occultantur, haud ſecus, ac ſi cultri acies in va- ginula quadam abſcondatur,& fic, per conſequens, mites- cunt. Hoc comprobant infinita experimenta. 1. Saccharum, motu, liquatione& toſtione, ſeu em- pyreumate, dulcedinem ſuam amittit,& in rubrum ama- rumque, commutatur corpus. Hujus rei ratio non a mo- tu ſolo pendet, ſed ab expulſione particularum nonnufla- rum fragrantium,& admixtione particularum ignearum, Et hinc apparet à. Quod analyſis chymica non fit vera corporum reſolutio. Nam ignis particulas ſuas ma- teriales, 6) 58 teriales ſemper cum pricipils Cor S orum miſcet. B. Qoo od Peenronn expulſi locum occupet. C, Quod certus& ſpecificus odor ſaper& color a cerca& determinata prin- Cpiorum mixtura dependeat. D. Quod, mutata pro- portione principiorum concreti, mutentur etiam ejus at-⸗ tributa. 2. Saccharum, Manna,& Mel, deſtillata, acidum offerunt liquorem: fermentata vero acidulum& ſhni tuoſum. 3. Spiritus nitri, ſumme corroſivus, mixtus cum quodam Sale alcali herbæ, v. g. abſinthii,& ſic ſaturatus, ſterum in nitrum convertitur. 4. Acetum acerrimum, cum minio, vel lithargyrio, decoctum, ſtatim dulceſcit. 5. Acetum, Coraliis, vel lapidibus cancrorum con- tuſis injectis, amaricantem adſciſcit ſaporem, id quod contingit etiam in Magneſia alba. Llinc apparer vis purgans hujus Magneſiæ. 6. Mercurius fublimat! us, ſumme corroſivus, ad- ditione Mercurii vivi,& trituratione, ſtatim inſipidus red- ditur: In fublimatione vero omnia Salia corrofiva occul- tantur,& ſic quaſi extinguuntur a globulis Mercurialibus interpoſitis, 7. Fructus auſteri ſola digeſtione, caſtaneæ ſola coctione dulceſcunt. 7. Vinum dulce, reiterata fermentatione, in ace- ium commutatur acerrimum, 2 CAP 836(u4) 58 CXP. ℳ*. De⸗ Odore. 9nſ ſſtit in effluviis ſalino- ſulphureis, Ulmis, volatilioribus, quæ, vel Per calorem, vel motum ætheris& aeris, ex po- ris corporum expullæ, cum aere mixtæ,& ſic circumvolitantes; in inſpiratione ad narium pa- pillulas nerveas deferuntur, easque, pro ſua tex- tura& figura, vel blandde titillant, vel dolore afficiunt, lacerant. Patet itaque, odores non eſſe ſpecies intentionales corporum, vel accidentia, ſed revera ipſas corporum ma- teriales particulas. Odores funt eſtuvia, ſive ramenta corporum ſubtilis- ſima, certa magnitudine& figura determinata, quam fi- guram, quamvis in oculos non incurrat, ineſſe tamen illis neceſſe eſt. Ehhuvia ſunt materialia. Hoc probat Camphora, quæ, in aere liberiori ſuſpenſa, tractu temporis, omnis in ejus- modi effluvia reſolvitur,& ſcrupulus unus tempore 24. hor. duo, vel tria grana de pondere ſuo amittit. Cauſa odorum eht moiur, tam intrinſecus, uti v. g. fer- mentatio, putredo, quam localis, ſive progreſſivus. Matum corporum illsrum minimorum, fipe efluiorum, odo- rifera actu talia readere, patet exinde, quia aer calidior quævis 26(us) 88 quævis corpora magis odora facit, exemplo odorum, a floribus tiliæ ſparſorum, quorum perceptio, aere ca- lidiore, major& gratior eſt. Per reiteratam corporum compactiorum attritionem odores non tantum excitantur, ſid& citius,& accuratius, percipiun- tur. Sic ſuccinum, attritum panno aſpero, item lacca hi- ſpanica, attrita, gratisſimum ſpirat odorem. Sic duo tu- buh vitrei, in loco obſcuro attriti, non tantum lucent, ſed odorem ſpirant, ſatis fœtentem& ſulphureum. Fru- ſtum ferri, crasſitie digiti minoris præditum, ſi ad lapi- dem molarem, celerrime commotum, omnibus viribus adhibeas, non ſolum, intras. vel 6. momenta pulſuum, candeſcit, ſed& Sulphur, ferro incluſum, ita accenditur, ut odorem fœtidum exhalet. Quod ignis ad motum& reſolutionem corporum multum conferat, comprobant Suffimigia, Candelæ fumantes, Mas- ſæ ad fornacem. Olentia contraæ, per fixationem& motus particularum rée- frenationem, inoaora fere funt. Sic Camphora, in Oleo vi- trioli ſoluta, inodora redditur. — Salia volatilia, a compeaibus, per motum, liberata, penetran- tuùſmum ſpirant sdorem. V. g. Sal Ammoniscum inodorum, ſolutum in aqua, ab affuſione ſolutionis Salis alcali, in momento penetrantisſimum dat odorem.. — Sulpburea minus odora, quando inter ſe, vel cum Salibus etiam, miſcentur, diverſas gienunt odores. Sic recipe Olei noſtri Vitrioli albi part. I Spiritus Vini, ad methodum noſtram deſiilla- ti,& ea Encbireſi ab Oleo ſuo perfecte liberati, ac ad ſum- mam vpolatilitatem perducti, partes quatuor. Mixtis bis Auobus juc- cesſcve, non tamum in momento excitatur calor ſummus,& rubedo Lratisſima, ſanguinis ferèe colorem exbibens, ſed ſi hæt mixtura e cucurbita longiori per alembicum, lutatis ꝓrobe comm'"ſſüuris, G ad- 2. 7 aptalo 36(u6) 58 aptato recipiente, ad dimidium tantum deſtillatur, ut non niſt Spt- vitus ſulphutr eus ſeeregetur dulcis,& acidum zemaneat in fundo, babebis ſyiritum volatilem ſulpbureum fragrantuſimum, cujus vis cephalica& anodyna uon atu la dari poteſt in Praxi Medica Vel vesipe Vitrioli libr. ¹. Tuartari libhr dimidiam, Spiritus Vius, noſira metbods parati, libr deſtillentur hac omnia ad dimidium, pet alembi- cum,& habebis ſimilem fere ſpiritum cephalicum fragrantem, ad elixiria cepbalica& nervina paranda accommodatisſimum Iel in Spiritus Salis Ammoniaci Vinoſi v. g. libr. I. inſtilla gutta- rim Olei Vitrioli quantum ſatus ad extinctionem alcal: volatilis& piendam ebullitionem. Sic in momento omnis volatilitas aufertur, li- quores, alias fluidi, coagulantur& ſolizeſcunt, reliquum denique liquo- ris aromaticum fragrantem ſpirat odorem. Hane mixturam deſtilla- bu poſtea per alembicum,& impetrabis ſpiritum ſulphureum fra- grantisſimum, ac in fundo inſuper remanet Sal quoddam mirabile, tum in praxi Medica, ut aperitivum, tum in laboribus chymicis, variüs uſibus, impendendum. Odores itaque conſiſtunt in particulis ſalino-ſulpbgreit vo- latilioribus: Quod jam dicta ſatis evincunt. Non enim- Sulphur ſolum odorabile eſt, ſed& Sal, exemplo Salium volatilium. Sunt tamen nonnulli, qui affirmare au- dent, quod Sulphur ſolum fit principium odorum. Pariticulæ itaque odorabiles ſalino- ſulphureæ a compedibu ſuis viſcoſir, terreis, aquoſis, prius ſunt liberandæ, quo diſſoluto nexu oderes fiunt ſenſibiles. Hoc jam dicta comprobant,& idem porro apparet, inter alia, ex muſti fermentatione, vel ex putredine car- mum. Nimia reſolutio particularum ſalino- ſulphurearum cvrpora plans (n7) 58 plane inodora reddit. Sic v. g. Viola nocturna, flores Leu- coji, ac tuberoſæ, diurno tempore,&præſentibus radiis ſo- laribus igneis, parum, vel nihil, fragrantiæ ſpirant; Con- tra, tempore nocturno, gratisſime olent. Nam ab igne⸗ ſolari efiuvia nimium diviſa& reſoluta vix, vel plane- non, percipiuntur; tempore veſpertino vero a frigore ma- gis condenſata, ſentiuntur. Hinc apparet, quod determi- nata magnitudo& figura ad odores requiratur, ſi nervos olfactoreos tactu afficere debeant. Differentia itaque odorum conſiſtit in efflu- . viorum diverſitate, ratione magnitudinis, figuræ, ſoliditatis, motus,& impetus diſtantium, adeo- que narium papillulas nerveas diverſimode af- ficientium. Odor ſuavis conſtat ex particulis tenuisſimis, flexi- ſibus, plicabilibus, glabris& obtufs, villoſis, balſamicis, purioribus, quæ eminentias papillularum nervearum na- rium molliter contingunt, ac cum titillatione quadam afficiunt,&, nervos fimul penetrando, ſpiritus animales roborant, augentque. odor ingratus conſtat ex particulis magis rigidis, aſpe- ris, hamatis, celerrime motis, quæ in nervos vehemen- ter impingentes, illos dolore afficiunt. CAP. 88(8) ⁸☛ CA D. XXI DHe Sympathia& Antipathia. unt quidem quamplures Philoſophi, qui il- las, quas vocant, qualitates occultas ad afyla ignorantiæ relegant: Noſtro tamen judicio Phy- ſici officium expoſcit, inquirere in cauſas ſic di- V Ctæ Sympathiæ& Antipathiæ. V Sunt itaque Sympathiæ& Antipathiæ actio- nes corporum, in diſtans etiam efficaces, quæ ab unica particularum, corpora conſtituentium,& eſfluviorum, textura, ſtructura ac motu, vel con- formi, vel difformi, dependent. Nam in omni Sympathia& Antipathia requiritur 1. Corpus, effluvia de ſe ſpargens, 2. corpus, hæc effluvia recipiens, 3. Medium, effluvia transferens, quod aer eſt. Aer enim, uti Medici loquuntur, eſt vehiculum mi- asmatum, vel contagiorum. Si itaque hæc effuvia cor- Pori alreri recipienti, quoad principia ſua, ſunt conformia, tunc dicitur Sympathia, amor, conſpirabilitas, ſymme- tria, aut conſenſus: Sin difformia, dicitur Antipathia, ſive odium naturale. Omnia corpora poris certis inſtructa eſſe, quæ aliam materiam recipere valent, ex jam traditis nodun eſt 3 imi- 8(n9) 5 Similiter& omnia corpora certa emittere effluvia, quæ in alcerius corporis poros intrare poſſunt, varia experimen- ta in antecedentibus comprobaverunt: Aerem denque in continuo motu conſtitutum eſſe, deinceps videbimus. Eusmodi Sympathiam& Antipathiam ebſerva- mus in variis ſubjectis,& quidem I. Inter homines, juxta notum illud Martialis, Epigr. 3. lib. 1. e Non amo te, S2bidi, nec poſſum dicere, quare: Hoc unum poſſum dicere: non amo te. Similiter alit alios amant, nec tamen amoris ejus ra- tionem reddere poſſunt. Quæ tamen non eo trahenda ſunt, ac ſi talium phænomenorum nullæ plane dentur cau- ſæ& rationes. Etenim, ſi rem penitius introſpiciamus, di ffitendum non eſt, nunquam non iis ſubeſſe fundamen- cum, vel Phyſicum, vel Morale, quod hic addere initi- tuti ratio non permittit, in diſcurſibus tamen non præter- mittendum. 1 2. Inter homines& animalia bruta,(verbi gratia, ranas, bufones, ſerpentes, feles, mures, vel viſa, vel au- dita, vel olfactu percepta, z. Inter homines& vegetabilia, V. g. nonnulli haud poſſunt perferre odores roſarum, camphoræ, tuberoſæ, puiegii,&c. ob effluviorum& principiorum, corpus conſtituentium, diverſitatem, quam Medici vocant Idioſyncraſiam. Sic obſervamus aliam notatu dignam Anti- pathiam in planta Mimoſa, vel herba ſenſitiva, aut caſti- tatis dicta: Hæc, a levisſimo manus contactu, ſtatim ſe corrugare incipit; Quod experimentum plus vice ſim- plici ipſemet inſtitui. Nam effluvia Salium, inſenfibili transſpiratione exeuntium, poros hujus plantæ conſtrin- gunt,& circulum humorum, velſuccorum, intercipiunt: Sic fibræ motrices hujus plantæ intumeſcentes, abbre- Siantur, uno verbo, folia integra corrugantur. Obſerva- ͤ mus 88(140) 58 mus ſimile fere quid in Ballamiuæ fœminæ ſiliqua, vel capſula ſeminali: Hæc enim, a levisſima contactu, disſi- lire ſolet. Nam hac filiqua ex meris fibris ſpirslibus, quaſi muſculis, compoſita eſt, annstante Domino Tourne- fortio,& ſic, Jeviter compreſſa digitis, ſtatim confringi- tur, confra cta corrugatur„VI elaſticitatis, vel contractili- tatis harum fibrarum. Non chsſimile ſpectacuſum, exhibetur in Nolimetangene,& Cucumere alinino. Stupenda fere eſt mutatio momentanea ſaporis dul- cis in amaricantem, quam patiuntur baccæ Alkekengi, manu nuda contrectatæ. Nam Saha ſudoris per poros fructus in momento penetrant,& in momento etiam fſa- pida, inibi contenta, corrumpunt. 3 4. Sympathia haud levis inter hominem& mineralia, imprimis metalla nobiliora, deprehenditur, quæ in præ- ſenti hoc perverſisſimo Mundi tempore& ſtatu haud abſurda, ſed ſumme potius neceſſaria& commendan- da eſt. Nam aurum confortat cor. Cujus confortatiotis fundamentum non tantum phyſicum, ſed etiam politicum exiſtit, Cemmunis eſt fabula, quod lapides pretioſi, v. g. Rubinus, inſtantibus, aut præſentibus, morbis, item Turcois, tempore congreſſus geſtatus, coloribus muten- tur. Non nego talia abſolute,&, ſi fit hæc mutatio, ab effluviis hominum, per poros denſisſimos lapidum pretio- ſorum penetrantibus, unice petenda eſt. 5. Inter Ammalia bruta. Sic v. g. Araneæ perferre non poſſunt bufones: Hi enim iſtarum telas, circa ter- ram& gramina firmatas, dilacerant, quo facto lacesſi- tæ araneæ e centro machinæ ſuæ ſe dimittunt, ac bufones lethaliter pungunt, quod vulnus vero venenoſum bufo curat per plantaginem maſticatam. 6. Inter animalis bruta& vegetabilia IIla enim ab horum quibusdam abhorrent, ob nocivas particulas. Sicetiam a Sale volatili oleoſo, ſcindente, planrarum aromaticarum, pattes teneræ vermium deſtruuntur. 7. in- ) 3e en ehe 7. Inter Vegetabilia ipſa. Sic dictrur de agno ve- getabiſi Scythico, Boramez dicto, quod hocce Zoophyton in caule, tanquam funiculo umbilicali, circumcirca commo- tum, in illo, in quo extat, agro, quo caput vertit per lon- gam diſtantiam, arefacere,& quaſi comedere, ſoleat gra- mina. Cujus rei ratio facile datur. Nam planta eſt aquo- Ia, cum fructu Melonum conveniens,& ideo magna, quantitate ſuccorum nutritur. Memorabile porro eſt, quod Hortulani diligentiores annotaverunt, radice Kanunculi Perſici, ut& radice Anemone in uno loco aſſervata, ple- rumque unum genus deſtrui, id quod fieri oportet per-, contrarietatem principiorum& effluviorum. . Inter vegetabilia& mineralia. Ubi enim co- pioſæ exhalationes metallicæ reperiuntur, ibi minor plan- tarum proventus annotatur, ob particulas vitriolicas de- ſtructivas. Sic nonnulla vegetabilia de exiſtentia mine- ralium& metallorum nobiliorum teſtantur, uti hoc notum eſt de radice Ipecacuanhæ, quæ ideo Mine D or gallice- appellatur. Datur& certa metallorum ac mineralium Sympa- thia& Antipathia, pendens a principiorum convenien- tia, vel diſcrepantia. Hæc ſatis tædioſe, infinitis vere modis, obſervant Chymici Docimaſtici in tractationibus Venarum metallicarum, quas tamen omnes recenſere hic nimis ſu- perfluum erit, Sufficit nobis, provocare 1, ad experimenta, quæ cupellatioaibus ſuſcipiuntur, ubi Venæ auri, argenti, cupri, facile per Saturnum tractantur& examinantur, Stannum vero nullo modo ita examinari poteſt. 2. Nonnulle venæ facilius in igne tractantur,(und ſind leichiſluͤſſig) nonnullæ vix funduntur,(weil ſie zu hart⸗ fluͤſſig ſind.) Aurumn non deſtruitur ab Antimonio, ſed ma- gis purificatur: Reliqua vero metalla ab eo devorantur,& fere omnia irreducibilia redduntur. Ultimo ad syrnpathiam referendæ ſunt Curæ magne- 4 R 2 ricæ, 4(13¹)§8 3 ticæ, quæ ex nulla alia cauſa, quam ab euviorum ex unius corporis exitu,& in alterius receptione, originem ducunt. Fateor quidem, me hactenus in collegiis medicis mani- bus pedibusque allaboraviſſe, ut omnem ſuperſtitionem in Re medica, hactenus receptam, delerem; Nullum enim re- medium, ſalva conſcientia, Medicus in praxi ſua in uſum vocare poteſt, de cujus effectibus rationes ſibi dare haud posſit: Aſt, rationibus janſdictis commotus, plus vice ſim- plici, exoptatisſimo ſucceſſu, in uſum vocavi ejusmodi curas, inſciis tamen ægrotantibus, atque adſtantibus. Ad haſce curas pertinent transplantationes morborum, quibus morbi transferuntur velin bruta, vel in vegetabilia, vel, uod mirum eſt, in rem plane inanimatam. Dubitant qui- den. de hoc plures non ſine ratione. Aſt, uti jam diximus, per eluvia procedere debent effectus,&, quanta in illis ſit efficacia, comprobant morbi contagioſi, imo hiſtoriæ il- læ, quæ in ſeriptis Medicis de propagationc hydrophobiæ reperiuntur. Hinc dubium non eſt, quin Curæ magneticæ effectus ſuos, ſi non in totum, tamen in tantum, edere va- leant. Patet hinc& ratio, quomodo Hæmorrhagiæ ſiſtan- tur, item ſudores commoveantur, pulvere illo Sympathe- tico, quod ex vitriolo, reiterata& ſæpius repetita ſolutione & calcinatione, conficitur,& quidem circa dies caniculares, vel menſe Julio, vel Augeſto. Recipe Vitrioli Hungarici libr. 2. expone radiss ſolaribus, ut cualcinetur,& hat pulvar, buncte pul= verem diſſolve aqua, filtru, poftea eyaporando ad cryſtalliſatio- nem adzpra, falia cvyfſtalliatione denuo calcina vitrialum, boc- que per quinque, vel 6 vices rzeitera: Sie clarificatur non tan- rua vitrio-lum, ſed& repletur ac fœæcundatur Syiritu mundi. Iltimo adde quid de tragacantbo. Plura de bac re lege poſſunt in KENEL- Mi DIGBY Tbeatro Smpathetico, item in ejusdem eroͤffne⸗ ten Heimichkeiten der Natur durch die Sympathia, nec non PETRI SERVII, Medici Romani, tractat. von der Waffen⸗ Salbe/& WILLENsS tractat, von der Ahünicha,Iiuthen 3 38(13.) 88 Sed& ex tempore lapis talis ſympatheticus parari poteſt: Retipe Vitrioli Cprii pulperiſati unc.. Salis communis unc. duas cum dim. vitri ci yſiallini pulveriſati I ane. Aquæ fiuviatilis, vel pluvialis, unc. 5. miſce hæc omnia, reple bac mixtara tertiam par- tem ollæ recentis vitreatæn& eam, olla operulo exacle clauſa, ignæ rotæ in lapidem coagula. Lapis hic eſt fudoriferum ſympatheticum in hydrope,& aliis caſibur, nempe unc.—& hujus lapidis miſten- tur cum. unc. urinæ ægrotanti& Aigeſtio fupra ignem inſtitui- tur, femper materiam agitando. Simili modo prodeſt ad ſiſtendas hæmorrhagias, aliasque humorum evacuationes, & curioſus alia plura hoc remedioe tentare poteſt. CAP. XXII. De Magia Naturali. D- occultis hactenus egimus qualitatibus: Quarum notitiam cum appellare ſoleant Magiam Naturalem, non abs re eſſe puto, ſi de hac pauca quædam ſubjungam. Ante omnia vero monendum duxi, nequaquiam eo nomine me patrocinari illi hominum nefandorum generi, quod, maxi- me abominando cum diabolis commercio, mirabiles non- nunquam effectus præſtat, aut præſtare videtur, ſed de- ſignare artem opera admiranda producendi, e li- bro naturæ hauſtam. Ab hac definitione vel nihil, vel certe parum ablu- dit illa, quam Magnificus noſter BUDDEUS Elem. Philoſ- Theor. pag. 297. tradit, cui Magia Naturalis eſt notitia ejus- moai proprietatum, quæ non omnibus patent, quibus tamen res naturales repera Saudent,& quas dixigere illi itæ atque determinz- re, conjungenda conjungendo,& ſeparanda ſeparando, aliisque modis poſſunt,ut admirandi prorſus atque ſtupendi&esius inde ſequantur. K 3 Neque Neque enim eſt, quod dubites exiſtere ta- lem in rerum natura Magiam. 1 Utut enim dicas, multos, ſuperſtitioſis utentes mediis, eam crepare, aut ſpecioſo illo Magiæ Naturalis titulo pla- ne diabolicas artes exercere; Egoque utrumque ambabus, quod ajunt, manibus largiar: Eo tamen arti huic inſonti præjudicari nego, cujus exiſtentiam ſatis ſuperque evin- cunt ſtupenda quorundam in Phyſicam Secretiorem ad- miſſorum effecta, unius naturæ viribus præſtita. Confer MORHOF. Pohbiſt. Tom. II. Lib. II. Part. II. Cop. M.§. ¹. Quærenti: Quomodo Magiam Naturalem daividam? Reſpondeo: In divinatoriam, ſeu eam, qua res occultæ divinando in apricum pro- feruntur,& effectoriam, qua inſolitis operibus alii in admirationem rapiuntur. E. g. Divinatoriam Magiam exercuit Thales, immi- nentem olearum ſterilitatem mente præcipiens, arcanorum naturæ gnara. Conf. DAN. GREORG. MORHOFII Pohybiſt. Tom. II. libr. III. S. 2. ſeq.& GEORGlII PASCHII de Novi⸗ Inventis Trattat. cap. VII. S. XX. Edit. II. Pag. Gο. ſe⁴³ᷣd. Effectoriæ opus eſt admirabilis illa fruticum arborumque multiplicatio, qua, a Dn. GEORG. ANDR. AGRICOLa, Philoſ.& Med. Doct.& Phyf. Ordin. Ratisbonenſe, caſu inventa, intra non adeo longum temporis intervallum, amplisſimi arboretorum ſylvarumque tractus adornari queunt. Vide ejus Nachricht von ſeiner erſundenen hoͤchſt⸗ nutzbaren Univerſal. Vermehrnng aller Baͤume und Stau⸗ den⸗Gewaͤchſe/ vermittelſt welcher ein Liebhaber in weniger Zeit durchs gantze Jahr ſeine Kunſt⸗ und Obſt⸗Gaͤrten auch Waͤlder/ nach Belieben vermehren kan. Quo& pertinet Ex- cell. DD. LEHMANNI, Prof. Phyſ. Lipſ. Fautoris noſtri Ho- noratis⸗ —————Q—— 98(15) 58 noratisſimi, multiplicatio& augmentatio florum(Ver⸗ mehrung und Vergroͤſſerung der Blumen/ auch zur auſſ ror⸗ dentlichen Zeit.) Hæc vero tametſi ita inſtituo, nequaquam tamen contra IOt NICOLAUM MARTIUM nitor, qunin Di ſſertatione de Magia Naturali, ejus que uſu medico ad mnagice& magica curandum, Erfurli, anno M DCC P, variis, ut titulus habet, notis illuſirior, iterum edita, Cap. II.§. 1I. pag. 2z.. Ma- giam Naturalem in licitam, 8e iciram,(alio tamen paulo ſenſu, quam quo alias magia in genere in licitam, quam in Naturalem& Artificiofam ſubdiſtinguunt,& llicitam, ſive Dæmoniacam, dispeſcitur) illamque denuo in Curihſam& Neceſariam dirimit. Sic ad eam, quam Curioſam vocat, Magiam Naturalem refert modum ea berba Bafilico Scorpiones parandi, iliis, qui ex ltalia afferuntur, fimillimos, quem inſimul exponit,&c. ad neceſſariam ſpectsre dicit Curationes Mu- gicus, quas Capp. 111.& IV. ex inſtituto perſequitur,&c. Confer, ſi placet, de Curatione Morborum per verba, Characteres& Transplantationem, quam ultimam alias dicunt Magneticam, GEORGlII PASCHII de Novis l ven- tis Tractatum Cap. VI.§. LXIII. XAII XAV.(Eait. 1I) p. 92. 35 Cognatum, an itidem ſpecies? Magiæ Na- turalis eſt Magia Arrificialis, quæ& Mathema- tica dicitur. Eſtque nihil aliud, quam ars, naturæ æmula, quæ diſciplinis imprimis Mathematicis innixa ſtupendis effecti- bus eminet. Huc pertinet machina Ila Archimedea, qua Syracuſani cives ſe ab urgente Romanarum copiarum im- petu, ingentis ponderis ſaxis in eas deiectis, defendebant, ut turbatæ, terroreque perculſie, tandem non contra ho- mines, ſed contra Deos ſe belium gerere profiterentur. Dividere licet hoc Magiæ genus eadem ratione, qua Ma- gia Naturalis diviſa eſt. Scilicet curioſa magis, quam fructuoſa 4 438(136) 9 8 fructuoſa, eſt muſcx conſtructio ferreæ, quæ, e Domini ſui manu emiſſa, poſtquam in hypocauſto præſentes cir- cumvolitavit, eundem, ex quo egreſſa eſt, locum repetat, qualem a Regiomontano quondam fabrefactam fuiſſe acce- pimus. Contra non curioſa folum, ſed fructuoſa quo- que, fuit machina, quam Archimedes confecit, bellica, modo deſcripta. Utriusque Magiæ Artificialis ſpecies eva- dit illicita, ſi ad illicitum finem obtinendum adhibeatur-. Cæterum pleniorem Magiæ Artificialis cognitionem deſi- derans, præter ſcripta jam ſupra laudata, PASCHII Tracta- eum, Cap. VII.§. XV. p. 5⸗77. 7757.& MARTII Piſerrationem Cap. I.§. IV. p. 1⁰. ſooh.&, qui in horum poſteriore I. c. fatis magnus allegatus eſt Autorum numerus, confer JO. MaARTINI SCHAMMELII Diſertationem Phyſicam de Arte Naturæ Zeůmula, in Lipſienſi Academia, Auno orbis redemti c2 LDc XXIX. ſub præſidio JOH. CXPRIANI, Theolog. Licent, & Pbyſ. P. P. babitam. Opponitur denique ei Magia Diabolica, opera quidem inuſitata, ſed ope maligni dæmo- uis, exchidens. 5 Neque enim ea nos capimur dementia, ut cum ex- cœcatis quibusdam Satanæ mancipiis eam inficiemur, quam potius exiſtere dolemus, exiſtentemque omnibus, duibus poſſumus, modis execramur. = A 8 6 , h Undus eſt complexus omnium ) corporum, certo ordine dispo- ſitorum, a Divino Numine creatorum, ac locatorum. — — — — Corpora mundana commodisſime dividuntur in I. Lucida, ſeu lucem emittentia. 2. In Peyſpicua, ſeu Pellucida, ſive lucem transmit- tentia. 3- In Opaca, ſeu lucem reflectentia. 8 Lueida 38(18) 58 Lucida corpora ſunt Sol,& Stellæ fixæ, quæ ex materia ſubtili, circa propria centra celerrime commota, ignea& ætherea, conſtant,& ita in gyrum moventur, ut æqualis undique iplarum ſplendor deprehendatur. Ignea Solis fubſtantia luculenter comprobatur 1) Obſervationibus Tuberum Opticorum, in qui- bus Sol ad inſtar metalli fuſi& fluidi apparet. Deprehen- duntur inſimul in Soie montes ignei& ignivomi, faculæ, flammæ,& fumus ingens exhalans. 2) Speculis Cauſticis, eorumque miris effectibus. Ignea Stellarum fixarum ſubſtantia ex ſcintillatione concludenda, hincque, non ſine ratione, cum Carteſio di- cendum: Quot Stellæ fixæ, tot Soles. Corpora opaca ſunt denſa,& conſtant ex particulis craſſioribus heterogeneis, aquoſis, ter- reſtribus, ac ſunt v. g. globus noſter terraqueus, Luna, Mercurius, Venus, Juppiter, cum ſuis qua- tuor Satellitibus, Saturnus, cum ſuo Annulo,& quinque Satellitibus. Hæc corpora omnia illuminantur a Sole,& lucem propriam non habent, commoventur quoque a Sole,& detinentut in Solis Vortice. Ejusmodi corpora terrena in- finito numero dari etiam circa Stellas fixas, ex placito Car- teſiano, antea dducto, probabiliter concludendum. Porro Lunam, omnesque Planetas ſolares,& Stellarum fixarum, eſſe habitabiles, veroſimile fecit imprimis CHRIST. HU- GENIUS, in ſio aoσ,νεαερν ſe in Tractat. de terris cœleſtibus, earumque —4— ☛ 28(89) 68 ezrumque ornatu, item Clarisſimus BORNMANN, Profeſſor Thorunienſis, in fua diſſertat, de Pluralitate Mundorum, alil- que plures..— Luna, per tubos Opticos cenſpecta, maculas luci- das poſſidet, quæ maculæ ſune terra continens. In hisce maculis ſunt iterum maculæ lucidiores, ſive montes. Ma- culæ obſcuriores ſunt Maria. In hisce maculis obſcurioribus iterum ſunt maculæ lucidiores, inſulæ nempe. Id quod& in reliquis Planetis annotaverunt Aſtronomi. .—. f.— Corpora pellucida ſunt æther& aer. Corpora Mundana lucida& opaca ab Autoribus vario ordine locantur, ex qua locatione in Stellis fixis Aſte- rismi, qui vel veterum, vel recentiorum, originem ducunt, exlocatione vera Solis, globi terraquei,& Planetarum, Oſte- mata Mundi exorta ſunt, Infinita fere excogitata ſunt ab Autoribus Syſtemata, ſatis tamen infelici ſucceſſu. Præ rehquis omnibus no- tanda veniunt hæc, Ptolemaicum nempe, Tychonicum, Co- pernicanum,& Carteſianum. Syſtemata Cerporum cœleſtium ſitum& motum ex- plicant. Oſtenduntur vero illa partim in Tabula Sſtematica PRETORIANA&, partim in Tabula DOPPELMAVYERIA- NA, ſive Syflemate Solari& Planetarum Copernico-Hugeniano, partim in Atlante novo cæleſti, vel Harvionia macrocormica ANDREE CELLARII. Ad corpora cœleſtia etiam pertinent Cometæ, de quorum ſitu, duratione, ſubſtantia& luce disputant adhuc Phyſici& Mathematici. Motus corporum cœleſtium efficiunt Pha- ſes, v. g. Lunæ, Veneris,&c.& Eclipſes. 5⸗ CAP. 38(140) CAP. II. De Atmosphæra, ſive de aere. Tmosphæra, ſive aer, eſt fluidum illud, quod globum terraqueum ambit, eique incum- bit, ſive id, quod ad vitam continuandam in-& exſpiramus,& quod aſlurgit in altitudinem, nobis fere incognitam. Aer Atmosphæricus non eſt corpus homogeneum, vel elementare, ſed componitur ex variis partibus. 1. Ex parriculis igueis, quarum quantitas per Ther- mometra cognoſcitur. 2. Ex pærticulis lucidis, id quod machinæ phosphoreſcentes ad oculum oſtendunt. 3. Ex ęlobulis ætbereis. 4. Ex Flateribus, ſive particulis elaſtieis, ſubtilisſimis, quæ ſunt aer proprie dictus. 5. ExX paporibus E& exbalationibus omnium corporum, ad tantam fubtilitatem re- ductis, ut in aere pofſint volitare. Hinc in omni aere ſemper etiam magna copia aquæ exiſtit. Immo er, quoad pluri- mam partem, eſi aqua reſoluta,& agua aer condenſatus: Ideo, ſi, per omnipotentiam Dei, ejusque voluntatem, omnes va-„ pores, in aere exiſtentes, in aquam commutarentur, denuo oriri poſſet diluvium. Vt probem vero meam aſſertionem, quad nempe der quoad maximam ſui partem ſit aqua,& quod omni temporis momento maxima copia aquæ ſit in aere, ſe quentibus rationibus & Experimentis id evictum dabo. Quan. 6 5 1. Quando aer, per epiſtamium Antliæ, in campa⸗ nam, prius evacuatam, mmittitur, tunc campan 3 nebula obducitur,(ſo beſchlaͤgt die campana, oder laͤufft an): 8i de- nuo aer exantlatur, tuns in momento iterum Gariccar⸗ Nam aqua, inter exantlandum, iterum in vapores mutata, abraditur a lateribus campanæ,& ſic educitur. 2. Sclopetum pnevmaticum exploſum vaporem edit evidentem, ad inſtar nebulæ, Aer enim dum for- titer com primitur, aliqua ejus portio in aquam abire cogitur. 3 KRecepi cylindrum vitreum ſiccisſimum, eumque diebus canicularibus, calidisſimo edle„K celo per- fecte ſereno, implevi, mixtura ex glacie& Sale communi: Sic annotavi, ſpatio unius horæ, cruſtam glacialem,& prui- næ ſpeciem referentem, extus lateribus vitri accretam, cras- ſitis digitum minorem fere ſuperantem. Nam aqua, in sere exiſtens, circa latera vitri commota,& a frigore coagu ulata, in ejusmodi glaciem convertebatur. 4. Recopi Sal Tartari fuſum, ſiccisſimoque aeri ex- poſui, tamen diffluebat in Oleum per deliquium, id quod in Peutpeg Antimonii, aliisque pluribus Salibus, chymice elaboratis, contingit. 5. Recepi Phialam, qualis, pro Thermometto confi- ciendo, phyſicis in uſu eſt, cum collo tamen aliquant latiori, eamque implevi Oleo vitrioli rectific. atisſimo: ad certum gradum. Poſtea annotavi intubulo, quod quantitas huzjus liauoris augeatur,& quidem diebus s tantum lie 1s- ſimis& calidisſimis, tempore vero nebuloſo& pluvioſo quantitas liquoris parum, vel nihil, increvit. Nam Oleum hocce vitrioli magnes dicitur, Seeſt, in Chymia profundiori, at etiam magnes aeris in Phyſica texperimenrali exiſtie, quĩa humidum aereum attrahit,& in ſe recipit. Et quo- 8 3 niam 88(141) 88 niam in aere ſereno calidisſimo magna, imo maxima, copia aquæ reperitur, ideo etiam eo tempore maximum aeris pondus,& maximus hujus aquæ reſolutæ ingres- ſus in Oleum vitrioli. Euvia, in aere exiſtentia, ſi tantum de aqua parti- cipant, vapores dicuntur. Si vero eis admixtum eſt qnid de ſalinis, Lulphureis& terreis principiis, tunc appellantur ex- halationes: Denique locus ille, quo effluvia illa pertingere poſſunt, Atmosphæræ nomen fert, a græco vocabulo arασm, vapor. Aſt non tantum a me, ſed etiam a pluribus magni nominis Philoſophis, annotatum eſt, cœlo ſereno maximam copiam aquæ in aere exiſtere, imo longe majorem, quam tempore pluvioſo. Hæc aqua, igne mota& reſoluta, non amplius, ut aqua, apparet, ſed in guttulas inſenſilès, vel in fumum inſenſilem dividitur. Omnibus, imo& ancillis in culina, notum eſt, aquam, juſto diutius coctam, reſolvi non in aquam, ſed in vaporem & fumum: Hic vapor, loco amplo& calido, uti aer eſt, exceptus, magis magisque disſipatur, ita, ut fiat inſenſilis, & inſimul altius aſcendit. Nihilominus in aere aqua ſem- per manet aqua,& non mutatur in eſſentia, quamvis a ſole rarefacta,& in altum quoque propulſa ſit. SDMUNDUS HALLEIUS, in Eradtata de ventis, annotavit, hanc diviſio- nem& reſolutionem aquæ in aere fieri in ratione quadrata. V. gr. vapor aſcendens unum pedtem in aere reſolvitur, ſi vero aſcendat 2z. pedes, quadruplo magis dividitur,& ſic porro. Hinc aqua, ita refoluta, dum pondere ſuo aeri in- cumbit, aerem inſimul reddit graviorem,& ſic Barometra adſcendunt; Quando vero pluit, tunc aqua illa ab aere iterum ſeparatur,& Barometra deſcendunt: Aer enim nun- quam ) - 38(14) 858 quam plus aquæ habet, qaam, fhi ſerenus eſ; Et nunquam minur, quam, ſi plupioſus exiſiit. Quando vero aqua a calore& igne, in aere exi- ſtente, non amplius reſolvitur, tunc una guttularum inſenſilium, alteram arripiendo, concreſcit cum illa,& conjungitur, hæc guttula, ſic major& gravior reddita, arri- pit iterum aliam,& ſic porro, donec exinde fiant gut- tulæ pluviales, minores, vel majores, tandem in terram præcipitandæ. Proprietates aeris præcipuæ ſunt: I. Elaſti- citas, 2. Pondus, ſive Gravitas,& 3. ex his duobus dependens Preſſio. Imo tandem 4. Fluiditas. Sunt quidem variæ machinæ, quibus mediantibus quatuor hasce proprietates aeris oſtendere poſſumus, ſed illis omnibus palmam præripit Antlia Pnevmatica. Eſt vero Antlia Pnevmatica nihil aliud, quam Sipho; compoſitus ex tubo orichalceo, recto, cylindraceo, accurate excavato,& embo- lo, cavitatem cylindri exacte replente, quo me- diante aeris exantlati& compreſſi effectus exa- minamus. Hujus machinæ Inventor fuit Generoſus quondam,& in Pkyſicis Curioſus Vir, OTIO DE GUERICKE, Patentisſmi Elettoris Brandenburgici Conſiliarius,& Conſul Magdebn’ gi- cus. Is excogitavit hanc machinam occafione doctrinæ de vacuo. Poſtea 6(144) 5 Poddea Antlias exſtruxerunt quoque ROBERTUS BOVIL.E, PaPINOS, HaA MeLIUS, STURMOS, SEN- GUERDIUS,& tandem HAUKSBBE, Celebersimus ille Artifex& Experimentator Londinenſis. Antliæ, quoad ſitum cylindri, dividuntur 1. in FHlorizontales, 2. in oblique inclinantes.& 3. in berpen- diculares, vel ex uno, vel ex duplici cylindro conſtantes, quahs illa nova eſt Domim HALUIKSBEE. Noſtram ex- Kruxit Iagenioſus& Expertisſimus Lipſienſium Mechanitus, Dominus JàACOBOS LEUPOLD, qui jam aliquot ejus- modi machinas, quæ in Kegils Gazophylaciis aſleruantur, felici iucceiſu, pretioſisſime& accuratisſime perfecit. Ant- lia noſtra firum obrinet, Horizontem verſus, inclinantem, in qua partes eſſentiales tantum nobis conſiderandæ ve- munt. Reliquæ enim, ut minus principales,& ad ornatum, ac commoditatem, magis ſpectantes, melius in ipſa figura obſervantur, quam ex fuſa deſcriptione cognoſcuntur. Eſt autem(Fig. 60) A B ylinarus, ex folido ære pa- ratus, exaète intus excavatus& polit is, longitudinis 24. latitudinis 5. digitorum Rhenanorum Hujus cylindri cavitatein implet embolus, vel piſtillum, C D E, conſtans ex multis orbicalis coriaceis crasſis, Oleo probe humectatis, cavitati cylindri exacte reſpondentibus, duobus orbi- bus orichalceis, ope cochleæ, medium orbiculorum coria- ceorum pervadentibus, fibi mutuo ita infertis, ut verſus ſe znvicem torqueri, interceptique coriacei orbes compri- mi, eorumque diametri expandi queant, adeo ut exacte repleat embolus cavitatem cylindri, ac aeri per commis- ſuras transitus non concedatur, quo ſimul ſymbolum ſuum confert,& motum emboll facilitat, crebrior in unctio Oleo olvarum facta,. 4 Medie 26 6 45) 8 Medio emboli immittitur paral'elepipedum ferreum den- tatum D E, quod, mediante clavo ferreo duplici, embolo C firmiter annectitur, cujus parallelepipedi ope embo us ultro citroque movetur, arreptus a tympans chalybeato ſer- rato F duorum digitorum, cujus dentes reſpondent in- tervallis, quæ interjacent dentibus parallelepipedi ferrei dentati. Medium tympani, cavitate quadrata, pervium eſt, cuĩ axis loco immittitur ferrum G, cujus medium quadrata figura eſt dotatum, perfecteque accommodatum cavitati elusdem tympani, partes vero axis extremæ rotundæ ſunt figuræ, quo facilius verti poſſint. Extremitati autem adaptatum eſt mavubriuwe, ſeu Peritrocbium H H, quo me- diante embolus ab vno homine facile movetur. 4 Axis partes extremæ immittuntur cavitatibus duo- rum falcrorum ſatis validorum II, ex ſolido ære confecto- rum, latitudinis unius pollicis, ut omnem machinæ mo- tum& impetum ſuſtinere valeant. Præter hæc rotunda foramina, quæ Axem capiunt, duæ adſunt inciſuræ aliæ, quibus fulcimentum æneum K K inſe- ritur, quod prohibet, ne parallelepipedum ferreum denta- tum D E, motu tympani, in F ſubſideat. In parte infe- riori Antliæ B adap atum eſt epiſtomium L. M, cujus laricvls foraminibus donataæ eſt, quorum alterum diametraliter cla- viculam penetrat, ac obverti poteſt cavitati tubi N.& fora- mini antliæ B, ut aer, ex ⸗ec'pientibus, vel diſco Q2 vel Cochleæ O impoſitis, verſus antliam,& contra ex antlia, verſus ilſa recipientia vaſa, per foramen illud claviculæ adigi poſſit. Alterum foramen perpendiculariter medium claviculæ transit, ab M verſus L, ſed ita, ut in parte in- feriori verſus N tendat, ut, foramine hoc verſus tubum N o⸗ 48(136) 86 verſo, aer externus, per illud, ſubire poſſit recipientia vaſa R, & contra, ſi, inverſa clavicula ope manubrii P, foramen ob- vertatur cavitati antliæ B externo aeri introitus conce da- tur in Antliæ Tubum, vel etiam, ut per eundem ductum, depresſione emboli, exprimi queat aer, qui adductione emboli e recipientibus impoſitis, in Antliam delatus fuerat. Ut vero, res ſi exegerit, aeri externo per foramen epiſto- mii L transitus denegetur, clavicula M, quæ exacte ca- vitatem replet, occludi poteſt. e Cochleæ O adplicatur Diſcus aneus lævigatus QQ, cujus diameter eſt 8½ digit. rhenanorum, limbo, vel margine, ad digitum dimidium, inſtructus. Huic diſco ſuperimponitur corium crasſius bubulum, vel alcis, vel cervi, prius perfecte humectatum, ut ſic campana R eo fir- mius adhæreat. Affunditur inſuper aqua, ad aeris tranſitum eo ſecurius arcendum; cum enim aer ſpecie ſit levior, ille in aqua quidem aſcendere, ſed non per eam deſcendere poteſt. Tota machina jam deſcripta te firmiter, ope 4. cochlearum§, inſiſtit, in qua vaſa, quotidiano uſui inſer- vientia, conduntur& aſſeruantur. Vis elaſtica aeris ab Elateribus aeris de- pendet. 1 Elater enim eſt corpus, quod preſſum reſiſtit,& poſtea ſeſe reſtituit in priſtinam figuram(eine ſtemmende Krafft) Figuræ vero Elaterum aeris non poſſunt exacte de- ſcribi, an ſint figuræ arcuatæ, an faſciæ quædam rigidæ, ſpi- raliter convolutæ, an plumulæ,&c. quia viſum omnem ef- fugiunt. Quicquid tamen ſit, reſiſtunt,& ex ejusmodi Elate- ribus componitur aer proprie aiclus, vel primi generis, cujus ſingulæ partes ſunt Elateres, hincque etiam hic aer in ſè& ſua 38 3 147) R, ſua natura eſt immutabilis, quale quid& ſtatuit Do- b. minus de MàAYRAN, in fua Diſſertatione de Variatione Ba- da. rometrorum, vel Pilertatien ſue les DVariations du Barometre, am, qui a remportẽé le prix a! Academie Royale des Belles Lettres S- one ences& Aris de Bordeaux. Vid. Domini CLERICI Bibliotbcque erat. Ancienne& Noaerne Tom. IE. Pour L Année M DCCAV. Partie ſgo. Primiere. Nam nullibi datur aer, qui non ſit elaſticus,& ca. qui non in cavitates ſuas aerem ſecundi generis, ut illum vo- e cat jam laudatus autor, Hoc eſi, efluvia recipere poſſit. Hic aer poſtea eſt mutationi obnoxius. Nam ejus quantitas in- 6 creſcit& decreſcir,& ſic gravitas aeris infimul mutatur. liſco 9.. vel- Aer itaque eſt præcipuum elaflicum, cui multa corpora elaſti- Mſr. caalia ſuam elaſticitatem debent. Dixi præcipuum. Nam nul- Kun lum fere datur corpus, in tota rerum natura, quod non ſit elaſticæ naturæ. V. g. in ipſo chalybe eſt elaſticitas, id quod iſſe 6atlila 3 dere Angli, imprimis Dominus NEWTON& KEILIUS, curioſe pe ſatis examinaverunt. Recipiebant nemge globum exacte nler. rotundum, politum, ex chalybe confectum, huncque pone- bant ſupra planum quoddam Horizontale, itidem ex cha- lybe paratum, nec minus exacte politum; ſic hæc duo cor- d pora in puncto minimo ſeſe tantum contingebant: poſtea inungebant globi ſuperficiem maſſa quadam, ex cera ac te- rebinthina confecta,& in planum hocce deorſum cadere & ſinebant, ex certis altitudinibus; ſic obſervabant, contactum de horum corporum non eſſe in puncto minimo, ſed in ſen- le- ſibili ſatis ſpatio, quod, quo altior caſus globi erat, eo ſen- di. ſibilius notabatur. ef Hæc elaſticitas aeris porro ita comparata eſt, ut poſſit comprimi ad arctius ſpatium,& ite- 4 12 rum ehe tum ſele reltituere, item ſe dilatare in longe ma- jus ſpatium, per ignem imprimis, vel quando aecr ambiens aufertur. MaRIOTTUsS paravit cylindrum cum embolo. Si embolo impoſuit 2. libr. embolus deſcendit ad ¹. lineam, ſi 4 F. ad z. lineas, ſi 100. SB. ad 5o. lineas. Hoc ten- tavit eum in finem, ut notaret, quousque comprimi poſſit aer, hincque concluſit, aerem compactiorem reddi,& ejus denſitatem augeri, prout pondera ei imponuntur, Aſt hæc compresſio non in infinitum procedit, id quod jam expertus eſt etiam BOXLEUS. Dominus AMENTON quoque invenit: qua ratio- ne aer denſior reddatur per pondera incumbentia, ea ratione etiam eum iterum a calore expandi. Nam aer elaſticus impatiens eſt caloris,&, ſi in aliquo vaſe cylindri- co aer clauſus ſit, ea tamen lege, ut embolo huncce cylin- drum claudenti, imponi poſfint, imponanturque, v. g. 2 15, & tunc unus gradus ignis admoveatur, videbimus embo- lum a calore ſurſum moveri,& attolli has 2. libr. ad cer- tam altitudinem, applicato ſecundo gradu ignis,& addito duplo ponderis, etiam elevatur embolus cum pondere, ſi tertium gradum ignis adhibeas, tunc é. libr. ſurſum mo- ventur,&, ſi aer in cylindro poſſet premi per infinita pon- dera, ac ſimul cylindrus incaleſceret per infinitum calorem, omnia frangi deberent, quæcunque fuerint. . Aereum corpus elaſticum eſſe, ſequentia 1 comprobant experimenta. 1) In ſclopetis pnevmaticis, quorum inventor Galendus eſſe perhibetur, magna copia aeris compri- mitur, 86(49) 5 witur ad arctisſimum ſpatium, qui compreſſus, apertã valvula, ſe ſe mirifice expandit,& globum plumbeum per corpora fatis valida pellit, vel ad longum ſatis ſpatium promovet. Sic Cafſellis cernitur tormentum pnevmaticum a Serenisſimo Principe regnante,& in Matheſi exercitatis- ſimo, exſtructum. 1.. - 2. Folles oenopolarum vinum ex uno dolio in aliud compellere poſſunt. Quantum enim aeris per hanc machinam in dolium intruditur, tantum vini expel- litur. 4 3. Si veſica bubula, in qua pauca aeris quantitas de- tinetur, ligatura conſtringitur firmiter, poſtea, ex vnco intra campanam ſuspenſa, dum exantlatur aer mirifice non tan- tum intumeſcit, ſed pondus appenſum inſimul attollit. Aer enim noſter, tanquam inferior, premitur a fuperiori in- cumbente. Quando itaque per Antliam aufero aerem, ve- ſicam ambientem,& aerem, inibi contentum, comprimen- tem, tunc aer in veſica ſe reſtituit,& ſe ad immenſum ſpatium expandit ita, ut, juxta nonnullorum mentem, una particula aeris compreſſi, ſe expandat in ſpatium 36000 vicibus majus. Simile fundamentum habet experimentum illud, quod cum Baccho ſuscipitur. Hic enim inſidet dolio vitreo, repleto ad 2. tertias, inter exantlandum vero vinum e dolio evacuatur,& Bacchi abdomen mirifice inſimul intumeſcit, vid. Figur. 6. 4 Proſtat fonticulus, qui in vacuo, dum aer intus incluſus elaſticitate ſua expanditur, aquam per tubum ad ſatis evidentem altitudinem propellit, vid. Pig. 6z. 5. Aeris elaſticitas porro cernitur in fonticulo æneo Fig. 63. cujus uns tertia aqua repletur, deinceps aerem, quantum poſſumus, in illum intrudimus, atque ad arétius ſpatium comprimimus, ope Antliæ. In quo fonticulo, T 3 aperto 88(0) aperto eviſtomio, aer com preſſus, aquæ incumbens, tanta vi ſe reſtituit, ut aquam ad inſignem altitudinem, v. g. ad 20 pedes, pertubum ad fundum usq ue huic fonticulo immis- ſum, expellat. Huic fonticulo adplicare poffumus varios tubulos, diverſimode perforatos, aquam jucundo ſpecta- culo projicientes. Inter alios ejusmodi unus proſtat, quo mediante, radiante ſöle, iridem repræſentare licet. 6. Aeris elaſticitatem etiam animalia in vacuo com- probant. Nullum enim animal diu ſine aere in" vita perſiſtere poteſt. Alia vero citius, alia tardius extin- guuntur. V. g. aues in momento quaſi vertiginoſæ fiunt, roſtro aperto aerem captant, ſummaque cum cordis palpi- tatione tandem, non ſine convulſionibus, moriuntur. Mu- res,& feles, etiam paucas exantlationes ſuſtinere poſſunt, & mures imprimis mirifice intumescunt. Ranæ, piſces quoque extinguuntur in vacuo, aſt paulo tardius, item Kcarabei, muſcæ, erucæ, teſtudines,&c. 8i itaque in cauſam mortis inquiramus, facile pate- bit, quod aeris interni& externi æquilibrium ſublatum ſit accufandum. Aer enim atmosphæricus in reſpiratione ſan- uini miſcetur, elaſticitateque ſua motum ſanguinis intrin- ſecum, ſive niſum& reniſum particularum ſanguinis, vel motum vertiginoſum globulorum ſanguinis perpetuo con- fervat, Quando autem aer, in fanguine incluſus, inter ex- antlandum, ſeſe expandit, tunc non tantum motus præter- naturalis fit, ſed ipſe ſanguis ſpumeſcens redditur,& dein- ceps omnia vaſa arterioſa& venoſa, imoipſum cor, cum ſuis auriculis, vehementer diatantur, Fſtole harum par- tium,& ſic, per conſequens, circulatio fanginis,& vita tandem ſiſtitur. Alia 36(51) 88 Aſia mortis ratio ab exhauſtione ſpirituum animalium petenda eſt: Spiritus emim animales ſunt fubtilisſmæacris & alimentorum particulæ; inter exantlandum vero partes hæ ſpirituoſæ etiamt avolant. Hancce noſtram aſſertionem probant& alia expe- rimenta. V. g. Spiritus vini rectificatisſimus, campanæ ſuppo- ſitus, vid. Fig. εa. inter exantlandum ſpumeſcit,& maguam copiam ſimul ſpirituoſitatis ſuæ amittit. Porro obſervamus in fulmine tactis momentaneam mortem, ob nimiam aeris a fulmine præſtitam rarefactionem, in qua Spiritus animales, tanquam vitæ principium primum elaſticum, ſimul disſipan- pantur. Et hinc patet ratio, quare embryo, in utero mater- no, a fulmine pereat, matre ſuperſtite: Nam materia ſpi- rituum animalium in tenello embryone facilius deſtrui- tur, quam in matre robuſtiori. Ex eadem ratione vinum in doliis a fulmine in momento corrumpitur, dum ſpiri- tuoſitas aufertur. Non omnia vero animalia uno momento in vacuo pereunt, ſed alia citius, alia tardius. Hujus rei ratio ex di- verſa ſanguinis textura dependet. In aliis enim anima- Übus partim major ſanguinis quantitas, partim ſanguis ſubtilior,& magis elaſticus, deprehenditur„in aliis minor ſanguinis quantitas, vel fanguis viſcoſior, fixior,& pauco aere repletus, exiſtit. Sanguis ſubtilior, volatilior,& ma- gis elaſticus, deprehenditur in avibus, ideoq; citius moriun- tur: Paucior vero, crasſior,& minus elaſticus, in piſcibus, in- ſectis,&c. ideoque tardius moriuntur. In expanſione elaterii aeris quantitas ma- terie, vel numerus particularum aeris, non in- creſcit, ſed ſemper idem pondus ſervat. Hoc 8(Gz) Hoc probamus machina Fig. 65. ubĩ veſica ab uno ex- tremo ſtateræ ſuſpenſa, in vacuo intumeſcens, minime gra- vior redditur. 8 5 Uſus elaſticitatis aeris ſummus eſt. Nam ſi aer infe- rior elaſticitate ſua refiſtere non poſſer, certe omnia, pon- dere aeris fuperioris, comprimerentur. Hinc aeris elater æquipollet aeris gravitati,& quantum aer ſuperior premit deorſum ſua gravitate, tantum aer inferior reſiſtit elaſtisi- tate ſua, ut ſic ſetvetur æquilibrium virium aeris. Aer non eſt Spiritus, uti ingenioſe finxit Vir quidam Illuſtris, ac de republica literaria meritis- ſimus, in ſiia Philoſophia Spirituum, h. e. Ver⸗ ſuch vom Weſen des Geiſtes/ V. Hauptſtuͤck/ Th. 6. ſeqq. Nam habet gravitatem& pondus, hincque non poteſt eſſe immateriale quid, ſive Spiritus, ſed, corpus eſſe, neceſſe eeſetf. Aereum hocce corpus ſenſibili ſatis gravi- 2.. tate præditum eſſe, comprobant ſequentia expe- rimenlta... 1. Vitrum ſphæricum majus, Fig. 66. ponderamus cum aere, poſtea ex illo aerem educimus,& obſervamus, quod vitrum iſtud ſit ad unc. 1. levius redditum. z. Ponderamus quoque cylindrum æneum ſatis robuſtum, aere repletum, poſtea in ejus cavitatem aerem comprimimus,& ſic pondus hujus cylindri ad unciam di- midiam increſcit. Pendus aeris determinatum eſt, adeoque presſio aeris non in infinitum procedit, ſed ad certam tantum altitudinem, 7 53 V. g. 8(53) 55 4 4*—— v. g. aer premit Mercurium tantum ad 27. vel 29. digitos, aquam ad 30, vel, juxta alios, ad 36. pedes. Hiinc aer haud aliter premit, ac ſi 35 pedes cubici aquæ corporibus incumberent, Atqui pes cubicus aquæ dulcis continet 64. fB. Ergo illi vix a veritate aberrant, qui gravitatem, vel pondus, aeris ad 2ſoo. libr. circiter ex- tendunt. Aeris gravitas determinat ſtatum æquilibri, uem aer cum diverſis fluidis in variis tubulis ſuſpenſis habet: Horum enim diverſa altitudo docet gravitatis aereæ quantitatem, qua omnia fluida cum aere conſtituta ſunt in æquilibrio. Sict. vehementisſima Antliæ luctione, Mercurius nun- quam ultra 29. pollices attollitur, vid. Fig. 70. aqua nunquam ultra 32. vel 36,Spiritus vini nunquam ultra 40.vel 44 ·Oleum terebinthinæ nunquam ultra 50.& ſic porro. Aſt columna aeris, quo longior eſt, eo vebementius premit quo minor, eo mitius. Sic in locis profundioribus& ſubter raneis Mereurius ultra 29. pollices aſcendit, in montibus vero ſatis ſenſibiliter deſcendit. Erx pondere& elaſticitate aeris, uti jam di ximus, fluit mira ejus presſio. Hæe adparet in ſe- quentibus: 1. Duo hemisphæria plana, polita, ſevo inuncta,& trituratione ad ſe invicem adaptata, ita firmiter ab aere am- biente comprimuntur, ut magnum pondus ſuſtineant. 2. Duo hemisphæri⸗ majora metallica, tympana Magdeburgica dicta, intus excavata, ſi glutine molliori in U mar- marginibus illinuntur, ad ſe invicem applicantur„& per Antliam ab omni aere crasſiori exacte evacuantur, tunc 20. vel 30. centenariis,& pluribus, divelli non poſſunt. Adeo firmiter enim ab aere comprimuntur, ut magnum pondus contra eum non prævaleat. Vid. Fig. 67. 3. Campana metallica, diſco minori, mediante corio robuſto, ac humectato, adplicata, exantlato aere, centena- rium fere ſuſtinet: Quando vero alia campana ſuper- imponitur,& æquilibrium aeris ſubtilioris reſtituitur, tunc a parvo Elatere de diſco ſeparatur. Vid. Fig. 68. In hoc experimento campana adhibetur loco hemis- phæriorum minorum, intus excavatorum, quæ quam diffi- cillme in vacuo feparantur, quoniam gluten ipſum, quo margines inunguntur, multum ad cohæſionem inſimul confert.— Lagena vitrea, quadrata, ſatis valida& craſſa, ori antliæ adplicata inter exantlandum, in multa fragmenta, ab aere externo, comprimitur, ſummo cum fragore. Sic alia lagena, probe obturata, ac cavitati hemisphæriorum maiorum aeneorum impoſita, ab aere intus incluſo,& inter exantlandum expanſo, diffringitur. 3 5. Vitra plana, cono metallico duplici,(vid. Fig. 69.) mobili, glutine adplicata, pauciſſimo aere interno exhauſto, in momento, a presſione aeris externi, disrumpuntur. Hæc machina videtur oſtendere inſimul aeris presſionem, tam lateralem, quam perpendicularem,& huius iterum tam eam, quæ fit a parte inferiori, ſive ſurſum, quam eam, quæ ſit a parte ſuperiori, ſive deorſum, eſſe æqualem. Nam vitra, huic cono mobili adplicata, ubique fran- “ Sed, ut dixi, videtur. Etenim aeris presſionem perpendicularem omnium potentisſimam eſſe, ſequens nos 13 25 ratio (4) 1 — præſtat. 8(5) 8. ratio docet: Quod nempe cylindri aeris coeunt, quando terræ fiunt viciniores. Nam omnes lineæ, a centro quo- dam ad peripheriam ductæ, magis diducuntur circa periphe- riam, coniunguntur vero circa centrum,& ſic quoque aer, corporibus ſuperincumbens, qui non ut cylindrus, ſed ut conus conſiderandus. Hinc fortius etiam Particulæ aereæ, circa ſuperficiem terræ ceeuntes, premunt,&t maiorem Pravitatem acquirunt, quoniam ibi maior materiæ quan- titas combinatur. Et ſic ratio Patet, quare in tubulis, utraque parte apertis,& in maius vasculum, liquorem continens, immisſis, lquor affurgat ultra ſuperficiem, ſive altitudinem, liquoris, in vaſe contenti, eui tubuli ſunt im- miſſi,& quidem eo altius, q́ub tubuli anguſtiores fuerint. Nimirum presſio particularum aerearum, ineumbbntium liquori, in vaſe contento, achuvarur a cylinclris, vel conis aereis collateralibus, in vaſe coeuntibus, quocd in parti- culis aereis, qui in tubulis continentur, obtinere nequit, idque eo minus, quo anguftiores fuerint tubuſi. Hac experimenta fi adpiicantur at vegetabilia, non latere poteſt ratio motus ſucci nutricii per ſubſtanti am vege- tabilium. 1116 BS e3 aeA 6. Aetem gravitate ſua Mercurium in tubo Torri- celli ſuspenſum fuſtinere, exinde probamus, quoniam Mercurius, eiusmodi tubo contentus, cam panæ longiori ſuppofitus, inter exantiandum, ſtatim ſenſibiliter in tubulo deſcendere incipit. Vid. Fig. 71.—5. Aer, quatenus fluidus eſt,& ſic mobilis, ſeſe inſinuat poris& meatibus omnium fere cor- porum ſüblunarium, ibique miros cffectus U 2 Dum 12g 8(86). Dum prewit, omnia, imprimis liquida, permiscet,&e, dum nunquam quieseit hæc eius premens virtus, ſemper corpora terit,& in corporibus ĩpſis attritum efficit. Hoc comprobant motus ſanguinis, item omnes efferveſcentiæ, fermentationes, putrefactiones,&c. quae unice ab aere dependent. Nulla enim fit fermentatio, niſi in materia fermentanda ſit aer internus,& aer externus accedat li- berior, qui aer internus& externus, ſibi inuicem reſiſten- do, in materia attritum,& ſic fermentationem, præſtat. Demto vero aere ceſſat fermentatio. Explicamus hac oc- caſione, quomodo in vitris majoribus, per Antliam ex- ſuctis,& epiſtomio clauſis, poſſint conſervari fructus, alias fermentationibus obnoxii, item& flores, carnes,&c. ſine ulla alteratione. Aet, preſſione ſua, actionem unius corporis jn aliud desermina. Quemadmodum ulter, vel cuneus, non agit, niſi preſſus: Ita menſtrua, imprimis corroſiva, non agunt, niſi teſſa ab aere. Hinc in montibus ſupremis vix agunt, in ſpeluneis vero profundioribus eo fortius, quo maior eſt rofunditas. Porro ad probandam meam theſin multum confert experimentum ſequens. Vid. Fig. 72. Cuprum immittitur in vitrum inferius A, in fuperiori vitro B deti- netur aqua fortis, hæcque duo inter ſe invicem miſcentur in vacuo: Sic nulla, aut admodum exigua tantum, fit ſo- lutio, ac ebullitio, quæ in aere liberiori ſatis ingens ob- ſervatur. 8. Recipio quoque Magneſiam, vel aliud medicamen- tum terreum aut lapidoſum, præparatum,& affundo ace- tum; Sic ebullitio inchoatur, moderata tamen: Aſt quan- do vitrum hocce, in quo mixtura detinetur, ad Antliam adplico, ——— ar am 60, inhabitat. 4(17) 98 adplico,&, ſuperimpoſita campana, aerem educo, tune ingens conſurgit fermentatio. Hujus ratio hæc eſt: Tam in Magneſia, quam in aceto, mira aeris quantitas deti- netur. Dumitaque aerem educo ambientem, vel in cam⸗ pana detentum, etiam expanditur,& educitur, aer in-⸗ Magneſia,& aceto contentus,&, per motum, ſive fer- mentationem& triturationem, particularum Jam ad ſubita- neam elaſticitatem diſpofitus redditur,& fie neceſſario quoque ſequitur ingens illa ebullitio. Quando vero ace- tum& Magneſia in vacuo miſcentur, vix ebullitio con- ſurgit. Aer omnibus liquidis ſubſtantiis quoque Nam omnia liquida in vacuo ebulliunt, unum ma- gis, alterum minus. Illa nempe, quæ volatilia ſunt, quæ ſpirituoſa,& per ſe elaſtiea, majorem exhihent ebullitio⸗ lem, quæ vefo Girar 6ora, eroslora&e aduundaa, ue minorem. Sic v. g. Spiritus vini maximam oſtendit ebul- litionem, aqua vero frigida minimam, aquae medicatæ minerales wediam. Hinc adparet, quod in aquis mine- ralibus ſit ſpiritus elaſticus, facile evaporabilis, a quo vi- tes& efficaciæ dependent-. Ker alia corpora figit, aſia volatilia reddit, uno verbo, in aere eſt quid, quod fermentat. Dum aer, fuiditate& presſione ſua, liquotes& ſac⸗ culentas fubſtantias penetrat, fermentam illis commumi- cat materiale. Hoc probo ſequentibus. 1. Farina& aqua, in paſtam mixta, ſuccesfive fer- menteſcit,& aceſcit. 1 * UI 3 VE 88 2) 85 2. Vinum interdum per integras regiones aceſcit ab aere, ſale acido repleto, quale ſal acidum in omni ae- re eſt. 3. Si vinum expono calori, aceſcit. Nam major co- pia falis acidi aerei infigitur ab igne, qui aerem magis commovet. Hinc etiam diutius fermentata figuntur, vel Kxa redduntur, exemplo aceti, quod jam dudum anno- tavit BAILIVS VALENTINVS, Hummus ille Chymicus. Fixare vero eft partem aliquam leviorem, adjuncto alio corpore, ita mutare, ut ſub minori ſuperficie, velextenfio- ne, plus denſitatis materiæ,& ſic ponderis habear, ideo- que poſtea tanta celeritate amplius non commovetur. Hanc fixationem præſtat imprimis ignis,& aer. Aer quo- que multa volatilia reddit, dum nempe corpora per mo- tum& triturationem ita dividit& attenuat, ut minor-, denſitas conſurgat,(pondera enim ſe habent, ut denſita- les corporum)& partes aliæ, cum eo conjunctæ, ſeparen- fn,— uid nb n S 8= 5—. „ In vini fermentatione.— 2. In putredine, ubi corpora inodora redduntur., foetida?& per aeris triturationem reſolvuntur, exemplo carnium animalium.. 3. Sal quoddam fixum alcali, v. g. cinerum clavella- torum, vel Tartari, volatile reddi poteſt, ut Alembicum tranſcendat. Nam Recipe Sal alcali, q. v. fluat boc igne fortisſimo in crucibulo, poſteæ ſölpe illud in oleum per deliquium, denique boc oleum deſtilla per Alembicum- Sic aliqua pars hujus olei ſali- ni tranſcendit. Reſiduum vero Sal iterum in aere diſſolve,& ite- rum abſirabe per Alembicum, bancque aiſſolutionem Salis reſiqui in oleum per deliquium,& deſtillationem olei, ita parati tamalu re- Pete, donec omne Sal fixum volatile redditum eſt,& Alembicum granſcit. Hie —— — 88(99) 85 Hic proceſſus nunquam fieri poteſt, quando Sal dis- ſolvitur in alio aquoſo menſtruo, ſed diffluat, neceſſe eſt, ſponte in aere. Exinde patet, quod in aere ſit princi- pium quoddam, quod certa corpora fixare, certa corpora volatilia reddere poteſt. Hunc liquorem deſtillatum nonnulli variis uſibus medicis& alchymicis impendunt, imprimis in laboribus illis, qui circa fixationem cinnabaris ſuſcipiuntur. Omnis ignis, aere orbatus, mox interit: Ad ignem enim continuandum etiam requiritur aeris circulus, vel aeris motus oſcillatorius. Hoc etiam non tantum comprobat antlia, uti jam diximus in doctrina de igne, ſed& obſervationes illæ, in metallifodinis frequentes, ubi, ſufflaminata aeris circula- tione, candelae non tantum extinguuntur, ſed etiam ho- mines ſuffocantur,& ex hac ratione metallifoſſores om- moti machinas& folles applicant, ad circulum aeris præ- ſtandum, vel extruunt Liecht⸗ und L ufft⸗Schachte/ auch Wind⸗ Faͤnge/ den Gruben. Etiam ſequens experimentum hic adplicandum: Recipe cylindrum æneum, in fundo exacte clauſum, in parte ſuperiori vero apertum, immitteq; ad ejus fundum candelam accenſam: Sic videbis, quod flamma ſuccesſive decreſcat,& tandem extinguatur. Nam aer in cylindro, rarefactus a calore, amplius partes non compri- mit, nec ipſum oleum ad ellychnium adſcendere pot- eſt, ob defectum aeris prementis, nec partes inflam- mabiles atteruntur,& celerrime commoventur, quare ſe- quitur extinctio. Aer 886(¹60) 9£ Aete, ſupra ignem juſto vehemenrius corn- preſſos, ignea quoque extinguauntur, aſt non tam cito, qnam aere educto. Nam ſi nimium aer comprimitur, partes nutrimen- ti amplius quoque non commoventur debita celeritate, Ideo ad ignem conſeruandum requiritur moderata aeris presſio. Ultimo quæſtio oritur: An omnis aer, diligentisſima antliæ ſuctione, ex vaſis posſit evacuari? Reſpondetur- negando. Nam ſemper portiuncula quædam zeris re- manet. Hoe enim probamus ita: Recipimus globum yitreum, epiſtomio inſtructum, eum evacuamus quam diligentis- ſime& accuratisſime ab omni aere, poſteaque immittimus orificium epiſtomii in aquam; Sic, quantum aeris per ant⸗ liam edwcims, cantum acux intrat cavitatem globi, aſt non integra cavitas globi repletur, ſed ad minimum ſem- per bulla remanet, Joachimici circiter adæquans quanti- tatem. 1n Aerem non omnem ex vaſis recipientibus poſſe eva- cuari, quoque exinde patet, quoniam aqua in puteo minori, campanæ, ab aere evacuatæ, incluſo(vid. Fig. 73.) adhuc ſur- ſum moveri poteſt. Item quoniam in ſiphone incurvato, campanæ vacuæx ſubjecto, ſponte presſione ilia aeris, adhuc inibi exiſtentis,& ætheris, effuit, Vid. Fig. 74. CAb. 3) 55. am 8— 8 e. enDe.. 34 V M Eteorls. 2r MLauge græce idem eſt, ac ſublime latine, 1VI& ſignificat id, quod in fuperiori mundi ſn parte, ſive in acre, vel atmosphæra, ex effluviis ge- he neran 4 Aer enim eſt illud magnum receptaculum omnium um, efdduvieorum, quæ effluvia heterogeneitatem ejus imprimis miis⸗ effeiuntt. ial 3131 Mi3 e⸗ 4 3 PEffluvia ſimt corpora alias ponderoſa, in mi- P 6.“ 4. 3.S a nutisſima vero poſtea ramenta vel in minutisſi- m. mas lamellas diviſa,& ita adeo levia reddita, ut, 15 propter ſuam acquiſitam ſtibtiliratem, cum aere eha. miſceri,& in illo circumvolutari queant. 38 ori 3 Meteororum itaque materia ſumt Exbalationes& Dapores, ür⸗ ſive ſubtiliſatæ particulæ, quæ, a ſuo toto avulſæ,& per 60, attritionem& divifionem leviores redditæ, presſioni aeris 5) minus amplius reſiſtere valent, quam ante, ſic aeri cede- 1 re,& ſurſum moveri debant. Aſcendentes vero hi vapo- res, cum imprimis ob majorem aeris presſionem, cui ce- dunt, ſurſum vergant, eousque motum ſuum verſus ſu- periora continuare debent, donec ad illam zeris regio- nem, vel altitudinem, pervenerunt, in qua hærent particulæ, 1 X ratio- 7) 36(161) 58 fatione gravitatis vaporibus illis æquales. Ubi enim ad eam aeris altitudinem pervenerunt, ſubliſtere coguntur-, nec altius aſſurgere poſſunt, propter æqualem agendi, five premendi& reſiſtendi, vim, quæ utrisque competit, in qua dum hærent, vario aeris motu abripiuntur, ejus- que particulis permiſcentur. Efluvia, in aerem adſcendentia, dantur re- vera maxime diverſa ratione molis& Eſſentiae. Quot enim diverſa corpora, tot diverſæ exhalatio- nes, vid. BOYLE de Atmoſphæris corporum conſiſtentium. Non enim globus terraqueus tantum, ſed omnia, in eo exiſten- tia, corpora emittunt continua effluvia. Sic v. g. bos mor- tuus, vel equus, in prata relictus, æſtivo tempore paucos intra dies, quoad integram fere ſubſtantiam, usque ad oſſa, in foetorem volatilem reſolvitur, id quod SAãNCTO- RIVS in hominis cadavere obſervavit. Porro ligna,& vegetabilia, putredine ſpontanea corrumpuntur,& in pat- tes volatiles reſolvuntur. Si aerem examinamus, deprehendimus 1. In illo particulas aqueas, uti jam alibi oſtenſum fuĩt. 2. In aere continentur Salia,& quidem ſatis inter- dum corroſiva. Hoc comprobat peſtis, aliique worbi ma- Ugni, a Sale quodam corroſivo deſtrucétivo dependentes, comprobat ſcorbutus, navigantium,& eorum, qui loca- maritima incolunt, communisſimus morbus. Hæc Salia, per inſpirationem, ſanguini poſtea miſcentur. Adparet-⸗ etiam Salium aerebrum copia ex nitri generatione, item ex Spieitus vitrioli in ſuo capite mortuo reſtitutione& gegeneratione, 12 3· Par- ——— — — 88(16) 5uðl.— 3. bPartos ſulphureas, aliasque, in aere eſſe, imo& metallicas, comprobat concretio ſinphuris in thermis,&c metallorum in metallifodinis, earumque cunicu- lis, de quibus legi poteſt MàTTHESII Sarepta, comprobant porro in-& exhalationes mineralium, die Ein⸗ und Auswitterung der Ertze bey den Gruben/ imo fulgura& tonitrna, allaque meteora ignea, in aere genita Caulſa horum effluviorum 8 1. Eſ Solis aſtus, diurno tempore, Solis vero vis, anno- tante Hallejo, eſt, ut ejus inclinatio. Hinc Sol, in Meridiano exiſtens, maximam vim exercet. Nam premit magis per li- neam rectam, ideoque partes globi terraquei magis terit& dividit. Sunt quidam Philoſophi in ea opinione, quod, ſi S01 perSpecula Cauſtica maxima ageret in terram, tota terra combureretur,& volatilis redderetur. 2. Secunda cauſa efluviorum eft ignis, qui tempore noctur- no partim in aere, partim in poris terræ adbuc detinetur. Hinc etiam eo tempore exhalationes fiunt ac vapo- res, imo meteora, quale eſt ros. Sol enim diurno tempore terræ cruſtam& ſuperficiem calefacit,& partes igneas immittit, qui igniculi non ſtatim exſpirant,&, occi- dente Sole, aer quidem aliquo modo refrigeratur, ſed terra non item. In poris terræ denſioribus diutius detineri poſſunt partesigneæ, quam in aere, hincque ex glo- bo terraqueo evolant effluvia, quæ, in aerem delata, con- denſantur. Ergo non, uti Philoſophi nonnulli arbitrantur, ejus- modi vapores conſtant ex pura aqua, ſed variæ particu- læ, fanitati noxiæ, inibi réperiuntur, imprimis pro diverſa terræ conſtitutione. Hinc in Italia ejusmodi vapor no- Sturnus ſanitati nocivus eſt. Nam terra ibi deprehendi- tur ſulphurea, 13dss X 831 28(164)£☛ Si æſtivo tempore Sol declinare incipit, veſpertino tempore candidus aſcendit vapor, imprimis in locis pro- fundioribus, ac montibus undique einctis, qui vapor⸗ deinde fi per prata ſe expandit, generatur»e⸗, ſin altius in zere adſcendit, fit nebuls, quæ non eſt aqua, de coelo delapſa, ſed a terra emiſſa, conſtans fimul ex Sale quo- dam volatili,& nitro, cum Oleo viſcidiori, hincque magis alit plantas, quam pluvia, quæ partes foecundantes non in tanta copia continet. 3. Tertia cauſa efluviorum exiſtit ignis ſubterraveui. Vid. BOYLEVM de Coſmigis Rerum Qualitatibus, ubi adfirmatur, quod actio Solis in terram ultra é6, vel s. vel 10, Pedes ſe- ſe haud extendat- Hinc ſi foſſæ effodiuntur ad glaciem reſervandam, Eis⸗Gruben/ non debent eſſe profundio- res. Nam alias liqueſcit glacies, ob calorem ignis ſub- terranel. 4. Quarta auſa eſtuviorum eſt ignis culinaris, vel ligni, xel carbenum fosſilium, vel Turfæ, qui ideo mirum quantum a ſe invicem differt, imprimis in urbibus, ubi decem millia fere hominum reperiuntur, uti v. gr. Londini, Am- ſtelodami, Hamburgi,&c. 5 5 3. Quinta cauſa eſt motus liquidorum in corpori- bus, hominum, animalium,& vegetabilium Hæc enim corpora, vi caloris intrinſeci, ſua perpetuo emittunt, efflu- via. Non dicam de illis rebus, quæ in igne tractantur par- tim in culinis, partim in Laboratoriis Chymicis, partim & alibi. Varietas efuviorum differt 1. Pro dipertate ſoli& cruſiæ terræ, ex qua prodeunt. De diverſitate foli optime egit WOODWAROD, in ſua Geo- grapbia Phyfica, qui oſtendit, diverſa ſola eſſe in diverſis lo- cis. Ideo prout Solis, ignis ſubterranei,& ſoli diverſitas, ſeſe kabet 1 26(165) 8⁵ habet in diverſis locis, ita etiam ſe habent exhalationes⸗ Binc loci faburroſi,& ſublimes, ſunt ſaluberrimi, ibique nulla peſtis, nullæque febres contagioſcæ. Obſervarunt nonnulli philoſophi in ſuperficie terræ,(v. g. in Italia,) Mercurium, ſulphur, materiam quandam viscoſam, vi- triolicam, aliamque ſalinam, inhærentem,& ibi con⸗ cretam.. 4 2. Secunda vuarietas dipender à Solis altitudine varia. Hinc in zona Torrida horrenda dantur tonitrua; 0 Solis altitudinem perpendicularem. 3. Tertia varietatis eflaviorum cauſa eſt Aiperſitas tenl- poris anni. Sic hyeme nec Sol, nec jgnis ſubterraneus agit in cruſtam tertæ, quæ ideo ſuperne conglaciatur, nec ideo vapores emittit. Circa Æquinoctium vernale vero terra iterum aperitur, hincque maxima copia fit effluviorum ſalinorum, atque ſulphureorum, quæ non tantum ten-⸗ peſtates, ſed etiam varios morbos inducunt; id quod Hippocrati jam innotuit, quiĩ morbos temporum auini di- ligenter annotavit. sic autumnale tempus quoque inſa- lubre eſt, quoniam ſalia corroſiva, æſtivo tempore in al⸗ tum elevata, ſenſim iterum coagulantur,& verſus terram præcipitantur. De morbis autumnalibus egit HlPOCRa- TES, Lib. tertio Aphorismor. n. 22. Ubi pertractat morbos ab acido, æſtate a compedibus ſuis viscoſis liberato, tempore autumnali vero iterum fixo reddito, provenientes. Et ſie adpatet, quod varius ſit aer ratione temporum anni. Locus, quousque adſcendunt exhalationes& vapd- res in aere, exacte non poteſt determinari. Alii enim hoc fieri poſſe putant ad 3. vel 4. milliaria, alii ad plura, alii ad pauciora. X3 Interim 8(166) 96 interim VARENIOS, in ſua Geograpbia, Iib. I. pag. 4lo. non tantum per calculum geometricum altitudinem aeris docuit, quod illa ſit dimidium, aut, ad ſummum, unum mil⸗ liare germanicum. Sed& giligens præſentis feculi obſer- uatio& disquiſitio id per experientiam comprobavic. Nam mons el Pico Inſulæ Teneriffæ, attisſimus totius Ru- ropæ, menſuratus, in perpendiculo circiter continet mil- liare Germanicum. Conf jam laudatum autorem Z c. p. 162. Quando itaque peregrinantes in ſummitatem hujus mon- tis arenoſam literas, vel characteres, inſcribunt, tunc illi inveniuntur illæſi aliquot annis poſt. Hinc certum eſt, quod ibi non ſint venti, imbres, fulgura, tonitrua. RICCl- OLVS quoque, in ſua Geographia Reformata,& KEPLE. RVS, in Epitome Aftronomiæ Copernicæ, afürmant, ſummam nubium altitudinem eſſe dimidium milliare Germani- cum. Meteora, quæ a vaporibus& exhalationibus, jam dictis, diverſimode motis, magisque vel reſolutis, vel con- denſatis, componuntur, dividuntur vulgo, nec inepte, in Hypoſlatica, five realia,& Empbatlica, ſive apparentia. Hy- poſtatica rurſus in Aerea, ſive flatuoſa, Ignea,& Aquea Meteora aquea, quoad potiſſimam partem, ex aquæ ſubtiliſſimis moleculis, vel guttullis reſo- lutis, vel potius bullulis aqueis, ab aere diſtentis, poſtea in eo iterum diverſimode figuratis, con- ſtant. Hæ guttulæ, quo altius in aere aſcendunt, eo magis expanduntur. Hæc meteora aquea frequentisfima ſunt,& in maxi- ma copia deprehenduntur, Nam partes aqueæ globi terra- quei . eris wil. Ne. avic. Eu- wil. 16e. lon ill eſt, O LE. dam ani- (67) 6. quei ſunt contiguæ tantum, hincque anguiliulæ aquæ, ob fui lubricitatem,& motum perpetuum(fluida enim omnia ſunt in perpetuo motu) facilius a ſe invicem divelluntur, quam partes ſulphureæ ſalinæ, quæ arftius cohærent, adeoque difficilius dividuntur,& achoni Solis haud ita obediunt.„ Rorem conſtituunt vaporées aduei, e globo terraqueo educti,& non nihil furſum delacl, fi, ob Solis infra Hori- zontem ſeceſſum, ulterius nop attenuantur, ſed, propter Particularum ſubtilium, ipſs antea a Sole communicata- rum, abitum, ab ingrueme krigore nocturno condenſan- tur,& ab aere, undiqu⸗- æqualiter premente, in exiguas guttulas ſphæricas rediguntur, terram repetentes. Pruinæ nomen obtinent eædem hæ guttulæ, vbi, in terram incidentes, in glaciem concreſcunt a frigore exter- no. Hæc duo meteora diem ſerenum promittunt. Nam vapores, ſub roris& pruimæ forma deciduæ, de die in plu- viam converti haud poſſunt. Alel& manna merito inter meteora referuntur in ſen- ſiu phyſico, non vero medico. Nam fuunt ex vaporibus ma- gis viscoſis, in particuls aqueis reſolutis, hinc, ob visco- ſicatem ſuam dulcem& glutinoſam, partim poros vegeta- bilium obſttuunt, partim inſecta alliciunt,& ſic vegetabili- bos funt infenſa. Hæc materia, ab apibus cellecta, in mel convertitur, quod infimul fiorum& herbarum fragrantiam balfamicam ſpirat. Fila meteora, vulgo der Sommer ſunt filamentoſæ concretiones ex partibus viscofis, glutinoſis, ſive roris, ſive pruineæe. Nebula oritur a vaporibus aqueis, a Sole magis atte- nuatis,& aitius in aere sſihrgenubus, hincque ros altius aſcendit. Vel oritur, quando vapores nubium, altins CVA2 . 38(¹68) 88 glevati, propter majorem molem& gravitatem, quam, vel a compresßone, per ventos facta, vel ab aliorum vapo- rum acceſſu, acquiſiverunt, ſimul deſcendunt,& terram repetunt. Nebula vero duplici modo deſinit. Aut enim, propter nimiam gravitatem, verſus terram præcipitatur, aut a radiis Solis refolvitur, attenuatur,& ſic in altum ad- Kcendit, propter acqumtam ſubtilitatem& levitatem, hinc- que poſtea vel in nubes, vel in pluviam, convertitur. Nubes ſunt congeries aporum aqueorum, altius in aere evectorum,&, pro venterum varietate, varie agitato- rum,& ſic figuratorum. Dividuntur in ſuperiores& in- feriores, in fubtiliores, ſive ſterhes,& crasfiores, ſive fa. cundas. Hæ enim multum aquæ zontinent. Et dum nu- bes ratione denſitatis variant„ hine etiam luminis radios vel abſorbent, vel varie frangunt, aut refiectunt,& ſic varii nubium colores conſurgunt- 4 A, Nix conſurgit, quando vapores nubium, ſive bullulæ, a frigore in glaciem convertuntur. Multifaria,& vere ad- wiranda deprehenditur nivis figura, dum nempe hisce vaporibus aqueis magna pars aeris permixta eft, ideoque tantum aqueæ, non vero aerex, concreſcunt,& ſic in nive imterſtitia, vel ſpatia, diverſimode figurata, rélnquuntur. gic etiam nivis figura conſurgere poteſt, vel a diverſo Sale, vaporibus aqueis admixto, in diverſos cryſtallos abeunte, vel a motu diverſo nubium, a ventis producto. pluvia 6t a vaporum(quæ guttulæ aqueæ, vel bullu- læ, inſenſiles ſunt) unione& concretione in guttulas ma- jores, diverfx extenſionis& molis, quæ, propter acquiſi- tam gravitatem majorem, in aere amphus perfiſtere non poſfunt hinequeè verſus terram decidunt, majori, vel minori, vehementia, copia,& magnitudine. Pluviæ cauſa ſunt L 1 venti 8 vel po. tam nim, atur, n ad. hinc⸗ us in ftato⸗ K in. fœ nu. dios vatli ulr, ad- isce due nive ntur. nte, ———;ÿ———— . 1 8S(169) K. venti, ab oppoſitis partibus ſpirantes,& ſic vapores, vel par- tes nubium comprimentes. Eiusmodi compreſſio& com- pulſio nubium contingit, quando fulmina,& tonitrua, fiunt, hincque conſurgunt imbres. Cuengo guttulis pluvialibus patticulæ ſulphureæ, Sale quodam, vel acido, vel alcalico, ſolutæ, admiſcentur, tunc vel lactea, vel anguinea, plupia fieri poteſt, id quod ex- perimenta chymica confirmant. rrico Pluvia, cum tonitru conjuncta, magis fœcundat ter- ram, quam alia, citra tonitru contingens. Nam maximam copiam Salium fœcundantium in ſe continet, cum viſcoſi- cate ſulphurea admita. Pluviam enim omnem aerem ab ejusmodi particu- 3rz 41 lis liberare.& puriorem, vel ſereniorem, reddere, Celeber- rimus HOMBERGIUS annotavit, dum nempe Specula Cauſtica, poſt pluviam, majorem urendi vim præſtiterunt, & corpora cœleſtia, per Tubos Aſtronomicos conſpecta, diſtinctiora apparuerunt. 9.,ni2le, Sis tnnſas! Graudo eſt guttularum pluvialium, paulo altius in aere exiſtentium, in glaciem commutatio. Aetcora ignita ab exhalationibus ſul, au. reis, oleoſis, bituminolis, nitroſis, aliisque ſalinis, acidis,& alcalicis, uno verbo, inflammabilibus, producuntur, quæ ab efficaciſſima Solis,& ignis ſubterranei, actione, diutius contitniata& pro- sacta, a compedibus terrcis liberantur, reſol- vuntur, ut in altiſſimam fere aeris regionem ad- ſcendere poſſint. 1 Omnes 45( 170,) ⁵ Omnes Philaſophi concedunt, quod geneſis meteg- rorum igneorum dependeat a dartiech ſulphureis, nitro- ſis: Aſt an terra,& Salia alia, reperiantur in aere, e,&. al- calia, dubitare volundu. 1 Terram volatilem reddi poſſe, oſtenſum fuit experi- mento illo, cum ſpiritu flammifico ſuscepto. Nec du- bium quoquc eſt, Salia alcalia in aere exiſtere. Nam Chy- mici obſervant, quod omnia Salia alcalica volatilia quam celerrime in auras abeant, niſi in vitro, arctisſime clauſo, aſferventur. Porro Salia volatilia per putredinem fieri,& quidem alcalicæ naturæ, Chymicis, per infinita experimen- ta, notum eſt, quia pattes animalium,& vegetabilium, putridas, per ignem, examinant„fœtor vero putredinis in auras avolat,& fic, per conſequens, inſimul Salia volatilia aerem intrant. Tandem vulgo notun eſt, aquam niva- lem, rorem majalem, item hic lenæ ſuperſtitioſe conſer- vari ſolitam aquam, paſchatos die, ante Solis ortum col- lectam, eſſe Cosmeticum,& lævigare cutem. Hinc de Sale quodam lixivioſo, ſive alcalico, participare neceſſe eſt. SOomnes bhiloſap Et quoniam omnia meteora ignita fimilitudinem ha- bent cum operibus pyrotechnicis& Pyrobolicis, quæ per pulverem yrium, ſimilemque mixturam, efficiuntur, ideo ex fimilibus principiis nece ſario conſtare debent, hoc eſt, ex Sale quodam alcalico intermixto, vel terra ſubtili alca- Eca, id quod comprobat pulvis noſter fulminans, aurum fulminans, Mars fulminans,& Luna falminans, qui pro- cedſus jam a BASILIO non adeo obſcure exponuntur. . 4 4— 1— 2 F wpnuru vero contingit, quando ejusmodi materia ih- AFammabilis incenditur. Hoc fieri poteſt t. per Solis radios, mnubibus denſis, convexis, vel concavis, tanquam inspecu- 5 4 8 5* Tamn Nauſo, eri& mmen- llium, nis in laulia niya. onlel. col. Sale 1 r mk. le per ideo geſt, alca- erum bro⸗ ia ſh⸗ adios, e 3 Se 88( 171)& 2*, ſis Cauſticis colſe dos, a quibus, tempore diurno, aecendun- tur hæ particulæ.& fulgur, fulmenque, conſurgit. 2. Fiunt tonitrua, quando exhalationes indammabiles in nubibus miſcentur, ab ahiis nubibus adſtantibus, vel a ventis, com- rrimuntur, compelluntur, concentrantur,& ſie fortisſime neceſſario, diurno& nocturno tempore, Kunt konitra. 1 ₰ Cum itaque ejusmodi inflammabilis materia incen- rius,(alias integra materia, in aere exiſtens, uno momento flammam conciperet,) ſed humectata paulo exiſtit ab aqua, & latitat ſub viſcoſitate quadam, ideoque tantum una pars poſt alteram inflammatur. 884 In nubibus rarioribus, vel minus denſis, particulæ ſubtilisſimæ ignitæ minori cum impetu atteruntur,& ſic flamma editur ſine fragore, hoc eſt, fulgur tantum, vel Co- rascatio(das Wetter kuͤhlet ſich.) 28 Dantur etiam meteora ignita, vel fulguræ, imper fecia, Affter Gewitter/ in aere diverſimode figurata,& ſente flam- mam concipientia, conſtante tamen luce interdum con- ſpicua, haud aliter, ac ſi cœlum eſſet inflammatum, quale fuit illud, quod die 17. Mart. hujus anni, in omnibus fere Germaniæ locis, in conſpectum prodit, ſub varia figura, 1 2 Vvaria-⸗ variaque luce. Vid. Conſuliisſimi W,OLFFlIII, Germani⸗ Archimedis, Gedancken uͤber das ungewoͤhnliche Phœnome- non, item Excellent. DD. VAGNERI Erzehlung derer Me- teorum igneorum zu Helmſtedt/ nec non AC Tà ERUDIT. LIPSSENS. Menſ. Auguflt. Ad meteora ignita refertur Flamma, Fax, Trabs, 4 Draco volans, Capra ſaltans, Pyramis,&cdc. Efſt autem Kamma igneum meteurum, in longum& latum diffuſum, quod, propter ſuam ſubtilitatem, Hammam concipit, eamque ſæpe tam lucentem, ur diem quaſi effi- ciat,& magna pars cœli ardere videatur. De hoc meteo- ro plura legi poſſunt in Domini Patris REINZER, e societ, Jeſu: Ateteorolsgia Pbileſophico- Politica. Teſtatur enim, quod tale phœnomenon, lauce tamen debiliori, apparuerit in varis Germaniæ locis, die claro& ſereno, 1660, in feſto corporis Chriſti, quod convenire videtur cum meteoro igneo, ſupra laudateo. Fax eſt meteorum igneum, concretum ex exhalatio- ne pingui,& viscoſa, flammam referens, ad inſtar facis. Lancea, ſive Jaculum, aut Irass ignita, eſt exhalatio oblonga, æquali,& minime lata, craſſitie prædita, quæ ac- cenſa non transcurrit, nec prætervolat, aut ſaltat, aut com⸗ movetur, ſed ſemper in eadem parte cœli collucet- Pyramis eſt ſimile meteorum, pyramidem referens, hoc eſt, ex baſi latiori deſinit in mucronem. Nam partes inflammatæ, ratione denſitatis, inter ſe differunt, ideoque ſubtiliores ſurſum adſcendunt, crasſiores in fundo, ſive baſi, remanent. 1 Sripulæ ardentes ſunt exhalationes ardentes rariores, non benè compactæ, longe lateque ſparſæ, quæ ſubinde ex- tin in 48(/) vinguuntur, ſubinde relucent, uno verbo, ſtipularum ſigu- ram referunt. Chpeus eſt meteorum, in orbem ſcintillans,& clypei formam repræſentans. als. 93e 8 Draco volans,& Lapræ laltans, ſunt meteora ignea, accenſa, altius paulo in aere elevata,& ab aere com- mota. His meteoris etiam alia annumerantur ignita, ut-⸗ Dolium, Turris, Navis, C⸗ux aceenſa, ſic dicta a figura, quam civerſa materiæ diſpoſitio, motus, ſubtilitas,& inflam- matio variat,& ſic revera dantur infinita, quorum ma- teriam conſtituunt exhalationes ſulphureæ, pingues, viſce- ſæ,& nitroſæ, aliæque ſalinæ, inter ſe invicem combinatæ, a motu accenſæ, Bguræ diverſæ. vu fatuus, ſeu erraticus, ita dicitur, quoniam, inſtar fatui, huc illuc temere,& ſine ordine, diſcurrit. Eſt ve- ro exhalatio viſcoſa, Binguis, ex particulis igneis viſcoſis, tamen inter ſe tantiſper cohærentibus, conſans.* Reperiuntur utplurimum in locis paludoſis, in tem- plis, cellis, ob aerem ibi non libere circulantem,& copiam effluviorum, item in cameteriis, ob effluvia corporum- mortuorum, quæ effluvia non poſſunt, ut recens quidam Philoſophus ſfatuit, conſtituere materiam ſpectrorum. Nam ſpectra non ſunt ſpiritus illt animales, in corpore mortuo tam diu exiſtentes, donec, fasta putrefactione, a vinculis ſuis liberentur, ſed funt ſpiritus proprie ita dicti, hoc eſt, immateriale quid. 35 ia Nni, lamensz nihil aliud eſt, quam lux, vel ignis, non urens, aut flamma ſubtilisſima, genita ex ſubtin ex- hæ latrone particularum mflammabilium, quæ ex poris cor- Forum animalium& hominum continuo exſpirant,&, dum aeremutrant, Propter motum& triturationem, Incem, ſive . 13 Ighenl, ignem, ſubtilem, coneipiunt. Eiusmodi flammam con tigis- ſe Aſcanio, legitur Lih. 2. Ereid. Ecce levis ſummo de vertice vifus IJuulux Fundere lumen apex, tactuque innoxia molli Lambere flamma comas,& circum tempora paſci. De ejusmodi igne lambente plura exempla legi poſſunt in REINZERI lib. jam citato. Item Excelſentisſimus WA- GAER, in Tract. de Meteoro igneo, refert hiftoriam de Ktudioſo Tubingenſi, qui, quando in loco obſcuro veſti- menta exuebat, per integram ſuperficiem lucidus apparebat. Huc pertinet etiam THOMd BARTHOLINI 4 8 2 3 aureus liber de Luce Asimaliumn. Similiter ad meteora ignea pertinent ignes fatui, in locis maritimis navigantibus apparentes, imprimis Caſlor, Pollux,& Heleua. Nempe quando bini ignes apparent, ad- péHlabantur Ethnica ſuperſtitione ab antiquis Caſtor& Pollux. Credebant enim nautæ, ea Numina ſibi in tempe- Katibus auxilio fore, unde felix omen judicabant, cum ge- minas has flammas tranſtris& antennis inſ;dere cernebant, quando vero unicus tantum apparebat ignis, appella- bant Helenam,& pro infauſto omine habebant. Cui rei ta- men nulla ratio phyſica ſubeſt, ideoq; ad vanas ſuperſtitio- nes refertur. Ceterum tamen, ut naturæ convenienter philo- ſophemur,& ſne ſuperſtitione, cum hi ignes, ſivę bini, ſive terni, antennis& tranſtrtis, aliisque partibus navis, quietèin- hærent, omen felix poteſt eſſe, pacificæ tempeſtatis,& aeris pacati& conquieſcentis, quando vero hæ flammæ huc illucque jactatæ vagantur, trepidant merito nautæ, quia indicant ventos, aurasque agitaras, quæ commovent haſce marium accenſas exhalationeses. Srelle aeres, vel in aere apparentes, diſtinguuntur in diſcurrentes& cadentes. Stella difcurrens eſt levioris& ſub- tilio⸗ 38(v). 41.„„. tilioris ſubſtantiæ, ideoque motibus aeris obternperat. Ca- dens ponderoſiorem detinet materiam,& ideo ſatim deor- ſum tendit. Generantur vero ex particulis inflammabilibus, ſub viſcidis ramentis contentis, ideoque lucem debilem, nunquam vero ignem, concipiunt. Quod autem in hiſce ftellis contineatur viſcoſa materia, comprobant obſervatio- nes, quippe in pratis muciſaginoſa quædam ſubſtantia re- perta fuit, a meteoro hoc refidua. Quod vero ex hac materia lapis Philoſophicus parari posſit,& quod num- mi illi aurei, vulgo Alp oder Stern⸗Schuͤſſelchen/ cum ejusmodi materia de coelo deſcendant, ſomnium eſt. Antea dictum fuit, quod dentur Meteora Empbatica, five apparenter talia. Hinc ab Ariſtotele ſimplici vocabulo Odouara, id eſt, apparentia, ſpectra, ſive viſa, appek- lantur. Ad ejusmodi meteorum emphaticum referebant- nonnulli viam lacteam, ſive circulum. Sed ſolers Aſtronomo- rum inveſtigatio patefecit, viam lacteam ex infinitis ſtellis minoribus compont, id quod Dewocrito& Ansxagora jam innotuit, qui docuerum, viam lacteam eſſe lumen ſtellarum. Meteora Empharica oriuntur, quando radii luminofi Solis, qui, dum vapores, in aere exiſten- tes, intrant, vel tranſeunt,& ab illis verſus oculum noſtrum diriguntur, per refractiones& reflexio- nes murati, varios colores oculis noſtris ſiſtunt. Communisſimum horum,& ſpectatu jucundisfimum, meteorum eſt lu, qui nunquam in aere apparet, niſi coe- lo pluvioſo,& nube in pluviam ſoluta. Dum enim Bda 4 W 1S⸗ 2el je 48(v6) dco le a radiis obverſis illuſtrantur, in nubibus diverſimode franguntur,& hinc, a diverſa radiorum lucis modificatione, diverſi quoque oriuntur colores, nempe rubicundus, ad pu- niceum inclinans, flavus, viridis, cœruleus, qui purpu- reum ſibi admixtum habet. Hi colores gignuntur quo- que in Priſmate„Polyhedro,& Cono vitreo, ob ſimiles ra- diorum mutationes. 3 Aurora, color ille rubicundus, in nubibus circa Ho- rizontem contingit, vel oriente, vel occidente Sols, dum radi in vaporibus nubium modificantur, hincque, a diverſa radiorum mutatione, etiam diverſi colores inſimul fiunt v. g. Puniceus, flaveſcens, cœruleus, aut virideſcens, ma- ne pluviam veſperi aeris ſerenitatem promittit. Virgæa ſolares fiunt, quando radii Solis in nubem in- æqualem incidunt, hoc eſt, cujus partes partim raræ, partim denſæ exiſtunt. Per rariores partes nubium tranſeunt radii,& candidas quasdam lineas in iis ducunt, denſio- res vero nubium partes radios non transmittunt. Noſtri dicunt: Die Sonne zieht Waſſer. 3 Vvorago, Hialus, ſive Cbaſma, eſt meteorum apparens, ſpeciem exhibens aperientis ſe& de- hiſcentis cocli. Hoc contingit, cum, ſerena nocte, multi vapores& exhalationes, in medio denſiores, circa æxtrema vero rariores, inter lumen aſtrorum,& noſtrum adſpectum conſtituuntur, ſimilitudinem foveæ exhiben- tes, quæ, ſi magna ſit, Vorago dicitur, ſin parva, Hiatus. Cauſa vero apparentis profunditatis hæc eſt, quoniam, quamquam æquabiliter ſiræ hujus nubis partes, tamen- extremæ, ob lucis admisſionem, ſunt clariores, quoniam- ſunt ſubtiliores, hincque albeſcunt, ac propiores nobis eſſe videntur, media autem pars denſa,& ſic nigra, lon- giori receſſu in profundum ſubſediſſe putatur, idque non aliam 38(7) 8 aliam ob cauſam, quam quod, quæ clara ſunt, corpora, alboque apparent colore, celeriter viſum movent, quæ vero nigra ſunt, minus eum afficiunt. Hoc ingenioſi pi- Ctores, partes quasdam in tabulis ſuis profundiore ſitu donaturi, imitari ſolent. htn Halo, Area, ſive Corona, eſt circulus luminoſus, albi- cans utplurimum, interdum flaveſcens, rutilans, aut co-. lores iridis repræſentans, aſt longe debiliores. Hicque circulus vel ſimplex eſt, vel duplex, imo triplex interdum annotatur. Interdum circuli ſunt paralleli, inter- dum alter alterum ſecat. Interdum non apparent circuli, ſed lineæ lucidæ. Sic Reverendisſimus Abbas SCHMIDIVS olim. hic Jenæ lunam in cruce vidit,& deſcripſit. Porro expo- ſuit etiam, ſpecialiin Tractat. Coronas Solares, ſive Halones, ſe invicem ſecantes, Helmſtadii annotatas. MHaloues, ſive Coronz, conſpiciuntur circa ſidera majora, & valde luminoſa. Hinc cauſa efficiens hujus coronæ eſt Sol, Luna, vel alia quædam ſtella illuſtris, uti Venus, nubemra- ram fulgore ſuo feriens,& illuſtrans. Germanice vocatur der Sonnen oder Monds Hpeef. Parelta,aue Plures Paeen Gun tJuan daredis Solis inci, dunt innuber denſam, planam& ſplendentem. Sig Solis imago ibi repræſentatur, tanquam in Speculo. Plures unt ejusmodi imaginum repræſentationes, quando plu- res nubes adſunt, vel quando in ejusdem nubis variis par- tibus planis, diverſimode inflexis& diſpoſitis, talis repræ- ſentatio contingit. para ſelene eſt Lunæ, in plenilunio exiſtentis, ſimilis repræſentatio, in ejusmodi nube oppoſita,& denſa. Ventus eſt agitatio aeris ſenſibilis, ſive impetus aeris magis elaſtici in aerem minus elaſticum. Ergo& ventus 8 4 flat per locum, quem aer minus elaſticus fepler. ven⸗ 36() E½⅛o Ventum agitationem aeris eſſe, exinde obſêrvamus, quoniam follis, in vacuo ſub campana motus, plumulam.⸗ adpenſam haucl agitare valetrt..(MIGI Lirt P. Omne vero id, quod aeris æquilibrium, ſive niſum & reniſum æqualem, tollir, ventum producit. V. g. ven- tus oritur, quando aer frigidus gravior,& compretſus, ir- ruit in locum calidum, ubi aer eſt minus gravis,& magis rare factus.— n 2i Cauſa ventorum vero uniyverſalisſima eſt Sol, qui aerem rarefacit. Aer vero rarefactus majus ſpatium= quærit,& ſic aerem vicinum propellit. Porro producun- tur etiam venti a vaporibus, ex globo terraqueo, ſive ejus parte ſoſida, ſive fluida, in aerem adſcendentibus, a calore Solis magis rarefactis. Hinc aer, in quem aſcendunt, gra- vior fit,& ſic, gravior factus, irruit in leviorem, hineq; poſtea & ventum producit, quemadmodum hoc antlia oſtendit. Ventus producitur quoque, quando corpus impe- tuoſe,& celeriter, per aerem movetur. Hoc oſtendit& com- probat æolipila(vid. Fig. 2.) e quas cum impetu, ventus erumpit, cum aqua, in dimidia ejus parte contenta quae ab igne Prepellitur, rarofe 2⸗ I8 raosee rs ſolvitur. Quĩ vapores, dum in aerem impingunt, etiam ventum excitant. Sic Sol quoque, dum vapores, in aere exiſtentes, re- ſolvit,& aerem calore ſuo expandit, præcipua ventorum-⸗ cauſa exiſtit. Non excludendus quoque eſt ignis ſub- terraneus, qui aerem in ſpeluncis terræ rarefacere, dila- tare,& ſic ventos etiam excitare poteſt. A ventis fubterraneis,& igne ſiibterraneo, fiunt ter- ræ motus, dum nempe aer, certis ſpeluncis terræ ar ctis- ſime ineluſus, ab igne ſubterraneo dilatatur, qui, dum" exitum invenire haud poteſt, vi ſuæ elaſticitatis, terram disrumpit. Non excludo hic mixturas corporum inflamma- bilium, quæ fieri poſſunt᷑,& fiunt in terræ viſceribus. Ca. 442 De Globo terraqueo,& in ſpecie Fosſilibus terreis, ac lapidoſis. (lon terraqueus eſt corpus phyſice rotun- ᷣdum heterogeneum ex variis particulis, rer- reis, aquoſis, ſalinis, ſulphureis, vel bituminoſis, & metallicis, compoſitum,& in imnam maſſam coagmentatum. 8 TLerram non ſeparatim, ſed conjuaétim, cum aqua ſumtam, phyſice rotundam, vel globoſam, eſſe, variis argu- mentis evincitur,& quidem 1. Iter facientes per ſparium quindecim graduum, di- rectum verſus Orientem, annotaverunt ſemper ortum Solis per integram horam citius, quam in illo loco, quem dereliquerunt. Contrarium obſervaverunt peregrinantes verſiis Solis occaſum, vel verſus Occidentem. 2. Si quis procedat vel verſus Auſtrum, vel verſus Septentrionem, ſub eodtem ſemper Meridiano, ille obſer- vabit, quod quædam ſtellæ, quas in loco ſui deceſſus ſem- per videre poterat, ipſi occultentur,& e contrario novæ quædam ipfi detegantur..8 . Rotunditas globi terraquei evidentisſime in ocu- los omnium incurrit, quando eclipſis Lunæ adparet, ubi umbra terræ ſemper rotunda eſt 18 Z 2 4. Na- ₰ 4. Navigantes, dum a littore recedunt, turrim ex vi- ſu amittunt ſuccesſive, ob ſphæricam aquæ figuram, quæ viſum impedit. 4. 535. Terram non eſſe planam, etiam ipſi motus flu- minum comprobant, qui non in plano æqual, ſed in tan- tiſper inclinato, curſum debitum ſervant. Inæqualitas ſuperficiei terræ rotunditatem ejus phyſicam non aufert, multis modis jam comprobatam. E A Protuberantiæ enim,& depresſiones, id eſt, montes, & valles, cujuscunque etiam quantitatis, ſi cum integro globo terraqueo, vel eorum altitudines cum ſemidiame- tro terræ conferantur, ad eum non habent ſenſibilem proportionem, adeoque iſtius rotunditati phyſicæ office- re nequeunt. Ut enim.. ad S60. ita mons Pico, omnium altisſimus, adſemidiametrum terræ, ac pleriqne montes re- liqui in altitudine ſua vix ſe extendunt ad a¼. milliaris Germa- nici. Vid. VAàRENIVM, in Geograpbia, lib. 1. Sect. 3. Pro- poſit. VII. p. 107. b Terræ integræ ſuperficies, ut ſcite judicavir VVOODVVARDVS, in ſua Geograpbia phyſica, per diluuium diſcerpta,& quaſi in fruſta, ſive fra- gmenta, reſoluta fuit, quæ particulæ omnes, tum la- pidum, tum marmorum, tum aliorum ſolidorum fosblium, aquæ innatantes, cum teſtaceis ma- rinis, aliisque animalibus,& vegetabilibus, com- mixtæ fuerunt, donec rurſus, in aquæ fundum de- lapſæ, xvi. 88(8t) ⁸☛. 3 4 Hpſæ, in illam maſſam, cui inſiſtimus, hoc eſt, 1in 5 congeriem arenæ, terræ, luti, lapidum,& minera- 16.. lium, abierunt. Nan- pro motu aquæ in diluvio diverſo; diverſa ſtrata in 4 fingulis globi Partibus, terræque ſingulisque regionibus, datern concreverunt. Sant vero hirata compages tertæ materiæ, ſr= 4 jam riatim poſuiæ, v. gr. lapidum, arenæ, Spati, Gypſi, Jaspi- 4 dum, Venarum metallicarum,&c. quarum aliæ ſuperius, aliæ inferius, aliæ in medio locatæ reperiuntur. Quales ntes, ſeties ſtratorum, mirando ſpectaculo, obſervantur prope tegro Jenam in montibus, v. g. beym Teuffels⸗Loch/ und oben ame- am Fuchs⸗Berge.. Nene Strata vero ſunt vel horizontalia, vel perpendicula- office· laria, vel Horizontem verſus inclinantia, vel mixta; porto enium vel æqualis, vel inæqualis ſpisſitudinis. 3 es re- DPum terreſtres particulæ, in fluido diluviano erma- cenfufſæ, ſubſidere inceperunt, marina corpora quævis, Pro- aliaque, animalia,& vegetabilia, hisce materiis mix- ta eſſe, comprobant obſervationes, tanquam non po- . Kremum veræ, ſolidæ,& realis, Philoſophiæ funda- Iua, Conchæ enim, quæ in profundisſimis maribus re- „fra- periuntur, etiam in ſupremis montibus,& profundisſimis 1ö terræ ſpeluncis inveniuntur. Sic inter rariora mea aſſer- nla- vo conchas in pyrite, Schwefel⸗Kieß/& venis cupri, rum exiſtentes. Item proſtant quamplurima exempla vegeta⸗ bilium,& piſcium, in mineris exiſtentium, wie die Kraͤuter⸗ ma⸗ Schiefer aus Manebach/ aufm Thuͤringer Walde/ und von com- Ilmenau, item die Fiſch⸗Schiefer aus Eißleben/ Ilmenau/ n ce und dem Hartz/ qualia ſpectacula non pauca poſſideo. aple, 10 2 3 Dlülu⸗ 88 01) ℳ Dijuvium quoque univerſale fuiſſe, recte ſtatuit VOODWARDOS,(& cum eo ali plures, v. g. SCHEUCH- 2ERUS, BAIERUsS, BüTNERUS, qui de hac materia ex inſtituto egerunt,) ex hac ratione, quoniam non tantum in Gallia, Flandria, Belgio, Hiſpania, Italia, Germania in- tegra, Dania, Norvvegis, Svecia, Barbaria, Egypto, Gui- néa, aliisque Afriçæ partibus; in Arabia, Syria, Perſia, Malabar, China, aliisque Aſiæ tractibus; in Jamaica, Bar- badibus Inſulis, Virginia, Anglia nova, Braſilia, Peru, aliisque Americæ regionibus, reperta fuerunt foſſilia igu- rata, partes animalium,& vegetabilium, repræſentantia. Optima hinc,& veritati ſimillima, eſt cheſis eꝑrum, 7ui fas- Klia rudera efe Auupii ahirmant, 4 Sunt quidem nonnulli, qui credunt teſtacea hæc ab antiquis harum regionum, ubi nunc reperiri ſolent, inco- lis, ex mari adportata, poſtea, ex quo animalia incluſa ceſſerunt in victum, rejecta, petrefacta, hacque ratione a corruptione præſeryata, Alt ridiculam eſſe hancce opinionem, comprobant jenenſes noſtræ obſervationes, quibus integra montium cacumina lapidoſa, innume- ris minimis conchis, in lapidibus exiſtentibus, ſparſa, cernimus, quæ conchæ nunquam in victum cedere po- tuerunt. 8 Alii ſibi perſuadent, non uno in loco ſemper maria manſiſſe, ſed ſæpius ſedem ſuam mutaviſſe,&, quæ nunc hic, vel ibi, habitatur, terra ſicca, olim fuiſſe vel aquis ma- rinis tectam, ſpeciatimque regiones illas, quæ nobis hæc ſpolia offerant, extitiſſe habitaculum Carchariarum,& alio- rum piſcium, oſtrearum, cochlearum,& ſimilium teſtaceo- rum, ipſum autem mare deſeruiſſe aliquando ſuam ſtatio- nem,& in novos ſe recepiſſe ſinus, tantum reſorbens ter- rarum in oppoſitis littoribus, quantum perdiderit in hisce. 8 Hanc „e H e Hanæ enim terram poſtèa ſepulta ſervaſſe conchylia, quæ antea ibi degerint viva. Sed ſi vera eſſet hæc hypotheſs, ſequeretur, quod omnis terra continens, omnesque inſulæ olim fuerunt maria, ſuccesſive vero in terram firmam 1 3 1 1 7 commutata, quod tamen incredibile eſt. Sunt& alii, qui inundationes ſpeciales affirmant, 3 pro cauſa fosſilium figuratorum agnoſcunt, quæ tamen as- ſertio quamvis omnino non ſit neganda, tamen minus univerſalis eſſe poteſt. Concedo enim ambabus manibus, tales inundationes poſſe Producere eine Verſchlemmung corporum, tum animalium, tum vegetabilium, uti hoc To⸗ phi Jenenſes,& in illis conchæ, item conchæ Moguntinæ, oſtendunt, quæ non petrefaètæ, ſed in terra,& lapidi⸗ bus tophaceis, quoad dimidiam fore partem, tantum- cal- einatæ reperiuntur. Alii arbitrantur, hæc corpora omnia a primæva cre- atione terræ eſſe indita. lterum alii affirmant, quod in hunc usque diem in terra generentur, formentur,& increſcant fosſilia, pet vim quandam ſeminalem, quæ ovula teſtudinum, coneharum, & aliorum corporum, in terra quadam viſcoſa poſfit vivi- ficare,& ſic producere, producta vero animalia„& vege⸗ tabilia, Poſtea per ſuccum, vel Spiritum lapidificum, com⸗ 5⁴ rale corpus. mutentur in ejusmodi ſolidum, vel lapidoſum, vel mine- Alii arbitrantur, quod formatio horum corporum fiat ex Salibus diverſis,& infniti generis. Sal enim aptum natura eſſe ad formanda talia corpora ex materis quadam terrea. Sed de ſalium illorum, infinite diverſorum, exiſtenitia merito dubitamus: Vix enich, ea Pertinacisſimam Chymi⸗ corum diligentiam effugifſe, eredibile et. ic Aliüi +s(u4)& Alii archeo certo terræ tribuunt hancce formatio- nem. Sed quomoso Sal illud imaginarium, vel archeus ſuperſtitioſus, formare posfit coſtas, vertebras, oſſa tibiæ, ſcapulas, dentes, maxillas, integra ſceleta, tot genera ve- getabilium, piſcium, conchylorum,&c. judicent alii. Am, qui non exacte judicium ferre poffunt, ad quodnam genus creaturarum fosſilia figurata referenda ſint, confugiunt ad luſum naturæ. Hic luſus naturæ rem dubiam tam diu in ſispenſo hæreve facit, donec aliorum ſolertia ejusmodi nodos Gordios diſſolvat. Plura legi poſſunt de cauſis figurarum in VOODWAKRDI lib, eit, item in Excellentisſimi VALENTINI A4uſ0 muſco⸗ rum, Tom. II. cap. 3. nec non in Excellentisſimi SCHEUCH. ZERI Diario,& Herbario dilupiano,& Excellentisſimi BAlERI Oryctographia. Tamen, ſi veritatem fateri volumus, non abſolute negandus luſus naturæ. Y. g. luſus naturæ exiſtit in Den- drite, Topha, Oſteocolla, item in lapidibus, ex varie com- mixta materia conſtantibus, quales funt Marmora, Acha- tes, in quibus arbores, urbes, rudera urbium,& alia ſimilia, oculis noſtris ſiſtuntur. Rebus ſic ſe habentibus, optimum eſt, præcipuam originem harum figurarum, lapidihus impreſfarum, deri- varè a diluvio.& fubfequente poſtea petrefaetione, ac in ſubſtantiam lapidęam, vel metallicam, commutatione. Itrata itaque, a diluvio, circa ſuperficjem terræ, gs- nita, multifaria reperiuntur: Alia enim ſunt terrea, alia arenoſa, alia ſaxea, alia metallitra 1 31 Terra omnis ſequenti dignoſeitur chara- ctere, nempe eſt ſubſtantia ſclida, tamen fria- bilis, peni in MS vaſal terta quoc 88(65) 88. bilis, poroſa, aliquo modo ponderoſa, per ſe in- ſipida,& inodora, interim tamen varias particu- las, vel ſalinas, vel ſulphureas, vel metallicas,& minerales, continer, quippe vix terra elementaris reperitur. Terræ aliæ ſunt medicamentoſæ,& medicis uſibus inſerviunt, aliæ a Mechanicis in uſum vocantur. Divi- duntur vero terræ in Bolos, Argillas, Margas, Cretas, Ter- ras ſaburroſas, ac lutoſas. Bolus eſt terra pinguis, ponderoſa, facile friabilis, ſaporis ſubadſtringentis, vel rubra, vel alba, vel flava, vel variegata, adfertur ex Armenia, Transſylvania, Bohemia, & Germaniæ variis locis, uſibusque medicis,& mecha- nicis, inſervit. In re medica enim bolus, cum reliquis terris pinguioribus ſigillatis, adhibetur ad corrigendum acidum, ad ſanguinis,& reliquorum humorum. fluxus ſi- ſtendos, item alexipharmaca ſunt remedia in omnibus morbis malignis. Argile, allethand Toͤpffer⸗Erde/ eſt terra pinguis, oleoſa, ponderoſa, tenax,& duetilis, quamdiu humida exiſtit, ſiccata vero duritiem acquirit, nec facile dehis- cit. Uſibus mechanicis inſervit. Varii eſt coloris, inter- dum etiam micis argenteis, cupreis, aliisve. mixta. Huc pertinet illa Porcellana Chinenſis, quæ, juxta WORMIUM, in Auſeo ſuo, argillæ purisſimæ ſpecies eſt, qualia& ſunt vaſa Porcellanea Dresdenſia. Denique hujus loci eſt illa terra, ex qua vaſa rubra Ta'sur Ex ſimili terra parabant quoque veteres urnas ſepulcrales. Margs etiam eſt terra pinguis, levis tamen,& quaſa Aa media 8(85) 88 media inter argillam& cretam. Repeitur v vel in centris faxorum..*. ad margas revera omnes terræ ſigillatæ, as figillan- dæ, vel medicamentoſæ, pertinent, V. S. 1*ν⁴ Lemnia, Me litenſis, fivè S. pauli terra, Eretria, Turcica, Cłia, ex infula Chio, Samia, eX inſula Samo, Livenica, Sileßiaca, variorum lo- Iahata, Norica, Thuringica, variorum locorum, inter corum, Habia. 1 quæ etiam hic tractus fert talem, ſſigillo dignam. el in ſtratis fuis, Harum terrarum colores infiniti dantur. Sic v. gr. datur nigra, qalis eſt Pnigites Dioscoridis, Schwartz⸗Erde⸗ vid. DALEN, in Sspplemento Pharmacologiæ, Pag. g. Item terra Higra reperitur in mineris argenteis& venereis IImenavien- ſibus. Datur rubræ, uti Holus,& rubrica fabrilis,(Roͤthel) flava, ut Ochra,(Ocher⸗Gelb) viridis, ut viride montanum: lapis, Thyiees Dioscoridis, Gruͤn⸗Stein/ incarnala, Ut marga faxatilis incarnata, quæ ex montibus Bohemiæ affer- tur, item in tractu Numburgenſi invenitur pPorro einer«a, ſtriata, aliaque. Creta eſt terra durior, candida, non ſebacea, vel pin⸗ guis, fed admodum poroſa, levis,& friabilis, uno verbo, terra calcinata. Olim afferebatur ex inſula Creta, in præ- ſenti vero reperitur in variis Angliæ, Hiſpaniæ, Sueciæ,& Germaniæ locis- Datur& terra levis, poroſa, candida, Lac Lunæ dicta, quæ non ex vaporibus Lunæ gignitur, ſed potius ad mar- am refertur. Huic annumeratur& lapis Galacliecs, (Milch⸗Stein) lapis Melitites(Honig⸗Stein/) ob ſaporem, quem habent, ita dicti, item Morochtbus, qui ſuccum lacteum fundere dicitur, denĩque Cimolis alba,& pu'puraſtens, qui la- pides revera, ob ſubſtantiam friabilem, ac pinguem, a8 dellas, velmargas; pertinent.“ De ſlis, 38(17) 55 5 Dpe terris, imprimis medicatis, anxie expectat orbis eruditus Tractatum illum, jam ante aliquot annos promis- ſum a Celeberrimo Lipſienſium Medico, KIVINO, Patrono, „A ⅞ Præceptore quondam meo Honoratisſimo,& in ſtudio n rerum naturalium viro indefeſſo, ac incomparabili. m lo. intet Terris affines ſunt lapides, qui, quamvis in primæva creatione jam extiterint, tamen in hunc n. usque diem adhuc generantur,& quidem G de 1) Ex fluido quodam, per certam potentiam ſubter- raneam, ſive acidum Sal, aut ſpiritum coagulantem, la- den pidificum dictum, in perfectam ſoliditatem commutato. 5e 2²) Lapides componuntur ex particularum terre- num, Krium combinatione& contactu, quando nempe latera 4, ut plana,& quaſi polita, arenularum,& luti, ita arcte ad er. ſe invicem adaptantur, ut ex interſtitiis aer& aqua ex- Dn, pellatur, ſive hoe fiat ab igne Solis, ſive ſubterraneo„ſive 1 ab alia potentia, vel, quod clarius eſt, lapides generantur ex vifcoſo, glutinaſs,& ſabuloſo principio, ac Sale quodani acido, Mn⸗ opcrante inſimul Solis, aut ignis fubterranei, æſiu. Quemadmo- eldo, dum enim in homine calculi geperantur ex viſcoſis, ſabu- Ibie. loſis, ac falino acidis principlis, quæ a calore corporis ita 12,& in unam meſſam combinantur: ka in terra, five macro- cosmo, ſimile quid fieri quis dubitat, quoniam hoc late- et, rum coctio ante oculos ponit. IR ⸗ Eſt vero lapis ſubitantia dura& rigida, mi- IIll5 7. 5 5 derh nus ductilis. 2 19On as teum in Hojus character eſt, 1) quod non diffluat in aqua, ui ka- vel Oleo. 2) Quod per ſe,& ſibi relictus, non poſſit fundi , 34 in igne, niſi addatur Sal, exemplo vitri. 3) Quod in igne tantum abeat in calcem. De Aa 2 Lapides 448(188) 86 Lapides dividuntur commode in opacos& diapbanos, pretioſos& viles, ſive minus pretioſos, ac tandem medios, item in iguratos,& non ſguratos. Lapis communisſimus,& minus pretieſus, eſt Saxum arenarium, Sand⸗Stein/ cujus character eſt, quod asperum exiſtat, nec poliri perfecte queat, affrictum ſtrideat,& in particulas duras, rigidas, arenam nempe, ſo- leat comminui, ut adeo ex hoc lapide reſoluto arena, ex hac autem concreta ipſè lapis oriatur. Datur multifariæ ſoliditatis,& coloris. Le speciebus ſaxi arenarii ſcisſilis jure meritoque an- numeratur Denariters. Dum nempe aquæ vitriolicæ, per fiſfuras lapidum, ſuccesfive penetrant, efformant inibi ejusmodi fruticum figuras, in centro nigricantes, poſtea brunnos,& in extremitate flaveſcentes. Nec minus huc referas lapidem violaceum, ob odorem Violæ Martiæ ita dictum, quem ejus effluvia ſalino- ſul- phurea præſtant, item lapidem ſcililem. Tophus, ſive porus, Tugſtein/ oder Topffſtein/ eſt lapis admodum poroſus, levis, mollis, friabilis, utplurimum albicantis, aut cinerei coloris. Hic Jenæ in magna copia reperitur,& ad conſtruenda ædificia uſurpatur. Conſpi- ciuntur inibi varia folia impreſſa, partim vitis, partim ju- landis, qualis tophus proſtat bey dem Fuͤrſten⸗Brunn/ uͤber Woͤgnitz/ hincque pertinet ad li bobiblia. Reperiuntur quoque in alio topho ſolidiori, diverſimode figurato, bey der Muͤhle nach Prießnitz und Wage/ conchæ, non per- fecte petrefactæ, ex quo phœnomeno apparet, quod to- Phus de die in diem crescat. Inſervire poteſt quoque 10 —,——— achr& reiolos & non 1 eſt acter eſt zfrictum mpe, ſo⸗ ena, ex ullifarix gue an. riolicæ, ormant antes, lorem 0. Lal- ſt lapis jimum copia nſpi- mju⸗ ronn/ untut 0, ben pet. d fo- oque „ hic () 8E⁸ hic tophus, ob foliditatem ſuam,& multifarium naturæ lu- ſum, dum maſcum petrefactum varium repræſentat, ad exornanda eremitoria zum Grottenwerck. Oſteocollam, lapidem, ex meris cylindris, intus exctavatis, compoſitum, vel ad tophum, vel ad ſtalaetitem, pertine- re, ſcite judicat Excell. VALENTINI, ᷣm WORMIO, in Muf. Hinc ad ſpeciem margæ referunt. Eſt enim marga quaſi, per Sal acidum quoddam diverſimode figurata, qua- les figuræ etiam in tophis reperiuntur. Pumex lapis eſt calcinatus in montibus ignivomis. Gypſaum etiam hic Jenæ in maxima proſtar copiau. Gypſi lapis vero eſt ſubſtantiæ folidæ, lapideæ, ſplenden- tis, griſei coloris. Ad gypſi genus lapidem Bononienſem refefri poſſe, partim ſplendor, durities, color,&c. partim& ipſa calci- natio monet. Spatum, Spat/ oder Katzen⸗Sltein/ eſt lapis friabi⸗ lis, ſpiendens, fibroſus, vel rutilans, vel flaveſcens. Hic Jenæ reperitur in maxima copia, ac in inte gris ſtratis ſeſe- manifeſtat. Ex hoc lapide in Docimaſia parantur teſtulæ, die Spat⸗Capelen. Ejusmodi genus lapidum eſſe Lapidem ſpecularem, nofl tantum ſubſtantia, pelluciditas, diviſibiltas, teſtatur, ſed& id exinde apparet, quoniam in ſtratis ſpati, hic Jenæ, bey Cams⸗Dorff/ euiſtit. Non immerito huc refertur lapis ille, qui omnem jgnis torturam ſuſtinet, fine ulla mutatione, Arbeſtus vorus dictus,& proſtant duo genera in muſeo meo, allata ex bannonia,& quidem ex tractu Comorrenſi, aus den Topfſchauer Gebuͤrgen. Poſſickeo etiam, ex hoc lapide para- tam, chartarn incombuſtibilem, cum qua experimenta. ſuſcipiun ur. Aa3 Alaba- Alalaftram eſt lapis mollis, ex terra viſcoſa pingui concretus. Jenæ quidem nonrep armore, e dem, ſed durioris, præ 1llo, ſubantix lapide, in- egregie Gplendet,& colorè ſuo partim cinereo, par- tim venulis, aliisque miculis:, partim etiam con- chis, alijsque contentis, oculum 8. animum, delectat. Eſt ideo marmor, udi dixi, alabaſtri ſpecies, fed urioris fub- Ktantiæ,&, quoniam concreſcit ex térra lurofa,& fluida, variis coloribus mixta, ideo varios oſtendit luſus, exem- plo marmoris Florentini,& noſtii Jenenfis. Lapis Ophites, ſive Serpentinus, haud incongrue ad marmora refercur, ex quo vaſa, elegantisſime polita, parantur. Reperitur hic in Saxonia fuperiori, variis ſtriis, etiam micis rubris, ſive immaturis granatis, mixtus& exor- natus. Zoblitzer Serpenun⸗Stein Siler eſt faxi genus, dutisfumæ fubſtantia, diverſi co- loris. Circa confinia Ienenſia reperiuhrur varia genèra, au- rum in ſe continentia. Ad hocce genus Pertinent Lapides Variolati, Blatter⸗Steilxl. Lapis corneus, ſive ſaxum cornutum, Horn⸗ Stein/ Feuer⸗ Stein/ ſpeciem eſſe corallindt, ex, diluvio transvectam-s, ex accuratiori inſpectione docuit Reuerendus BüNERVS, Querfurtenſis, Amicus noſter fonoratisficus Sunt ehim lapides durisſimi, diuerſæ magnitudinis coloris partim ni⸗ gricantis, partim crocei, lividi, cornei, utplurimum foris Abidi, hinc inde coralliis minoribus interdum tecti, qua- les ſpecies quamplurimæ in Muſèo meò proſtant, imprimis ex liberalitate jam laudati Lithoptrili. 5iiit een Lapides figurati, ex luſu nacuræ, uti hacts- 4 1 4 4‿ 88.— t 8 nus crediderunt, orti,& figuram mathemacicam C1 10 „Sr†g ent 5— referentes, ſunt () S Ktundi. Posſideo pidem, in silenia, beym Rieſen⸗Gebuͤr⸗ Miites quoque lapis eſt, utplurimum rotundus, vel ad rotunditatem incjinans, intus excavatus,& in cavita- ce velinans, vel repletus, aut fabulo, aut terra, hincque Geodes dicitur, vel lapillulis, hinc Klapper⸗ Steine/ Adter⸗Steine/ vel etiam, juxta obſervationes nonnullo- rum, aqueis particulis- 3 apides figuram mathematicam,& quidem couicam, referentes ſunt pelemnites, Alb⸗Schoß/ oder Schoß⸗Stein/ quo. niam fagittam repræfèntat, vel Dadtylnas, quoniam digiti ſpeciem, refert, eſt lapisconicus, oblongus, ex baſiampla in obtuſum deſinens apicem, inſtar fagittæ, colore vel 1.8 V corneo, 88(91) 55 corneo, vel cinereo, vel ferreo. Confractus ſplendens eſt,& ab axe ſuo cavo ſtrias diffundit rimamque- oſtendit. Dicitur etiam lapis yncis, quoniam aliqui- bus perſuaſum erat, generari ex urina lyncis. Alii ad ſpeciem Ceraunei referunt, hincque Donner⸗Keil dicitur. OLrigo hujus lapidis adhuc incertus eſt. WOODWAR- DVS, LVIDIVS,&, cum eis Bü TNERVS, in fua Corallo- rapbia, arbitrantur, Belemnitem,& lapidem Judaicum, es. e particulas animalium quorundam marinorum, vel teſta- ceorum marinorum, quod circumſtantiæ ſuadent. Sagꝑittx vero, Ceraunius, ſive lapis fulminaru; eſt lapis nigricans, fere cuneum duplicatum, aut, ſi mavis, cotem, repræſentans, in medio perforatus. Hic neque in aere, ne- que in terra generatur, ſed erat utenſile, vel inſtrumen- tum bellicum veterum Germanorum. Chatazias autem cum grandine de gœlo delapſas eſſe, arbitrantur nonnulli, quaſe exemplum, ante aliquot men- ſes, Dresdæ contigiſſe, mihi amicus quidam narravit. Fralactites, Tropff⸗Stein/ lapis conicus eſt, ex ſolo luſu naturæ. Concreſcit enim ex confluentibus, ac ſucces- ſive ſtillantibus, aqueis particulis ſubterraneis, in cryptis atque fodinis, v. g. in Spelunca Baumanniana, quando nem- pe particulæ terreæ ac ſalino· acidæ nitroſæ, ex aquarum amplexibus ſenfim dimiſſæ,(uti arbitratur Excellentifimus BAlERVS,) ad invicem accumulantur, beneficio poſtea geris ambientis condenſantur,& lapidis acqui- runt ſoliditatem, Ex liberalitate Patronorum nonnullo- rum proſtant in Muſeo noſtro variæ ſpecies hujus lapidis,& quidem adeſt unus revera gelicidium, vel ſtalagmiam, repræ- ſentans, perfectæ pelluciditatis, ſiehet aus/ wie ein vollkom⸗ mener Eiß⸗Zapffe/ ex fodinis Norvvegiæ allatus. Ex ſpelun C3 — ca! luc 88(193) ca Baumanniana vero proſtant varia exem pla ſemipel- lucida, albicantia, brunni coloris,&c. Fracta vero ſali- nam figuram cryſtallinam oſtendunt. Aſleriæ, Iapides ſellares, vel aſtroitæ, ſunt lapides, ſtellæ imaginem repræſentantes. Horum lapidum origo etiam incerta eſt. Interim tamen MXLIVS& Bül NERVS arbitrantur, AMerias eſſe vertebras ac articulos ſtellarum marinarum. 4— 6 Dantur etiam Eatrochi, Naͤder⸗Steine/ Span⸗ gen⸗Steine/ quoniam Trochiſcum certum, in Me- dicina uſitatum, pectoralem repræſentant. Ab aliis vocan- tur nummi Sancti Bonifaci,& cum aſteriis, ratione originis, ſine dubio coincidunt. Lapis Judaicus eſt lapis rotundus,& oualis, figuram repræſentans cucumeris, vel fructus olivæ, variis ſtriis lon- gioribus notatus, in ſuperiori parte pedunculo exſtructus. Arbitrantur Autores, imprimis LVIDIVS, lapides ludaicos marinorum echinorum eſſe radios petrefactos. Dantur& fere infinita genera figurarum, vel chara- Eterum lapidibus impreſſorum. V. g. in regno vegetabili ſunt Caryophyllites, Cucurbitites, Meloponites, Perſicites, Da- ctylites, amygdala petrefacta, Pyrum moſchatellinum, vel grandius etiam, petrefactum. Item in regno animali Cheirites, ſteinerne Hände/ pes humanus ſaxeus, ſimplex, & ocreatus, ac multa alia genera. Hæ figuræ, quoniam ab hominum imaginatione dependent plerumque, ideo merito ad luſum naturæ referuntur. Si vero exactam.s cum ejusmodi corporibus naturalibus convenientiam ha- bent, non quoad formam externam tantum, ſed quoad in- ternam etiam, ex transmutatione diluviana proveniren, quis dubitat? Hinc nemo v. g. dubitat, quod unicor- nua omnia foſſilia fuerint vera animalia. Nam omnes Bb circum- 88(94)* circumſtantiæ anatomicæ hoc docent. Sunt enim oſſa Hſtuloſa in corpus& extremitates diviſa, intus tantiſper poroſa, ſunt& in dentibus baſis& radices, in maxillis proceſſus& foramina,&c. in quibus cellulis meduila fuit. Fungos petrefaclos v. g. ex America allatos, veros fungos fuiſſe, non tantum figura& forma lamelloſa, ſod& ve- ſtigium pedunculi, in illis relictum, ſatis oſtendit. Lapides figurati etiam dantur multifarii, qui ex quorundam vegetabilium,& animalium, transmuratione in ſubſtantiam lapideam oriun- tur,& quidem 5 1. Muſcus, petrefactus dictus, qui revera inter- dum, ratione materiæ& generationis, a Topho vel parum, vel nihil, differt, quando in ſaxis majoribus, in techt groſ⸗ ſen Stein⸗Bruͤchen/ reperitur, qualia circa confinia je- nenſia,& Vinarienſia, proſtant, da gantze Berge/ und Strata theils aus Oſteocolla, theils aus ſolchem Topho beſtehen/ v. g. bey der Plump⸗Muͤhle/ nach Wage/ item uͤber Woͤlnitz/ nach dem Fuͤrſten⸗Brunn. Iuterim tamen hi Tophi differunt, dum IllI, bey der Plump⸗Muͤhle/ muſcum petrefactum repræ- ſentant, hic, bey Woͤlnitz/ ex Lithobibliis, Stein⸗Kraͤuterd/ſi⸗ ve lapidibus, impreſſa vitis& juglandis folia monſtranti- bus, allisve, componitur. Notabilis eſt petrefaCtio, vel potius incruſtatio, muſci, graminis, ſtraminum,& lignorum, quæ beym Fuͤrſten Brunn contingit. Contingit vero non ubique, ſed tantum in illo tractu; ubi aqua des Fuͤtſten⸗Brunns tranſit terram hancce tophaceam. lbi, ut Sal mitisſimum, particulas ſaxeo- 2 marga⸗ n ofſs niiger axllis deäul fungos & pe. . lfarü, lun tun Inter⸗ rum, gkoſ⸗ Je⸗ Krata 7v.g. vach „dum epræ- K’f anti⸗ uſci, runn i erram Meo- Argi⸗ 828() de. margaceas in momento diſſolvit, cujus terræ, per ſponta- neam præcipitationem, ab aqua poſtea ſeparatæ, par- ticulæ minimæ,& quaſi inſenſiles, tandem ambiunt gra- mina, muſcum,&c.& ita vegetabilia incruſtantur a to- phacea quadam,& friabili materia. Hagæc incruſtatio vero non contingit in ſcaturigine, fontis, neque circa pagum. Binc& aquae, ibi potæ, mi- nus noxiæ exiſtunt ſanitati. Omnes enim aquæ, dum ftrata terrea tranſeunt, particulis illorum inſimul impræ- gnantur, hincque fiunt vel medicatæ, vel quaſi venenatæ, quale quid legitur in Alis Anglicanis de fonte, in tres rivulos diviſo, ubi unus rivulus aquam continet medicatam, ſe- cundus venenatam, tertius mediam, ſive communem. Hus pertinent folia arborum, vel quercus, vel fagi, vel vitis, vel juglandis, quæ figuram ſuam, in Topho ex- preſſam, exhibent,& ideo Licbobibliz dicuntur. 3 Zitboxyla, ſive ligna transmutata in lapides, multi- faria ſunt,& Dominu BAIERVS, in Territorio Norico, locisque vicinis, altra duodecim varietates deprehendit. Sic in Thuringia noſtra talia haud rara- ſunt,& varijs in locis repernuntur ligna, in verum la- pidem commutata, qualia in Muſeo meo poſſideo, in quibus cortices, fibræ,& laminæ ligneæ, evidentisſime conſpiciuntur. Præter lignum petrefactum datur lignum fosſile bitu- minoſum, nigricans, ſplendens, item aliud poroſum, non ita copioſe bitumine refertum, brunnum, Illud eſt pon- deroſum, hocce friabile,& leve. Lignum etiam bituminoſum reperitur, ſubterraneum, vitriolicum, interdum byrite, Schwefel⸗Kieß/ ſat copioſè re- pletum. Effoſſum ſolidum eſt, in aerem translati autem B b 2 Salia (96) 8 salia ab humido diſſolvuntur,& ſic friabile redditur, ac in ſu- perficie flores vitriolicæ apparent. Proſtat nobis tale lgnum, quod partim Lunæ mineris, partim etiam alumine refer- tum exiſtit. Ubi omnibus patet, hæc corpora metallica- non eſſe in ligno illo connata, ſed adventitia,& producta per vapores minerales ſubterraneos, hocce lignum pene- trantes,& metalla inibi generantes. Metalla enim in hunc usque diem creſcere, infinitæ comprobant obſerva- tiones. Huc pertinent& Litbopbyta, Kraͤuter⸗Schieffer/ ubi in ſaxo quodam, vel lapide ſcisſili, reperiuntur variæ ima- gines vegetabilium, v. g. Polypodii, Filicis, Equiſeti, Rutæ murariæ, Asplenii, Arundinis,&c. Quæ reperiuntur omnia in tractu hoc Thuringiaco SERENISSIMORVM DVCVM SAXONIKE,& Munificentisſimorum Nutritorum noſtræ Academiæ, in fodinis Sylvæ Thuringiæ, bey Mane⸗ bach/ und Ilmenau. Ad animalia petrefacta me confero, ubi ante omnia conſpiciendum ſeſe offert anicornu fosſile. Sub unicornu fos- ſili vero comprehenduntur oſſa omnis generis, ſub terra calcinata,& e fodinis, imprimis vom Schartzſeld beym Hartz/ allata, qualia ſunt crura, maxillæ, dentes, crania, cornua,&c. Hocce unicornu foſſile non eſſe margam, con- cretam in ejusmodi formam ex luſu naturæ, uti voluerunt WORMIUS, in Muſ.& D. BAUSCHIUS, in Tractar, de lini- cornu fogſili, ſed veras animalium partes, ratio anatomica evidentisſime docet. Nam conſpiciuntur ſuturæ, ſynchon- droſes, proceſſus, ſinus,& foramina, in iisdem locis, ubi Ana- tomia illa in brutis,& hominibus, oſtendit. Sic integrum ſceleton Elephantinum, circa confinia Gothæ effoſſum ante aliquot annos, omnibus notum eſt, vid. TENZELII Monatliche Unterredung. Khtyo- n ſu⸗ num, refer- Nlica, ducta pene. hunc berva. 2/ ubi ima. lſeti, antur NM torum Nane⸗ nnia fos- tetta beym ranla, „con- erunt Ilni. mica hon. Ana- grum ante EELII hyo- (19) 88G chtyolicbi, ſive lapides, piſces in ſe continen- tes, in variis Germaniæ,& in ea Thuringiæ, locis reperiuntur, v. gr. in Ilmenau/ Eißleben/ am Hartz/ in lapide ſcisſili, mineris venereis mixti, in quibus ſquamæ, ſpinæ, pinnæ,& integra forma piſcium, tam externa, quam interna, conſpicitur. Hinc non dubium eſt, quin exi- ſtant teſtimonia univerſalis diluvii. Aſt non tantum in la- pide ſcisſili, ſed etiam in ſaxo arenario Pappenheimenſi, & Eyſtettenſi, reperiuntur. Quales poſſideo. Tandem huc pertinent Dentes canis Carcharie, ſive Gloſſopetræ, Melitenſes,& Saxonicæ. Quod enim non fue- rint lingæ ſerpentum, ſed dentes hujus piſcis, comprobant ſceleta maxiliarum harum piſcium, quales proſtant in Ga- z⁊ophylacio SERENISSIMI PRINCIPIS VINARIENSIS, cum illis dentibus exactisſime convenientes.— Nec omittendi ſunt dentes gigautum molares, de quibus unum, ſatis notabilem, posſideo. Legitur merito de his den- tibus PETRILaAMBECII commentarius Bibliothetæ Caſareæ, in appendice 6. VI. ubi etiam icones proſtant, item ATHA- NASII KRCHERI Mundus ſubterraneus, Lib.§. Seα. 2. Cap. 4. de osſibus gigantum ſubterraneis. Quod regnum marinaum attinet, infinita teſtaceorum petrefactorum deprehenduntur genera. Cum autem nimis prolixum ſit, illa in præſenti recenſere, ideo præcipua tan- tum hic pertractabo,& de reliquis ſollicitum lectorem able- go ad Excellentisſimi BAIERI OrycGlographiam Noricam, alios- 7ae, qui de hac materia fuſius,& ex inſtituto, egerunt. Dividuntur autem teſtacea petrefacta in linivalvia& & Bivalvia. Univalvia ſunt vel turbinata, vel non turbi- nata. Ad turbinata pertinent cornua illa, dicta Hammonit, qui lapides ſunt, ſpiras in ſe convolutas,& intortas, ad in⸗ ſtar cornu arierini, habentes, qualibus armatum Jovem B b z Ham⸗ 86(08) 68 Hammonem Gentiles finxerunt. Aſt hi lapides non ſunt cornua, ſed conchæ, naueili dicti, hincque nautiliuæ a re- centioribus vocantur. Hæcce ſequuntur turbinata, ſeu conchæ petrefs tæ ex helicibus, ex baſi ampliori, aut orificio, in apicem tenuem definentibus, compoſitæ. Hinc aetine echlite Neritæ di- cuntur. Helicibus carent Echinild, quæ clasſis eſt echaccorum univalviorum, figuræ utplurimum rotundæ, globoſæ,& oblongæ, interdumm papill dalis, ſfuturis, fulcis, five lineis, ex- ornatæ. Huc pertinent tandem& eubuli vermicalerer„ Ba- lani, quorum figura multifaria eſt. Omnes tamen figuram repræſentant ſiphunculi. Teſtacea Bivalvia ſunt Bucat dites, Conb⸗ eurgerüife’e petrefaclæ, Qſtracites, Eedlinites,&c. 2 Ad Bucarditem refertur notus ille npis Eyſterolitber. An vero ille Hanie ſit, an pars juglandis dimidid, an vero concha, aliis dijudicandum felinauc. Cæferum de ejusmodi beſnium doctrina, imprimis præfonti ſeculo, piures eruditi ſolliciti fuerunt, ideoque varia proſtant quoque ſcripta antiquorum& recentiorum, v. gr. AGRl- COLRE Tradat. de Ortu& Caußſis ſi hubterrantorum, de Na- tura fosſiliam, Fc. ALDROVANDI Opera, imprimis Muſeum metallicum. BàLBINI Hiſtoriz naturalis Bobemiæ. BALDUINUS de Urnis gentilium. BAIERI, Medici, Orycogra- phia Norica,& Theolog. Dißertat. de Fosſilibur, dilubii mona- mentis. BECCHERI Phyſzca ſubterranen. BEHRENS Eer nia curioſa. BOE TII Hiſtoria Lapiaum. BüINERI Foifhia AMuavin teſtes,& Corallagrap hia. GESNERUS de Fięuris rerurm forſi Lliuzm. HERMANNI AMaselograpbia. XKENTMANUS de Fosſlibus AMisnicç. KIRCHERI AMundus fubterraneus. LAàACHMUNDT 1 Orptlo⸗ ſunt aAte- 3 7 dxex enuem rite di⸗ eorum ſ,& dis, ex- & RM. uram liifere iher. vero d de Culo, ſſtant Gkl Na rmis wiæ. Dprd= bnl- qyvia lavi lium, Fluf N vyl 8(99) 8& Dryoorapbia Hildeſte. LANGIUS de Origine labidum ffgurato⸗ rum. LUNDMHILitbopbplaciam. MYLlII Saxonia ſubterranea. REISKIUS de Cornw Ammonir,& Gloſſöpetris Luneburgicir. SCHEUCHZERI HiMoria narurali, Helpetia, Specimen litbologia Helpeciæ, Querelæ Piscium, Herbaram anteſdtluyianum, Sc. qui inſtar omnium legi meretur,& tandem WOLFARTI Nliinum Vale.) b: 1 Lapides pretioſi ſunt corpora ſolidiſſima, denſisſima,& ponderoſisſuna, ſumme ſplen- dentia, partim pellucida, partim colorata, par- tim opaca. Sunt corpora ſolidisſima, quæ ſoliditas a firmisſima& arctisſima principiorum, hæc corpora conſtituentium, com. binatione& fixatione dependet. Hinc minime fluunt in igne, nec etiam limarum, vel aliorum corporum, friRoni- bus cedunt. Sunt corpora ponderoſisſima, quæ gravitas a duritie,& denſitate mira, dependet. Quamvis hæc corpora omnium ſint dem ſisſima, tamen, ex Huido quodam generari, ratio X experientia docet. Obſervatio enim Domini B0TLEI hoc confirmat, qui in tractatu eæ Gemmis teſtatur, ſe vidiſſe gemmam, in cujus centro fluidum quoddam, ſeu guttula quædam aquæ latitavit. 8 Porro, fluida fuiſſe, etiam pelluciditas ſatis evidenter evincit. Nam omnes lapides pretioſi, imprimis rariores, vere ſunt pellucidi, vel ad pelluciditatem inclinant. Hæs pelluciditas revera a principio fluido aqueo provenit- Princi⸗ 38(200) 98 Principium, fluida talis mineralia coagulans, ſine aAubio eſt Sa guoddam aciaæ naturæO. Hoc, dum miſcetur fluido ſub- terraneo, lutoſo, arenoſo, viſcoſo, insal medium, uti Chy- mici loquuntur, convertitur, coagulatur,& in cryſtallos abit, utplurimum ſexangularis figuræ. Qualem figuram nitidisſimam quoque conſpicimus in elaboratione arcani duplicati. Item quando(quod jam alibi dictum fuit) miſcetur Spiritus Salis ammoniaci vinoſus, fumme volatilis, cum Oleo vitrioli noſtro albo, tunc in momento hæc fluida coagulantur,&, quoad plurimam partem, in Sal ſolidum, anguloſum, ad inſtar gemmarum ſplendens, commu-. tantur. uando itaque de figura lapidum pretioſorum„ ut. plurimum oblonga,& in apicem ſexangularem deſinente, judicium ferre volumus, dicendum, quod fluidum illud lapideſcens primum quidem moveatur per canales.& fis- ſuras, terræ, ſub forma rotunda, uti omnes aquæé inter co- agulandum vero partes ejus ſalinæ, ob figuram particula- rum rigidarum, undique in planum concreſcant,&, quo- niam ſex tantummodo plana, totque anguli, in circulo ro tundo naturaliter locum habent, ideo quoque fiat, ut cy- ndrus, vel globus ejusmodi hexagonus, ſuperne& in- ferne prodeat, cum denique in baſi primum fiat hæc ſalina cryſtalliſatio, vel coagulatio, ſequatur, quod poſtea hæc figura in reliqua ſubſtanria continuetur. Legi poteſt de hac materia Excellentisſimi VATERI, Profeſſoris Witte- bergenſis, Phyſtologia Experimentalis, item 8I ENONIS Tra- atus de Solido intra Solidum, GB.SNERUS de Kerum Fosſilium Figuris& Similitudinibus, KlRCHEKRI Mundus fubterranrus, BOETIUS a« Gemmis,& BAR THOLINUS de Eigura Niyis. Colores Ner 83 vil tin fall vitr N 2 Ci crur ! faluj lage ben tiſ mo⸗ dio ch dlub. IChy. Malls guram arcani fuit) olatilis, fluida lidum, mmu. „ vt⸗ nente, llud & fis- er Co- cula- ouo⸗ Mo ro. ut ey- K in- ſalina a lxc ſt de Vitte- 2 Ta⸗ lium AnrA, Nyit. lores . 36(201) 5. Colores gemmarum tantum a pororum,& ſuperhcierum, varia dispoſitione oriuntur, in qui- bus radii lucis diverſimode alterantur. Diverſa vero hæc dispoſitio provenit a vaporibus ſulphu- reis, ſubterraneis, mineralibus, vel a particulis me- tallicis, fluidis, hisce lapideſcentibus mixtis. Hoc Sulphur eſſe volatile, comprobant 1. Experimenta illa, cum vitro Saturni, Sulphure mi- nerali tincto, mit der Gold⸗Glaſur/ inſtituenda. Item 2, Extinétio colorum in Gemmis. Quando enim Sapphirus, aut Smaragdus, certæ cuidam maſſæ invol- vitur, ac in igne per certum tempus detinetur, tunc tinctura metallica evaneſcit,& lapides fiunt candidi, per- f-cteque pellucidi. 3. Hoc comprobat Gemmarum artificialium, item vitrorum, coloratio, qui colores vnice conſurgunt a prin- cipio quodam metallico, vel minerali. Sic v. gr. Kecipe fil cum albiiſimorum calcinatorum, vel cryſtalli monranæ puræ, libram unam, nitri depurati unc. 9. Porra- cis Venetaæ unc. 4. Arſenici albi unc. 2. Miſce, fluat probe in crucibuio loricato. igne fortisſimo: Sic impetralis cryſtallum fallitianns Pro baßi reliquorum lapidum,. Kecipe bujus cryßallt unc, 6. Croci Feneris unc, Aimidtam, foliorum auri falia 12. vel, bujus loco, auri fulminautis(quia me- liug eſt ingrediens in hoc labore, mit ein wenig Borray angerie⸗ ben/ damit es nicht fulminire) gran. 2. Huat mixtura igne for- tisſimo,& im petratur Rubinus. Notandum, in boc labors com- mode impendi quoque poſe etiam calcem Solis, prætipitatam ſtanno⸗ Ce Recipe „ 88(202) 55 Recipel cryftalli unc. 6. Minii unc. 1o. Zaftaræ, oder blauen Schmalck/ drachm. 3. Magneſie Pedemontanæ, vel etiam Maęne- fiæ Martialit, ſcrupulos 2. Miſce,& fluant optime, igne fortisſimo- Sic Pabebis Sapphirum. Recipe cyſtalli unc. z. Minii unc. 1. æruginis dracbm. 3 Croci Mart. drachm. ſem. vel, locs Croci Martis, Calcis Lunæ ſcrupul. 2. Fluant perfecte in igne,& impetratur Sma- ragdus. Recipe cryſtalli unc. 4. Minit unc. 12. Croci Martis ſerupulum unummiſce, fluant, Shabebis Chry ſolithum. Ejusmodi experimenta plura videbis in ANTONII NERI, Florentini, Arte vitria- ria, cum notis MERETI, item in KUNKELII Arte vitriaria, aliirque pluribus. Supicit nobis, hisce experimentis comprobaviſſe, lapides pretioſos, ac omnes fluores minerales, eſſe fuccos; mine- rales, ſalinos,& metallicos, digeſtione ignis ſubterranei depuratos, coagulatos,& fixatos. Inter omnes vero, puritate, fulgore,& duritie, ſo commendat Adamas, qui componitur ex ſucco, vel fluido, minerali defæcatisſimo,& acido purisſimo. Hic lapis quidem in variis regionibus reperitur, v. gr. in Saxonia noſtra, Bohemia, Sileſta, Borusſia, Anglia, Atmenia, aſt omnibus hiſce palmam præripiunt illi, ex India orien- tali allati, regionum imprimis illarum, quæ circa Tropicos ſitæ ſunt, v. gr. regione Bisnager, Decan, Malaca,&c. Raubinus, a rubedine eleganti ita dictus, ſummam ru- bedinem& duritiem posſidet,& colorem ſuum præpfi- mis ab auro impetravit. Reperitur in Inſula Zeylon. Spe- cies ejus ſunt Carbunculue, Rubinus balasſius, item KRubi- celus, Rubicellen/ oder Spinellen. Granatus eſt gemma rubicunda, obſcurioris coloris, & minus diaphana. Riacyn⸗= color ticip tin blauen 88(203) 5 Nagne. Eyacinthus rufeſeit in auro, vel ex flavò rubeſcentem tilſimo: colorem posſidet, uno verbo, igneum colorem monſttat. Sappbirus cœruleo colore ſplendet, ac de Marte par- ulm 3 ticipat. Laben Saaragdus viridi colore conſpicuus eſt,& a Venere „ Sma. tinctus. 94 V Amethyſius colore violaceo ſe commendat. unulun Cöbryſolitbus ex viridi colore ad flavum inclinat. eu Turcois gemma viridis eſt, ſed minus diaphana. 3 vi gSpalus gemma eſt, quoad dimidiam partem, ad in- wumi, alter ſeri lactis, pellucida, omnes colores iridis repræ- 9 entans. ue Oculus Cæi, ſive Pfeudo- Opalus, eſt Opali ſpecies. Hndr Achates gemma eſt. quæ in Germania, imprimis circa tractum Rheni, reperitur. Infinitos fere colores posſi- tie, ſ det,& ex eo varia utenſilia magnatum parantur. i Carncolus lapis, quoque quoad dimidiam partem pel- 2 4 lucidus, colore carneo naſcitur copioſe in Turcia, circa ah Babyloniam, item in inſula Sardinia, hincque Sardus S dicitur. ſena⸗ Onyx colorem habet unguis, vel ex albo liveſcit. Com- Men pounitur ex variis ſtriis, ſive lineis. Dplohs Jaspis lapis eſt durus, ſplendens, varii coloris, Repe- c ritur hic Jenæ,& in toto tractu Thuringiæ. Hisce lapidibus quoque annumeratur cryſtallus mu- montana omnis generis, item flores minerales, oder die Apl. ſo genannten Quarze/ qui diverſis ſub coloribus oculis no- Spe⸗ ſtris ſiſtuntur. plura de lapidibus pretioſis legi poſſunt Rebi. in BOVYLEI Tralz. Je Gemmit, item in THOMA NICOL- Beſchreibung der Edel⸗Geſteine. oloris Luacin- Se C A P 2 38(04) 58 CAp. V. Se. vn De⸗ Metallis,& Mineralibus. N/lllaen eſt corpus foſſile, durum, den- ſum, ponderoſum, ductile, malleabile, & in igne liquabile, a Creatore primum in pri- ma Ereatrne creatum, poſtea, vi benedictionis divinæ, generatum,& multiplicatum e principiis fnhtrlafcis. Primus itaque character metsllorum eſt, quod fundi in igne porſint, vel majori, vel minori, ejus gradu adhibito. Alia enim citius, alia tardius liquantur. Tardisſime fluit ferrum- quoniam pauco principio mercurjali, copioſo v ero Sulphu- re, conſtat, multa terra impura mixto. Mercurius enim oſ principium fußionis, Sulpbur principium fixationis in metallis. Secundus character eſt, quod ſint corpora mallea bilia- Nam multa Corpord alia quoque, ut metalla, in ghe fluunt aft frigefacta poftea ſub malleo extendi haud poſſunt, v. g. vitrum, cera,&c. Tertius character eſt, quod non in igne avolent,& hic character, præ rcliculs⸗ diſtinguit metalla ab illis corp ori⸗ bas quæ Buunt in igne, poſtea vero frigefacta etiam ali- em duritiem acquirunt, uti funt kroſnoſn cera, n&c. Hæc in igne comburuntur, metalla vero non hem. Negandum quidom non eſt, quod nonnulla me- talla „den. eabile in pri lonis acpüs fanl in 0. Ali errum⸗ ohu- enmeß 7 Veluue 7 gne haud X hic pori⸗ mal⸗ cera, 9 non a me⸗ talla 26(205) 884 talla fint tandem combuſtibilia, aft non tam cito illa combuſtio fit, nec una fuſione, quoad integram ſub- Kantiam, empyrevma concipiunt, ſed reiteratis vicibus-⸗ Et metalla, quæ facile comburuntur, non comburuntur tamen ad integram ſubſtantiam, ſed quoad partem tan- tum,& operatione chymca, quod maximam fui partem, in priſtinam ſubſtantiam reducuntur. Comburuntur ve- ro illa, in quibus Sulphur minus fixatum exiftit, ſic de- ſtructo Sulphure avolat quoque Mercurius,& terra rema- net. In quibus autem Sulphur fixatum deprehenditur, illa funt in igne conftantisfima. Suspbur enim dat fixitatern=s Mercurius largitur pondus.— Metalla in pritnæva creatione, a Deo, ter- ræ indita funt, aſt& generantur in hune usque Hoc alii concedere haud volunt, arbitrantes, nullius metalli, in terræ viſceribus a prima creatione deliteſcen- tis, quantitatem augeri, Killa, quæ in fodinis reperiuntur, jam extitiſſe in primæva creatione. Hinc Carteſiani fe- quentem de hac re formant fibi conceptum. , Dicunt, metalla eſſe corporum omnium gravisſima, hæcque corpora centra terræ, præ reliquis, occupaſſe,& centrum terræ ita præfupponunt metallicum. z1. Arbitrantur, hæc metalla, eb gravitatem ſuam, verſus centrum terræ delapſa, aut a Mercurio, aut a ſue- cis corrodentibus vitriolicis, aliisve caufis, accedente ignis ſubtefranei actione, in fubtiles Particulas reſolvi,& fic Mercurio, vel ſuccis mineralibus, mixta& imprægnata, ab jgne ſubterraneo ſurſum propelli,& juxta ductum poro-⸗ Ge 3 rum 88(06) 58. rum terræ, quos apertos ubique exiſtere credunt, verſus extimam ſuperficiem terræ deferri. Equidem non nego, Deumin prima creatione, cum aliis corporibus naturahbus, metalla quoque condidiſſe: Non tamen video, quo fundamento aſſeri queat, illa in terræ mineris, poſt creationem, non generari, cum tam., experientia eorum, qui in metallifodinis verſati ſunt, quam infinita experimenta chymica contrarium mamifeſte doceant. Generantur vero metalla in hunc usque diem ex terra, Sale, Sulphure& Mercurio, imprimis autem ex acido tingente,& alcali tinéto, ſive, juxta communem-, loquendi modum, ex Sulpbure& Mercurio, non Philoſo- phorum, neque corporum, ſed Mercurio vulgi,& Sulphu- re communi, diverſimode mixto, depurato,& fixato- Hoc ex ſequentibus apparebit: 1. Cinnabaris, ſive nativa, five factitia, componitur ex ſeptem circiter partibus Mercurii,& una parte Sul- phuris. Hæc mixta,& per ignem combinata, faciunt mine- rale quoddam, quod, quoad ruborem, ſplendorem, fra- gilitatem,& pondus, perfecte convenit cum argento rudi rubro, mit dem Roth⸗Goͤlden⸗Ertz. Hujus venæ vero cen- tenarius dat ſo. 60. 70. usque ad 100. marcas argenti,& notabilem portionem auri. Ergo in hac vena Sul.- phur exiguum fixatum eſt, cum Mercurio quodam depu- rato,& ita hæc duo compoſuerunt metalla nobiliora. Ibi, in cinnabari nempe, Sulphur eſt combuſtibile, volatile,& non fixatum. Quare in igne cum Mercurio avolat. 2. Vegeratio auri in Hangaria, ubi aurum, cum ipſis vegetabilibus, creſcit, qualia exempla in Bibliotheca Cæ- ſarea proſtant. BECCHERVYS, in Merallargia ſua in-⸗ qua fuſe ſatis generationem metallorum oſtendit, in- ter erlus 5 cum licige: illg in tan, lunt, amfelte ſem ex teem ex nem⸗ iloſo- Apu⸗ at0. nitur Sul. vine 1„ fta- 0 rudi to cehe nti,& 1 Jul⸗ depu- bi, in Enon ipfis ca Cæ- 1a i l, in- tel 38(207) 88 ter alia, ſtatim in initio, refert: Er habe eine Weinrebe mit Trauben geſehen, welche in Ungarn uͤber einer goͤldiſchen Ader gewachſen/ und an welcher nicht allein der Stengel/ als wie mit goͤldenen Spinn⸗Faden umwunden/ geweſen ſey/ ſondern auch in deren etlichen Beerlein ſich gediegene Gold⸗ Koͤrnlein gezeiget haͤtten. 3. Generationem metallorum comprobat induabi- tata metallorum transmutatio, non tantum inſinitis hi- ſtoriis, ſed& propria mea experientia(quamvis non- adeo lucroſa) ſtabilita, quæ me docuit, metalla conſtare ex Sulpbure,& Mercurio, diverſimode depurato,& fixato. 4. Huc pertinet notatu dignisſima hiſtoria, ubi a fulmi- ne ferrum in argentum fuit fuſum ac transmutatum. Nem- pe tale quid contigit in prædio quodam, ſito in DVCATV GLOGAVIENSI, diCte Sekeyden, ad Perilluſtrem, Genero. ſisſimumque Dominum DE STOSCH ſpectante. 5. Generationem metallorum comprobat& ipſa venarum metallicarum artificialis compoſitio, quæ, quoad colorem, ſplendorem, fragilitatem,& pondus, cum natu- ralibus exaCte conveniunt. Dum enim in furnis metal- lariorum venæ metallicæ tractantur, ab impuritatibus tan- tummodo liberantur, ſive hoc fiat toſtione, vdſten/ ſive fu- ſione, da ſie zum Werck⸗ Silber geſchmoltzen werden/ oder auch zu Kupffer⸗Stein/ und Schwartz⸗Kupffer/ ſive cupella- tione, bey Abtreiben auf dem Treib⸗Ofen und Heerde/ und hernach beym Silberbrennen in groſſen teſten. En itaque compoſitionem artificioſam venarum me- tallicarum: Recipe auri gr. iij. Sulpburis communis gr. xii. Salis fuft unciam dimidiam, funde banc mixturam in crutibulo,& babebis regulum. Recip⸗ 5 86(108) 6. Necipe iterum hunc regulum cum ſcoriis, adde Sulpburl Er. XIl. Mercurii cutrentis gr. II. Salis fuſi unciam dimidiam, funde denuo in regulum. Recipe bunc novum repulum cum ſcoriss, adde Sulpburis gr. XIIF. arſenici gr. VI. Salis fuſi unciam dimidiam, funde tertia vite in regulum. Recipe hune regulum ſine ſtoriis, Sulpburis gr. XII. argenti er. III. Salis fuſt unciam dimidiam. Sal fuſum enim ſemper ideo aaditur, ne ſulphur conflagretur. Sic impetrabis argentum rudes ſplendens, vder ein Glas⸗Ertz/ ja vielmehr ein ilngariſch Schwartz⸗Ertz. RKecipe iterum, ſi placet, bunc regulum, adde Sulphuris gr. XII. Saturni gr. Vl. Salis fuſt umciam Wimidiam, funde in re- gulum. Hic regulus confractur repæſentat argentum rude ru- brum, oder ein roht Goͤlden⸗Ertz. 6. Metallorum melioratio, vel emendatio V. gr. recipe Sa- turni granulati unc. 2. Sulphuris unc. 1. miſce, fac ſtratum ſupra ftratum,& cæmenta maſſam, ſilccesſive, ad ſul. phuris deflagrationem, ficque plumbum ſic refractarium, hartfluͤſſig. Hoc redueto, beneficio Salis fuſorii, ex tarta- ro& nitro parati, mit dem ſchwartzen Fluß/ impetrabis regulum. Hic denuo fundatur, granuletur, cæmentetur, reducatur, cupelletur. Sic videbis ingentem differentiam argenti, intra piumbum deliteſcentis,& ſic geniti. Nam plumbaum illud, in cujus centenario vix drachm. z. argenti reperiuntur, poſtea tres fere marcas in cupellatione- prodet. 3 7. Generationem metallorum comprobat aualyſts metallorum in Sulphur& Mercurium. Mercurificationem me- tailorum olim negabat Celeberrimus noſter ROLFINC. CIVS, affirmabat vero contra eum BECCHERVS, incom- Parabilis Phyſicus,& Chymicus, Ille enim, in ſupplemen- t0 ulpburs nilinn, 9urug, ytia vu Largai nptr ideo m rul ngarſſch Aèpburis e in re- ude rk- jpe 5.. tatum d ſul. rium, tatta- etredis Metur, entam Nam gentl ones nalyſi dwe⸗ NO⸗ aCom⸗ emel⸗ 10 a Luna, partim ab Oleo Vitrioli, dependens, commutabatur, cum 10 to Mercurio, in ejusmodi ſubſtantiam cinnabarinam. t 2. Dhyſicæ fubterranbe, p. m. 810. usque ad finem, illam mercurificatouem fuſe petractat, ex quibus experi- mentis omnibus unum hic adducam, propria manu elabo- ratum. Nempe quando Vitriolum Martis Aiſſolvitur urina, ſo- lutio filtratur, doſiillatur ad ficcitatem, Adbibito, in Ene, igne Jublimatorio, saſtendit verus Mercurius vivus, a Marte originem dacenr. 1 OII e Dile T Item ſcquens inſtitui experimentum Reccpi argenti cu- pellati unc., 4.¶ Hoc ſölutum in aqua fotti miſini Olet Vit r ioli rectiſcatis ſimi unc. 2.& Merturii vipi unc. d. Hæc mixta deſtilla- vi per alenbicum ad ficitatem,&, adbibito poflea igne ſublima- torio, impetravi æinnabarim pulcberrimam, mabnum in praxi me- dica remedium,& ſic Sulpbur, in bac cinnabari exiſiens,& pærtim NHiic proceſſus reperitur in Expertisſimi cujusdam. igno- ti tawen, Chymiei ſcripto phyſico chymico, Alcbymi denudata, hoc anno denuo edita, item in ejusdem Auto- roris, qui ſub nomine NRARAGORE latitat, Cencordantia Pbiloſopotum. 4 3 Vltimo aurum noſtrum Salanum ad oculum oſten- dit metallorum generationem Hoc enim in fluido gene- ratur, an vero, quod BECCHIERVS arbitratur, l. c. ex par- tibus reſinoſis ligni, des Floß⸗Holtzes/ afffrmare non audeo. Non tamen purum aurum eſt, ſed argen- to mixtum, quod deprehenditur in ſolutione, beneficio aquæ regis facta, ubi calx Lunæ candida remanet, au- rum vero diſſolvitur. nnde— Gussra gsn. e D 2 e e⸗N. — 5 3 1 — 1 4 G 5 1 88 Guo). Numierts merallotum tantum ad ſex ſeſe extendit, quæ ſunt Aurum, Argeutum, Cuprum, Ferrum, Stannum, Plumbumä. Additur quidem vulgo hiſce Mercurius, ſed, quia proprietates metallorum non posſidet, hoc eſt, non cor- pus malleabile, nec in igne liquabile exiſtit, ideo ex claſſe metallorum jure meritoque relegatur. Subſtituunt alii in hujus locum cincum /piauter,) ſed itidem minus gongrue. Nam nec hoc eſt corpus mallabile..* Chymia Caballiſtica Veterum ſingulis metallis asfi- gnavit characteres, quibus mediantibus eorum eſſentiæ notantur, ſed ea explicare, ratio inſtituti non permittit. Legi poteſt KRIEGSMANNI Tractatus de hac materia;, quem inſoripſit Tabulam Hermetin Bae Metallorum omnium optimum, ſi ejus principia ſpectantur, eſt aurum, corpus gravisli- mum, purisſimum, ſumme ductile, coloris fla- vi, quod difficillime igne& Salibus deſtruitur, & conſtat ex Mercurio depuratisſimmo,& Sulphure pauoo, fixisſimo,& purisſimo. Aurum matallorum eſt graruſimum. Quemad modum metalla omnibus corporibus terrelinbus graviora funt, uti liquet ex proportione gravitatis, quainter iſta,& alia corporain- xœercedit: Ita aurum omnium metallorum panderoſisſimum eſt, ut ex ſeq. apparebit tabula. V. g. ſi cubus auri ponde- gat 100. ſcrupulos, cubus plumbi ejusdem extenſionis pon=- Aerabit é6oσν ſic porro. Sit itaque 4 12 Aurum ☛ ſeſ Aurum 100. Mercurius i. drum, Plumbum o. Argentum gak. s. Es calaminæ miktum, lve auet 4 Ferrum. 42. chalcum z5. d, doia Stannum Ppurum 38 ⅓. Stannum commune 394 don cor. Marmor ar. Magnes 26.— leo ex Oleum 484. Aqua 5. bſtiroon Vium. Cerz F m min Ils af. Itaque, qui metalla ignobiliora non ponderoſiora red. elenie dere poterit,& illas particulas, quæ in interſtitiis eorum ernn. hærent, auferre, ut latera pusioris Mercurii arctisſime⸗ l coeant, non poteſt metalla cransmutare in aurum. Idautem manenich affrmatur de lapide philofophorum, qui comburit par- 84,8 dim, Partim ſegregat illa recrementa, metallis ignobikori- ſt eius— bus mixta. u Aurum met allum eſi ſumme ductile. Hoc apparebit ex fequentibus: 8 48 k⸗ r. Hallejus recepit cylindrum argenteum, ponderan- rultüt) tem uncias 47. deauravic illum uncia una aufi, poſtea lofure in fila tenuisſima illum duxit, tantæ ſubtilitatis, ut unum Phire Sranum in longitudinem 2. perticarum anglicanarum ex- cenderetut. Fila vero optime erant inaurata, ita, ut, ad- hibito microſcopio, ne argentum quidem pelluceret. Si netalla itaque calculum formamus, apparebit a. grani auri ghdet fune in illo cylindro minimo z. perticarum Anglicanarum. orain. Qurritur itaque, quænam pars grani auri fuerit in„vo⸗ firon digiti hujus cylindri deaurati? Reſpondetur TI7265“ ponde. geani auri-— 1s pon- lurum Dd 2 2. S1 K L A 2. Si granum unum auri miſcetur cum f. argenti, tota maſſa argenti auro mixta exiſtit. Namgr unum- Rujus argenti, ſolutum in aqua forti, dabit.εα gra⸗ nl aurl. lt L 3. Unum granum auri Saturngsin fluore conſtituto, mixtum, integro Saturni centenario ita miſcetur,& per illuw diffunditur, ut in ſingulis Saturni granulis, in exami- ne docimaſtico, deprehendatur auri portio, eam ad satur- mi granulum habens proportionem, quæ eſt grani unius ad centenariam. Ex eoiraque, quod anum granulum, ut modo memorata experimenta manifeſtum reddunt, tor, imo inſinitas, plumbi,& argenti, parciculas inficores poteſt, nan inepte concludunt quidam philoſophi: quod unicum lapidis philofophiei granulum aliquot milliones granorum plumbi, vel argentt, auri colote tingere valeat, cum kapis laudatus nihil aliud ſit, quam aurum ſummeↄ tinctum, juxta tritum illud adeptorum: Aarum noſtrum uon tingit; niſi prius tingatur. e tAiR d Aurum metalum eßft puruſemum. Reliqua metalla) re, ſpectu auri revęera impurd funt. Nam rubigine corrum- puntur. V. g. argentum ipſum puristimum, rubigi- mem contrahit tractu temporis quamvis ettam ſit optime cupellatum. Hoc dependet a principio quodam ſalino, quo in auro perfectisſime fixatum& cum Sulphure, ac Mercurio, com binatum, exiſtit, in reliquis vero nen item. Hoc Sal dum ſolvitur ab humido aereo, ipſum corpus metallicum ſua corroſivitate deſtruit. IHla ergo, in quibus tale Sal corroſivum copioſe exiſtit, citius deſtruuntur, præ reliquis, vig ferrum- cuprum& plumbum. Non dicam, quod in illis copioſa terra impura inſimul quoque de- prehendatur. * 4 2 Auri ndeni 2S 23.) 8 nan. Auri puritas, velimpuritas(legiret) detegitur fine 3. cupellatione, quartatione,& Antimonio, facta compa- 1˙ de. ratione molis auri impuri, cum mole auri puri. Hoc fit 1) Quando unum gran, auri, puri, unum argenti- 1 puri,& etiam unum granum auri, Luna mixti legiret) in K per fila ducuntur, ejusdem diametri, per idem ferrei enibri fora- vexanb men(durch ein Loch eines Loch⸗Eiſens) Sic enim ex differentia dganr longitudinum filorum partim, partim ex pondere diverſo dfus unius digiti hujus cylindri, divinabitur, quantum in filo anundm tertio illo ſit vel deliteſcat auri, quantum argentix. lnt, 2) Methodus Archimedis, quam impendebat hic nicere philoſophus in examinanda corona Hieronis hic non im- i quod probanda. Nam duo nummi aurei, malé æquales, ſi ſinit wienes ejusdem puritatis, non minus in aere, quam in aqua ſer- tevalenr vare debent æquilibrium. Y. gr. fint à& due nummi au- ſunme rei, quoad ſenſum unius magnitudinis,& quoad faciem uhun externam unius puritatis, fuſpènſi ex bilance C, hinc in aere 870 æquiponderant, Submerge vero illos nummos in aquam: la) w. Sic ſtatim videbis differenliam. vid, Fig. 75 Nam non ſunt Cdrrum. pondere æquales. Corpora enim ſolida, imprimis aquæ im- nü. mefla, quamyis etiam hoc ad duids applicanda) tantum opune de ſuo pondere amittunt, quanta eſt gravitas fluidi, cujus Fwo, locum lubeunt. V. gr. pes cubicus plumbi in aqua de ſuo ee, pondere amittit 6s circiter libras. Nam cubus aquæ dulcis atem. eſthujus circiter ponderis. 4 orpus„ Au' um eſi firvi coloris Hanc flavedinem auri quidem üdu imitatuf aurichalcum, item Printz⸗Metall/ quorum Mud fepra lapidecalaminari, hoc vero cinco(mit Spiauter, habebitur, Lahn aſt pondus deficit,& duratio in gne. 19, Aurum ſi fix sſimum in igne. Hoc tentavit& com- 1e Ge, probavit Dux Hetruriæ, qui granum unum auri, in oculo furmi vitriarii,tanguam loco calidisſimo, per aliqujot menſes, d 3 in Auti. *8(u4) in conſtantisſima fuſione derinuit, interim tamen aurum ne centelimam quidem partem ponderis ſui amiſit. Aſt igne fulari poteſt reddi volatile. Hoc comprobavit SOCIE- TAS PARISINA. Recepit Speculum Tichirnhauflanum, & direxit omnes raclios ſolares ad aurum. Sic aurum par- ꝛim in fumum commutatum, partim in vitrum redactum fuit. eE urum anre fiuxum diu in igne ſplendet,&, pra reliquis omnibus corporibus, incaleſcit. Repone v. gr. nummum au- reum in aqua tepida per aliquod tempus, v. g. 5 minuta, &nummus tam calidus fiet, ut tangi vnc queat, cum tamen aqua ſit tepida, Hoc enim provenit a denfitare, & pondere auri, partes igneas in exiguos poros regi- pientis. 3 eded reraan Aurum aiſſolvitur tantum aua Tegtr,& Mercurio. Re- Mhit vero Saturpo,& Antimenio. V. quando una pars auri, cum centum partibus Saturni, cupellatur, ſemper denuo Pprior quantitas impetratur. Mixtum vero cum antimenio, & fuſum, ſo es durchs Antimonium gegoſſen/ und der regulus hernach verblaſen wird/ aliqua pars auri deſtrui- tur. Nam antimonium eſt Saturnus philoſophorum,& ma- jorem corroſivitatem arſenicalem deſtraentem poſſidet. Diſʒcillime 42 Salibus defruitur Aurum diffolvi- rur quidem aqua regis,& tædiofisſima cohobatione, ſæpius reiterata, volatile redditur, aſt ideo non deſtruitur, Nam commutari pôteſt facile in ſuam priorem metallicam ſubſtantiam, Fofrro Calx Solis, ſive aurum fuliminans, in- ter fulminandum quidem in fragmenta inſenſilia diffrin- gitur,& fic quaſi avolat in auras, aſt quando aurum ful- minans, cum triplo Seenei communis, miſcetur, defla- Statur,& gum horrace funditur, tunc prior auri quantitas 6 8 4 impetra- raurum t. Act 80IE. Ranum, wm par. edacdum ereliqui l au. mnuta, tamen ſitate, reci⸗ „ L. Sauri, ſenuo enio, d der Aruie & ma⸗ det. folri⸗ tone, uitur, Uicam 8, inl. Krin⸗ n ful. dells⸗ ntitas el Arerrarnme Ken eee, 2.)o9e e eßenn imperratur. Calt vero Lunæ, præcipitata, vel muria, vey Oleo vitrioli, vel Spiritu Salis ammoniaci,(na enim̃ pa- ratur Luna fulminans) quoad dimidiam partem fere vo- latilis redditur. Hinc patet ratio chymica regulæ illius chymicæ quæ ita ſonat: Aurum facilius componitur, quamn deſtruitur. Et Baſilius noſter, non fine ratione, in clavibus fuis modum deſtruendi aurum,& ſeparandi ejus principia, curio- ſe occultat, quæ tamen deſtructio tandem poſſibilis eſt,& quando, felici cum fucceſſu, aurum in ſua principia divi- ſum fuerit, tunc deprehenddentur in unc 1. tantum z0 gran. Sulphuris tingentis, veh uti loquuntur Chymiei, acidi tin- gentis fixisſimi. Hoc anima eſt, reliquum Mercurii, Terræ, & Salis, repræſenrat corpus alsalicum. Aurum datur nativum, vel in fibris, vel in granis, gewachſen Haar⸗Gold/ ex India& Hungaria allatum, quale proſtat in variis mineris in Muſeo noſtro aſſervaris, quo per- tinet aurum noftruss Salanam fenenſe.. mm mineris vero argenti,& cupri, vel in majori, vel in minori, copia mixtum, deprehenditur, v. g. in Hun- garia, Saxonia noſtra Superiori, item in fodinis Her- aa Argentum, Præ reliquis omnibus metallis, ad auri naturam accedit, id quod ipſe character oſtendit D, quiĩ explicitus O aurum repræſentat.— Eſt enim metallum durum, ſonorum, cani didum, ex Sulphure, Mercurio, terra,& Sale puro, ſed non adeo fixo, conſtans. Nam argento mix- tur eſt Sulphur quoddam arſenicale(quod ab aliis anima venerea, vel vitriolica, dicitur) a quo ejus poroſitas, nigredo,& volatilitas, dependeu. 88(6) 58 Quando hæc nigredo in argento prius cupellato per Nitrum, Sal commune, aut Tartarum, deſtruitur, tunc ar- gentum ponderoſius redditur,& ſic parari poteſt Luna fixa, vel aurum album. Argentum ſumme dactil niam reſplendet. Hoc magnam auri, in cupellatione dat. Argentum rude rubrum, etiam tertiam par e eſt, ut ex ſuperioribus et. Nam, ut aurum, in fila,& folia, tenuisſima ducitur. Solvitur in aqua forti. Saturno in cupellatione per- fecte reſiſtit, ab Antimonio vero, quoad pluri deſtruitur,&, cum eo, avolat. In igne etiam non adeo fixu menſes fuſum in oculo partem amiſit. lurimam partem, meſt. Nam per aliquot furni vitriarit, duodecimam fui ivum, in notabili quantitate,& pondere, qualia exempla proſtant in SEREN1SSIMI VINAKRIENSIS Gazophbylacio, margam I. alteramve, ponderantia. Exigua fru- ta vero varia in Muſeo meo oſtendere poſſum, v. gr. ar- gentum nativum villoſum, Hqar⸗Silber/ lamellatum, gra- nulatum, ex Norvvegia, Saxonia, Hercynia,& ex fo- dinis Thuringiæ, aus Ilmenau/ allatum. In mineris datur argentum rude corneum, Horn⸗Ertz obſcurioris coloris, grave,& mite adeo ut cultro ſcindatur- Hoc, quoad dimidiam fere ſui rgentu imo quid de auro in ſe continet. Argentum rude plumbei coloris, Glas- Ertz vocant, quo- partem argenti,& tantillum partem, argentum purum, V Rothgoͤlden⸗Ertz/ ſubſtantiæ, ſolidæ,& friabilis, coloris rubicundi, cinnabarini, magis, aut minus, ſplendentis, interdum pellucidum, reperitur. Hoc tem argenti,& tantillum auri, in ſe con- Argentum Uatoper una fka, eriorihus ducitur ſone per npattem, raliquot nam ſul ondere, ENSIS ua fru⸗ gt ar. n, gra⸗ ex fo. 8g adatur. durum, quo- dillum antix, is, aut Ho- ſe co 29 genun 3( 217 58 Argentum rude album, MWeißgoͤlden⸗Ertz/ ſolidum,& durum eſt, coloris palleſcentis, ſfextam, argenti vel quartam, partem,& interdum plus, continet, imo etiam tantil- lum auri. Aigentum rude luteum, vel coloris brunni, Leber⸗Ertz/ uoque cum priori, ratione contentorum, convenit. 1 P Ad venas argenteas etiam refertur a nonnullis Do- cimaſticis Galena obſcure ſplenden, der Bley⸗Glantz/ goob und kleinſpeiſſiche Bley⸗Ertze/ quoniam ſemper aliquam ar- genti,& auril, partem ſimul continent. Hæ venæ contunduntur, werden gepucht/&. quando impuritates terreas in ſe continent, lavantur, zum Schiich gezogen/ und auf dem Plan⸗ Heerde gewaſchen/ poſtea, vel folitariæ, velcum additamentis, tantisper calcinantur, fun- duntur,& eupellantur, werden geroͤſtet verbleyet mit Zu⸗ endlich abgetrieben Operationes metallariorum oſtendimus in machina mobili, eorumque operandi modos,&, quæ in metallifodi- mus ſuſcipiuntur, terminis uſitatis explanamus. Cuprum eſt metallum ſolidum ductile,& malleabile, rutilans, conſtans ex principiis metal- licis, minus perfecte fixatis. Datur nativum, purum, virgineum, ib illoſum, partim ex Hungaria, partim ex Germaniæ fodinis allatum, aus Iimenau/ Hartz/ und dem Schwartz wald.— In mineris datur pyrites ſplendens, aurei coloris, Kupffer⸗ Kieſſe/ Schwefel Keeſſe/ Waſſe⸗Kieſſe quæ maximam Sul- phuris,& vitrioli copiam in ſe continent, item æs piride, Ee ſive ſchlaͤgen geſchmol en zum Regulo, oder Werck⸗Silder/ und u 1 — 8O /2:8). ſive viride natvum, Kupffer Sruͤn! Berg⸗Gruͤn/ vel ra- leum, Berg⸗Blau/ oder Kupffer⸗Bluͤthen. Cuprum deſtruitur ab antimonio& Saturno, com- buritur quoque in igne,& a proprio ſuo Sale vitriolico ru- biginem contrahit. Arſenicum cjus rubedinem extra- hit, aſt inſimul fragile admodum reddit,& candidum, hinc weiß Kupffer. 2 Ferrum eſt metallum duriſſimum, difficil- lime ductile,& admodum fragile, quod fortis- ſima ignis vi fundi debet, exterius nigricat, ſed politum ſplendet, conſtat ex multa terra, Sale vi- triolico, Mercurio ac Sulphure vero tantisper pu- riflcato,& fixato. Hocce metallum nunquam nativum reperitur, quamvis ex Suecia, Norvegia, Styria, Misnia& Thu- ringia,& Hasſia afferantur ſpecies aliquæ minerarum, vel venarum ferri, quæ gediegen Eiſen appellantur. Et quidem 1. Hæmatites in ſtriis, vel in globis, Glas⸗Kopff. Dantur & aliæ mineræ, vel venæ, ferri, v. g. weiſſer Eiſen⸗Stein/ colore niveo fere, item fuſco, grau⸗ gelber Eiſen⸗Stein/ in tractu Misniæ, ex quibus facili negotio chalybs pa- ratur, dum Sulphur purificatur ſalino quodam principio alcalice. Ferrum, ut ad vitam communem optimum& ſum- me neceſſarium metallum, in omni terra, omnibusque la- pidibus fere deprehenditur. Denn ale Steine ſind faſt Eiſen⸗ſchoͤßig. Nam ſi Bolus diu in igne calcinatur,& tan- dem funditur, tune habebitur ferrym. Ferrum tul —2 ,—— vel(gyi. rno, com. tcollco ru. gem extra. candldam, G forts- at, ſed Sdle vi- Pel pl⸗ veritur, Thu. i, vel qwdem Dantur „Steiy, Srein/ lyls pa. incipio Kſom. que la- ind faſt & fal⸗ rerrum 38(29)* Ferrum in igne ſuccesſive comburitur,& ſic deſtrui- tur, quod teſtantur craticulæ in furnis chymicis, ſo gantz ausbrennen. Hinc quoniam principia metallica in Marte, & Venere, deprehenduntur admodum volatilia, ideo quo- que, juxta proverbium Chymicorum, faltus dicitar in arte, qui non laborat in Vensre,& Marte. Præeunte ipſo Baſilio, qui ex horum metallorum, tanquam gemellorum, conju- gio philoſophico multa promittit. Martialia remedia,&, uno verbo, omnia metallica omnium optima ſunt. Nam in minimo corpore magnam alcali partem continent,& unum granum medicamenti metallici plus deſtruit acidi, quam centum partes principii terrei,& lapidoſi. 1 MNars omnidbus acidis, imo etiam acicdo mitisſimo aquæ pluvialis, folvitur, proveniente a vitriolo illo, quod magna copia in poris ejus detinetur. Mars non reſiſtit Saturno, muito minus antimonio. Nam ab hoc perfecte deſtruitur,& in ſcorias abit. Regulus enim antimonii martialis parum, vel nihil, de ferro participat- Stannum eſt metallum ſolidum, molle, can- didum, conſtans ex Mercurio impuro ac indi- geſto, imo Sale, terra,& Sulphure, minus fixato. Nunquam fere nativum reperitur, ſed ex mineris coquitur in Anglia,& Misnia In mineris vero datur faunum rude rabrum, ſive Ia- pilli nigricantes,& ſplendentes, ad inſtar granatorum, Zinn⸗ Graupen/ porro vena candida, aliquomodo arenoſa, vel ad flavum, vel ad griſeum, colorem inclinans, vulgo Zwitter⸗ grauer/ und weiſſer Zinn⸗Stein. Ee z Stannum 4e(u0) 58 Stannum revera mixturam quandam metallicam ex- hibet. Nam participat& de Marte,& de Luna,& de aure. Aſt quoniam neque in antimonio, neque in saturno, partes nobiliores ab eo ſeparari poſſunt. ideo hocce metallum Chy micis examinandum adhuc relinquitur. Stannum quoque in igne minus fixum exiſtit,& funditur facile. Aſt, dum funditur, maximam vaporum co- piam emittit. Solvitur aqua regis,& aqua forti,& ex co medicamenta parantur, in praxi medica laudatisſima. Quando cum cupro ſtannum miſcetur, tunc paratur maſſa admodum dura,& ſonora, uno verbo, Glocken⸗Speiß/ ſive electrum, ex quo etiam inſtrumenta optica elegan- tisſima parantur. Plumbum metallum admodum pondero- ſum, facile ductile,& liquabile, eſt, conſtans ex Mercurio impuro, terra craſſiori, Sale,& Sulphure minus digeſto. 16 Datur in mineris Germaniæ, Hungariæ,&c. nigri- cans,& ſplendens, Bley⸗Glantz/ oder grobſpeiſſig Bley⸗Ertz⸗ Galena pura alias dicta, item Galena impura, terris,& lapi- dibus, mixta, klein⸗glantzig/ oder ſpeiſſig Extz/ eingeſprengt/ mit Berg/ und Spat vermiſcht. Datur& album ac flavum, Bley⸗Schweiff/ quæ tamen venæ ſemper aliquam partem argenti, vel auri, vel, uti Chymici loquuntur, granum fixi, continent. klumbum facile fluit in igne, hincque, in fluore conſti- tutum, menſtruum depuratorium eſt argenti,& auri. Au- rum enim,& argentum, per Saturnum a reliquis metallis depuratur. In fuſione plumbum Sulphur ſuum in auras emit- tit, licam ex. de auro. eno partes lum Chy. xiſiit,& orum co. ti, Ker ftisſima. ur maſſa Speuß/ elegan- ndero- tans ex phure . nigi. fey⸗Er & layr. vymit amen I, uti onkti⸗ .Au. etalls emil⸗ tit, 88(2u) 58 tit, qui Spiritus ſulphureus ſanitati maxime nocivus exiſtit, hincque metallariorum morbus communisſimus oritur, die Huͤtten⸗Katz. Sulphur vero, quod deflagrat in Saturni cal- cinatione, reſtitui poteſt Oleo olivarum. Plumbum calcinatum, cum ſilicibus mixtum, facilli- me in vitrum commutatur, ex quo apparet vis alcalica metallorum,& imprimis Saturni. Hic Saturnus etiam fa- cile ſolvitur ab acidis admodum debilibus, v. gr. acido vini,& vinum ipſum ſic dulce redditur, ⸗ſt inſimul ve- nenoſæ naturx. Legi poteſt de hac re Excellentisſimi CA- MERARlIl, Tubingenſis, Docimaſia vini, in quo examen ejus- modi vini, per lithargyrium dulcifcati, ſiſtitur. NMercurius hæcce fex metalla jam ſequitur, An vero metallum ſit, merito dubitandum. Nam non habet pro- prietates metallorum, hoc eſt, non perſiſtit in igne, ſed ſtatim avolat, nec corpus conſtituit malleabile, vel duétile, uno verbo, eſt corpus fluidum, candidum, ſplendens, ponderoſum, aqua metallorum, conſtans ex Corpore mere alcalico. Nam ab acido ignis ſola dige- ſtione coagulatur, item ab aliis acidis diſſolvitur,& Poſtea ſolideſcit. In corpore humano medicamenta, ex eo Parata gunt, ut antacida. Ut paucis dicam, corpori mercu- riali alcalico deficit tantum principium ſulphureum aci- dum tingens, ita facile mutari poteſt in aurum,& ar- gentum. Reperitur enim in terræ viſceribus& fodinis Hun- gariæ, Carniolæ triplici modo, vel currens, ſive vivus, vel renræ glebis permixtus, vel in mineris, ſive in Cinnabari, ex quibus igne elicitur, per retortam deſtillando. Mercurius dicitur omnium fluidorum calidisſimum & frigidisſimum, chymice,& phyſice. alor Mercuri ex- inde apparet, quoniam nunquam in glaciem mutari poteſt. Ee 3 Frigi- — 86(222) 5☛ Porro frigidisſimum corpus exiſtit. Nam ſi Mercurius in vas quodciam, aqua plenum, immittitur, Mercurius poſtea frigidiot erit ipſa aqua,& quidem:4cies. Nam iacies pon-. deroſior eſt ipfa aqua- Præter metalla jam laudata dantur& venæ mecallicæ, Ertz Stuſfen/ ſemimetalla, haibe Metallen/ ſive metalla non- dum perfecta. Sunt vero emnia jam laudata corpora ita conſtituta, ut quidem diverſorum metallorum partes ſubtiles, perfecte di- geſtas,& fixa tas, in ſe contineant, interim tamen multis aliis, ad naturam metallorum plane non pertinentibus, particulis mintæ exiſtant. Hincque vel funduntur in regulum, werden zum Werck geſchmolten/ vel amalgamantur cum Mercurio, werden verquicke/ vel ſolvuntur,& extrahuntur, menſtruis acidis. Metalla, præter aurum, omnia funt ejusmodi ſe- mimetalla. Nam partes recrementitiæ, in eis exi- ſtentis,(quæ a veteribus Chymicis ſigno⸗†† notantur) impedimento funt, quo minus partes puriores mercuria- les& ſulphureæ arctius ſe invicem contingant, hincque hæ partes recrementitiæ deſtruuntur per Sal lud metallorum, vel lapidem Pbiloſopborum, qui ſapo metallorum eſt,& di- citur. Qugmadmodum enim nitrum fapo exiſtit argenti cupellati, ſo ihm alle noch anklebende Unreinigkeit/ Gruͤne/ und Schwaͤrtze im Fluß abziehet/ und es hochweiß machet: Ita lapis Philoſophorum id præſtat ubique; in omnibus metallis, deflagrando nempe Sulphur impurum,& figen- do, depurandoque, perfectisſime, partem mercurialem. Ad metallica, vel ſemimetalla, pertinet æs ni- grum, Schwartz⸗Kupffer/ ſixe regulus venarum cupri, Kcoriæ venarum æris impuriores, quæ Kupffer„Weit lcun⸗ eoͤ———— —y— arius in Sdoſtea Ls Don. Metallis, alla non- lituta, nt ffecte di Itis alis, atticuli „ werdes Lercurio, enſttuis odi ſe. is exi. antur) curia- wccue allorum, „K4. agenti Hrüne/ ache 4 nibus igen⸗ m. s ni⸗ cupri, Srein licun⸗ 88(233) 88 dicuntur, item Cadmia fornacum, obere/ und mittlere Ofen⸗ Bruͤche/ Diphriges, untere Ofen⸗Bruͤche/ ſcoriæ omnes vi- trificatæ, quæ denuo funduntur, ut exinde vel argentum, vehad minimum, plum bum paretur, Lithargyrium,(Silber⸗ und Gold⸗Glaͤlte /) quod ſunt ſcoriæ, in cupellatione au- r1& argenti reſiduæ. 3 Ad mineras, halbe Ertz Stuffen/ pertinent 1.) Mineræ antimonii, ex quibus antimonium ipſum⸗ paratur. Antimonium vero eſt Species plumbi, quod examina ipſa chymica oſtendunt, hincque dicitur plumbum Philoſophorum. 2.) Cadmia fosſilis metallica nativa, oder Arſenical⸗ 5 Ertz. Ex hoc hoc per calcinationem,& ſublimationem, pa- ratur illud venenum, omnibus notum, arſenicum dictum. Porro, cum arena fuſum, dat ſmaltum, die blaue Staͤrcke. Hinc non ſine ratione concludunt Chymici, quod Cobal- tum ſit minera argenti imperfecta, unreiff Silber⸗Ertz/ ma- gna copia Salis corroſivi mixta, a quo argentum de- ſtruitur,& cum quo inſimul avolat. 3.) Mercurli minera, ſive Cinnabaris. 4.) Minera Cinci& plumbi cinerei, Zinck und Wißmuth⸗Ertzz. Ad mineralia referuntur multifaria corpora, v. g. Druſa, ſive luſus minerales, eine Druͤſe mit allerley angefloge⸗ nen Kieſſen venis nempe Sulphuris& cupri, Fluores minera- les,& omnis generis cryſtallus montana, lapis ſcisſilis, marga, Marmor Glareæ, Spat/ plumbago metallica, Waſſer⸗Bley/ Talcum, uno verbo, omnes fere lapides ter- ræ, in quibus miculæ metallicæ deprehenduntur, die einen metallmiſchen Glantz/ oder Spur/ haben/ tandem& aquæ minerales, in quibus etiam continentur metalla, exem- Pplo aquarum vitriolicarum Neuſoliæ. CAP, 8⁸(us) 58 CAP. VI. De Magnete. D venas metallorum, imprimis autem ferri, ure meritoque refertur Magnes, lapis nigri- cans,&, præ multis aliis, durus, qui affertur ex fodinis Saxoniæ, Bohemiæ, Norvvegiæ, An- gliæ,&c. In hoc lapide variæ proprietates admirabiles ſunt- conſpicuæ,& quidem. d 1.) Quod magnetem alium, item ferrum, attrahat, attractumque retineat,& magnetem quidem, ubi Polus Borealis hujus ad Auſtralem iſlius converſus fuerit. 2.) Hæc virtus attractrix diverſa eſt in diverſis magnetibus Dantur enim magnetes unc. dimid. pondere æquantes,& libram fere ſuſtinentes, qualem in Muſeo ſuo aſſer vat Celeberrimus Lipſienſium Medicus, RIVINVS. E diame- tro dantur alii, libram æquantia pondere, qui vix ſemiunc. ferri poſt ſe trahunt, aut rectius, poſt ſe trahere videntur. Sed, ſentientes cum eruditis, loquamur cum vulgo, facilio- ris intellectus cauſa. 3,) Vis illa magnetis attractiva non in omnibus ejus Partibus ſeſe manifeſtat, ſed tantum in duobus punctis, quæ Polos vocant. 4.) Quæ quidem puncta e diametro ſibi invicem- oppoſita deprehenduntur. 5.) Eo⸗ mnfer 5 nigni ktur ex „An. ſu rahat, Polus Ferſis dere 0 ſuo ame- junc. nkur. llio- jus iis, m, Fo⸗ 88(225) ☛ 5.) Eerum punctorum slitrum Polum Septentrio- nalem, alterum Auſtralem reſpicit. De quibus 6.), Notandum, ecs, Polos nempe, notabili antipa- fhia præditos eſſe, qua fit, ut ramena ferrea, Polo Septen- trionali adhærentia, adhibito alius magnetis Pelo Auftra- li,& ramenta ferrea Polo Auſtrali adaærentia, adhibito alius magnetis Polo Septentrionali, firma naneant, ramenta con- tra vero, a Polo Septentrianali attrada, adhibito alius ma- gnetis Polo itidem Septentrionali,& ramenta, a Polo Au- ſtrali attracta, admoto alius maguets Polo iticlenn Aufta- li, decidant. 7.) Dieectio Polorum magneticorum cum acu cha- lybea affrictu communicatur. Tolliiur vero iterum hæc vis acui communicata, ſi affrictus in plagam contrariam inſtituitur 8.) Is affrictus ſimul hoc præſtat, ut acus, ſitum.⸗ ante ſervans Horizonti parallelum, inclinetur terram verſus, ea ſui ſcilicet parte, quæ affrictum paſſa eſt, altera contra in ſublime paulo aſcendente. 9.) Direétio verſus Polos mundi ita comparata eſt, ut in paucis locis exacte cum Septentrione coincidat, in plurimis autem aliquantum ab eo declinet, quæ decli- natio 10.) Rurſus variat, dum alibi Orientem verſus, alibi Occidentem verſus contingit, imo& 1..) In uno eodemque loco, ſucceſſu temporis, alia deprehenditur. Horum phœnomenorum cauſas nemo, quantum.⸗ ego quidem judico, rectius asſignavit Ingenioßiſſimo CAR- 1E81O, qui, eum in finem, ſequentem præmittit hypo⸗ theſin. Scilicet, juxta ejus iedäkui. materia quadam ſubti- F lis — N₰(226) 8 lis continuo per poros globi terraquei transmeat, ex op- poſitis cœli vorticibus, eaque diverſæ plane naturæ, hoc eſt, materia, ex vortice Septentrionali irruens, alius na- turæ eſt, quam materi, ex vortice Auſftrali influens. Utraque vero, ciſca centrum terræ, curſum flectit, ac ita quidem, ut in duos quaſi ramos diviſa, poſtquam e terra emerſi ſunt, circ: Polos, per quos ingreſſa eſt, iterum coeuntes, in orbem redeat. porro hæc materia, dum per magnetem; in terræ viſceribus deliteſcenſem, tranſit, ſimiles ſibi in eo format poros. His ſuppoftis„cum Carteſio phoenomenorum, ſupra poſitorum, rationes ita ſiſtimus. 4 1 1. Quod attinet tractionem, quam vocant, magnetis, qua alium magnetem poſt ſe trahit, ratio ejus eſt, quia- materia ſubtilis Cafteſii, egrediens ex Polo Boreali unius magnetis, libere tranſit per Polum Auſtralem alterius ma- gnetis,& materia ſubtilis, egrediens ex Polo Auſtrali al- terius magnetis, libere tranſit per polum Sseptentrionalem primi magnetis,& ſic, dum laudata materia utraque, tum ea, quæ a Seprentrione, tum ea, quæ a Meridie venit, libere tranſit ex uno magnete in ſuum vicinum excludit aerem, magnetes iſtos duos interjacentem, quo efficitur, ut aer, a tergo utriusque magnetis exiſtens, eos urgeat, ut tandem ſibi invicem adhæreant. Quod autem magnes etiam fer- rum trahat, ex eadem omnino fit ratione. Ferro enim, cum magnete maxima intercedit analogia. 2. Diverſitas virtutis attractricis, in diverſis magneti- bus obſervari folita, dependet a majori, vel minori, pororum, materiæ ſubtili Carteſii tranſitum concedentium, copia, hoc eſt, ſunt magnetes puriores& homogenei, alienas fubſtantias excludentes,& hinc majori perorum, parti- culis materiæ ſubtilis conformium, numero inſtructi, dan- 1 B e eur — X 0p. , hoc lius na. w. etit, ac quame terum n terre format norum, metis, Goia urius ds ma. rali al- Jalem „tum übere Letem, aer a ndem m fer. nim. neti⸗ rum, opia, lenas pari den⸗ klf — (222) 8 tur quoque magnetes impuriores, alis ſubſtantiis inter- mixti, v. g. filicibus,&c.( Quales audioribus ad eculum exhibebimus) ⸗deoque, per pauciores pœos, materiæ ſub- tili aditum permittentes. Cum itaque in poſteriori caſu, ubi magnetis ſubſtantia disſimilaris eſt, miitæ ejus partes materiæ ſæpius dictæ tranſitum denegent, eamque a ſe reflegtant, non poteſt non inde fieri, ur maznes ejusmo- di minus pondus poſt ſe trahat,— 3. Quxrenti, cur vis magnetis attractiva n ſolis ejus Polis ſe prodat, facile reſpondemus: Nempe irca Ppolos pori ſunt aperti, alibi vero non item. 4. Oppoſitio Polorum magnetiqorum inde petenda eſt, quia materia fubtilis Borealis Meridiem verſus,& Me- ridionalis Auſtrum verſus, per magnetem, infra terram., adhuc abſconditum, progreſſa fuit. Unde. 5. Per ſe patet, unum horum Polorum ad Septen- trionem, alterum ad Auſtrum vergere. 6. Antipathia Polorum cognominum, v. g. auſtra- lis& auſtralis, inde derivanda, quod magnes, in terra ab- ſconditus, eſt lapis, in longam ſeriem, Septentrionem,& Me- ridiem, verſus protenſus. Hinc facile adparet, quod eo poſt- modum confracto, regio Septentrionalis unius conſpirare debeat cum regione Auſtrali alterius. 7. Ratio converſionis adverſus Polos hæc eſt: Ma- gnes, ex terra effoſſus, quoad ſitum, mutatur,&, cum ſitu totius, ſitus pororum, materiæ ſubtili Carteſia næ tranſi- tum indulgentium; quo fit, ut materia prædicta, in ma- gnetem impingens, eum, ob mutatum pororum ſitum, in- gredi nequeat, atque hinc eum ita invertat, ut poros, ſibi febiros, objiciat, adeoque Polos ſuos eum Polis terræ cou- ormet. Ff 2 s. Acus 88(229.) 98 8. Acus magretica inclinat ad Polum terræ, quia- materia ſubtilis, por hunc Polum terræ irruens,& circa globi terraquei cutrum circiter in orbem revertens, Po- fum, per quem atea ingreſſa fuerat, repetit, adeoque, verſus illum indinat, atque ſic eunden etiam ſitum acui, qui per affricsum proprietatem magneticam acquiſivit, conciliat. 61 1 9. Dedlinationem acus magneticæ ita explicamus: Materia ſuttilis, circa centrum terræ materiæ ſubtili, ex Oppoſito venienti, obviam facta, inflexo curſu, ad po- lum terræ, unde procedebat, iterum tendit, ſed non ſervat fſemper viam brevisiimam, ideoque, fluviorum ad inſtar, alveo quaſi obliquo polum dictum repetit, atque hac ratione acum magneticam in eundem ſitum rapit. 10. Nec declinationem hanc variare mirum eſt, ſi alter materiæ ſubtilis ramus, aut potius alveus, pauliſper verſus Orientem, alter pauliſper verſus Occidentem, incli- net. Ita enim neceſſario fiet, ut in illis Iocis acum magneti- cam, quam ingreditur, verſus Orientem, in his verlus Occi- dentem, quodammodo dirigat. 1t. Quod denique in uno eodemque loco, ſucceſſu temporis, dechnatio mutatur, bec non aliunde, niſi a mutato materiæ ſubtilis curſu, in hanse, vel illam, plagam fuccesſive magis vesgente, atque ſic acum magnetieam eodem ſitu mſfruente, denian um eſle putamus, quem- admodum ſmile quid in multis fluviis conſpicimus, eos nempe, poſt aliquod intervallum, via priſtina deſerta, per aliam, ad ſuum ſKopum tendiſſe, CaL. quid & circa ens, b 0⸗ jeoque) am acui dullirl, lcamus. btili ex ad Do. ſorvat Linſtar, ue hac nelt, ſ auliſper „incli gneti- Occi⸗ lcceſſa niſl a Jagam ricam uem⸗ eos per mum longis, inæqualibus, aculearis, 8(229) CAP. VII. Dee a, 2 Succis terræ Sulphureis, & Salinis. : 0 2 8 2 5 S 4 Alia nativa ſunt ſucci terræ, in viſceribus terræ concteti, conſtantes ex particulis utpluri⸗ & anguloſis, compoſiti ex Spiritu acido univerſali, particulis al- calicis, vel terreis, vel metallicis,& aqua- De origine Salium diſputant adhuc philoſophi. Arbitrans tur enim abii, quod Sat um generatio& proventus depende- at a Sale marino' in terræ viſceribus per filtrattonem ab aqua hberato-Aſt, juxcs alios, nitri,& vitrioli, generatio evidenter ad oculum oſtendit, Salium originem eſſe deducendam potius a ſpiritu quodam univerſali acido, aereo, ve thereo. mæva cCreatione ter⸗ Divinum numen quidem in pfi ris Salibus frecundam, reddidit, aſt& gene- ram omnis gene madmodum reliqua cor- rantur in hunc usque diem, que pora wineralis.. Hanc generationem ita fieri, cred bile eſt. Nempe concipio ¹. Solem eſſe corpus igneum maximum, in Cen⸗ tro univerſi a Deo collocatum. 2) Hoc corpus, cum flam⸗ mis ſuis, continuo emutit vapores, qui fine dubio acidæ P natutæ 2 86(zz0) 88 naturæ exiſtunt. 3. Hocce Sal acidum miſcetur materiæ xthereæ,&, cum æthere, defertur in aerem. 4. In aere diſſolvitur magis a particulis aqueis,& ſic deſcendit, cum aore,& aqua, adterram. De hoc Sale primmateriali loquitur HERMS in Ta⸗- bula Smaragdina ita: Deſcendit de cœlo in terram. Pater ejus eſt Sol. Portayit illud ventus in ventre ſuo. Nutrix eſt terra,&c. Quando itaque hoc Sal acidum, quod merito dici- tur occultum illud vitæ pabulum omnium corporum, ad terram pervenit, tunc diſſolvit particulas terreas,&, quo- niam multifariæ terrarum ſpecies dantur, multifaria etiam conſurgunt Salia., Omne evim Sal nativum mediæ naturæ eſt, hoc eſt, conſtat ex Siritu acido volatili,& terra quadam alcalica fixa. Ex omnibus enim Salibus nativis, v. g. alu- mine, vitriolo, nitro, Sale communi, ſemper habebitur Spi- ritus acidus. Hic Spiritus acidus vero non avolat, vel de terra ſua alcalica ſeparari poteſt, niſi proportio acidi& alcalici principii deſtruatur. Sic v. gr. nitrum,& Sal commune, in igne fuſum, fluit, ad inſtar aquæ,& ſemper Spiritum ſuum acidum in ſe retinet. Nam ille detinetur, wird gebunden/ in ſua terra alcalica,& ſic nitrum, in igne fortisſimo tracta- tum, manet nitrum, ac Sal commune quoque manet Sal commune. Quando vero una pats nitri, vel Salis com- munis, miſcetur cum triplo arenæ,& argillæ,& per retor- tam deſtillatur, tunc habebitur Spiritus acidus. Nam pro- Portio æqualis inter Sal acidum,& alcali, deſtruitur. Simile quid fit ſi recipias nitrum,& affundas Oleum vitrioli, tunc nempe, aucto acido, Spiritus nitri, tunquam levius acidum, (Beum ritrioli enim eſt gravisſimum acidum) ſtatim avo- lat, 8(331) 88 matetie lat, juxta regulam chymicam: Aridum fortius præcipitat 1 ia aere mitius. 5... di is, fac m Salium nativorum aüit cum His præſuppoſitis, facile omniu generatio clara reddi poteſt. 44 Nempe Alumen generatur ex ejusmodi Spiritu Fin Ta. acido,& tetra quadam argillacea, lutoſa,& cretacea- d. Datet Hinc fapor ejus auſterus&c adſtringens conſurgit- Nutri Nam quando terra quædam ſigillata, pinguis,& lutoſa, vel etiam cretacea cum acido quodam miſcetur, tune con- tito diit. ſurgit ejusmodi aluminoſum principium. Unde Luenwan rum, ad Rtra⸗es Fräntibur data, in corpore humano etiam acl⸗ zuo. Cringit. 3.— 4.ue Ss., commune partim a Sale marino originem deis. uure ef. Partim generatur ex Spiritu illo acido,&t ex terra quat 29 zaarn magis arenoſa. Reperitur nativum hic in Saxonia, bey Pnhu Querfurt/ item effoditur in fodinis Poloniæ,& Tyroliæ, 5 icitur Sal gemmæ. 4. tur Spi. S di ieer se Focgne Se nativum eſt. Generatur ex Spiritu acido aereo,& terra quadam alcalica, imprimis putrida- ta ſua Nam emne Sal alcali, mixtum cum Spiritu nitri, ſefuin Acalici convertitur in nitrum. Exinde apparet, omne Sal alca une in aptum eſſe ad recipiendum Spiritum acidum ex aere- n ſuum Hinc facili negotio magna sopia nitri, brevi temporis ſpatio⸗ bunden/ Paucisſimis que ſumtibus, ex aere colligitur, in re ceconomica tracta- optimum inſtrumentum. Nam omnis fœcundatio terræ net al a nitro dependet. Hinc& fimus cum terra miſcetur, unice com. eum in finem, ut ejus Sal alcali, acidum aereum, in ſe veet. retor. piat,& ſic poſtea nitrum generetur, quod, aqua pluviali. . ſolutum plantarum proventum uberiorem præſtat. Omnes t⸗ enim plantæ ex terra quadam ſubtili, Sulphure,& Sale, öuit conſtant, quod analyſis chymica ad oculum oſtendir. Dme. Nam V. gr. ignum quoddam deſtillatum dat 4, Phlegma, cidum, 2. Spl⸗ m avo- kt 86(²32) 58. 2. Spiritum acidum, 3. Oleum quoddam reſinoſum,& 4. quod in retorta remanet, Sal alcali eſt,& terra. Quan- do itaque terra nitro fœcundatur, tunc nitrum illud bitu- men terræ,& terram ipſam, magis diſſolvit,& ſic, per con- ſequens, proventus uberioris plantarum cauſa evadit. Nitrum natcivum reperitur, quod, inſtar lanuginis, effloreſcit, ac parietibus,& ſaxis, adh eret, Aphronitrum dictum, quale quid reperitur hic lenæ, beym Teuffels⸗ Loch. Item terra omnis ſtabulorum, Sale alcali urinæ im- prægnata, dat magnam nitri copiam. Arbitratur quidem Beatus SCHELHAMMEROS, in ſuo Tract. de Nitro, nitrum hocce adicendere a viſceri- bus terræ verſus cruſtam terræ: Aſt falſam eſſe hancce opi- nionem, oſtendunt contraria experimenta, ubi in terra nitri, in ſuperiori domus parte conſtituta, nitrum generatum fuit. Hinc apparet exiſtentia nitri ⸗erei. Paratur vero ejusmodi terra, nitrum ex aere copioſèe exhauriens, ſequentem in modum. KRecipe v. gr, caleem vivam, quæ ſponte ab aere in pulverem fuit redaeta, der un⸗ geldſcht in der Lufft zerfallen/ cineres vegetabilium,&, ſi placet, calcem lapidis ſcisſilis, ana, hunc pulverem miſce, ac, ſi vis, adde terram, ex ſtabulis effoſſam, pulveri ſuperiori mifen- dam, fac ſtratum ſupra ſtratum interpoſitis foliis arborum, ut poroſitas hujus maſſæ conſervetur, Porro tege hanc mixtu- ram, ne aqua pluvialis ꝑoſſit extrahere Sal. Sic hæc mixtura, aeri liberiori expoſita, quoniam ex meris alcalicis corpo- ribus conſtat, brevi temporis ſpatio magnam copiam nitri præſtat. Nam Spiritus gereus acidus copioſe intrat, impri- mis, quando hæc maſſa urina, vel brutorum, vel humana, Gæpius humectatur. f2 Vinriolum eſt Sal minerale, auſteri ſaporis, etiam a Spi- ritu noftro aergo proveniens. Hie ſpiritus, pro diverſitate corporum dum, 3 3. Quan- dud ditu- „pet con. adt. aanogil dromtrum Kaffl⸗ urine im⸗ ERUS, in a viſceri- nece opi. erawmti, neratom. e copiole calcem , der uu⸗ üplacet, 3c, Cs, 1 miſcen. dorm, Ut cmixtu- nixtura, corpo. n nitri impti- amana, ma vyi xerſitate pon m 8 233) 88 corporum, diverſos gignit Sales, diverſas partes fulphureas, imo Mercurium ipfum, ac in continuo motu& perpetua actione perſiſtit. 1 Vitriolum conſtat ex Sale acido volatili quidem, ſed gravisſimo, quod fortisſima,& diutisſima, ignis tortura ex- pellitur,& principio metallico venereo, vel martiali. Vitriolum hocce, vel nativum, vel fattitium exiſtit, quod tamen omne, quoad principia& contenta, vere convenit, hac tamen manente differentia chymica, quod in alio prin- cipia metallica magis deſtructa reperiantur, in alio minus. Hinc Hungaricum omnium optimum. Illud enim vitriolum optimum cenſetur, ex cujus capite mortuo amplius parari non poteſt, aut ferrum, aut cuprum. DPorro illud vitriolum laboribus chymicis aptis- ſimum judicatur, in quo magna Mercurii copia exiſtit. Dico, magna Mercurii copia., In omni enim vitriolo Mer- curius exiſtit vivus currens, teſte Baſilio Valentino, qui ex- presſis verbis, Part. 2. operum, in ſeiner Schluß⸗Rede⸗ p. 370. inquit: Oleum vitrioli iſt der Venus Baſtart, hat einen Afer- curium metallicum. Huncce Mercurium ex vitriolo plus vice ſimplici, quinque, vel ſex modis, paravi. Uno verbo, de vitriolo affirmant omnes Philoſbphi Chymici, quod in illo ſint principia activa metallorum, facile ſeparabi- lia, Sal nempe, Sulphur,& Mercurius, id quod& anti- quisſimum Philoſophorum dictum confirmat ita ſouans: Viſitando Interiora Terræ, Rectificando Invenies Occultum Lapidem, Veram Medicinam.— Ad Salia nativa etiam refertur Sal Immoniacum,& Bor- rax. Sal Ammoniacum, aro ν μs, ab arena, dictum, (quoniam olim in Atabiæ, Africæ,& Libyæ, deſertis reper ebatur, vel ſponte genitum, vel ex urina camelorum,) vel ab Ammonis Oraculo, quod ibidem adorabaut gen- G8 tiles, ee tiles. Id quod in præſenti in officinis reperitur, factitium eſt ex urina, Sale communi,& fuligine. Borrax vero, ſive Sal Borracis, adhuc inter arcana chymica numeratur. Nam nemo Chymicorum hactenus Borracem Venetam exacte imitari potuit. Ideo etiam haud dicere poſſumus, quid ſit, an nitri ſpecies, an aliud quod- dam Sal. Sulphura mineralia ſunt bitumina terræ, uno verbo, partes inflammabiles, conſtantes etiam inſimul ex Spiritu acido corroſivo, magis, vel minus, tali, ac Oleo reſmoſo. Ad Sufphura hæc pertinet ante omnia Sulpbur com- munue, quod in mineris venereis, vel nativum, virgineum, ellucidum, reperitur, vel ex mineris hisce excoquitur. Conſtat, cum reliquis, poſtea nominandis, terræ ſuccis bi- tuminoſis, ex principio oleoſo,& Spiritu acido corroſivo- id quod ejus Spiritus, ſub campana collectus, confirmat. Porro huc ſpectat terra illa inſſammabilis, Turfa, Torff⸗ de qua SCHOOCkIUS integrum ſcripfit tractatum. Sunt Philoſophi in ea opinione quod, ubi Turfa præſenti ſeculo effoditur, ibi extiterint alias ſylvæ,& Turfa nihil aliud ſit, quam folia arborum, putredine corrupta. Quam theſin ego neque negare, neque affirmare volo. Quicquid fit, 2 terra ſispburea inflammabilis, quæ defe ctum ligni re- ſtituit in variis locis. e Litbanzbrax, ſeu carbo fosſilis, eſt minerale ſulphu- reum, quo utuntur fabri in fundendis ferris. Aspbaltum, ſive pix Judaica, eſt ſumme reſinoſum minerale, ex terræ viſceribus propullulans,& mari mortuo fupernatans, ex quo colligitur, Fuaccinum 8(285) 8 fadiion Succinum, ſive electrum, ſine omni dubio quoque non ad vegetabilia, nec animalia, referri poteſt, ſed pu- ter atcanz rum Sulphur minerale exiſtit. Hoc enim exinde probatur, DaGtenns quoniam ex terræ viſceribus etiam effoditur. Vid. D. D. lam Mud SCHULZENS Diſsere, de Succino marchico. Sat copioſum in udqued- Boruſſia reperitur. Vid. D. D. HàARTMANNI Tradlat. de Succino. 1 Hocce electrum fluidum liquidum corpus in terræ K feile) viſceribus exiſtit,&, ut fluidum liquidum, quoque verſus mſtarte ſuperficiem terræ propullulat. Hancce aſſertionem enim De, confirmant varia inſecta, muſcæ, ſcarabæi, araneæ, formi- 8 cæ, piſces, ranæ, ſerpentes, grylli,& varia genera vermium, in ſuccino balſamata,& ab omni corruptione ſic præſer- vata. Ds Juibus vmnibus elegantisſima fruſta ex libera- ur aq. litate Amicorum, atque Fautorum nonnullorum Elbin- ineum, genſium poſſideo. Proſtant quoque alia fruſta ſuccini, no- tatu dignisſima, v. gr. duo, in quibus aurum deliteſcit, quitur. u item unum, in cujus centro fluidum liquidum conſpi- roſigo, citur. 4. mnat. Succini quoque proſtant variæ ſpecies quoadl colo- „Toſß res. Datur enim album, flavum, rubrum, nigrum, viride,& a dung variegatum. 1 i ſeculo Tandem in ſuccino vim electricam admiramur. Dum ſud ſit, enim frictione incaleſcit, fruſta chartæ filoſa ad illud at- thelin tractione quadam feruntur. Cujus rei ratio hæc eſt, cquid nempe particulæ ſubtiles, quæ fuccini poros occupant, ni re⸗ a frictione expelluntur, poſtea, finita frictione, ſtatim fucci- num frigeſcit, hinc particulæ ſubtiles denuo ruunt verſus Uphu. Poros ſuccini,& ſic fruſtula chartæ ſecum arripiunt. noſim Ambræa delicatisſimum, fragrantisſimum, ac pretio- voxtuo ſisſimum terræ bitumen eſt. Puie ab aliis dicitur ſucci- Gg 2 num Linaus & 2(36)§8⸗ num orientale,& eſt ſubſtantia reſinoſa, ex albo Haveſcens, vatlis ſtriis nigricantibus mixta. Aflertur ex India Orien- tali, ubi ad littora maris Ethiopici,& Inlulæ Madagaſcar, reperitur. Datur alba, nięra, gryſea,& liquids, quorum omnium alba rarisſima eſſe ſolet. Legi poteſt KLOBII Hſtoria Am- bræ, item ME TZGERI Ambrologia, cum notis LENTILII, item Dominus CHEVALIER in Tract. de Oigine,& Vir- tutibus, Ambræ gryſeæ, gallice deſcripto: Deſczipeion de la Piece ad Aubre Grys. Napbtha,& Petroleum, ſunt fluida terræ bitumina, vno verbo, Olea mineralia, quæ cum aqua propullulant inſimul. Verum,& optimum eſt Babylonicum, quod ſumme igneum, & infammabile. deprehenditur, ad⁴e, Ue louindue ef⸗ fluvia ejus ignea flammam concipiant,& tota hujus Olei ſubſtantia accendatur. Minus pretioſum illud eſt, quod ex Gallia, Italia, Sicilia,& Scotia, ad nos affertur. Interim ta- mon uſibue medicis,& pyrobolicis, ſummo cum fructu, impendi poteſt. In antecedentibus dictum fuit, quod fiant Sul- phura illa ex Spiritu acido illo univerſalt. Hoc probat ipſa anatomia chymica, quæ ex Sulphure communi Spi- ritum acidum, ad inſtar Olei vitrioli corroſivuum, parare poteſt. Porro ſuccinum deſtillatum dat Sal volatile acidæ naturæ, quod cum Spiritu cornucervi efferveſcit. Lithan- thrax, five carbo fosſilis, inter deflagrandum, etiam Spiri- tum acidum fulphureum emittit. Hinc non dubium eſt, quin etiam reperistur in aliis ejusmodi ſulphureis nativis. CAP. reſcons, 4 Onjen. apalcay omnium ori Am. NTILI 1)-&XVW I. tion de ¹ ina, vno inſimul. gneum, ef⸗ jus Olei vuod ex rim ta- Tuctu, 4 Sol- prodat ni Spl⸗ parate acidæ ithan- Spiri- m eſt, tivls. CM 8(37) 9☛ CA P. VIII. De⸗ Aquarum Origine,& Diffè- rentia. A Qua eſt corpus fluidum, ſimplicisſ mum, conſtans ex partibus umodu exiguis; tenuibus, lævibus, oblongis, Hexilibus, lubricis, quæ, inſtar anguillularum, ſibi invicem incum- bunk,& juxta ſe invicem repunt. —— Aqud eh corpus Aaddan. Nam partes ejus funt aKdu diviſæ,& ceterum admodum ſubriles. Hinc facile mo- ventur a materia ignis, ætheris,& aeris. quæ poros ejus occupat. Et quoniam hæc tria corpora ſunt in perpetuo motu ideo aquam, in fluore conſtitutam, perpetuo com- movent. F fuidum ſimpliciſiwmum. Partes ejus enim ſunt uniformes, hoc eſt, quod particalæ aquæ, tot anguillu- le. Chymige quidem aqua conſiderata non poteſt di- ci corpus fimplex, ſed admodum impurum, vel mixtum eſt. Namn omnis aqua, vel millies deſtillata, ſemper- quid de terra relinquit, ex que apparet, impuritates in Gg' 3 aqua 8(233)& aqua exiſtere, ſive ſint terreæ, ſive ſalinæ, ſive aliæx. poſſunt tamen hæc alembicum tranſcendere. Aquæ particulæ admodum funt cæigus. Exiguitas parti- cularum aquearum apparet.) ex ejus penetratione Aqua enim penetrat poros plurimorum corporum, v. g. ligni querni,& reliqui. Item aqua penetrat per poros veſicæ uri- nariæ, per quos aer quam difficillime tranſit. Nam par- tes aeris magis ſunt plumuloſæ, partes aquæ vero anguil- liformes, glabræ,& flexiles, hincque poris corporum ſe magis accommodant. 2.) Exiguitas particularum aquearum exin- de concludenda, quoniam aqua facile evaporat. Nam, dum igais per aquam penetrat, non tantum illam com- movet in ebullitione, ſed etiam ipſam aquam diſſolvit, & ex aqueis particulis bullulas efformat, igne& aere re- pletas, quæ poſtea facile cum aere miſcentur. Etenim aqua millies gravior eſt aere, hincque per ſè in aerem ad. ſcendere non poteſt. Quando vero inbullulas mutatur, vel veſicac, tunc eandem cùm aere acquirit gravitatem. Nem- pe veſica aquea, decuplo diametro malor, globum facit millies majorem,& ſic aqua æque gravis fit, ac aer, adeoque, cum aere æquiponderans, in illo libere moveri poteſt. Aqua non patitur accumulationem. Nam hoc fluit ex na- turæ aquæ, quoniam conſtat ex cylindris oblongis, gla- bris,& flexilibus, quæ ſuſtentantur a globulis xthereis, Hinc etiam neceſſario partes aquæ elabuntur. Aqua ſupra ęlabra corpora libere movetur, nec illis adbæret. Nam ipſe partes aquer quoque glabræ& politæ ſunt. Duorum autem politorum corporum difficilis exiſtit cohæ- ſio, quale quid apparet in vitro, chalybe, argento poli- to, item pennis& plumulis politis anſerum,&c. Aaua fuuit per loco decliviorz. Gum enim aqua con- ſiet ex angillulis, igne, æthere,& aere, mixtis, ſequitur, quod le alix. 38(9) ☛. 3 quod hæ particulæ aqueæ, ſive anguillule, in punctis tantum cohærentes, ad ſe invicem movendum fint diſpo- s Danii- e Aqu fitæ, item particulæ igneæ, æthereæ,& aereæ, aqueis par- g Ugn ticuſis quietem non concedant. Hine fluunt per loca, ſice Ul. decliviora. an har. ddus corporibus aſperis zdperet, v. g. chartæ. Charta agäl enim, per microſcopium conſiderata, ex renuisſimis fila- ſemag mentis, decuſſatis,& multifarie igtertextis, componitur, mmennr quæ filamenta variis diſtinéta funt interſtitiis Hinc „ Jan aqueæ anguillulæ facile replent hæc interſtitia chartæ. m conr— ambiunt ac involvunt tenuisiima chartæ filamenta ‚ideo- Ijalit que charta ab aqua facile humectatur. Aſt a levisſimo ca- lore anguillulæ glabræ& leves iterum a charta ſeparantur. Lee d Aliter ſe res habet vero, quando Oleum chartam- tenind. humectat, ubi ſemper in illa veſtigia remanent. Nam am ad. Oleum ex ramoſis partibus conſtat,& ſic firmior fit im- 7 r, vel plicatio& cohæſio particularum oleoſarum cum fibrillu- Nem- lis& filamentis chartæ. Hinc difficillime, vel plaus non, acl Oleum a charta ſeparatur. 4 due, Aqua eſt inſspiaa, ſive dulcs. Nam partes ejus ſunt e. glabræ, anguilliformes, hincque nervos linguæ minime X na- afficiunt. 3. „ gl Aqua eft pellucida. Pelluciditas a rectilineo po- ſerels, rorum fitu dependet. Nam aqueæ particulæ ſibi invi- cem ſunt æquales, hincque pori etiam omnes æquales& ertr. rectihnei. ſunt. Aqua indefinite poroſa eft. Nam diverſa Salia in ſpatia hæ- ſua recipit,& diſſolvit. Hinc dici poteft liquor, ſive men- oli⸗ ſtrum uaiverſale. Aqua gravis ef. Nam reſiſtit levioribus corporibus, in con. illam immerſis. V. g. lignum Guajacum,& Ebenum=, ltur, in aqua dulci ſubſidet, Abietinum vero ſupernatat. quod Aqud 86(240) 85 Aquæ inferior premitur ab aqua fuperiori, quemadmo. dum aer fuperior premit aerem inferiorem. Hoc quidem eſt contra regulam beripateticorum, qui dicunt, Elemen- rum in ſuo loco non gravitare Aſt partes fuperiores aquæ promi ab inferioribus, infinita experimenta oſtendunt. Sufficiunt nobis tria. n. Sipho vitreus, ein glaͤferner Stech⸗Heber/ cylindro vitreęs capaciori, aqua, vel vino, tepleto, immiſſus,& di- gito in ſuperiore parte clauſus, aquam non admittit: Re- moto vero digito, aqua in ſiphone aſſurgit. Hoc fieri non poſſet, niſi aqua inferior premeretur a ſuperiori. 2. Aquam premere& gravitare in ſuo loco, ex- inde probo, quoniam in Barometro, eo momento, dum in aquam immittitur, ſtatim, a presſione aquæ, altius Mer- curius aſfurgit. 3. Cucurbita, brachio leviter ſaltim in aere adhæ- fens, firmisfime in aqua cum brachio cohærere incipit, ob aquæ presſionem. Aquæ gravitas ubique æqualis eſt. Non enim differt aqua ab aqua, hincque aqua ſuperior æque gravis eſt, quam aqua inferlor. Longe aliter vero ſe res habet, uti jam notum eſt, in aere ubi aer inferior gravior eſt, quam aer ſuperior. Nam aer eſt corpus, quod poteſt comprimi,& dilatari. Aqua vero quidem dilatatur, ſed non comprimitur. Ma- guus Dux Hetruriæ in aula Florentina recipiebat glo- bum aureum cavum in quem, excluſo aere, aquam im- mittebat operculo poſtea firmiter impoſito, malleo contun- debat, hunc globum, ſicque transſudabat aqua, quia ce- dere non poterat, nec impetum ſuſtinere. Hinc patet, quam ſolida ſit aqua, hoc eſt, quam minime poſſit cede- re. ldem contingebat in vaſe argenteo. Aqtid mo. dem bmen. aqur dunt, lindro & dli- t:Re. i non „ex. dum Ner. dhx. jpit, qua qua vec, rior. atari. Ma- glo- Im- un- ce⸗ atet, ede- dhu 88(241) 8 Aqua refrigeratur,& conglatiatur. Refrigeratur v. g. quando Sal ammoniacum additur, vel nitrum. Hæc ſalia- enim, dum ſeſe inſinuant poris aquæ, pastim ejus motum ſiſtunt, partim ignem expeliunt,& ſic minor caloris gradus confurgit. Quando vero omnis ignis expellitur, tunc ⸗qua, alias fluida, motum ſuum omnimode deponit,& ſic redditur ſolida. SENGVERDIVS, in fua Philoſopbia naturali, arbitra- tur, aquam non poſſe aliter ſolideſcere& in glaciem abire, niſi ejus pori repleantur a particulis exiguis, quæ, ad in- ſtar aciculorum,& clavorum, partes aqueas connectant, expulſis prius igneis particulis. Aqua non omnis conglaciatur Nec omnie aauaa une eodemque temporè in glaciem mutarur. V. g. aqua ſtagnans, vel tardius paulo mota, ſubito mutatur in glaciem, aqua vero, celeriter mota in fluvis, difficillime ſolideſcit. Nam. partes juxta ſe invicem haud quieſcere poſſunt.&, dum aqua movetur, etiam ignis, in aqua exiſtentis, motus naud facile extinguitur. Aqua illa, quæ abundat particulis ter- reis, citius coagulatur, ob defectum motus intrinſeci. Aqua deſtillata vero,& ſic purificata, non tam cito congla- ciatur, ob motum celeriorem intrinſecum, ad quem aqua, deſtillatione purificata, diſpoſita eſt. Nam partes ejus omnes ſunt anguilliformes, igne, æthere,& aere, a ſe in- vicem ſeparatæ,& ab his perpetuo commotæ. Illa vero aqua, in qua partes ſunt cubicæ, terreæ, vel aliæ, ad mo- tum minus aptæ, citius quoque in motu ſubſiſtie. Aqua, in qua magna copia ignis exiſtit, plane non in gla- ciem mutatur, v. g. Spiritus vini, nitri, Salis,&t vitrioli. Nam, uti alibi dictum,& comprobatum fuit, hi Spiritus ſunt igneæ naturæ, Hh Aqus ——— ——————— 2 8 5——— — e Aqua in omnibus fore torporibus veperitur. Omnia enim corpora, in igne tractata, vel in inſtrumeniis claufis de- Ktillata, dant humidum quoddam, v. g. omnia animalia, vegetabilia item, lapides, terræ,& nonnulla mine- ralia. Effectus aquæ ex proprietatibus, jam ex- poſitis, appatent. 3 Aaua corpora alia glabra reddit. Ubi enim aſperitas, aꝛbi quaſi valles,& monticuli,& ſic interſtitia, hæc inter- ſtitia repientur ab aqua,& ſic lævigantur corpora, huùmi- dareddlta, à Partienle S1L, o⸗ Snllifarmibus açuxæ. Aqua mundificat corpora. Nam, dum anguillulæ boris corporum ſe inſinuant, connexionem impuritatum cum- eorporibus tollunt,& corpora non firmiter connexa, dis- ſolvunt imprimis accedente frictione, Sale,& principio ponaceo. 2 G. Aqua Aiſſolvit Sælia. Nam aqua in perpetuo motu conſtituta eſt,& ſic, dum anguillulæ glabræ aquæ Salium poros penetrant, quoque acuſeorum connexionem tollunt. Solutio veroilla quam optime contingit, quando, aqua fer- vens eſt, G ſic celerrime ab igne mota. Omnis enim ſo- lutio& præcipitatio quam opeime fit in calido, exemplo lactis, quod, dum fervet, minima acidi quantitate coagula- tur. Ita enim poſtea ex ſero dulcisſimum lactis ſaccharum habebitur. Inerementa,& decrementa, omniums rerum funt per aquam. Hinc nen ſine ratione THALES, BASILIVS VAaLENTL NVS, PARACELSVS, HELMONTIVS,& ipſe BOXLE, crediderunt, aquam eſſe illud Elementum univerſale, per quod omnes nutritiones rerum fiant. Nam, ſi in- aduam 8 7 241) 88 ia enim aquam dulcem aloe immittitur, nutritur aloe, 8e dat ſuc- uſs qe. cum amaricantem, ſi eanna ſaccharifers immittikur, dat dimal faccharum. Sic mihi nota eft hiſtoria de quodam Chymi- nine co, qui vitem in aquam uandam, chymice paratam, immit- tebat,& ſic hæc, per æſtatem ibi decenta, non tantum folia, & flores, ſed& uvas dulcisſimi ſaporis, prodkücebat. HELMONTIVS recipiebarterram, igne prius perfecte in er calcinatam, poſtea aqua elixatam,& ita elementarem qua- ſi redditam, in hac plantabat vegetabile quoddam,& poſtea hume tabat aqua dulci: Sic increſcebat vegetabile. Nertes, Dein terram ſuam iterum(uti antea fecerat) ponderabat: hrer- Sic deprehendebac, quod terra de pondere ſuo nihil ami- mun⸗ ſerit. Interim tamen nutrita erat planta,& Rinc, per con- Ald. ſequens fola aauae. e Dotls Simile experimentum ſuſcepit cum piſce, qui, per a,„ ſolam aquam dulcem nutritus, increſcebat. 3, ds. Item, quando, ad methodum paracelſi, recipitur lapis neipio minor, hicque immittitur in vitrum,& affunditur aqua dul- 11 cis, tunc increſcit ſuccesſive lapis ad ſatis ſenſibilem quan- mota titatem. Hine concludebat Paracelfus, omnia incrementa aom rerum fieri per aquam. e oMunt. Certum tamen eſt, aquam, ſibi relictam,& fo- na fer⸗ lam, non poſſe præſtare omnem rerum nutritionem, im ſo⸗ ſed ſolidæ particulæ aliæ, quas in centro ſuo ſolutas emplo continet, cum aqua, conſtituunt materiam nutri- gula. eionis. 1824 m rum— Veritas hujus aſſertionis exinde patebit. Nempe ſi recipiantur plantæ menthæ aquaticæ,& depurantur ab am omni terra, poſtea una eorum immittitur in aquam-⸗ TL pluvialem, in turri, vel montibus, collectam e hæc en m pu- risſima eſt) altera in aquam deſtillatam, tertia in aquam 1— k fluviatilem, vel fontanam,& quatta in aquam ſtagnantem, 17 Hh 2& ſe- 1 10 quam 88(244) 68 & ſemiputridam, obſervabimus, plantam illam felicisſime increſcere, quæ in aqua fluviatili,& imprimis in aqua putrida, detinetur, longe vero aliter ſe res habebit in plantis illis, quæ detinentur in aqua deſtillata, vel in- aqua, in turri collecta. Hæ enim flacceſcunt,& parum, vel nihil, mcrefcunt. Oanes fermentationes, putrefactiones, vegetationes, acliones vitales, perficiuntur in vegetabilibus,& animalibus, per aquam,& in aqua. Hoc ſuo modo jam oſtenſum fuit, ubi dictum, quod vegerabilia,& piſces,& lapides, juxta experimenta Chymicorum, posſint nutriri ſola aqua. Metallurgi etiam hoc confirmant de metallis,& mineralibus. Metalla enim, in terra magis humida conſtituta, an Waſſerreichen Ge⸗ buͤrgen 7— CIGIAS Se„ G r--gE In animalibus · omnes nutritiones per lympham fieri, quæ vehiculum reliquorum elementorum ſanguinis conſtituit, ab omni- bus Phyſiologis conceſſum eſt. Omnes fermentationes,& putrefactiones etiam ‚fiunt in liquido,& ſic per aquam, Ss in aqua. Hinc hyemali tempore, ubi corpora ani. malium conglaciantur, diun a putredine conſervantur. Nam in omni fermentatione,& putrefactione, aqua dis- ſolvit illa principia, quæ mutuam actionem,& reactionem, præſtant, uno verbo, principia fermentationis. His poſitis, motus aquarum exponendus. Quomo- do vero ille aquarum circulus in Macrocoſmo fiat,& quomodo aqua marium redeat ad fontes, Phyſicis adhuc nondum exacte innotuit. Loci enim ſubterranei ſunt in- accesſi, nec poſſumus oeconomiam, quam Deus ibi admi- niſtrat, adeo exacte perſpicere. Ut vero appareat aliqua- Jis ratio& modus motuum aquarum, luſtrabimus ea, quæ ex hydravlicis potisſimum hic applicanda veniunt. Motus aquarum itaque fit l. Eapſu cisſime 88( 245 58.I dua I. Lapſu naturali, ſemper ad æquilibrium tendente. edit in Ex hoc principio conſtruuntur omnes fontes, in urbibus, del i.& horfis, frequentes, tum ad utum, tum ad luſum, facien- um, ſel tes. Ex quanta enliu altituidine acud cadit, ad tantam iterum aſfurgit, ut ſervetur æquilibrium, quoniam partes omnes pondere ſibi invicem ſunt æquales. Veritatem hujus the- hn ſeos oſtendimus in machina Fig. 78. in qua aqua, perpem lieun, diculariter aſſurgens, globulum minorem, intus excava- jmert, 1 tum, ſuſtinet.. Vchten Huncce lapſum naturalem aquarum adplicant Phy- ſici ad motum aquarum Macrocosmi. Cum enim altitu- nnm, do maris, ubi a duobus littoribus oppoſitis utrinque æqua- de liter diſtat, major ſit, altitudine ejus circa littora, credi- Hoe bile eſt, aquam in montibus ad tantam oltitudinem ad- ginnr. ſcendere, quanta eſt ejus ſupra littora exceſſus, hincque, na in terra diverſimode filtratam,& ab omni Sale liberatam, 5 in montibus, eorumque cacuminibus, fontes largiri poſſe Wam, aquæ dulcis- 4 4 anl. 2. Motusr auarum fit per attradiionem, quam vulgo dixere antur. veteres, ad evitandum vacuum, vt falſo judicaverunt. Ita a dis enim aquaattollitur in puteis, Ziehe⸗und Plump⸗Brunnen/ onem,& ſiphonibus omnis generis, ſive ſimpliciter, ſive diverſimo- de incurvatis, in quibus tamen effluxus aquarum fit ab inæ- uomo. quali presſione aqueæ,& aereæ, columnæ. Nam ſi ſipho, ex at,& duobus æqualibus cruribus conſtans, ita aqua repletur, ut dhuc— ne in uno crure plus contineatur, quam in altero, ſic, ſi in- t in. vertitur perpendiculariter, ne gutta effluit ex utroque cru- ſmi. re, quoniam presſio ubique æqualis eſt, quando vero unum qua- crus in aquam immittitur, tunc in momento aqua ex al⸗ qu⸗ terutro exſtillat, qui effluxus tam diu durat, donec omnia pervenerunt ad æquilibrium. vid. Fig. 79. S0. 0(246) 88 Et motum aquarum in Siphonibus applicare volunt ad declarandum motum aquarum in Macrocosmo, arbitran- toes, quod aqua, per ductus ſubterraneass, altisſimos mon- tes intrare valeat, indeque in certum receptacunlum de- lapſa, hoc repleto, quaſi per Siphones reflexos, exitam in- venire queat, quæ meditationes ſunt Excellentisſimi D. HERMANNI, Profeſf. Francofurt. apud SCHEUCHZE- RUM, Phyſicæ part. 2. cap. 23. theſ. 5l. 3. Azua movetur aeris presſione, quando aqua, per aerem incumbentem preſla, expellitur, quale quid jam Zlibi oſtenſumn fuit. Sic proſtat quoque machina, ſive do- lium, ex quo tria genera liquidorum exſtillant, quando aqua infunditur, quæ aerem, in una parte dolii incluſum, comprimit, compreſſus vero aer, ex altera parte tria con- tenta liquida expellit. . Huncce motum aquarum etiam applicare conati ſunt ad motum aquarum in Macrocosmo. Nam, aerem, in ſpeluncis terræ contentum, per ductus ſubterraneos, quo- que aquam pellere poſſe ad montium cacumina, credunt. 4. Adua movetur per ignem, V. gr. quando ignis ae- rem rarefacit,& aer rarefactus poſtea aquam, per ductus, expeltit, quale quid ex antecedentibus jam innotuit, vel, quando aqua per calorem rarefit,& expellitur, uti hoc oſtenſum fuic in Eolipila. de: Ad prius quod attinet, certum eſt, in ſpeluncis terræ eſſe aerem, certum quoque eſt, exſiſtere ignem ſubter- raneum, hincque aerem fubterraneum, abigne ſubterraneo dilatatum, premere& pellere poſſe aquam ſubterraneam, per tubos ſubterraneos, ad montium cacumina. Vel ignis fubterraneus ſolus aquam ſubterraneam poteſt commo- vere, quemadmodum aqua in Kolipila movetur. Quic- E Conal luncis ubter- raneo neam, 1 ignis 2mmo⸗ E⸗ 2 7 6(247) 8⸗ ., DhrAAan, Quiequid tamen ſit, dantur Philoſophi, qni o: 4 4 commoti hac ratione, quoniam reſolutio nivis,& aqua imbrum, posſit præſtare inundatione HM 1 laria, contra, ob defect 1 3 — efectum A— 2„ fontes,& fumina ab aqua de 4 gionbus, ubi parum, vel nihil p defertis Africæ, pauci fontes,& flumina, reperiantur, ac tan- dem fontes non propullulent in cacuminibus mon- tium, ſed plerumque circa radices, ubi aqua plusvialis, apfum naturalem ſervans, in ſtratis lapidofis,& lutoſis, colligitur,& per confluxum ſuum vel novos fontes con- ſtituit, vel jam exiſtentes nutrit. Hæc ſententia eſt plurimorum recentiorum, cui vero alii opponunt 1. aquam pluvialem,& nivalem, per annum vix tantam eſſe, quanta requiratur ad nutriendas plantas. 1. Aquarun pluviakum,& nivalium penetrationem per cru- ſtam terræ vix ſeſe extendere ad aliquot pedes. 3. Contra, quo profundius quis accedat ad terræ viſcera, eo majorem ibi deprehendi aquarum copiam. 4. Dari fontes in al- tisſimis montibus, eorumque cacuminibus, quale exem- Flum notum ſit de monte Bructero, Brocks⸗Berge/ altis⸗ ſimo fere Germaniæ, quos fontes nulio modo poſſe ori- Sinem ducere ab aqua nivali,& pluviali, quoniam nullibi detur locus, in quo talis collectio aquarum pluvialium,& nivalium, fieri poſſit. Hinc concludunt, quod aqua marium, Per fifluras& canales, abeat verſus viſcera terræ,& 5 hisce, in canalibus, tanquam S;phonibus, iterum ad mon- tium cacumina.— Poſitis itaque hisce difficultatibus, optimum eſt, de- ducere fontium originem partim a ma 5 ri, partim a confluen- tibus aquis pluvialibus,&nivalibus, fimul 7 Puritas 838(248) 8 1 puritas aquarum, earumque gravitas,& levitas, in- veſtigatur quæ a contentis heterogeneis, magis, velminus, coplioſis, provemit. 1. ber Hydrometrum, ſive peculiarem libellam, gradibus diſtinetam. 2 Examinatur Oleo tartari per deliquium. Quoniam enim, uti ex jam dictis notum eſt, in omni aqua conei- neatur Sal quoddam acidum, diſſolvendis variis particulis terreis aptum, ideo hæc terra præcipitatur, ſaturato per aliud alcali acido. 3. Exploratur gravitas,& ſic puritas, aquæ, quando in certa altitudine, v. gr. ad pedam unum, Barsmetrum 4u43 aduam diverſam ſubmergitur. Ita enim ex di- verla a titudine aſcendentis Mercurii habebitur diffe- rentia gravitatis aquarum. Aqua enim gravior magis pre- mit Mercurium, levior minus, uti hoc experimenta oſtendunt. Depuratio aquarum multis modis fieri poteſt, quando in uſum vitæ,& fanitatis, cedere debent,& quidem 1. Ebullitione. Ita enim omnia ovula inſectorum in aqua extinguuntur. 4 . DeVſtillatione. Ita enim partes fubtiliores a cras- ſioribus ſeparantur, untequam vero deſtillatio fiat, viden- dum, an in aquis deliteſcant particulæ aeidæ, ſi hoc, addi- tur tantillum Salis tartari, vel Olei tartari per deliquium, ſin vero aquæ alcalicæ ſint, additur quid de Oleo vitrioli, ita, ut unum Sal extremum ab altero ſaturetur. 3. Filtratione, ſæpius reiterata per terram quandam arenoſam. Ita enim ipſa aqua marina dulcis reddi poteſt. Innotuit haſtenus lapis certus Mexicanus, Filtrum dictus. Hic lapis, qui, ad inſtar ſpongiæ, rupibus, ac petris, in maribus deliteſcentibus, accreſcit, hancce habet pro- prieta- ———— „ 1H tes, in. Iwinus, lbellan, Voniem ua conii- vardiculis urao per quando metrum mexdi- r iſfe gs pre⸗ imenta vando orum a Cfas- viden- „addi- puium, irrioli, andam poteſt dictus . petiis det pro- pniel⸗- 38(249) 88 Prietan emn, ut, excavatus in formam cyathi, poſtea inſerviat ad filtrandas& percolandas aquas. Aqua enim dulcis in. fufa deponit maans epiam impuritatum. Sæpius ergo, per huncce lapidem filtrata aqua din plane elemen- taris redditur, ac potulentum conſtituit, ſanitati conveni- entisſimum. Vid. VALENTINI Muſeum Aluſaprum.. Præter aquas dulces dantur& Medicatæ, Venenatæ, Amaræ, Salitæ, Pitumxinoſæ, virtute lapideſcente peedut.- Sub aquis Medicatis comprehenduntur Thermæ,& Acidulæ, quarum vis in morbis chronicis, ab acido viſcido or- tis, non fatis Iaudari poteſt. Deſtruunt enim omnia Salia aci- da, aperiunt omnes obſtructiones, diluunt& temperant vitia jymphæ ubique. Hinc egregia ſunt medigamenta in febribus intermittentibus chronicis,& præ reliqui tædioſisſima Quartana, in obſtructionibus Hepatis, L.ie- nis, Meſenterii, Menſium, in affectibus nervorum,& im- primis paralyticis, doloribus articulorum, ulceribus anti- quis, ſeſe mirum quantum efficaces præſtant, uno verbo, ſunt fingularia Dei beneffeia, ad conlervandam,& reſtitu- endam, fanitatem miſeris hominibus conceſſa. Acidulæ, a ſapore ita dictæ, originem ſuam, juxta non- nullorum philoſophorum opinionem, ita fortiuntur. Nem- Pe quando aqua, dum a manisd fontium ſcaturigines pro- Perat, transit per terræ viſcera, venasque metailicas, vel alia ſtrata, ſuccis mineralibus imprægnata, illa corpo- ra alluens, particulas ſubtiles, ſalinas, mobiles, vitrioli- cas, martiaſes, ſulphureas, aliasque imbibit, vel vapo- ribus merallicis fulphureis refertur, quæ principia, ita cum aqua inſipida mixta, illam poſtea ſapidam reddunt. Therme ſunt aquæ medicatæ, quæ cum calore, ma- jori, vel minofi, ex terræ viſceribus ſcaturiunt. „ 11. Cau- 44 3 o) 88 3 Cauſam hujus caloris Philoſophi diverſimode ex-. ponunt. Alienim, ab igne upterraneo aquam, in forma vaporum, ad montium cacumina ita evchi, affirmant, qui ignis fubterraneus, quo propior ſit cruſtæ terræ, eo magis calefaciat aquam, quo remisfior calor, eo profundius ignis latitet. Et quoniam ignis ſubterraneus perfiſtere non poſſit ſine pabulo quodam nitroſo, bituminoſo, vel ſut- phureo, ideo thermas, ſimilibus principiis infèctas, depre- hendi, quæ particulæ ita copioſe illis permixtæ exi- ſtant, ut non tantum odore ingrato aquas perfundant, ſed& ductus, ac canales, per quos permeent, cortice& cruſta obducant, vel penitus obſtruant. Exemplo ſint thermæ Carolinæ, earumque incruſtatio tophacea, qua corpora inje cta obducunt. Id quod in aliis fontibus non obſervatur. Alii calorem thermarum derivant a terra quadam cretacea calcinata, quæ incaleſcens aquam transeuntem uoque fervidam reddit, quale quid affirmat LlSTERUS e aquis mineralibus Angliæ. Recentiores, imprimis biga Medicorum,& Phyfi- corum, incomparabilium, BEKGERUsS, Wittenbergenſis,& HOFFMANNS, Halenfis, quam optime judicant, quan- do ſtatuunt 1.) convenientiam thermarum,& acidu- larum, quoad principia,& effectus. 2.) Originem aqua- rum medicatarum tribuunt unice Pyritæ, dem Schweffel⸗ und Kupffer⸗Kieß. Nam pyrites, five a calore ſubterra- neo, ſive ab aere, terram intrante, ſive ab acido illo uni- univerſali, quod in aquis mineralibus,& pluvialibus, deli- teſcit, diſſolvitur, cum incendio, calore,& ebullitione ſumma. Sic principiis pyritæ perfecte deſtructis gignitur Spiritus ſulphureus elaſticus penetrantisſimus,& 3 quod ſe ex. forma , dui mags SIgus e non el lul. depte. 2 exi ddant, ce& fint qua s non adam intem ROS Phyfi- nſis,& Uan⸗ 4 aqua- tfe⸗ erra- Huni. ‚deli⸗ itione gnitur § Kl zood. 838(151) 5⁵ quoddam alcalicum fixum, quæ principia, aquis dulcibus mixta, largiuntur illis vim medicamentoſam, Mirandum ſane eſt, acidulas gaudere ſapore acidulo, cum tamen plane non acida, ſed perfecte alcalia ſint. Nam omma experimenta, quæ cum hisce aquis ſuscipi- untur, ubique locorum hoc confirmant. 1.) Spiritus enim alcalicus eſt,& quando ab aquis, ſpontanea evaporatione, ſegregatur, tune ſtatim acidulæ le- viores redduntur,& corrumpuntur, poſteaque potæ gravant ventriculum, cum contra aquæ, ex ſcaturigine hauſtæ, ven- triculum confortent. 2.) Sal illud gryſeum tartareum, quod in deſtillatio- ne, Revaporatione, acidularum,& thetmarurn, reſiduum exiſtit, etiam alcalicæ naturæ eſt. Nam calcinatum kanit in aere per deliquium. 3.) Aquæ medicatæ, ſive acidulæ, ſive thermæ, pur- gant. Nullibi vero dantur purgantia acida, ſed omnia ſunt alcalica. Acida infringunt potius vim purgantium, exemplo Scammonii Sulphurati. 4.) Aquæ medicatæ aperiunt. Hoc etiam contra narhracn acidorum eſt, quæ coagulant,& obſtruunt. 5.) Aquæ medicatæ omnes, mixtæ cum Syrupo vio⸗ larum hetutam præſtant viridem. Viror vero Syrupi vio- larum ſemper conſurgivab alcali admixto. Acida vero eis conciliant rubedinem. 6) Quando aquis medicatis inſtillatur Oleum vi. trioli, fit ebullitio. Hæc omnia confirmant præſentiam Salis alcalici in aquis medicatis. Acidulæ,& Thermæ, revera non d'fferunt, niſi calo- re. Hic calor in thermis fit, quando incendia pyritæ fiunt copioſiora, ac cruſtæ terræ propinquiora, quando vero MMecesliys pyritæ diſſolvuntur, tunc non Signitur calor, de 11 2 ita — 86(251) its Kunt acidulæ. Plura de hac materia legi pofſunt in Celeberr. BERGERI Tract. de Thermis Carolinis,& HOEF. MANNI Diſſert de Convenientia acidularum,& hermarum, quoad principia,& uſum Aaque ventnatæ fieri poſſunt, dum aquæ fontium tran- ſeunt mineras& vonas cobaldi, aluminis,&c. Amaræ aquæ magis participant de cupro, vel de vi- triolo Veneris. Nam aqua, in vaſis cupreis cocta, quoque amara redditur. Aquæ ſalite, die Saltz⸗Quellen/ duplicem originem habere poſſunt,&. quidem immediate a mari, quam vis hoc magis improbabile eſſe videatur. Nam sal, in aqua marina exiſtens, neque increſcit, neque decreſcit, ſed ſomper maria æqualem falſedinis gradum ſervunt, etſi a pluvia,& fluminibus, aquam duſcem recipiant. Hinc, dum non decreſcit quan- titas Salis in maribus, ſequitur, quod etiam aqua marina immediate haud posſit deferri ad fontes ſalitos. Potius itaque credibile eſt, Salinas dependere a Sale quodam ſubterraneo, quod ab aquis alluentibus diſſol- vitur,& ad ſuperficiem terræ defertur. V. g. circa con- finia Querfurtenſia dantur fontes ſaliti,& ibi etiam in ſtra- tis reperitur Sal gemmæ, qualia exempla Reverendus BüTNERvVs mihi transmiſit.— Dorro Allendorfi ad Salinas dantur fontes ſaliti, qui, quando per æſtatem copioſe pluit, magnam copiam aquæ falitæ dant, item aquam ſalitam, majori quantitate Salium imprægnatam, die Sohle iſt bey naſſen Jahren reicher an ʒWaſſer und Gehalt. Exinde patet, originem fontium ſa- litorum eſſe derivandam ab aqua pluviali,& aquæ ſali- næ aSalibus ſubterraneis nativis, ſfive Sale gemme. Peontes bituminoſi, bitumina liquida evomentes, ſunt Auplicis generis. Aut enim tantum Olea vehunt, aut., Oleum nt in PFP. narum, mtran⸗ de vi. uogue habere magis ſtens, ualem nibus, quan- narina Lale liclol- coh n ſtta. rendus 1 gui aque liom etan nſa⸗ lal⸗ „ſunt aut heum bilia ſentientia v. g. Planta Mimoſa. 88(²3) 58* Oleum, inſimulcum aqua, ad fontium exitus deféettur. Dum enim ab igne ſubterraneo petroleum,& naphtha, de- ſtillarur, vel funditur, hoc inſimul poſtea cum aqua mi- ſcetur. Aquæ, virtute lapideſcente præditæ, uti jam diximus, ſolutam in ſe coctinent materiam margaceam, vel topha- ceam: Illæ aquæ, dum alluunt corpora, terram inſimul, quaſi præcipitando, de ſe dimittunt, haud aliter, quemadmodum aquæ vitriolicæ Hungariæ ſolurum cuprum præcipitant, vel de ſe dimitrunt, quande ferrum in illas injicitur. CApP. IX. De Plantis. Lanta eſt corpus naturale vivens, organicum, circa ſuperficiem terræ creſcens,& ſuccum ſuum nutricium vel ex terra, vel nubibus, vel no- cturnis exhalationibus, hauriens. Multum de vita,& anima, plantarum diſputatum fuit, an nempe vegetabilia ſint referenda inter corpora viventia,& an illis anima competat,& qualis illa ſit, an pure vegetativa, an ſenſitiva. Nam dantur vegeta- Noſtro judicio utique corpora viventia dicenda ve- niunt. Nam gaudent organis, ad vitam, nutritionem,& generationem, neceſſariis, Anima vero plantarum eſt vis n 3 quæ⸗ . 48(334) 8 quædam igoea elaſtica, qur operationibus plantarum, Hoc eſt, vegetationibus, nuetritionibus, ſecretionibus, præ- eſt, uno verbo qur, ut metaphyſice loquar, plantam actuat. Vegetabilia itaque maximam cum brutis convemen- diam habent. Qumadmodum enim animalium corporas funt machinæ, ex diwerſis organis, ad vitam aptis,& ne- geſſariis, compoſitæ: Ita plantæ ſimile corpus organicum gonſtituunt. Ut in animalibus eſt vis quædam ignea elaſtica, quæ eorum anima dicitur: Ita in vegetabilibus quoque. Vt animalia vivunt duplici vitæ principio, uno interno, altero externo, nempe aerèe: lta vegetabilia per vim elafti- cam internam ſeminalem vivunt,& multiplicantur, aer autem, pondere ſuo,& presſione externa. impellit ad plan- tas ſuccos nutricios, igne& calore reſolutos. Animalia generantur ex ovulo: Similiter& vegeta- 6 bilia. 1 1 Inanimalibus datur ſexus: Sexus quoque plantarum, Dex obſervationibus Rhizotomorum exiſtunt, quamvis non niſi analogice. 3MAK Animalla viyunt ad certum tempus: Vegetabilia quoque,& affirmatur imprimis convenientia quercus,& cervi, quorum duratio eadem fere eſſe ſoleat,& exten- dere ſe ad tria ſecula. Kias vegetabilium ex eirculorum numero in trun- co, horizontaliter abſciſſo, dignoſcitur. Notabile enim" eſt, quod circuli hi in Zonis temperatis circa plagam Me- ridionalem magis diſtent, circa Septentrionalem magis conjungantur, ex hac ratione, quoniam venti Septentriona- jes, in plaga Septentrionali poros& vaſa vegetabilium conſtringentes, diſtributionem,& motum ſucci alentis im- pediunt, in plaga vero Meridionali, ob præſentiam Bäl. Ucci A — intarum, dus pra. maGnat. onwemen. Corpordu 15,& Ne. Sänicum. ſtica, qu De ointerno, im elaſti. tur, aer ad plan. t vegeta ntarum, Juamvis gerabiſa lercus,& & exten. in trun⸗ e enim. gam Me⸗ m mags entrion⸗ etabäon lenusim- jam bols uci (2) 68 b fucci,& tubuli, rareſtunt,& ſic, per conſequens, malor,& li- derior, motus,& nutritio. Hoc obſervant curioſi hortulani, qui in transplantations arborum,& inſitionibus ramorum, plagarum ſemper rauio⸗ nem habent, ne ſiat poſtea irregularis motus fucci nutricii.. Ineffabilis& infnita fere datur plantarum multituda,. 8 difterentia, adeo, ut vix unius hominis vita fufficere, ad illa omnia indaganda, ſiquidem, ex obſervatienibus Botanicorum, certum eſt, quod ultra 20000. plantarum ſpecies innotuerint, quæ ingens multitudo,& diverſa Kru- Etura, revera ineffabilem Dei potentiam omnibus ante-⸗ oculos ponunt. Hinc recte Poeta: Præſentem refert quælibet herba Deum. Deus itaque in primæva creatione inimitabiſes animalium, & plantarum, machinas ſtupendas extrusit, ſingunsque con- cesſit potentiam ſe multiplicandi, per vim ſeminalem, in quibus ſeminibus vis elaftica ignea deliteſcit, auæ, quando a calore externo ambiente expanditur,& wmpha humectatur, tunc ex ſtaminibus illis in ſemine comprehen- ſis, nova planta excreſcit, priori in ſtructura fingulorum organorum, exacte fimilis, exceptis monſtroſis illis plantis. Aſt quemadmodum animalia, quando violento mo- tu ſtamina ovuli dilaceramur, monſtroſa fiunt: Ita tale quid fieri poſſe in vegerabihbus quis ſibi non concipiat- Omnis vero differentia vegetabilium dependet a di- verfa particularum, hæc corpora componentium, ſtructu⸗ ra,& tubulorum copia, fitu, connexione, configuratione, qua pro diverſa conformatione in extremis radicibus ex terra diverſos ſuccos ſegregant,& fermentatione qua- dam in ſingulis partibus alterant, Flar⸗ 8938(2²56) Plantæ dividuntur juxta veteres, iater quos Princeps exiſtit THEOPHRASTVS ERESIVS, Lib. I. Hiſtor. Plantar. Cap. V.i.) in Arborem.) Fruticem, 3.) Suffruticem,&.) Herbam. Fundamentum diviſionis deſumtum erac a creſcen- di modo, vel potius a caulis magnitudine, ſabſtantia,& numero. Etenim arbor eſt 2ανος‿εααες‧ quia, a radice, trun- co affurgit ſimplici, in altitudinem maximam. Futex roAuεμεᷣννα, quod caudice multiplici mediocris ſtructuræ in altum aſſurgit. Cremium, vel virgultum, modo ſimplici, modo multiplici caule deprehenditur, lignoſo quidem, ſed humili. Herba Asλν᷑αεκάκα lignoſo deſtituitur caudice, fo- lia ſua ſtatim explicat pone radicem, molliori caule fe- rens ſemina. Hæc diviſio a multis Eruditis in hunc usque diem retinetur, corrigitur tamen a JOHANNE RAIJO, Botani- corum in Anglia Principe, in ſua AMethodo plantarum, emen- data,& autia, ubi expoſuit diviſionem plantarum juxta, recentiores. Dividuntur enim plantæ in perfedlas,& imperſellas. Omnis quidem planta in ſe& ſua natura perfecta eſt. Nam omnes creaturæ ſuam eſſentialem habent perfe- Kionem. Aſt Botanici doctrinæ gratia illas plantas tantum perfectas appèllant, quæ omnes eſſentiales plantarum par- tes posſident, quales ſunt radix, caulis, folium, flos, ſemen. planta imperfecta Phytologis illa dicitur, in qua- jam recenſitæ partes omnes non inveniuntur. primum genus plantarum jmperfectarum conſti-⸗ tuunt Lithopyta, ut ſunt Lithodendron, ſeu corallium, po- rus, fubſtantia coralliis proxima, magis tamen ſoramini. bus pertuſa, Eſcharæ, ſeu Lithophyta, frondes, imitantia, ut Frondiporæ reticulatæ, Fungi lapidei, fungos terreſtres imi- Q—————½ ————— rinceps t.Nlantar. Rerhan, crelcen. ſtantia, F lice dun. L. Futtx ſtructurz ümplci ldem, ſed udice, o. daule fe. zue diem „Jotani. m, emen- juxta- las. erfecta t perfe. tantum um par. , fos, qud conſti⸗ m, po. amini. tantia, neſttes Iml. 36(257) 58 imitantes, Muſci marini lapidei, ut Corallina officinarum, & tandem Hippuris ſaxea. Secundum genus conſtituunt plautæ ſubmarinz ſub- ſtantiæ durioris, tenacis, ligneæ, corneæve, ut Corallina reticulata, R&c. 1. Tertium genus conſtituunt plantæ ſubmarinæ conſiſten- tie molliorus, tant ſper herbaceæ, uti ſunt algæ, Fuci, Mu- ſci marini, Spongiæ marinæ, Alcyonia,&cc. Quartum genus conſtituunt Eungi, qui nihil fere ha- bent commune cum plantis perfectioribus. Nec enim- color eſt herbaceus, nec textura analoga, nec flos ullus, ſemenve. 2 In fungis quidem, ut dixi, neque flos, neque ſemen, appa- ret: Interim tamen nen negandum, quod ètiam ſemina in fungo delitescant, quamvis illa haCtenus a Botanicis non inventa fint. Omne enim quod creſcit, creſcit per vim quandam ſeminalem. Fungi ſunt vel terreſtres, vel arborei, iterum vel lamel- lati, vel lamellis carentes, porro vel clavati, vel pileati, vel glo- 5, ut crepitus lupi, vel memêéranacei, ut Auricula Judæ, vel ramoſi, ut Coralloides. Quintum genus conſtituunt Muſti. Hi, quoad colo- rem, majorem cum herbis habent convenientiam, imo nonnulli folia, flores,& ſemina, gerunt. Dividuntur in aridiores, vel exſuccos, quales ſunt Muſci arborum, item Muſci cruſtacei, ſeu lichenifor- mes, flavi& cinerei, item Muſcus pyxidatus,& ſuccu- lentiores, vel herbaceos, qui fertiles& frugiferi ſunt, conſtant ex foliis,& caulibus, item& radicibus, ut ſunt Lichenes terreſtres, Lycopodium, Adiantum aureum, ma- Jus,& minus,&c. 9, e Kk Sextum 1 828(285) S Sextum genus plantarum impe rfe ctarum conſtituunt plantæ, dictæ capillaret, vel dotſiferæ, quæ ſemina minutistima puls erulenta in dorſo foliorum gerunt. Aad hocce genus pertinent Phyllilis, Hemionitts, polypodium, Filix omnis generis, Scolopendria, Afplenium, Trichomanes, Ruta mu- raria,&c. Septimum denique genus conſtituuat plantæ capillaribus aßpnes, uti ſunt Lunaria bottytis, Ophiogloſſum, Kali ge- niculatum, Lens paluſtris,&c. Dixi antea, quod plantarum perfectarum pars pri- ma ſit radix. Eſt vero radix inferior plantæ pars, quæ, in- ſtar oris& ventriculi, alimentum e terra excipit, & digerit, ac poſtea, pro augenda,& confervanda, planta, reliquis partibus plantarum illum ad- Vehlt. Radices a Botanicis dividuntur 1.) In Bulboſas, quarum fubſtantia ex tunicis, vel la- mellis membransceis, circulatiter fibi mvicem ſuperimpo- Ktis, conſtat. Hinc radices hæ a RA]O tunicatæ vocantur. Vid. ejus Diſfertat. de pariis Plantarum Methodis, Londini, 1696. 2.) In Tuberoſas, five tales, quorum ſubſtantia ſolid, & rotunda, eſt, uti, verbi gratia, racixX ari. 3.) In Sguamoſas, qur ex* plurbus ſquamis, fibi invicem ſuperincumbentibus, conſtant, v. g. radix liliorum alborum. 4.) In Glandæloſas, qux ex radicibus minoribus glo- buloßs ſolidis,racematim inter ſe connexis componuntur, v. g. radix ſaxifragæ albæ- 5.) In 2—— drn dituun nutisſima Le denus llx omnis Ruta mü. lapilliruun „ Kali ge pars pti- ue, in. exdpit vvanda, m ad. s, vella- pempo⸗ FOcantür, Londii, a ſolid, ns, Fbi lorun bus glo⸗ onuntul, *) ln 28(259) 85 5.) In Fbroſas, quæ ex meris fibris compoſitæ ſunt, ut ra- dix hellebori nigri, Vincetoxici,&c. 6.) In Palwmatas, palmam referentes, ut Orchis palmata- 7.) In Genisulatas, ex articulis compoſitas, v. gr. ra- dix Calami aromati, Trifolii fibrini,&c. Nibil dicam de diviſione radicum ratione fubſtantiæ, ubi dividuntur in dariores,& in rundinaceas, five intus cavas, aut, ratione coloris, in zubras, albar,& luleas, vel, ratione ſaporis, in dalces, amaras, auſteras, vel, ratione ma- gnitudinis, in majores, mædiocres,& minimas. Nam hæ diffe- rentiæ per ſe patent. 1 Pundus eſt locus ille, ubi radix cum ſuperna plantæ parte conjungitur. Oanis enim planta conſtat ex radice, ſive parte in- feriori,& fundo, fivèe parte ſuperiori. Nam Botanici ad fun- dum reliquas plantarum partes pertinere affirmant. Caulis eſt pars plantæ, e radice in altitudinem aſſur- gens, cui reliquæ partes plantarum adhærent,& ex qua nutrimentum, ex terra per radicem acceptum, porro iis adducitur. in arboribus,& fruticibus, caulis dicitur truncus, ſive caudex, in herbis syrſus, in frumentis culmus, in legumini- bus,& allis, ſeapus. partes caulis funt 1) cortex, 2) alburnum, 3) l- gnum,& 4) medulla. Cortex radicem, caulem,& ramos, cingit. Hinc exte- riorem plantarum partem conſtituit,&, reliquas plantarum partes cingendo, eas ab injuriis aeris externis defendit. Juxta NEHEMIAM GREWVIUM,& MARCELLUM MAL- PIGHIUM, qui anatomias plantarum ſuſceperunt, de- prehenduntur in cortice imprimis llericuli, ſive veſicu- Ix, aut capſulæ, membranaceæ, Iym pha repletæ, quæ coag- Kk 2 men⸗ 36(260) 6 mentatæ, ad inſtar annuli truncum cingunt, liquoremque quandoque effundunt. Hinc repræſentant quaſi glandulas ſubcutaneas, transſpirationibus plantarum deſtinatas. Aſt, quoniam ejusmodi utriculi per integram plantarum ſub- ſtantiam deprehenduntur, ideo dicendi potius ſunt re- ceptacula ſucci nutricii, in quibus ſuccus vel depuratur, five filtratur, vel alteratur,& quaſi fermentando immu- tatur. Ablata ſic tenui illa cuticula, quæ ab utriculis hiſce componitur, ſequuntur varii ordines fibrarum, Vel tubulo- rum perpendicularium, transverſalium,& obliquarum,&c. Fibræ denſioris fubſtantiæ faſcias conſtituunt alio- rum tubulorum excavatorum, liquore repletorum. Prio- res fibræ, quarum fſubſtantia denſior eſt, poſſunt dici ner- voſæ tendinoſæ. Poſteriores repræſentant vaſa ſanguife- ra. Quemadmodum vero in amimalibus dantur arteriæ,& venæ: Ita& in vegetabilibus ejusmodi tubuli, ſuccum advehentes, hoc eſt, arterixæ,& revehentes, ſive venæ, apparent. Utriculi vero, ſive glandulæ: ſunt quaſi extre- mitates horum duorum generum vaſorum. Tracbeæ ſunt tubuli ſpirales, intus excavati, aerem recipientes, uno verbo, per hæc vaſa vegetabilium fit reſpiratio,& ideo repræſentant pulmones. Quemadmodum vero pulmones in animalibus motum ſanguinis duplicem primario quaſi præſtant, eumque conſervant: Sic& hi tu- buli plantarum aerei, motum ſucci nutricii, per tubulos plantarum valvuloſos, promovent. Plura legi poſſunt in Excellent. D. D. VERDRIES Diſſert. de Circulo ſucci nutri- eii plantarum. Alburnum cortici ſubjacet,& quoque compovitur ex fibris, tubulis, utriculis, atque tracheis. Mollioris ve- go eſt ſubſtantiæ,& immediate lignum cingit. Lignum 88(261) 88 16 Lignum inter alburnum,& medullam, continetur. So. les t. lidioris paulo eſt ſubſtantiæ, ob fibrarum denſiorem, ac walh firmiorem, connexionem. lunt d. Meaulla in medio plantarum latitat, hincque cori& ma- purarn, trix, dicitur. Plantam autem ſine corde tali in vita perſiſtere dinmh. poſſe, confirmant quotidianæ obſervationes vegetabilium, ubi v. g. ig ſalice nutritio,& vita, perſiſtit, quamvis me- lshice dulla putredine ſit corrupta. Hinc confirmatur, quod ſuc- f c cus nutricius plantarum præcipue per corticem abeat- 88 ad plantam. t F In caule excreſcunt Rami, qui nihil aliud ſunt, quam prio. radices, per truncum in unum collectæ,& nunc iterum ci ner. a ſe invicem in aere diviſæ, uno verbo, ſunt radices in nguife. aere. Hoc enim experimentis SOClETAS PARISINA e, R confirmavit, quæ arborem invertebat,& ramos in ter- vccun ram plantabat. Sic ex ramis producebantur radices,& ex vena, radicibus prorumpebant poſtea folia, flores,& fructus. ernie⸗ Extremitatibus ramuli adnaſcuntur gemmulæ, quæ, ſi ſimplices exiſtunt, tantum in unum folium expanduntur. plerumque gemma rudimentum eſt, vel florum, hinc zieleln Trage⸗Knoſpen/ vel novi furculi, hinc per gemmu- m fit- lam, rudimenta novi ſurculi in ſe continentem, fiunt mul- motum tiplicationes plantarum per inoculationes. plicem In caule porro diſtinctio aliqua notanda. Si enim-⸗ hi tu. tantum protuberantia contingit, dicitur geniculum, ſive no- wules dus, aut junctura, ubi pars ſuperior cum inferiori conjungi- unt m tur. Ala vero angulus caulis eſt, quem ramus, vel folium, nuliri⸗ aut pediculus fohi, conſtituit. Hic angulus ſemper vere acu- tus, aut rectus ad ſummum eſt. Capirulum vero caulis ſum- itur a6 ma extremitas eſt, cui utplurimum flores inſiſtunt. dris ſe- Kk 3 Cau- Ligum 36(242) E Caulis vel eeres eſt, vel angulous. Anguloſus ſtriis me- diantibus in certa latera triangularia, quadrangularia, quinquangularia, ſexangularia, aut multangularia, di- vidätur. Caulis pPorro eſt vel ſolidas, vel cavus, ſivé inanis, qua- lis reperitur in frumentis,&c. Volium eſt pars plantæ extrema,&x fibris, atque tra- cheis, compoſita, pedunculo inſiſtens, deſtinata ſecretioni, vel digeſtioni, ſucci nutricii. Nam folia de plantis quid ſecernere poſſe certum eſt. Ideo, quando nutritio planta- zum tempore antumnali ceffat, decidunt. Hinc ſine omni dubio quot folia arborum, tot viſcera ibi exiſtunt, quæ vel ſuccum nutricium, nutritioni florum,& fructuum, de- Kinatum, vel digerunt,& ſic perfectiorem reddunt, vel, ſe- gregando quid de piantis, reliquam partem ſucci nutrticii depurant. Succum nutricium diverſum eſſe in plantis, probant digeerentiæ illæ, quæ in ſingulis plantarum partibus de- renenduntur. Nam quot partèes plantarum, tot diver- ſæ ſubſtantiæ, quoad odores colores,& ſapores. Miran- dum eſt, id quod ego pius vice ſimplici annotavi, ſuc- cum radicis,& foliorum, aloe ſumme amarum eſſe, e flo- ribus autem dulcisſimum exſtillare ſuccum. Hæc differen- tia ſuccorum, juxta veteres, provenit a certo fermento, ſingulis plantarum partibus inexiſtente. Recentiores ve- ro dicunt, hancce differentiam provenire unice a tubulo- rum, in ſingulis partibus exiſtentium, diverſa ſtructura, quæ diverſos ſuccos filtrando ſecernit. Succus vero plan- tarum omnis tria Prass principia in ſe continet, Aauam, Sal,& Oleum quoddam; non excluſis particulis ter- reis. Sal enim,& Oleum, eſt id, quod hyemali tempore plantas a deſtructione imprimis præſervat, Hinc Plan- s me. 1. de„7 4(¹63) 585 4 d plantarum illarum, quarum ſuccus nutricius magis aquνε 3 l fus eſt accedente minimo frigoris gradu, decidunt. Fo⸗ lia vero plantarum refinoſarum hyeme etiam illæſa per- 8- ſiſtunt. Folia dividuntur in Fmylicia,& compoſita. Simplex di= de tla. citur id, quod unicum per ſe exiſtit, compoſitum ex plu- elloni, ribus com ponitur. squid Folium fimplex porro conſpicitur margine velintegro, vél lanta. fiiſſp. Scisſi marginis foliorum tria damur genera: a) Laciniæ- omni tum, cujus marginis continuitas variis laciniis profunde ſcin⸗ quæ ditur. Lacinium autem portio folit eſt, inter duas fiſſuras, ſeu de⸗ profundas ſcifſuras, incluſa, v. in Vite, Quercu. b.) Serrarum, 4 ſe. ſeu crenatum, cujus margo, ad inſtar ſerrænnciſus eſt, v. gein otnicii Ceraſo. c.) Dentuulatum, cujus marginis continuitas ita di- vifa eſt, ut protuberantes foſii partes„animalium dentes obant quaſi repræfentent, v. g. in Taraxaco. d.) Sinunatam»ubi fo- ge. lium in angulos rotuncddos, ſive ſinus, diviſum eſt, v. g⸗ liver- in Ficu. ran. Ppolium ſimplex iferum dividitur ratione ſuæ fub- „ſc. ſtantiæ in Planum, v. g. in Ceraſo, Pingue»ſucculentioris,& e lo. crasſioris ſubſtantiæ, v. g. in Fabarla, Aloe,&c.& Capuu, derenr five Eᷣſtuloſum, v. g. in Cepa. denlo, Fohtum compoſitum ex uno petiolo,& multis foliis, ede. coagmentatur. Eft autem Periolas pars folii, in longifu- ulo- dinem extenſa, quæ folium ſuſtenat,& cauli connectit⸗ Dra Hic duas haber partes, r.) Francum, qul a caule ad foſil mi⸗ dun tium usque pertingit,&e.) Rmos, qui univerlam, folii ſub⸗ huam Kantiam perreptan- 8 81 Folia comf eſita triplicia deprehenduntur, vel digi⸗ tata, vel pennata, vel triangularia. han Dixir⸗tum folium eſt, in quo plura ſimplicia folia in 10 unum petiofi terminum concurrunt, v. g. in Pentaphyllo, hs. Helleboro nigro, Lupino,&sc, Fennsæ 46(164) 5☛ Pennatum dicitur, in quo duo folia ſimplicia in caule concurrunt. Hoc iterum eſt vel narifoltum, ſeu pariter pennatum ubi folia inuno puncto quaſi concurrunt,& coſtæ, ſive petiolo longo, cohærent, v. g. in Faba, Piſo, Vi- cia, vel imparifolium, quando non æqualiter concurrunt, v. g. in Juglande. Porro dividuntur in folia uniformia, & difformia. niforme folium illud eſt, ubi omnia fo- lia inter ſe invicem ſunt æqualia: Difforme folium, ubi folia minora majoribus interpoſita funt, uti v, g. in Fili- pendula, Agrimonia, Ulmaria. Quoad ſuperficiem folia dividuntur in Lanuginoſa-", v. g. in Dictamno Cretico, ſpera, v. g. in Borragine, Spinoſz, v. g. in Labro Veneris, vel Dipfaco,& Nær*ſa, v. g. in pPlantagine. Tandem folia alia ſunt Kacteſcentia, ſive talia, quæ ſuc- cum fundunt, vel lacteum, ut Eſula, Campanula pyrami- dalis, vel flavum, uti v. g. Chelidonium majus. De difte- rentia foliorum ratione ſaporis, odoeris, coloris,& magni- tudinis, nihil dicam. Nam hæ differentiæ facile a Botano- philis propria inſpectione addiſcuntur. Præter folia in caule nonnullarum plantarum con- ſpiciuntur Capreoli, vel Viticuli, quæ ſunt munimenta⸗ plantarum, fructus ponderoſtores ferentium. Spiru- læ enim Capreolorum, dum ſeſe circumvolunt aliis cor- poribus, plantas ſuſtantant. Flos eſt pars plantæ tenuior, inſigni colore, odo- re,& figura, prædita, fructui prævia, eique utplurimum- cohærens, vel illum includens. Flos revera dici poteſt uterus, in quo embryo plan- tæ, ovulo ſuo incluſus, generatur. Hoc enim docet inte- gra florum anatomia. Flores —— —— Ncaule pariter ram,& lo, Vi. cdutrom Kormia, nnla fo- im, ubi in Fili in,, pinoſa, . 8 In a ſuc. yrami- dicke- nagni- otano- m con- penta, Spitu⸗- s cor- odo- um plan⸗ inte⸗ plru a8(267) 95 Fhoros a Botanicis communiter dividuntur in perfe- Kos,& imperfectos, non abſolute, ſed reſpectives tales. Perfecius ille eſt, qui omnes partes, flori competentes, posſidet. Sunt vero pattes floris perfecti I. Folium, ſeù Petalum. a. Stamina, ſive capillamenta tenuiora, ſtylum am- bientia& umbilicum floris componentia. In ſummitate gerunt 3. Ant beras, ſive apices pulverulentas. In centro Horum deprehenditur 4. Stylus, ſive Piſtillum, qui tubulus eſt, utplurimum in capſulam ſeminalem abiens. Diximus antea, forem eſſe uterum, cujus petala quaſi ſunt trachearum, fibrarum,&tubulorum caulis, continua- tiones. Antheræ, ſive apices, quæ ſtaminibus inſiſtunt, juxta nonnullorum mentem, repræſentant, cum pulvillo ſuo, ſomen maſculinum,& ovula, in piſtillo deliteſcentia, fœ- cundant, vel, juxta alios, ſecernunt ſuccos impuros,& ſupemuos ‚nutritioni ſeminis minus aptos. Piſtillum ova- rium eſt, vel potius ipſe uterus, in quo ovula vegeta- bilium maturantur. Haſce, jam laudatas, florum partès tegit,& comple- Stitur, Perianthium, ſive calyx, quæ pars floris tamen in omni- bus non reperitur, hincque pars minus eſſentialis flo- ris dici meretur.— Flores perfecti alii ſunt 1.) Uniformer, ſive regulares. ².) Difformes, ſive irregulares. 3) Compaſéti, vel ex regulari- bus tantum, vel ex irregularibus tantum, vel ex regula- ribus,& irregularibus, ſimul. Uniformus, ſive regularis, dicitur, cujus omnia petala-, aut petalorum laciniæ, tam longitudine, quam latitudine, exacte ſunt æqualia, v. g. Tulipa, Lilium,&c. Septem floris reguſaris dantur claſſes, quas diver- ſus petalorum numerus conſtituit. In quot enim petula L.] flos 6(266) 5 ſos deciduns fua ſponte reſolvitur, totuplex etiam eſt. Hinc. v. Monopetalus 2. Dipetalus. 3. Iripetalus, 4. Tetrapetalus 5. Pentapetalus. 6. Hexapetalus. Reliqui omnes, quorum pe tala ſenarium numerum ſuperant, 7. Pohypetali dicuntur. Cavendum vero eſt, ne laciniæ confundantur cum pietalis. Ad petalorum cognitionem Celeberrimus Germa- norum Boranicus, RIVINUS noſter, in ſua Iutrodutdlione ge- nerali in rem eBerbariam, pag 9). ſuppeditavit duas regulas 1 fundamentales ſequentes: 1. Quicunque flores ſupra fru- ctum haærent, fundo integro, monopetali ſunt, etiamſi ta- les non decidant. 2. Qui in ſinu ſuo fructum fovent, Petalisque, laxius cohærentibus, conſtant, pro numero pe- talorum habendi funt pro Tetrapetalis, Pentapetalis,&c. quamyvis non defluant. Flos perfectus Aiformis, ſive irregularis eſt, cujus nec Petala omnia, nec petalorum laciniæ inter ſe æquales ſunt. Hujus ſimiliter, ut regularis, ſeptem dantur claſſes, nem Pe 1. Monopetalorum. 2. Dipetalorum. 3. Triperalorum. 4· Tetrapetalorum. 5. Pentapetalorum. 6. Hexapetalorum, J. Polypetalorum. 3 Flos monopetalus irregularis iterum eſt vel Par- gatur(juxta alios, Labiatus) rantum, cujus nempe ſamina fine galea protuberant, v. gr. Marum verum, Chamæpytis, vel Galeatus,& Barbatus ſmul, v. g. in Urtica, Lamio,&c. Florum Dipetalorum irregularium exempla noſtris in terris rarisſima ſunt, item Tripetalorum. Aſt hunc de- fectum reſtituit multitudo florum Tetrapetalorum irregu- Larium,(qui, juxta alios, flores Papilionacei dicuntur.) 8.„ 1. 4 Flores hi, quot folia poſſident, tot quaſi partibus gaudent. Superius enim folium vocatur vexillum, inferiu= tarina ——— di. linc. detalas. 3. drom de dicuntur. ur cum, s Germa. ladione ge s regulas Upra fru. amſi ta. fovent, dero pe. alls,&c. ujus nec les ſunt. claſſes, talorum. etalorum, vel Bar. ſamina nzpytis, &c. noſtris unc de. irregu- artibus nferius ℳ/ 4 ☛☛☛‿ 38(257) 56 e carina, duo lateralia aæ, quæ omnia tamen arctisſime con- junguntur, adeo, ut pro Monopetalis haberi poſſint. Uno verbo omnes plantæ leguminoſæ, juxta Rivinum, florem gerunt Tetrapetalum.. Peneapetalorum irregularium claſſem plantæ mbeliferæ maxima ex parte adaugent. Sunt autem illæ, quæ flores fuos in extremitatibus ramulorum caulis geſtant, v. gr. Angelica, Imperatoria,&c. Quæ plantæ etiam a nonnul- lis ſalutantur Feralace«s. Ad Hexapetala irregularia impri⸗ mis pertinent O-chides, Ternium genus florum perfectorum conſtituunt fa- res compoſiti, ſive tales, qui coacervatim e communi peri- anthio prodeunt, arctisſimeque condenſati exiſtunt,& ſig florem, ex allis flosculis minoribus plurimis coagmentatum, efformant. Sunt autem 1. Cempoſiti ex zegularibur tantum, ſive flosculis minoribus Monopetalis, in ſummitate plerumque quinque laciniis diviſis, v. g. in Tanaceto, Petaſitide,&c- 2. Compoſiti ex irregularibus, ſive, juxta alios, ex ſemiflosculis tantum, ut in Cichorio, flore Africano,&c. 3. Compoſiti ex regularibus in medio,& irregularibus in ambitu. Hi flores ab aliis dicuntur Kadiati, vel diſcum radiatum gerentes, v. gt. Hos Doronici, Heliotropii, Bellidis,&c, Biſcus in ejusmodi flore eſt media pars, ex conſertis & compresſis flosculis coagmentata, Radius componitur ex petalis, ſeu flosculis, vel ſεmi. finsculit, excreſcentibus,& margini diſci circulariter appo- ſitis. 2 Flos imperfectus ille dicitur, qui aut folio, aut ſtylo, aut ſtaminibus deſtituitur. Dividuntur 1. in plantas amen- tiferas, ſive tales, quarum flosculi ſquamoſi in nucamenta Ll 2 collecti 88(268) 68. colle Cti exiſtunt, v. gr. flos coryli, luglandis, Caſtaneæ. 2. In plantas fore ſtamineo. Eſt autem flos ſtamineus, qui ex meris ſtaminibus, aut ſtaminibus,& ſtylo, conſtat, qualis deprehenditur in Ulmo, Frumentis,& Gramini- bus,&c. Ad flores imperfe Ctos referuntur tandem plantæ, juxta Rivinum, hore conglomerato, juxta alios, fiore racemoſo, qualis eſt flos Botryos, Atriplicis,&c. ac plantæ dorſiferæ, quæ flosculos granulatos ſparſos in averſa foliorum parte gerunt. semen plantarum eſt pars plantæ annua, flori cohæ- rens, eique ſuccedens, quæ poſtea, a planta ſeparata, terræ- que concredita, novam plantam præſtat.. semina vegetabilium ſunt ovula, quæ in centro ſuo ſtamina tenella totius planræ delineata& formata continent. Hinc, quando poſtea, convenienti tempore, in terram immittuntur, tunc partim ab humido, in terra contento, intumeſeunt, partim calore Solis,& ſubterraneo, foventur,& ſic vis plaſtica, in ſeminibus delitescens, com- mota,& exagitata, novam plantam protrudit. O rula hæc vegetabilium daplici modo proferuntur, mempe vel cum Pericarpio, vel fine Pericarpio- Plantæ illæ, quæ ſemina nuda, ſive ſine capſula ſe- minali, proferunt, vocantur uno verbo Angioſpermæ. HHæ plantæ Angioſpermæ multifariam ſubeunt di- viſionem, quam tamen hic ſubjungere inſticuti ratio non permittit. Plantæ capfulatæ, ſive tales, quæ ſua ſemina in certis thecis, ſive conceptaculis, proferunt, triplicis ge- neris exiſtunt, Sunt enim 1. Siliculoſw, 2. Siliquoſe,& 3. Carnoſa. — Sub Laſtanex. deus, qui ) donſdat, Grawini- m pune, ratemoſi, k urffrs, um parte -ri cohæ. ta, terræ- centro formata empore, in terra erraneo, s, Com- eruntur, Plula ſe⸗ 2 unt di- tio non mina i ſicis ge⸗ 96,& §b (260) 58 Sub Siliculis comprehendunt Botanici capſulas ſe- minales apertas, ſub ſiliquis vero utriculos, ſive capſiu- las claufas. Aſt& hæc genera iterum in multifarias ſpe- cies abeunt, quas quoque ſilentio prætermittam. Carnoſæ plantæ illæ ſalutantur, quæ ſemina ſua in pulpoſa, ſeu carnoſa, quadam ſubſtantia fovent. Ad ejusmodi plantas pertinent 1. Pomiferæ, ut Malus, Pyrus, Frunus, Melo, Cucurbita,&c. 2. Eacciferæ, ut Berberis, Asparragus,&c- CAP. TX. De Animalibus- Nmale bruta ſunt corpora organica, ſenſuu, K motu, prædita. Omnia animalia, præter corpus organicum, quod ma- chinam repræſentat hydraulico- pnevmaticam, principium quoddam vitale elaſticum in ſe continent, quod ad va- rios motus,& ſenſus, hasce machinas vivificat,& im⸗ pellit. Ineffabilis datur animalium multitudo,&, cum re- vera infinita animalium genera exiſtant, ideo Phyſicus, quo ſe vertat in regno animali, neſcit. Nam fingula ge- nera animalium ſpecialem ſtructuram organicam fibi vin- dicant, ſpecialemque motum, uno verbo, ſpecialem ceconomiam exercent, LI 3 Multi- 828(270) 5 Mulcifaria hinc orta èſt animaliu diviſio. Alii enim 1) dividunt anmalia, ratione Ele menti, in quo degum in Aerea, Terreftria, Axuatica,& Auphibia. 2) All!, raione ſtructuræ Corporis,& motus, in Gresſflia, Reptilia, Natatilia, & Vlaulia. 3) Ahi, ratione psdum, in Bigeda, Quadru- peda, Aultipeda, Item in Solidipeda,& fii ipeda. 4) Alli, ratione humorum, in Sanęuinea,& Eſanguia. five Ner voſa. 5 Alii, rationèé alimentorum, in Granivora, Herbipora,& Car- vipora. 6) Alrl, ratione originis, in Oipera,& Vivipera, (quamvis omnia animalla fint Ovipara,) illa diftin- guunt, 1 Nos merito retinemus divifionem ſecundam. Nam Deus pro diverſo motus quem animel præſtare debet, diverfa etiam illis organa, diverſamque, uno verbo, oeconomiam„ conceſſit, Hinc in Volatilibus I. deprehenduntur aly,& plu- mulæ, quibus mediantibus aerem elaſticum diverſimode comprimere valent,& ſic, per conſequens, ſua corpora per aerem transferre. 3 2. Roſtrum avium, ad inſtar coni disſcindendo aerem, quoque motum facilitat. 4 3. Diaphragma in avibus usque ad extremitates os- fis ſacri extenſum eſt, ut eo melius cavitatem thoracis aere ceplere valeant. 4. Hepar in æquales partes diſtinguitur, ut ſic eo melius ſervetur æquilibrium. 5. Veſica urinaria in animalibus deficit,& urina, in renibus ſecreta, defertur ad cloacam communem,&, cum excrementis, ſtatim extra corpus ejicitur. 6. Quoniam nutriuntur utplurimum granis, ideo ſiſices minores devorare ſolent, ut trituratio,&, per hanc, diviſio exaGior alimentorum fat, Nats- 8(2„) 5 lü erm NAatatilium animalium corpora ita ſunt conforma- nt mMe ta, ut organis ſuis motum liberrimum in aqua prædtare tallcne valeant. Nerah Sunt itaque piſces cum aqua in æquilibrio. Ut ve- Lhuch ro hoc æquilibrium ſervetur, Deus illis concesſit veſicam 4) Ali, natarorjam, quæ, acre repleta,& in medio corporè poſi-⸗ e Nerdoſa ta, corpora piſcium cum aqua æquiponderantia- 4,& Cr. præſtat. Vipeh, 4 Ad Natalitia referas quoque Conchas,& Tefludines; a diſtin. quarum imfinita fere multitudo,& differentia, præ reliquis omnibus, admirationem parit. De his in ſpecie egit MAR- n. Nam TINVS LiSTSRVS,& Pater PHILIPPVS BVONANNGH debet, in ſua Recreatione Mentis,& Oculi, Romæ excuſa. verdo, Aad Reptilia referuntur Inſecta, quæ ſunt omnia mi- nima animalcula, non ſanguine, osſibus,& carne, deſtituta⸗ uti nonnulli arbitrantur, ſed omni organorum perfectio- „& lu⸗ e ne, ad vitam, ſenſum, motum, nutritionem,& generatie- corpon nem, ſpectantium, prædita. b Hæc Inſecta non, uti antiquioribus quibusdam pla- 1 erer, cuit Philoſophis, generantur ex corruptione, vel putredi= ü ne, ſed generantur ex ovulis, quemadmodum cxtera ani- ratesee malia omnia, Omnis enim perfectio organorum in hiſce zeis ae animalculis deptehenditur, quæ non caſu, vel fortuitu, quod principium Epicureorum, non autem Philoſophorum Chri- K 2 ſtianorum eſt, contigit; ſed per divinum illucd MVLTIbLI= CAM!Nl. Novimus enim ex ſacris literis,& quidem ex fae cap. VII.& IIX. Genef ex hiſtoria diluvii, quod in Arca Noachi fuerint omnia Inſecta incluſa. Alles Gewoͤrme/ das m;&. auf Erden kreucht. Ex hac ratione, ut ſerventur ſemina. Inſecta fere omnia mirandam exhibent Metamorpho- 5) idee 1 ſfin Nam I. generatur ovaulum; ex ovulo 2. fit Eruca; ex Fruca erhan; 34 Vapba; ex Nympha tanddem vel, vel Scarabaus, vel Papi⸗ Nats- 96(272) 5 Papilio, vel Eobemera. Hanc transmutationem inſe torum oftendere quidem poſſum Auditoribus diverſis in exem- plis: Aſt omnia colligere, infinitus ſane exiſtit labor. Ceterum remitto Benevolum Lectorem ad ſcripta FRAN- CISCI REDI, JOHANNIS SCHNAMMERDAMlII, JoHaANNIS GOEDARTII, SIEpHANI BIANkKARTI, aliorumque hiſtorias Inſe CCorum, qui de hiſce ma- teriis ex inſtituto egerunt. FINIS. INDEX ſectorun in exem. iüdit labor, pta FAAN- ERDAM, NkakII, Cce ma. DM 3 8— 1 IMDEA KRERL M. 47 A. Chates ubi reperiatur? 203 Achatæ color. ibid. 1 uſus, ibid. Acidulæ continent Sal alcalicum. 271 Acidularum& Thermarum convenientia. 250. ſeqc. origo. 249. 251 Acuſtica definitur. 4 dividitur. ibid. Adamantes optimi qui? 202 Adamantis materia. ibid. proprietates. ibid. Adamas ubi reperiatur? ibid. Adlerſteine quid? ¹91 Adſcenſus vaporum quousque procedat? 169 Aer actionem unius corporis in aliud determinat. 156 aliqua reddit volatilia. 5. ſeqq. an omnis posſit ex vaſis evacuari? 160 atmoſphæricus ex quibus partibus componatur? 240 non eſt corpus homogeneum. ibid. quid? ibid. compreſſus expanditur prout gradus ignis adhibentur. 145 comprimi poteſt. 69 comprimitur prout pondera ei imponuntur. 148 continet particulas aqueas, ſalinas, ſulphureas. 162 Salia alcalia. 170 M II cor⸗ 88 0) 568 eorporibus fermentum communicat. 15⁷. ſeqq. eſt præcipuum elaſticum. 147 expanſus retinet idem pondus. 151. feq. in corporibus attritum efficit. 156 in veſica intra campanam ſuſpenſa detentus cur intumeſcat & pondus appenſum attollat? 149 inferior cur ſit gravior ſuperiore? 240 5 Mercurium in tubo Torricelliano ſuſpenſum ſuſtinet. 155 non eſt ſpiritus. 152 omnibus liquidis inhabitat. 157 penetrat per lignum. 30 proprie dictus, ſive primi generis, ex qua materia compona- tur? 146. 146— in ſe eſt immutabilis. 14 6. feq. quando gravior reddatur? 95 quando levior reddatur? ibid. quoad maximam ſui partem eſt aqua reſoluta? 140 ſe inſinuat poris omnium fere corporum ſublunarium. 15ſ ſecundi generis quid? 147 ſerenus eſt gravior, pluvioſus levior. 96. feq. maiorem copiam aquas continet, quam pluvioſiis, 144 fd. fubjectum ſoni eſt. 116 Aere ignem ambiente compreſſo, eur is extinguatur? 160 orbatus ignis cur intereat? Aeri elaſticitas competit. 147. feqq. Aeris altitudo. 166 circulus requiritur ad ignem eonſervandum. 159 columna quo longior eſt, eo vehementius premit. 153 eylindri coeunt, Juando ad terram accedunt. 155 co graviores ſunt, quo terreæ propiores. ibid. elaſticitas unde dependeat? 146 1 elaſticitatis uſus. 152 gravitas. Vide gravitas aeris: in corpogizus ſublunaribus esiſtentis eflectus. 5, ſed. pondus Am! r intumeſca llinet. ß Compom⸗ 40 rium. ijſ lurioſis,1 r? 160 mit. 1) t. 15 es. ibl 6 luh 86(0O) 6 8 pondus quomodo ſe habeat ad aquæ pondus? 9y presſio unde appareat ⁵ 15z requiritur ad ignem conſervandum. 159. ſeq. propria. 14 vis claſtica probatur experimentis. 149 unde? 146. Aerometria quid? 4 Aether non eſt lux. 99 Aetherea& ignea fluida a frigore condenſantur. 66 Aetites quid? 192 Afftergewitter figuræ. 171. generatio, ibid. Ala quid. 261 266 Alabaſtrum quid? 190 Albedinem induunt corpora pellucida fluida, cum ſolide- ſcunt. 109. Albedo in quo conſiſtat? 108 viſui nocet. ibid. Alburni partes. 260 Alburnum deſcribitur. ibid, Alchymia quid? 4— Alchymicorum ſententia de ſapore& materia lapidis Philoſo- phorum. 121 Alkakengi baccæ cur nuda manu contrectatæ amareſcant? 530 Alimentorum diviſio egactior in volatilibus unde? 270 Alteratio dividitur. 38 Aluminis generatio. 231 ſapor unde? ibid..2 Amalgamata Saturni parandi Proceſſus. 33 Ambra quid? 235. ſed. rarisſima quæ? 256 ubi reperiatur? ibid. Ambræ gryſeæ origo. ibid. virtutes. ibid, ſpecies. ibid. Hnonymin. 236 Mm 2— Ame⸗ 86() 88. Amethyſti color. 103 Anamorphoſium in baculis priſmaticis affectio. 104 Anatomia quid? 5 Animalia quare non eodem tempore in vacuo moriantur? 151 Antimonii ſynonymia. 2213 Antimonium eſt ſpecies plumbi. ibid. ex quo paretur? ibid. Antipathia quid? 128 Antipathiæ requiſita. ibid. ſubjecta. ibid. Antlia pnevmatica deſcribitur. 14; dividitur. 14 Antliæ pnevmaticæ inventor. 143 ſtructura. ibid ſeqq. In Antliis pnevmaticis quousque Mercurius, aqua, Spiritus vi- ni, vel Oleum terebinthinæ elevari posfit? 153 Aphronitrum quid? 232 ubi reperiatur? ibid. Atmoſphæra quid? 95. 140. 142 Aqua ad quantam altitudinem in monitibus adſcendat? 245 ceeleriter mota in fluviis cur difficillime ſolideſcat? 24 chymice non eſt ſimplex. 237 conglaciatur. 241 continet Sal acidum. I12— cur ad tantam altitudinem aſſurgat, ex quanta cecidit? 245 cur corporibus aſperis adhæreat? 239 cur diſſolvat Salia. 24 2 cur fluat per loca decliviora? 238. 239 cur humectandi potentiam amittat in fuperficiebus poll- tis? 71 2 cur mundificet corpora? 242 cur non patiatur accumulationem? 238 cur ſuper glabra corpora libere moveatur? 233 deftillata cur non tam cito conglacietur? 241 dulcis unde ſit in puteis? 245 eſt 5 „ —————— 2—y (o) 5 4 † eſt gravis. 239. wonianareſt eſt indefinite poroſa. ibid. eſt inſipida. ibid. eſt pellucida, ibid. 84 eſt primum humidum. 70 in omnibus fere corporibus reperitur. 241 inferior premitur a ſuperiore. 40 in qua ratione refolvatur in aere? 142 motum ſuum deponere poteſt. 142 nivalis de Sale alcalico participat. 170 non comprimitur. 69. 240 non eſt ſimplex. 277 1a, Hpirtsi- non omnis conglaciatur. 241 7 non omnis uno eodemque tempore conglaciatur. ibid. G per terræ meatus ab uno loco verfüs alium fluit. 245 quæ abundat particulis terreis, citius conglaciatur. 241 quid? 237 1 420⸗ dat? 29f definitionis explicatio. 237 letat? 249 quomodo moveatur? 245 quomodo refrigerari posſit? 241 quousque in antliis elevari posſit? 153, reddit corpora glabra? 244. cecidit 2s refrigeratur. 241— ſtagnans, vel tardius mota, cur ſubito mutetur in glaciem 7 241 Aqua(principium chymicum) quid? Ii 3 Aquæ conglaciatio oritur ex partium fluidi juxta ſe invicem- cebus o 6 quiete. 241 effectus. 242. evaporatio quomodo fiat? 238 grauitas eſt ubique æqualis. 140 medicatæ continent Sal alcalicum. 251 33 Circa Aquæ motum Phyſicorum ignorantia. 244 Aquæ motus quomodo flat? 245 Mm 3 par- 3 4 38(0) 58 patticulæ ſunt valde cxiguæ. 238 pondus quomodo ſe habeat ad atris pondus? 95, Mercurii pondus? 76. 3 n 0 propria. 242 ſalitæ ubi reperiantur? 232 thermalis calor unde? Per aquam fiunt omnes fermentationes. 244. omnium rerum incremenca. 242. ſeq. Aquarum amararum contenta. 252 depuratio quomodo fieri posſit? 448 medicatarum origo, ſive generatio. 249. ſeg. Vis 249 puritas, gravitas& levitas qua ratione cognoſci pos- fit? 2483 ſalitarum origo. 252 venenatarum origo. ibid. virtute lapideſcente præditarum contenta. 253 Arbor Dianæ, ſive Philoſophica, quid? 83 Arborem Philoſophicam conficiendi proceſſus. 83. 84 Arbores quomodo multiplicari posſint? 134 Archeus quid? 14 Area. Vide halo. Argenti poroſitas, nigredo& volatilitas unde? 215 rudis albi color. 217 contenta, ibid. proprietates. ibid. gornei color. 216 contenta. ibid. proprietates. ibid. lutei color. 217 contenta. ibid. plumbei coloris contenta. 216 ſynonymia. ibid. rubri artificialis compoſitio. 208 color. ibid. con- 8(o) 98 contenta. 216 .,8 proprietates. ibid. 1¹9 ſplendentis artificialis compoſitio. 203 Argentum cur tandem rubiginem contrahat? 212 datur nativum in notabili quantitate. 216 in igne non adeo fixum exiſtit. ibid. nativum ubi reperiatur? ibid. quid? 215 rude rubrum continet Sulphur paucum cum Mereu- 4 rio. 206 ſumme ductile eſt. 216 Argilla quid? 185 i pos- Argillæ uſus. ibid. Arſfenicum ex quo paretur? 223 Asbeſtus verus quid? 189 ubi reperiatur? ibid. Aſphaltum quid? 224 ubi reperiatur? 234. 253 Aſteriæ quid? 493— Aſteriarum origo. 19; ſynonymia. ibid, Aſteriſmi defcribuntur. 139 dividuntur. B9 Aſtroitæ. Vide Aſteriæ. Aſtronomia quid? 4 Atmoſphæra quid? 95. 140. 14² Atramentum ſympatheticum quomodo paretur? 34 Attractio magnetis unde oriatur? 22 ſuccini unde oriatur? 235 Augmentatio quid? 3) Aurantius color quis? 110 Auri principia. 215 puritas, vel impuritas, quomodo detegatur? 29 De Auri Salani generatione Beccheri fententia. 21 Aurora quid? 16 Aurum 8(0) 5 Autum an produci posſit a Chymicis? cur rubiginem non coöntrahat? z12 definitur. 210 definitionis explicatio. ibid. difficillime a Salibus deſtruitur. 214 eſt metallum fixisſimum in igns. 21z gravisſimum. 210 purisſimum. 212 ſumme ductile, 211 facilius componitur, quam deſtruitur, 214 fulminans quomodo conficiatur? 27 igne folari poteſt reddi volatile. 214 nativum dividitur, 215 ubi reperiatur? ibid. preæ reliquis corporibus incaleſcit. 214. Autumnale tempus cur inſalubre? 165 Balanorum figura. 108 Balſfaminæ fœminæ ſiliqua cur a eontactu disſiliat? 330 Barometri Bernoulliani ſtructura. 91 Boyleani ſtructura. 89 Guerickiani ſtructura gz Hugeniani ſtructura. 91 inventor. 8½8 Morlandiani ſtructura. 91 Phænomena, eorumque rationes. 95 Ramaazziniani ſtructura. 90 ſynonymia. 88 tempore nocturno lucidi ſtructura. 93 Torricelliani ſtructura. 88 Barometrorum differentia in indicanda aeris gravitate unde? 90 vulgarium defectus. ibid. Barometrum definttur. 88 dividitur. ibid, 4 parari poteſt adhibita aqua. 86 Baro- 790 alo⸗ Carbo fosſilis quid? 234 38() E. Baroſcopium quid? 88 Bayle ſententia de propulſione aeris ſonum vehentis. 117 Beccheri ſententia de auri ſalani generatione. 209 Belemnites quid? 191 Belemnitæ color. 191. 193 fynonymia. 192 Boli(terræ) uſus. 185 d Bolus(terra) quid? ibid. Bononienſis lapis deſcribitur. 102. 189 Boramez(vegetabilis) affectio& affectionis ratio. 131 Borrax quid? 234 Boylei ſententia de extenſione actionis ſolis in terram. 164 Bruti partes. 269 Brutis Deus pro diverſo motu, quem praeſtare debent, diver- ſam œconomiam concesſit. 270. ſeq. Brutum definitur. 269 dividitur, 270 Buccinitæ quid? 198. C. Calor quid? 46 unde? 59 Caloris cauſa eſt acidum. 49 effectus. 53. ſeqq. productio. 47 Calyx quid? 265 Cameræ Catoptricæ affectio. 105 Campanæ urinatoriæ uſus. 44. Camphora odorum exhalatione imminuitur, 124 Capitulum quid? 161 Capra ſaltans quid? 173 Capreoli quid? 164 Nn Car- 38 Ce) S8 Carbonum ligneorum damnoſitas. 63 unde? ibide Carina quid? 266 Carneoli color. 20 ſynonymia. ibid. Carneolus ubi reperiatur? ibid. Carnes quomodo conſervari posſint? 176 De Carteſiana Philoſophia judicia. 15 Carteſianæ ſoctæ origo. ibid. principi ia. ibid. Carteſii materia primi clementi quid? 98 materia ſecundi elementi quid? ibid. ſententia de cauſis proprietatis magnetis. 225. ſeqq- venarum metallicarum efformatione. 205 Casſini obſervatio eirca metallorum contractionem& extenſio- nem. 65 Caſtor(ignis) qui? 177 Catoptrica quid? 4 Caulis anguloſus deſcribitur 26½ dividitur. ibid. pantes. 269 quid? ibid. ſynonymia. ibid. Ceraunii ſynonymia. 192 Ceraunius quid? 192 Chalybi elaſticitas competit. 1459 E Chaſma quando contingat 7176 quid? ibid. Chaſmatis cauſa. 176. 177 Chronologia quid? 4 Chryſolithi color. 203. Chryſolithum facere. 201 Chymia definitur. 4 dividitur. ibid. mechanica quid? ibid. 901 medica quid? ibid. metalli. De Cor 00⸗ () 5& metallica d9s ibid. Chymiæ metallicæ ſynonymia. ibid. reſtauratores. 8.— Chymiæ analyſis non eſt genuina. 132. feq. 8 principia dividuntur, 8. ſeq. Chymicorum ignorantia circa Borracem. 234 Cincus non eſt metallum. 210 8 Circulus non eſt meteorum emphaticum. 4/ Clepſydrarum ſtructura. 43 Clypeus quid? 173 Cobaltum quid? 223 Cochlitæ quid“? 198 ſecq. Cœruleus color quis? to 1e.205 Color omnis eft tantummodo apperens..105 extenlio. quid tibid. LColores gemmarum unde? 201 iridis gignuntur in Priſmate,&c. 1 qui. ibid. unde oriantur? ibid. novi conſurgunt, quando particularum& pororum ſitus figuraque mutatur. iu Coloris requiſita. 108 ſpecies. ibid. ſeqq. ſynonymia. 108 De Cometis controverſiæ. 139 Conchæ cur in montibus reperiantur? 181. ſeqq. Controverſiæ Phyficorum de cauſa duritiei. 81 de cauſa glaciei. 241 & Mathematicorum de cometis. 39 Cornu Hammonis quid? 197 ſynonymia. 199 Corona. Vide Halo. Oorpora dura mutari poſſunt in fluida. 33 flexilia ox quibus particulis conſtent? ibid, Nua fluidis netall- 438(o)§8 fluidis æquiponderantia in his neque adſcendunt, ne- ue deſcendunt, graviora deſcendunt, leyiora aſcendunt. 76 fragilia ex quibus particulis conſtent 7 89 in motu non conſtituta inclinant ad motum. 40 mundana dividuntur. 137 omnia diſſolvuntur igne folari. 58 pellucida fluida, cum ſolideſcunt, albedinem in- duunt. 108 3 In Corporibus bituminoſis a celeri attritu ignis oritur. 48 Corporis elaſtici affectiones. 43 eſſentia. 20 Corporum cœleſtium motus quid effteiat? 139 phaſes& eclipſes unde? bid. in minutisfimas maſſulas diviſorum partes retinent figuram, quam in toto poſſederunt. 26 minutæ maſſulæ adhuc alias, easque magis activas, maſſulas continent. 27 Cocpus aqua levius in aqua aſcendit, gravius deſcendit. 76. 69. 19 celerrime motum, quamvis exiguum, magna eflicacia pol- 18t. 45 durum quid? 81 eſt in certo loco. 335 in centro virium ſuarum motricium conſtitutum qui- eſcit. 41 naturale quid? 3 nullum eſt tam ſolidum, quin in poris habeat ignem 57 omne eſt diviſibile in partes infinite parvas. 24. Probatur experimentis. 25. ſeq. omne eſt extenſum in tres dimenſiones& compoſitum ex partidus diverſis. 22 omne eſt fnitunm a29 G omne eſt impenetrabile. 22. 81 omne eſt folidum. 21 omne reddi Potet fluidum. 75. 83 quid? 20 d. Cor- ndunt,n. 8(o 2 E r, lefion Corruptio quid? 3— Cortex defcribitur. 119 1 Per Corticem ſuccus nutricius advehitur. at Corticis partes. 259. ſeq. Coruſcatio. Vide Fulgur. Coſmica quid? 4 .— Creta quid? 192 eüten u. cbi reperiatur? ibid. dur Crux accenſa quid? 173 4 Cryſtallum facere. 201 Cuprum nativum ubi reperiatur. 21z quid? ibid. Curarum magneticarum cauſa. 137. ſeq. .aſ Cylindri aeris. Vide Aer- tes tetinent D. 45 19- Dacyl(lapidis) color. 191 gis acing origo. 191. feq. ſynonymm. 192 376,69.N9 Deargentatio quomodo peragatur? 32. ſeq. Gcacis pol- Deauratio quomodo perficiatur? 32 Dendritæ generatio. 188 Denſitas quid? 129 Dentes canis carchariæ fuerunt dentes huitus piſcis. 197 tutum gui ubi reperiantur? ibid. Dentium canis carchariæ ſynonymia. ibid. 4 Depuratio aquarum quomodo fieri posſit? 248 tigpem ſf Deus eſt omnium motuum cauſa prima. 40 .Probauu DPiaboli Carteſiani quid? 69 Diminutio quid? 38 Dioptrica quid? 4 Diſcus(in flore radiato) quid? 267 Dolium quid? 173 1 Draco volans quid? ibid. Dulcis aqua unde fit in puteis? 245 ſapori in quo conſiſtat? 1at Cor⸗ 12*☛ Nn 3 63 4 7 Duri- ompolrun 88 Co) SE Duritiei caufa. 81 univerſalisſima videtur eſſe aeris presſio. 3— forte cbncurrens eſt humdi expulſio. ibid. partium terrearum in poros intruſio. ibid. . „·–“ Duxrities quid? 81 Ducum corpus quid? ibid. Eccho cur remisſioc ſit ſono directo? I8 cur tardius, quam ſonus directus, Petcipiatur? ibid. quid t ibid. ubi contingat? ibid. Echinitæ deſcribuntur. 498 Eclipſes corporum cœleſtium unde? 59 Efferveſcentia unde 7 156 Effluvia dividuntur. 142 Vide Vapores& Exhalationes. In Effluviis admodum exiguis magna eſt efñcacia 28 Effluviorum cauſa. 163% diverſitas. 162. 164 effectus. 161 locus, ibid. Eißgruben quam profunde fodi debeant? 164 Elaſtica vis aeris Vide Aer. Elaſtici corporis affectiones. 43 Flaſticitas quid? 42 Elater quid? 42. 146— Elaterum aeris figuræ non poſſunt exacte deſcribi. 146 Electrum quomodo paretur? 220 Vide fuccinum. Embryo quare fulmine pereat matre ſuperſtite? 5t Entrochi etymologia. 193 origo. ibid. ſynonymia, ibid, Eſcharæ quid 256 . bid. nin hotas ii, Exhalationes& vapores qu oh o Euthyophonica quid? 3. ousque aſcendant in adre 165 Tuaa 44. BFn Experientia quid? 18 Experimentatoris requiſita& ibid. Experimentorum requiſita, ibid. uſus. Præfat. p. E. 2⸗ — F. 8 Fabri( Honorati) ſententia de ratione generationis colorum Io Fatui ignis ſynonymia. 173 Fatuus ignis quibus in locis generetur; ibide quis ſit? ibid. unde dicatur? ibid. Fax(meteorum) quid?7 17 Fermentatio quid? 38 unde? 156 Permentum(principium chymicum) quid dI Ferri natura in magnete obtinet. 124. 126 principia ſunt admodum volatilia. 219 Ferrum ab antimonio in ſcorias abit. ibid. cur tardisſime fluat? 204 quid? 218 ſuccesſio comburitur? 219 ubi reperiatur? 218 Eila meteora quid? 167 Eixare quid? 1/8 Fixarum fubſtantia ignea. 138 Fixatio unde? 158.2 4. Flamma eſt ponderabilis. Sz liberius aeris commercium expoſcit. 5T pro mutatione Sulphuris colore mutatur., 1144 Flamma(meteorum) quid? 172. 0 583. pattes 4 8 Co)&. partes quo magis ab aere comprimuntur& commoven- tur, eo vehementius ardent. 52 Flavus eolor quid? no 4 Flexilia corpora ex quibus particulis conſtent? 183 Flores dividuntur, 265 monopetali,&c. quomodo cognoſcantur? 266 papilionacei quid? ibid. perfecti compoſiti definiuntur. 267. dividuntur. 265. 267 ex regularibus tantum quid? 26 dividuntur. 265 A quid? 164„ quomodo conſervari posſint? 156 radiati quid? 267 Floris difformis ſynonymia. 266 perfecti partes. 265. uniformis ſynonymia. ibid. Florum perfectorum compoſitorum ex regularibus tantum ſy- nonymia. 267 Flos dici poteſt uterus. 264. ſeq. difformis dividitur. 266 monopetalus barbatus tantum quid? 266 dividitur. ibid. labiatus tantum. Vide barbatus tantum. quid?7 266 imperfectus definitur. 267 dividitur. 267 irregularis. Vide difformis. perfectus quid? 264 quid? ibid. regularis. Vide uniformis. ſtanniatus quid? 268 tetrapetalus in quibus plantis repeciatur? 2 6„ uniformis definitur. 265 dividitur. 265., feq. Fluida Fol F 8(o) 58 Wmoken. PFluida ignea& ætherea a frigore condenſantur in arctius ſpa- tium. 66 Fluiditatis cauſæ. 75 In Fluidorum graviorum, per minue gravia deſcendentium, lo- . cum hæc ſuccedunt. 79 56 Fluidum corpus quid? 74 omne conſtituit libram naturalem. 75 Focus ſpeculorum cauſticorum quid? 50 Folia dividuntur. 263. ſeq. 5 b 16, plantarum quarundam cur a minimo frigore decidant? 262. ſeq. 4 54 cur autumno decidant? 262 Folium compoſitum definitur. 263 ſubdividitur. ibid. denticulatum quid? 263 difforme quid? 264 digitatum quid? 263 laciniatum quid? ibid. deum f⸗ lacteſcens definitur. 264 dividitur. ibid. pennatum quid? 264 quid? 262 26 ſcisſi marginis dividitur. 263 ſerratum quid? ibid. barbatit ſimplex definitur. ibid. ſubdividitur. ibid. ſinuatum quid. 263 uniforme quid? 264 Fontes bituminoſi dividuntur. 252 Fontium aquæ dulcis origo. 245 bituminoſorum, oleum cum aqua continentium, origo. 253 . in cacuminibus montium origo. 245 origo. 247 ſalitorum origo. 252 O0o Forma Tluica 86(6) 6 Forma accidentalis ne⸗ 12 definitur. 11. 17 G Ar definitionis explicatio. 12 dividicur. 12. 13 122 eſſentialis quæ? 12 immaterialis quæ? ¹3 in quo conſiſtat? 18 materialis quæ Dibid. Formæ materialis origo? ibid. Fofſæ ad glaciem refervandam quam rökin e eſe debeant 116⸗ Fragilia corpora ex quibus Particalis conſtent? 83 Erigoris cauſæ. 65 damnum. 66 Frigus conſtringit omnia corpora. 6 5 eſt ens poſitivum. 64 94 2ob eſt inimicus fanitatis. 66 — quid? ibid. Fructus quomodo eonſervari posſint? 156 Frutices quomodo multiplicari posſint? 134 Fuͤrſtenbrunns proprietas. 194. fed. Fulgur qua ratione excitetur? 170. feq. 4 Fulguris generatio. 171 Fulmen quid? 171 unde generetur? 170. ſéeq. Fumus quid? 52 11 Fungi dividuntur. 257— etrefacti fuerunt, veri fungi. 19 B½ Wal Furni, fumo non moleſti,& m fiuch conclave brevi tempore paucisſimisque ſumtibus ea Acherdish ſtructura. 53 G. S m Galenæ obſcure fplendentis contenta. 21 Gemmæ. Vide Lapides pretioſi. Gemmarum colores unde? l. 205 1 Generatio quid? 37— Geniculum quid? 261 Ct⸗ Hal eant 164 tempole . 1 9 Ceos 428(o) 58 Geodes quid? 191— Geographia quid 2 4 5 De glaciei cauſa Senguerdii ſententia 241 A9 Glacies oritur ex partium fluidi iurta ſe invicern quiete, ibid. Globus terraqueus. Vide terraqueus globus, Gloſſopetræ fuerunc dentes piſcis? 19 aar. ubi ecaudJ ibid. 21 5 889 Gloſſopetrarum ſynpnymia, ibid. Granati color. 202 Granatus quid? ibid. Grando quid? 169 Gravitas aeri competit. 152 aeris ad elevationem aquæ in fontibus confert. 246 eſt cauſa cunekionis hemiſphæriorum. quæ edu- cto aere inter ſe cohærent. 133 bic. major eſt circa terram. 155 probatur. 96. 152 E videtur eſſe cauſa univerſalisfima duritiei eorpo- rum. 82 5 n aquatum qua ratione cognoſci posſit? 248 diverſa corporum unde oriatur? 85 quibusvis competit corporibus. 75 185 quid? 84 Sravitatis cauſa. 85 4 Pręportio, quæ inter metalla&c alia 1 cedit. 210. 211 8 Gypſum deſcribitur. 189 ubi reperiatur? ibid. H. Halleji ſententia de vi ſolis. 16 Halo definitur. 177 dividitur. ibid. Halonis cauſa efficiens. ibid. Hammites, Hammonites quid? 191 Helena ignis quid? 174 „ corpora inter- Oo 2 Helio- 38 00) 5E Helioſcopium quid? 107 quomodo componatur? ibid. Helmontii(Jo. Bapt. van Jaſfeclæ. 14 impugnator. ibid. ſententiæ. ibid. Hemiſphæria, educto aere cohærentia, cur difficulter in vacuo ſeparentur? 154 bi 1e Hemiſphæriorum connexio, qua educto aere cohærent, ab aeris presſione oritur. 153 Hiatus cauſa. 176. ſeq quando contingat? 175 Huͤtten⸗Katz, metallariorum merbus, unde? 226 Humidi corporis particularum figura. 70 Humidum corpus quid? ibid. Hyacinthi color. 103 Hydraulica quid? 4 Hydrometra. 77. ſeqq. Hydrometrorum ſtructura. 79 ufuũs. 77 Hydroſcopia. Vide Hygrometra. Hydroſtatica quid? 4 Hygrometra naturalia quæ? 74 quid? 72 Hygrometrorum materia aptisſima quæ? 77 ſtructura. ibid. F Jaculum ignitum quid? 172 laſpis quid? 203 ubi reperiatur? ibid. Ichthyolithi quid? 197 ubi reperiantur? ibid. Idioſyncraſia quid? 129 Ignea& ætherea fluida a frigore eondenfantur, 66 Ignem ——— ᷓ—— d——— 88(0) 98 h Ignem producendi modus. 59 1 Ignis a materia ætherea& luce parum, vel nihil differt. 55 ad motum& expulſionem effluviorum multum confert. 125 conſtat ex corpuſculis minimis. 55 dividitur. 56 5 erraticus. Vide ignis fatuus. nrent, bai eſſentia eſt acidum. 49 eſt cauſa omnium fere motuum. 55 eſt corpus. ibid. eſt in omni loco ſenſibili, ſemperque, 56 fatui ſynonymia. 173 fatuus quis ſit? ibid. ubi generetur? ibid. unde dicatur? ibid. habet gravitatem. 86 lambens quis ſit 2173 quomodo generetur? ibid. liberius aeris commercium expoſcit. 5 1 non eſt genuina corporum naturalium clavis analytica. 6 4+ nutrimenta. 62 origo. 48. 59 abula mixta quæ? ſ⁊ pabulum dividitur. ibid. purisſimum quod? ibid. quid? 46 ſolaris conſtituitur corpuſculis ſolidisſimis. 57 diſſolvit omnia corpora. 58 eſt ſubſtantia? 57 per ſpecula cauſtica collectus, line alimento per-⸗ ſiſtit. 58 fubterranei ſpiracula. 59 fubterraneus quid? 58 quomodo eonſervetur? 59 unde? 58. feq. veſtalis quid? 51 Pren 90 ntet in nian Igni- 2 . S(0) 5 Ignita meteora unde generentur? 169. ſeq. Ignorantia Chymicorum circa Borracem. 234 1 Philoſophica circa modum univerſalem applicandi Matheſin rebus Phyſicis,&c. 16 Phyſicorum circa animam. 39 circa formam. 13. 18 4 circa Salem. 119 Impenetrabilitas quid? 22 Inſecta quid? 271 Inſectorum generatio. ibid. metamoörphoſis. 271 ſeq. Iridis cauſa. 175. ſeq. colores gignuntur in priſmate,&c. 175 qui ſint? ibid. unde oriantur? ibid. Iris non niſi pluvioſo tempore cernitur. 175 uando in aere apparsat? ibid. Judaicus lapis quid? 193 Junctura quid? 261 Iuppiter eſt opacus& denſus, 138 lumen a Sole fœnoratur. ibid. K 8 Klapperſteine quid? i91 „ L. Lac lunæ quid? 168 Lacryma vitrea, in apice fracta, cur tanto cum ſtrepitu in pulvs· rem reſolvatur? 28 1 Lambens ignis ex qua materia& quomodo generctur? 275 quis ſit? ibid. 3 Lambentis ignis exempla. 74 Lampades æternas quid conſtituerit? 5i Lancea ignita quid? 172 d* L3i Lapidem Philofophorum 8.nit Raymundus Lullus. 8 policau er Sale aereo parari poſſe affirmat Bal⸗ duinus. 10 Lapides dividuntur. 188 3 ex fluido quodam generantur. 28 pretioſi ex fluido quedam generantur. 199 quid? ibid. definitionis explicatio, ibid. ſunt ſucci minerales& metallici, 202 Lapidis Belemnitæ color. 191. feq. origo. 107 fynonymia. 192. ſeq. fulminaris ſynonymia. 19⸗ ophitæ uſus. 290 De Lapidis Philoſophicl, ſive Ph lolophortun, Keet Alchymico- rum ſententia. 211. ſeq. 227 Hpore& materia Alchymicorum ſententia, 121 ſy 1Onynln⸗. 8— 3 Lapidis ſympathetici præparatio. 133 G 8 ufus. ibid. 4 Lapidum character. 187 generatio. ibid. Lapis Bononienſis deſcribitur. 102. 189 Corleus delerih ihe 190 fulminaris quid? 192 44 Judaicus qui 85 193 Lyncis quid? 192 in pules⸗ ophites ubi reperiatur 7 100 Philoſophicus an ex ſtellarum aerearum materia Parari 1 m Posfit ¾ 1/75. 4 3 dui 17 212 Specularis ubi reperiatur 7 189 Laternæ ma gica affectio. 160 partes, ibid. 2 LSvig quæ? 85 Lapi LS 6(o)£☛ Levitas aquarum qua ratione cognoſci posſit? 248 omnis eſt reſpectiva. 86 quid? ibid. Libra apogæa quid? 87 horizontalis quid? ibid. perigæa quid? ibid. horizontalis& perigæa examinandæ corporum gravitati inepta eſt. ibid, Ligni fosſilis bituminoſi varietas, 195 Lignum(pars plantæ) deſcribitur. 261 Liquida cur in vacuo diverfimode ebulliant? 157 Liquidorum in corporibus viventibus motus& effectus. 164 Liquor in tubo perpendiculari, una extremitate clauſo, ſuſpen- ſus manet. 45 quare in tubulis, utrinque apertis,& in vaſculum cylin- dricum liquorem continens immisſis, ſurgat ultra li- quorem, in vaſculo contentum? 15 Liſteri ſententia de thermarum calore. 250 Lithanthracis uſus. 234 Lithanthrax quid? ibid. Lithargyrium quid? 223 Lithophyta quid? 195 ubi reperiantur. ibid. Lithoxylorum, five lignorum in lapides transmutaterum, va- rietas. t95 Loci ſaburroſi& ſublimes cur ſint ſalubrires, 165 Locus competit corporibus. 35 quid? ibid. Lucem eo majorem edunt corpora trita, quo ponderoſiora. 56 a Luminis modificatione colorum repræſentatio dependet. 108 Luna fixa quomodo paretur. 215 fulminans quomodo paretur? 214 quomodo per tubos opticos conſpecta apparcat? 39 Lunæ phaſes unde? ibid. Lunam nubes repræſentant. 177 Luſus 38(o) 88 Luſus naturæ an detur? 184 Lux a materia ætherea& igne parum, vel nihil differt. 5 differt ab igne, ut non calens a calente. 56 quid? 49 Aaorodd producatur? 99 M. Machinæ Papinianæ effectus. 54 etymologia. ibid. inventor. ibid. ſtructura. ibid. us. 164 ſynonymia. 1bid. luſpen- Magia artifcialis definitur. 135 dividitur. ibid. im cylin⸗ diabolica quid? 136 ultra l. mathematica. Vide artificialis. naturalis an detur. B4 detinitur 133 dividitur. 34. ſeq. divinatoria quid? 334 effectoria quid? ibid. Magiæ artificialis ſynonymia. 135 naturalis oppofiturn. 336 uſus medicus. 135 Magnes unde afferatur! 224 Magnetica acus declinationis cauſa quæ? 228 inclinatio qua de cauſa contingat? 228 Magneticarum curarum cauſa. 131. 132 Magnetis attractio alius magnetis unie? 226 ſiora. 59 fetri. erri unde? ibid. det. 1od color. 224 conyerſio verſus polos unde oriatur? 227 proprietates. 1224 t2 19 de magnetis proptietatum cauſis Carteſii ſentent. 225 ſeqꝗq. graritat 1. grum, na⸗ Pp M De 36(o.) 58 De magneris phænomenorum cauſis Carteſii fententia, 225 Manna quid? 167 l Mannæ productio. ibid. a melle diſtiuctio. ibid. Materia atlierea ab igne& luce parum, vel nihil differt. 55 dividitur. I1. 17 communis quid? 1I. 17 definitionis explicatio. I omnis habet formam conjunctam. I7 prima. Vide communis. primi elementi Carteſii quid? 98 prineipium eſt. 17 1 propria quid? 12. 17 ſecunda. Vide propria. ſecundi elementi Carteſii quid ²98 Materiæ æthereæ nutrimentum. 41 communis ſynonymia. 17 propriæ ſynonymia. ibid. quot? ibid. Marga quid? 185. ſeg. ubi reperlatur? 186 Margæ color. ibid. Marmor ubi reperiatur? 190 cur varios oſtendat luſus? ibid- Marmoris color. ibid. materia ex qua, ibid. NMathematicorum& Phyſicorum controverſiæ de eomeris. I39 Mechanica quid? 4 Niedulla deſcribitur. 261 Sine Medulla plantæ in vita perſiſtere poſſunt. ibid. Nel quid? 167 Mellis& mannæ differentia. ibid. Nenſtrua non agunt, niſi preſla ab’ aere. 156 ercuri pondus quomodo ſe habeat ad aquæ pondus? 75. 87. 89 Mercu- ₰ Mel 2 Na h s(0 2 ⁸ — Mercurius cur dicatur fluidorum TNieanmum& frigidisſi⸗ mum. 221. feq.. non eſt metallum. 210. 221 quid'221 quousque in antliis elevari posſit? 53 ubi reperiatur? 221 in tubo perpendiculari, una eutremitat clauſo, Iu- ſpenſus manet. 45 Mercurius(principium chymicum) quid? 10 WMefchriMs(ſte Ula) eſt opacus& denſus, 138 lumena ſole fænoratur. ibid. Metalla ad extimam terræ ſuperficiem quomodo deferantur? 20/. ſeg. in interioribus terræ partibus hærent& cut? 2305 quædam cur citius deſtruantur? 212 generantur in hunc usque diem. z05. ſeqq. qua materia generentur? 206. feq. ex qua materia conſtenr? ibid. an transmutabilia? 207 quæ combutantur, quæ non? 305 uid? 204 creſcunt. 196 aliis corporibus graviora funt. 211 Metallica remedia cur ſint optima. 219 Metallicarum venarum artificialis compoſitio. 207. 288 contenta. 222 De Metallicarum venarum formatione Cart eſii ſententia, ometis. I9 205. feq. Metallorum diverſitas unde? 33 emunerus. 210 optimum quodꝰ? ibid,. characteres. 204 Circa Metallorum contractionem& extenſionem Casſini ob- ſervatio. 65 157 76.gf hh„— llacr 1. Pp 2 Metal- dier. ß 4 38(0) 85 Metalli ſpecies non eſt Mercurius. 210. 221 cincum. 210 Metallicæ exhalationes ubi ſunt copioſiores, ibi plantarum pro- ventus minor. 131 Meteora aquea unde frequentiora ſint, quam ignita vel terreſtria? 166. 167 quid 2 166 dividuntur. 166 hypoſtatica quid? 166 Meteori materia. 161. 166. 173 ſigniflcatio. 161 1 ſynonymia. ibid. Meteororum aqueorum ſpecies. 167. ſeqq. ignitorum generatio. 170 principia. ibid. emphaticorum generatio. 175 7 ſpecies non eſt via lactea, ſive circu- lus. 175 ſynonymia. ibid. Microſcopia quid? 22 Microſcopiorum ſtructura. ibid. Mineralium aquarum contenta. 223 Mineræ dividuntur. ibid. Monetam in duas laminas dividendi methodus illæſa effigie, utrinque impreſſa. 26 In Montibus ad quantam altitudinem aqua adſcendat? 245 Morborum transplantatio quotuplex? 1zz Mortis cauſæ. 150. 15t In Motu non directo mutatio determinationis obtinet. 46 Motus caufæ. 40. 41 definitur. 37 directus quis 7 46 dividitur. 37. 4c. 45 effluviorum reddit ca actu odora. 124 genera- arum⸗ pro. terregrian dre cireu⸗ ſt elhgie, 74 t,46 genleta- V I V 8 28(c) 88 generationis&c. qud? 3y localis quis 7,2 8. nullus fit per attrachiomem- 44 omnis fit cum cesſione. 44 per pulſionem. 44. ſeq. prima cauſa Deus eſt. 40 reflexus. Vide Reflexio. refractus. Vide Kefractio. requiſita. 38 ſanguinis unde? 156 Mſotuum omnium fere cauſa eſt ignis, 56 Mundana corpora dividuntur. 137 Mundi ſyſtema. Vide ſyſtema. cauſa Deus eſt. 137 Mundus quid? 337 elementaris quid? 80 Muſci dividuntur. 257 petrefacti differentia. 194 generatio. ibid. materia. ibid. Muſcus petrefactus ubi reperiatur? 194 N. Naphtha quid? 236 Naturæ homonymia. 2 ſignificatio.3 Navis(Meteorum) quid? 173 Nautili, nautilitæ, quid? 98 Nebula quid? 167 Nebulæ deſtructio quomodo contingat? 168 productio quomodo contingat 7164. 167. ſeq. Neritæ quid 2 108 Nigra corpora facilius ignem recipiunt, quam alba. 109 luminis radios introrſum reflectunt& ſuffocant. ibid. Nigricantia fortius incaleſcunt. ibil. Nigricaauum corporum pori qua 5 gaudeant. ibid. Pp 3 Nitrà 88() 8 Nitri aerei exiſtentia. 232 555 Dèe Nitri generatione Schelhammeri ſententia. ibid. 1 Ditrum ex qua materia gengretur? 230 fulminans quomodo comparetur 7 274 in re œconomica optimum inltrumentum. 234 optimum quod? 233 quid? 231 8ℳ 2 b: quomodo ex aere colligatur? 232. 1 ,bi, eh n Nivalis aqua de Sale alcalico participat. Imoſo ⁵ Nivis flocci unde diverſisſimi evadant? 168 Nix quid? ibid. unde oriatur? ibid. Nubes dividitur. 168 luminis radios vel abſorbent, varieque frangunt, vel re- flectunt. ibid. quid? ibid. Nubium ex vaporum collectione gengratio. 168 figura uade? ibid. ſumma altitudo, 166 varii colores unde? ibid. Nummorum S. Bonifaeii origo. 193. Synonymia. ibid. Nutrimentorum materia. 242. ſeq. Nutrimentum ignis quod? 162 4 O. Occultæ qualitates dantur. 118 quæ ſint? ibid. Oculorum artificialium affectio. 107 e Odor ingratus ex quibus particulis conſtet? 12/ in quo confiſtat? 126 non eſt accidens. 124 ſpecifieus a certa prineipiorum mixtura pendet. 33 ſuavis ex äb particulis conſtet? 12 11 Odores Stigo. 3 45 Od 0 0 Pa 88(o) 55 Odores dividuntur. 127 quomodo ekoltsntus sr. citius accuratiusque Perc hiäts⸗ .. tur? 125 1— 5 quosdam cur nsanulli haud posſint perferre? 129 funt effluvia. 124 Odorifera odorum exhalatione imminuuntur. ibid. Odorum caufe quæ? 124. feq. diverſitas unde dependeat? 4* Olentia per motus refrænationem inodora fere fiunt. 125 Oleum quid? 71 Terebinthinæ quousque in antliis elevari posfit? 53 Vitrioli quid? 71 achel quomodo rectificetur? 47 1. vel te- Onychis color. 203 4 Opalus quid? ibid. 1 Ophitæ uſus. 290 Optica quid? 4 Oſteocolla quid? 189 P. Papinianæ machinæ effectus. 54— stymologia. ibid inventor. ibid. ſtructura. ibid. fynonymia. ibid. Paraſelene quando appareat? 177 7 quid? ibid. quomodo oriatur? ibid. . Parelii caufæ. ibid. Parelius quid? ibid. Perianthium quid? 265 Peripateticorum ſententia de quidditate frigoris. ½ Petioli partes. 263 Petiolus quid? ibid. 1) Petrolei Babylonici proprietas, 236 uſus. ibid. Odotes Petror 38(0) 88 Petroleum optimum quod? ibid. quid? ibid. unde afferatur? ibid. Phaſes corporum ccœleſtium unde? 139 De Philoſophia Carteſiana judicia. 15 Phonocamptica quid? 4 Phonoclaſtica quid? ibid. Phoronomica quid? ibid. 2 Phosphoreſcentium machinarum Hauksbei ftructura. 101. ſeq. Phesphori Anglicani deſtillatio. 48 Balduini præparatio. 102 deſtillatio quomodo perficiatur? 48 inventor. 61 In Phosphoro eſt Sal acidum concentratisſimum. 49 Phosphorum æthereum faciendi ratio. 10o0 Phosphorus Hombergii quomodo præparetur? 103 ſolidus ex qua materia? 60 quid? ibid. quomodo conſervetur? ibid. quomodo ex lapide Bononienſi paretur? 102 quomodo ſolvatur in liquido? 61. 103 Phyſica definitur. 1 Defin tionis explicatio. 1 dividitur. 3. ſeqg. 4 eſt ſcientia. 1 principia definiuntur. 17 dividuntur. ibid. Piſces cur in mineris exiſtant? 181 ſint cum aqua in æquilibrio? 271 Pix Judaica quid? 234 ubi reperiatur? ibid. Planta eſt corpus vivens. 253 imperfecta quid? 256 mimoſa cur a manus contadu corrugetur 2 19 perfecta quid? 256 quid? 253 Phyſicæ Pyy dh Ph Ph) Plar 38(o) 88 Phyſee etymologia. 2 fin N. 6 obj ſecdum. 20 origo 6 præcipua fundamenta quæ? Præfat. P œrequiſita,& partes minores quæ? 4. ſeqq. ſynonymia. 1. 6 g. ſ Phylſici celebres Angliæ qui? Præfat. rleä Phyſicorum controverſiæ de cauſa duritiei. 81 & Mathematicorum controverſiæ de cometis. 139 ignorantia circa animam. 39 circa formam. 13 circa modum motus aquæx. 244 circa Satem. 119 ſectæ. 7. ſeqq. Phyſfiologia quid? 6 Plantæ amentiferæ quid? 268 an habeant ſexum? 254 angioſpermæ quid? 268 etur?lon capillares quid? 258 10; capſulares definiuntur. 266 dividuntur. ibid. carnoſæ definiuntur. 269 dividuntur. ibid. cum bruto convenientia. 254 dividuntur. 256 dorfiferæ quid? 258 ex quibus conſtent? 2z1 ferulaceæ. Vide plantæ umbelliferæ. imperfectæ dividuntur. 256. ſeqq. monſtroſæ unde? 2)5 8 partes. 256 quomodo multiplicentur? 255. 26 ſpecies. 255 ſubmarinæ dividuntur. 287 * 2 Phylir Q.⁴ ſuc- 38(0) 5 fuccus nutricius diverſus eſt. 26²2 umbelliferæ quid? 267 Plantarum anima quæ? 253. ſeq. capillarium ſynonymia. 258 dorfiferarum fynonymia ibid. multiplicatio per inoculationem quomodo ſiat? 261 proventus cur ſit minor, ubi metallicæ exhalationes copioſæ? 131 ſuccus nutricius per corticem advehitur. 26t De Piantarum vita& anima controverſiæ. 253 Plantarum umbelliferarum ſynonymia. 267 Plumbi albi ac flavi contenta. 220 vis alcalica unde appareat? 22 Plumbum quid? 220 ubi reperiatur? ibid. Pluvia cum tonitru conjuncta magis fœcundat terram, quam alia. 169 quid? 168 Pluviæ lacteæ, vel ſanguineæ, generatio. 169 productio. 168 Pluvialium guttularum generatio. 143 in grandinem couverſio. 127 Polemoſcopii effectus. 105 Polemoſcopium quid? ibidl. Pollux(ignis) quis? 7+. Polyhedrorum affectio. 106 Pondus aeris determinatum eſt. Iz. feq. Vide gravitas aeris. Porcellanæ materia. 285 Pori quid? 29 unde oriantur? ibid. Porofitas dividitur. ibid, eſt diverſa. 29. ſeqq- Porus(lapis) quid? 255 Potulenta in doliis, receptaculo undique clauſo contentis, adulterandi ratio. 77 Pres- Heslo pinci Pinci Privat Duuin Poleen Pulteri Dulgis Pumes D, Punic Puritas Dutres bure Pyrar Pfran Dytite Culie Cunnt Lis Radlc 33 o) S8 Presſio aeris ad certam tantum altitudinem procedit. 1 P 2 perpendicularis eſt omnium potentisſima. 15¼ Vide gravitas aeris. Principia chymica dividuntur. P/ phyſica dividuntur. 17 0do ſat Ä Principium quuc ipid. exhalationa Privatio abuſive dicitur principium. 13 quid? 6 ibid. .26 Pruina cur diem ſerenum promittat? 197 quid? ibid. quomodo generetur? ibid. Pulxerem pyrium con nficiendi rationem quis docuerit primus? 8 Pulveris pyrii vires& differentias inveniendi modus, 44 ſympathetici confectio. 133 Pulvis fulminans cur ſubito fammam concipiat? 63 tram, aum Pynas cur ſubito flammam concipiat ibid. Pumex quid? 189 Puniczus color quis? 110 Puritas aquarum qua ratione cognoſci posſit? 248 Putredo quid? 38 Putrefactio unde? 156 p Pyramidis figuræ cauſa. 172 Pyramis quid? 2. ibid. Pyritæ ſplendentis aurei coloris contenta. 217 Qualitates occultæ dantur? 128 uæ? ibid. Quantitas indiviſibilis non datur, 25 Quies quid? 37 R. Kadices arundinaceæ 259 bulboſæ quæ? 25 definiüntur. b s 3 dividuntur. 258. ſeq. Mühatenn, fibroſæ quæ? 259 ltas aeris. 2⁴2 geni- Nes⸗ geniculatæ quæ? ibid. glanduloſæ quæ? 258 palmatæ quæ? ibid. fquamoſæ quæ? ibid. tuberoſæ quæ? ibid. Radii viſivi in aqua franguntur. 105 Kadius in flore radiato ex quibus componatur? 267 lucis, per corpus lucidum coloratum tranſiens, fimili co- lore tingitur, per plura pellucida diverſi coloris trans- iens„ptane mutatur. 107 vifivus dividitur. 104 Rami arboris funt radices in aere. 261 petioli deſcribuntur. 26 ⁄ 1 Karitas quid? 29 Rarum quid? ibid. Ratio eſt principium cognoſcendi. 1 quid? ibid. Sine Ratione principia reliqua ſæpe fruſtra adhibentur. 19. 20 Rationes qua methodo exponendæ? 1 Reflexio motus quid? 46 Refractio motus quid? ibid. Remedia optima quæ? 219 Koris generatio. 164. Ros cur diem ferenum promittat. 167 de Sale alcalico participat. 170 quid? 167 Rubedo unde oriatur? 109. 10 Rubini etymologia. 202 color. ibid. proprietas. ibid. ſpecies. ibid. Rubinum facere. z201 Rubinus ubi reperiatur? 202 8, Sagitta(lapis) quid? 192 84 S0) 86 Sagittæ(lapidis) origo. ibid. Sal acidum eſt in aqua. II2 acidum in aqua eſt nitroſum& debile, ibid. quid? 9 aereum quid? 10 alcali aptum eſt ad recipiendum ſpiritum acidum ex aere. 231 G lli quid? 9. Di s ra ammoniacum officinale ex quibus factum? 234 & eius ſpiritus maxime differunt. 112 fixum alcali reddi poteſt volatile. 158 gemmæ quid 7 231 liquidum quid? 10 medium quid? 9 nativum commune ex quibus conſtet? 227 . ubi reperiatur? 231 quid 7 119 ſolidum quid? 10 r. 10. ¹0 volatile quid? 9 Sal Borracis quid? 224 Sal(principium chymicum) definitur. 9 dividitur. ibid. De Sale alcalico participat aqua nivalis, ros majalis,&c. 170 Salia alcalia exiſtunt in aere. ibid. corporibus mixta frigus intendunt. 65 4 nativa generantur in hunc usque diem. 229 quid? ibid. quomodo generentur. ibid. ſedq. volatilia alcalica fiunt per putredinem. 170 motu liberata fragrantisſimum ſpirant odorem. . mz/. fed. 18 Salino-fulphurearum particularum reſolutio mimia reddit cor- ora inodora. 126. ſfeq. ene9 Salino-ſulphureis particulis liberaris odores fiunt fenſibiles, 126 Salis aerei ſynonymia. 10 ammoniaci etymologia. 233 S.en, 31 A.3 medii 6(o) medii ſynonymia. 9 nativi communis origo, ſive generatio. 231 Salitarum aquarum origo. 252 Salium figuræ mutatæ mutant ſapores. 122 quæ? 65. 120 quomodo mutentur? 122 nativorum figura quæ? 229 otentia in mutandis tincturis. I12 Salſedo fontium unde? ihid. Sancti Bonifacii nummorum origo. 192 ſynonymia. ibid. Sanguinis effectus qui? 165. 120 motus unde? 156 Sapidorum figuræ, 122 Sapor dulcis in quo conſiſtat? ni ſpecißcus a determinata principiorum mixtura pendet. 125 Sapores dividuntur. 121 2 De Saporibus non eſt diſputandum, 120 Saporis amari materia. 11. ſeq. 29 aromatici materla. 121 falſi materia. 129 Saporum diverſitas unde? 120 principium, ſive materia. ibid. Sapphiri color. 20 Sapphirum facere. 202 Sardi(lapidis) color. 20z ſynonymia. ibid. Sardus(lapis) ubi reperiatur? ibid- Saturnus eſt opacus& denſus. 338 lumen a fole fœnoratur. ibid. Saxi arenarii character. 188 Saxum cornutum deſeribitur. 190 Schelhammeri ſententia de nitri generatione. 232 Sclopetorum pnevmaticorum inventor, 148 Scorpiones parandi modus. 35 Secta eclectica quæ? 16 mechanica quæ? ibid, 38(o) 88 Sechæ Carteſianæ origo. 15 principia, ibid. Experimentalis autor. 1 Helmontianæ etymologia. 14 Hermeticæ ſynonymia. 7 Mechanicæ aſſeclæ. 16 ſynonymia, ibid. Moſaicæ afſeclæ. 7 principia. ibid. Peripateticæ principia. I1 ſynonymia: ibid. semen plantæ ejus rudimentum eſt. 268 quid? 260 Semen(principium chymicum) quid? If Senguerdii ſententia de cauſa glaciei. 245 kt. le Senſus dirigi debet a judicio. 18 eſt principium cognoſcendi, ibid, quid? ibid. ecbe atini lävicie uſus? 90 erpentinus lapis ubi reperiaturꝰ? ibid. Siccum corpus quid? 71 Silex, aurum continens, ubi reperiatur? 0 deſcribitur. ibid. Silicula quid? 269 Siliquna quid? ibid. Smaltum cx quo paretur? 223 Wer rragdum Tacebe 202 Sol eſt fubſtantiæ igneæ. 338. 4 — ℳ 02 in meridiano eriſtens cur majorem vim ex t2 163 Proprlunn habet lumen. 138 quomodo agat in corpora terfef. ria? 67. quomiodo ca dir aciat? ibid. quomodo, per tubos opticos con solaris ignis. Vide ignis ſolaris. Soles plures quando,&c unde repræſententur? 177 182nn Soliditas un07 4 7 Solis — 4 Peckus, apparear? 133 dr Z6(0O) 85 Solis abſentiæ effectus. 65 De Solis actionis extenſione in terram Boylei ſententia. 164 Solis maculæ& eclipſes quomodo ſine læſione oculorum obſer- vari posſint? 107 De Solis vi Halleji ſententia. 163 Soni cauſa. 116 diverſitas unde? 119 medium. 116 reflexi ſynonymia. 118 ſubjectum. 116 a Sono multi in aere circuli excitantur. 117 ad Sonum commovetur aer, quando corpora elaſtica percu- tiuntur. 116. Sonus campanæ cur continuetur multis ictibus? 116 quamdiu duret? ibid. definitur. ibid. definitionis explicatio. ibid. directus cur citius, quam eccho, percipiatur? I18 quid? ibid. dividitur. ibid. omnis reflexus eſt. ibid. quare tardius ad aurem, quam radius viſivus ad oculum, deferatur? 11⁷ 3 quomodo augeatur? 118 quomodo fiat? 116— quomodo impediatur? ibid. reflexus ubi locum habeat? 118 Spatia indiviſibilia& inextenſa an dentur? 36 Spatium coacervatum quid? 35 difſeminatum quid? ibid. dividitur. ibid. extramundanum dari poteſt. 36 vacuum an detur? 35 Spatum quid? 189 ubi reperiatur? ibid. Spectrorum materia non ſunt effluvia corporum mortuorum. . 173 Specu- percu- ulum, 88() Specula cauſtica poſt pluviam majorem urendi vim præſtant. 168 Speculs ris lapis ubr repeliatur? 189 Speculi conici affectiones. 104 cylindrici affectiõnes. ibid. Speculorum cauſticorum varietas, 49. ſeq. Planorum, quæ inſtar libri complicantur, affectio. 105½ Spiritus fammificus quomodo paretur? 51 mundi acidæ& nitroſæ particulæ ſanguinem i in animali exaltare poſſunt. 112 f 10 Nitri, Salis, Vini, Vitrioli cur non mutetur in gla⸗ diemn; 241 Nitti, vel Salis, quomodo lentem cryſtallinam coagu- let? 82 Vini quousque in antliis elevari posſit? 53 Spongia Solis quid? 10 Stalactites deſcribitur. 192 ubi reperiatur? ib bid. Stalactit, figura. ibid. ſeq. generatio. ibid. 4 Stamina quid? 265 Stanni Prihe eipis. 220 ufus medicus. ibid. Stannum quid? 219 Stateræ univerſalis ſtructura. 87 Statioa quid? 4 Ste lla cadens quæ ſit? 174 diſcurrens quid* 1bid. Stellæ aereæ definiuntur. ibid. dividuntur. ibid. cadentis materia. 175 diſcurrentis materia. ibid. Fixæ. Vide Fixæ. Srellargs lapides quid? 193 arium lap⸗ idum origo. ibid. Rr ztella- 8() 88 Stellarum aerearum materia. 175 Ex Stellarum aerearum materia an lapis philoſophicus parari posſit? ibid. Stipulæ ardentes quid? 72 Strata definiuntur. 181* 1 dividuntur. ibid. 184 Stratorum cauſæ. 181. 184 3 1 5 Succi nutricii plantarum diverſitas unde? 262 principia contenta. ibid. Succini attractio unde oriatur? 335 color. ibid. locus naturalis. ibid. ſpecies. ibid. Succinum eſt minerale. 235 in terra eſt fluidum. ibid. Orientale. Vide Ambra. Sulphur embryonatum quid? i5 in Saturni calcinatione deflagrans, quomodo reſtitui posſit? 221 (minerale, deßnitur. 234 dividitur. ibid. ex quibus conſtet? ibid. (principium chymicum) definitur. 10 dividitur. ibid quo crasſius, eo diutius ignem alit. 62 quo magis abſconditum eſt, eo ditius ignem alit. ib. quo fubtilius, eo celerius ignem concipit. ibid. Sulphura fiunt ex ſpiritu acido univerſal 255 volatilia merallica in igne tandem avolant. I¹3 Sulphurea minus odora, inter ſe invicem, vel cum Salibus mixta, diverſos gignunt odores 125 Sulphuris embryonati Fnonymig. 8 metallici una pars 100. partes vitti metallici,& ultra 1 ringere poteſt. Sympa- eSurh„u) T. Ophilcnd aras Sympacheriei lapidis præparatio. 133 hani uſus. ibid. pulveris confectio. ibid. Sympathia quid? 128 Sympathiæ requiſita. ibid. ſubjecta. ibid. Syſtemata mundi præcipua quæ? 139 — quid? ibid. ubi exhibeantur? ibid. T. Tabaci fumo, per aquæ poros attrahendo, idoneæ machinz 4 ſtruckura 3 uſus? ibid. Tempus quid? 39 Terra admittit meatus ſubterraneos, per quos aqua ab uno lo- modo reſtitui— co verſus alium fluit. 243 cum aqua ſumta, phyſice globoſa eſt. 1y9. ſeq. (Principium chymicum) quidꝰ? 10 volatilis reddi poteſt. 70 Terræ character. 184— dividuntur. 185 motus unde? 59. 78 6r. a Terraquei globi figura Phyſice rotunda eſt. 179 jonem alite b figuram ſphæricam ejusdem mæqualitates non pit bid. evertunt. 180 Terraqueus globus eſt opacus,& denſus. 1838 Int. 19 lumen a ſole fœnoratur. ibid. Salbus m, quid? 179 Terrarum medicamentoſarum uſus, 135 Terreſtribus particulis in diluvio alia corpor mixta ſunt. 181 allti, K uln De, Terreſtris fuperficiei per diluvium facta reſolutione,& com- V mixtione Woodwardi ſententia. 180 Rr:2 Teſta- Guhs 8(°) 58. Teſtacea cur in montibus reperiantur? 181. ſeꝗq. petrefacta dividuntur. 197 univalvia dividuntur. ibid.- Thermæ quid? 249 Thermarum calor unde? 27. 251 De Thermarum calore Liſteri ſententia. 250 Thermarum Carolinarum propristas. ibid. & acidularum convenientia. ibid. VIS. 249 Thermometra definiuntur. dividuntur. ibid. Thermometri antiqui inventor. ibid. phænomena. ibid. ſtru Ctuta. ibid. Florentini phænomena. 6o09 W ſtructura, 68 inde ämi ſtructura. 69 uſus. ibid. Thermometrum parari poteſt adhibito Mereurio. jbid. ex tubo vitreo capaciore na. vitrea. 70 Thermoſcopia. Vide Thermometra. Tinctura univerſalis. Vide Lapis Philoſophicus. & lage⸗ Tonitru cur nunc majus, nunc minus deprehendatur? 6/z1 unde? 170. 171 Tonitrua horrenda cur in zona torrida dentur 2 165 Tophi color. 188 uſus. ibid. 189 Tophus quid? 188 ubi reperiatur? ibid. Torff damnoſitas. 62 unde? ibid, quid? 62. 234 Trabs ignita quid? 172— Tracheæ 8(0) 58 Tracheæ in cortice quid? 260 Transmutatio metallorum posſibilis eſt. 207. Transſpiratio, ab exterioribus corporis partibus ad interiores ten- dens, probatur. 30 Transplantatio morborum quotuplex? 132 Truncus petioli deſcribitur. 263 per Tubos aſtronomicos conſpecta corpora cœleſtia apparent diſtinctiora. 160 Tubulorum vermicularium figura. 198 Tubus Torricellianus quid? 88 Turcoidis color. 2034 Turfa, Torff, quid? 234. Turfæ damnoſitas. 620. unde? ibid. Turris(meteoron) quid? 173 Tympanorum Magdeburgicorum affectio. 152 V. Vacuum an detur? 35 crafſum quid? ibid. ſubtile quid? ibid. Vapores& exhalationes mneteora conſtituunt. 161. 165 quousque adſcendant in aere: 165 Vide Effluvia. 83 quid? 142 1 Vegetabilia, ad nigredinem aduſta, cur ſubito flammam eon- piant? 63 cur in mineris exiſtant? 181 Vegetabilium ætas quomodo dignoſcatur? 254 cum brutis convenientia. ibid. 260 differentia unde? 255 Veneris phafes unde? 30 Venus eſt opaca& denfa. 238 lumen a ſole fœnoratur, ibid, Venti cauſæ. 178 Ventorum ſeptentrionalium effectus. 65 Kr 3 Ven⸗ 38( 27 8☛ Venctus per quæ loca flare ſoleat? 177 1 quid? ibid. 178 Veris morbi unde? 165 No Veſtalis i nis quid? 5t 1 Vexillum quid? 266 Via lactea non eſt meteorum emphaticum. 175 Vini docimaſia. 221 1 ln Vinum, calori expoſitum, quare aceſcat? 158 16 quare a fulmine korrumparur- 151 Virgæ quid 7176 Viridis color quis? 10„ — Vis elaſtica aeris. Vide aer. Viticuli quid? 204 4* V Vitrioli oleum quomodo rectiflcetur? 47. In Vitriolo omni eſt Mercurius vivus, 233— 1 Vitriolum divi ditur. ibid. 6 ex quibus conſtet? 232. 23 3 laboribus chymicis aptisſimum quod? 233 3 optimum quodꝰ? ibid. quid? 232 1 Vitrorum eoncavorum affectio. 106 uſus ibid. convexorum affectio ibid. ufus. ibid. 5 polyhedrorum affectio. ibid. ¹ Viventia recipienti impoſita, e quo crasſior educitur aer, mo- 6 riuntur. 266 1 b Unicornua fosſilia fuerunt animalium artes 193. 194. 196* quid? 196 Volatilia quomodo per aerem ferantur? 270 Volatilium oeconomia ibid. Voraginis(meteori) cauſa. 176. 177 Vorago(meteorum) quomodo Sonringat; 2 176 quid? ibid. Utriculi in cortice quid? 259. ſeqq. Vood- 38(°)§8 V. Woodwardi ſententia de terreſtris ſuperficiei per diluvium facta reſolutione,& commixtione. 10 4.. In Zona torrida cur horrenda dentur couitrua? 165 ERRATA. p. 40. lin. 5. pro univerſaluſima lege primæ. lin. 6. 7. poſt motuum inſere, ſi a ſole receſſeru. p. 4i. lin. 13. poſt terra. inſere Vaſtisſimum. p. 53. lin- 5. pro fumo lege furno. p. 64. lin. 5. pro genuinus lege genuina. p. 134. lin 21. poſt illa inſere(dummodo ſucceſſus promusſis re- ſpondeat,) 1 p. 17r. lin. 9. 10. pro concuſſo lege concusſio. p. 192. Jin. 7. pro incertus lege incertæa. p. 198. lin. 4. pro turbinata, ſeu lege ila turbinata, quæ ſunt. p. 209. lin. 2. pro petractat lege perrractat. lin. I3. pro pertim lege partim. p. 210. lin. 9. pro mallabile lege malltabile. p. 222. lin. 17. 18 pro exiſtentis lege exiſtentes. p. 238. lin. z. pro cxiguæ lege exiguæ. p 253, lin. 9. pro rria lege quatuor. p. 264. lin. 7. poſt majas inſere alia non lacteſcentia. lin. 25. pro fuſtæntant Iege fuſtentaut. p. 266. lin. 6. Pro pieralis lege pietatis. Sde WAEN AE umur — — ☛ NA N 88 X XNoᷓ́ — —— ) usrinn rttt fer 9 d T t 11 IL S TIIiR uunni 1niisint i iniinn una a 111I InMuiii“niiniiin nn G⅜ 5 d b 1 5S S— 1 8 r 5, ‿‿ò 3 8 d ₰☛ ₰ AEA EEEIEE 72 5n N IN unnad ◻☛ eeee 1 1* —— —, t 7 1 1 . 4 5 9 o = 7 , rLen 1 1 1 1 —— 1 V 4 1 1 44 ——— — —õ;· — —— — — — — 8— 83—— 1 W mi 1 irace Väiinnien- 1 † NNere