b Univ.-Bibl.
SGiessen

V b,
DE NOSTRAE AETATIS INDOLE ET CONDITTIONE
RERUM RUSTICARUM Er DE
OPTIMO AGRICOLATIONEM RATIONA- LEM PROPAGANDI MODO.
———nn
ACCEDIT
EXCURSUS DEARATRO HESIODEO ET VIRGILIANO.
—
DISSERTATIO INAUGURALIS OECONOMICO-PHILOSOPHICA IN UMIV ERSITIATIE IMIIEAARAA VADRIMNA I RAIIGLAIIE NF Q UAM CONSENTIENTEAMPLISSIMO PHILOSOPHORUM ORDINE PRO OBTINENDA FACULTaTE LEGENDI PUBLICO ERUDITORUM EXAMINI SUBMITTIT
V V e HENRNICU RIOHTISOIEIOG, SILES.
——/
PHILOSOPHIAE DOcCToR ET AA. LE. MAGISTER, SocIETATIS sILESIACAE GUILTURAE PATRIAE DlCATAE SODALIS.
D. XV. F EEB. MDCCCNXII.
———
V CUM FIGURIS A ERT INCISLIS,
——
VRATISLAVIAE,
AP U D J O AN N E M RTITDERTS'0 M. KORN,
—xxx—;;
———— ·——————————

L'agriculture, quand elle eſt bien entendue et dirigeée, pro-
duit ſeule la richeſſe la puiſſance et la felicité des na-
AnrHüUER XOUNCG,

—
——
DOMINO CLEMENTISSIMO
HENRITIGCGO
SERENISSIMO PRINCIPDI HAEREDITARIO
PRINCIPATUS CAROLATH- BEUTHEN,
ORDINIS A POTENTISSIMO RUSSORUM IMPERA- TORE INSTITUTI WLADEMIRII EQUIITI,
vIRO GENERIS ET ANIMI NOBILITATE EXCELLEN- TISSIMO, DOCTO ATQOUE SOLERITI AGRICOLAE,
FAUTORI, AMIOO, COMMILITONI MOEGELINENSI,
ANIMAE, QUA NEOQUE CANDIDIOREM
TERRA TULIT, NEQUE CUI ME SIT DEVINCTIOR ALTER, HANCCE DISSERTATIONEM
SUMMAE VENERATIONIS S8IGNUM
AUCTOR.

PRINCEPS CLEMENTISSIME!
lanta fuit TUA erga me clementia ac liberalitas, ut nulla mihi excufa- tione indigere videar, dum primitias academicas, quae ad rem ruſticam ſpectant, TIBI offero. Meliora TIBI confecrare non potuiffe ob virium mea-
zum mediocritatem, doleo. Sed et

hunc grati piique animi teſtem etiamlſi non fatis gravem, TE non alpernaturum effe, amicitia in Schola Moegelinenſi in- ter nos contracta et religiola quadam ne- ceffitudine imbuta, ſpondere mihi vi- detur: quae ut ad ſenectutem ufque firmiffime duret Deus Optimus Maxi- mus faxit! Me TIBI devinctifſfimum effe et femper fore, OPTIME PRIN- CEPS! palam fieri et teſtari his litte-
ris et gloriari ſimul mihi liceat.

——— EnTEEENN nenn———ʒ“—·——
PRAETATITO.
Maud Jacile eſſe exiſiimo, ſeribere aliquid novi de re ruftica, eum nu- merus eorum auctorum, qut hane rem tractaverint, tantum jamjam ceperit incrementum, ut ourate onmhes Her- legere eorumçue perſcrutari ſententias
nemo ne intentiſſimo quidem ſiudio

acerrimaque induſtria poſſit.) Quodl in omnibus diſciplinis et artibus acoi- dere ſolet, 14 ma‿ls perturbentur uidn
zlluſtrentur ab auctoribus rei ignaris, d noſtrace quoque diſciplinae accicliſſe videmus: uippe nonniſt perpaucis gau- demus ſcriptoribus, qul egregia et „a, eu e, in, ,, e, es praeclara hac de re ſcripta nobis pro- poſicerint. Solis inſtar inter minora ſi de- ra fulgent nomina claſſicorum aucto- 8 rum Luedders, Schubart von Klee-
Feld, Bergen, Beckmann, Rarbe,
Fridericus Duxz Holſatiae- Beck,
*) Immenſum numerum ſcriptorum rei rufticae Ger- manorum, vide in Weberi libro, Hand- buch der ökonomiſchen Litteratur. Berlin 1803
1809.— II. Bd. 8.
☛

5
t
IX
Comes de Podewils, Seutter, Brie-
ger Siteſius, Gerihe, Mayer Hans noveranus, Einhof, Hermbſtædt,
qui aut fingulas rei ruſticae partes, aut
univerſim hufus diſciplinae complexum
fagaciſime eæpoſicerunt.**) Longe vero omnes poßt ſe reliquit Albertus Thaer,
Agriculturde Dictator Perpetu-
us, qul primum monſtravit veram co-
**) Prodiit liber, poſtquam ſcrinſeram diſſertatiun- culam, cujus auctor, Heinrich Kaenler et ipſe inter laudatos noſirae actatis ſcripto- res rei ruſticae recenſendus eſt. Hand buch für den Landmann, oder über Mergel- Jahren, Bewäſſerung der Wieſen, Raps- Tobaks- und Hanfbau, Kartoffelbrand- wein brennerey, Wechſelwirthſchaft und Uebergang in felbige. Mit beſonderer
Rucaſicht auf Meklenburg, ganz nach

X
lIendi aptiſſimamque tractandi agros viam. Cujus immortalia meritæ altius eæpendere hoc loco alienum ſſe vide- tur, quia jam ubique lucet lur, quam accendit Magnus ille Agricolatio- nis Reformator; nec ſcripta ejus re- cenſere aut enumerare hic attinet, cum
neminem in iis non bene verſatum ſo-
eigenen Erfahrungen dargeſlellt von Kaehler; praktiſchem Oekonomen in Mekleanburg. Mit einer Vornede beglei- tet von Albrecht Thaer. Mit Zzwei Ku- pfertafeln. Berlin 1811. 8, mj.— Non mediocriter virum hunc eſſe verſatum in re-⸗ bus quae ad agricolationem pertinent, probans ea quae propoſuit pag. 121. egq. Vierter Ab- ſchnitt. Von den vorzüglichſten Gegen- fiänden des landwirthſchaftlichen Be- Lriebs, et pag. 168. ſedooshæ Fänfter 4 b⸗
ſchnitt. Hechſelwirthſchaft.
—
pe

9§
XI tertis et erucdliti agricolce nomen, ſibi vindicare poſe, mihi perſunſiſimum ſut*? ſed eo conſilio hujus IIluſtriſſimi Viri æliorumque claſſicorum ſcriptorum men- tionem fecimus, ut nos in hac arend faepe optimeque trita, o humanio- res nanciſcamur adverſarios, quo cla- riorem illi auctores hancee Salae redldliderunt.
Ouae cum ita ſint, novum peri- culum permultis ſipervacaneum vidlebi- zur. Longe mihi alia mens e 5 cum claſſicis illis ſcriptoribus de corona non diicaturo: exhibendis enim atque exr- aminandis illis erroribus agricolarum at-
Jue vitiis, uae magnum rußtico quae-
—₰
Ftur damnnum afferunt, haud ingratun

XII et inutilem laborem ſuſcepiſſe mihi vi-
deor.
Hac de re latine ſcribere neceſſita-
te quadam coactus, mihi veniam a can- dlidis judicibus datum iri ſpero, ſi mo- nuero, quo minus in elegantiore ſcri- bendli genere elaborarem, ſtudium per hos ſex annos colendis agris a me impenſum pronibu⁵sſhe. COuod adnotare eo magis neceſſarium mihi wifun eſt, cum primus ſim i¶n nive, raria Viacdlrina, eneeiehine et Clemen-
imi Regis noßtri jrhi, Francofurtho Pratiſtewienm beer et cum Leopol- dina ſorore ellciter juncta, uii publi-
co eruditorum examinl fubmitt at ſpeci-
———
4„
——⏑:—⅓ℳ0⸗’—˖U———
—ᷓᷓ—— ÿͥᷓ́ᷓ́ᷓÿ—ᷓqäᷓyůdöᷓỹ—q̃ᷓ́yA--ꝙᷓ—
,—

—————
PIIOIEGOMEN
——
8 un aut multitudinem Tec
enlemus aut pr ogreſſu
. — — —. — — = N 19 —6 5 — —— 0 * (0 — —. — . — —
narum magnan agricolati
0
COonderamlls Iunter qUa Chemla et Dlankarzmn — 1 —— 1,——,. cognitio primum ſibi vindicant locum; facile in 22 43— 1 en 2 eaml Addducimur opin nionen„ ut dgriculturam Ta- 2 4alamm darninam g. 110Alen CL SEIU 1nannl(. Ra nravnlo aAe)1 12 Pagatan atque provulgatamn elle Pputemus. Qualils 2 4 12 non elt Trel Conditlo. , e A ane In— Oul omne medium relpuens Im pliciter 110 4 , e ei Rr i n Itrae aeltatis agrICOldtionl aut lummum aut Imun — 7 2 3 Pn dal han„ perfe t101 nis cradumn ConCs dere vellt, bonun 18 10- — 1r lert 1GlIO dg gricolam, Cum legul cet Inertl dœ nOII + ‿ ,— · Jr Sann darmmar IIIII TFGI SexX berlentld ducto CO1O00 permutekt. 6 Ud
7„ um naneaernturi iuinne uun Ppermutatione an unqQuam cConiecuturl IImuls PTO-
— afrän 2 b:— Sg Poltun 1OIlII UII, GuUDOIlbE C IICc

8‧
Primum igitur diftinguendum cenleo agrico- lam lolertem et rationalem ab illo, qui unice ex- perientia ductus, leviter et line ratione ulla edoctus eſt rem rufticam, et illis omnibus rerum naturae cognitionibus caret, quae ſigna et argu-
menta funt lolertis et rationalis agricolae,
quarum ope ſciet.— Quid quaeque ferat regio et quid quaequ recuſet.*)— Cum autem nume-
rus eorum, qui hac inſcitia laborent, ad hodier- num ulque diem longe lit maximus atque vulga- tiflfimus, Iententia haec mea, aetatis noſtrae agri- colationem ſummum perfectionis gradum nondum attigiſſe putantis nemini vel mediocriter in rebus agreſtibus verlato, audacter propolita elle vide- bitur. Etenim permultos adhuc reperiri fundos, nullum fere fructum domino praebentes, quis eſt modorum agreſtium tractandi agros tam ignarus aut hujulmodi exemplorum ita expers, ut non concedere ſtatim velit?
Cujus rei cauflam tam miram inquirentibus, cum non delint tot tantique egregii ſcriptores,
qui praeclara colendi agros praecepta dederint,
*) Virg Georg. I. 53. Patrios cultus, quos memorat Poeta verſu praecedente non lemper imitandos effe exiſtimo, cum ſaepe deditos videamus peffimo agricolandi generi proavos. Bonos ante oculos habuiffe colonos poetam,
perfpicuum eſt.

3
prae caeteris nominandam elle exiſtimo educatio- nem et inſtitutionem agricolae, a noſtro Thaer ingenioſiſſime expolitam*), ut cognoſcatur, qua ratione et via pueri noſtri imbuantur iis rebus, quas jam Veterum Scriptores inter honeltiflimos rem acquirendi modos enumerarint.*†*†)
Nec facultate nec induſtria praediti, perfua- dent ſibi pueri illi, ſatisfeciffe le agricolationis ſtudio, ſi per duos trefve annos ruri morati, non- nullis coloni operibus, leviter et line mente inter- fuerint, dum exiſtimant, nihil facilius cognoſci dilcique polle, quam rulſticum modum terram arandi atque lementem faciendi.
*) Grundſätze der rationellen Landuirthſehaft. Theil I. Er-
ſtes Hauptſtüchk, Oeconomie. Pag. 190.§. 209.
**) cf. Xenoph. Oeconom. V. 1- 17. Catonem in praef. Colum. I. praef. 6 feqqa Varronem de R. K II. in praef. Cic, de Officiis I. 45. de Senectute 16.— Laudes vitae ru- ticae vide in Virg. Georg. II. 458. fedd. et quae ibi ob- fervat Philologorum Neftor, Summus Heyne. Horat. Carm. III, 1. 21- 24. Epod II. Serm. II. 6. Epod. I. 14: I. 10. Claudian. LII. Trbull. I. 1. I. 5. 21 34. I. 10. II. 1I. II. 3.— Imperatores et dictatores Romanorum clariflfimos àâb aratro vocatos teſtatur Livius III. 26.— „Spes unica imperii populi Romani L. Quinctius Gincin- natus trans Tiberim, contra eum ipfum locum, ubi nunc navalia lunt, quatuor jugerum colebat agrum, quae prata Quinctia vocantur.— Vide Feftum If. v. Cuinotia prata.— bi ab legatis, feu foffam fodiens palae innifus, feu cum araret, operi certe, id quod conſtat, agreſti intentus,
A 2

Columellae*†) longe praeſtantiffimi Vete-
rum**) Rei Rulticae Scriptorum verba adſcri-
bere liceat, cum maxime huc pertinere videantur.
²)
4*)
falute data in vicem redditaque, rogatus, ut, quod bene verteret inſi reique publicae, togatus mandata ſenatus au- diret, admiratus rogitanfque, ſatin' ſalva eſſent omnia? togam propere e tugurio proferre uxorem Ruciliam iubet. Qua fimul, abſterſo pulvere ac ſudore, velatus proceſ- ſit, dictatorem eum legati gratulantes confalutant, in ur- bem vocant: qui terror ſit in exercitu exponunt.“ Eod. lib. 29. Quinctium obſefſi conſulis Minucii et exerci. tus liberatorem, triumphantem urbem ingredi, et fexto decimo die dictatura in fex menſes accepta, fe abdicare videmus. Faſcihus depoſfitis, quos feſtinantius victor reddiderat quam fumpferat imperator, ad eofdem juven- cos et duatuor jugerum avitum herediolum rediit. 1 id. Colum. I. in praef. 13. Ibidem Cajum Fabricium et Cu- rium Dentatum alterum Pyrrho finibus Italiae pulſo, do- mitis alterum Sabinis, accepta quae viritim dividebantur captivi agri feptem jugera non minus induſtrie coluiffe quam fortiter armis quaeſiviffe legimus. Et nonne no- mina ipfa Pifonum, Fabiorum, Lentulorum et Ciceronum quam plurimos indicant ex nobiliflimis gentibus, qui optime tractaverint agros? Vid. Plin. Hiſt. Nat. XVIII. 3. in fect. 3. et poſt init. fect. 3.
I. praef. 21.
Heſiodi Aſcraei I2 VSG ehd ad noſtram aetatem non pervenilfe maxime dolendum eſt, cum docente Manilio II. 18. ſeqq. opus iſtud totam rem ruſticam amplexum effe, ſciamus. Poetae libros α¶ εᷣα in fſcriptos, pro opere quod Varro d. R- R. I. 1. 9. Virg.
Georg. II. 177. Colum. I. 1. 7. Plin. Hift. Nat. XIV. in

5
At ego, cum aut magnitudinem totius rei )) η½)
quaſi quandam valſtitatem corporis, aut partium
1. c. laudavere, neminem habiturum effe exiſtimo, qui agricolandi praecepta in illis propoſita, diligenter com- pararit cum teſtimoniis Veterum. Sagaciflime expofuit rem Daniel Heinſius in docta introductione in Heſiodi libros, qui' Æᷣpyaæ dat Huepaz infcribuntur, non mi- nus accurate Optimus meus Praeceptor Cl. Manſo, Magnum urbis noſtrae Decus, in den Beiträgen zum Sulzer. Bd. JII. St. I. Pag. 62. Maximi momenti eſt Manilii locus, cujus interpretem in editione Stoeberi haerere video; neque habere quo le vertat. Ouod Pallas utrumque, pertur- bavit animum. Nefcio quid planius effe pofſit.
Sed digunus eſt commentator anonymus, quem ipſum audiamus.„Minervam oleae inventricem Poetae paffim celebrant. Virg. Georg. I. 18. Rutilius I. 73.(2) — de Inſitionibus 51— Unde Palladia arbor audit Silio I. 238. Heſiodus autem de olea nihil prorſus. Nec ullus, quod ſciam, Poetarum nedum Profae ſcriptorum, Pal- ladem pro olea pofuit. Beponendum ergo auctoritate Codicum omnium(2) quod Bacchus utrumque. Auctore vero Columella V. 8. 3. Olea neque depreſſa loca neque ar- dua, magiſque(pro fed magis) modicos clivos amat, quales in Italia Sabinorum vel tota provincia Baetica videmus.“
Mirum in modum fallitur Stoeberus aut quicunque nobis obtrudere voluit lectionem alieniffimam, quod Bue- chus utrumque. Cum verſu praecedente mentionem fecerit Poeta Bacchi et Cereris, i. e. culturae vitium et frugum, quarum priorem in collibus, alterum vero in campis pla- nis praeſtantiorem elfe ſcimus, de inoepta Bacchi itera- tione non cogitans, aptilſime memorat olearum quoque cultum, quem inter quaeſtuoſiffimas rei ruſticae partes
habuere Veteres coloni, ut ex Colum. V. 8. cernitur.

6
ejus, velut ſingulorum membrorum numerum re-
recenſeo, vereor ne lupremus ante me dies occu-
Teſte eodem Columella V, 8. 5. olea provenit in modiois clivis, et paulo infra§. 7. ejufd. c. ſeri poteſt in agro frumentario. Cf. et Palladium III. 18. 4. Quam ob rem ita plana atque perſpicua funt verba Manilii, quod Pal- las utrumque ut ſupervacanea fuerit ulla explicatio. Ad aures non perveniflfe videtur interpretis, nomen ope- ris Heſiodi Ia Veèc„ iud inſcripti, Manilii tempo- ribus nondum deperditi, alioquin non dixiffet,„He- ſiodus autem de olea nihil prorfus.“ In iis quidem He- ſiodi, quae faperſunt, de olea nihil prorfus: quis au- tem ita eſt ſtolidus, ut contradicat Manilio, qui iple legerat Heſiodi Ia SGo PiGMd, quae nos injuria tem- Porum perdidiffe dolemus. Cum nullus poetarum, ne-— dum profae ſcriptorum, Palladem pro olcd poſuerit,
poſt Hefiodum noluit Manilium et i
plum uti licentia poe- tica commentator. Quae ratio fufficiens? Sed bona ver- ba quaeſo Palladem pro olea polfitam reperimus in Martial. epigg. XII. 100. Eſt locus clafficus, ad tuen- dam vulgatam lectionem Ouod Pallas utrumque, fuffi- ciens. De ea Hiſpaniae parte loquitur Martialis, quae Hiſpania Tarraconenſis, ab urbe Tarracone, Liv. XXI. 61. XXII. 21. XXVI. 14. memorata, vel Provincia Bacti- ca, a flumine Baeti, hodie Guadalquiwir nominabatur. De Baeti vid. Plin. Hiſt. Nat. XIV. 6. prop. fin. III. 1. poſt. init, fect. 2. Pomp. Melam III. 1. II. 6. et impri-
mis Jſaacum Vofliam in obll. ad Melam, bag. 224.
Ea eſt regio Hilpaniae, quae hodie Regnum Jaen appel- P. 8 PP
latur, inſignis ob pecus ovlle;— Comparentur Martial
7 Hρ½ 7 1*
1. c. et XII. 66. 5. et Colum. vII. 2. 4.— et ob vitium
et olearum cultum. dqua ex caufla Martialis XII. 1oo. a Bromio et Pallade amatam dicit. Vid. et Silum III. 404— genuit quos ubera ripa Palladio Baetis umbratus
cornua ramo.““

7
pet, quam univerſam dilciplinam ruris poflim cognoſcere. Nam qui ſe in hac ſcientia profec- tum volet profiteri, lit oportet rerum naturae lagaciffimus, declinationum mundi non igna- rus, ut exploratum habeat, quid cuique plagae
„
conveniat, quid repugnet, ſiderum ortus et oc-
c memoria repetat; ne imbribus ventifque imminentibus opera inchoet, laboremque fruſtre- tur. Oaeli et anni praefentis mores intueatur. Neque enim lemper eundem velut ex praeſcrip- 1 bitum gerunt: nec omnibus annis eodem VI nit aeftas, aut hiems, nec pluvium lem- p. ſ ver aut humidus auctumnus: quae prae-
dilciplinis non quemqam polle crediderim. Jam ipſa terrae varietas, et cujuſque loli habitus, quid nobis neget, quid promittat, paucorum eft dil-
cernere.“*)
*
*) In diſciplinis de rerum natura nondum perfectos Veteres parum ſubtiliter exploraffe videmus loli habitum. Va- rios recenſet explorandi modos Columella, confentaneos Virgilii praeceptis. Lib. II. 2. 18. haec leguntur: per- exigua conſpergitur aqua glaeba, manuque ſubigi- tur, ac ſi glutinoſa eſt, quamvis leviflimo tactu preſfa inhaerefcit, et picis in morem ad digitos lenteſcit haben- do ut ait Virgilins. cf. Georg. II. 250.(onf. eod. lib. VV. 225 feqq. Plin. Hiſt. Nat: XVII. 4. fect. 3. et Pal-
lad. I. 5. 3. Similes explorandae terrae modi exſtanr in

CO
Si commentarios antiquorum fedulo ſcruta- mur, et cum eorum praeceptis noltrae aetatis agricolandi modum viamque comparamus, qua juvenes noſtri immenſam hanc diſciplinam perci- pere le poffe exiſtiment, mehercle antiqui illi auctores, nos ante oculos habuiſſe videntur, cum agricolationis neque doctores, qui ſe profiteren- tur, neque diſcipulos reperiri poffe omnium ſa- tis conſtet.*)
.—
Quam ob rem neminem duntaxat eorum, qui callide judicent, mirari poffe arbitror neglectam ad hoc tempus agricolationem. Audax forſan non- nullis lententia haec, agricolationis neque docto- res, neque diſcipulos reperiri, videri pollit, cum exſtent tres rei ruſticae Scholae, Moegeli- ni, Hofwylit et in fundo Hungarico Comitis Feſte-
titſchts; at ego cum numerum doctorum et di-
Geoponicorum lib, II. cpp. 10 et I1. Quamquam per- multa in Geoponicorum libris occurrunt, ex quibus nul- lum ſumere ſibi exemplum pollint coloni noſtri, tamen Prorfus ablurda non ſunt, quae praeceperunt Anatolius et Diophanes ε α⁴αςᷣ᷑ς js. 1. c. Qui bene verfatus eſt in diſciplinis de rerum natura, Veterum hac de re praecepta non deſiderabit, haud inepte vero ru- dis colonus, qui doctrinis chymicis et phylicis deſtitu- tus experientia nititur. illis utetur,
*) ct. Col. I, praef. 6,

ll-
4.
6⸗
ſ
9 ſcipulorum recenfeo; vereor ut ingenti diſcipli- nae refpondeat.
Nemo magis ſcholae ruralis practicae et theo- reticae inopiam fenſit noſtris temporibus, Illu- firiimo Thaer*), cui conſentaneum vidimus Cl. Karbe*+*) qui et iple hujus rei mentionem fe- cit***).
Academia ruralis illa, quae ab Agricolationis Patre fundata, Moegelini floret, ut non omnia, quae Vir IIluſtrifſimus in libro memorato propo- fuit, amplectatur, res tamen privata officio fatis- facit, et ingenio fundatoris ita conſtituta eft, ut maxime opitulaturam ellſe rei ruſticae, neminem fugere poflit, cui inter cives ejus numerari con-
tigit.
*) vid. Anleitung zur Kenntniſs der engliſchen Landwirthſchaft.
Hannover 1801. Bd. I. pag. 681.
**) ck. ejus Einführung der Fruchtuechſelwirthſchaft in der Mark
Brandenburg. Berlin 1805. 8. Vorrede. pag. XI.
***) Haud ſine voluptate in manus Iumpfimus Anonymi cu- juſdam differtatiunculam— Wie iſt der Landwirthſchaft in Saæchſen ſo aufzuhelfen, da ſie als ein ficheres und bohnendes Gewerbe beſtehen kann?— typis expreſfam, im Archiv der teutſchen Landwirthſchaft quod curare placuit Amiciffimo Pohl Lipſienſi Jalt 1811. Seite 1— 17. Noſtro propolito infra memorato conlentit, pag. 135.
ſeqd.

10
Juvenibus et viris peritis ex omnibus Germa- niae provinciis eo conſilio Moegelinum conve- nientibus, ut operam dent Thaerit ductu agricola- tionis ſtudio, agriculturam rationalem haud exi- gua capturam elle incrementa, quis exlpectare nolit?
Quamquam magnus ex agro quaeſtus eft, quo argutus gaudet Anglus, et exuberans terra, quam infertilem colunt induftrii Belgae*†) et utile et re- dundans agricolandi genus Holfatorum et Megalo- politanorum, et jucundus proſper atque imitandus generis alternantis, Wechelwirthſchaft, ulus**†), nobis propolitus in Marchiis, Saxonia inferiori et fuperiori, Lulatia, Boruflia et Silelia noſtra, tamen me impediri nunquam patiar, quo minus parvam totius foli partem ratione atque induſtria coli, contendam. Cujus lententiae veritas, ut argumentis probari non pollit, tantum abeſt, ut potius exempla nobis ſuppeditent provinciae iplae, quas proxime memoravimus.
Etenim in Anglia, quam multi pro patria
*) cf. Schwerz Anleitung zur Kenntniſs der Belgiſchen Land- wirthſchaft. Band 1.
**) Triplex agricolandi modus eſtat noſftris temporibus, quorum ſingulos genera nominare placuit ob eam ratio-—
nem, quam intra§. 15. expofuimus,

11
agriculturae habuerunt*), in Belgia, Saxonia, Marchia, Silelia etc. prae fundo bene recteque culto decem alii reperiuntur, qui exempla in con- trarium exſtent. Sed progredi placeat ad lingulas rei rufticae partes, quarum contemplatione Iponte prodibunt errores et vitia, quae magnum agricul-
turae damnum afferunt.
*) Hoc nobis perfuadere noluiffe IIluſtrifſimum Thaer in And leitung zur Kenntnißs der engliſchen Landwirthſchaft, 11 facile intelligent, qui fapiunt. Vid. Vol. I. pag. 11. Permulta Anglis tribunntur, quae non funt tribuenda. Caecas v. c- foffas, quas Angli Unterdrains vocant, Ve- terum colonos non ſolum cognoville fed et optime tracta- viffe, Columella docet. II. 2. 9 feqq. Comparari peteſt Thaer lib. m. Bd. I. pag 252. Neuntes Kapitel. Band 11, 1 Abthetlung. S. 1-123. Rationelle Landwirthſchaft. Bd. I1I. pag. 154 Jeog. et imprimis Johnn Joknſtones Account of the moſt aproved mode of diaining land, according to the Hſtem practiſed by Mr. Joh. Elkington. London 1797. 4. Hujus operis verſionem germanicam dedit Co- mes de Podewils. Berlin 1799 de re ruſtica optime me- ritus in ſibro illo: Wirthſchafts-Erfahrungen in den Gü-
tern Guſow und Platkow. Berlin 1801-1304. 4 Bde. 4.

DE NOSTRAEAETATIS INDOLE ET CON-
DITIONE RERUM RUSTICARUM, ET DE
OPTIMO RATIONALEM PROPAGANDI AGRICOLATIONEM MODoO.
☛‿—
5 1
e a) lunt res, ad eruendam noſtrae aetatis in-
dolem et conditionem rerum ruſticarum idoneae
a) Abſurda quidem ſtercoris praeparatio ac tractatio, nec non neglectus carum materiarum ulus, quae mineralia Ktercora vocantur, et aliena ſterquilinii exſtructio, quae optimum ſtercus, animalium lotium defluere ſinit, in unaquaque fere villa nobis monſtrata, haec haud inepte ad noſtrae actatis indolem rerum ruſticarum recenfenda efle videntur. Sed relinquamus materias nimis via de-— ducturas, eo magis cum no. 1. 2. et 3. quodammodo con- tineantur. Nonnulla interdum adſcribere conceffum fit, quae Veteres his de rebus praeceperint, cum mirum in modum congruant iis regulis, quas Cl. Thaer debemus.
Varro de R. R. I. 15. 4.—„Secundum villam duo habere oportet ſterquilinia, aut unum bifariam divifum, alteram enim in partem ferri oportet e villa novum fimum, es altera veterem tolli in agrum— vid. Golum.
I. 6. 21.— quod enim infertur xecens, minus bonum—

vilae, quarum priores ab inſcitia coloni profectae, alterae vero conditione reipublicaeé et more ma-
jorum nixae reperiuntur.
comp. Thaers Rationelle Lduſchft, Bd. TII. Agrieultur§. 24. pag. 193.— id cum flacuit 1), melius. Necnon Kerquilinium melius illud, cujus latera et lummum vir- gis ac fronde vindicatum ab foleé.— v. Thaer lib. c. II. pag. 188.— Non enim fuccum, quam quaerit terra, Tolem ante exugere oportet. Itaque periti, qui poflint, ut e aqua influat, eo nomine faciunt 2), ſic enim maxime reti- netur fuccus; in eoque quidam fellas familiaricas ponunt.*⁵
Sellae familiaricae omnino ponendae funt in Ker- quilinio. Noſtrae quidem uxoreulae elegantiores naſo ſuſpenderent maritum, ſellas familiaricas in ſterquilinio collocaturum. Rem maximi momenti, in omnibus fere villis neglectam videmus. Diligentius operam dant ſtercori humano colligendo induſtrii Belgae. Vid. Schwerz Anleitung zur Kenntniſs der Belgiſchen Landuſſchft. Theil I. pag. 56. De ejus ufu et dignitate vid. Hermbſtädts Kam- meral-Chemie pag., 236. ſeqq.— Comp. Geoponicorum II. 21. ε%2 GOD Quintiliorum§. 6. Colum, II. 14. cf. Thaers Rationelle. Ldiuſchft. II. Agritusltur.§. 18. p. 183. Non aliena ſunt quae pracecepit Florentinus T%2 Karaõess Mπκνιον. Geopon. II. 22. De ſitu ſter- quilinii optimo loquitur Colum, I. 6. 22. comp. Thaer Rationelle Lduoſchft. II. p. 191. Quod attinet ad mine- ralia ſtercora, a rationali noſtri temporis colono om nino adhibita: Marga, germanice Mergel, quam ratio- nem alendi, i. e. ſtercorandi, teſte Plinio Hilt. Nat. XVII. 6. fect. 4. Britannia et Gallia invenere, et qua uſi funt Veterum coloni, ut ex eod. Plin. lib. cap. 8 prop. fin. fect. 4. perlpicuum eſt.—„Omnis autem mar-
ga arato(Ic, agro) injicienda eft, ut medicamentum

14 Primi ordinis cauflae ab inſcitia coloni pro- fectae, hae funt.
I. Rei agrariae et pecuariae diſſenſus, quo fit, ut numerus pecorum fere nunquam reſpondeat magnitudini fundi.
II. Aliena et non ſatis aucta harum plantarum cultura, quaçe larga et ſalubria ſuppeditant pabula pecoribus.
III. Neglectus pratorum Cultas.
IV. Uus generis triennii— Dreyfelderwirth- ſchaft b)— in ꝛus fundis, qul abundantia Prd!Orlnt 67 pabudlorum Carent.
Alterius ordinis non niſi duae, maxime ta- men noxiae agricolationi, exftant res, conditione reipublicae et more majorum nixae.
I) Arvorum baſcuorum ao pratorum conemanlo. 3 7
rapiatur.“— et Calx germ. Kalk, qua Aedui, Celticae, et Pictones five Pictavi, Aquitanicae Galliae populi uberrimos fecerunt agros, ut Plin. 1. c teltatur— et Gypſum, ſUos, Gyps, Schwefe ſaurer Kalk, et ne multa alia ſtercora mineralia intempeltive perfequar plerolque noſtrorum adhuc latere videntur.
1) Urfini confracuit melius exprimere videtur 70 fer- menteſcere. De ſtercore bene putrefacto, fermen- tato, Varronem loqui, perſfpicuum elt.
2) Aquam ſterquilinio inducere nos abfurdiſſimum du- cimus. Lotium vero optimus quiſque colonus con- ſervare ſtudebit in fterquilinio.
b) ck. infra 4. 15.
—].—

F.
15
II. Conditio eorum hominum ruſticorum, ul glaebae quondam adſcripti, pro certa quadam et frumentorum et firamentorum parte, meſ- ſem facere atqu grana e ſpicis excutere, aut legibus aut confuetudinibus doacti, in Sileſia
noſtra Dreſchgärtner ppellantur.
J. II.
Jam primum omnium latis conſtat, agricul- turam et rem pecuariam, vinculo quodam ita nter fefe conjunctas effe, ut nemini agricola- ri in mentem venire poſſe exiſtimen fine pecu- dibus.()
Res ruſtica ille eſt modus aœurendi, qui do- cente Thaerio d), non ſoliun maxinum, ſedl et mærime perpetuum e) reddat domino quaeſtum. Peritum neminem latere poteſt, nonniſi omnibus rebus, quae ad ruricolafionem pertinent, ſibi in-
vicem optime refpondentibus, illum fructum pro- dire polle, quem nominavit perpetuum noſter
Thaer cum maximus qui perpetuum le non „) 1 See
c) Comparetur Varro d. R. R. II. in praefatione.
d) Rationelle Landwirthſchaft I. p. 1. S. 1. ſeqq. e)(f. Varron d. R. R. I. z.„Agricultura ea eſt ſcientia, qucte docet quae ſint in quoquo axro ſerunda ac Jfaciunda, quaeque
terra maximos pé rhetuo reddat fructus.““

— — —
praeflet, nocere magis quam prodelfſe debeat' quia exhaurire folet ita agrum, ut is ſuppeditare nedueat poſtea plantis herbifque excultis nutri- menta neceflfaria.
Nam is demum perfectiffimum habebit rus, qui nec deliderari nec abundare quidquam pa- tietur.
Caeterum, meo judicio, in conſtituendo ac temperando fundo nuila res elt diff licilior, nulla impeditior, inventione ejus rationis, dua et res agraria et pecuaria optime inter le concordent. Quo factum elſt, ut plurimos videamus colonos in vitium prolaplfos.
Peculiarem illum agricolae errorem in con- ſtituendo pecorum numero, raro admodum agro- rum magnitudini, terraeque habitui et fertilitati refpondente, pro indole noſtrae agricolationis
habendum elle cenfeo
2Q 3 17 8 III.
riae et Becnarnee conlenfum, haud pauca poſtu lantur. Magna arte et Piiene rei opus eft ad com- butandum pabulum, quod ex unaquaque fundi parte proveniat, ut ſcias, quot quantiſque peco-
ribus praebere poſſis larga quotidie alimenta.

ti
T
0
I
2
Rei rulticae Icriptores claffici ufu et expe- rientia ducti, et cognitione rerum naturae edocti, leges tulerunt inveniendi et exquirendi pabuli quantitatem, quae cuivis pecorum generi data maxime redundet. f) Quorum legibus adhibendis certiores fiemus de quantitate pabuli pecori prae- benda, utrum plus redditura lit decem v. c. vaccis oblata, an majorem lit adlatura domino utilita- tem quindecim hujus generis pecoribus data. Quindecim illae vaccae eadem pabüli quantitate nutritae, quam decem hujus generis praebueris, quin minus lucri praebiturae lint, quam eae, quae e contrario ob abundantiam pabuli largiorem et lactis et ſtercoris copiam dabunt, nullum elt du- bium, ſimulatque hanc ſententiam poluerimus, er certa quasue pabuli quantitate, certam †uue prodire lactis et ſtercoris quantitatem. Ouae res maximi momenti eft, cum non lolum ulu et ex- perientia agricolarum ſolertium probata, led et in cognitione phyfiologico- anatomica corporis ani-
malium fundata appareat. ⁰)
f) Vide Mayers Grundſätze zu Pachtanſe lägen etc. Hannover 1809. 4. pag. 16. feqq. et Thaers Kationelle Landwirth- ſchaft. Theil 1. pag 233. feqdd,
g) Ingeniofam nobis propoſuit rationem Fiſcher in differta- tione: Etwas über Ausmittelung der Pünger- Milch- und Maſtungs- Production, von den hierzu zu verwendenden
B

18
Eorum pecorum numero conſtituto h), quae ad agricolandum exiguntur, facile eft invenire copiam illorum, quae aut lactis aut lanae cauffa a colonis ali debent. Etenim caput eſt in agricul- tura, habere beſtias, quarum ope colere et arare poffis agrum; polt illis operam dabimus, quae redundent.
8. IV.
In plerilque fere fundis numerum pecorum eorum, quae aut laboris aut utilitatis caufſa alun- tur, agri modum longe exſuperare videmus. Quod attinet ad genus illud, quod arandi et labo- randi cauffa alitur, tantum abelt ut noceat ju⸗ mentum lupra modum quaeltui domini, ut pro- fit potius meflis imprimis et ſementis temporibus, in quibus jumento illo decies copia facta erit relti- tuendi pabulum. Non delunt agricolae, qui majorem pecorum
numerum fructuoliorem ellfe ſibi perluadentes
Gewächſen, typis expreffa, in Thaers Annalen des Acker- haus. Bd. XI. pag. 329. eq†õ. Comparentur amiciſſimi von Wulfen notae doctae in Fiſcheri tractatum. ibid. pag. 354
h) Leges inveniendi huncce numerum vide in Thaers K. Landwirthſchaft. Bd. I. pag. 153. eqq. Arbeitsberechnungen,
et Bd. II. pag 1. ſeqq. Verhältniſſe der Wirthſchaftſte-
me gegen einander, mit comparativen Berechnungen.

79
minore, maximum ſaepe gregem, viliſſimo quo- que pabulo ita alant, ut nonniſi vitam eorum confervare velle videantur.
Abſtinere non poflum, quo minus Columel- lae i) hac de re praecepta adſcribam, ut ex illis Veteres et in re pecuaria permultos noſtrorum
agricolas fuperaffe intelligantur.
„Omni k) autem pecudi larga praebenda lunt alimenta. Nam vel exiguus numerus, cum pa- bulo fatiatur, plus domino reddit, quam maxi-
mus grex, ſi ſenferit penuriam.““ ¹)
k) Neſcio qua ratione adductus Summus Schneider, vulgata lectione omni rejecta, Iuſceperit omnia ex Cod. Sanger- mauenſi, annotante Gronovio Si omnia legimus, illud larga offendit, et adverbialiter explicandum eft. Omnia pabula large praebere non pollumus pecoribus ſine peri- culo. Inflare ſolent nounulla plantarum genera pecus, large ſumpta, v. c. Trifolium pratenſe, PDoa uatica etc. propter Carbogenii quantitatem, quod continent. Du- bito an Columellam, peritiffimum temporis ſui colonum, fugerit periculum ex largo nonnullarum plantarum ufn exoriens, cum apud Celſum legamus(II. 26.)— inflant autem(fc. corpus) omnia fere legumina, et ibid. 25.— Legumina omnia quaeque inflare conſueverunt Ic. corpus. Prout legimus aut omni aut omnia, fenfus nod idem elt
verborum.
Vid. et Varronem de R. R. 11 1. 24. B 2
1)

20
Cujus fententiae veritatem, illi fagaci Ro- manorum agricolae ufu tantummodo et expe- rientia probatam, confirmant rerum naturae di- ſciplinae noftris temporibus mirum in modum excultae.
Cum, remoto ex agro quaelſtu, ſtercus ſeor- fum conlſideramus, quod optimum ac largilfi- mum primum in ſterquilinio, mox et in agro habere oportet colonum, quia fons eft, ex quo profluant omnes fructus atque quaeftus: anima- lium excrementa eo magis imbuta et gravida efle materiis, et legetum et frumentorum copiae au- gendae maxime idoneis, quo melius et làârgius pabulum illis datum fuerit, lejunctiones et fe- parationes ſtercoris chymicae docent m)
Quae cum ita lint, ego latis mirari non pol-
ſum eorum agricolarum opinionem, qui nonnili
m) cf. Thaers Verfuche und Beobachtungen über die Excre- mente vom Hornvieh; in Hermbſtädts Archiv der Agri- cultur- Chemie. Th. I. 2. Heft, pag I. Ieqd.— nec non Hermbſtädts Unterfuchung der Frage; Was iſt Dünger? as würkt derſelbe beim Ackerbau? ibid. Th. I. Heft I. pag. 71. feqd.— Hermbftadts Kammeralchemie. S. 2334 ſeqq. Vid. et Mayers Grundſätze zu Pachtanſchlägen ꝛc. pag. 16— 21.§§. 32— 39.— desgl. Verſuch über die Düngererzeugung von zwölf Maſtochſen, vom Herrn v. Pritt- witz anf Quilitz, in Thaers Annalen des AHckerbaus, Bd.
XI. pag 370.

21
paleae et ſtramentorum exiguam praebent quan- titatem pecudi, dum exiltimant, meliori haud opus effe pabulo ad procreandum optimum quod- que ſtercus. Etenim aptius elt ſterquilinio, quam
pabulo ſtramentum.
d. V.
Fieri non poteft, ut fundus, in quo pecu- dum numerum dilcrepare videmus a loli magni- tudine, ubertate ac qualitate, eum praebeat do- mino quaelſtum, quem per naturam fuam lup- peditare oportebat.
Regulas inveniendi numerum pecoris cuique folo accommodatum adlcribere, alienum foret ab hujus libelli angultiis. Vide illas in Thaer, Mayer, Karbe et Friderici Ducis Holſatiae-Beck operibus, fupra et infra laudatis.
Cujuſque temporis pecudum conditio obler- vata lubjicit normam judicandi de modo arque ratione agricolationis: qua mileram ſe exhibente, certiores facti fumus de diffenlu omnium rerum, quae ad ruricolationem pertinent.
Quamquam in permultis noltrae Provinciae fundis haud inutilis et ablurda elffe videtur ejus- modi pecudum introductio, quae extra fines ejus,
in Helvetia, Alpibus Tyrolenlibus, Hollatia,

22 —
Belgis et in humilibus regionibus prope Gedanum, naſcuntur, quia lactis ubertatem prae Ie ferunt, eamque ob caullam ſedulo emuntur; tamen haud raro evenit, ut celebratae illae beſtiae minus re- fpondeant votis agricolae quam noſtrae, noſtri coeli et anni rationibus et pabulo adluetae. Ete- nim herbis plantifque nutritae Iponte laeteque creſcentibus in patria, quae in noltris regioni- bus nonniſi cultura proveniunt, exceptis monti- bus et fertilioribus nonnullis locis ad fluviorum ripas fitis n), ex quo die hujus pabuli penuriam entiunt, lactis ubertate deficient. Noſtram con- tra ſpeciem cura atque induſtria cultam ac bene largeque nutritam, generofiorem atque uberiorem
reddi poffe, experientia docuit. 0)
n) v. c. im Oderbruch, cujus laeta arva difcipulo monſtrare haud diſplicuit Venerandiſſimo Thaerio, illam regionem longe fertilifſimam omnium Borufſiae provinciarum in aeſtate 1809. peragranti, commilitonibus Scholae Moe- gelinenlis comitantibus.
0) Vidi anno praeterito iter faciens in Sileſia inferiori in non- nullis Jaurovienſis et Heynavienſis Circuli fundis beſtias indigenas, induſtria et cura ita auctas, ut longe polt ſeſe relinquerent et corporis forma et magnitudine, et lactis ubertate, alias peregrinas, quas vidi in ipſis Si- leſiae rogionibus montuoſis. quibus non deſunt faluber- rima pabnla ac palcua. Non poflum, quin eximiae hu- manitatis mentionem faciam, qua hoſpiti agricolandi
rationes exponere et agrum optime tractatum generi al-

⸗
l⸗
23
Caeterum, quamcunque elegeris ſpeciem, has leges tibi advocandas lcito, ut numerus mag- nitudini fundi folique qualitati reſpondeat, et ut larga et laluberrima quaeque pabula adlint. Nam is demum optimo ſtercore, maximoque ex
agro quaeſtu gaudebit, qui has leges oblervat.
§. VI.
. Equidem permultos enumerare pollim, qui rem pecuariam nimis leviter tractent, cum ſit tamen fundamentum omnium fructuum quaeſtu- umque Diligentius ponderata eſt a Veteribus,
et Varrone p) teſtante, a pecude ipſa pecunia
ternanti traditum, et pecora bene alta monſtrare julferit villicum Cl. Gäbel,(Medizinal-Rath und Landrath auf Peterwitz bey Jauer) Catonianus, id eſt, bonus agri- cola, bonuſque colonus. Simile mihi contigit hoſpiti- um in Goeltſchau, prope Heynaviam urbem, cujus mo- derator Harrer, ad unguem Jactus colonus, una cum Gae- belio digniſſimus eſt, quem unufquiſque diſciplinae ruris ſtudiofus, iterum iterumque adeat. Ejus fundi peco- ra indigena generolſiora facta agerque ratione et in- duſtria cultus, trium annorum colonis(Dreyfelderwir- then,) ad oculos demonſtrant praeſtantiam generis al-
ternantis.
p) De R. R. II. I. 11. de Ling. Lat. IV. 25. cf. et Colum. VI.
in praef. 4. Ovid. Faſtor. V. 230 feqq. Plin. Hift. Nat
XXI. 3. poſt. init. fect. 5. et quae ad hunc locum obfer-

24 nominata eft, quia omnis pecuniae pecus funda- mentum.““
Cujus negligentiae exitum, perluſtrandis ar- vis fundi hunc in modum tractati atque exami- nandis frugibus, facile perſpicimus. Muͤlti fun- dorum domini, aut rei ignari, aut taedio capti, pelſimo cuique villicorum rem ruſticam commit- tunt. Non defuere, qui Solanum tuberoſum Lin.(Kartoffel) pecudi oblatum agro conlulere poffe negarent, quam ob caullam quaeltuoſius duxerunt, vendere potius illud pabulum ſalu- bre et nutriens, quam praebere pecoribus. Cu-— jus rei inauditae luculentum exemplum mihi ſe obtulit anno praeterito in fundo quodam omni pabulo egente, ita ut pecora nonnifi ſtramento ac palea palcerentur. Aderat haud parva Solani tuberoſi copia. Quae elt iſta amentia et infania villici, qui vendere potius pabulum, quam pe- cudi penuriam ſentienti dare velit?— Exempla funt odioſa, at mehercle hujus generis reperiun- tur multa, quae nos doçeant rem pecuariam hucus- que ita elſe neglectam, ut exiguam agrorum uber-
tatem atque foecunditatem mirari non debeamus.
vat Joa. Harduinus in opp. lelectis. pag. 187.— Vid. Fe- ſtum voce Pecunia. Montefalconius. Tab. XCV. Fig. 1.
in epitome a Schatz curata.
¹

25 8. VII.
Agrariae atque pecuariae rei dilfenſionem, et eorum pecoris generum delectum vitiofum, quae redundant,(etenim non omne folum admit- tit ovile,) magnum afferre agricolationi detrimen- tum, demonltratu haud difficile elt.
Cum materiarum ruri vulgatarum perpetuum quendam orbem nobis ante oculos ponimus, abundantemque et bonam ſtercoris comparatio- nem pro prima caulla et conditione omnium frumentorum laetitiae et agrorum ubertatis habe- mus, illam vero nonnili a pecude large nutrita exfpectamus, turbatum elle hunc orbem, ſi il- lud tollas quod Graeci raloyiay dicunt, peri-
tum quemque concedere oportet. Aradoyia autem
ſublata elt, cum pecoris numerum ita conſtitu-
tum videmus, ut pabulum largum ei praeberi
nequeat.
Unumquemque fundum nonnili perpaucos annos in uno eodemque perfectionis gradu perfi- ſtere pofle, mihi perluafiffimum elt, cum ne- ceffe lit, ut aut melior fiat aut deterior. Me- liorem fieri arbitror, cum ſtercoris plus, quam praeterito anno, ad majorem agri partem ſterco- randam produxerit: contra deteriorem, cum pri-
oris anni ſtercoris quantitas exluperaverit horno-

26
tinam. Hac enim conditione illae materiae quae lunt neceffariae ad procreandum ſtercus, ftra- mentum l(cilicet ac pabulum diminuuntur, quo fit, ut et ftercus iplum minuatur. Atqui his re- bus conjunctis, niſi externa et peregrina auxi- lia advocaverit dominus, vereor ne fundus fit eo perventurus, ut viliflſimum quemque quaeſtum
neg eb. §. VIII.
Tranfeamus ad alteram noſtrae differtatio- nis partem, cum prima arcte conjunctam.
Alienam illam o&ſſe et non ſatis prolatam ea- rum herbarum cultaram, quae larga et ſalubria ſuppeditant pecoribus pabula.
Neglecti illius cultus caufla ex duabus rebus exorta elt. Permultos noftrorum colonos nec totius rei ruſticae rationes affecutos efle, nec in diſfciplinis rerum naturae, inter quas cogni-— tionem plantarum nominare liceat, verfatos, ne- minem fugere poteſt, qui inter illos vixerit.
In plerilque fundis aut paucas tantummodo herbas plantalque pabuli cauffa coli reperimus, aut earum herbarum cultura occupatos videmus colonos, quae naturae et habitui foli non reſpon-
dent, eamque ob cauffam incertum lemper pro-
—

d-
87 mittunt quaeſtum. p) Egregiis praeceptis, quae jamjam in Veterum de re rultica libris exſtant, obfequium negantes fibi ipli Iaepe magnum prae- parare folent damnum coloni. Dignus elt Colu- mella r), qui hac de re audiatur.„Caput eſt in omni negotio, nofle quid agendum lit, maxime- que in agricultura, in qua voluntas facultafque, citra ſcientiam laepe magnam dominis afferunt jacturam, cum imprudenter facta opera fruſtran- tur impenlas.“
Jam ipſa pabuli varietas et cujulque plantae habitus atque natura quid nobis neget, quid pro- mittat, et cui folo conveniat, paucorum elſt dil- cernere.
Quam ob rem Trifolium pratenſe Linnei 1)
longe praeſtantifſfimum omnium pabulorum, agro
q) Cui cordi eſt comparare ſibi cognitionem plantarum et uti- lium et obnoxiarum colono, haud fruſtra leget librum il- lum. Handbuch der Natirgeſchichte für Landwirthe, quem dedit diligentiffimus Crome, Prokelfor Moegelinenſis. Hannover 1810— 1811. III. Bd.
r) I. I. 1. Vid, et Virg. Georg. 1. 50. ed.
0 Trifolium pratenſe. Wieſen-Klee, Rother Klee, Spaniſcher
— 2 Klee, Brabanter Klee etc.
Diadelpbia Decandria Lin. Spicis denſis ovatis, ca- lycis dente infimo tuho corollae monopetalae inaequalis breviore. Stipulis ariſtatis foliolis ovalibus Jubintegerri-
mis, caule alcendente. Lin. Species Plantarum cr. Ilil-

28
commiſſum videmus in genere triennii, qui dua- bus femper, haud raro quatuor mellibus exhau- ſtus, a Tritico repente t) aliilque herbis noxiis occupatus, luppeditare non potelſt nutrimenta, quae ut laete grelcat iſtud pabulum, requiruntur.
Quod pabulum cum votis non reſpondet agri- colae, hoc ejus negligentia et inſcitia fieri certum
habeo, quia in arenola quoque terra u), bene
denow. 3. p. 1356. Hofßſinanns Deutſchlands Flora. Roths Flora Germanica. Aelſtate 24.
Caules alcendentes, teretes, ſtriati. Folia ternata, foliolis inferioribus acutis obtuſis, fuperioribus ovato lanceolatis plerumque macula ſagittata alba notatis. Sti- pulae ovatae ſcariofae, venis rubris pictae, ariſtatae. Spicae terminales, feffiles, interdum pedunculatae, in- ter folia duo fumma appolita ſeflilia, calicem quaſi com- munem conſtituentia. Flores purpurei, interdum albi. Legumen operculatum obſervante Cl. Schkuhrio.— KRe-
bentiſch Flora Neomarchica.
t) Triticum repens. Quekke, Paede. Triandria Digynia. Ca- licibus quadrifloris fubulatis, acuminatis. Foliis planis Lin. Sp. Pl. G. W. p. 481 KRotk. Pl. Germ.—
Glumis mucronatis ariſtatifye. Ariſtis ſpicula bre- vioribus. Hofſm Deutſchlands Florg. Aeltate. 2½. Quis
non cognoſcat hunc certum fegnis coloni amicum!
u) Tanta erat laetitia ubertalque hujus pabuli, quod colere- tur 1809. in tertia fundi Moegelinenlſis parte, cujus ele- menta arenoſa ad o, 80 uſque exlurgunt, quantam ego videram antea nunquam. Quod exemplum urihi hanc ob
cauffam arridet, quia praeſtantiam generis alternantis

dua- Wan. 1oxiig ents,
atur.
gri⸗
29 praeparata et ſtercorata, ſalubrique frugum alter- natione temperata, exuberare non folum audivi
fed et ipfe vidi.
§. IM.
Schubart von Kleefeld, folers bonufque colo- nus, permultos nactus elſt adverfarios, inter Mlos nonnilſi agricolas, qui ratione deſtituti conſuetudi- nibufque obſoletis adhaerentes, ineptiflimo modo operam darent hujus pabuli culturae. Facile ille evitalfet imperitorum invidiam ac infectationem, ſi ingenio eos et folertia donaré atque inſtruere potuif- fet. v) In eo peccalfe manifeltum eſt virum optime
alioquin de re ruſtica merirum, ut faepius coli velit
demonſtrat, cum priores hujus agri domini, teſte Wolf- Jio, in den praktiſchen Bemerkungen über die Anwendbar- keit der Koppelwirthſchaft in den Preufſiſchen Staaten, Ber- lin 1793. 8. pag. 29., quaę ratione Trifolium pratenfe haud fruſtra colere poffent; neſcirent
v) Ad manus habeo, Anonymi libellum— Hutung und Bra che, das Wohl und die Erhaltung der Wirthſchaft, ge- gen des Hern Hofrath Schubarth paradoæe ökonomiſche Grundſätze, dargeſtellt von einem urirthſchaftlich Forſchenden genauen Beobachter(2) Frankfurt und Leipzig 1789 8.— inſcriptum, cui latius fuillet, nun- quam attigiffe hanc materiam. Ineptifſimis liber ſcatet ſententits, quas inhumaniffimus nobis obtrudere voluit
auctor, Legendis iſtis nugis horam perdidi.

30
—₰
in eodem agro iſtud pabulum, quam ejus per⸗
mittat natura et indoles.
Trifolium pratenſe, intra tres fexve annos in eodem folo revertens; quod in genere triennii evitari non poteft, lſimulac fufficiens praeparare pabulum velis, raro large laeteque creſcere, ex- perientia docuit, In permultis enim fundis, qui genere triennii utuntur, agri nonam, in paucis fextam, in paucifſimis tertiam quotannis ſtercorari partem, neminem in re ruftica bene verlatum, ne- gare pofle contendo. Tertiam nonniſi ille ſter- coratam agri partem habebit colonus, cui abun- dantia eſt pratorum: quorum agricolarum nume- rus ita exiguus eftt, ut paene dignus ſit ſilentio. Permultos ad hodiernum ufque diem hoc pabulum ita excolentes, ut caetera excludantur, latere vi-
dentur Medicago ſutiva Lin. W=) Hechſarum ono-
w) Medicago ſativa, Luzenne, Diadelphia Decandria. Pedun- culis racemofis, leguminibus laevibus cochleato con- tortis, ſtipulis integerrimis, foliolis oblongis dentatis, Lin. Sp. Pl. cur. Willd. 3. p. 14043. Hoffin. Deutſch. Fl. Roths Fl. Germ.— Julio et Auguſto..
Caulis alcendens glaber. Folia ternata, foliola lanceolata. Stipulae infimae bali dentatae, fuperiores in-
tegerrimae. Flores violacei.
Rebentiſch Fl. Neomarek.
—

der
31
Brychis a), Vicia ſativa y) aliaeque Diadelphias
plantae, et Polhgonum fagopyrum ²), et Sper-
gula arvenſis aa), et variae Brafſicae Ipecies, ex
quibus, quum ſingula Iuum Ülibi terrae genus re-
F)
2)
aa
—
X) Hedyſarum onobyychis. Eſparſette, Eſper. Diadelph. De-
cand.— Caule erecto, foliis pinnatis cuncatis glabris, alis calycem aequantibus, lomentis glabris monoſper- mis aculeato— dentatis. Lin. Sp. Pl. W. Z. p. 1215. Hofm. Deut. Fl.— Roths Fl. Germ.— Junio, Julio..
Folia pinnata cum impari. Flores purpuraſcentes,
ſpicati. Rebentiſch Fl Neom.
Vicia ſativa, Wikke. Diadelphia Decand. Lin. Legumi- nibus fubfeffilibus fubbinatis, foliolis oblongo truncatis mucronatis, ſtipulis dentatis notatis. Lin. Sp. Pl. Willd. z. p. 1104. Hoſſin. D. Fl. Rorh El. Germ. Junio er Julio. O
Folia pinnata, foliolis obverſe lanceolatis, obtulis, emarginatis mucronatis pubeſcentibus. Stipulae dentatae, fubtus macula inuſta quaſi notatae. Flores purpura- ſcentes. Legumina erecta villoſuta. Semina compreffa, Rebent üll. Neom.
Pohrgonnm fagopyrum, Buchweizen, Heidekorn. Octandria Trigynia. Foliis cordato fagittatis, caule erectiuſculo inermi, feminum angulis aequalibus. Lin. Sp. Hl. W. g. p. 455. Roth El. Germ. Hofm D. Fl. Julius, Au- guſt. O. PFlores albidi rubefcentes. Rebent. Fl. N.
Spergula arvenſis, Spargel, Spergel, Spörgel, Sperk, Acker- ſperk, Knörich, Knötrich. Decand. Pentagynia. Foliis verticillatis, floribus decandris. Lin. Sp. Pl. 7y, 2. p. 818. Roth Fl. Germ. Hohm. D. Fl. Aeltate. O.

32
quirant, unam alteramve reperies plantam quae agro relpondeat conveniatque. Mirum in modum aà noſtris colonis neglecta elt horum pabulorum eultura, quae jam Veteribus ad alendum pecus maxime idonea vila lunt.
Medicaginem fativam, cujus mentionem fa- ciunt nomine Medicae, non folum illos cogno- vifle, fed et coluiſſe, ex Scriptoribus Rei Rulfti- cace, qui laudes ejus extulerunt. intelligitur. bb) ILiciam quoque et Fabam ec), Ervum dd), Cyti-
ſum ee) multaldue alias pabuli cauffa plantas eos
Caulis ramofus divaricatus proſtratus. Folia fub- ulata carnola, verticillata. Panicula dichotoma. Pedun- culi floriferi erecti, fructiferi penduli. Petula alba lon- gitudine calycis. Rebent. El. N.
pb) Vid. Varron. de R. R. I. 42. Virg. Georg. I. 215. Coluni. II. 7. et 11. 10. 24. Pallad. April. 1. Nemelian. Cyneg- 283. Vid. et Plin. Hiſt. Nat. XVIII. 43. Strabo XI. p. 796.
cc) Faba Veterum, mihi Vicia faba Linnei elffe videtur.
dd) Eruum ſine dubio Errum Lens Lin. Linſe. Diad. De- cand. Pedunculis Iubbifloris, leminibus comprellis, folio- lis integerrimis. Lin Sp. Pl. Willd. 3. p. 1114. Haffm. Deutſch. Fl. Roth Fl. Germ. Aeſtate. O
Caulis limplex aut ramofus. Calrcis laciniae co- rolla alba faepi us longiores, ſetaceae. Si†lus Iuperne villofutus. Legumen 1- 2- feu 3- Ipermum. Rebent. Flor. Neom.
e) Cytihus laburnum, Kleebaum. Diad. Decand. Noſtris
regionibus Iponte non crelcit, haud frultra Vero colitur.

mae dun drum
cus
fuh. lun-
lon-
dlum.
yneg:
olio-
Vn.
C0. verne
bent.
Noſtris
rolitur,
33
eoluiffe, iidem ſcriptores memoriae prodide- runt ff). Quod attinet ad Farraginem ss) quam et iplam adhibuerunt coloni Romani, quamque nos Manggetreide, Mengfutter, Gemenge dicimus, pervariam iſtam fuiſſe Auctores clafſfici docent. Ex ordeo hh) fieri Columella ¹i) docet, aliquando
et avena mixtam fuifle apud Plinium kk) legimus;
ff) Vid. Virgil. Colum. Varronem ac Pallad. locis citatis.
gg) Vid. Script. Rei Ruſticae loc, citt.
hh) Plures Hordei fpecies coluiffe Veteres ex Theoph. Hiſt. Pl. VIII. 4. perſpicuum eſt.„ Tανανν Ae SSdv? a. Hεν ει ππανQποο, 5 T4⁶τιντιστσπ.. TAeiGraν e 55Aοτν.“ Comp. Plin. Hiſt. Nat. XVIII. 13.„Spi- cae quaedam, ſc. Hordei, binos ordines habent, quae- dam plures ufque ad ſenos.“ Vid, et Columellam II. 9. 14.„Proximus eſt his frumentis(i. e. tritico) ufus or- dei, quod ruſtici hexaſtichum, quidam etiam cantherinum appellant“ ibid. 16.„Alterum duoque genus ordei eſt, quod alii diſtichum, Galaticum nonnulli vocant.““ Vid. ad. h. 1. Cl. Schneiderum. Columellae ordeum hexaſtichum noſtrum Himmelsgerſte, Hordeum coelelſte Lin. effe, ejus brefcriptio docet„nulla veſtitum palea Sranum.“ Hordeum nudum diſtichon et Hordeum coeleſte ne confundas cave. Utrumque nudum elt i. e. granum palea veſtitum non habet, fed ordinum numero variat. Coeleſte nempe ſenos, diſtichon binos habet ordines. Eſt etiam ſpecies quae nonniſi binos ordines habens et iĩpſa Hordeum diſtichon appellatur, ab Hordeo diſticho nudo bene diſtinguenda.
11) II. 2. et II. 10. 24.
kk) Hiſt. Nat. XVIII. 16,
C

34
et in farracia legete primum factum teltatur Varro ¹¹), quae deinde ejus aetate, monente J. G. Schneidero, in ordeo et leguminibus mi- ſtis iebat. Quod pabulum non ſolum viride led et ſiccum, quum in foenum abiiſſet, Veteres colo- nos praebuille pecori, ex Columella mm) perfpi- cuum eſt. Uſi funt illo falutari pabulo ad alendos inprimis equos, teſtibus Virgilio ac Varrone. un) Avenam, quam Columella°) Tolam pabulo latam ponit, non efle Auenam ſativam Lin. ex illo ap- paret, quod illam quoque caedi in foenum dicit. Nimis durum praebituram eſſe foenum mihi per- ſualum elſt ob culmi craffitudinem. Columellae avena Avena elatior Linnei pp) mihi eſſe videtur, quae haud inepte a lolerti colono pabuli caulla feritur. §8. X.
Non defuere inter noſtros colonos, qui er
11) I. 31. 5.
mm) XI. 2. 99.
un) Georg. III. 205. de. R. K. I. 31. 5. II. 2. 13.
00) II. 10. 24 et 32.
Pp) Avena elatior, Wieſenhafer. Hafergras, Franzöſiſches Ray- gras. Triandria Digyn. Paniculata, calycibus bifloris, flofculo hermaphrodito fabmutico, mafculo ariſtato. Lan. Sp. Pl. W. 1.„. 443. Hafß. D. Al. fal. A.
Ariſta maſculi baſi hermaphroditi infra apicem in⸗ Ierta, breviffima vel nulla.
Rebent. Fl. Neomarchica.

35
cognoverint et coluerint nonnullas plantarum quas enumeravimus; cum autem indolis et natu- rae eorum ignari, quis ager illis deſtinandus effet neſcirent, fieri non potuit, ut magno quaeſtu gau- derent. Medicaginem inprimis ita abfurde et in- tempeſtive tractatam videmus, ut coloni ignoran- tiam fatis mirari nequeamus. Hedyſarum non- niſi in terra quae calce abundat, laete creſcere, pe- ritum fugere non poteſt; quam ob rem pabulum illud reperitur in regionibus montuofis, calce raro in iis deficiente. A nonnullis tamen inter- dum alienillimus deltinatur Hedyfaro ager, omni calce carens, quo fit, ut redundare inde fructus nequeat.
Salutare et idoneum omnibus fere Trifoliis gyplum, quod in agro proltratum mire excitat et quaſi provocat dormientes plantae vires, raro ad- modum adhibetur ſtercorationi agrorum. Trifo- lium inprimis pratenfe alimentum ex eo capere, omnium bonorum colonorum teſtimonis fatis con- ftat. Cujus rarus ufus demonſtrare mihi videtur inſcitiam coloni et imperitiam harum rerum natu- rae, quarum cognitio ad agricolationem rationa- lem pertinet. Non delunt agricolae, qui omnino operam dent pabulorum, inprimis Trifolii praten- ſis culturae, qui et rem intelligant, et bene tractent, gyplumque iplum adhibeant. Pabulum
C 2

36
autem, quod illis hac ex eultura provenit, peco. ribus praebere non folent, fed vendere illud ube- rius fructuoſiufque duxerunt. Quos nexum totius rufticae rei non intelligere, jam fupra demonltra- vimus: quam ob rem lilentio iltorum tranſire ſtul- titiam praeſtat.
8. XI.
Tertii argumenti diſquilitionis noſtrae verita- tem paucis tantummodo confirmare atque expone- re liceat. Cultum nimirum neglectum eſſe pratorum dixi.
pratorum cultum, quem Veterum jamjam Scriptores 4d) pro fundamento rei agrariae habue- runt, quia pabulum praebet ex quo ſtercus fit, in permultis fundis tarde maleque tractari, illum profecto conceffurum eſſe arbitror, cui rei exem- pla ante oculos funt polita. Raro itaque praediti ſunt fundi illi ea ubertate et fertilitate, quam per naturam et habitum ſoli, prae le ferre potuilfent. Cujus rei cauflam in vana eorum fuperſtitione po- ſitam videmus, qui exiſtimant, terram pratenlem a mundi genitore tanta ubertate ac fecunditate im- pertitam efſe, ut omni ſtercoratione carere pollit.
Quas ego rationes procul a veritate abelle certum
el) Vid. Colum, II. 17.

37
habeo, quia folum etiam uberrimum, niſi ſtercore- tur, perpetua ſegete ita defatigatum atque effoetum reperimus, ut priſtina benignitate praebere morta- libus alimenta nequeat. Non moramur h. 1. pauca quaedam contrarii exempla, quae exltant v. c. in Hungariae inferioris regionibus fertilifſimis ad ri- pas Tibiſci ſitis, quarum terra per triginta annos eadem ubertate redundare dicitur ſine ulla ſterco- ratione. Caeterum iſtas regiones quotannis ſter- corari inundationibus fluminis, indigena peritus certiorem me fecit.§i Columellae rr) ſententiam „Terram nec ſeneſcere nec fatigari, ſi ſtercoretur““ putantis amplectimur, contrarium concedere ne- ceffe eſt. Quae cum ita lint, prata praebere poſſe priſtina benignitate larga pecoribus pabula, niſi ſter- corentur, prudentis non eſt credere; quanquam non delunt, qui ſperent fore ut prata ſine ulla ſtercora- tione ac cultura reddant magnum pabuli quaeſtum.
Non innotuere, quae praeceperunt eruditi co-
loni de pratorum irrigationibus, 11) aut non recte
rr) TI. 1. D) Vid. lib. De l'eau relativement à Poeconomie ruſtique, ou traité de l'irrigation des pres par Bertrand à Avignon. 1764. 8. germanice verf. Nürnberg 1765. 8. cum figuris aere inciſis. Alios auctores, qui hac de re Lcripferunt, vid. in Webers Handbuch der ökonomiſchen Literatnr. Comparari
etiam poteſt, Heinrich Kähler in lib. memorato. p. 35. fedc.

38
fecuti funt agricolae praecepta, legibus quas ſitus atque Hydronomia dedere, neglectis. De uſu et praeſtantia rei differere mea interefle non poteſt, eum egregie expoſita ſit a Thaerio noſtro t). Di- ligentillime rem tractavere Veterum coloni uu), et in adhibendis irrigationibus, noſtrae aetatis agri- colas fuperarunt. Ad hodiernum ufque diem op- timus pratorum cultus eſt in Italia fuperiori, et facultas irrigandi, ſitu aquaque permittente, pra-
tis deeffe non ſolet.
F. XII.
Pratum prolutum, Schwemmuvieſe, quod uno- quoque clivo arenoſo ita ſito, ut inducere polſis aquam lacus adjacentis, ope et impetu ejus aquae in proximam paludolam ac palultrem planitiem proluendo fieri ſolet, plerilque colonis terra in- cognita elfe videtur. Hujufmodi pratum, ex ni- hilo quali provocatum maxime exuberat, ſimulac ſolum, cujus luperficies paululum lemper decli- nare lolet, conſpillatum et herbis colligatum fit, quia cum illa inſtitutione lemper conjuncta elt fa-
cultas irrigandi.
tt) Anleitung zur Kenntniſs der engl. Lnduthſchft. Bd. I. pag. 592. ſeqq. Rationelle Landwirthſchaft. Bd. III. pag. 180*205.
un) Cf. Colum. II. 17. et 18. Pallad. Feb. I. Virg. Eclog. III. 111. Thaers engl. Lduothſchft. II. T. p. 2.

39
Paucorum eſt affequi iſtam inſtitutionem ex qua- cunque deſcriptione; intereſſe oportet laboribus iplis, quibus conſtituitur opus. Inventa elt res ab Dannoveranis, qui una cum Naffovicis optimos Ge norum ac diligentiflimos pratorum cultores
ſele praeſtiterunt. VV)
§. XIII.
Spinis, ſtirpibus, muſcis cumulifque a tal- pis factis obducti prati exiguus quaeſtus cuique patet, qui has res, laeto graminum proventui no- xias, fecum perpenderit. Quamquam non de- funt, qui hanc fundi depravati conditionem in- relligant, detrimentumque agnolcant, quod inde pecori et agro affertur, tamen eo perduci non pollunt ut conlulant qualibet ratione neglectae terrae pratenli, malumque a radicibus evellant. Si quid adhibent remedii, tali plerumque utun- tur, quod fruſtratur impenſas. Ingeniole expo-
nit elegantillimus et lagaciſſimus Columella Ww)
vV) Optimam hujus rei explicationem vid. in Thaers Ratio- nellen Landwithſchaft Bd. III. pag. 205— 224. Additae funt tabulae aere incifae, quae rem bene illuſtrant.
Comparare placeat I. F. Mayer. Ueber die Anlage der Schwemmwieſen und der Wieſenbewäſſerung überhaupt. Eine gekrönte Preisſchrift. Mit Kupfern. Zelle. 1801. 8.
ww.) II. 17. 2— 5,

—n——————
4⁰
res, quibus conlulere ſolebant Veterum agrico- lae pratis obductis, quas adſcribere haud alienum effe videtur, quia mire congruere cum praecep- tis noſtrorum Clafficorum, et a noſtris colonis haud fruſtra adhiberi poſſe intelligo.
„Sunt etiam quaedam prata ſitu vetuſtatis obducta, quibus mederi folent agricolae veteri eralo muſco leminibufque de tabulato ſuperjec- tis, vel ingeſto ſtercore* x*). Quorum neutrum tantum prodelſt, quantum li cinerem ſaepius in- geras; ea res mulcum enecat. Attamen pigriora funt iſta remedia, cum ſit efficaciffimum de in- tegro locum exarare. Sed hoc, ſi prata accepi- mus, facere debemus. Sin autem nova fuerint
inſtituenda, vel antiqua renovanda(nam multa
funt, ut dixi, quae negligentia exoleſcant, et fiant ſterilia yY)) ea expedit interdum etiam fru- menti cauffa exarare, quia talis ager poſt longam deſidiam laetas ſegetes affert. Igitur eum locum,
gquem prato deſtinaverimus, aeftate proſciflam
———
fubactumque faepius per auctumnum rapis vel
napo vel etiam faba zz) conſeremus: inſequente
XxX) Utilem effe pratis ſtercorationem omnes fere nolſtros
colonos credere exploratum habeo, adhibere nullos aut perpaucos. 4 1 yy) Tout comme chez nous.
z2) Nos uberius ad fructum et naturae ſoli pratenſis accom-

los
Ol
—
41
deinde anno, frumento: tertio diligenter arabi- mus, omnefque validiores herbas et rubos et ar- bores, quae interveniunt radicibus, exſtirpabimus, niſi ſi fructus arbuſti id facere nos prohibuerit. Deinde viciam permiſtam aaa) ſeminibus foeni fe- remus. Tum glaebas ſarculis relolvemus, et in- ducta crate coaequabimus, grumolque, quos ad verfuram plerumque tractae faciunt crates, dilfi- pabimus ita,(ut) necubi ferramentum foenilecis pofſit offendere. Sed eam viciam non convenit ante delecare, quam permaturuerit, et aliqua
ſemina lubjacenti lolo jecerit bbb). Tum foenile-
modatius duceimus, prato exarato Avenam ſativam com- mittere, quae bis terve deinceps maxime exuberat. Ter- tia feges ſeminibus graminum naturae foli maxime re- ſpondentibus mixta ſtercoratur. Quuarto anno aratro ab- ſtinemus, Caeterum noſtris quoque temporibus ingenio- lam Columellae renovandi rationem, haud fruſtra adhi- beri poffe, quis negare velit?
aaa) Non ſolum Viciam ſed etiam Trifolium et pratenſe et re- pens miſcere ſolent boni coloni tertiae fegeti. Trifolium repens, Weiſſer Klee, kriechender Klee. Diad. Decand. Gapitulis umbellaribus, leguminibus tetraſpermis, ca- lycinis dentibus fuperioribus brevioribus, foliolis ovato — oblongis emarginatis, ferrulatis, caule repente. Lin. Sp. Pl. W. 3. p. 1356. Roth. Fl. Germ. Hoff. Deut. Fl. Majo. Aug. 24. Variat interdum foliolis 4. 5 ad 6. Flo- ribus albis et rubentibus, Rebentiſch Fl. Neom.
bbb) In renovandis pratis, nos nonniſi lub noſtro coclo per- ennibus uti poffumus plantis. Renovationi haud idonea
eſt Vicia fativa Linnei, cum ſit annua,

42
cas oportet inducere, et defectam herbam religare et exportare: deinde locum rigare, ſi fuerit fa- cultas aquae: ſi tamen terra denſior elt. Nam in refoluta humo non expedit inducere majorem vim rivorum, prius quam conſpiſſatum et herbis colligatum ſit lolum: quoniam impetus aquarum proluit terram, nudatilque radicibus gramina non patitur coalelcere. Propter quod ne pecora qui- dem oportet teneris adhuc et lubſidentibus pratis immittere, fed quoties herba proliluerit falcibus delecare. Nam pecudes, ut ante jam dixi, molli folo infigunt ungulas, atque interruptas non fi- nunt herbarum radices ferpere et condenlari. Al- tero tamen anno minora pecora poſt foenilicia permittemus admitti, Ii modo ſiccitas et condi- tio foli patietur ecc). Tertio deinde cum pratum folidius ac durius erit, poterit etiam majores re- cipere pecudes. Sed in totum curandum elſt, ut ſecundum Favonii exortum menle Februario circa Idus immiltis feminibus foeni macriora loca et uti- que celfiora ſtercorentur. Nam editior clivus prae- bet etiam lubjectis alimentum, cum ſuperveniens imber aut manu rivus perductus fuccum ſtercoris in inferiorem partem lecum trahit. Atque ideo
fere prudentes agricolae etiam in aratis collem
ccc) Ovile pecus nos immittere decet.

el
43
magis, quam vallem ſtercorant: quoniam, ut dixi, pluviae lemper omnem pinguiorem materi-
am in ima deducunt.““ ddd)
§. XIV.
Bene meritus eft noſtris temporibus de prato- rum cultura Joh. Fr. Pohl Lipfienſis, qui propofuit nobis eee) nonnulla renovandi remedia, a natura ipla monſtrata, digna quae ab unoquoque colono obductis pratis adhibeantur. Cuique prato ſteri- litate affecto et graminibus melioribus egenti, in- primis vero uliginolo atque paludofo, benignam fele praeſtituram effe exaggerationem arenofam certum habeo. Confentanea eſt quodammodo re- generatio illa inſtitutioni ei, de qua ſupra§. XII. diximus. Neglectum pratorum cultum adeo fre- quentem efle, maxime dolendum eſt, cum, ſimul atque materiarum coloni orbem illum perpetuum
computamus, hac ex re detrimentum rei ruſticae
ddd) cf. et. Pallad. Septemb. 10. et Plin. Hiſt. Nat. XVIII. 67.— Quis non in his egregiis Columellae praeceptis rationalem cognoſcat colonum; quem tanta induſtria pratorum culturae operam dediſfe videmus, ut noſtrae aetatis folertiflimus quiſque rem melius tractare non poffit.
eee) Vid. ejus librum, Das Verjüngen der IIieſen, inferiptum.
Leipz. 1810. 8.

44
naſci liquido intelligamus. Ceffante cauffa, cel⸗ Lare effectum aiunt. Sine pabulo nullum ſtercus; deficiente ftercore nullum pabulum.
Caeterum quis neſcit nullam regulam elle fine exceptione? Plures me novilſe colonos qui no- men eruditorum, folertium et rationalium agricola- rum omni jure libi vindicant, qui et agrum et prata optime colant, lubenter confiteor. Quorum ta- men numerus admodum exiguus tantum abelſt, ut evertere polfit ſententiam noſtram, ut potius illam cenfirmet. A majori parte fit denaminatio, et hanc ob cauffam, a plerilque colonis aut in- ſcitia aut legnitie mirum in modum negligi pra-
torum cultum, palam confirmare audeo.
§. XV.
Omnium rerum, ex quibus indoles agricola- tionis nolftrae aetatis proficilcitur, nulla elt vul- garior, nulla froquentior, quam uſus generis trien- nii in iis fundis qui tanta pratoruun abundantia non gaudent, ut ſiercorari poſſit quotannis tertia torius agri pars.
Tria funt noltris temporibus genera fff) co-
ff!) Non aliena mihi effe videtur haec denominatio. quia diverforum tractandi agros modorum qualitates, cuicun- que mutationi ſubjectae, prae ſe ferunt lemper aliquid,
quod indicet genus.

00⸗
quiĩa uicun-
liavid,
45
lendi agros, quae multas ſpecies continent.
Genus trium annorum(Dreifelderwirthſchaft).
Genus paſcuum ex aratione et paſtione com- poſitum(I eide- oder Koppelwirthſchaft).(Vox ger- manica Koppel ex Latinorum copula prodiilſe vi- detur ut jam monuit Cl. Thaer in den Annalen der MNiederſächſiſchen Landwirthſchaft. Band VI. pag. 377:)
Genus alternans(mechſelwirthſchaft).
De principiis horum diverſorum generum diffe-
rere Iupervacaneum duximus, cum egregie expolita
Xæpauαm conſtans generis triennit is eſt, ut tri- bus femper peragat annis orbem ſluum.(Rotation, Um- lauf) Rotationem appellant aevi noſtri claffici rei ruſti- cae fcriptores: generis paſcui is, ut circiter dimidiam fundi partem excolamus frugibus, alteram vero pecorum concedamus paſtioni: generis alternantis, ut Cerealibus Le- guminibuſque alternantibus ager colatur. Centies muta- re poſfis et alternantis et paſoui generis rotationes, et ta-
men lervabunt eandem formam, eundem characterem.
29 g) in der Anleitung zur Kenntniſs der engliſchen Landwirth- ſchaft. Hannover 1804. I11. Bd.— et in den Grundſätzen der rationellen Landwirthſchaft. Bd. I. pag. 285. ſed*g. 11.
pag. 1— 40.
hhh) Unterſuchung, ob die Koppelwirthſchaft in den Preuſſi- ſchen Staaten anwendbar ſey, oder nicht. Berlin. 1793. 8. iii) Praktiſche Bemerkungen über die Anwendbarkeit der Koppel-
wirthſchaft in den Preuſſiſchen Staaten, Berlin 1795
8 21 9“

———
46
be kkk), Friderico Duce Holſatiae-Beck ll), Seut- ter mmm) et Schlwerz. nun)
Ex induſtria diverfos colendi agrum modos genera dicimus, ne commutentur res, et pro gene- re habeatur ſpecies, quod ſieri Iaepiſſime ego iple expertus Ium. Qui generis paſcui atque alternantis hoc ſignum eſſe ſibi perluadet, ut lemper totius fundi ager divilus fit in ſex novemve partes, mag- nopere fallitur, quippe quia fundus lexies aut no- vies partitus ſpecies eſt tantummodo illorum ge- nerum, quorum partes ad XX. ulfque exfurgere poffunt, foli natura ſituque et aliis conditionibus diverliffimis poſtulantibus.
Atqui fatis mirari non pollum eorum inlci- tiam, qui neglecti generis alternantis cauffam in- quirenti, non permittere fundum, ut dividatur in fex aut novem partes, reſpondere folent, veluti
hic partium numerus fit genus iplum. Qua reſpon-
kkk) Die in der Mark Brandenburg und andern deutſchen Pro- pinzen mögliche und nützliche Einführung der Fruchtwech- ſelwirthſchaft eto. Berlin 1805. Zweite Auflage.
IIl) Ueber die Wechſelwirthſchaft und deren Verbindung mit der Stallfutterung des Nutz- und Arbeitviehes, als Fortſe- zzung oder Kommentar des Karbeſchen Werkes. Leipzig 1803.
mmm) Verſuch einer Darſtellung der höhern Landwirthſchafts-
voiſſenſchaft. Lübeck und Leipzig 1801. 8.
nun) Anleitung zur Kenntniſs der Belgiſchen Landwirthſchaft.
Halle 1805— 1811. 111. Bände, 8.
—

9 ele
bus
Lci- in-
ar m
fort tſe 3 1805
hafts-
ſcha ſi.
47
fione principia generis illius agriculturae, quum alternis ager frugibus colitur, novalibus remotis, ita ut Leguminibus fuccedant Cerealia, Ie utique
latere declarant.
Non defuere, quibus generis alternantis ufus haud difplicuerit, neceffariis autem ad perficien- dam rem ſcientiis non inſtructi magis depravarunt quam meliorem reddiderunt agrum. Quibus ex- emplis inepte propolitis haud bene celebratum eſt genus, jam antea neglectum et repudiatum ab
ignaris et triennio deditis colonis.
§. XWI.
Haud pauci reperiuntur coloni in Marchia, Pomerania et Sileſia noſtra, qui ne minimo qui- dem fundo pratenſi praediti genere triennii utun- tur. At ego, cum aut agri eorum ubertatem et legetum laetitiam, aut pecoris et ſtercoris condi- tionem perpendo: vereer ne minimo quoque gau- deant quaeſtu. Redundare fructibus non poflfe hu- jufmodi agrum perſpicuum eſt, nilſi externa au- xilia adhibeantur, quae eo rarius contingere Io- lent miferandis illis fundis, quo ſaepius omnes confulendi iis facultates delunt dominis, Quibus pratorum abundantia non deeſt, qua ratione per-
cipi poflit quaeſtus ex agro omni fundo pratenſi

48
carente, non vident. Et recte quidem. Etenim
me iplum neſcire, quonam modo fieri queat, ut hujulmodi ager, generi triennii traditus, fumti- bus et impenlis latisfaciat, facile confiteor.
Ingeniole expolfuit et comparavit agri, pra- tis egentis, utrique generi et triennii et alternanti traditi, conditiones et quaeftum, amicus defunc- tus von fſſen. 200)
Quum earum meminimus rerum, quarum Iu- pra§. VII. mentio eft facta, concedamus necelle eſt, agrum quemque, cujus nona v. c. pars, anno currente ſtercorata eſt, eo perventurum elfe, ut nullum praebeat quaeſtum Quae cum ita lint, cur tam rarus ſit generis alternantis ufus, explicari vix poffet, nili educatio et inſcitia coloni cauffam
iplam in oculos quali ingereret.
§. XVII.
Haud alienum videtur illi fundo, cui eſt abun- dantia pratorum, genus quod nominare placuit triennii, quia ex illa abundantia prodit ſtercus,
quo quotannis opus eft ad ſtercorandam tertiam
000) Uebergang aus der Dreyfelderwirthſchaft in eine naoh Thaerſchen Regeln geordnete Fruchtwechſelwirthſchaft. Ber-
lin 1809.— Vid. Thaers Annalen des Ackerbaus. Bd. IX.
Da. 550.
b'

eim t, u umti.
dra- nti
me⸗
lu⸗ celle no
Ult int, cari
lam
PuI- cuit Lolls,
tiam
49
totius agri partem. Qua facultate praediti ut multi reperiantur fundi tantum abelt, ut potius lit eorum numerus maxime exiguus.
Interdum etiam ex his ipſis fundis, majorem comparari polſe quaeltum ulu generis alternantis, perluaſifſfimum habeo; cum iis pratis et paſcuis quae admittunt aratrum, Cerealia committuntur alternantibus Leguminibus, et pabalatio ſtabula- ria adhibetur.
Quod magnum Germanorum inventum, per- multos nactum adverfarios, quia legnitiem in pabulis cölendis non tolerat, non bene conjungi poffe cum genere triennii, latis erit peritum monuilſe.
Maxime vero idoneum le hoc praeſtitit generi alternanti, et non polfum, quin adſtipuler Fride- rico, Sereniſſimo Duci Holſatiae-Beck, qui pa- bulationem ſtabulariam pro fundamento generis alternantis habet, in egregio commentario operis Cl. Karbe fupra laudato. PPp)
Caeterum magnopere errant, qui hoc genus agricolandi inventum elle ſibi perſuadent ab An-
glis. Etenim jam antea adhibebatur ab induſtrils
ppp) Non amplius exſtare in libraria commentarium iſtum non fine dolore accepimus; quam ob rem, ut alteram curet editionem, Illuſtrifſimum Auctorem, ad unguem
factum colonum, precamur.
D

50
Belgis, et Italiae fuperioris incolis 444), et apud plinium vrr) Veteres jamjam novilſe illud legimus.
Laudat hanc ob cauflam Fridericus Duæ Virgilii
locum„Alternis idem tonſas ceſſare novales.IIT) Expolitionem vero atque perfectionem illud ſuam debet Jll. Thaerio.
qq) Vide Ricordo d'agricoltura di Meſſer Camillo Tarello cor- retto, illuſtrato, anmentato con note aggiunte e tavole dal P. M. Gian. Franceſco Scottont. Venezia 1773. 4.
rrr) Hilt Nat. XVIII. 23. fec. 52.„Terra nimis pinguis al- ternari poteſt ita, Ji frumento ſublato Legumen tertio ſe- ratur.“
1I) Docta ſunt quae ad hunc locum clafſicum appofuit Sum- mus Heyne. Gum vero rei agrariae peritia non latis in- ſtructum ſe effe modelſte profiteatur Vir Illuſtriffimus in Exrxcur. I. de aratro Virgiliano pag. 333. tertiae edit., non vereor, ne quis putet, vituperare me voluiſſe in iis quae addidi Heynium, cujus de litteris humanioribus ac Veterum Graecorum et Latinorum genuina interpre- tatione immortalia merita, ſatis nota funt eruditis ommni- bus, Non ipſa ceſfutio vel quies, ut dicere placet mul- tis noſtrorum colonis, ſatis recreat agrum, quia ager nunquam requieſcit. Eſt vana ſuperſtitio eorum, et Vete- rum et Recentiorum, qui exſtiment, requieſcere agrum, velut hominem a laboribus liberatum. Ita inſtructa eſt
omnium animalium Mater, ut perpetua afliduitate pro-
creare videamus illam herbas plantalque ad alenda ani- malia neceffarias, tum ſponte creſcentes, tum eas, qui-
bus operam dare folent coloni. Prudentis ergo non elt
1 credere, requieſcere terram, cum ager cui non commifi-
mus v. c. Cerealia aut Legumina, alias plantas, vel
——. 2 V utiles vel noxias alens, in ſtatu quietts et otis nunduam

dud d rgili «TTI)
lam
d cor.
le dal
I al-
o ſe-
um- in- s in dit., n iis ribus rpre- omni⸗
mul-
mili- gel
uam
51 §, XVIII.
lis rebus recenſitis atque examinatis, quae agricolationis perfectioni obſtant, ad impedimen- ta ea, quae externa dicere placet, progrediamur.
Primum nominandam effe cenfleo, Agrorum, pratorum ac paſcuorum dommunionem; cujus rei mentionem feciffe paucis fufficiet, cum incom- noda ejus, omnibus et bonis et inertibus etiam colonis, plana atque perſpicua funt.
Moribus atque conluetudinibus medii aevi exorta eft noxia illa conditio, quum pagorum prineipes bellis et certaminibus equeſtribus pro-
hibiti, quo minus operam darent agricolationi,
reperiatur. Quam ob rem dureſeere v. 72. non eſt requi- eſcere, ut exiſtimat Cl. Heyne, ſed ad verbum explican- dum eft. Der Boden iſt feſt, Iſt conſiſtent geworden, er hat ſieh geſetzt, geſackt; ſunt noſtri termini. Quod fieri non poteſt nifi aratro abltinemus: Situ dureſcere campum, illum inprimis colonum pati decet, qui agrum aut na- tura aut nimia aratione, ita folutum(lokker) habet, ut Cerealia non poffint immittere radices culmum erigentes et tenentes. Segnis effe poteſt hanc ob cauffam terra ad procreanda Cerealia nihilominus tamen fecunda ea eſt, quia alias procreat plantas. Nonniſi duritie reddita, hu- juſmodi ager fertilis fieri poteſt, i. e. ad procreanda Ce- realia idoneus. Segnitiem non depellit quies, fed duri- ties, compacta ſfoli conditio, Conſiſten-, abſtinentia
aratri recepta.

5²
ſibi fubjectis quovis modo concederent certam ali-
quam colendi agri partem. In diſtribuendis agris quas leges lecuti lint, nelcimus; ut finguli acciperent tantumdem et fertilis et ſterilis agri agreſtes, prima fuilſle lex videtur.
Quam ob rem multorum fundorum agrum in permultos angultos tractus diviſum videmus, quorum ſinguli lingulis adlcripti ſunt agreltibus.
Cum illius temporis coloni lupra modum exercuifſe videantur rem pecuariam, polthabita agraria, communionis incommoda, palcuis abun- dantibus, non fenferunt. Poſtquam autem magna commutatio rerum facta eſt, et frequentia homi- num magnum cepit incrementum, haud bene uti pollumus communione. Omnes enim fundos par- titos atque diviſos, admodum exiguum praebere quaeſtum, experientia docet, quia colono coacto, ut accolarum pecudes pratis laepe intonſis atque novalibus iplis excultis immitti patiatur, liber et folutus fundi ulus non conceditur. Quis autem diligenter in agriculturam incumbet, qui fruc- tum ex illa ſe percepturum deſperet?
Cum tradere velimus fundum aut palcuo aut alternanti generi, neceſſe eſft, ut remota et re- jecta ſir communio, quia illorum generum prima
haec lex eſt, ut detur ager, qui liberum atque
folutum concedat ufum.

53
Multa communionis abolitae exempla, quae in variis provinciis propolſita lunt, ſalutaria lele exhibuerunt rei ruſticae et publicae.
Difcrepat haec conditio ab Edicto Kegio d. N. Octobr. 1807. quod liberum atque Iolutum fundi uſum julfit.
Quid afferat detrimenti rei et ruſticae et pe- cuariae pratorum atque paſcuorum communio, exploratum habet, qui his conditionibus agrico- latus eſt. Haud raro evenit, ut pecora, ob pa- buli penuriam palcuorum communium peritura videantur, cum plura immittuntur, quam pro
magnitudine et fertilitate nutrire illa poffunt.
Optandum igitur eſt cuique patriae amanti, ut prodeat tandem aliquando edictum Regium quod communiones in univerſum abolere non
Iuadeat, lIed iubeat. 2
F. IN
Supereſt, ut incommoda recenleam, quae eorum hominum donditio affert agricolae, qui glae- bae quondam adſcripti, pro certa quadam fru- mentorum ac ſtramentorum partée, meſſem facere ac grana e ſpicis excutere, aut legibus aut con- fuaetudinibus coacti, in Sileſia noſtra Dreſck-
gaertner appellantur.

54
Qua in conditione recenſenda et examinanda paucis itidem rem abfolvam, cum ejus incommo- da ab unoquoque perito fatis ſuperque intelligan- tur. Atque nihil attinet illi quidem, qui amore erga illos legnes quaſi incenſus agricolari ſe non pofſe exiſtimat, omnium in contrarium exemplo- rum imperitus, incommoda rei demonſtrare. Non defuere, qui hanc rem egregie tractaverint,
ut ſupervacaneum ſit, altius eam expendere. ttt)
Tanta eſt operae fundi domino praeſtandae (germanice Hofedienſte) varietas, ut vix reperire poffis duos trelve fundos, in quibus idem ope- rae hujus genus obtineat. Quo factum elt, ut glaebae quondam adlceripti meliore conditione pro- ximo fundo adſcriptorum adducti, haud raro ope- ram praeſtare recufarent. Obſoleta illa conditio, quae a majorum inltitutis profecta eft, ſingulis vi- cis fingulas leges atque inſtitutiones concedentium, noſtrae aetatis indoli et rationi non conveniens,
magnopere dubito an reipublicae prolit. Noxiam
ttt) Vide Thaers Annalen des Ackerbaues. Bd. XII. pag. 363. ſeqq.— Bemerkungen über die Schädlichkeit des in Schle- ſien üblichen Verhältniſſes zwiſchen den Dominiis und de- ren Dreſchgärtnern; nebſt einem Vorſchlage, wie man dieſe
Schädlichkeit anfänglich verringern, und nach und nach
ganz aufheben könne.

5⁵
vero le praebuit rei ruſticae, quia et ipla liberum
atque lolutum fundi ulum non permittit. uuu)
§. XX.
Rejectis his operae generibus, quorum uti- litates et incommoda paucis quidem, fed gravil- ſimis verbis ponderavit Serenifſimus Eridericus, VVV) conditionem contemplemur eorum hominum, quĩ in Silefia noftra nomine Dreſchgaertner exſtant.
Fa eſt omnium illorum hominum in pleril- que Silefiae fundis conditio, ut certam tantum- modo operam peragant per diem, quam horae fpatio forlan ad finem perducere potuiſfent. Tri- turatore penlum diurnum hora nona matutina ablolvente excutiendis quindecim manipulis, re- liquum diei tempus perditur, quia aliam operam
eodem die praeftare domino non ſolent adſcripti.
uuu) Gompardri poffunt, quae anonymi nonnulli hac de re compoluerunt in Thaers Annalen. Bd. VIII. pag. 273 et 347. et ibid. pag 408. Gedanken über Hofedienſte, et pag. 421. Uber Veränderung der unbeſtimmten Hofedienſte in be-
ſtimmte.
evv) ck. Vber Wechſelwirthſchaft als Kommentar zu Karbe. pag. 234.— Sind die Geſpann- und Handdienſte der Un- terthanen der Landwirthſchaft überhaupt, und der IWech- ſelioirthſchaft ins beſondere günſtig oder nicht?
Vid, et ibid. pag. 242. ſedd.

—
Satisfeciſfe fe ſibi perluadent officio fuo, cum nullam mercedem pro laboribus ſibi dari exiſti- ment, ut qui ſine mercede lerviant. At ego, cum aut frumentum reſpicio, quod granis e ſpi- cis excutiendis ſibi comparant, aut ſtramentum, quod mellfe facta illis datur, vereor ne pro mag- na ferviant mercede. Noſtro enim melſem facien- di modo decimam ſtramentorum partem dominus amittit, et iis privatur materiis, quae ad com- parandum ſtercus exiguntur. In iis fundis, quorum trituratores quindecim ſingulis diebus ex- cutiunt manipulos, iple expertus lum, haud raro fieri, ut grana, quibus ad lementem faciendam opus eſt, aut quae prolpero annonae pretio ven- dere potuiffer dominus, in ſpicis adhuc reperian- tur. Cujus rei detrimentum unicuique perito patet. Cum vero necellſitate coactus mercenarios grana excutere jufferit dominus, duplicem det mercedem oportet, quippe quum illi trituratores
mercedem ſibi Iuam expoſtulant, quam nos Dre- ſcherhebe dicimus.
§8. XXI. Operam eorum hominum conſideranti in oc-
culto effe non potelt negligentia et locordia, qua
officium ſfuum exlequuntur. Villico non adftante
et monente, raro recte quidquam perficiunt, lo-

——-———
57
cumque eo citius relinqunt, quo tardius advene- rint. Accedit, ut in nonnullis noftrae provinciae fundis certis quibuldam agri partibus adſcripti lint, ita ut in illis lolummodo praeltent operam proxime adjacentibus quacunque ratione neglec- tis. Quae ablurda et obloleta conditio laepe om- nes fruſtratur impenlas.
Unicuique enim colono, qui ex agri cultura non Tolum quam maximum, led etiam conſtantem et perpetuum ſibi queſtum parare ſtudet, homi- nes omnium locorum atque horarum habere ex- pedit, ut lemper et ubique opera neceffaria in- choare atque perficere pofſit. Quod fieri non pot- eft, cum trituratores in certis rantummodo agri partibus operam praeltant.
Quam ob rem prorlus abolitam elfe glaebae adſcriptionem Edicto Regio d. IX. Octob. 1807, negari poteft; ſtrictiſfimo enim verborum ſenlu, ille glaebae adſcriptus eſt, qui in certis tantummodo partibus fundi operam praeſtat.
Cum abolenda eft haec conditio, in omnibus eam abolere oportet provinciae fundis; quod ni factum fuerit, haud lemper praeſto erunt domino mercenarii, quibus opus eſt ad colendum agrum.
Meliorem fortitas elle conditionem omnes eas provincias quae trituratoribus non oneratae
mercenariis utuntur, manifeſtum et perſpicuum

58
eſt ei, cui contigit utraque conditione, et mer- cenariorum ope induſtriaque, et trituratorum lo-
Cordia et negligentia agrum colere.
S. XXII.
Illis erroribus et rebus expoſitis atque exa- minatis quae noſtrae aetatis indolem et conditio- nem rei rufticae oſtendunt, fequitur ut explicem
Viam et rationem agricolationem rationalem propagandi.
Novam cujufque rei formam tum demum amplecti ſtudiole videmus homines qui experentia nituntur, cum non defunt exempla, quae prae- ſtantiam et utilitatem illius planiffime demonſtrent et quaſi ingerant oculis. Vetuftum agricolandi modum nonniſi raro commutare agricolas meliore ratione, quis neſcit? Etiamſi praeſtantiſſimi auctores generis alternantis ulum et praeſtantiam commen- dent, dubito tamen an plures hoc nacturum ſit amicos atque fautores, quam ſi unum tantum- modo agriculturae hujus propoſitum fuerit exem- plum. Aut non leguntur, aut non intelliguntur auctores clalfici. Nam qui verborum quidem in- telligunt lenlum, totius vero rei vim et rationem ignorant, ii experimentis luis nocebunt magis
quam opitulabuntur agricolationis rationalis pro-
pagationi; quippe inepte inchoata eorum opera

Amer. um k.
mum antia rae- rent andi More tores men- n ſit um- eem- ntur in- nem agis pro- pers
59 fruſtrabuntur impenfas, deterrebuntque alios, quo minus ſequantur.
Haud difficile eſſe, obiiciunt nobis generis triennii fautores, praecepta dare agricolandi. Aliam elle rei conditionem in iplo agro, aliam in mufeo. Mirum quantum cognitionem atque doctrinam ab uſu et experientia diſcrepare.
In illis difciplinis, quas rei rufticae auxiliares nominare pofſumus, non verlatis hominibus li- benter veniam dabimus abſurdae hujus iſtorum orationis, et de eo tantummodo dicemus, qua ra- tione perduci pollint adverfarii illi, ad amplecten-
dum generis alternantis ufum.
S. liI.
⸗Forum duntaxat nemini, qui eruditi coloni nomen profitentur, Almam Moegelinenſem igno- tam elſſe exiſtimo. Fundus vero Moegelinenlis, generi alternanti traditus optimeque tractatus, exemplum elle non poteſt in univerſum omnibus Reipublicae colonis, tum quia permulti nimis remoti aut rebus domeſticis aut negotiis prohiben- tur, quo minus iterum iterumque adeant operi- bulque interſint, tum quia fundi privati aliam rationem eſſe oportet, aliam publici a Republica
ipla hoc conlilio conſtituti. Quibus verbis non

60
vereor ne quid Magno Thaerio Optimo omnique pietate colendo Praeceptori meo derogare videar. Prima enim hujus rei lex haec elt, ut ille fundus, qui in exemplum tractetur, publicus lit, hoc eft, unicuique pateat, ita ut quiflque non folum adire et videre eum quocunque tempore, ſed examinare etiam pollit colendi tractandique modum. Neque adire aut examinare cuiquam fatis erit, niſi poteſtas detur, ſumptus inſpiciendi cognoſcendique, quos exegit opus ruſticum; quam ob rem proponi etiam debent publico examini accepti et expenli fationes, ut ſcias utrum fru- ſtratus ſit ager impenlas, an iis reſponderit. ta demum, ſi publice conceſſa haec fuerit ſingula explorandi poteltas, imprimilque expenſi et accepti rationem cognoſcendi, ad meliora per- duci poffe eum arbitror colonum, qui pellimo cui- que agricolandi generi hucufque deditus, et ab omni naturae cognitione alienus experientia tan- tummodo ductus, repudiare confuevit quidquid novum ei videtur. Scripta erant abs me haec, priufquam prodiit Edict
æur Beförderung der Landcultur. De Dato Berlin den 11. Sep-
tember 1811. cujus§. 40. Um dieſe Geſellſchaften(vid.§. 39.) deſio wirkſamer zu
machen und fichere Reſultate von landwirt hfchaftlichen Ver-
fuchen und Operationen zu erhalten, ſo haben wir den nöthigen
Fonds aufſetzen laffen, um in jeder Provinz einige gröſsere und
kleinere Verſuchs- und Mufterwirthſchaften zu etabliren. Die

ddügus videa
At ild
edus lit,
non pore, düoue quam ciendi quam amini
fru-
aerit venli per- ocui- 2t ab tan-
quid
61
Beſitzer derſelben werden verpflichtet, die ihnen von dem Cen-
tral-Bureau aufgegebenen Verſuche vorzunehmen, und über ihren
geſammten Wirthſchaftsbetrieb Rechenſchaft abzulegen, in 45-
ficht deſſen fie ſich, ohne an eine ſpezielle Vorſchrift gebunden zu ſeyn, einer muſterhaften Führung bofleiſsigen müſſen etc.
Parum opitulaturos effe certum habeo fundos pripatos in exemplum tractatos propagationi agricolationis rationalis. Quid quaefo prudentia rei voluntalque agendi valet, cum facultas ſim- pendendi defit? Unus fundus publicus a Republica eo conlilio conſtitutus ut in exemplum tractetur magis proderit decem aliis privatis.
Non defuere, quibus omnino utilis, et pro- pagandae agricolationi, rationali idonea videretur ſchola ruralis practica; in proponendis vero inſti- tuendi modis atque rationibus ita neglexerunt iniquam temporum horum conditionem, ut rem ad finem perductum iri ſperare nequeamus. Com- mentationem legere me memini in falciculo com- mentariorum Silefiae,(Provinzialblätter) cujus auc- tor tres fibi fingeret fundos, quorum primus tri- ennii, alter paſcuo, tertius vero alternanti generi traditus, a peculiaribus finguli colonis adminiſtra- rentur. Concedimus rem dignam eſle, quae in- ſtituatur, an exfequi poflit his rei publicae tempo- ribus, magnopere dubito.
Obſtant enim pecuniae penuria atque Ioli va- rietas. Nam huic inſtituto non latis erit ſimilis lingulorum terra; adſit quoque neceflſe elt in illis tribus fundis eadem et pratorum et paſcuorum
copia. Tum demum comparare licebit iuftum cdki-

V
02
verlorum horum agricolandi generum quaeſtum, cum unumquodque praeditum fuerit eadem et quantitate et qualitate tum ſoli, tum pratorum et paſcuorum.
Quo magis autem necelle eft adelle ea, quo- rum mentionem fecimus, eo difficilior et impedi- tior eſt res. Hunc in modum temperatam rem privati non elt inſtituere. Si inſtituenda eſt, Rel-
publica ipla fuppeditare copiam debet.
§. XXIV.
Sed relinquamus conlilium pro his tempori- bus nimis longe quaeſitum, atque contenti ſimus uno tantummodo fundo, generi triennii ante, nunc vero alternanti tradito, et principiis legibufque agriculturae rationalis tractato. Etenim in fin- gulo fundo comparari polle diverlorum generum quaeſtum mihi perluafiffimum eſt, ſimulatque in- ſpiciendae proponantur cupientibus et ex priore et ex praefenti genere accepti expenſique rationes.
Fundum, qui diſciplinae hujus in hac Academia ſtudiofis lit exemplar, in propinquo habere expe- dit, non eo conſilio, ut ematur viliſſimo pretio optimum quodque ſtercus, ſed eo potius, ut adire
faepius et examinare poffint cives academ ici, qui
Kudium agricolationi dent, colendi modum et

tum lem 8
ttorum
quo- pedi- rem
Rel-
pori- imus nunc alque n Iin- lerum
de in-
retio adire „ qui
im el
63
comparare praecepta cum operibus, utrum relpon- deant an diſcrepent.
Itaque neceffe eſt, ut magiſter academicus et fundi moderator inter ſe confentiant, ne quid ille doceat, quod alter ante oculos ponere non poſſit. Quam ob rem lectiones optime ita inſtituendae erunt, ut ea opera tractentur per aeftivum ſeme- ſtre, quae eo tempore in agro fieri folent. Doctri- nis feverioribus et hlubtilioribus deſtinabitur hiems.
Cum Anglorum et Thaerii noſtri Iagacitate et induſtria plura inſtrumenta ruralia ita emendata ſint, ut ulus eorum omnino pertineat ad agrico- lationem rationalem; non deelle debet eorum collectio ac fabrica, ut ſibi quiſque comparare ea modico pretio pofſit.
Inprimis ea aratra, quae Small et Bailay na- bis dederunt, adhibere et componere decet, ut
eorum ulus magis magilque vulgetur. Www)
wWwW) Multum quidem profuit hucufque propagationi inſtru- mentorum quae emendata ſunt et Anglorum et Germano- rum indultria Thaers Beſchreibung und Abbildung der nutz- barſten neuen Ackergeräthe, Hannover 1803— 1806. III. Heft. 4. c-cum vero nouniſi perpauci artifices reperiantur qui ex delſcriptionibus ac figuris aeri inciſis recte com- ponant inſtrumenta ruralia, ut bene compolita exem-
pla proponantur necelle eſt

64
Schola ruralis practica, proſpere fita, quam vir peritus confenlu Magiftri academici modere- tur, dubium non elt quin plurimum lit adiumenti et ad colonum inſtituendum, et ad agricolatio-
nem rationalem propagandam allatura.
S. XV.
Cum Rex Potentiffimus transferri juflferit in hanc urbem Academiam eam, quae antea flo- ruit Frankofurthi, facere non pollum, quin pro- Iperae occafionis inſtituendi Tcholam ruralem prac- ticam, academiae conjunctam, mentionem fa- ciam; cum non delint tot tantique fundi regii, ex quibus unus alterve, in vicinia urbis ſitus, ei conſilio deſtinari poffit-
Exponere regulas atque praecepta, quae ſe- qui expediat in agro, cujus cultura normae in- ſtar et exempli lit ſtudiofis, Iupervacaneum efle videtur, cum fundus non lit datus, in quo ad-— niberi illa pollint.
Singuli fundi fingulos poſtulant tractandi modos.
Ea demum agricultura rationalis elt, quae in qualibet terra lub quovis coelo optimum quem- que eligat colendi modum, ita ut praebeat ager
non folum maximum, fed et conſtantem ac per-
petuum quaeſtum.
—]] ₰—

EXCURS US DE ARATRO HESIODEO ET VIROILIANO.
——ÿ——
Non dubito fore plerolque, quibus omnino au- dax efle videatur aratrorum veterum formam at- que compolitionem explicandi conlilium, cum ego neque ingenio neque eruditione cum lis qui hanc rem tractaverunt, comparari pollim. Ve- niam tamen daturos elfle Ipero juveni benevolos judices, cum paucis tantummodo verbis expolitas legerint rationes, quae animum ad hanc operam lulcipiendam impulerunt.
Magnopere diſcrepare eruditorum interpreta- tiones ab Heſiodi et Virgilii aratri deſcriptione, peritum fugere non potelt. Haud raro autem evenit ut rem per Ie claram atque perſpicuam in- terpretes alienis explicationibus oblcurent. Nec mirum hoc elt. Expoluerunt enim Heliodi et Virgilii loca ut potuerunt e fermonis indole, ſed rei agrariae peritia non ſatis inſtructi. Non luffi-
E

66
cit vel perfectiffima litterarum, morum ac con- fuetudinum Antiquitatis cognitio ad explicandam aratrorum veterum formam et compoſitionem: accedat necefſfe eſt et antiquae et recentioris rei ruſticae ſtudium, et in primis diligens ac fe-
dula inftrumentorum rulticorum tractatio, ut
ſcias qua ratione ea compolita effe potuerint et de-
buerint, ita ut conſilio agri arandi reſponderent.
Varios in errores induxit interpretes rerum ruſticarum imperitia. Eximia ſit liceat diligentia et doctrina quacum rem ponderaverunt Graevius in Lectionibus Heſiodeis, Heyne in Excurſu de aratro Virgiliano, et Vofſius in Commentario in Virgilii Georgica: in re tamen rulſtica non latis verfatos fuiffe egregios illos Veterum Scriptorum interpretes, fatis eorum hac de re opiniones de- monſtrant.
Quam ob caullam haud fupervacaneum elle videtur addere huic diflertatiunculae corollarium ad hanc rem fpectans, cum ulu et experientia edoctus eam clariorem reddere poffe mihi videar. Vix tamen rem aggrelflus eflem, nifi auxilium et adhortatio Summorum Virorum Schmeideri et Hein- dorfii quibus in Viadrina noſtra fautoribus atque amicis uti mihi contigit, accelliſfet.
Omnium primus Joannes Graevius deprava-
tam ablurdis opinionibus commentatorum rem

ut de⸗ remt. rum entia vius d?
67
intellexit. Fratoſthenis, Heſychii, Procli, Tzetzis et Pollucis teſtimoniis nixus recte refellit fententias eorum, qui latis abſurde sluνν et yöyv explicarunt. Accommodata quidem et conſen- tanea eſt ejus explicatio Heſiodei νmτννν αl̈ Nöov Scholiaſtarum teſtimoniis, non vero ſatisfa- ciens regulis, quas in componendo aratro fequi oportet. Secte eum intellexifle formam aratri auroyuovn crederem, nili ejus figuram aeri inci- fam addidiſfet. Quifquis auctor eſt tabulae quam repetendam curavit Loelnerus in ed. Heſiod. Lip- ſide 1778. 9. Pag. 342. eum accurata aratri cog- nitione delftitutum fuiffe abfurdiffima delineatio docet. Quis quaeſo rei peritus ope illius aratri, quod auröyvov vocare audet auctor, arari pofſe fperet? De antiquorum aratrorum forma et con- fectione alibi pluribus ſe egihſe, dixit Graevius in Lectionibus Hefiodeis: locum tamen omni ad- hibita opera reperire non potui.
Peritis rilum movet aratri Heſiodei delinea- tio et explicatio, quae exftat in Montfauc. Pa- laeographia Graeca. Pariſiis 1708. pag. 9. repetita in Antigg. Graec. et Rom. in compendium redactt. Aæ M. Joh. Jao. Schatz. Iaß. l..
Ne mediocriter quidem verfatum efſfe oportet in arte arandi illum, cui perfuadere volueris, Ve- teres aratro hunc in modum confecto ulos fuiſſe.
K 2

68
Qui numorum, aratrorum formam exhibentium, auctoritate niruntur, majorem profecto rei agra- riae peritiam Veterum ſignatoribus nummorum adtribuunt quam Recentiorum prae le ferre lo- lent. Ridiculum eſt in explicanda aratrorum anti- quorum forma prae ſe ferre nihil aliud quam aucto- ritatem numilmatum ac monumentorum. Om- nium primum hoc curandum elt, ut compolſitio et forma aratri refpondeat confilio. Quam ob rem ego fatis mirari non pollum eorum interpretum errores, qui hac auctoritate nixi Ie explicare exifti- mant Veterum aratra. Cl. Vollius quotquot no- bis propofuit aratra aeri incila in Commentario ad Virg. Georg. pag. 100. Allona 1800., illis uti poffe in aratione agricolam, mihi nunquam per- fuadebit.
Satis lucidam non elle rei agrariae imperitis Heſiodeam et Virgilianam aratri defcriptionem, fa- cile concedo; neque tamen accuratam eius no- tionem inde conſsqui me polfe deſpero, quod fecit Montfaucon l. c. pag- 10. Multa enim lunt, quae per ſe plana atque aperta inlcitia commen- tatorum oblcurata perturbavit. Exemplo iple no- bis Montfaucon ellfe poteſt, ubi dubitat quid ſit diιs apud Heſiodum, quam ille inter arandi inſtru- menta numeravit? At Heliodo dνπs eft circuitus ro-
tae, nos Felgen dicimus, neque ad arandi inſtrumenta

Num agra.
Drum
69
pertinet. Ingeniola Scholiaſtae delineatio ara- tri a via vera avertit Montfauconium. Apud He- liodum non de curru aratri fermo eſt, ſed de plau-
ftro, cujus ulus elt utique ab aratro fejunctus.
OQuo minus copioſius differam de regulis quas fequi expedit in componendo aratro, aut accura- tius recenſeam fingularum aratri partium ulum, guftiae impediunt: et alienum elle arbi- tror repetere, quae ingenioſfe his de rebus diſle- ruit Jll. Thaer in der Beſchreibung und Abbildung der neaoſten nutzbarſten Ackergeräthe. Hannover 1803— 1806. 7411. Moßt. 4. Ut vero comparari poflit et Veterum et Recentiorum aratrorum for- ma et compoſitio, aeri incidi curavi Helfiodi et Virgilii aratra. Cui talia curae funt, haud fru- ſtra componet Thaerii opus cum iis quae ego h. J. appofui. Antiquitatis quidem aratra compolita videmus fimplicifſima forma et confectione, tem- pori et culturae generis humani accommodata; ita tamen inter lele non difcrepant et Veterum et Recentiorum aratra, ut comparari non polſint- In noſtris etiam reperiuntur àGτoůosus, àAud, —εran, et in eo inſtrumento quo Megalopolitani utuntur,„uns et ipfe non deſideratur. Haud mul- tum dilfcrepare video iſtud inſtrumentum ab ara-
tris Veterum.

7⁰
Accuratiorem veterum recentiorumque ara- trorum comparationem et hiſftoriam dabimus in li- bro, Verſuch einer hiſtoriſch⸗ kritiſchen Beleuch- ꝛung des Ackerbaues der Alten, mit beſonderer Minſicht auf den Ackerbau der neuſten Zeiten, quod opus elaborandum auctore Sunume Lenerando Sohneidero fuſcepimus.
Videamus nunc ipſa Heliodi verba verlu 427
— 436 Epoycr al Husαν.
O οεμιν½ ꝙνε„uν, 6r' dy supys, Eils oluoy, kar 6οs dueν‿eros, kaær' dponpan, Mpivivov. oͤs yd Soνννν ooνν ⁴πνιντατ⁶ εOτν. Eur' d ASvaims ,μαααs ν&Aννμμαρν ijsas T'6, μ◻φ⁴σσi reAdeς τνν osaᷣ εra ετQ(ο⁷. Aozd s Sęοεαν οzoæ, rovnöde’?os kœrd olnon, Adrνo uœ ruᷣröv. Eret zol ανs οdα. El T Lrανᷣν ꝙGsανsꝝ, rεννÿ π 5ον Ʒo Adᷣvys xrede᷑ns daudrατο ο/s. Aovòs AuAu, rolvov s vöun?, 6⁸ d' ενναειντm
Apoõeve xesroa etc.
i. e. Ferto etiam burim cum inveneris domum, ſive in monte quaerens, ſive in agro, ilignam: haec enim bobus ad arandum firmiſſima eſt, ſi Palladis famulus(i. e. faber) dentali infigens et clavis conjungens adaptaverit temoni. Bina vero
Facito aratra, laborans domi, id quod nativam

dy,
TV.
vv
60.
71
nabet burim, et compoſitum: quoniam multo optimum ſic. Si alterum enim fregeris, alterum bo- bus impones. E lauro dutenn vel ulmo firmiſſimi te- mones fiunt. E quercu dentale, eæx ilice burim, et duos boves novennes maſculos comparato elc.
Heſiodei aratri partes funt öums, AAulα, 2670- Bosus et v. 467. TE7A7.
Pöys eſt ea pars aratri poſterior et curva, quam Romani purim live buram, Megalopolitani Krüm- mel vocant. Pars elſt maximi momenti, quia conjungit ꝛ,οα ⁶ a i. e. temonem, den Pflugbaum et z0 Auuα, dentale, das Pflughaupt oder die Pflug⸗ ſohle, et hoc modo aratrum iplum conltituit. (Vid. Tab. I. Fig. 2. a.) In noltris quidem aratris ea pars non reperitur, quia alio ligno interme- dio, quod Grieſsſaeule vocamus(Vid. ejus vim in Thaers pbildung und Beſchreibung d. A.
W. Heft I. pag. 2.) temonem et dentale conjun- gimus. In inſtrumento Megalopolitanorum Me- lenburger Hacken, yöns ſive buris intervenit. Comparare placeat Grammaticorum vett. 70⁷ yðov deſcriptiones. Helych. Iu*⁸ 26 Aœrᷣταιον έ- pos zoð 6rο⁵οενς εν τά ἀοτος(Vid. Tab. I. Fig. II. a.) Procli Scholion ad hunc Heliodi locum As„ εra s yuns, ört det rad rize Vir sor in er- rores deduxiffe videtur interpretes. Sed congruit-
ne Proclus cum Hefychio? eftne buris infima te-

7²
monis pars, eamque ob caulſam terrae propin- quior quam temo? Tangere quodammodo debet Nöns terram, quia Aν‿μr infigitur ut docet Heſio- dus v. 430. Vides Proclum„uyy derivalfe a voce pyj.— Eratoſthenes in Architectonico apud Scho- liaſten Apollonii Rhodii: T⁶ d⁸ 5ν³or 16 dr r0b Aduᷣρτos zsεtrov ert rouνs Höas, öuns aeiran. zV0 òs dπο zoν νον Oroßosös.(Vid. Tab. I. Fig. II..) Pollux I., 13. 0 6 H5ναs Sμαa εα τννε˙ε. 10 udv erakasα aτν, roreivera, 10 Auœν vNeS- NVO/⁴μ̈μeνν, s, 70 6 Aeεrd ν ν το0sus.
Cuyv eſſe burim aratri Romani docet Virg Georg. I. 170. Continuo In ſilvis masna vi flexa domatur In burim et curvi formam accipit ulnnιs aéatri. De huri ſive bura Varro de L. L. IV. p. 33, bura a bubus, alii hoc a curvo urvum appel- lant. Burae ab anteriore parte jungitur dens(i. e. dentale) cum vomere, a polſteriore et luperio- re ftiva, Sterze; haec graece xεrdm⁷.(Vid. Tab. II. Fig. 1. d.) Dens cum vomere vyres vocatur. Ety- mologiam burae habet Iidorus XX, 14. Baris eſt curvamentum aratri, dictum quaſi Poſoira(i. e. Hoòs od ρα quod ſit in fimilitudine caudae bovis. Ser- vius ad Virg.: dictum quaſi Soos ν quod fit in fimilitudinem caudae bovis. Alii Burin curvaturam temonis quae fupra eſt, et quod eſi infra urvum di-
cunt; buris enim ut curbetur, ante igni domatur
——

—
73 et amburitur;z unde et quae naturaliter inveniun- tur curvae, ita dicuntur. De burae etymologia vid. Salmaſium in Exercitt. Plin. ad Solin. Tom. I. pag. 577. et Cl. Schneiderum ad Varr. d. R. R. I. 19, et II. I. 10. Optime explicat Sum. Schnei- der l. c.: burim aratri partem poſteriorem curvam olim latine urvum dictam, graece yöns, quaue ſi cum temone fuerat ex eadem materia continuata (Vid. Tab. I. Fig. I.) nulla intercedente junctura, aratrum graece dicebatur auröpbov. Burim effe no-— ſtrum Krümmel perfpicue docet locus Varronis R. R. I. r9, 2. Alam korram(i. e. difficiliorem, pinguiorem, denſiorem) boves proſcindere niſi magnis viribus non poſſint, et ſaepe fracta bura relinqunt vomeres in arvo. Omnium aratri par- tium buris ea eft, quae maximam vim in arando fuftinere debeat, quia conjungit temonem et den- tale. Itaque faepe frangitur in terra denfa, niſi firmiffimo ligno conficitur. Virgilium ulmum, Hefiodum ilicem eam ob caulflam ei deſtinare vi- demus. Cum vero nonniſi raro ulmus vel ilex na- turaliter curva invenirentur, ante igni domaban- tur et amburebantur teſte Servio ad Virgilium. Si forte occurreret arbor burae idonea vifa, con- tinuo i. e. perpetuo, ledulo, quotidie forſan, magna vi flecti vult Virgilius, ita ut quaſi a na-
tura pronam formam acceptam prae ſe ferat. Raro

74
occurrere arborem natura curvam, ita ut bu- ris ex ea fieri pofſit, quemque ufus et experien- tia docere debet. Monet fratrem Perlam Heliodus v. 427. ſecum auferre, non dentale, ut inepte interpretatus eſt öun? Guietus, led burim, ubi- cunque inveniffet, quia raro occurrat.
Altera pars aratri Heſiodei eſt AAouua. Non defuere qui ëAuναα het 10% œQo confunderent. Quid vero?r⁊οꝓoενς, ſi AAuuᷣœ temonem, Pflugbaum inter- pretamur? AAufæ non elt temo led dentale, nos Pflughaupt, PLflugſohle dicimus. Eſt infima aratri pars, quae in lulco a vomere proſciſſo procedat. Apud Perfium I. 73. Cincinnatus ſulco terens denta- lia legitur. Iungitur a poſteriore parte burae, ab an- teriore vero vomeri(Vid. Tab. I. Fig. II. 6.) Deelle non potelt aratro; alioquin non haberes, cui immit- teres vomerem. Eratolthenes I. c.?671 ε&A‿.μμα[ ν ꝗ& vyvis svtissraz.— Proclus: vvis 8Gτι τ ⁶sνπmά5χν d‿το τ‧ έάνν τφᷣ dοτννοσνέieꝝνο L ‚. To5To 6 1 EAu, τ τε˙ρνπ1τασ, dτυιενενμεᷣ 5dνννμένονↄ εs τ 70 AOAovV?V. Ex his Eratoſthenis et Procli ver-„ bis àAuνᷣα efle dentale Latinorum manifeſtum elſt. Servius ad Virg. Dentale eſt lignum in quod vomer incluchitur. Varr. d. L. L. I. c. dentem vocat. Eft igitur AAuaæ nobis Pflughaupt, Pflugſohle. De ejus ufu vid. Thaers Beſchreibung und Abbildung d. A. W. I Heft. Saepifſime vero aratrum hunc in

Ät Gg. Dellen- eliodus inepte
Ubi-
Non Ouid inter. , n0s aratri edat. ta- Han⸗- eelle mu- la, er Mpoy 3 Tuij rvUro ver⸗ elt. mmer Eſt De ng d.
nc in
75
modum compolitum, ut Tab. I. adlpicimus, fran- gi oportuilfe, illum profecto latere non potelt, qui aratri uſum habet. Quam ob rem ſagaciores agricolae addebant lignum(vid. Tab. II. Fig. I. B.) quod nos Grieſsſaeule vocamus, eoque utebantur ad juncturam temonis buris et dentalis. Hoc modo aratrum firmius fiebat. Non exſtat in Veterum ſcriptis hujus aratri partis, quae maximi momenti eſt, nomen proprium. Vocaverunt et iplam àAuαα. Extendebatur notio z Aαανοε, et vocabatur non lfolum iſtud lignum, cui infigebatur vomer, 76 AuHa, fed hoc nomine complexi fſunt veteres lignum quoque id, quod jungebat 1 6T0ßosa, T0ν y, et eam aratri partem quae jam antea dicebatur AAuua. Tzetzes hac de re: EXuha 76 Aεονάνον eτνμον, drou d„ ⁴μρ Samεεts 6uννννμ rdꝝν v adi T6ν νννμν de. 2Grooıa,) et res ut clarior effet, uαb τ ⁴ᷣαον νέν ασς Bvs vriSerat, addere decuifſet. Clavus iple, de quo Tzetzes loquitur, jam eſt éAiuros pars. Rem ita le ha-
buiffe docet Proclus: àAUAν νομο 1 τ σe]τ νον
Bomi. Quamquam Proclus et iple xz z⅜ SᷣuA, er? 6 Bwris&yrrissraz non addiderit, tamen ita in- tellexiffe, additamentum docet àluνα εε τανμ⁴ 16
SAuery 6 Gr ννενõvν. Quo quaeſo explicatio
iſta, niſi Auαœlασ hoc lenfu latiore lumpliflet? EAvuœ

76
cavum fuifle, alio loco dixit: z⁰ G%(i. e. 6i%ov, vvvis) z εαμν ẽ us εαα dvchen ⁴ An-
Hενον is a ανον.— Involucrum quaſi elt
Auua zijs voupys, zuijs uyecs, quia vöuopy dentali-
cavo infigitur. Sic enim intelligendum elffe puto locum Pollucis I. 13., js i. e. Uvuecs, 70 du‿ον vo μᷣE. Non anterior, Ied poſterior vomeris culpis vo ᷣꝙꝓn eflle videtur. Veluti embolus z⁄☚άᷣ᷑ ᷣu‿ασπrn in- figitur.(Vid. Tab. I. Fig. IV.) Si uu hoc fenſu latiore interpretamur, Tzetzis, Procli et Erato- ſthenis hujus vocis explicationes, quae fibi in- vicem refpondere non videntur, omnino inter fefe conveniunt. Tzetzis et Procli temporibus firmius erat compolitum aratrum quam aetate Era- toſthenis.
Ioroßosðs, temo, Pflugbaum, Deichſel, eo- rum omnino perturbavit animum, qui Aναα pro temone habuerunt. TGroßoiſja latis abfurde vertit interpres Latinus ſtivam, Sterze. Ioroßo-¹ja temonem efle, ex toto Heſiodi loco perſpicuum et manife- ſtum eſt. Atqui non delunt teſtimonia Veterum, qui claris verbis hoc demonſtrent. Eratolthenes I. c. 10 6s ulo 170 dro z0 Ao,dœros TενoV en! zodðs Hoαs, yuns aœaxeran, z0%a uεrd zν νν ο- Hosuðs. Vid. Tab. I. Fig. II.) Item Pollux I, 13.
70 6 Aeεra 0ν„ 16roßosus.— 16oßosöus et
Huns nonnunquam confunduntur. Cl. Vollius in

Kingon 4egw. luallel entali Puto Hpoy ulpis eriin. lenlu rato- di in- inter ibus
Era-
60⸗ a pro verlit
hlblll
77
QCommentario ad Virg. Georg. pag. 96.„νμs war
die Deichſel ſanumt dem Krummel.“ Accommodata eſt
haec explicatio verbis Pollucis I. 13. 5 6 ουνμ- uoα ει τννοsε. T0 HAd‿ν griαμs aτον, vrozeirs- rai τ ε&μυωιμα„νe‚ο‿μνμν᷑ O ů‧ ²„Pνs. 106 6 εrd r yuny 16roßosös. Sed telte Tzetze uνs idem elt quod lõroßosðs. EAue z μάέιον τι A.ο● 6ĩ¶*5νν, drou
8 3— 8 d 8 2 FG,&μα£φοα Sãνsels 6uμ᷑οαν το μνυνυν H 10 5.
Supereſt ut de xεέτμν, cujus mentionem fecit
poeta v. 467. dicam:
Srar ˙νOlεαιέt 1* 07⁷¹ A/0 XèrAs
Xæ οε ēꝝν ᷣπτνmuυι—⁴οαν επν ν Luνα.
Partem polteriorem aratri eſfe éxérAyv, docet iſtud Xeννν Aaßd?v. ExezAy Latinis dicitur Stiva, Germanis Sterze. Eft ea pars, cujus ope et au- xilio regit arator curlum vomeris, ExèézAy inſtar vectis,(als Hebel) vim fuam exercet in torquendo curſu ut ait Virgilius, ſcilicet vomeris. Si eam pau- lulum fuſtuleris, altius mordet vomer, cum de- prefferis, terra exit. Terra, quae elt infra dentale, eſt umoαοoeõð. In aratro z„-uτρ ex uno ligno fie- bant àAlusæ et reaᷣx.(Vid. Tab. I. Fig. II 6. 6.) De ejus vi et effectu vide Thaers Beſchreibung und Abbildung der A. W. Heft I.— Caeterum
in Heliodeo verlu 436. delendum elſe punctum

78 4
poft yösy, ita ut accufativi&lvuæ et pöun depen- deant a ᷣurnoSar, monuit me Heindonfius. Singulis aratri Heſiodei partibus recenlitis quaeritur quid fit ᷣorpov sropvon et doorpor nro? Satis inepte interpres latinus vertit d οτνπον αχνν νoν ratrum dentatum. Si Veterum hujus aratri explicationes confuluillent Hefiodi commentatores, facile evitare potuiſſent errorem. Bene explicat Graevius ντνν αννννν Ojmνοd habet DPurim ſuopte ingenio curvam, illamque non claνs fiam temoni et dentali, ſed quod totium ex zno ligno conficiebatur. Conſentanea quidem haec explicatio eſt Hefychii et Eratoſthenis Scho- liis, non utique vero intellexifſfe ejus formam et compolitionem, certiorem me fecit figura hujus aratri aeri incifla. Omnes ſilentio tranfeunt d roovu droyöovy interpretes modum et rationem, quam in componendo illo aratro fecuti ſunt Ve- teres. Hefych: reνννeν εε τ α Gννννετον,! s vos Sölov. Quomodo autem ſieri potelt ara- trum, quod eft non compolitum, led ex uno ligno? Raro quidem, ſed tamen fieri poteſt. Ut hujus aratri compolitio clarior ſit, truncum ſive potius arborem quae praebet ντν αeτQο, aeri incidendam curavi.(Vid. Tab. I. Fig. III.)
Truncus arboris quae tale aratrum promittit, a
prima juventute fedulo flectebatur ope forfan la-

1 depen. 1. 2Cenlilis Porpo- vertit terum gebodi rorem. 7 quol ne non kotum uidem Scho- lam eb hujus at do- ionem, int Ve- „ All ſt ara⸗ X uno 1. Ut m live dyvoy, 3 III.) tt, à2
rlan la⸗
79
quei, qui in cacumine alligatus, contimo, ut ait Virgilius, deorfum magna vi trahebatur, do- nec juſtam formam nacta effet arbor. Ex trunco iplo fit yuys et roßosus, ex ramo qui et ipſe paululum flectebatur, ua. ErlrA¹jy praebet ramus, alio arboris latere excrelcens. Cum ar- bor hunc in modum flexa curvaturas arte accep- tas lervaret, abfcindebatur(ad d.) et νmᷣνμν αάν- r⁶„ννον factum erat. Nativum aratrum quodam- modo vocari poteft, cum natura ipſa paululum arte adjuta illud produxerit. Ad parandam ar- bori hanc formam ſtabilem et conſtantem plures annos deſiderari, nemini in occulto elſſe poteſt.
Quae cum ita ſint, neminem mirari poſſe exi- ftimo, Heliodum fratrem Perſam duo aratra ut conficiat monere, νπννο ατ⸗ννπον et doοοον rrαoeð. Cum enim facile fieri potuerit ut fran- geretur adroyνov, quia junctura carebat quam nos Grieſsſaeule vocamus, de qua fupra diximus, et nonniſi raro occurreret arbor τον̃ αdονι idonea, non habuilffet Perla illo fracto aratrum, cujus ope agrum colere potuilſfet. Alterum ita- que paratum habere oportebat, et quidem ᷣοo- rTov ziurd?, quia facilius erat comparare libi aratrum variis ex lignis compoſitum, quam ex uno ligno confectum. A5royνc opponitur„α-
risν. Utrumque non forma ſed compolitione dis-

8⁰
crepat.(Vid. Tab. I. Figg. I et II.) Quaelibet aοτνον νυ pars fuum habet lignum.(Vid. Tab. I. Fig. II.) Eratolthenes in Architectonico utrumque delſcribit apud Scholiaſten Apollonii Rhodii: öuo drνν edν εiEꝙ. 10 HAdeν μτ, 10 6s adrovorõ. zmuᷣrν μν εν eννs εν 10 AuAa. EGra ds AnAæ, v d dvves svrziserar. T0 6 SöAlov z0 dnro o Ao,Aros Teivov n! Tods Hòas, yöns waxsirar. 70 dro oν νυν dνo-
1 2 8* 8—₰ 5 Hoeus. Toν 6d ο̈ν[ν τa επν ονs aeeõναs ν 5ονν
nτεεεeμμᷣ᷑ να νεᷣννμαs, ol s οᷣ—sæ Aενονι.
— 4 8 8 2 8 c Toꝛoντον Hε̈νν½υ τι τννυ☚ιν Aτοꝓνν d ε6τνν, 0vTa-
vos 16 Auαα ouναμ εοτινν ει υνμ—diſs.
Burim clavis affixam fuiffe temoni, ut in aere
exprimi curavi, Eratoſthenes quidem non dicit,
dnucide vero hac de re Heliodus iple vv. 430 feqd.
Pdr' dv ASnvals 6,μάs εν Au ui ijss
T6,μφόο rTeAdõοs osaijeεa 26τ01.
Comp. et Tzetzis Scholion: EÆAvnl 7 lιμον r05 A.οτο, droν ο v,/*σο HAySe2s 6ν‿ο τ yunr a 16ν uνu?. Proclus: Aluνα ενο τ⁷ T00 A οέ⁶ον εέάν ⁷τρ Aεσ e ra GuνßdXdera. 6 Cs
7 7670. Dentale et ſtivam ex uno eodemque
ligno habuilſſe Veteres in ατιω ννυτσ, jam Iu-
pra monuimus.(Vid. Tab. I. Fig. II. 6. 6.)

81
Hactenus de aratri Heliodei partibus earum-
que confectione. De ejus ulu in aratione alibi
pluribus dicemus.
ARATRUNMI VIRGILIANUNM.
Georg. I. vv. 169, Tedq.
Continuo in filvis magna vi flexa domatur
In burim, et curvi formam acoipit ulmus aratri: Huic a ſtirpe pedes temo protentus in octo, Binae aures, duplici ptantter dentalig dorſo. Caeditur et tilia ante jugo levis, altaque fagus
Stivae, quae curſis tergo torqueat imos.
Haco opus eſſe arbitror accurata fingularum ara- tri Virgiliani partium cenfura, quoniam eas jam- jam cognovimus in aratro Helfiodeo. Sed occur- runt nonnulla apud Virgilium de quibus in Helio- do nihil prorlus. Binae lcilicet aures et dentalic diᷣlici dorſo.
Aurem eam elle aratri partem quam nos Streichbrett dicimus, neminem latere poteſt. In- ſtrumentum arandi quod aure caret, nos vocare folemus non matrum i. e. Pflug, led Hacken. Ara- trum aure deltitutum terram non vertit, fed fo-
dit(wuehl!). Veteres omne inſtrumentum ara-

82
tionis aratrum appellalle videmus, auribus aut
inſtructum aut deftitutum. Noltro vero more He- ſiodi aratrum non dicetur Pflug, quia aure ca- ret, fed Hacken. Auris eſft nota aratri, eaque pars, quae terram vomere proſciſſam ſulcipit et vertit. Virgilii aratrum binis auribas inſtructum videmus, ideoque dentalia duplici donſo addere oportebat. Qua vero ratione adducti non unam, ſed binas addiderunt Veteres aratro aures? Aran- di modus Veterum ſuppeditat nobis explicationem. cf. Colum. II. 4. 8. Liras autem ruſtici vocant eaſdem porcas, Cum ſic aratum eſt, ut inter duos latius diſtantes ſulcos medius cumaulus ficcam ſe- dem frumentis praebeat. Uſi funt Veteres aratro auribus vel tabellis inftructo, in lirando(bei der Saatfurche), in terris humidis et pinguioribus, quae diutius aquam continent. cf. Varron. d. R. R. I. 29. 2⸗ Rurfum terram duin primum arant, proſcindere appellant; cum iterum, offringere di- cunt, quod prima aratione glaebae grandes ſolent excitari; tertio cum arant cuntur: id eſt, cum tabellis additis ad vomerem ſimul et fatum frumentum operiunt in porcis, et ſul- cant foſas, qu pluvi ασν delabatur. In prolcin-
1125. 5. 8 ra dendo et offringendo campo adhibuille Veteres ara
acto ſemine, lirare di-
trum ſine auribus hic locus Varronis docet.(Vid. Tab. II. Fig. I.) Pallad. I. 43. Aralrd ſimplicia,

83
Ian vel ſi plana regio permittit aurita, quibus poſſint dreMe contra ſiationes numoris hiberni ſata celſiore ſul- deats co attolli.
äiſ Campus aratro binis auribus inſtructo liratus, pit er eam formam habuit, quam agri nolſtri Solano tu- utum beroſo per ſeries exculti prae fe ferre folent, i. e. adlele formam lirae fidibus obductae, unde nomen lirare. Andm, Cujus formae delineationem vide in Thaers An- Aran- leitung zur Kenntniſs d. engl. Landwirtliſchaft. Bdl. oe. I. pag. 387. Jam tum innotuiſſe id quod nos ocant Drillkultur vocamus, ex his Scrpp. R. R. locis in- los telligitur. Sed de Romanorum arandi modo dil- fe⸗ ferere hujus libelli non elt. Vid. ea quae appo- atro luit Summus Schneider ad Var. d. R. R. I. 29. cf. nder et IIll. Voflium ad Virg. Georg. pag. 98. fedd. dbus, De dentali lupra diximus. Sed diſcrepat ara- d. B. tri Virgiliani dentale ab eo quod cognovimus apud vrant, Heſiodum. Duplici enim dorſo fuille videmus. ? di- Cum vero binis auribus inſtructum fuerit Virgilii lent aratrum, ut et adeffent dentalia duplici dorſo ne- di- celle erat; quia aures dentalibus temoni affixis erem aptabantur. Ut clarior ſit interpretatio, aeri in- tful⸗ cidi curavi aratrum Vigilianum ab inferiori parte Lein⸗ confpicuum.(Vid. Tab. II. Fig. III. b.) Caeterum ara- Virgilium et iplum lenlu latiore, de quo fupra Gid. fermo erat, dixiffe dentale, nemini vel mediocri- licig, ter in re agraria verfato in occulto elle potelt.

84
De Bura, Temone et Stiva aratri Virgiliani, verba facere Iupervacaneum elle videtur, cum in aratro Heſiodeo explicata lint.
Haud bene adminiltrarunt interpretationem
poetae, qui corrupta lectione currus imos adducti,
aratrum Virgilianum curru i. e. rotis inſtructum fuiſſe exiſtimant. Aratrum nec ourrere: nec curſum aratri quemquam facile dirziſſe cenlet Heyne V. Cl. Atqui Virgilium ita dixiſſe hic ipfe locus docere debebat. Non cogitabat vir egre- gius le in poeta verlari, qui dicere poterat pro licentia poetica cunſus imos non aratri, led vome- ris. Indicat latis vox imos, de vomere cogitalle poetam. Si vero currus legimus, elt imos epi- theton ornans nimis longe petitum. Viri docti librum Betrachtungen deutſchen Patrioten heilig, cujus mentionem facit Cl. Heyne in Eacunſu de ara- tro Virgiliano: ed. tert. Lipſiae 1803. pag. 333. ad manus me non habere magnopere doleo. Rei agrariae peritiſſfimum eumque perlpicaciſſimum fuifle ea docent, quae Cl. Heyne ex ejus libro ap- poluit. Recte negat vir doctus aratrum rotis in- ſtructum jam tum innotuifſfle. Notum illud fuiſſe hic locus corruptus demonſtrare non poteſt. Ni-
tuntur ii interpretes aratri Virgiliani, qui rotis
id inſtructum fuiffe putant, Plinii loco Hiſt. Nat. XVIII. 48. Non pridem inventum in Rhaetia Gal⸗

85
licre, ut dus adderent alii rotules, uod genns vocant planarati. Planaratt lectionem in- certam effe vidit IIl. Heyne. Planaratl habent libri fere omnes editi, tantum polt Frobenium. Priores plammorati habent. MSS. Reg. Colb. aliique, Plaumorati. Goropius Becanus Gallico- rum I pag. I1. mavult Plomerat legi: quod Cim- brorum lingua, ſeu vetere Gallica, Plograt ara- tri rotam notet, Plog met rat, aratrum cum ro- ta. Simplicius Plaufirarati mavult Harduinus. Sed omnia haec aliena funt, quia de aratro rotls inſtructo non Iermo eſt in Plinio. Palaratri legen- dum elle cenfeo, lequentibus Plinii verbis ad- ductus, cuſpis effigiem palae habet. Palaratrum aratrum eſt, cujus vomer effigiem palae habet. Nos dicimus eadem compolitione Schaufelpflug. Littera r, quae in fine hujus vocis deſideratur, ab iis rejecta elle videtur, qui pro nomine Gal- lico haberent et rotam in ea lufpicarentur. Sed minus offendit Planarati, quam duas rotul as. Quo quaelo rotulae duae vomeri additae? Plinius enim nonnili de variis vomeribus eorumque gene- ribus dicit: neutiguam de aratris ipſis. Iome- rum plura genera: Culter vocalur, praedenſam, priuſchuam proſcindatur, terram ſccans, futuriſchus fulcis veſtigia praeſoribens inciſuris, quas reſupinds
in arando mordeat vomer. Alterum genus eſt vul-

86 gare, roſtrati vectis. Tertium in ſolo facili, neo toto porrectum dentali, ſed exigua cuſpide in ro- ftro. Latior haec quarto generi et acutior in mul- cronem faftigata, eodemque gladio ſcindens ſolum, et acie laterum radices herbarum ſecans. Non pri- dem wentum in Rhaetia Galliae, ut duas adde- rent alii rotulas, quod genus vocant planarati. De vomeribus, non vero de aratris iplis, loqui plinium manifeſtum elt. Quid igitur duae rotulae quinto vomerum generi in Rhaetia Galliae inven- to additae? Quis vomeri rotulas addi poffe cre- dat? Rotulas igitur abfurde ſcriptum legitur. Duos rutulos legendum effe mihi videtur. Rotu- las facile fieri poterat ex rutulos, quia vox nonniſi raro occurrens in Vett. Scriptt. a ſcribis imperitis non intelligebatur. Legitur in Calpurnii Ecl. VII. I. et coit in rutulum. Rululus i. q. repagulum rutrum, auricula, tabella, ein kleines Streich- brett. Hujufmodi vomeris formam in aere] ex- prelfam vid. Tab. II Fig. V. Cudendo jungeban- tur a fabro ifti duo rutuli ferrei vomeri. Plinii verba, latitudo vomeris ceſpites venfatt, EVh rnl legendum eſſe docent; quia vomer Fatulis i. e. auriculis deſtitutus celpitem verfare non potelt. ltaque totus locus ſic legendus: Non pridem in- ventum in Rhaetia Galliae, ut duos adderent alii
rutulos, quod genus vocant palaratri. Non bene

¹) neo
in ro. In nu ſölun, 2 Pri- IDde- gratr. loqui etulac nven. cre- ritur. otu- miiſi ritis VII. alum
eCh-
87
recteque conlideralle Vollium V. Ill. hunc Plinii locum, verlſio ejus docet, quae in Comment. in Virg. Georg. pag. 98. ita legitur: Eine füinfte Gat- tung hat man vor nicht langer Zeit im galliſchen
Rnaetien erfunden, daſs man zwei Rädchen hinzu-
fügte. Verba— quod genus vocant planarati— ſilen-
mo praeteriit. Aratrum Virgilianum rotis inſtruc- tum fuiſſe, hic profecto locus docere non potelt, quia rotulas ablurda eft lectio. Sed innotuiffe in Rhaetia Galliae aratrum rotis inftructum finga- mus; quis iſto argumento nixus etiam Virgilii ara- tro currum addat? Nonne totius aratri compoli- tio et deſcriptio docet, de curru non cogitalle poetam?
Qui aratrum Virgilianum curru i. e. rotis in- ſtructum fuiffe exiſtimant, nunquam aratrum in manus fumptum experti funt: quippe fieri non po- teſt, ut ſtivae manum injiciens torqueas currus imos aratri. Stiva inſtar vectis vim ſuam exercet in torquendo curſius imo Ic. vomeris. Vereor, ut eliciat rei peritus lenſum, admodum ſatisfacientem ex verbis altaque fagus Stibae, quue currus a tergo torqueat imos. Equidem qui multoties aratrum expertus fuam rotis et inſtructum et deſtitutum, exploratum habeo, non polſe aratorem ope et auxilio ſtivae currum torquere; quem Virgilium
aratro adtribuille, ut putem, nunquam ego ad-

88
ducar. Torquet vero curſim vomeris aut liniltror-
fum aut dextrorlum deliraturi, manum ſtivae in- jiciens, eamque aut deprimens aut tollens. Du- bito an Virgilius rem tam abſurdam dicere potue- rit. Sine ulla dubitatione legendum eſt non cur- ruls ſed curſus, ut jam monuit Doctus quidam apud Martynum, in re ruſtica certe verfatiſſimus, in aratro tractando peritiſſimus.
Maronem ſic latine dicere potuiſſe negat Sum: Heyne. Caulfam ego non video. Intelligamus cur- fus vomeris, et omnia perfpicua funt. Omnium in- terpp. aratri Virgiliani explicationes ſatis Iunt doc- tae, imprimis eae quas dedit eruditiſſimus Volſius; cum vero eruditi illi in re ruſtica non ſatis verfati eflent, fieri non potuir, ut intelligerent impedi- menta, quae affert opinio illa, aratrum Virgilia- num inſtructum fuifle curru i. e, rotis. Atque cum omnes aratri partes ligneas enumeret poeta, cur non rotarum quoque fecit mentionem? Quia de aratro rotis inſtructo non cogitavit. Quid vero currus imos? Ablurda haec elt emendatio ſcribae, qui non intelligeret curfus, cum temporis ſui ara- tra rotis inſtructa vidilfet. Omnium aratri partium defcriptio et compolſitio rei peritum docet, aratrum Virgilianum rotis inſtructum non fuifle, imprimis
etiam temo in octo pedles a ſiirpe baris protentus.
Quo quaelo tantae longitudinis temo, ſi curru uii

Tis and, länum lin, t tollens ſ
ücere Ri
un eſt non G
Doctus duiden
3 fetlätillng
ſe negat Sun Nigamus Cu- Omnium in- tis lunt doc- nus Vollius; latis verlati ent impeci- um Virgilia- Atque cum poeta, cur a?(uii de Quid vero datio cribae, dolis ul al⸗ ratri partimm
locet, éatulm
ernuui
89 velimus? JIl. Voflfius I. c. Die achtfuſſige Deich- fel, welchée für das Pfluggeſt ell, zwei Räder und ein Joch Stiere zu kurz ſein würde, runte wie an unſerm Pfluge, auf der Axe eines kleinen zweirädrichten Wagens(currus imi), aus welcher eine andere Deich-
fel(Zugbdumm) hervorgiug. De his in Virgilio nihil
prorlus. Servidus verdient Glauben, daſs dieſe„ naα Plinius, rhaetzſche Sitte auch um Mantle War.
nego. Vide lupra. kſr me quae compofuit
Veterum Adamus Dikſon in libro Has
22 — e 6 e S
de aratris dry of the Ancicnts. Edimb. 1788. 0 b bellicoſam temporis noftri conditionem mihi compare librum iſtum nondum contigilfe magnopere doleo, eo ma- gis cum Virum illum in re ruſtica verſatiffimum ip- fumque bonum folertemque agricolam, hac de re ingeniole egifſe credere liceat.
Quod attinet ad vomeres Veterum, non latis
e re Plin.
—
dilucida funt ea, quae conferiplit hac
—
Hift. Nat. XVIII. 48. Vomerum plara genera etc. adtrum ab eo inter vomeres numeratum videmus. LL7
Non eunCtum a vomere t 111 11011118 arat. 18„, d-
num fuifle, tanto mihi fit vereſimilius cum compa- 7 7 7
ro Colum. VI. 15. I. taldn aut angadlan vonter
1
laeſerit, picem duram.. inurito. et Vegetium!
1
1⸗
4 43. Si cultro noltro more temoni infixo a vome ſ
pfo fejuncto uft effent Veteres; talum aut ungu-
F

90
lam non vomer ſed culter laeſiſſet; quĩa vomeri prae- it culter. Vid. Tab. II. Fig. IV. figuram vomeris xr SSoxnv cultri vocati, aere expreflam. Caeterum in eo diſcrepare videmus vomeres Graecorum ab lis, qui apud Romanos obtinuerunt, ut illic vomer in- Iigeretur cavo dentali, hic vero dentale vomeri cavo Ieu iudutilt. cf. Catonem XXXV. 2.(Vid. Tab. I. Fig. V.) De jugandi ratione Veterum vide IIl. Sohnei- derum ad Colum. VI. 2. 7. Alio loco alioque tempo- re de his omnibus rebus quae ad hanc provinciam
Tpectant copioſius dilleram.
—y—⸗ꝛ—ʒY:õBB—B—BBUL-————
—

91 74. a. 5.
——
J. IHaud fruftra adhiberi in qualibet terra, genus agricolandi illud, quod alternans dicere placet. II.
Ablurdam elſſe fententiam eorum, qui exiſti- ment, quietem atque novalia(reine Brache) de- fſiderari ab agris, ad procreandos optimos quos- que fructus.
III.
Non admittere agricolationem raltionalem, operas praeſtandas germanice Hofedienſte dictas. VI.
In adhibendo genere alternante pratis abſti- nere poffe agricolam.
V.
Genus triennii ex agro omnibus pratis deſti- tuto nonnili exiguum praebere quaeſtum domino pofle.
VI.
Fundos praeditos terris humidis aratrum non ſemper admittentibus, maxime redundare generi paſcuo traditos.
VII.
Aratrum Virgilianum rotis inſtructum non
fuiſſe.

1
Interp retatio Tabularum.
Tab. I. Aratrum Heſiodeum.
Fig. IJ. ⁴oorοο αͥvov. A. yöns. B. AuAa. C. 26oßosus. D. TεrAn¹. E. Svvts. F. Clavi ju- gandi cauffa temoni infixi.
Fig. II. Aporpoy zyurdv.) yungs. h) EAuAMo.„N)
d —
26Toosös. 6) ETεrA¹.&) Bvv25. 1) clavus temo-
nem et burim committens. 5) clavi jugandi cauffa temoni immiffi.
Fig. III. Arbor dοr oꝭν ατoνν praebens. A. 2070- Hosus et vöys. B. luνd. C. ain, D. locus ubi arbor ablcinditur, ut fiat οοοο ον E. Prima arboris forma priufquam flectebatu
Fig. IV. Syvzs aratri Heſiodei. a. vU/ℳ— j quae Ae Hæzz infigebatur.
Fig. V. Vomer indutilis Catonis.
Fig. VI. Iugum quo Graeci utebantur.
vig VII. Jugum quod apud agricolas Romanos in ufu
erat, a. b. c. d. clavi temonis.
Tab. II. Aratrum V irgillianum. Fig. I. Aratrum Virgilianum ſine auribus. A. Buris. B. Dentale. C. Temo. D. Stiva. E. Vomer. F. Clavi. .1I. Aratrum Virgilianum cum auribus. a. Buris. b. Dentale. c. Temo. d. Stiva. e. Vomer. f. Aures. Fig. III. Aratrum Virgilianum ab inferiori parte con-
fpicuum. a. Buris. b. Dentalia duplici dorlo. c.
Temo. d. Stiva. e. Vomer. f. Aures. Fig. IV. Vomer, cuj us mentionem fecit Plinius fub
nomine Caltrl. Big. V. Vomer duobus rutulis i. e. auriculis inſtruc-
tus apud plinium. a. Dentale.
Fig, VI. Idem vomer ab inferiori parte conſpicuus,
a. Dentale vomeri indutili immillum.
— r—

vua. C. llavi ju⸗
la.„) 8 temo. di can
A. 167o. D. locus jroyvoy. batur.
uae AU.
s in ufd
Zuris. B. F. Clavi. a, Buris. Aures. rte con⸗ orlo. C.
aius fab
intruc-
Corrigencla.
—--—
1 dele re-
15 pro quemqam lege 10— erxiſtimen— 26— nod— 20— teſtimonis— 17— frequentior— 26— Prcuflilchen— 26— ungnem—
24— exſtiment— 21— Uno NGAov—
12— compare—
quemquam exiſtimem non teſtimoniis frequentior Preuffiſchen unguem exiſtiment vnOAOA102
comparare.
——————

,

S 5
△ 3 — 4

— —

An!