DE
SCHOLIS ET ACADEMIIS
CVM COTE COMPARANDIS,
PAROEMILAE HASSIACAE. Gieſſen iſt ein Schleiffſtein/
GIESSA COS EST,
IN MEDIVM PROLATA
A CHRISTOPH. FRIDERICO AYRMANNO,
PRoOr. HISrok, Er PHILOʒS. PRIMARIO, h. t. DECANO FACvLT. PHILOS. Er BTPLIOTHeCARIO AcAp.
GIESSKA E,
TYPlIS E. H. LAMMERS, ACAD. TIPOGk. ANNO à pec xuIr.

0):(o
Eeeesre e e ee
PRAEEFATTVVCVIA.
em in Gieſſenſe Padagogio, quod cum cademia ex prima inſli⸗
tutione coniundtum eſi, ie 27. Martii anano 1742. Adctus exem- tioni? publicæ celebraretur, quo ſex non ineruditi adoléſcente⸗- ex Scho- la dimittendi,& in Academicorum ciuiumnumerum recipiendi erant, ego vero illo tempore Decanatus Pbiloſophici munere fungerer;, Ba- gLenda mibi Hac occaßiome fuit oratiuncula, quam, publice pronuntia- tam, nune quoque rogatu nonnullorum publice legendam proponere volui. Daroemias ante me in bac Arademia gubslicis ſcripti- illu- Hrarunt Hettius& Weberus, at quanti viri? in quikbus& Haſſia- ca,& ſatis lepida nonnulla occurrunt. Præaſens autem Paroemia ut recen/ eſi, nuperque inuenta, fir eo facilior certiorque erat eins in- tenpretatio. Quam ut᷑ æqui bonique B. Ledlor conſulat, citraque allius iniuriam à me in medium prolatam eſſo ſibi perſuadeat, rogo.
44R4VR4ö4ö4V4M4ö—4ö—öM—Rö—öM—ö—VöV—Mö̃eennn
der 6
644.
ZTXOR-

——
. c H ———,—
ETORDITVM. Oni⸗ in Statutorum huius Academiæ Titulo 77. cau-
——
tum legimus, ad Academiam bene conſtituendam inpri- mis opus eſſe, ut inferiorum etiam& triuialium Schola- rum, præcipue autem Pædagogiorum, in quibus a ſtudioſa iuuentute optimarum artium fundamenta iaciantur, accura- ta habeatur ratio, ne iſtis neglectis, cum ipſa Academia poſt- modum male agatur. In Schola autem recte conſtituenda duo potiſſimum eſſe attendenda, quibus niti eiusdem funda- menta debeant, doctrinam primum, quæ animum informet, deinde diſciplinam, quæ mores regat: quæ quidem ita ſint in- ter ſe coniuncta, ut alterum ſine altero eſſe nec poſſit, nec de- beat. Vtrumque vero etiam,& doctrina,& diſciplina, præ- cipuum illud eſt, ad quod in formanda& gubernanda iuuen- cute Academica reſpiciendum eſſe, eadem Statuta paſſim præ- cipiunt& inculcant. Quem in finem uniuerſis ac ſingulis quarumlibet Facultatum ſtudioſis iniungunt, ut in Academia quoque cum liberalibus artibus, quarum in Schola funda- menta iacta ſunt, tum Philoſophiæ, ſedulam nauent operam; ne illotis quod aiunt manibus ad ſacratiores accedant Muſas, & quod, experientia magiſtra, didiciſſe fideliter artes Emollit mores, nec ſinit eſſe feros. Vnde in eorundem Statutorum Titulo 53. cunctis in Facul- tate Philoſophica Profefforibus commendatum eſt officium Cenſuræ, ſingulis ſemeſtribus in ſtudioſos iuuenes exercendæ, qua in ſtudia, mores& conuerſationem eorum inquirerent, & unicuique pro ratione profectuum lectiones audiendas af- ſignarent. Nominatim vero ipſis demandatum eſt, ut Noui- tiorum e Pædagogio nuper exemtorum, aut ex triuialibus Scho- lis ad Academiam venientium, inprimis curam habeant. At⸗ que hanc ipſam ob rationem iidem Profeſſores Facultatis Phi- loſophica ſingulis item ſemeſtribus Pædagogicorum& exami- 9(2 nibus
2

G) 4 0 838 8 ——ᷣ—
nibus& exemtionibus intereſſe ac præeſſe quodammodo con- ſueuerunt, partim ut de profectibus eorum eo certius con- ſtet, partim ut notitiam accuratiorem nouiter exemtorum, quorum cura ipſis ſingulariter commiſſa erat, habeant. Ta- metſi vero utiliſſimum Cenſuræ inſtitutum iam pridem in de- ſuetudinem fere abierit, nec in ceteris hodie cuncta ad rigo- rem Statutorum exigantur, viſum tamen eſt Kectori Acade- miæ Magnifico, itemque Pædagogiarchæ meritiſſimo, Do- mino D. Bennero, Profeſſori Theologo celeberrimo, finito his diebus Pædagogicorum examine, hodierno die publicam quorundam ex eorum numero exemtionem celebrare„quam more conſueto ego Decanus hoc tempore Facultatis Philo- ſophicæ moderarer.
ARGVM E NZTI PERZTRACZTA270.
Qua occaſione cum mihi præfandum ſit aliquid, paucis verbis declarabo, Scholas& Academias, ut ſicuti prædictum eſt recte ſe habeant, cotis ſimiles eſſe debere. Cuncti enim homines ab exortu primo& infantia rudes ſunt, informes& hebetes, opeque diſciplinæ ac doctrinæ, ceu cote quadam, indies magis magisque erudiri, elaborari, perpoliri, acui, ac denique longo uſu& exercitatione perfici debent, ut quili- bet deinde in ordine debito ad finem propoſitum munere ſuo recte decenterque perfungatur. 4
Cotem quippe ex uſu veterum Soriptorum Latinorum ap- pellamus genus quoddam lapidis, durioris compactiorisque ſubſtantiæ,(quales fere cautes ſeu cotes, unde& cotis no- men manauit, eſſe ſolent,) quod conuenienti ratione forma- tum& præparatum, acuendo& poliendo ferro fimiliue ma- teriæ adhiberi poteſt. Ac primus quidem& præcipuus cotis uſus in acuendo conſiſtit, de quo nemo facile dubitauerit. Ad poliendum vero quamuis& lima,& pumex, aliaque
huius

O) 7(08
——— huius generis ſint adhibita, legimus tamen& cote cum maxi- me quid politum ſeu depolitum, qua phraſi uſus eſt Plinius lib. 36. Polita autem, ſecundum Nonium, omnia exeulta& ad nitorem deducta vocari conſueuere. Sed nec tertius co- tis uſus ſiléndus eſt, tametſi certæ tantum cotis ſpeciei con- veniens, qui in probando, explorando& diſtinguendo auro, alioue metallo pretioſiori conſiſtit. Quem triplicem uſum alioqui lingua Germanica tribus peculiaribus nominibus deſi- gnat des Wetz⸗Schleiff⸗und Probier⸗Steins. Imo& Lati- ni veteres cotes tertii uſus proprie coticulas vocabulo diminu- tiuo appellarunt, quoniam huiusmodi lapides fere modici fuerunt, ut expreſſe teſtatur Plinius lib. 33. Vbi& illud rela- tum legimus, coticulas, quæ poſtea paſſim repertæ ſint, o- lim petitas fuiſſe ex Tmolo monte Lydiæ, unde cognomen Lapidis Lydii petitum, qui& Heracléus ſeu Heraclius dictus ſit, non quidem ab Hercule, ſed Lydiæ item urbe Heracléa, quod pridem rectiſſime obſeruauit magnus ille Eraſmus in Adagiis. Græci alioquin hoc genus lapiclis vocarunt Baxuν ab explorando, examinando, probando, quod aæarten dicere conſueuere, ficut& Latini eandem fere ob rationem indicem appellarunt. At cotem, cuius in acuendo inpri- mis conſiſtit uſus, Græci peculiari vocabulo nominarunt Aεν, unde verbum Aeda deſcendit, idem valens ac Latinum acuo, quod etiam procul dubio ex iſto Græco verbo origi- nem, ſeu porius deprauationem traxit.
Sed nec aliena eſt a conſuetudine probatorum Aucto- rum veterum rerum variarum cum cote, triplicis quem dixi uſus, çomparatio. Sane ad inſtitutionem, acuendumque in- genium& iudicium manifeſte transtulit Horatius. Regulas enim accuratiores artis poëticæ traditurus„ ipſe alioqui non xque excellens in quocunque carminis genere,
Fungar, ait, vice cotis, acutum Reddere quaæ ferrum valet, exſors ipſa ſecandi. 4 ℳ3 Porro

Porro vir doctifſimus Gilbertus Cognatus Prouerbium Ta„, Suanνευναια d eſt Cotem eſſe, de eo explicat, quod diſcipli- nam contineat, nec in ſegnitiem prolabi ſinat, ut Carthagi- nem Naſica Cotem Romanæ iuuentutis appellarit. Quorſum rtinet admodum elegans Flori locus lib. II. c. 3. ubi refert, peracto bello Punico ſecundo, poſt pacem breuiſſimi tem- poris, Ligures, Inſubres,& Illyrios Romanos rurſus laceſſiuiſſe, deo quodam aſſicue incitante, ne rubiginem ac ſitum ſcilicet arma ſentirent. Denique, ait, utrique(Ligures& Inſubres) cotidiani& quaſi domeſtici hoſtes tirocinia militum imbue- bant, nec aliter utraque gente, quam quaſi cote quadam, populus Komanus ferrum ſuæ acuebat virtutis. Denique de cotis ſeu coticulæ, quatenus indicem ſeu lapidem Lydium denotat, pulchra ad res varias translatione conferri poterit Erafmus loco allegato. Quorſum pertinet arguta Chilonis apud Diogenem Laertium ſententia: ut in coticulis aurum exploretur, ſic in auro proborum pariter& improborum ingenium deprehendi. Quod ſuauiſſime ſic redaidit Anti- phanes apud Stobæum: TIATJos 3à SAarcs is ,drs lelrar,
ut ſenſus ſit, Opes diuitiasque coticulam eſſe humanæ indo- lis& ingenii.
Quis vereatur ĩam cum Cote Scholas& Academias com- parare? Cotibus enim fimiles ſunt cum ratione diſcentium, tum ratione docentium, eorumque qui ad docendi in iisdem munus adſpirant. Ac ratione diſcentium quidem cotis in. ſtar habet primo inſtitutio& doctrina, quibus eorum animi & ingenia indies magis magisque acuuntur& poliuntur; de- inde& diſciplina, quæ vitam& mores apte decenterque com- ponit& format, virtutis ſtudium acuit& intendit, vitiorum- que ſordes& deformitates depolit detrahitque. Sed& tertio vel maxime coticula ſeu lapis Lydius ipſis applicandus eſt,
profectusque eorum in do&rina& moribus ſubinde explo- — randi,
——

(7(8
randi, tentandi, examinandi, variaque ratione ſic proficien- tes in utroque exercendi, donee ſufficientem eonſecuti habi- tum, proprio deeinceps Marte ad maturitatem plenam,& fructum ex vita Scholaſtica& Academica prouenturum, con- tendere queant. Quem in finem quoque variæ inuentæ&
inſtitute funt tentationes, probationes, examina, ſeriptio-
nes, orationes, diſſertationes,& ſimilia ſpecimina ac docu- menta. Quorſum& pertinebant olim ritus cenſuræ, depo- ſütionis, penaliſmi, ut per aduerſorum patientiam, deiectio- nemque animi& pudorem, mature iuuenes ad ſecundas res moderarius perferendas præpararentur. Docentes vero etiam in Scholis& Academiis cotem hic inueniunt, qua ingenium& mores exacuere& perpolire, probatamque longo uſu experientiam conſequi valeant. Ve- riſſimum enim eſt, quod vulgo dieitur, nos docendo diſeere. Quamuis poſtremo iiscem, cotis pariter vice fungentibus, idem quod coti accidat, ut aliis inſeruiendo ipſi conſuman- tur. Illud vero præclarum prorſus eſt, quod in publico in- primis conſtituti docendi munere, mille hic occaſiones ha- beant, quaſi in coticula& lapide Lydio, aurum doctrinæ virtutisque ſuæ probandi, indicandi& in omnium conſpe- ctum proferendi. E contrario cauere debet ſedulo quilibet Baranses adhuc, id eſt, nondum ſatis exercitus& probatus, ne idem lapis pro auro plumbum, pro obryzo ſeoreas& ſordes prodat; dum in medio quaſi undique imminentium ipfi cotium, ſeu cautium potius integrarum conſtitutus, vel leui eontactu attrituque detegi ac proſtitui poteſt, dignus qui ſie propriam ultro quaſi propalando turpitudinem, cum Batto apud Ouidium, in indicem ſeu cotem veram transmu- tetur. O felices denique illos, de quibus, horrida& dura eotium cautiumque huius generis expertis, vere dici queat, quod vexatio intellectum dederit,& quod poſtremo viam per aſpera ad aſtra inuenerint. Quorſum inprimis ſpectaſſe opinor

*————
opinor ſummum dum viueret Bielefeldium, ſingulare olim huius Academiæ ornamentum, virumque per varios vitæ caſus, multaque rerum diſerimina exercitatiſſimum, quandoquidem fæpiuscule, ſic ut ridendo dicere verum velle videretur, pro- nuntiantem audiuimus: Gieſſam eſſe cotem, Gieſſen ſey ein Schleiffſtein. Quæ vox neſcio quamobrem tam auidis o- mniumauribus excepta eſt, altaque mente repoſta manſit, ut Prouerbii nunc vice paſſim in Haſſia uſurpetur. Sed ma⸗ num de tabula!
Co NCLVSITO.
Conuerto nunc orationem meam ad adoleſcentes aliquot, ſolennl rltu per me ex illuſtri hoc Pædagogio manumittendos quaſi,& in liber- tatem academicam vindicandos. Quos inter primo loco euoco te, N. N. te item N. N.&c. Satis diu eſt, adoleſcentes optimi, quod in MMluſtri hoc Pædagogio culturæ animi ingeniique patientem, ut cum Horario loquar, aurem commodauiſtis. Satis diu hic cotem doctrinæ &c diſciplinæ paſſi eſtis. Satis diu in umbra Scholæ delituiſtis, pallioque nxuos, ætatis vel educationis vitio adhuc vobis forte inhærentes, aue prauortum conſortio contractos obtexiſtis. Prodeundum nunc vobis eſt in publicam totius Academiæ lucem, deponendum pallium, gladiusque libertatis academicæ inſigne accingendus. Hic dies aliam vitam, alios mores poſtulat. Sed nolite tam ſubita rerum commutatione efferri ani- mo, quin porius cogitate primo, quantillum illud ſit, quod adhuc didi- ceritis,&e quantum e contrario ſit, quod neſciatis, deinde perpendite quæſo, quam longe abſitis ab illa moris ingeniique elegantia, quæ noſtro ſeculo ab hominibus eruditis vel maxime exigitur,& ſine qua exquiſitiſſima alioqui doctrina contemtui ſæpe habetur& ludibrio. Vltro igitur vos ſubmitrite diſciplinæ academicæ, animumque porro magis magisque o-
timarum artium ſtudio expoliri& acui ſinite. Cauete denique, ne Ubertate accademica unquam abutamini, quin ipſum cauete dedecus, cer- tiſſiwam male moratorum& infrenium hominum mercedem, Sic fu- turum tandem eſt, ut ſtudia veſtra& ſcholaſtica& academica ad optatam metam perueniant, cedantque in diuini Numinis gloriam,& teipublicæ ſacræ æque, ac ciuilis& litteratæ, commodum& incrementum. Quod reli- uum eſt, Deum imortalem precor, ut hæc omnia fauſta ac felicia& vobis, &c illuſtri huic Pædagogio,& toti Academiæ,& Rectori eius magnifi=
co,& nobis uniuerſis ac ſingulis euenite iubeat- 3
FINIS.

Co MMEVZATIVVCVYLA
DE
SCHOLIS EPACADEMIIS
CVM COTE CO MPARANDIS., Colour& Grey Controſ Chart 1 Blue Cyan Green vellow Hed Magenta Wunite Grey 1 Grey 2 Srey 3S SGrey 4 Black
CHMRISTOPHI ERIDERICO AYRMANNO,
PRor. Hrsrok. Er PHIIOS. PRIMARIO, h. t. DEkCANO FACVvLr. PHIEOS. Er BIDLIOTHECARIO AcAp.
TananenonnhiennenennnCnunNnIa1LnOnpnnnpmnm