I

ANTIOUTTATRHS RUSTICAE PARTICULA PRIMA.
ARATRI ROMANI FORMA ET COMFEOSITIONE.
——— 2
5 DISSERTATITIO INAUGURALIS PHILOSOPHIOGA QAM RECTORE AGA DEMIAE MAGNIFICENTISSIMO AUGUSTO ET POTENTIS SMO PRINCIPE AC DOMINO DO MI N 0
CCAROLO AUG USTO
MAGCNO DUCE SAX ONITAE VIMARIENSIUNM ET ISENACENSIUM PRINCIPE LAND GRAVIO TIURINCGCIAE MAHKCHIONE MISNIAE INCI ALI DIGNITATE COMITE HENNEEBTNRCGANH DYNASTA BLANRKENIALTNII NEO STADII ET TIAUTENBUNHOGI REL. AUCTORIT ATE AMPLISSIMI EHILOSOPHORUM OR A. D. XXV. NOVEMBRIS A. Clolocccexg PRO VENIA DOCENDI 5 f e e e ee e, e ee eee e àAucTOR. 1 Oper IIIA. FRI. THEOPH. SCHULE
De eee 2 IIILOSOPHTIAE DOCTOR ET SOCIETATIS RUSTTCEAR ETTLINGENSIS S0OCIUS.
ee re

VIRO ERUDITISSIM O PRAECEPTORL SUMME VENERAN DO
AMICO OPTIMO
TH. ADOLPHO LANGIO
IN SCHOLA PROVINCIALI PORTENSI PROFESSORI
AU CTO R.
N N 5 g d 8 i W * 5 N *
22

e e

PRAEFAT IO.
Ut alias doctrinas et artes„ita etiam ruris diloiplinam cognitione eorum, quae praeteritis temporibus ad ipsam inveniendam et excolendam facta et ab hominibus adornata sint, magnopere illultrari, id certillimum videtur. At agriculturae historia etiam in populo- rum et civitatum antiquarum cognitio- nem multum valet. Nam cum terra, communis omnium parens, ita a natu- ra comparata lit, ut non nisi prudenter et industrie exculta, quae ad vitam hu- maꝛam sustentandam, juvandam et or- nandam necellaria int, praebeat, ne- que sine agros colendi arte ceterae ar- tes, dilciplinae et ipsa civitas-coUftare pollint, facile intelligitür, ipse qualis veterum populorum civitatumque fue-
2 2 4 0

*
rit status, cognolci non posse, nisi fi- mul, qualis in iis agricolatio fuerit, perscrutati simus.
Quamquam autem duplex haec uti- Iitas ex agriculturae kistoria percipi- tur, parvam tamen, ne dicam nullam, Viri docti hucusque in eam tractandam impenderunt. Ac cogitanti mihi, qua de causa inter caeteras disciplinas et artes sola ruris disgiplina hiftoriae com- mentariis egeat, id fere ab ea negli- gentia profectum ee videbatur, qua haec ars deserta usque ad recentilli- mam memoriam exolevit. Sed quo- niam rusticatio non dignitate destituta elle coepit, nec viros eruditos rei ru- sticae exquirendae atque docendae pu- det aut taedet, non temere speramus fore, ut haec quoque historiae pars mox novis studiis exhibeatur.
Quare non vereor, ne quis neget, me aliqua ad agriculturae historiam pertinentia colligentem operae pre— tium facturum elle. Cum vero hic
campus latislime pateat, et via maxime impedita seu potius non aperta sit, ne- N 1
N

ll 1 0 fuerit
aeg Ui. perchi aullan, andam i, qua nas et e com- negli. „ qua till quo- stituta ei ru ae pu. ramus P48
eget, oriam pre- 0 lig Mime , e.
*
VII
que ego otio inter alias occupationes abunde fruar, non prius librum ad univerlam agriculturae historiam per- tinentem quam post multos annos sori- bere constitui, fubinde tamen libellos de singulis hujus hiftoriae partibus, quae illustrationem plurimum delside- rent, et ad mea studia maxime perti- neant, editurus, ut etiam alii magis eruditi ac docti ad han rem tractan- dam incitentur, et, quae nos male ege- rimus, diligenter animadvertant. Quo- ties igitur dillertationis latine feriben- dae occasio mihi oblata erit, hac in re verlabor. Interea tamen frequentius et uberius de aliis rebus ad hanc pro- vinciam pertinentibus disferam, led vernaculo fermone, quoniam eorum, qui rei rusticae student, multi latinam linguam ignorant.
Populum Romanum vero omnes antiquas gentes, ut in aliis rebus, ita etiam in agricultura longe post se reli- quille satis constat. Nam rusticationis cura apud eos fuit tam honorifica, ut nobilillimi et honoratislimi viri in agris
4 4
.
2 6

VIII
colendis versarentur. Quis enim im, memor elt Quintii Cincinnati, qui ab aratro ad Dictaturam vocatus, ohlel- sum conlalem et exercitum liberabat? Cui non in memoriam veniunt alii in- lignes duces, qui hoc lemper duplici studio florebant, et defendendi et co- lendi patrios fines? Agriculturae vero dilciplinam apud Romanos eximie vi- guille, demonstrat ipsa multitudo viro- rum, qui in Italia de rusticis rebus praecepisle dicuntur. Cum igitur Ro- mani tam insignes eslent rusticationis studio, et cum ex Italia in Germaniam multasque alias terras agricolandi ars translata fit, omnino attinet cognolce- re, qualis apud hunc populum agricul- tura fuerit. Cujus cognitionis uberri- mi quidem fontes lunt Romanorum lcriptorum libri de rebus rusticis, qui
nobis servati sunt; quamquam ex iis ipla res, qualis tum temporis fuerit, non colligatur, quoniam ii auctores omnes, uno Plinio excepto, non qua- lis fuerit agricultura narraut, led do- cent, qualis elle debeat. Unde factum
ö ö 1

lm, qui 4 „ ohlel. Eerdbat? ali hu. dap I et ch ae vero mie vi. 100 io. 18 Jebus tur Ro- cationis manlam dt ars guolbe: eicub beni. uorum 5 a1 ex ls eri
Woll
0 005
tb 00
fach
IX
elt, ut de is, quae translatitia et con- luctudine vulgari notislima erant, quae tamen nobis maxime consideratione digna videntur, silentium tenè ant ita, ut pleraque non nisisex univerlae agri-
zulturae ratione, et terrae coelique Ita- lici rerumque Romanarum publicarum conditione colligi et conjiciendo cog- nolci pollint.
In illustrandis hujus antiquae ar- tis partibus ante omnia quaerendum videtur de aratri Romani forma et compositione, quia nisi eam cognitam habuerimus, cultum agrorum, quae elt maxima et gravislima pars agricul- turae, clare perspicere vix poterimus. Qua in re exquirenda si quae a me pec- cata int, aequos judices vehementer rogo, ut ea et hujus materiae tractan-
dae difficultati et festinationi, qua mi- hi hoc opulculum ablolvendum erat, condonent.
Quod vero ad Joripturae genus, quo uli lumus, attinet, operam qui dem dedimus, ut latine et perspicue diceremus; attamen veremur, ne plu-
*
4

X
ra in hoc libello latinis auribus dilpli- oitura, et ipsi lectores pallim in oblcu— Tris locis haesituri int. Enimvero de
5 f. rebus, quae Romanis non innotuerunt,
leu quarum in eorum libris non mentio fit, mihi interdum loquendum, igitur- que verba nova et parum latina admit- tenda erant. Praeterea res, quas ex- plicavimus, nou tantum mente intelli- gendae sunt, fed etiam oculis objicien- dae. Si quis igitur dislerendi perspi- cuitatem et foribendi elegantiam desi- deraverit, ad has quoque causas atten- dat, et errores humaniter exculet.

11 Pl bleu. 0 de dun, enlo itur. mit. ex- Elli. en- pi. lell-
ten
9
Ouae in cohluetudine diuturfla verlantur, ak- tium magistri in difciplinis constituendis lilen- tio tranlire lolent. Unde cum factum lit, ut ex iis, qui inter Romanos de agricultura lcri- plerunt, nemo axatri formam et compositio- nem accurate defcriberet, ad eas res recte cog- nolcendas nulla alia via, ut puto, iniri potest, quam ut pauta; quae de aàratti forma etstru- ctura feriptores commemoravèerunt, cum iis, quae de äratri ulu sparsim docuerunt, diligen- ter comparentur. Figuraef etiam quas antiquae artis opera Eshibent, eonferengse ant, quam quam kucusque nulla inyenta est, unde ar-
A

— 2—
tri Romani forma et confectio recte cognosci pollit. Ipsa autem instrumenta rustica cum pluribus in terris ob lIoli naturam et majorum morem lervandum multa per saecula formae mutationem non experta sint, eorumar atro— rum, quae nunc apud Italos in usu lunt, comparatio ad rem explicandam non parum proficere videtur. Is vero, qui hanc rem explicare velit, in ipla re rustica bene ver- latus elle inprimisque arandi artem expertam habere debet, ne aratrum componat, quod terram lubigendi consilio repugnet. Quare in eo, quod multi, qui hanc rem tractaverunt, antiquitatis quidem peritillimi et linguae ma- xime gnari, clara agriculturae coguitione et ulu eguerunt, caule polita esse videtur, cur eorum lententiae magnopere inter le discre- pent.
Inter recentiores Icriptores in hac re ob- Icura ilustranda eximie verlati lunt veterum
auctorum interpretes HREXNTUs, SchNEIDERUSs)
10 Hzxxius in notis ad Virgilii Oeorg. I. 168. et in ex- cursu de aratro Virgiliano. ScuxklpERus in adnotationibus ad soriptores rei rusticae, e. g. ad Var. I. 29. p. 323. ad Col. II. 2. p. 00. et VI. 2. p. 314. ad Pall. I. 43. p. 48. Ouos
vixos clarissimos, ut de aliis veterum libris, ita etiam de 1is,
qui ad rem rusticam pertinent, emendandis e- interpretan- dis optime meritos elle, neminem latet.
7
—

gn cum lorum krmae ar do- u lunt, Darum c rem e ver- dertam quod jare in erunt, e ma- Ine et „ cur
liscre-
re ob- »terum
RUS“)
t in es tionibis 5 ad Ouos de 11h
retan-
*
— 5——
et Vossrus. 2) RIchTSTETGTUS 5) quoque pe- rite rem tractavit, nec GINZROTTO 4), qui in aratrorum veterum imsginibus colligendis mul tam operam conufumlit, parum debemus. Ni- hilo minus tamen latis accurate caula diju- dicata est, neque iple in jis lententiis, quas illi viri illustrillimi protulerunt, omnino ac— quielcere pollum. Cum igitur, quae ego len- tiam, explicavero, quatenus illi erralle videan-
tur, limul exponam.
He II.
Veteres rei rusticae Icriptores Romani, quorum in libris loca ad hanc rem explican- dam pertinentia reperiuntur, lunt Cato, Varro, Virgilius, Columella, C. Plinius Sec,, Palladius et nonnulli eorum, quorum e commentariis
excerpta lervata lunt in Geoponicis. Qui au-
2) Vosstus in oblervationibus ad Virgilii Georg. v. 169 — 175. additis. Virum praestantissimum ut alia veterum opera poetica, ita etiam Georgica praeclarissime interpre- tatum elfe, et in vernaculum lermonem facetissime vertisse, latis constat.
5) G. H. RIcHTSTEIGCIus: De nostrae aetatis indole et oonditione rerum rusticarum et optimo agricolationem ra- tionalem propagandi modo. Accedit excursus de àaratro He—
hiodeo et Virgiliano. Vratislaviae, 1812.
J) J. C. GIN Z ROT. Die Magen und Fuhruerkꝶe der Grie-
cen und Römer und anderer alten Völker. Exster Bd. Min-
ohen 1817. a 4 A 2

— A
ctores, quamquam loco et aetate distantes, ara- tra tantummodo parum diversa ante oculos ha- buille videntur. Quocirca, ut de lingulorum au— ctorum leu regionum aratris quaestionem focia- mus, non opus est, led in univerlum de aratro Romano agi poterit. Hoc tamen constat, omnes fere Romanos agricolas duobus aratri generi- bus ulos fuille, limplici et compolito seu- au- rito. Alterum enim genus adhibebant ad ter- ram proscindendam, iterandam et tertiendam, alterum ad lemen operiendum et ad flulcos aquarios ducendos. 5) Simili modo agricolae in nonnullis Germaniae provinciis limplex et
auritum aratrum ulurpant, e g. in Saxonia su-
7
periori, ubi hoc Haahen leu Haasienpflug, il- lud xe. οοπνοννν Hug dicitur. Omnium vero ratrorum, quae nostra aetate adhibita mihi innotuere, id, quo Megalopolitani arant,(der Maehflenburger Haahen) Romano Himplici fimil-
limum elt. 6) Cujus structuram et ulum 11
eee
5 Haec aratri Romani duo genera diversa sunt ab iis Graecis, quae aufrοο et runrép Heliodus vocat in libro, qui s N νVuꝗͤi inforibitur, v. 435. Graevii explicatio haec est:„abré ve d εενοοννν elt aratrum, quod habet burim suopte ingenio curvam, illamque non clavis affixam te- moni et dentali, sed quod totum ex uno ligno conficie- batur.“ IIoaren dgorge vero e pluribus lignis composi- tum eraf.
60 Similitudo exstat etiam ii illis aratris, rotis caren-
kibus, quorum unum: Zocn vocalum, ulurpatur in Litua-
Par
nia d appel! leripts ger ö M von J 4 zeuge 4 0
ter Ha I.
led ta

tes, ga. los Ir rum au- em facia- le arutro h omnes generi. leu au. ad ter- zandam, lulcos gricolae plex et
nia lu-
n vero mihi tj(der
uamil-
um I
bab üs libro, olicatio puri am e. leis-
II pole
*
— 3—
quis cognoverit, multo facilius ea, quae de Romano dicentur, intelliget et probabit. Quare ejus figuram in tabula adjecta exhibui et in-
fra de eo verba faciam.
8. IH.
Partes Romani aratri hae funt: Vid. fig. II.
Pars 1. dicitur ga Komanis dentale seu dentalia, a Germanis Haupt, Hot, Schuh, Solil- lõlzer.
P. 2. a R. buris seu bura, a G. Krümmel.
P. 3. a R. temo, à G. Deichisel, Grindel, Flug- baum.
P. 4. a R. stiva, a G. Sterze.
P. 5. a R. vomer leu vomis, a G. Schaar.
P. C. a R. jugum, a G. Joch.
P. 2. Vid. fig. VI. a R. tabula(tabulae leu au- res), a. G. Streichbret,(Ohren).
nia aliisque in provinciis Borussicis, atque alterum Sracurr appellatum apud Memelum adhibetur. Adumbrata et de- lcripta haec aratra vides in his libris; Anzeigen der. Leipai- ger õconomischien Societät. 1793. f * 2.*—
Möglinischie Annalen der Landiirthschaft, kerausgegeben von THAER. VI. 1. 1820.
Abhandlung vom Haahen, als einem vorzüglichen Ackeriberh- zeige anstatt des Fluges von SchunAchER. Berlin. 1774.
Oconomische Encycpladie von KRUNITZ 2 rter Theil, un- ter Haakenꝑflug. 5
Talia fimplicia aratra glebas exutas non satis versare, led tantummodo fodire et rarefacere, notandum.
7 5 1 . ö

—— 6—
Dentale est lignum, cujus anterior pars vomerem adjunctum habet. Buris elt ea pars, quae temonem cum dentali conjungit. Buris cum jugo temone jungitur- Jugum vocatur lignum, boum collis impolitum, quo ara— trum trahitur. Vomer appellatur ferrum quo terra ruta tollitur vertiturque ad latera. Ta- bula ad vomerem additur, quae tertram altius efferat, et magis verlet. Stiva est vectis, cum buri et dentali conjunctus, quo vomeris cur— lus ab aratore dirigitur. 8 Jam de his lingulis partibus nunc diller—
tius agemus, et quidem primum de dentali.
8
Etymologiam dentalis li recte explicare vis, antiquillimorum aratrorum formam im- plicislimam ante oculos habere debes, qualem vides in fig. XI. Hoc enim aratrum constat e ligno uno, cujus inferior curvata pars terram caedit quali dens, unde dens leu dentale di- ctum. Postea vero hujus paärtis forma muta-— batur, sensimque in eam, quam conlpicis in g, I St V., transibat, nomine non mu— tato. Quae etymologia mihi aptior videtur, quam quae apud Isidorum bis verbis exstat:
Dentale est aratri prima pars, in qua vomer in- ducitur quasi dens. Primis temporibus, ut lulpicor, ex uno

or pat da pars,
Buris vocatur 40 ata- um qua 3 Ta: n altius s, cum
ris cur.
o diller.
tali.
Xplicare am lim. qpmlem eonltat e terram tale di- muta⸗ icis In on W. videtur; eyltat:
mer in:
en Und
ligno dentale conficiebatur; ꝓposterioribus ve- ro e duobus. 7) Quamobrem dentalia dicun- tur. Anterior dentalis pars, in qua vomer u- perior jacet, et quae buri supra injecta est, re- Ipondet ei nostri aratri parti, quae, Griess- saule vocata, temonem cum dentali conjungit, ne ille nimio terrae renisu frangatur. Sed ad angulum rectum, quo hoc fulcrum in no- stro aratro erectum elt, illa dentalis pars Ro- mani erigi nequit, propter vomeris obliquum litum, quem necessarium elle, paulo polt de- monstrabimus,
Aratrum simili dentali instructum ante ocu- los habuille videtur Heliodus canens in J. c.
v. 430. Eür' av ASgναpqs op dg ev Abh. E TüHODν,s AA, νοοοοντν,̈béö rei(Icil. 15 70, i. e. burim). Quod confirmatur verbis, quae Gramma- tici adjecerunt. Tzetzes: EA](i. e. dentale) 10 AE i Aοααννοοο,&Nο e αν h ναεε, oοονν- A TY νοονο, οο Hοννοα%s Proclus: SAU usgog 1 0b àνοοο ev& ne d, et Eratosthenes: Au-
ua eu J vvig Svrigeral. Compara, quae de hoc
7) Una pars dentalis in superiorem burae partem in:
lerta est, in altera vero ejus parte inferior burae finis fi- Xus est. Ambae dentalis partes in fronte eoncurrunt. Vid. I I. 1.—
—. 4

loco Hesiodeo compoluit Graevius in lectioni- bus Heliodeis ad v. 429. E. Richtsteigius in 1. E- A: Hefe aratro Graeco alio tempore agemus,
Dentale est media aratri pars(25 Eονν ag% maximi momenti; quae tanquam ara tri corpus(Fflug libr per) dici potest. Quare Virgilius dental dorlum tribuit idque duplex, dextrum et sinistrum, in quibus annexae lint
tabula seu aunes Verba haec funt: Binde gqures, duplici aplantur dentalia doro.
Falsa igitur est HEXNII lententia, qui pu-
tat, dentale elle plum vomeris dentem, gui 1 2 1 U* 1
lolum infringat, e. duplex dorlum ad dug vo-
meris crura referendum elle, cum difficile di-
ctu lit; quomodo dentale duplici dorlo elle
poflit. Quae diffficultas tollitur, i nostram
denitalis Interpretationem ledueris
1 1 urn 5 FFA 17 AI dl Kerunt Juldem 7 GEnlale e duobus
1 9 f 5 7 a 0 1 5 1— l lignis conlectum fuille„ led alio modo, quam * 5*
nos ea composuerunt, Nam ex eorum Opi. nione amhae partes dentalis jaciunt quali ara- tri duplicem pedem feu foleam, Vid. HS. I
71
Sed dubito tali modo confectum fuilfle Roma-
num dentale Propterea, quod aratrum hujus
1 1
0
generis dentali instructam non mii difficulter
55 i obliquum tenetur, Romans autem alternis
7
55* 8.— verlibus aratrum obliquum tenuille, mox vi
N
*
N
N
77¹⁰

tion. debimus; tum vero quod hujus modi dental,
in! quod similius ellet aratri loleae quam corporis
pore inepte duplex dorlum tribueretur. Cf. Vossix not. ad V. G. 169- 175. ScHN EAD. ad Var. J.
00 408 29. et RITCHTST. in I..
Ward 5
Juare 8 5 6 8. V. 1 f
plex, 9 is avatri Romani vomer quam for-
int mam habuerit et quomoda aratpo aptatus ete-
rit', in nulle veterum[criptorum libro deleribi-
tur, paucis verbis exceptis Plinil XVII. 48. o, f 5
Alteriuim genus(vomeris) est vulgare, rostt ab i pu- vecbis. Quare id alio modo inveltigare non qui pallumus, ni quae de ejus ulu in aranda 0 vo- terra[criptoręs dicunt, conlideremus. OCuem le di- ad finem haee loca prascipue comparanda mi- elle hi videntur: Col. II. 4. 10. Tali agro in garan- tram do(Iciliget in collino) maæime elt observandum,
seinper ut transversus mons fulcetur et phulo obus post: Paulum tamen, quotiescumquie iterabitun, zuam modo in depressora, modo in altiora elivi obiανιν- opi⸗ agi sulcum oportebit, ut hh uttamque partem re- Ala seindamus, nec eodem bestigio terram moliamun: XVI. et II. 2. 23. Bubulcum autem per proscissum omi ingredi oportet, alternisque vensihus obliquuin to- jus nere aratrum, et alternuis recto plenoque sulcare. lter Plin. XVIII. 49. 2. In collibus transversom nls tantum monte daratur, sed ο i 17¹ Juperior 25 1 modo in inferiora vesralli voere.

2 10 3
Var. I. 29. 3. Oua aratrum vomere lacu- nam(striam) facit, sulcus vocatur.
E his apparet, primum aratri Romani vomerem non lolum glebas eruifle, ut apud nos fit, led etiam erutas lustulille et ita ad la- tera jecisle, ut lacuna leu lulcus fieret, deinde eum tali forma suille eo que modo aratro apta- tum, ut in eandem partem, in quam inclina- tum aratrum a rectore teneretur, seu sinistram leu dextram, terram verteret. Quae omnia ejusmodi vomere, quem nos aratro Romano tribuimus, vid. fig. II. et III. fieri queunt. An vero vomer aliter formatus alioque modo inler— tus eadem conficere pollit, in dubium xevo— cari potest. Adjuvat enim meam conjecturam ille Plinii locus, ubi vulgare vomeris genus vectem rostratum dicit, nam superior hujus vomeris pars similis est vecti et inferior rostro. Vomerem autem, quo aratrum Romauum alii inltrunnt, ad vectis rostrati limilitudinem non accedere; et eo modo, quem lupra delcripfi— mus, terram tractare non polse, quis est qui ne- getse s) Neque intelligo, quo modo fieri queat, ut vomer aliter formatus et in aratro alio modo constitutus, si in radicem aliquem impegerit, colla boum commoveat aut radices divellat, quod
apud Romanos vomere laepe factum fuille, e
2
8) Cfr. vomeres, quos Voss tus, Rrchrsrziofus et Gixz- —* noris in I. c. exhibent. W
—.——

lat. pluribus auctorum locis intelligitur, e. g. Col. ö
II. 2. 23. et 26. At ex nostra interpretatione mani haec omnia constare, facile is, qui vomeris a b apud nobis deleripti longitudinem et litum conside- ad kr. rarit, concedet. Hut accedit; quod e verbis, deinde quae Plinius in eodem loco; ut mox videbi- apa. mus, de alio vomeris genere facit, apparet, jclina- vulgarem vomerem non habuisse latera acutag iltram quod item nostrae esplicationi relpondet, nam orcmia in tali vomere, quelem nos fecimus, acuta la- omano tera non lolum non desiderantur, led etiam of- % Un fensionem praebent. In vomeribus vero, qui- inler- bus Romanum aratrum ab aliis instructum vi— rero- deo, laterum acies necelslaria est. turam genus§· VI. hujus Plurium vomeris generum nemo nilsi Pli- otro. nius mentionem facit. Cujus verba, quia, non m all latis plana, in multos errores interpretes in- m non duxere, ipsa apponam; lcripb- Homerum plura genera: Culter vocatur, qui ne. praedensam, priusquatmn proscindatur, terram guet, secans, futurisque sulcis vestig ia praescribens in- b wodo cisuris, quas resupinus in arando mordeat vo— begerl mer. Alterum genus est vulgare, rostrati vectis. quod Tertium in solo facili, nec toto porrectum den— ile; e tali, sed exiguia cuspide in rostro. Latior ase
quarto generi, et acutior in mucrbnem fastigata, et Cu eodemique gladio scindens solum, et acie laterum
. 4

*
— 12—
radices herberum secans. Non pridem inboen- tum est in Nliaetia Galliae, ut duas adderent oli rotulus, quod genus vocant plandrati. Cu- Ipis essigiein palae habet. Serumt ita non 2 culta terra et fere non. TLatitudo vomneris ce— syiles ber sat Seien protinus insficiunt, crates- que deutatas supertiiisluunt. Nec sarrienda sunt ioc modo fata. Sed protelis binis ternisque sic arant. duem ad locum hac adnotända lunt. Caltee id ferrum, quod enostri coloni Sech vo- cant, lignificat. Cultro vero Romanum aratrum non nil in paueis regionibus instructum fuille videtur, quoniam in nullo alio auctorum loco ejus mentio fit, quamquam de vomere non raro jloquuntur. Quod verifimilius puto, cum Columella et Vegetius cavendum elle doceant, ne vomer boum ungulam laedat. Nam fi culter Prae vomere fixus est, facile sieri potelt, ut cul- ter boves laedat, led ut vomer laedat, non item. Existimaverim etiam slolum Italicum radicibus tenacibus magis implicatum, quam quod ara— trum cultro instructum facile lubig
5
ere potuerit. Equidem, quotiescunque terram radicibus leu vepribus impeditiorem aravi, cultro delumto laborem multo faciliorem expertus sum. Atque
in aratro limplici no terram potius rarefacere 7 7
quam verlare volumus, culter non lolum lu—
pervacuustest, fed etiam arationi officit. OQuare —5
5. omnino nostra aratra, quae Haalen vocantur,
*
3
june xn exli Rom.
cullei

not. eultro carent. 9) De lecundo vomeris genere, lere vulgari, lupra egimus. Reliquum est, ut de Cu- tribus caeteris dicamus. n n Tertium genus, quod in sfolo Ioluto aran— is ke. dosadhibebatur, tale fuille videtur, quale con- altes: Ipicis in Fig. IV. A vulgari igitur eb dilorepa- unt n bat, quod non toto dentali porrectum, led ita le lle tantummodo dentali aptatum erat, ut hoc den- unt. tale in rostro exiguum mucronem haberet. vo- Quo vomere tèerra modo finditur, fed fuperius rum dentalis lignum lata fronte eam lublatam ad la- fullle ö tus vertit lulcumque aperit. Idem facit lignum loco in aratro Megalopolitano, quod Reesterbret leu 1 Haafenbret dicitur. Vid. Fig. VII. 3. Ad lolum 0 2 2 1 Ipillum arandum ejus margines ferro Megalo— cum 1 8 8 ent, politani agricolae obducunt, ne ulu nimie tera⸗ ulter cul- 1 l f O0 RTTSTEITIOGTUs in I. o. p. 80 cenlet, enitrum non se- mem. junctum a vomere, ut in nostris aratris, temoni iplumi in- eibus fixum, sed polius vomeri accusum fuille et ejus figuram exhibet in tab. II. 4. At virum, rei rusticae peritisimum, ard-„ ͤœẽVUD. 1 Romano aratro talem vomefem kribuille, valde miror, nam ert. culter vomeris fronti ne ab optimo quidem fabfo tam ar- leu cte jungi poterat, ut in solo radieibus pleno; ut Roma
num fuit, non saepissime frangeretur, praesertim cum Ro-
mD mani non tenuibus sulcis ararent. Accedit; quod ratio et
vique experientia docent, cultrum non ad perpendiculum locan-
gere, dum, led oblique, ita ut cum vomere esficiat angulum acu-
7 tum. Confer, quae composuit de hac re TuakR in libro zan n lau- Besohireibung der nutabaisten neuen leßergerätse. Hgnneneruns og
)uare 1. Het§. 1g. et Scuhuek in libello: f ersuchi einer Theoria
i 150 des Hflugo. Mien 180g. H. 18. ö
m

— 14.—
tur, Romani vero in ejus modi terra tam lon- go et lato vomere utebantur, quo hoc lignum tegebatur.
Quartum genus, ut lulpicor, illi vomeri imile erat, quo instruetum vides aratrum Bou— nonienle Fig. IX. et X.
Denique quod ad quartum genus attinet, Richtsteigii lententia; ex qua lectionem vulga- rem rrotulas et plangrati Ipuriam cenleamus, emendat rutulas et halaratri, et palaratrum elle dicit tale aratrum, cujus vomer palae effigiem habeat, et rutulis additis celpites verlet. OCuam- vis igitur ei in hac re adlenlerim, tamen id oblexvatum velim, duas rutulas(i. e parva ru- tra) in aratro, quale nos confecimus, multo facilius ad vomerem addi polle, quam in eo, quale Richtsteigius compoluit. 11) 12)
10) RTCHTST. in 1. c. p- 85.
110 Etymolog. vocis vomeris habet Var, de LL. IV. 3i.
Aratri Ferrum vomeris, inquit, quod vomit eo plus terram.
12) In hoc Plinii loco explicando interpretes plures eo errant, quod auctorem de aratri generibus agere existimant. Sed qui accurate illa verba perspexerit; non de aratri, sed
de vomeris generibus agi, fibi persuasum habebit. Ginzro-
tius, veckem rostratum significare vulgare aratri genus, con- tendit, atque id illi, quod vides fig. XI. simile fuilsse, putat. At aratro tam rudi Romani eo tempore, quo agrorum cul- tus peritissimi exantz non usi sunt, nam hoe aratro neque terra lirari; neque lulei apexiri poterant; neque ea, quae

m Jon.
ignum
Fomerl
n Bau-
ttinet, Fulga. amus, e vero im elle ligiem )uam- *
jen id va ru- multo in Eo;
IV. 5I. im.
uxes e sumant. atri, led GInzro- aug coll. 6 putal. um coul. o nesue
5 ) gu
Quoniam de vomere locuti lumus, non intempeltive limul referemus, Plinio auctore, XVIII. 48. 2., aratores Romanos ad vomerem terra inhaerente subinde purgandum stimulum, rallo cuspidatum, adhibuisse. Quod instrumen- tum, ut puto, fuit pertica, cujus altera extrema pars ferrea culpide ad boves arcelsendos, altera vero rallo ad vomerem purgandum instructa erat. Vid. fig. XVII. Flagellis quoque bubulcos ulos fuille, colligitur le Col. II. 2. 26. Tamen Colu- mella jubet, ut arator voce potius quam verbe- ribus boves terreat; ultimaque lint reculanti- bus remedia plagae.
Nunc priusquam de caeteris aratri parti- bus dilleram, non alienum puto; velut funda- mentum jacere disputationi et aliqua principia, quibus univerla arandi ratio nitatur, praemit- tere 15). In his vero mathematicorum locutio— nibus uti licebit, led figura I. ante oculosposita,
§. VII.
Aratrum est tanquam cuneus, qui, jumen- torum viribus motus, terram certa quadam al- titudine findit, fillamque tollit et verlat.
ab auctoribus de aratri nsu dicuntur, cum hac aratri forma congruunt.
13) Rationes universae, quibus omnium aratri gene-
rum confectio et usus constituantur, nondum repertae, Sb
descriptae sunt. T BAER, vir clarisfimus„ hac in re illu-
stranda multum praestitit. vide ejus librum; quem 1
g. VI. laudavimus. 1 4 5 .
*
N

Pone aratrum, A, vehi per planum in li- nea, ih,(quam nos dicimus horizontalem). Tune renikus sratri duplex est. Resistit enim aratrum in àversum propter terrae firmita⸗ tem et fricationem, et deorfum nititur; duo⸗ niam fulco efferendo et verlando deprimitur: Ad inferiora aratrum eo magis nititur, quo Propenlior deorfkum est vomeris culpis. Quae Propensio neèceffäria est, ne cui obftaculo of- fensum aratrum e lulco profiliat 14).
Quantum lit uvterque renilus, hoc pendet ab aratri compolitiohe et oli conditione. In univerlum id non constitui potest.
9 1
Ponamus hunc renifum, qui aräàtro deor⸗
lum nitente efficiatur, elle= O, ejusque viamz
leu lineam directionis, quam dicunt mathema-
tici, cen; illum vero, cujus caula lit terra denfitas et fricatio,= P, ejqusque viam= coz et virés, ad aratrum hrahendum delideratas R, itemque angulum, nco, elle rectum. Porro faciamus, altitudinem slulci- hy
kI= 6. dig.%, itemque, ch al=. dig. at-
14) In fimplici aratro, quod minus äurito ferram ver- Iat ideoque minus deprimitur, necelse est, ut cuspis magis
ad inferiora propendeat. Idem usus docet.
15% Romani alkis salcis arare solebant. Plinius dicitf, Proscindi sulco dodcan tali Interdam gtiam leviores, sul- cos laciebant. E.. Colamella auctore IE 10. 35. slemen
—— *
Tehl. pra ut in coll ro k 0 3 soeni modict

n in U. lem). enim Hrmita⸗ 5 gug⸗ Imitur. 1 quo
Ouae Jo ok⸗
pendet
1e. In
0 deor- e viam, athema- it terrae n 2(0%
—
rram el⸗
lu ms 1
11l. us dielh,
65
ores, ll“ 1 5 sem⸗
7 n
que lineas, kv, ac, et, hl, aeque distantes; de- inde lineam, co, secare lineam, en, in puncto,
, idque elle punctum 5 5 vocant.
Denique ponamus P: g 114 45 co en= cm.(vid.§. IX.)
Qulbus politis, li parallelogrammum, enmo, struimus et diagonalem, em, ducimus, efficitur, ut ea vis, quae aratrum in linea diagonali, em, protrudat, utrumque renilum simul lupe- rare, et aratrum in linea, hl, promovere pollit. Idem facere poteèrit jumentorum vis, li via ejus tractus exit linea, be, polito angulum, bca, aequare angulum, meo. Haec vis vero divi— detur in duas partes, quarum una renilum,; P, et altera renisum, C, luperabit. Quod si sta- tuimus, illam partem elfe— Vp et hanc
—
VO, polito angulum; bac; elle rectum, hoc constat:
VP: VOS ac: ab.
Jam cum unumquodque aratrum aliquo renisu ad inferiora tendere oporteat, quod su- pra demonltravimus, ideoque fieri nequeat, ut in ullo aratro lit P= VP 2 ab 2 oi ande colligitur, necelle elle, ut in unoquoque ara— tro tractus via lit Iinea adscendens,
Sin aratro rotis carente et ita compolsito,
foeni Gratci non plus 91 digitis Adobruebalur. Nos modicam altitudinem posfuimus a

— 18—
ut in plano trahatur, terram Icindere tentave- ris, non fieri potest, quin aratrum rumpa— tur, nili jus partes, immenla craslitudine fa— ctas, ferreis vinculis constrinxeris et boves ve- hementillimo temonis impetu maxime excru— ciari volueris. Quare ad illam normam omnia fere aratra, rotis carentia, structa lunt 106).
Jam his de aratri conficiendi ratione in univerlum traditis, de buraàe Komanae utilitate et forma dilleremus, cujus dillertationis jam
elt quali fundamentum jactum.
I.
Ex iis, quae lupra diximus, latis intelli- gitur,(li aratrum; A, fig. I. commode promo- vere velis, boum tractus viam elle debere li-
7 gravita- tis, c. Cum vero, quo minus temo ad iplum
neam; be, quae transeat per centrum
dentale affigatur, impedimenta adlint, dentali adjungenda est bura, cujus in extrema parte, e, temo figatur. Quem burae finem, e, in li- nea, be, situm elle oportet, quod ex lupra dictis lequitur. 8
Deinde buris tantae crallitudinis facienda elt, ut duplicem renilum fustinere pollit, et eo
crallior requiritur, quo longior est, quod ap-
in rotalibug aratris ratio alia est. Ofr. quae com- 8 TB. ER in 1. C. g. 29. et Iq.
100— poluit de hac
pa m Hef ver. Tar. bur et! tert Ron yl but Ul
lun.

tentaye. rumpa. Nine fa. oves ve. e ehetu- u omnia 0).
ione in ltilitate is Jam
intelli⸗ promo- ebere li- grarita- 0 iplum 5 dental ma pale)
65 in l ex lupra ö acienda lit, et es
0 ab
quse com
. 19 22
paret re ipfa. Quod li, ne nimium aratri pondus molestiam bubus afferet, cavere vis, burim quam brevillimam facere te oportet. Quo brevior vero buris, eo proprior terre est. Tamen gu- rare debes, ne buris ad glebas offendat. Ergo buris tali curvatura instruatur, quali in fig. I. et II. instructam vides, opus efst, praelertim li terra alte lubigenda et. Eandem ob caulam Romani burim curuabant. Quoniam vero in lylvis raro arbores invenjuntur, quibus talis buris defumi pollit; Virgilius agricolas monet, ut industrie vi arbores flectant. Verba ejus lunt haec: Vid. Georg. I. 169.
Continuo 17) in sylvis magna vi fleuu domatur
In burim, et curui formam accipit ulmus aratri.
Burim ex ulmo conficiendam requirit, quae maximum renilum flustinere pollit. Nam ul meum lignum firmillimum elle constat. In difficili vero terra buram saepius frangi monet Varro I. 19. 2.
Burim curvam fuille etiam ex etymologia nominis demonstratur. Ilidorus enim dicit, burim elle curvamentum aratri, dictum quali boofura,
(Sog o), quod lit in limilitudine caudae bovis.
.
4 . .
170 Continuo hic lignificare videtur industrie leu per- Petuo, non principio, ut alii explicuerunt.
8 B 3

5
— 20 een
Quae etymologia mihi magis placet, quam illa Varronis, qui cenlet, buram a bubus ortam elle. Sed idem adnotat, alios hoc a cuxrvo curvum (urvum) appellare.
ard. e
Ipla autem curvatura buris conlpicitur in
Vide Isid. orig. XX. 14 et
multis aratris, quae antiqua monumenta exhibent, nec minus in Italicis hujus tem- poris. Nostra quoque aratra, quae Schibing— yfliige vocantur, limiliter curvatam burim ha— bent. Vid. aratra quae exhibet Vosslus ad V. G. I. p. 100 et Thaer in l. c.
S. IN Quanta burae longitudo et altitudo fuerit, in nullo auctorum loco refertur. In aratro conficiendo id hac ratiocinatione constitui: Cum apud Catonem c. 156. lora retinacula(du— plicia quidem, quorum altero dexter, altero linister bos regebatur) XXVI. pedes longa fuille dicantur, inde colligitur temonis anteriorem partem, b, a stivae posteriore fine, t, remo- tam fuifle circa XII. pedes. Fac angulum, cgt, elle rectum. Ergo, Ag,= 12 Ped. Porro ponamus, eg,= 2 ped. 16) Ergo ac= gz. ped.= 114. dig.
180 Cur centrum gravitatis, c, non longius distans a Perpendiculo, gt, po 8 9. XIV. explicabitur.
* N

uam ila am elle. curvum
N. ig et
icitur in umenta us tem- chung · aim ha-
Us ad V.
o kuerit, n äratro onllitui: la(du- „ altero 9 fuille teriorem „ remo-
Ergo, 10) Ego
distans s abilur.
7
— 21
Altitudo boum lit= bl
que, ba= 43. dig. Denique ponamus,
dig. 0.
be,
— 48. dig
S*
62 pd
igitur-
8
Quocirca, cum angulus, bac, rectus lit,
hoc constat:
be= Wlae:. ab)=(43 ＋ 114% 122,
et polito, angulum, ade, aequare angulum,
bad, ergoque rectum elle, igitur,
be; ec- ac: de
ec& ac 44.& 114. adeoque de 555 5 13. itemque ac: ab= de: de ab& de 45.& 41. ergo, de, 46 1 1 16.
Qua ratione ductus in aratro componendo
dig e 2e. dig:
In nostris aratris, quae Scheibingpfliige di-
cuntur, conficiendis fere eadem partium ratio—
ne uti lolemus. Cfr. quae docet THAER in IJ. c.
§. 34.
Burae affixus est temo, de quo deinceps
agemus 20).
10) Cur linea, be, circa hac longitudine ponenda fit, in capite slequenti demonstrabitur.
pars, quae burae Romanae
respondeat.
.
Similis
20) In nullo nostrorum aratrorum Fee
plane
est pars, 2, in aratro Megalopolitano, fig. VII., quae
4
10 *

75 1ů—2
—
*
—
.
Quaeritur utrum temo burae articulo mo- bili, an junctura immobili junctus kfuerit. Juncturam immobilem fuille ex etymologia vo- cis portae apparere videtur, Nimirum Romani in urbibus struendis murorum loca lulco ducto delignabant, et ubi portam esle volebant, ara- trum sublatum portabant. Jam aratrum, in quo temo cum bura mobili articulo junctus elt, non nisi difficillime ab aratore portari potest; Ii illa vero junctura immobilis est, non item, quoniam jugum axatro tollendo et portando tanquam hypomochlion est. Illud vero aratrum, in quo buris cum temone mobili articulo jun— cta est, ne vomer lulcum ducat, in obliquum deflectere debes, tanquam ut terram ver- rat. Idem fit in aratris rotis carentibus; quae funibus trahuntur.(Nos dicimus: Sie halten den Fflug schries, und lassen ihn schleppen). Hue acc ade; quod Columella II. 2 26. ruricoles
monet, ut boves; cum ad arborem venerint, fartiter retineant et retardent, ne in radicem major nilu vomer impactus colla commoveat,
Etenim li mobili articulo temo cum bura jun-
Ar mel vocatur, In aratris rotis carentibus, quae Schwing-
5 vocamus, est ea pars, quae Grindel dicitur, non W. 4 4 tali in conjuncta. Swwillidem burim habet aratrum Italicum fig. XV.
xa, sed stivae sinistrae, quae cum dentali
—

2 25 e
ctus erit, vomer impactus colla non nili levi-
ter commovebit.
lala mo. 5 N. 1 5
A0 Quae ita fuisle, etiam ex iis, quae infra us fuer. 5 g
llerit,(S. XIV) de aratro dirigendo dicemus, apparébit. Ologa vo. n
0d. v0 Nunc quaeramus, quo modo sulcorum al- n Romani
titudinem augendi vel minuendi veteres Romani
Alco duct uli fuerint.
bant, arg.
rum, in§. XI. uuctus elt, In S. VII. demonstravimus VP: Vg ac tar! potel;: ab,.
non item, Unde facile intelligitur, tum quo altiores portanoo lint boves, leu quo propius vomeri progredian- 10 aratrum, tur, eo tenuiorem lulcum duci, tum quo mi— ticulo jun. nores boves lint, leu quo longius a vomere obliquum distent, eo profundius terram lulcari. Nili ram vel igitur, quoties lulcorum altitudo mutanda est,; bus, quae alios boves jungere volueris, temonem ita in- die halter titui oportebit, ut jugum, clavi loco in temo- pen Hus ne mutato, et propius et remotius a vomere „ rulicoles pollit alligari. Ad quem finem temo 21) paulo F venerint, longior conficiendus et pluribus foraminibus, 1 zaüicem quibus clavus inleratur, instruendus et 22). ommovedt, f n dura Ju 210 De temonis clavo O Deich selnagel) infra loquemur.
(H. XVIII)
lui 22) Virgilius G. I. 171. dicit temonem in octo pedes à n stirpe protentum elfe. Tanta longitudine temo in 1 0 101 denn fig. II. est. Cur supra g. XI. in fig. I., be,= Os ped. po-
eee luerimus, ex his facile intelligitur. kalicum,——

Hoc modo paratum videmus temonem in pluribus aratris Italicis, in Borullico, et Mega- lopolitane, quorum lupra mentio facta est. In
Romano aratro idem fuilse, credibile elt. Vid, fig. II.
In aratris rotis carentibus, quae non te- mone, led funibus trahuntur, alio modo, ut conltat, lalcorum altitudinem augemus vel minuimus, funes, vel potius libram, quam vocamus, altius leu inferius in burae fine affi— gentes. Hunc modum apud Romanos in usu fuille, non verilimile elt, quoniam in eorum aratris junctura temonis cum bura immobilis erat, quod lupra arguimus,
Quae hucusque diximus, ad limplex et ad auritum aratrum simul relpiciunt; de auribus
vero, quibus illud caret; nunc quaestio exit.
§. XII.
Romani in agris humidis, ubi ob stagnan- tem aquam opus erat, ut terra celliori ibus sulcis, in hortenlis pulvini limilitudinem; tolleretur, quod lirare vocabatur, non limplici led altero aratri genere, cujus dentale tabellam adne- xam habebat, utebantur. Quae tabella, a stris Streichbret appellata, ita dentali ad-
at. ut terram a vomere elatam, et ad
proximam porcam verlam, altius protruderet, et

nonlemin 5M g td d, In elt, Jig
*
de non te. modo, ut emus vel n, quam e Une alfi. nos in ulu in eorum
mmobilis
plex et ad e auribug
tio erit.
p Hagnan- us lulcis, oleretur; sed altere alm ddne- Jabel, 4 enlali ad am, et a0
dere;
plus verfaret, quo quidem facto celsiores fulei existebant. Porcam vero dicebant elatam ter- ram inter duos lulcos, led liras, cum sic ara— tum erat, ut inter duos latius distantes sulcos medius cumulus liccam ledem frumentis prae- beret. Quae ita fuille, e pluribus auctorum locis apparet maximeque e Plin. XVIII. 49. 3. Pall. I. 45. 1. Wär. Z. 2g, 2. Co IR N 8 et 11. et ejuld. XI. 3. 21.
Eodem modo etiam in multis Germaniae provinciis agricolae verlantur in terra humi- da lementibus praeparanda. Liras quidem dieunt Beete(Aclierbeete, Rüchen), et lira- re Beete aclern. Hunc arandi modum qui univerlum improbant, magnopere errant, quemadmodum ipsa agrorum cultura in qui- busdam Misnicis terris et Belgicis eximie flo- rens redarguit 23). Cum vero seges in lirato campo etiam aliis ex causis, quam quae lupra dicta elt, praestet vulgari in plano agro(auf platt gepflügtem Lande), omnes illarum regio- num coloni in liccis quoque arvis liratim fe-
runt. Quare ibi non xaro dicitur univerle Beete
23) Hunc arandi modum egregie defcripsit ScuwxnR⸗ zius in libro: Anleitung zur Kenniniss der Belgiscen Land- wirthschast. 3. Bände. Halle 1807— 11. 1. Bd. p. 100— OQuae vir illustrislimus ibi docuit, si legeris, etiam ea, quae de aurito Romanorum aratro dicemus, multo melius intelliges..

Saese 26 kes
achern pro Saatachern 24). Jam cum apud Ro-
manos pashim lirare diceretur in univerlum
pro slemina inarare, seu imporcare, 25) conjicio, etlam in nonnullis Italiae regionibus ill tempo- re omne lemen sub lira latum fuille, et in hu-
midis agris et in ficcis 20).
Nec lolum ad liratim serendum aratrum tabella instructum nostri agricolae adhibent, led etiam ad lemina lub lulco leminanda, quip— pe quod, glebes melius verlans, lata plus tegit. Atque etiam Romanos omne lemen aratro au— rito inaralle puto, idque eo certius, quod non minus ac nostri homines persualum sibi habe- bant, id plurimum referre, ut radices enato— rum fseminum penitus demerlae ellent, 27) et quod multi legetes larrire lolebant. Nam ea
tantum lata larriri pollunt, quae ordinibus ö
24) Cfr. quae dicuntur a ScnhwWERNZIO in I. c. I. p. 112. et in hoc libro: Möglinisehe Annalen der Landiirth sohaft. 1820. VI. I. p. 381.
25) Hac latiore significatione vocis Iirare utitur Varro I. 20. 2. et Plinius XVIII. 40. 3. Apud Columellam vero II. 4. 8., XI. 3, 24. et alibi ea proprio sensu legitur.
26) In iterando Romani transversos sulcos ducere sole- bant, ita ut campus planus fleret. uare, eum liratim 7
2 ba kur, dicebatur, in liram reyocare, seu redigere. Vid.
Col. II. 3. 3. Plin. XVIII. 49. 3. et Virg. G. I. 07.
N
27) Vid. Col. II. 40. 5.
*

dud Nu. erlum oi, 0 Lengg.
ef In hu.
ratrum libent, a Juip- us begit, tro au- od non i habe- ehato- 0 0 et Nam ea dinibus
I 7. 11: ill cba,
ur Varro lam vero ur.
acere fol im ialim gel. Vid.
1
tenentur. At ordinibus proveniunt non nifi aurito aratro imporcata 28).
F. XIII.
Cum liratur, fieri non potest, ut aratrum eo- dem verlu, quo ivit, redeat, sed necelsse est, ut aratrum modo in dextra, modo in finistra pulvini (licae) parte lulcum duçat. Quare in lirando tabella lemper in eodem dentalis latere fixa manere debet. Cum vero lemen ita inaratur, ut leges plana fiat,(beym Plattpflügen), uratrum in eodem verlu, quo ivit, redire potest, tabella in altero dentalis latere pohta. Et aratrum ita compolitum nos Germani dicimus Pflug mit liegendem Streiclibret, cujus modi elt Bonno- niense fig. IX. 1
Sin vero, lingulis lulcis ductis, tabellae in altero dentalis dorlo locandae compendium fa- cere mavis, duae tabellae, una in sinistro, al- tera in dextro aratri latere, ita addendae sunt, ut utriusque pars posterior et ad buram appli- cari, et ab eo removeri pollit. Cujus generis 5
28) Idem sensisse videtur Di ckSON, de que ScuNEI DE“ Rus ad Varr. I. 29. haec monet: Satis bene e οονj,tn Hirationis t diversitatem docuit Prex so, nisi quod siccum etiam agrum ara-— to aurito exaratum fuisse, falsua posuit. EX mea vero sen- tentia Dickson id recte intellexit. Librum a Britanne rei rusticae peritillimo, seriptum; Husbandry qfathe An- cients. Edinb. 1788. me non in promtig, habere„ valde doleo. 22.

aratra a nostris appellantur Flüge mit doppel- ten beiegliclien Streichibretern. Atque ea Vir— gilius, qui G. J, 172. binas aratri aures comme- morat, et Varro, qui JI. 29. 2. de tabellis ad vo- merem additis loquitur, ante oculos habuilfe
videntur 20). Harum vero tabularum ordinatio
20) Aratra gemina mobili tabula exornata descripferunt e deline sven Ter in I. I Sen n 8 et Srunx in libro: Lehrbuch der Landioirthseliaft. I. Txeil. Jena. 181g.
Hujus autem axralri usus apud nos triplex est. Pri- mum adhibetur ad sulcos aquarios faciendos. Tune ambae aures in eodem fulco, a bura distantes, fimul utrinque zerram tollunt. Cujus sulci forma conspicua est in lig. XIII. Deinde ho aratro utuntur ad slolana tuberola, vel alias fruges, quae sitae sunt in late distantibus ordinibus, terra obruendas, quod dicunt benacken. Ubi solum eodem mo— do exercetur, quam illic, et sulcorum forma eadem est. Denique id ulurpant ad semina operienda. Tune in lingu- Iis lulcis tantum una tabella terram agit, altera veluti ces- Jante. Altera enim auricula a bura distante terramque tollente, allera, ad buram applicata, cesfat, illius assis in- star, quae in nostro vulgari aratro Molderbret sive Bret auf der Landseite nominatur. Sulcus vero hoc modo ductus for— mam prae le fert, quam adfpicis in fig. XIV.
De tertio aratri adhibendi modo apud Romanos supra locuti sumus. Secundum quoque apud eos in usu fuisle, non dubito, cum aratrum simplex ad fulcos aquarios fa- ciendos non commode usurpetur. Romanos vero talibus in ducendis fulcis multam industriam pofuisse, pluribus e
locis intelligitur. Cuod ad primum modum attinet, in
fLerptorum commentariis nihil legi, e quo, Romanis eum
znnotu le, colligi pollit. Rastris vero terram inter segetes ta idque verbo sarrire nominalsle, constat. vos tra ge—5 0 Alii interpretes aratrum Romanum duabus tabellis,
8
q

pt.. Vir. me- ad vo. buldie
inatio
serunk U Theil.
Pri- ambae rinque . XIII. alias „terra em mo- em elt. ungu; uti cel ramque allis in- Bret auf tus for-
5 supra fuille, irios ka- kalibus juribus e tinet, in ais eum 7 segeles . tabellis
lit paucillimo temporis et laboris impendio. Quod Romani eo minus aegre ferebant, quia propter solis calorem, poltquam lulcis lingulis ductis ad verluram ventum erat, fatigati boves requielcere lolebant. Vid. Col. II. 2. 27. et Plin. XVIII. 49. 2.
Praeterea conjici potest, Virgilii et Var- ronis aratrum duas quidem habuilsle tabellas, led aliter adnexas, quam ante delcriptum elt, quomodo in vulgari Germanico aratro affixae lunt. In eo, ut constat, una dextera tabella,
buri distans, terram tollit et verlat, altera autem
quae, in dentalis gemino latere fixae, moveri nequeant, instruxerunt. Sed hoc aratro lirari posse, quilibet lirandi expertus negabit.
RTI CRHTSsTEIOIUSs in I. c. pag. 85. ha ec verba faciens: Cam- pus aratro binit auribus instructo liratus eam formam habuit, quam agri nostri solano tubergso per series exculti prae se fer- re solent i. e. formain lirae fidibus obductae, unde nomen lirare. Jam tum innotuisse id, quod nos Drill RhulIr vocamus, eæ hi rp. R. locis intelligitur, tota via erravit. Primum li- rare et lirati agri formam falso interpretatus est. Nam li- rare nihil aliud est, quam id quod nos dicimus Beete ackern, ut lupra demonstravimus, et forma lirati campi est ea, quam habet in horto terra in pulvinos difposita. Ergo et ista etymologia vocis lirae inepta est. Deinde in veterum libris nullum locum reperi, unde, Romanuis illum agros colendi modum innotuille, intelligatur,. Sarriebant quidem legetes, tamen non aratris, fed rastris, non per armenta,
led manu hominum. Praeterea RICAHTSTEICII aratrum, inn
quo dentalium latitudo tabularumque distantia tripedanea lit, ad hune colendi modum e polle ne⸗ gaverim.

linistra, ad burim applicata, nihil aliud agit, quam ut glebas erutas a dentali prohibc at et aratri motum dirigat. IIla vocatur Streichibret, haec Molderbret. Utra vero conjectura prae- ferenda lit, judicent eruditiores 300. Equidem id tamen contenderim, illud aratrum non una tantum tabella instructum fuisle; nam pri- mum non nisi eas res, quae duo haben pro- minentia in aurium limilitudinem, auritas dicere lolemus; deinde id redarguunt verba Virgilii et Varronis, quae laudavimus.
Sed quod in hac re exponenda restat, an- teriores aurium partes lub vomere dentali ad- nexae fuille videntur, ut in Bonnoniensi ara- tro. Quo autem modo tabulae a postera parte in bura figi poslint, exprelsum est figura VI.
Jam de itiva, qua utriusque generis ara-
trum regitur, loquemur.
§. XIV. Apud Varronem d. L. L. IV. 31. de Itiva legimus: Supra id(ferrum, quod vomer vo— catur,) regula quae stat, Stiva, a stando s et in
30) Ante existimabam; Virgilii aratrum duobus aller- culis, leu paxillis exornatum fuisle similiter atque id aratrum fsimplex, quod, Haaken vocatum; in Saxonia superiori ad-
hibetür, nunc vero, eorum Romanorum, qui loluta ora— tione de re xultica Ieriplerunt; libris lectis, meliora sum
N
edoctußn

a ib el transber sa regula, Manicula, quod manu hu- al et bulci tenetur: qui qua si est teino inter boves. bret, Stivam manicula tali inftructam vides in fig II. Prae. Unam tantum stivam aratrum Romanum habe— idem bat, apud nos vero plerumque duabus exotna- non tum elt, quarum sinistra, cum buri(Grindel) et g pri- dentali(Haupt) juncta, ab aratore perpetuo pro- a tenetur, dextra, vero in tabula fixa, rarius adhi- icere betur et minus necellaria est 5).
rg Cum vero aratra non uno modo dirigan—
tur, nobis quaerendum elt de hac re in aratro
all- Romano. Maxime autem hac ratione inter le li ad- differunt aratrum rotale et aratrum rotis carens, bara. quod funibus trahitur(Schring 15 55). In quo Darts li stivam tollis, lulcus profundior ducitur, li VI. deprimis, levior; in illo autem stiva lublata ful- 5 ara⸗ cum tenuiorem, et depresla profundiorem red-
dit. Aratrum Romanum; quod non funibus trahebatur, led temone, burae immobili jun-
ctura continuato, limili, led non prorlus eodem
e Itiva modo ac rotale dirigebatur. Dilerimen enim er vo⸗ hoc est: Aratrum rotale stiva multo facilius e et in terra tollitur, led longe difficilius in eam depri-
mitur, quam Romanum; leu quod idem est,
in illo minore aratoris vi lulci altitudo minui-
aller- 8.. 5* 3 9 tur, majore augetur. Cujus rei caulam facile Lara 1 on ad-, 85 ute 157 31) Belgicum aratrum et l 8 stiva ora dunn
instructa sunt. Vid. ScuwWERZ in I. c.. 88. et t fig, VII.

perlpicies, Ii reputaveris, utrumque quidem aratrum ab aratore pariter ac vectem mathe- maticum tractari, led in rotali hypomochlion multo longius a vomere distare quam in Ro- mano. Quae cum ita sint, bonus arator aratrum
rotale fere perpetuo portat, i. e. leviter fubla- tum tenet, et, li opus est, efficere potest, ut
ö vomer inferiorem terram plus petat, li aratrum portare paulilper desinit 522). Romanum vero aratrum bonus arator continuo premet, et simu— lac animadverterit, vomerem nimis altum sul— cum ducere, premere delinet. Et in hujus ge- neris aratris fieri lolet, ut bubuleus uno pede dentali insistat.
Quod li consideraris et perlpexeris, qua de caula arator, stivam manu premens, curvus in grediatur, nili tanta lit proceritate, ut ftivae rectus inniti pollit, non miraberis, a Plinio re- ferri, aratorem non nili incurvum praevari- cari 55), aut a Virgilio aratorem vocari curvum,
nec tibi haec Varronis et Columellae verba
52) Qui aratrum rotale, recte compositum, perpetus Premit, imperitus est arator; qui vero non continuo pau- lulum portat, certe in terra difficili aranda, fegnis.
35) Arator praevaricatur i. e. pedibus varis incedit, quod nos dicimus ęrätsehelnd gehen. Idem significat trans- varicare apud Vegetium V. 59. Inde translatum in forum indie t crimen causidicorum, qui, pecunia corrupti, adver- larioru causam adjuvant; igiturque modo in ban modo in alteram parte u inclinantes, tanquam pedibus varis in-
1 N
N
*.
2

nien mira videbuntur, quamquam ab elis, quae no- nate. Itri-agriculturse magistri de arandi ratione do- lion cent, difcrepant: 0 n lu- Varro in Gebp. II 2. 28 de ä ν ννοfν U When Nor οο Eοννν νο G G Y r,ẽwxᷣ e iονονοοανε Ei- N lubla. NS¹ιẽEL1eᷣc Y rA], h A du Hagoͤrst, cs 19 lt at SyrAroνετ αναj,.?œͤr ho au ana. Columella I. g. 3. Klum Longissimium quemque aratorem faciemus, quod h in re xustica nullo minus ohefe fatigatur proliæior, mu- qui in arando stivae pee rectus innititur). im lul- His cognitis facili negotio intelligitur; in jus ge. Romano aratro magnam stivae Jonigkbtrdinern
o pede
non solum non deliderari, led etiam alienam elle.
Tamen manicula tam longe à dentali remota
qua de esse debet, ut bubulcus pot aratrum commode ryus in incedere pollit. In aratro figurae II. haec di- t stixae nio re-
5 Zrediuntur. Aliam fsignificalionem habet vox delirare. ae var! Proprie enim dicitur delirare, cum aratrum ita terram scin- urvum, dit, ut à recta via deflectat. Oüare tropice is, qui errat, yerba leu peccat in aliqua re; vocatur delirus seu delirans. De
lira vero est desutata allegoria, quoniam in lirando multo
magis Opus elt, ut 1601 Via aratrum terram secet; quam perpetuo in profcindendo vel 5 e ul 8 enisti⸗ nud Pau-— verbum praevaricari idem lenane ac eee de- us. Ilirare, i. e. recto sulco deflectere. uod hegaverim.
5 34) Qui cum Harduino(ad Plin. XVIII. 29. 2), aratores is indedit,
ne 25 i i 5. ö Heat it deprellisle, et incurvos incedille; censent, errare
j videntur* 0——— 5 A* 7 9 i forum quod vel ex illis Plinii verbis apparet. Nam fi arat, rake. ti, adver
ant modo
Romanos non nili ferram obliquis fulcis moventes aratrum
btis luleis arans non incurvus incedislet, certe 595 baue non 1
dixislet, aratorem nisi incurvuni pracvar icarf..
varis I 7 0

stantia tanta facta est, quanta similibus in
nostris aratris elle Iolet. 8 Jam de jugo, quod bubus imponitur, dif-
leremus. Sed antea aliquot errores, in quos
interpretes inducti videntur, refellendi lunt.
§. XV.
Omnes fere, qui hucusque rem tractave- runt, aratrum Romanum rotis instructum fuil- le contendunt. Vir doctus quidam, quem HEX“ Nrus in excurfu J. ad Virg. G. I. Iaudat, et Richr- sTEIOIUs in J. c. id negaverunt, led argumentis non latis confirmaverunt.
Qui aratro Virgiliano rotas tribuebant, in
hanc lententiam inducti lunt verbis G. I. 175:
Caeditur et tilia ante jugo levis, altaque fagus
Stivae, quae currus à tergo torqueat imos.
In his currum exiftimant significare vehi- culum, quod lustineat temonem, a noltris FVorderpflug leu Vordergestelle vocatum. Sed illi, quos nominavi, viri ad rejiciendam hane lententiam negarunt,[tiva aratri vehiculum dirigi polle, led tantum vomeris curfum ea fle- cti, igiturque lectionem currus Ipuriam esse et emendandam cur. sus.
Conjecturam de Maronis aratro rotis ex- orhato stabilire conati lunt pPlinii loco
RL ge Non pridem inventum in Rhiaetia 1
——
—
Fhih

us in 9
, dil.
a quos
unt.
jetave- n fuil- N Hxx- RIchr-
mentis
ant, in
I.
le fagle
05.
le vebi- noltris N. Sed In hanc liculum n ea He ·
lam elle
rotis ex- i loco
Nsiaecii
Galliae, ut duas adderent alii rotulas. Sed hund quoque locum a librariis corruptum RTOHTSTEICITUs contendit, et leribere mavult rutulos pro rotulas. Quam interpolationem nobis admodum placere lupra(S. VI.) diximus. HRxNIus quoque ex hoc loco Plinii propter in- certam lectionem nullum certum argumentum constitui polle, fatetur. Etiamsi concesleri- mus, lectionem rotulas veram elle, tamen mea ex lententia neutiquam inde colligi potelt, Mantuanum aratrum rotis instructum kfuille, quippe quod, ut Plinius narrat, non pridem inventum ellet. Contra haec ipsa narratio do- cere videtur, illo tempore, quo Virgilius vi- xit, Romanis aratra rotalia non innotuisse.
Ex his omnibus, quae a me dicta lunt ni- hil magis elucet, quam ipfsius lententiae inter- pretum vanitas atque error. At aratrum Ro— manorum rotis caruifle argumentis demonstra- bitur his certis et latis aptis.
a§. XVI.
Primo igitur loco proferam Varronis verba J. 19. 2. Aliam terram(i. e. difficillimam) Bo- ves proscindere nisi magnis viribus non possunt, et saepe fracta hurra relinquunt vomeres in arvo. ui autem fieri potest, ut in aratro rotali,
quod interpretes 38) compoluerunt, bura fran—
6—.—
35) Cf. aratra rotalia, quae Vossrus et GINz ROT Ius exhibent in J. e..
2

— 56—
gatur? Nonne, quotiescunque aratrum ni- nlium rei, qua retinetur, nilum lustinere ne- guit; necefle est, ut temo frangatur? In ara- tto vero rotis carente majore rerum obstantium renifu facile bura frangi potest. Quod ita elle, et per le intelliguntur et ex jis, quae lupra de
puri et temone dilleruimus.
Accedit autem Columellae locus II. 2. 25. ubi dicitur, duos elle jugandi modos, ut ju— gum alligetur boum cornibus aut cervicibus; illum vero modum repudiandum elle, quod poves, cornibus alligatum habentes jugum, retractis et refupinis capitibus excrucientur, aegreque terrae lummam partem levi admo- dum vomere laucient. In aratro rotis carente necesle elt, ut; limulac boves hoc modo ju- gati capita refupinaverint, temone sublato lul- cus levior fiat; in rotali vero id fieri non pot- elt. Ctr. quae ante de bura et temone dixi-
mus.
Sed hanc nostram fententiam adjnvat etiam
id, quod CorunRTLA et VßGEATTIUs 50) memo-
rant, laepius boum talum aut ungulam vo-
mere laedi, quod aratro rotali adhibito fleri
vix potelt.
Mech, Vid. Col. VI. 15. 1. et Veget. ed. Gesn. III. 4. 28. ed. Schn. IV. 10. 8

m. e ne. m gra- amm ta elle,
pra de
2. 23•3 ut ju- lelbus; quod jugum, ientur, admo- carente odo ju- zato Jul on pot-
ne dixi⸗
at etiam
memo-
lam vo-
ono fer
. III. 405 1
Neque argumento destituta sunt, quae Vir⸗- gilius in Ecl. II. 66. canit: a Adssyice, aratra jugo referunt suspensa juvenci. et Horatius in Epod. II. 65. Videre fessos vomerem indersum Collo trahentes languido!
Quis enim putabit, illos Romanos sratra rotis instructa jugo lulpenfa domum retulille, cum multo facilius a bubus trahi polfent? At- que jugum Romanum tale fuille, cui aratrum
facile polset lulpendi, mox videbimus.
Et huc pertinet Varronis locus d. L. L. IV. 51. lupra(S. XIV.) laudatus, ubi dictum, temonem inter boves elle. Quomodo enim in aratro rotali temo, cum bura junctus, inter boves elle potelt? Nec minus cum noltra jen- tentia id, quod Cato c. 58. de aratti retinacu- lorum longitudine monet,(vid. S. IX.) con- gruit. Nam in aratro rotali retinacula longiora XXVII. pedibus elle oportet. Denique vero considerari debet, aratores a scriptoribus mo— neri, ut stivam continuo deprimant atque in- curvi incedant. In rotali enim aratro stivam non deprimendam elle, constat, nec arato- rem incurvum progredi oportet. Cfr. quae de hac re S. XIV. difleruimus.
His argumentis probatis neminem fore,
mihi perslualum habeo, qui aratrum Romanum

rotis caruisfe, non concedat. Praeterea nostro tempore in Italia omnia fere aratra sine rotis conficiuntur. Inspice, quae Vosstus ad Virg. 5. P. 100. propofuit. Nec tamen contenderim, Totas aratro recentiore demum aetate additas elle. Iplam enim antiqui aratri rotalis effi. giem exhibet CAxLus t. V. p- 82. et GINZRO- Tus in J. c. tab. I. B., qui etiam demonstrat, Anglo Saxones saeculo octavo aratra rotis in- structa adhibuisle. Et in legibus Sal. mentio Hit rotalis aratri, quod carruca vocatur, unde vox Franco-Gallica charrue orta. Hujus au- tem rei inventio facilis fuit, quoniam ex an- tiquillimo tempore rotarum ulus in multis ve— hiculorum generibus innotuit.
De rotarum utilitate in aratris dillerere, Hic non locus est. Cui talia curae lunt, evolvat
THAERII librum lupra laudatum S. 5—9, qui
0 N
recte rotis non tantam utilitatem tribuit, quam
Plerique homines, sed aratra rotis carentia plu-
ribus de caulis praeferenda cenlet,
§. XVII.
Aratrum, quod RIchTsTETErus Romanis tribuit, rotis quidem destitutum elt, in reli- quis vero partibus a veritate abhorret. Pri- mum enim bura falla est, curva quidem, sed ipla ista curvatura non sufficit. Certe in Ro-
manis lylvis arbores, e quibus tales burae fieri
5

ole rotis sirg. elm, Ida effl. WZRO- trat, s in- entio unde s au- an-
8 Ve-
rere, olvat
qui quam a plu·
manis reli
Pri- „ led n Ro- 1 fiel
potuillent, raras fuille, dubito. Quae fi ita fe
haberent, Virgilius agricolas non moniturus el- let, ut industrie in lylva arbores flecterent s)). Vid. G. v. 169. fr.§. VIII.
Deinde temo longior est, quam ex Virgilii de- monstratione elle debet. Vid. S. XI. not. 22. et Virg. G. I. 171. Tum vero bura, temo et dentale ita juncta funt, ut boum tractus via sit plana, leu horizontalis ut dicimus. Tali vero aratro terram vix commode arari polfle, et ne lolutilli- mam quidem, antes(S. VII.) arguimus. Cur au- tem vomeris, dentalis tabularumque forma et compolitio a RICHTSTETIOTO defcripta non mihi
probetur, lupra S. IV. V. et XII. explicavi.
Quatenus alii aliter erraverint, demonstrare non libet, et facile ex iis, quae hactenus dilsse- ruimus, colligi potest.
Restat, ut, quali jugo aratores Romani uli fuerint, et quomodo boves junxerint, inve-
stigemus.
37) Ea pars aratri Megalopolitani, qnae Krümmel voca- kur, eandem formam habet ac bura apud RIcRHTSsT RTO TU. Megalopolitani vero nunquam vi in sylvis arbores flectunt, led natura jis praebet satis arborum, quibus talia ligna desumi possint. Caeterum haec pars aratri Megalopolitani raro frangitur. Bura vero apud RrcH,TSTEIOIUM ita aratro aptata est, ut nunquam frangi posfit, et ne in difficillima quidem terra; apud Romanos autem eam laepius fractam elle, Iupra(F. VIII.) monuimus. 5

§. XVIII.
0
Ad aratrum trahendum Romani bubus fere ubique utebanrur, fed mulis, alinis et vaccis, ubi levis terra parvum aratrum admittebat, nusquam vero tauris et equis, Jugum vero lignum dicebatur, quo collum seu cervix ju- mentorum cujusque generis cum temone jun— gebatur. Unum jugum duobus jumentis im- ponere lolebant, ut in curribus, ita etiam in aratris. Simplicissimae formae jugum, quod qui primi boves junxerunt, adhibuille viden- tur, conlpicis in fig. XII. Eandem exhibet quoddam antiquae Romanae artis opus. Vid. GINZR, in I gs ts VI. 2. et teIII, B. 10, 36). Pat ea vero jugi partes extremas collo aptandas linuabant 30). Medium jugum indutum erat
aut funiculo 4%, quo temoni alligaretur, aut
38) Talia fimplicissimae formae recta juga adhuc Ovi- dii tempore in usu fuisle, falso argumentatur GIN Z ROTIus (Cap. IV. pag. 47.) de hoc loco poetae; Tempore agricolae patiens sit taurus aratri,
Praebet et incurvo colla premenda jugo,
Incurvum jugum non est rectum, sed iucurvum posi-
kum pro curvo, qua significatione ubique hae vox legitur.
30) In regionibus Italiae aliis aliter jugum formatum fuisfe videtur, Plures, formas ex monumentis yetustis de- criptas, vides in libro GINZ ROT II tab, III. B.
40) Hun funiculum Homeruns 2 e, et Hesiodus egegονν vο,jf. Eum octo pedes longum esfe, refert Cato N 05. et 135. 5,

fere eie eat, vero Xju- zun. s im- m in qu iden- bet
Vid. Polt⸗ andas n erat j alt
uo Ovi
ZROTIUS
im poli- legibu,
ormatum ulis de-
Hesiadus gert Cato
1—— 4.1—
anulo, in quem temo inlereretur. Ad kfunicu- lum leu anulam firmiter tenendum clavo temo- nem instructum existimo 41) et, cum aratrum ex testimoniis veterum auctorum laepe obli- quum teneretur,(vid. Gol. II. g. 10. et,. et Plin XVIII. 49. 2.), jugum temoni ita alli- gatum fuille, ut temo in anulo leu funiculo verti pollet. Quam juncturaàm mobilem fuille, apparet etiam ex eo, quod auctores docent, cu- stodiendum elfe, ne viribus impar bos cum va- lentiore jungatur, quod quidem inferiori cele- riter afferat exitium. Vid. Var. I. 20. 1. Col. VI. 2. 15. et Pall. IV. g. 3. et conf. quae Vitru- vius X. 8. dicit.
Pleraque antiquae artis opera boves indutos collaribus, quibus jugum loris alligaretur, ex- hibent. Vid. fig. II. 6. C. Alii vero jugum tantum loris ad boum colla religabant, quorum loro— rum mentionem facere videtur Cato 63. et 136. his verbis: Oportet in aratrum subjugia lora ped. XVI.(XII?) esse. Vid. fig. XII. 42)
410 De clavis in vehiculorum temonibus(ODeichselnagel) copiosius disputat Schkrrznus in libro: De re vehiculari. Francofurti 1671. I. 11.
22 SckxFIDERUs ad Col VI. 2. 7. Collum, inquit, in- duehatur collari, quod in equis Homerus A oy digit, con- j unctum cum cingulo; quod post axillas corpus ambiebat, hine LA νν dicitur.
Si Komanis bubus arxatrum trahentibus tale eingulum
tribuimus, id cum collari ita junctum elle, existimare debe-

5 quorum lupra S. IX. mentio facta elt, alligabantur capistris, quibus boum capita induta erant. Attamen lulpicor, pleros- que aratores retinaculis non ulos fuisle, led verbis tantummodo boves direxille„ tum quod kere omnia antiquae artis Operà arantes boves retinaculis carentes exhibent, tum quod leri- Plores aratori vocis valtitatem necellariam elle dicunt. Vid. Col. I. 9. 2. Plinius quoque XVIII. 49. narrans, boves, li inter arbores vi- tesque aretur, filcellis capistrari, ne germi- num tenera praecerpant, haud dubie boves capistris, ideoque etiam retinaculis carentes ante oculos habuillse videtur; nam bovi, capi- stro instructo, filcella facile alligari potest, alioquin vero, fiscella ut capistretur, i. e. ut filcella cum capistro bovis capiti induatur, ne- celle est. Mulas etiam, in elledo junctas, re- tinaculis caruille, apparet ex koc loco Clau- diani.(Vid. epigr. de mulabus Gallicis): Quamuis quaequè sibi longis discurrat habenis,
r hateant duro liber a colla jugo, Ceu constricta tamen servit, patiensquèe Iaborum Barbaricos docili conciyit aure sonos. Ahsentis longinqua valent praecepta magistri, Hrenorumque vicem lingua vtrilis ag it. —
mus, ut facile possit sejungi, nam auctores bubulcos mo- nent, ut, cum ventum sit ad versuram, in priorem colli
Partem jugum propellant et boves inhibeant, ut colla eo- rum refrigescant. Vid. Col. II. 2. 28. et Pall. II. Jan. 3.
6

s mo- 1 colli Ua eo-
n. 3,
Nostros bubulcos non raro ine ratinacu-
lis arare, inter omnes conltat.
8. I
Si ad vehicula trahenda tres, quatuor vel plures boves adhibebantur; tria juncturae ge- nera in ulu erant. Alii enim ita jungebant, ut duo uni jugo ligati vehiculum traherent, caeteri vero singuli juxte incederent, quod nos dicimus auf der Mildbahn gehn; alii ita, ut, jumentorum lerie facta, allud polst aliud progrederetur; alii vero ic, ut bini post bi- nos veherent, uni jugo juncti; unde jugum pro pare dicebatur. Cum linguli leu bini post
binos incedebant, dicebatur jumentorum pro—
telum 45).
In curribus onerariis plerumque ultimum
juncturae genus adhibebatur, rarius fecundum,
e nunquam primum, quo non nifi in cireis, bel- lis leu pompis utebantur. Ad aratra vero tra- henda in plerisque regionibus tertio modo, in paucis lecundo, nusquam autem primo boves jungebantur. Jugi, quo uno tres boves jungi pollint, mentionem quidem facit Columella VI. 2. 10., led ejus ulum tantum ad domandos eee
43) Vocis protelare etymologiam habet Festus: Prote- lare, inquit longe propellere, ea Graeco scilicet Ae, quod signisicat longe. Nos diceimus hoc juncturae genus Vorge-
omann.

juvencos feroces commendat, ut is, inter veteranos medius junctus, nullam habeat im- perium respuendi facultatem.
Noltri agricolae, li difficilis terra plus quam duos boves requirit, protelo jungere lo- lent, jumenta juxta euntia terrae aratae cal- cando officere, ulu edocti.
Singulos vero boves pallim apud Romanos aratrum traxille, demonstratur his Plinii et Ca- tonis locis: Plin. XVIII. 16. Syria, inquit te- nui sulco arat, quum multifariam in Italia octo- ni hoves ad singulos bomeres anielent; et Cat. d. orig. V. Sed protelo trini boves aratrum ducunt.
Si vero Komauorum morem boves ad ara— trum jugandi cum nostro comparaverim, om- nium jugorum Germanicorum, quos vidi, id Romano simillimum censuerim, quo Megalopo— litani utuntur. Ii enim uni jugo duos boves jungunt. Id vero jugum, cujus forma conlpi— cua est in fig. VII. a Romano dilcrepat eo, quod non loris nec collaribus cum collis jungitur, led allerculis, colla circumdantibus. Cujus modi jugum aliguot recentiores leriptores Ro— manis tribuunt, led, ut arbitror, non anti— quorum monumentorum, neque librorum au—
ctoritatem lecuti.
8
Haec habui, quae de Romanorum aratri

gangs t Ca- ke. octo- at. d. cut. ara-
om- i, id Jopo- oves lpi- quod zitu, jus Ro- anti-
m al-
aratli
— 465—
forma et confectione eorumque in arando ju- gandi jungendique ratione dicereth. Quo modo terram Romani araverint, quales homines et qualia armenta adhibueriedeinde quibus anni temporibus et quibus hoxis, quanta lalcorum 5
altitudine et quoties lingulis frugibus terram aratris praeparaverint; denique quot operas apud eos diverla terrae genera requisiverint, alibi quaeremus. Cuae omnia quo magis cum lis, quae nunc de aratri forma et compositione expoluimus, conlentanea animadverteris, eo magis tibi perluadebitur, nos hic non in erro- ribus verlatos fuile. Unum addam hoc.
Cum in Italia agri plerique difficiles et ar- pustis oleisque consiti ellent; apud Romanos aratra in ulu erant majora et graviora, quam apud Aegyptios, Numidas aliosque populos, quorum in terris lolum non arboribus oblitum et lolutius erat. Attamen caula elt, cur con- jecturam capiamus, multos Romanos agrico- las praeter illa graviora aratra etiam mifnora habuille, quibus tenuiores lulcos; quos li qua koli leu frugum natura requitreret, efficere pol-
slent. Circa Capuàm vero ob teèrram pullam
i. e. tenerrimam exigua et levid aratra ab agri⸗
colis adhibita fuisle; ab äuctoribus relatum le- gimus. De his igitur cfr. Col. II. 2. 24. et II. 10. 53. Cat. 155, 2. Var. I. 20. 4. et Geop-. III. 1.

K Pen d 4
Quae de aratri Romani forma et compoli- tione diximus, a verita minime abhorrere, non solum ratio me decouit, led etiam ulus. Aratrum enim, et simplex et auritum„ad eam normam, quam descripsimus, confectum, in terra aranda eo modo regi debere, quem Icri- ptores Romani explicuerunt, his iplis diebus ulu experti lumus. Axatri vero, quod adhi- buimus, effigiem figurae II. et VI. adumbrant, Praeter jugum fig. II. 6., quod ab eo quo uli lumus, diverlum est. Nam quoniam nostri bo- ves, qui in fronte jugum alligatum habere lo- lent, lignum cervicibus impolitum reculsave- rant, eos ita jugavimus, uti expressum est fig. XVIII. Hunc vero modum in aratro Romano trahendo non commendaverim, quia boves ita zugati, retractis et relupinis capitibus excru- ciantur, aegreque terrae lummam partem levi admodum vomere lauciant. Conf. Col. II. 2. 25. et quae S. XI. et XVI. diximus. Simul autem experientia nos docuit, Ro-
mano aratro limplici Ilimillimum ele Mega- 2
lopolitanum, ut kigura et compolitione„ ita etiam terrae movendae modo. Quare operae
rum
Dag
sten

poli- rere, ulus. eam m. leri- lebus idhi- rant, 0 ull bo- e lo- ave- lig. nano o Ita cru- levi
I. 2.
Ro- ega⸗ Ma
berde
. 47—
pretium else videtur, aliqua ex libris eorum, qui id genus delcriplerunt, excerpere, et cum iis, quae de Romano aratro expolità sunt, com- parare.— ö
A. Die Haupttheile des Meklenburger Haakens sind folgen de:(Vid. Fig. VII. et VIII.) 1. das Haupt oder Hoͤft, 2. der Kruͤmmel, 3. der Haakenbaum, 4. die Sterze, 5. das Haa⸗ keneisen oder Schaar, 6. das Haakenbret oder Reesterbret(Ree— ster), 7. das Joch. Das Joch besteht aus folgenden Theilen: a. dem Jochbaume, b. dem Kehlholze, c. den Jochscheiden, d. den Jochstoͤcken(Sticken).
B. Der Kruͤmmel ist ein krummgewachsenes Stuͤck Holz, dessen Biegung bald eine Rundung, bald einen stumpfen Win— kel macht. Dergleichen krumme Hoͤlzer findet man oft unter krummgewachsenen Eichheistern und noch oͤfter an den Wurzeln krummgewachsener Birken. Der Krümmel ist ein Stuͤck des Haakens, welches am wenigsten abgenutzt wird, und am laͤng—⸗ sten erhalten werden kann). a
C. Die mit dem Schaar aufgefaßte Erde wird in schraͤger Flaͤche auf das Reesterbret hinaufgeschoben und sie wuͤrde von beiden Seiten desselben herabfallen muͤssen, wenn der Haaken gerade gehalten wuͤrde. Durch eine schiefe Haltung des Haa— kens aber bewirkt man, daß sie nach der einen oder der andern Seite hinfällt. Der Haͤker haͤlt daher die Sterze seitwaͤrls uͤber— gelehnt und zwar nach der Seite hin, wohin dieErde herab— fallen soll 2).
10 Cfr. pag. 50. not. 37.
In aratro, quod ad lolutum folum arandum a Ro- manis adhibebatur, vomer et enterior dentalis pars eodem modo terram lubigebant, quam eae partes aratri Megalo- politani subigunt, quae Haaeneisen et Reesterbret vocantur. Vulgaris vero vomer Romanus, porrectus toto dentali, lolus item terram tractabat Vid. h. V. et g. VI. et conf. quae dicit ScuxkxibERRUs ad Col, I. 2. 25. pag. 60.

D. Die Groͤße der Haakeisen ist nicht uͤberall gleich. Große Haaken mit breiten Reestern müssen auch mit großen Schagren versehen werden. Die Groͤße der Haakenbreter hängt besonders von der Beschaffenheit des Bodens ab. In strengen lettigen Feldern haͤlt man große Reester fuͤr besser, weil bei nassem Wet⸗ ter die Erde 1 i d auf beiden Seiten des Brets sich fest legt, und um die kleinen Rester dermaßen zusammenklebt, daß der Haaken gar nicht fortkommen kann. Die großen breiten 1 aber nehmen die aufgebrochene Erde ganz auf, und koͤn— nen dieselbe so lange fassen, bis sie durch ihre eigene Schwere 400 15 Seite hinfaͤllt, wohin der Haaken gehalten wird. Je großer Reester und Schaar sind, desto breitere Furchen koͤnnen geackert werden. Es versteht sich von selbst, daß breite Haaken⸗ eisen und Reester auch staͤrkere Ochsen verlangen).
E. Die scharfen Kanten des Reesterbrets sind abgebrochen, weil die Ecken, wenn sie schneidend waͤren, die Erde nicht so gut herunter sinken lassen würden. Unter allen Theilen des Haakens nuͤtzt dieser sich am meisten ab. Deshalb beschlaͤgt man gewöhnlich die Ecken mit Eisenblech 3).
F. Der Haaken arbeitet neben der unmittelbar vorher her— untergezogene Furche die naͤchste hinauf, und macht daher stets eine kurze Wendung. Ist dem Haͤker die umgebrochene Erde zur linken Hand, so haͤlt er die Sterze mit der Linken und die Leit⸗ schnur nebst der Peitsche mit der Rechten; ist ihm aber die um— gebrochene Erde zur rechten Hand, so haͤlt er die Sterze mit der Rechten, die Peitsche und Leitschnur aber mit der Linken. Er tritt entweder mit beiden Fuͤßen in die frische Fahre oder mit ei nem Fuße nur in dieselbe und mit dem andern auf die ebene Seite. Demjenigen, der nicht in der Gewohnheit des Haakens ist, wird dieses Geschaͤft sehr schwer, ein daran gewoͤhnter Ackersmann aber haͤlt sie sehr lange aus 8).
3) Comp. b. 8 atque Gol. II. 2. 24. et 25. 3) Conf. pag. 13. lin. 12. et seg.
5) Conf. pag. 32. lin. 18. et seq. atque Col. II. 2. 25. Bubulcum autem per prascissum ingredi oportet.
em
Lon

Großt hagen sondets sallgen
genkleht, breiten nd kön; Schwere d. können Hagken⸗
ebrochen, nicht so len des igt man
cher het er fes rde zut die Leitz die um; mit det en. Er mit ei⸗ je ebene Hacgkens (wohnte
I. 2 25
—--ͤ-—ꝛ̃.̃ ͥ—ꝛ⏓—ã—
6. Die Peitsche, der Staͤcken oder Prekel genannt, hat an dem Stiele ein kleines zugeschaͤrftes Slech mit einer Lille zum Abstoßen der Erdteose, welche sich auf dem Hagkenbrete zufam— men hirben und fest anlegen).
H. Gewshnlich ziehn den Haaken zwey Ochsen s welche an ein Joch gespannt sind. Der Jochbaum wird mit Wieden an den Saatenbaum gebunden, und feine Laͤnge betragt 52 bis 6 Fuß. Ein kurzes Joch reibt die Haͤlse der Zugthiere weniger, weil der Gang derselben neben einangz gleich foͤrmiger ist, als bei einem langen Joche?). Sind an den Stellen des Joch⸗ baums, wo er auf dem Nacken der Thiere liegt, Hoͤhlungen, so nennt man das Joch ein Loͤffelsoch. Ein Joch, woran man drey Ochsen spannt, heißt ein Dreyjoch. Man bedient sich dessen wenn man einen Ochsen baͤndigen will, indem man zwei gebän— digte 5 Huͤlfe nimmt, und jenen in die Mitte bringt).
I. In Boden, welcher mit Baumwurzeln durch wachsen ist, werden die Haͤlse der Ochsen haͤufig wund gestoen, und ge— braucht der Hater nicht die Vorsicht, das Zugvieh anzuhalten, wenn der Haalen an eine Wurzel stoͤßt, so kann dasselbe leicht Schaden nehmen).
K. Was die Stellung des Haakens betrifft, so hat man mehrere Mittel, um zu bewirken, daß er tiefer oder seichter gehe. Gewoͤhnlich stellt man ihn an dem Haakenbaume, und zwar sehr schnell und leicht. Es ist nehmlich der Haakenbaum mit meh—⸗ rern Loͤchern versehn, so daß der Stift, welcher das Joch fest haͤlt, sowohl weiter vor, als weiter zuruck gesteckt werden kann. Steckt man ihn weiter vor, so wird das Schaar weiter vom Jo⸗ che entfernt, und die Furche tiefer gemacht, steckt man ihn aber
0) Romani vomerem terra inhaerente rallo, qui sti- mulo praefixus erat, purgabant. Vid. pag. 15.
7) Plin. XVIII. 49. 2. dicit: Araturos boves quam areti/- sime jungi oportet, it capitibus sublatis arent: fie minime colla conlundunt. Conf. F. XVIII. atque Col. II. 2. 22.
8) Vid. pag. 43. lin. 21. et pag. 40. lin. 14
0) Conf. pag. 22. lin. 10. et seq.

weiter nach hinten, so erfolgt das Gegentheil 1e). Waͤre es gleichguͤltig, wie weit das Schaar hinter den Ochsen sey, so koͤnnte man jede andere Stellungsart entbehren, aber die Erfah⸗ rung lehrt, daß die Haaken, wenn sie zu kurz gestellt sind, leicht den Ochsen die Hessen beschaͤdigen, besonders bei dem Umkeh—
ren*). Uebrigens geht der Haaken desto leichter, je naͤher das
Eisen den Zugthieren ist. Hauptsächlich kommt es bei dem Stel— len auf den Winkel an, welchen der Haakenbaum mit dem Höfe macht 2).
L. Das Umwenden des Erdbodens verrichtet der Haaken auf eine un vollkommene Weise, und er faßt, zumal wenn zu breite Furchen gehalten werden, den Boden nicht sämmtlich auf, in— dem ein Streifen Erde oder ein Kamm zwischen zwey Furchen stehen bleibt, der jedoch mit loser Erde uͤberschuͤttet wird 3). Es muß mit dem Haaken nie in derselben Richtung, sondern immer ins Kreuz und schraͤg gearbeitet werden, wo dann das Eisen den vorigen Pflugstreifen aufnimmt und zerkleinert 12).
M. Die kurze Wendung, welche man mit dem Haaken ma— chen kann, und das schnelle Absetzen desselben machen seinen Ge— brauch, besonders auf steinigem, und mit vielen auszuweichenden Gegenstaͤnden erfuͤllten Boden sehr vortheilhaft. Auch ist er an steilen Anhoͤhen und Bergen sehr gut zu gebrauchen, und viel be— quemer, wie jeder Pflug, indem man die Erde damit immer mehr abwaͤrts werfen kann, ohne sie doch ganz herabzupfluͤgen. Man kann bequemer nach allen Directionen horizontal, schraͤg, gerade, auf- und abwaͤrts damit arbeiten, man kann selbst in
10) Conf. g. XI. 11) Comp. pag. 50. Iin. 21— 25. 12) Conf. pag. 17. lin. 20— 25.
13) Terram inter duos sulcos crudam relictam Romani
agricolae scamnum appellabant. Conf. Col. II. 3. 3. II. 2. 25. el II. 4. 0. et ScuxkID. ad h. I. atque Plin. XVIII.

an g , so erfah⸗ licht, Unkeh⸗ er dad Elel⸗
dem
n auf reite ö in⸗ ichen Es mmer den
mani I. 2. III.
VIII.
2 51—
die Runde um einen Gegenstand herumackern. Daß er die Erde vortrefflich durcharbeite, zerkruͤmle und das Unkraut heraushebe, wird Niemand, der seine Konstruction kennt, bezweifeln. Eine Bestellung, wobei der Pflug und der Haaken wechselsweise ge— braucht werden, wird auf jedem etwas bindenden Boden vor— trefflich, unter der Bedingung, daß man auch das scharfe Eg— gen nicht verabsaͤume. Deshalb zeichnet sich auch in der That die Beackerung der Meklenburger unter diesen Umstaͤnden so vortheilhaft aus, und man wird nicht leicht einen gegrabenen Gartenboden muͤrber und reiner, als eine gute Meklenburger Brache finden 5).
15) Hoc est TuArRIIT judicium de aratro Megalopolita- no. Vid. ejus librum, qui inseribitur: Grund sätze der ra- tionellen Landwirthschaft. zter Iheil. 18 10. g. 126. Axratrum in fig. II. conspicuum non lolum jisdem virtutibus ac Me- galopolitanum commendatur, led etiam aliis maximeque utilislima burae curvatura. Ouare aptum est in terram Italicam spillam, arboribus consitam et collinam, neque indignum, quod Romanis, agriculturae pexitillimis et stu-
diosillimis, tribuatur.
D 2

INTERPRETAT IO
T ABULAE IN AE RE EX bRE S SAE.
Higitra I. pertinet ad explicauda principia, qui- bus universa arapdi ratio nititur. Vid. S. VII.
Fig. II. exhibet aratrum Romanum limplex. Par- tes hae lunt: 1) dentalia, 2) buris, 5) temo, 4) sti- va cum manicula, 5) vomer, 6) jugum, a. funicu- Ius, b. clavus, c. collare, d. lora(subjugia).
Fig. III. ostendit vulgarem Romanorum vomerem. Hic in anteriore dentalis parte figitur, ejusque utrum- que latus eminet.
Fig. IV. indicat aliud vomeris genus, a Roma- nis in loluto solo adhibitum. Vid. pag. 13.
Fig. V. dentalia aratri Romani ante oculos ponit. Vid.§. IV.
Fig. VI. aratri auriti Ipeciem repraesentat. Par- tes 7. 7. tabulae seu aures dicuntur. Vid.§. XII. et XIII.
Fig. VII. demonstrat aratrum M egalopolitanum (den Meselenhurger Hæaken). Vid. 8
II. et quae pag. 46. et leq. addita sunt.
Fig. VIII. Ejusdem aratri partes, quae Haaken-
Hret seu Reesterbret et Haaftenelsen leu Schaar vo— cantur.
la
100

ma-
. 525
5
Fig. IX. sub ocules venit aratrum, quod, apud urbem Bonnonienlem usitatum, tabulae et vomeris for- ma lituque Romano limile est. Ejus delcriptionem debeo Srukuio, viro illustrillimo et mihi amicilli- mo, cujus e verbis haec videntur apponenda: Der Pflug ist mit einem zweyraͤdrigen Vordergestelle versehn. Die Laͤnge des Schaars, b, beträgt 10 bis 12 Zoll, und die Breite oben 3 bis 3 Zoll. Mit dem Wessel,*,(Vid. fig. X.) wird es durch die Handhabe gesteckt, und durch einen Keil befestigt. Das Streichbret, 2, ist von Eisen oder von Holz, und wird bei einer jeden neuen Furche umgesteckt, weil man hier keine gewoͤlbten Beete ackert, sondern an die uumittelbar vorher gezogene Furche die naͤchste an⸗ legt. Das fliegende Streichbret wird vorn unter dem Schaare in eine Haspe gesteckt, und hinten durch einen Stift befestigt, welcher an demselben fest ist. Die Sohle, o, ist sehr schmal und wird durch eine eiserne Schiene gebildet. Eine Grießsaͤule hat der Pflug nicht.
Fig. X. vomer aratri Bonnonienlis.
Fig. XI. ostendit aratrum limplicissimae formae, cujus effigiem, e quodam antiquae artis opere delcri- ptam, exhibet GixzROTTUs, in I. c. tab. I. B. Anterior ejus pars ad jugum alligata est. Pars inferior, x, den- tale dicebatur. Vid.§. IV. et§. VI. not. 12.
Fig. XII. indicat Romanum jugum limplicillimae lormae. Vid. S. XVIII.
Fig. XIII. et Fig. XIV. pertinent ad pag. 28. not. 29.
Fig. XV. exhibet formam aratri, quod Vossro, au- ctore(ad Virg. G. p. 1. p. 100.), hodie in Italia apud Giojam adhibetur. Ejus bura similis est ei, qua ara-
trum fig. II. instructum conlpicis.

Fig. XVI. monstrat formam dentalium, quae alii Romano aratro tribuerunt.
Fig. XVII. Stimulus culpidatus et rallo exorna- tus. Vid. pag. 13.
Fig. XVIII. Vid. pag. 46. NB. E mensura, quae in superiori tabula conlpicitur,
fig. I. et II. confectae sunt.

7 2 1 25 6 7 7 0 ö
Ee, U. D atrum Romanum simplex.
— 0
Sg L,
.— D Meg alopoltanum. 8 ö.—— 0 0 1
—
,
Hlabinore gg.

———

——