— IO. FRID. LUD. HAUSMANNI PHIL, PROF» ORDIN. BRITANNIAB«. HANNOVERAEQUE REGI AB AUL.« CONSIT« uE IEEE | SPECIMEN ||| | REI AGRARIAE ET SALTUARIAT ' FUNDAMENTO GEOLOGICO. | EECHEN |] RJ e'"w u |(0. BLTOTITEK | UT zy T) | WE KOA TGT 1 CEDES: x (UREIGENEN CEE 0 ||« Te Wem if„H) EON: LAGE; ) 7 u 1. 4% 747 (1,5 1 YDBAUBKS/ 2 NOEGLIN TTT TEU namen EE Sagt EN(ZEIL pd<== GOTTINGAE AFUD HIENBICUM DEE BLERICH M DCCCXXIIIZ, em ee I ESI EEE ALLEE IAI IS BRI 35 Ei: Sn SaIit 4 IEH Gel HRR DERN SIGE BEE EI EEE GEE F br 4 CARE 5-.- Ii BllEIGE ng, wil mmm ZI AUSS In IO. FRID. LUD. HAUSMANNI SPECIMEN DE REI AGRARIAKE ET SALTUARIAE FUNDAMENTO GEOLOGICO; RECITATUM IN CONSESSU SOCIETATIS REGIAE SCIENTIARUM D. KXVIIT, MART.« MDCCCXYVIII, Tntroitus Non terrae omnes omnia ferre poſſunt*); cuius FVirgilü dict veritas in contemplando rei agrariae et ſaltuariae ſiatu uniuerſo, primo intuitu nobis illuceſcit, Si tunc, vt poeta monet,«Cura nvolira elt, explorare, quid quaeque ferat regio, et quid quaeque recuſet**), animus primo in conditiones phyfſicas erit conuerten» dus, quae vim maximam habent in vegetabilium vigorem. Plantae arte colendae ſine exceptione glebae quaſi ſunt ad- ſcriptae. Vna parte qua nutritionem principalem dugcunt, in ſo- Jum penetrant, quod illis tam ad baſin fixam, quam ad ciborum conficiendorum et conſeruandorum vim inſeruit. Altera parte in atmoſphaeram ſeſe extollunt, quae ipfa non ſolum ad illarum vitam eli necellaria, ſed etjam luminis radios calefacientes et ani- mantes 1illis praebet. Quibus rationibus intelligi poteſt, ſoli *) Georgicorum Lib. II, 1C9. SERN d IDEISSE:L 40 10. FRID. LUD, HAUSMANN atmoſphaeraeque conditiones diuerſas maxime influere in planta- rum, arte colendarum, vitam, Solum frugiferum telluris maſſae rigidae vltimam cruſiam format. Non contiguitate autem illam cingit; vnd parte enim telluris tegumento aquatico, altera, niue glacieque ſempiterna nec non montium praeruptis recuſatur Vbi autem inuenitur, ſeparationem eſlicit inter ſaxa et atmoſphaeram,; mediumque eſt poroſum, per quod atmolphaerae partes aereae et aquolae plus minugue in ſaxorum ſuperficiem agere poſſunt. Rariſſime terrae vegetabilis ſirata[ub aliarum materiarum ſolidarum liratis 1acent z vbique hoc fitu inueniuntur, ſirata obtegentia vu!lcanica ſunt, Cuius conditionis inſula Bourbon dicta exempla memoratu Prae- cipue digna offert, qua magni tractus vegetabilibus, ſyluis iplis tecti, ſ(coriarum flumine[ſunt deuaſiati atque obruti*)w: Solum frugiferum tam quoad ſitum, quam reſpectu conſti- tutionis, a ſaxorum telluris malſlae ſolidae cruſta formantium con- ditionibus dependet. Saxorum illorum[uperficies ſoli frugifert eſi fundamentum, atque illorum formis externis ſoli vegetabili ſiratorum formae maxime determinantur,. Terra frugifera ſemper ſecundariae elt formationis, faxis comparata, quibus telluris maſ« ſae ſolidae cruſfta conliſtit; partes enim illius primariae ſaxorum partium commutatione ottae eſle ſolent. Simul telluris mallae ſolidae formae externae magnam habent vim in atmoſphaerico= rum actionem; conditiones climaticas quodam reſpectu illae mo- derantur. Quibus rebus probatur: ſoli frugiferi fundamenta ſo- lida divuerſis viis in vegetabilia, arte colenda, influere; quo ſequi- tur, ad illorum vitae conditionum ſiudium profundius, cogni- tiones geologicas neceſlarias eſle, Eli *) Voyage dans les quatre principales iles des mers d' Afrique, par M. Bory de St. Laäncent, Lome 11, pag. 274. 288,:394c ' 'N Zb: Semmer nrg: be nm iln GIER |. 1 4e hs (tü ON fert bil per mals rum allae 1160» m0- a l0- equi“ opnl Eil ar M, DE REI AGRARIAE ET SALTUARIAE FUNDAMENTO GEOLOGICO, 41 Etfi agriculturae ſtudium ſcientiicum noliris temporibus magnos progrefſus fecit, rationes tamen inter telluris cruliae ſo- lidae conſiitutionem, ſolique frugiferi formationem atque indo- Jem, inueſtigationibus amplam campum incultum offerunt. Geo- logi telluris indumenti frugiferi explorationem nimis hucusgue neglexerunt; quique rem agrariam et ſaltuariam ſcientifice trac- tarunt, terram vegetabilem ſolitariam, nec imul fundamentum eins et origines reſpicere folit ſunt. Viam deſignare, qua in relationum inter teliuris cruliam[ſolidam ſolumque frugiferum exploratione progredi poſlimus, tentaminis iudicio Veltro, Soda les, nunc ſubmittendi, finis elt principalis. 5; 9. 1. Saxa nuda ad vegetabilium culturam inſeruire non poſlunt. Lichenes quidem ſaxorum[uperficies obtegunt, nutrimenta prin» cipalia ex atimoſphaera haurientes; muſci e petrarum rimis aquam ad vitam ſuam neceſſariam adducunt, graminum radices in ſaxo» rum fiſſuris terrae particulas ad ſuam ſuſltentationem[uſſicientes, quaerunt; fFrutices arboresque variae hic atque illic radicibus, cu- neorum animatorum vi forti atque continua, in ſaxa penetrant, vbi partibus eorum cohaeſio eli minor, ad ſedem fixam ſbi pa randam et ab atmoſphaerae contactu pernigioſo ſe abſcondendum. Sterilis tamen telluris eſt ſuperſicies, ſaxa nuda, terrae vegetabi- Jis tegumento carentia monlſirang. Nec prata amoena, nec ſege- tes copioſae, nec ſaltus denfi in decliuitatibus planisque eorum conſpiciuntur, Agrorum itaque ſyluarumque cultura, et ne quil- dem res pecuaria, regionibus omnino ſaxolis ſlorere poſſunt, Qua caufſſa montes praerupti rem ruſticam recuſfare ſolent, In planitiebus regionibusque cligolis, fſaxa nuda multo rarius quam terrae ſolutae rationes minus fauorabiles, ſterilitatis ſunt caullae. Inueniuntur autem regiones quaedam petroſae nec valde eleuatae, F 42 10,"FRID- LUD. HAVSMANN terra vegetabili plus minugue prinatae, quarum ſtierilitats maxime infignes vulcanicae ſunt originis. Jstandia e. g. huius conditio- nis exempla permagna offer, In G&Sveciae partibus quibusdam, e. c. in Yeſtrogothia inprimisque in Bahufia, multas regiones cli volas invent, in quibus Gneiſli Granitaeque rupes, omni vegeta- tione, exceptis lichenibus, nudatae, magna extenſione conſpiciun- tur. Iisdem prouinciis prata ſegetesque ſaepillime vidi, rupibus, terram vix prominentibus, hic atque illic interruptasz; quibus cam- porum valor valde diminuitur, nec non agriculturae operae dif ficiliores redduntur. 04.25 Quum ſaxa nuda vegetabilium culturae repugnent, diſiantia eorum a terrae vegetabilis ſuperficie, magni etiam ponderis elſe debet. In planitiebus e. g. Germaniae ſeptemtrionalis, diliantia haec ſaepe tam magna eſt, vt ſaxorum[ſuperſicies nullo modo in- veniri polit; quum contra in aliis regionibus, inprimis montolis, plantarum radices non raro illam tangantz inter quos limites va- riationes ſunt innumerabiles. Saxorum ſ[olidorum ſuperßiciei diſiantiae a ſoli frugiferi ſuperficie, effectus tam directus quam indirectus eſle poteſt, et valde varius non ſolum reſpectu[axo- rum ſpecierum, ſed etiam quoad vegetabilia diuerſa, SI27 Telluris cruſftae ſolidae ſuperficies directe in plantarum cul- tura vim habet, quia radicum extenfionem terminat, et ſoli fru giferi volumen, ad plantarum ſalientationem necellarium, dimi- nuit. Quum radicum longitudo et directio in plantis diuerſis maxime variet, effectus ille, quoad plantarum radicum conditio- nes, diuerſus et ſaxorum approximatio ad terrae frugiferae ſuper ficiem, generatim eo minus obnoxia ſit neceſle eſt, quo minor ra- dicum longitudo perpendicularis eſt; quo ſequitur, gramina ſub- tilia et herbas quasdam pabulares paruas, in terrae(Üratis exiguis En DE REI AGRARIAE ET SALTUARIAE FUNDAMENTO GEOLOGICO. 43 Norere poſſe, vbi frumenta maiora herbaeque pabulares radicibus Jongioribus, non creſcunt; frutices et arbores radicibug longis perpendicularibus multis locis repelli, vbi aliae, radicibus magis horizontalibus, vivuere poſlunt, Obſeruationibus quibusdam in re ruliica et ſaltuaria ſaepilüime oblatis, dicta haec probabuntur. Regiones montoſae quibus talis eſi eleuatio, yt, ob coeli conditiones, frumenta quaedam ſatis bene creſcere poſlint, tamen ad eorum cultüram ob ſaxorum nimiam approximationem ad terrae luperficiem, ſaepius non ſunt idoneae, nihilque niſi gra- mina pabalaria et alias quasdam herbas pabulares ferunt; inter quas autem hoc reſpectu maxima eſt differentia. Trifolium mon- tanum e. g. in montibus[axolis alere ſeſe poteſt, qui Trifolium pratenſe recufant. Tedyſarum Onobrychis in montium noltrorum "calcariorum decliuitatibus apricis laete creſcit, vbi Medicago ſativa non bene prouenit. Experientlae de herbae huius pabularis egregiae cultura noltris quibusdam regionibus montolis, Praeci- pue calcariis inſtitutae, Iucro mediocri fuerunt, quod plantae Paucis poſt annis iam interierunt; quae contra locis opportunis, vbi radices perlongae terram profundam inueniunt, per longam annorum ſeriem durare ſolent. Saxorum approximatio ad terrae vegetabilis ſuperſiciem caufſa principalis eile yidetur, cur Fagus in montibus noliris cal» cariis melius creſcat Quercu, quae contra in montibus, in gqui- bus ſaxum arenarium praedominatur, vt in G&ollingio noſiro et ſaltu Reinhardi ad Viſurgis ripam ſiniſiram, vbi terrae ſolutae ſirata profundiora eſſe ſoient, locos habent valde opportunos, Similis conditio phaenomeni cauſla eſle videtur, quod Fagus re gionibus noliris laxolis e. 9. in Hercyniae montibus, locis[atis eleuatis, inprimis in vallium parietibus ad meridiem directis, greſcere ſoleat, qui Quercunm“ recuſant; quam tamen arborem in Svpeciae et Norvegiae prouincis mediis inueni, quum Fagus con FE 2 eU CR IGI R*). “Conlideremus, dicit, quam ingentem vim per occultum agant *) De rerum natura, Lib, V, v. 307-315. --) Lib 11. Cap.VI. 54 LO.-ERTD,.: EVD. HAUSMANN paruula admodum ſemina: et quorum exilitas in commiſſura Japidum vix locum inueniat, in lantum conualeſcunt, vt Ingen tia[ſaxa diltrahantz; ſcopulos rupesgque, radices minutiſlimae ac tenuiſhmae" Saxorum Partes illis viribus ſolutae, aguarum Nuxu, in regionibus altioribus etiam ventlorun Ope, OMnINnO CdiS= zunguntur et plus minusue transportantur. In ſcopulis rupibug- que faxorum maſſarum ſeparatione, hoc modo efecta, ortis, Par» tes ſolutae, ſtabilitatem faepe perdunt et grauitatis directionem ſequentes, decidunt; quos«ffectus&Serieca alio loco eleganter deſcripfit.“Nec tantum, ait, pondere ſuo abſcindi ſaxa credibile elt, fed quum ſumina ſupra ferantur afiduus hunm;or commiſſu- ras lapidis extenuat et quotidie his ad quae religätus eli, au= fert, et illam(vt ita dicam) cutem qua continetur, abradit. Deinde lJonga per aeuum diminutio ysque eo infirmat illa, auae quotidie altrivuit, vt delinant elle onerl feriendo. Tunc[axa vali ponderis decidunt, tunc illa praecipitata rupes, quiäquid ab imo repeicuſit, non paſſura conliſiere*)." Saxis quibusdam, inpriwis argillofis, cohacſio tam eſt exigua et porolitas tam magna, vt partes eorum minimae aquam haus» riant, caque ſenlim molliantur; quo efſecin aquae gelatio valde auxiliaturn«- Hanc mutationem mechanicam argillae communis varietates diuerſae, argilla ſchilioſa et alia quaedam folhlia COS Nata, patiuntur,. SS. 17 Vires chemicae cum mechanicis ad[axa deſiruenda con- unctim fſaepe agunt, Quod via mechanica erat inceptum, che- mica interdum finitur. Vires mechanicae non mill aggregalionem fſaxorum commutantes, partes vSgue ad magnitudinem quamdam, ad eorum Dnaturam diuerſam, diſſoluere poſſunt; vires chemicae, ſuübſiantias conuertentes, ſaxorum partium minimarum coniunctio» **) Natur. quaeſt, Lib. VI. Cap. XXIL „w DE REI AGRARIAE ET SALTUARIAE FUNDAMENTO GEOLOGICO. 5 nem, eoque formam primariam tollere ſolent. Diſſolatio mecha- NICa, Chemicae praecedens, huic yalde auxiliatur. TIlla effectum multo generaliorem habet, quum omnia ſaxa illi lint ſubiecta; chemica deltructio contra quibusdam modo atque in his ſaepe quibusdam tantum Partibus contingat, Saxorum commutatio chemica, aeris almoſphaerici et aquae oxygenio praecipue eſlicitur, Sed etiam perſuaſum mihi eft, Plantas quasdam cryptogamicas, cum petrarum ſuperficie intime cConnexas, Lichenoſas nempe, ad illarum deſiructionem quaedam conferre, OS. 26; Aeris et aquae oxygenium non nil ſaxorum partes ſublian- tiales, illi maxime cognatas, aſlicere potcſiz; ad quas e. g. ferrum et ſulphur in pyrite coniuncta; ferrum oxydaulatum, magneſium ozxydulatum:. aut za. ternig. aut cum. acido: carbonige mixtay carbo„et..bitumen Pertinent:.. Pyritae dn isedinerhmis con- tenti, diſlolutione chemica, qua ferrum in oxydi ferri hydratum commutatur, mallae valde ſirmae aique compactae, e. g. faxum viride, omnino interdum corroduvtur, quod alis viribus non facile eflici poſlit. In aliis quibusdam laxis, quae etiam mecha nice facile deltruuntur, e g. in ſchilio argilloſo, pyritae decom- poſitione partium diſſolutio valde acceleratur. Feldſpathi ferrum oxydulatum in eius diſſolutione in hydratum ſine ochram COM» mutaril ſolet. Ferrum carbonicum nec non magnelium carboni- cum, quae Iinterdum in[axis e. 9. calcariis inueniuntur, baßum oxydatione, acido carbonico priuantur. Carbo et bitumen in ſaxis compluribus e. g. calcariis, argillolis, interdum contenti, aeris contlactu abeunt; quo petrae, antea obſcure coloratae, colo- rem perdunt et laxantur, Ad faxorum quorumdam deſtructionem aqua Cchemice es confert, quod yel in(Qiatu puro, yel in connubio cum acido -5 10. FRID. LUD.“HAUSMANN u carbonico, partes eorum ſoluit, quo modo inprimis Gypſum eb Calcarius allMctiuntur,. In foſßlibus autem quibusdam e. g. in Feldſpatho, partivum (ubſtantialium ſecretio, aeris et aquae contact ellecta, ſaepe ob» ſervatur, cuius cauſſa proxima hucusgue inuenirl non potuit. Maſſa diſſoluitur, fructura Jamellolſa in Daturam terream Ccommu- tatur, Kali in Feldſpatho contentum, aqua deduciurz; follile oritur, quod Chinenſes Kaolin nominant et ad porcellani con fectionem maxime eli idoneum. Granites et Greiſſum quibus» dam regionibus inueniuntur, quorum Feldſpathum per totam maſlſam conſpicvam hoc modo permutatum elt; quod in ſoll frugifer1 formationem magnum momentum Hhabere potelt., OL. UU Plantae lichenofſae petrarum ſuperficies obtegentes, et ibi etiam optime prouenientes, vbi vegetabilia perfectiora creſcere non polſlunt, etiam ad ſaxorum deliructionem chemicam deſti- DpDatae videntur, quem effectum tam indirecte quam directe exer- cent. Aquam ex atmoſphaera haurientes et ſpongiarum inſiar conſleruantes(ubſiantiae huius contactum continuum[axis adiu« vant, quo;ndirecte ad eorum deltructionem inſeruiunt. Sunt autem quaedam etiam plantae cryptogamicae, qua e petrarum, quas contingunty, ſubſiantias quasdam conlfumunt, ſuperficiem earum corrodunt et partium in Wa fitarum cohaelionem tollunt, qul elſectus praecipue in plantis cryptogamicis nonmnullis in ſaxis cal. gariis viuentibus, obſeruari licet. Quo modo vna vegetationis Pars, altert ſedem praeparat; et quidem vegetabilia maxime IDPEL» fecta, perfectiorum vigori viam pandunt, 9. 18- Quibus praemiſlis, ſaxa diverſa principalia, quoad eorum re lationem ad ſoli frugiferl formationem, pertuſicabimus, eoque or- dino SEI AZG EITEN DE REI AGRARIAE ET SALTUARIAE FUNDAMENTO GEOLOCG!CO. 57 dine collocabimus, yt ab 1illis incipiamus, quae deſiructioni maxime reliſtunt et ad illa progrediamur, quae In terrae(olutae formatione matori lünt momento. In claſſe pruina laxa ponamus, quae quoad maſſam eorum principalem, nullam deſiructionem chemicam ſentiunt, et quorum Partibus cohaelio eſi tam magna, vt vires mechanicae non niſi filſuras naturales magis aperire eoque petras in fragmenta diſlol- vere poſlint. Quam ad claſßſem Lauae viereae, Quartzum Ppururm, compactum, Schiſtus filiceus, Porplyrus bafi ſiticea pertinent. In montibus his ſaxis conliltentibus, minimum faepeque nullum ſ[o- Jum frugiferum inuenitur. Rupes ſcopulosgue lieriles habere ſo. lent, quorum radices lapidum fragmentis ſcabiis innumerabilibug ſunt tectae, per longinquum tempus margines acutos conſeruan- tibus; quorum cumuli, praeter muſcos, fragmentorum interſiitia ſaepe obtegentes, raro gramina quaedam aut arbores fruticesque ſolitarios alunt. Omnium[ſaxorum producta vulcanica vitrea diſſolutioni et ſoli frugiferi generationi longe maxime reſiſiunt, Nigri eorum tractus a montibus vulcanicis horribili ſterilitate in imum deſcendunt, et vix maſſarum ſcabrarum rimae, muſcorum radicibus aquam neceſlariam praebent, S4 00. Claſſ; ſecundae Calcarium compactum tribuere liceat ,. ſaxis adnumerandum, quae in telluris cruſia ſolida maxime ſunt ex- tenſa, Quoad partes ſüubliantiales principales, aqua atmoſphaerica et aere non aſflicitur; ſed quum 1llius partes cohaeſionem mino- rem habeant et maiori gradu ſ[egregatae elle ſoleant, viribus mechanicis facilius diſſolui et deteri poſlunt, quam illae ſaxorum in prima claſſe collocatorum. In regionibus, quibus fundamen- tum elt calcarium, terrae ſolutae primariae, ſlirata exigua et mul- tis fragmentis repleta ſunt. Quum terra e calcarii deltruciione orta, multas partes calcarias contineat, nec vegetationi in genere, il 59 IO FRTDZ LOD HAUSMANN nec plantarum arte colendarum maximo numero fanere poteſt. Solum hoc modo ortum, nimis eſt feruens, aridum et lapidoſumsz quo explicari poteſt, regiones in quibus ſaxa calcaria pura domi- nantur, laepe ſteriles elle. Alia autem eſt ratio, vbi ſaxa calca- ria partes argilloſas contineant, qua coniunctione ſolum valde fertile eflici potelt; aut 6 cum calcarii puri malſſis, alia ſaxa al- ternent, quae maiorem in ſoli frugiferi generationem vim habent. Aquae, acidum carbonicum continentes,(i per ſaxa calcaria fluant, partes quasdam ex illis ſoluunt, et aliis locis deponunt; quo calcaril deltructio et terrae ſolutae formatio paullalum acce- lerari poſlunt. H:| 20. Claſſi tertiae ſubiiciamus Cretam et Gypfumz; quae, quoad deliructionem chemicam, vt calcarius compactus ſeſe habent; eorum autem partibus cohaefio multo minor elt; eſſectibus me- chanicis maiori gradu diſſoluuntur. Aqua quasdam e Gypſo par- uculas ſoluit, quod eius deſiructionem iuuat, Solum ex[axis Ulis ortum, quoad ipdolem principalem terrae, ex calcario com pacto generatae, ſimile eſt, quo fertilitatis defectus explicari poteſt, qui e. g. in Germaniae ſeptemtrionalis tractibus gypſaceis quibusdam, et in Francogallige regionibus cretaceis obſeruatur, Vertilitas, quae locis quibusdam, vbi Creta ſoli eli fundamen- tum, e. g. in Rugiae et Moenige inſulis conſpicitur, tam ſiratis argilloſis et margacels, cum Creta alternantibus, quam atmoſ- phaerae humiditati maiori, qua ſoli frugiferi liccitas et calor diminuuntur, elt adſcribenda, G: 0:15 In Claſſe quarta[axa guaedam collocemus, e partibus hete- rogeneis intime compolita, et quoad adſpectum, compacta, quo rum fruſtia ſegregata diſcedunt, quamgquam deſtructioni mecha- nicae reſiſiuntz; quae autem paullatim chemice ſecernuntur, eo- que terram ſolutam, compolitam, fertilem eſliciunt; quam ad -.- - DIET 2 20000 eminem emameeemmmunnin n= ene JS El err DE REI AGRARIAE ET SALTUARIAE FUNDAMENTO GEOLOGSICO, 59 dlaſſem Baſaltes ſaxaque quaedam proxime illi cognata[ſunt referenda. Su 22. Claſſi quintae[axa compolita adſcribamus, quibus textura aut oryſtallino-granulata aut ſchilioſa elt. Partium heterogenearum ad baelfio in his minor eli quam earum cohaefio; deliructione Igitur in partes paruas diſſoluuntur, quo terrae ſolutae generationi yalde fauetur, Feidſpathum illis in ſaxis contentum, ob diſſolutionem chemicam, quam facile ſentit, maximo eſi effectu, non ſolum quoad quantitatem, ſed etiam fertilitatem terrae ſolutae. WQuar- tzum contra, ficut Mica et Dornblenda, diſfolutioni chemicae din reliſtunt; attamen eo vtiles ſunt, guod ſolum argillofum ex Feldſpatho ortum, illis miſcetur et laxatur. Granites ac Greiſſuuin omnium[axorum cryfiallinorum ter- ram altilhmam et fertilifimam praebent, quae ſubſiantiis di- verlis apte eli compolita, cui aggregatio eſt ſatis laxa, et qua rum partes humiditatem neceſlariam conſeruant. Solum ex Gra. nite ortum ibi tantum vyegetationi minus fauet, vbi ſaxum hoc Quart2.0 valde abundat, nec non vbi aqua ſuperlua decurrere non potelt eoque paludes generantur, quae non vnili vegetabilia minus utilia alere poſlunt; cuius conditionis exempla Hercynia offert. His locis Turfa facile oritur, quae quidem magnam vtilita» tem praebere, ſed tamen ſyluarum cultarum fructum, aequare non poteſt. Grarnitae quoad loli frugiferi generationem, Syenites, Horn- blenda valde abundans, elt poſiponendus; vlitimumque hac in dlaſlſe locum tenet, Saxum viride, delſiructioni tam mechanicae quam chemicae maxime reliltens. Saxorum cryſtallino- ſchiſtoſo- rum ſerie, Gneiſſo, Schiſtus micaceus eli proximus;[ed ob Feldlpa- hi defectum, terram minus fertilem pracbet. 0. 12:2: In Claſſe ſexta ſaxa ſchiſioſa, vel ſimplicia, vel intime com- poſita locum habere poſlunt, quae[ecretionem chemicam non H 2 . 60 10.“ FRID.; LODZ HAUSMANN facile ſentiunt, primo ad filluras naturales facile diſcedunt, atque tunc in maſſam terream, cum aqua pultem formantem, mecha- nice diſſoluuntur; quae conditiones inprimis obſeruantur in Scliſto argillaceo, qui in terrae frugiferae formatione, magno eli momento et terram argilloſam eſlicere ſolet. OE 1.200 In Claſſe ſeptima[axa conglutinata ponamus, quorum par- tes quidem ſecretionem chemicam vel nullam, vel exiguam ſen- vunt, virnibus autem mechanicis facile ſeparantur eoque in maſ- fam rudoſam, arenoſam aut terream tranſeunt; quam ad claſſem ſaxum griſeum( Grauwacke), faxum rubrum(Rothes Tod- Lie- gendes) praecipueque arenarüi dinuerli pertinent, Quibus ſaxis magna elt varietas quoad eorum deliructio- nem faciliorem aut dilliciliorem; nec non quoad terrae ex illis natae indolem; quae conditiones a caementi natura eiusque rela- tione ad partes caemenialtas, praecipue pendent. Saxorum illo- rum deſtructio eo facilius ellici ſolet, quo maior quantitas eſt caementi et quo minus id intime cum reliquis partibus eſt con. iunctum;- quo magis faxa conglutinata a natura cryſtallina diſ- cedunt; qua de cauſſa e. SY. faxum griſeum minus facile in ter- ram frugiferam transmutatur, quam arenaril varielates vulgares,. Saxi griſei decompolitione, terra ſoluta atque fertilis, par- ticulas quartzoſas argilloſasque combinatione apta continens, formari ſolet;z contra ſaxi rubri deliructione, ſolum particulis ferroſo- argillolis abundans eoque tenax fuügidumque ſaepe naſci- tur; vt in regionibus compluribus, in Hercyniae radice ſyluaque Thuripgica, obſeruart licet. Arenariorum deſtructione ſolum valde diuerſum ellicitur. Arenarius variegatus( bunter Sandſiein), caemento margaceo ec. NUN raro terram[atis fertilem praebetz contra arenarius ſaxiferus( Quaderſandſiein) terram arenoſam, ari- dam[ſaepius oſfeitz quo perlualam Ubi'habebis 6 e, g. ſolum 340 anima BIER IE AIIEGEET DE REI AGRARIAE ET SALTUARIAE FUNDAMENTO GEOLOGICO. 61 Viſurgis Fuldaeque regionibus, arenarium variegatum tegens, terrae in Blankenburgi et Weliphaliae regionibus compluribusy, arenarii ſaxiferi decompoſitione generatae, comparare velis. OÖ 25. In Claſſe octaua denique ſaxa vel fimplicia, vel intime com- poſita collocemus, quibus natura elt tam ſoluta, aut quorum partes ita ſunt ſegregatae, vt facillime in maſſam terream diſce- dant; pro parte etlam aqua mechanice diſſoluantur; quam ad daſſem margae varietates dinerlae, argilla fctiſtoſa, tofus baſal- tinus atque vulcanicus pertinent, Quae ſaxa, quorum complura valde ſunt extenſa, in ſoli frugifer1 formatione magno ſunt eſſectu; quamquam ſolo ex illis generato, quoad illorum naturam diner ſam, indoles yalde dinerla elt. Argilla ſchilioſa terram argillo- ſam praebet. In terra e margae deſiructione formata, argilla ea- dem relatione diminuitur, qua in marga a partibus calcariis aut arenolis ſuperatur. Tofo baſaltino atque vulcanico, ſolum mix- tum et valde fertile generari ſolet. H 0206: In ſoli, ſaxorum deſiructione proxime formati, diverſitatem magnam, relationes valde variae in laxorum ſiratilicatione et col Jocatione politae, magnopere inffuunt. Varietas illa non tanta elle poſſet, hi laxa divuerſa antiquiora et recentiora, ſiratis hori, „ontalibus, certo ordine inuenirentur; qua ratione liratorum cortex„extremus, vno: eodemque ſaxo, extenfionibus maximis conſiſieret. Quum contra ſaxorum diverſorum Kfrata, formis di- menfſßionibusque diſparibus, ratione maxime varia, inclznati0nis angulis diverſiſßmis ita reperiantur vt, 6 quidem ordinem deter- minatum in eorum formationis ſuccellione animaduertas, ſaxa qiuerſiiſima, altitudinibus variis, ſvperficiem tangant; intelligitur, elici poſle, vt ſolum, ſaxorum deſtiructione proxime generatum, locis non valde remotis, qualitatibus divierſis reperiatur. De nA<<< an FO. FRID..„LI.D.„BH AUSMANN modo quo liratorum collocatio ſitusque in ſolum inſluant, eui- ..< Ei Bp JE Kk- S...„ denter ubi perſuadebis,[i regiones, in quibus vnum quoddam ſaxum ſtratis horizontalibus ſolo. ſubiacet, cum aliis conferas, in quibus ſolum frugiferum ſtrata varia, verſus horizontem plus minusue 1inclinata, pro fundamento habet, 1ilis regionibus ter» rae qualitates non valde variare ſolent; contra in his, gqualitati- bus dinerſiſlmis[ſaepe inueniuntur. Soli diverſitas magna, in SALE) Germania, nec non in Anglia conſpicua, partim AUEN OE Plicari potelt, quod his in terris ſiratorum natura'NAtusgque yni- verſe valde variant; contra ſoli frugiferi conditio aequalis, quae e.&. in Ruſliae auſtralis magna parte obſeruatur, calcarii ſtratig ſolo voique eadem ratione ſübiacentibus, ſine dubio eſlicitur, In Sollingüt montibus noſltris, quibus nullum fere ſaxum, Praeter arenarium variegatum occurrit, ſoli variatio exigua invenitur; quanta contra fundi varietas in montibus, T.einae ſlumen e re- g100e nolſira vsque in Calenbergiae Piouinciam comitantibus, nec 10n in Calenbergiae et Hildeſiae Prouincis, in quibug, ficut in Illis regionibus, calcarius cum arenarii margaeque(tratis ya» 110 modo alternat! 5.1971 In ſoli qualitates ftratorum mäſſae Principalis natura, prae cipuam vim habere folet. In terra cui arcnarins ſubijacet, ſaxi Huius conditio fimili modo agnoſci poteſt, vt in ſolo, cuius fun- damentum marga elt, natura eius conſpicitur, Huius autem re- gulae exceptiones interdum occurrunt, ibi nempe, vbi[axi de« fiructioni valde reſiſientis maſſa principalis, firata quaedam con- tinet, quae facile in terram diſſoluuntur. Quo modo calcarius chonchiferus( Muſchelkaltſtein) 1r0lier ſe habet, cuius NEN12.20204 terra argilloſla non raro ſunt tecta, quae non Üratorum Principa« Jium decompolitione, ſed argillae ſchifioſae margaeque argilloſae, cum diratis principalibus alternantis, deliructione generata elt, DE REI AGRARIAE ET SALTUARIAE FUNDAMENTO GEOLOTICO.& Gs GO. 1087 Hucusque ſolum primarium, locis, quibus occurrit, e[axis illi ſubiacentibus natum, confſiderauimus. Nunc autem relationesg etiam contemplaturi ſumus, quae inter terrae corticem firmum terramque ſolutam translatam intereſt, Saxorum quidem natura in ſolum ſecundarium, a generatio1i8 locis, virium motriciunz ope plus minusue auectum, et forma compoſlitioneque diuerſa de- Politum, non niſi remotius infſlait. Attamen materiam ab illis etlam praebitam eſſe, nec non illorum effectum in ſoli tranglati formatione diſiributioneque dinerſa,[ſaepe facile atque accurate doceri poteſt. Quarum relationum disguilitio magnt momenti eli, quod agricultura in fundo ſecundario praecipue ſedem habet. Soli translati varietates Inprimis dependent; 1. a materiae, lſaxis ſluppeditatae natura diuerſaz 2. a virium motricium qualitate atque eſſectuz 3. a commutationibus, quas ſolum ſ[ſecundarium poſt eius formationem paſlum elt. S. 29. Materiarum ſolum ſecundarium componentium origo, ſupra expoſita elt. Ex earum diflerentia facile explicari potelt, cur[o- Jum, ſaxorum cryſftiallinorum Primariorum rudere generatum, qualitates alias habeat quam terra, quae materiam ſuam arenarii, aut margae ſiratis debet; cur ſolum, ab Hercyniae torrentibus in planitiebus, quae montibus adiacent, formatum, alia fit con- ditione, quam quod a Viſurgis Numine translatum ſit atque de poſlitum z; cur terra in planiiie Longobardica naturam habeat longe aliam, quam quae in Viliulae valli reperitur, GG 20. Vires principales, quae eiliciunt vt terra transferatur, ſunt: 1, maſlarum ſolutarum grauitasz; in 64 10- FRIDV-LUD. SWAUSMANN 2. glactesz 3. aqua. Maſſarum ſolutarum grauitas ad eas euehendas inprimis ſaepe valet. Huius enim ope in regionibus montuolis ruderum coni(Schuttkegel) ingentes, in montium rupiumque radicibus et decliuitatibus, verſus vallium fundos, ſenlim ſenlimque la bustur. Quod phaenomenog vix vyIlis locis clarius oblervarl licet, quam in alpium vallibus, in quibus interdum montes, ru- deribus plane compoliti et arboribus, fruticibus, aut pratis ve- ſüu, conſpiciuntur, quorum maſſae, aquae percolantis ope ſolu-» tae, in planis Iinclinatis, paullatim demouentur. O2 Glacies viribus, quibus nihil reſiſiere valet, lapidum rude- rumque transportationem eſlicitz quod non alibi magis conlpi- cuum eſt, quam in montibus glacialibus(Glätſcher), quibus commotis, lapidum ruderumque valla alta orini ſolent. In mon- tium nolſirorum torrentibus tempore hiemali etiam obſeruari po» telt, lapides magnos glaciei ope transferri, Ingentes lapidum maſſae, per Germaniae ſeptemtrionalis planities Daniaeqne inſu- las ſparlſae, nec raro agriculturae valde noxiae, de quarum ori- gine in ſeptemtrione dubitari non potelt, a Finlandia, Suecia et Noruegia, vi forte eadem, in regiones 1illas deuectae ſunt, id- que 118 temporibus, quibus Germaniae ſeptemtrionalis planities, cum caeteris regionibus planis, ad mare balticum(Bitis, fuctibus adhuc erant ſubmerkſae, 9. 32. In ſoli ſecundarit formatione, aquae maxima vis eſſe ſolet. Cuius ope non lo!um maſſae ingentes ad diliantias maximas 1iransportantur, ſed ſimul eſlicitur, vt partes conterantur, atque permiſceantur. Quibus operationibus tam terrarum diuerſarum termina- Ra AN PEI SCHREIE SENEN SEN Dad DE REI AGRARIAE ET SALTUVARIAE FUNDAMENTO GEOLOGICO. 65 terminationes variae ad dimenſiones horizontales, quam earum lirata diuerſa alternantia, ad dimenſionem verticalem, ſunt ad- tribuendae. Aqua in ſolo ſecundario formando variam habet vim, non ſolum ad alvei eius inclinationem diverſam, in motum velocio- rem aut tardiorem praecipue agentem; ad malſam eius maiorem aut minorem atque reſiſtentiam diuerſam, hic illic obuiam; ſed etiam quoad corporum auectorum formam, magnitudinem, gra vitatemque diuerlam; qua de cauſſa in ſoli ſecundarii formatione, wodo permagno, phaenomena limilia yt modo exiguo, in opera- tlonibus ad mineras frangendas et lauandas vtilibus, occurrunt. Simili ratione vt his in laboribus particulae maiores ſubſidunt, ſubtiliores autem propelluntur, e quibus minerarum vparticulae grauiores prius quam leuiores deponuntur;'in planitiebus, monti alicuit adiacentibus, et humo transportata tectis, proxime, Jlapi- des ruderaque, tunvc terra, argilla arenaque mixta, denique. lo- cis remotioribus, arena purior, cum argillae Kratis, conſpici ſolent, 9. 33- Solum ſecundarium aqua generatum, quoad effectus eius mo- dum diuerſum, formas varias induit, quarum quatuor claſſes prin- cipales diltingui poſlunt. 1. Yallium folun, aquae pluuialis niualisgque vi ablutum, pro parte etlam riunlis,€ montium decliuitatibus partes[ſolutag in profundum deducentibus, ortum. wCuius ſoli natura, Origl- nem eius propinquam clare probare ſolet. In vallis fundo altr- tudo eius vniverſe maxima elt; quae verſus montium declinita- tes paullatim diminuitur. Formae externae eius irregulari,(ira- torum diuerſorum enormitas adaequata eſſe ſolet. Concauitatem ſaepe oltendunt, ita, vt in ſectionibus tranguerſalibus ſiratorum diverſorum ſuperßcies, lineas plus minusgue curuatas praebeant. j| u nuzumaein ten minen en EAT IIIS, 56 IO. FRID. LUD: HAUSMANN 2. Solum fluutatile 1. e. in fuuiorum alueis; fuminum maio- rum vi perpetua prouehente atque abluente productum, Quam ad claſllem Pertinet: a. fſolum, lapides rotundatos maiores aut minores conti- nens, in montium vicinitate torrentium vi eſfectum; b. terra, in Nuuiorum alueis, locis a montibus remotiori- bus depoſita, Cui ſolo in longitudinem extenſio magna, in Jatitudinem, fi cum hac compares, parua eli, Superſicies eins plana eſſe[ſo- let; rarius conuexa, ita yt altitudo eius maior ad lineam me- diam Ait; quae ratio e. g. in ſolo a Nilo depolito, in ſolo in Al« pium Apenninorumque radicibus meridionalibus a fluniis for- mato, Oobſeruari potelt, Strata diuerſa nec enormitatem tam mag nam vt in conuallium ſolo; nec ordinem tam accuratum, vt in ſolo lacufiri, habent, Soli qualitates tam quoad extenſionem- longitudinalem, quam latitudinem ſaepe variant, 3. Solum lacuſire, cuius maſſae, aquae tranquillae infuſae, hac depoſitae ſunt. Quam ad claſſem fundi vallium[unt'refe- rendi, quae olim lacus vel ſeparati, vel fuminibus iuncti fue- runt, Cuius foli dimenſfiones horizontales ſaepe plus minugue aequales ſunt, Interdum quidem latitudo a longitudine ſupera= tur; attamen non eodem gradu vt in terra, fuuiorum alueis de» Ppolita, Soli ſuperkicies plana eſſe ſolet; Nmilique ratione ſirata di« verſa alternant, 4. Solum marinum, 1. e. maris antiqui fundus. Extenliones tam horizontales quam verticales habet maximas. Superſicies eius plus minugue vndulata, rarius omnino plana ef. Mallae eins et admodum ſunt altae, et compolitione valde vniformes, Strata guidem diuerla et alternantia etiam occurrunt, quibus formae at que dimenliones plus minugue irregulares elle ſolent; quaequs non raro ynhdulata conſpiciuntur, IB 34 Tengen eb IDI an eä Ln mern DE REI AGRARIAE ET SALTUARIAE FUNDAMENTO GEOLOGICO. 67 1710 G+ 134 Je“«: Solum poſt generationem, vario modo viribus naturalibus j commutatur. Atmoſphaera perpetuo id moderatur; fRumina, vil fuctus ventigue in ſuperficiem hic atque illio agunt et ſoli for- mam externam nouant, Aqua partes in ea ſolutas, in ſolum du- 1071 cit. Terrae partes ſubliantiales dinerſae inuicem chemice agunt, quo modo in illis decompolitiones mixtionesque nouae eliciun- em, tur; quae commutatio chemica, praecipue etiam vegetabilium lo- actione, nec non corporibus, e regno vegetabili animalique ori- U6« ginem ducentibus, cum ſoli partibus iunctis, augetur. Als for| Y: 3.5| 190. Ex omnibus hucusque de relatione inter maſlas, quibus tel- “in Juris cruſfta ſolida conliltit et terram ſolutam expolitis,[atis . patere videtur, illas in huius formationem et indolem eoque in vegetabilia perfectiora maxime influere; et quamquam his iplis ſ vegetabilibus terrae fertilitas magnopere augetur, tamen ſaxoruni Ä. deliructione ac diſſolutione primum illorum vigoris fundamen= efe*.:: N tum elſe politum. Quod fi verum elt, telluris crulftae ſolidae con- fütutio vim multo ampliorem ſane habet. Plantarum enin:. magnae grauiſſimaeque parti habitationem praeparans, etiam in Ie animalium inde nutrimenta capientium vitam maxime influitz . quibus rebus ſimul vitae hominum negotiorumque rationes Con 8: ſuituuntur Fortunatae terrae, quibus fſaxorum dotes, fſolum ad plantarum vtilium[ſulientationem nutritionemque ſatis altum, nes bene ſitum et apte mixtum, nec non ad vegetabilium variorum us culturam ſatis variegatum praebent, Salue Germania, magna Pa 3er rens frugum, magna virum! Becte enim laudem, Italiae a rata Virgilio olim tributam*), in patriam tellurem transferre licet, ale Er Germania quidem noſira nec Oleam, nec Citrum pollideat, qus 6 *) Georgicorum Lib, IL v, 173. et ſ, I 2 68 10.FRID, LUD. HAUSM. DE REI AGR. ET SALT, FUND. GEOLOG, ſimul tamen abſunt peliferae Pontinae palades et Veſunii ca- minus perniciolus. Maxima varietas telluris crultae ſolidae maſ- ſarum, tam quoad configurationem externam, quam quoad par- tum coniunctionem ſane maior, quam in vlla alia orbis terra- rum parte nota, maximam praebet ſoli frugiferi conditionum yarietatem, ita vt diverſorum climatum et terrarum diſparata rum producta, mul generari poſſint, Hic regiones cliuoſae et planae, terrae maxime variegatae altis ſtratis tectae, frumentorum et herbarum pabularium omnes fere[ſpecies et excellentillimas quercus et fagos, imul cum magna aliarum arborum frondoſa- rum coplam nutriunt, Hic valles calidae vitem optimam, hic montium iuga prata foecunda et altas abietes pinosque feruntz et ipſae planities fabuloſae plantarum vtilium varietatem augent, qguum Lrica, apibus amata, Polygonum fagopyrum, Pinus ſyl- veltris et Betula alba, bene in illis proueniant. Quam eximiam naturae varietatem in rei ruſticae et ſaltuariae Germaniae condi- tiones maxime influere necelle eſt, vix vlIla alia telluris FegIONe maiori varlatione conſpiciendam. Cuius rei quoad hominum yvi tam, culturam atque felicitatem tam eſticacis, in caullis Fremotio» ribus, telluris crultae ſolidae conditio, ſane elt grauiſſima, — —— — — ————— — ꝗ ͦ— D 7 PiC danes, —— Chart —— —-——ᷓ 8 — 5 — 0 9 — 65) — O — Colour&