CO MMENTA TTO D E SINGVLARI CIESSENSIVN SrVDIO CONSERVANDAE PeKIORIS DOGIRINAE SOCINIANORVM DEPRAVATIONES VARIIS OBSERVATIONIBVS IIIVSTRATA: — A D G— IIX” NM SI M ME EREVERENDLM, EXCEL- LENTISSIMV M ATOLE AMPLISSIMVE M, IOANNEMIACOBVN RAMBACHIVM. S. S. THEOL. DOCTOREM EIVSDEMQVE II REGIA FRIDERICIANA PROFESSOREM PVBLTORD. QLrrM IN LLISTAILLODOZICIIN, QVaAE GIESSAE EST, PRIMARIVS THEOLOGIAE PROFESSOR, SACRORVM IBIDEM A! TISTES PRIMVS AC SACRI TRIBVNALIS ADSESSOR CREARETVR, ET CONTRA SOCINIANOS DOCTISSIME PIEOVE DISPVTARET, GRATVLABVNDO ANIMO SCkKIPTA M. ERNESTO FRIDER NEVBAVERC 5 AMPL.ISS. PHlL.OSOPH. ORDINIS IN REGIA/FRIPDERICIANA ADIVNGITO. 1 HALAE MAOGDEBVRGICA E, 9 VD. IO. CHRISTIANYM HENDELIVM 1z31.— (CA AVW 1 88* VO — ℳ&Æ 88/ — Sdvoug. In conſeruanda defendendaque veritate duplici extremo vitato,§. I. cum prudentia verſati debent theo- logi,§. II. quo nomine laude ad- ficiuntur Gieſſenſes, contra Socinia- nos frequentiſſime adcurateque diſ- putantes,§. III. vnde de ipforum contra Socinianos ſcriptis meritis- que promittitur tractatio,§. IV. ex quibus præcipue notandi I. qui peculiaria Sociniauis ſeripta oppoſuerunt: vt 1. I0O. Winckelmannus, 2. Balth. Menzerus,§. V. 3. Juſtus Feurbornius,§. VI. 4. Pet. Haberkornius,§. VII. F. Chriſt. Nifanius,§. VIII. 6. Io. Chriſtoph. Bielefeld, 7. lo. Bartholom. Rudiger, 8. Chriſtoph. Lud. Schwarzenau, .IX. §. 9. Io. Henr. Maius, pater,§. N. 10. alii, quorum diſpp. in Gieſ= ſenſ. exſtant diſpp.§. Xl. II. qui contra iudæos diuinitatem Melſte, ſeu Chriſti, adſerwerunt, eademque opera contra Socin. diſſeruerunt,§. XII. vt 1. Chriſtoph. Heluicus,§. XIII. 2. Pet. Haberkornius,§. XIV. 3. Io. Henr. Maizs,§. XV. III. qui vniuerſam tmeol. polemicam tractauere, vt Kilianus Rudrau- hus, Mich. Siricius,§. XVI. IV. His omnibus accett, qui Gieſ= ſenſibus nunc adſociandus eſt, ve- ner. Rambachius, ad quem, ſeri- ptis eivs anti-Socinianis recenſi- tis, fit tranſitio gratulabunda, §. XVII. 1. VANDOQVIDEM innumera deplorandaque damna in res humanas inuehit theologorum ſiue ne- gligentia& præpoſtera erga diſſentientes lenitas, ſi- X ue iuuenilis quædam ambitio ac cum omaibus alter- A 2 Lan-⸗ .—— 1— 6 COMMENATAT15 DE 31NGV PaR GIESSENSIVM 4 6 — 4 candi libido: indeque ſanctiſſimæ religionis conuerſiones pa. riter ac confuſiones pietatisque ruinæ& funeſtiſſimæ clades illorum ſæpe culpa oriuntur& excitantur: illi omnino theo- logi ſummis laudum præconiis extollendi ac m mgniisciendh videntur, qui, vitato vtrinque extremo reſectisque parti- I um ſtudiis, veritati quidem omni ratione defendendæ ſtudent; ſua tamen conſilia ad exactiſſimmam Prudentiæ normam ac re- gulam dirigunt.— . Id,. 3. A 3 Theologorum, quod nemo in dubium temere vocaue- rit, hoc ſane eſt munus, hæ partes, vt ſanctiorem doctrinam ab omnibus corruptelis ſummo ſtudio& omni virium conten- tione incorruptam illibatamque conſeruent* ac propagent; Z niſi * Quo de theologi officio præceperunt HERNHARDVS voN SANDEN, epiſcopus quondam Sambienſis ac theo- logus Regiomonti clariſſimus, in diſ. 1beol. de forma ſano- rum verborum ſeruando tbeolo- go dockcri in eceleſia Lutberano, quæ in eius zbeologia ſymbolica Luther p. 181. fa. exſtat; ve- ner. HENR. MVHLIVS, theo- logus hodie Kilienſis primari- us, de eo, quod inſtum eſt,& fa- ci vitatuque neceſſarium cireo puram doctrinam cuſtodiendom, cum præſcriprioue de cautioni- bur in cenſendis aut recenſendis theologorum noſtratium præei- pue, ſcrihtir, quam maxime obſeruondit, Kiliæ, 1716. 4. vbi inter alia viri doctiſſimi le- gitur Aiſf. de fiudio aæguitaris tuendæ odſerendægue ortbodo- riæ maxime neceſſario, nec non cCASP. CRVCIGERI oOrgtio de puritote doctrinæ in eceleſaa, conſcruanda; 10. GEORGIVS locHiVvs, theologus Vitemb. hodie clariſſimus, in aſerr. tbeol, èe conſeruonda doctrine euon STVDIO CONSERV.PVR.DOCTR.CONTRA SOCIN. DEPRAV. 5 niſi id tamen decenti fiat rarione, ac cum modeſtia prudentia- que, virtutibus præcipuis, neceſſe eſt, vt ingens malorum cumulus eccleſiæ adferatur. Igitur id in primis ſollicite agunt theologi ſapientes, qui tantæ rei cura tanguntur, vt cunctis, ¹ A 3 quæ euangelicæ puritate, Vitemb. REIZIVvS in prudentia eceleſis- 1727.&celeb. noſter 10AN. ftica illuſtrara, 10. WoLF- HENRICVS CALLENBERGI- GANGVS IAEGERVS in pe- VvS, quem honoris cauſſa no- mino, in commentot. de couſſir, quibur impellamur ad conſer- uondam doctrinæ euangelicæ Huritatem, itemque in com- mentat. de modo præſadiilgue conſeruandi doctrinæ euangeli- cæ buritatem. Denique adde, quæ vener. IAC. ELSNERVS in orot. inaug. de zelo theologi, Lingæ 172 1. dicta,& SAMV- EL wERENFELSIVS, Baſile- enſis theologus celebratiſſi- mus, in orarione de recto rbeo- logi zelo, 1722. recitata& Geneuæ excuſa, monuerunt. * De hac prudentia multa multi præclare monuerunt, vt THOMAS cRENIVS, fub DOROTHEI sIcVRI nomine, in prudenria rbeologica, eapli- corione commendato; HENR. cimine moderationis theologi- Ce, MICHAEL FOERTSCHI- vs in diſſ. de prudentia iu- ſtorum, nec non in diſ. de iu- dicio æguitatis in diſſenſu circa ſacro, 10. FRANCISCVS BVDDEVvS progr. de beolo- giæ polemicæ ſtudio ſolide ac ſo- brie inſtituendo, in eius miſcell ſacris part. I. p. 494. ſqq. Ce- terum de moderatione, quam Sociniani fingunt ſibique tri- buunt, vide vener. 10. 1Ac. RAMBACHII di. eheol, inaug. qud pellis ouina, Socinianis de- rracto, ſcſtitur, ſect. I.§. 1. p. 41. fq.& ſect. II.§. 11. p. 137. & confer coNR. THEODORI- cl, ſiue DIETERIOI, Gieſ- ſenſis philoſophi‚orat: de mixra bæreticorum prudentia, Gieſſæ habitam& Londini 1720. ed. m 6 COMMENTATIO DE SINGVLARI GIESSENSIVM quæ ſuboriuntur, controuerſiis, iuſtum ſtatuant pretium, „ easque ratione ſalutis noſtræ, quæ e dogmatibus vel de-* trimentum aliquod accipit, vel prorſus amittitur, vnice di- metiantur. Fugiunt inanes verborum pugnas, deteſtantur,. ſtinternecionis odiis coortis ſe ipſos mutuis cædibus fratres conficiant; contra vero peſſimorum ac periculoſorum quo- rumcumque errorum, averitatis cæleſtis hoſtibus commiſ- ſorum, acerrimi atque inplacabiles ſunt inimici& ſempiter- num cum iis bellum ſuſcipiunt. §. III. 4 Qua inre, vbi exempla diſpicio, inſignem mihi laudem rbeologi Gieſſenſer mereri videntur: qui vti tenerrimo amore veritatem diuinam complexi ſunt ſemper: ita id ſibi negotii datum præſertim crediderunt, vttum contra alios deprauato- res quam plurimos, tum vel maxime contra improbam Soci- niauorum turbam eamdem adſererent& vindicarent. In quo præclare ac ſapientiſſime egiſſe mihi videntur. Neque enim 8 facile putandum eſt, vmquam aceidere poſſe, vt Socinianis ſæui- * Ita ſentiunt maiores no- ſtri in libris ſymbolicis, ac ſpe- eiatim quidem in ſolida, plana ao perſpicuo repetitione& de- claratione, p. 637. quare, in- quiunt, in bac etiam parze mentem noſtram inuicen de- eælaromus, gquod videlicer di- ſerimen ſit habendum inter uon neceſſarias atque inutiles con- tenxiones, quæ plus deßtruunt, quam ædifcant, ne iis eccleſia perturbetur:& inter neceſſa- ria certamina, quando tales controuerſaæ incidunt, vhi de articulis dei aut Præcipuir porribus cbriftianæ doctrinæ a- gitur: tum enim ad veritatis defenſionem, neceſſario coutra- ria& falſa doctriua eſt refu- tanda. u 4 —, STVDIO CONSERV. PVR.DOCTR. CONTRA SOCIN. DEPRAV. 7 ſæuiores ac nocentiores lupi eccleſiam vexent: fiquidem illi, quidquid eſt fundamenti, quo ſalus noſtra nititur, incredibi- litemeritate ac tantum non inſania, funditus euertunt ac de- moliuntur.* §. W. * Grauiter pro rei digni- ſcbane gedancken macben, und tate b. MART. LVTHERVS, poſtquam de Ariana hæreſi lo- quutus fuiſſet, monet: wie dann allezeit wider dieſen avti- ckel gelaſtert baben beyde Iü- den, Türcken und Aerzer, und ietæt noch in vielen denſelbigen reufel ſich ſeben læſſet, und, da Gort für ſey, wo er raum und lufft friegte, würde er bald mit gewalt einreiſſen. Dann ar iſt unſer bæchſter und tref ficbſter artickel, io der grund vnd felr, darauf alle andere ar- rickel der gloubens ſteben muſ- en. Darum laæſſét ibn der teu- Fel niche unangefochten, ſondern Trauchr alle feine kunſt und Ffebolekbeit, erwecker allerley ærgerniſe und rotterey, doß er ibu umr eiſſe und zerrütte. 12 bier iſt er meiſter über alle mei- her. Danuu er kon io wol ſo mit ſolcbem ſebein aufblaſen, daßs olle vernunft, weirbeit und Kunſt ſich muß gefungen geben, cetera, quæ plane egregia ſunt omnia, legenda in eius expli- cat. Ioan. XIII,Z. quæ ad- nexa eſt eius lqureren lebre von der rechrfertigung, dar iſt, ſer- mon von cbriſtlicber gerechtig- keit, oder vergebung der fün- den, Halæ 172 5. p. 34. fq. PE- TRVS quoque HABERKORNI- vs in dedicatione, poftumo onti Eniedino, præmiſſa, arti- culum de vera, ſumma& æ- terna Chriſti diuinitate ita fun- damentalem& grauiſſimum eſſe monſtrat, vt cuncta, ad ſalutem noſtram pertinentia, beneficia, illi quam arctiſfime innitantur& ex eo depende- ant. Conſentiunt libri ſym- boliei, in quibus propterea nouo- — 8. CoMMENTATIO DE SINGVLARIT GIESSENSIVM 5. IV. n 1 Animus igitur eſt, præcipuos, qui ex Gieſſenſibus con- tra Socinianos in arenam deſcenderunt ac depugnarunt feli- 1 ciſſime, in ſcenam quaſi producere, eorumque pium verita⸗ tis defendendæ ſtudium contra peſtilentiſſimos hoſce homi- nes conſiderare. Non itaque omnes, ſed tantum maxime il- luſtres, adtingam: vtpote ex quibus ſolis integra nri- trini- ariorum, quos vocant, librorum bibliotheca inſtrui quodam- modo poteſt. nouorum Arianorum dogma impium& blarpbemum voca- tur, reiiciturque& damnatur, p. 829. Plura dabunt EoR- GIVS BVLLVS in zudicio ec- cleſiæ de neceſzrote credendi, quod Cbriſtur ſir Deus& bea- tus 10AN. FRANCISOVS BVyp- DEVS in diſſ. de neceſhrare cre- dendi ſacroſanctam rrinitortem. Et ſane veriſſimam hanc or- thodoxorum eſſe ſententiam, nemo, qui altius hæreſin hanc introſpicit, temere negauerit. Profani enim homines iſti, ra- tioni ſacram in ſcripturam di- ctatura tradita, ſumma miſcu- erunt imis: vt acuta ac vera ſit inſeriptio, quam ſtilo recen- tiori in FAvSTVM SOCINVM umpbum adfectauir. elaborauit ſuisque ſtili culeio- rit fundamentir p. 560. ſuffi- xit illuſtris 10. GorrE. HEI- NECcCIVS: Si parriom gquærit- Italia eſt, euius antiguor colo- nor imitatus, ſcelere ſupera- vit. Iralig terrir, bie cælo lee ges praæſcribere aufiur eſt. Illa de rribus terræ. porribur: bic. de tribus deitotir henſonis tri- Cui ibſe, bumanitotem debehat, eiur di- uinitatem, oui redemtionem; eins redimendi virturein„ nefar rio ſine qubio auſu, in dubium vocauit. Et poſtea: ſaeras litteros ſorutatus eſt, verumwr aper vineam; proculcaturus. guibus frui Porugfer.. — —— — STVDIO CONSERV.PVR.DOCTR. CONTRA S0CIN. PEPRAv. 9 §. V. Primum locum, vttemporis rationem habeam, ſuo fibi iure hic vindicant duumuiri illi ac fugientis orthodoxiæ ſtato- res, 10AN. wINCKELMANNVS& BALTHASAR MENZE- RVS, qui primi omnium L.udouicianæ fuerunt theologi. II- le enim de ærerna Cbriſti deitate aliquid poſteritati reliquit: quod venerandus I0AN. IAcoBßvs RAaMAcHlvs,* cui ſcheda hæc eſt conſecrata, collaudat. Et merito ſane. Vt enim omnia viri acutiſſimi ſeripta ſunt comparata: ſic& hoc ſolide, docte, Pie eſt conſeriptum. Hic autem MFNZEhy? tum alibi,) tum in exegeſi Auguſtonæ confeſſonis locupletiori,“* Photinianos, quorum mentem ſententiamque adoptarunt Sociniani, idemtidem debellauit: idque ita, vt ingenii acu- men, ſanitatem doctrinæ, iudicii limam lingularemque Pper- ſpicuitatem oſtentet. §. VI. Maximas nunc laudes meretur IvSTVvS FEVRBORNIVS, MENZERI gener, theologus conſummatiſſimus, philoſo- phus acutiſſimus, diſputator ſubtiliſſimus, ob egregia ſeri- Pta, quæ contra Socinianos omnium videntur præcipua, B immor- * In diſſert. theol. gua Ieſu ras. Nihil enim eius ibi in- Chriſti ſumma diuinitas eæx eins uenies. In reliquis ea con- iuramentis per ſe ipſum demon ſpicitur. Optimum ſine du: ſtrata ſaſtitur,§. 2. p. 8. bio& locupletiſſimum exem- ** Diſtinguendæ ſunt edi- plar deprehendes in operibus tio nes Menzeriana exegeſeos, eius latinis, a filio cognomine, in quarum prima caue anti- theologo itidem magno, edi- theſin Photinianorum quæ- tis Francof. 1669. 4. tomo 1. —— 10 doMMENTATIO DE SIMNGVLARI GIESSENSIVM immortalis.* Erat hic quidem ſacris in bellis omnibus lon- ge exercitatiſſimus, omnium fere hoſtium, quos debellaue- rat fortiter, tropæis illuſtris; præ reliquis autem ipſum victo- rem Socinianorum fuiſſe inuictiſſimum, vere mihi videor poſſe contendere. Præter diſputationem de æterna Chriſti deitate communis iuris fecit anti- Oſtorodum, ſeu refuratio- uem inſtitutionum ⁊beologicarum Cbriſtophori Oſtorodi, religio- nem Pbotinianorum blaſobeme profeſſt,** CHRISTOPHORO 0sToRODo, Racouienſi doctori, oppoſitam. Poſt mor- tem quoque eius magni ſoceri non minor gener, PETRVS HAEERKORNIVS, publicæ luci donauit poßtumum anti- Enie- dinum, ſeu vindicationes Iocorum ſacrorum, tam in vetert, quam in nouo teſtamento occurrentium,& veram ac æternam C'ri- ſii leſu, ſaluatoris noſtri vnici, deitatem, inuicte demonſtr an- rium& euincentium.“ Quantum hiſce in ſcriptis eſt iudici- um! quam abundans doctrinæ copia! quam elaborata ſunt . omnia! * De vita eius laudibusque euoluatur clariſf. 10. LVvDoOE- PHVS BVNEMANNVS, gy- mnaſii Mindenſis rector meri- tiſſimus, in progr. quo docto- rum virorum, maximam par- tem Gueſtpbalorum, vitas in- dicit 1713.§. 19. vbi inter a- lia memorat, Francofurtum, Altorfium, Ienam, Argen- toratum, Vitembergam de hoc viro certaſſe; ſolam vero Gieſ ſam, ipſum tot beneficiis atque honoribus complexam, ad mortem vsque obtinuiſſe. Iunge Io. NICOL. MISLERI orat. parentalem in laudem& memoriam indelebilem Fur- bornii, quæ adnexa eſt huius poſtumo anti-Eniedino, p. 190. ſqq.& das allgemeine hiſtori- ſôbe lexicon, f. 340. b. ** Marburgi, 162 8. Gief ſæ, 1658. 4. alibique. *** Gieſſa, 1658. 4. * STVDIO CONSERV. PVR.DOCTR.CONTRA SOCIN.DEPRAV. I1 omnia! Nulla illis ſeripta anteferuntur, paria paria putan- tur.* Ne vero ſubleſtæ fidei teſtis videar, alios aduocabo, ab omni partium ſtudio longe alieniſſimos, Ienenſes duo theologos, quorum mihi longe iucundiſſima ſunt nomina, 10. FRANCISCVM BVDDEVM, I0ANNEMque GEORGIVM wALCHIVM. Hic namque,* illo comprobante, inter ſeripta, Socinianis contraria, non ſolum Feurbornianis pri- mum adſignat locum; verum etiam ſingulari laude ornat o- mnibusque de meliori nota commendat. Tacemus alios.““* Non itaque mirandum eſt, haud exiguum vndique doctiorum numerum Gieſſam ſe tunc contuliſſe, ad magni huius FEvn- BORNII recitationes percipiendas, inter quos oNR. sSAMV- EI ScHvRZFLEISCHIVS,** polyhiſtor poſtea ſummus, merito ſcholam illam illuſtrauit. 18§. VII. 4 * Ea autem in FEvRBOR- ſo gründlich refutiret, daſg die- NII operibur zheologieir non ſe beyde bücher vor baupt- reperiuntur: vti teſtatur ve- ſcbriften in dieſen controuer- nerandus cHRISTOPH. MAT- fien paßliren. THAEVS PFAFFIVS introd. Sic laudatus BVNE- in hiſtoriam theol. litrerãriam, MàxNNXVS multis laudibus ea lib. III.§. 10. num.(z) p. exornat. Seripra eius, inquit, 324. adecurartiſſima de grauiſſimis fi- ** In der hiftor, und tbeol. dei controuerſtis aduerſur Soci- einleitung in die vornebmſten nionor-- fingulorem viri do- religionr ſtreitigkeiten, cap. V. ctrinam, ingenium arque iudi- §. 8. p. 579. dariner, inquit, cium, demonſtront; L c. die beyden bekanten Socinianer, Referente AnoLrrHo den Oſtorodum und Eniedinum, cLahMvxpo, hoc eſt, To. B 2 CHRI- 1 —-— 1I2(COMMENTATIO DE sSINGVLARI GIESSENSIVM — §. VII. Proximum locum EETRO HABERkKoONNIO, qui de- cus& ornamentum ſingulare academiæ Gieſſenæ fuit, adſi- Fnabo. Erat ille illuſtri ac nobili Haberkorniorum ſangui- „ ne ſatus, dem gladio, non haſta, non armis aliis, ſed verbo diuino, quod quouis gladio ancipiti eſt penetrantius, eosdemque confecit. Sunt autem varia ſcripta, quæ Socinianis oppo · fuit, videlicet: collegium geminum anti- Pbotinionum, tum diſertarionum rbeologicarum ſntogma, quibur tremendum§. S. rrinitatir myſterium ex Homeusoc veterir reſtamenri ſeri- ptir elare, ſolide atque inuicte contra rabbinos, Pbhotinionor, cet. demonſtrotur, porro ſyntagma ſecundum, nec non diſp. de poſſione Cbriſti conti a Socinianor, eo præſide habita a fi- lio IVSTO BALTHASARE HABERKONNIO*‧R inſerta dif purat. Gieſſenſ. tom. IX. n. 17. Quo& quam maxime refe rendus eſt ꝛractorur eius admodum luculentus, fundamen- ta ortbodoxa oſtendenr in articulo omnium grauiſſimo de per. ſona — ac generoſo tantoque equite digno animo ac vir- tute cum Socinianis idemtidem congrediebatur, non qui- CHRISTOPH. RVDIGERO, in der lebens- beſcbreibung des weltberübmten polybiſtoris C.S. Seburæfleiſchenr, p. 10. * Locum illi propterea fumme reuer. KREINHARDVS HENRICVvS ROLLIVvS, theo- logus hodie Gieſſenſium do- ctiſſimus, dedit in Libliorbeca nobilium rbeologorum biftori- co tbeologica ſelecta, in hypo- mnematibus p. 489. ſqq. Idem obſeruat auſpiciis beati 10. FRANC. BVDDEI editum al- gemeines biſtoriſcbes lexicon, tom. II. f. 710. edit. III. ** Verbi diuini miniſtro Gieſſenſi, de quo legi item poteſt laudatus nouLivs di- cto loco, p. 493. — —— STVDIO CONSERV.PVR.DOCTR.CONTRA SOCIN. DEPRAv. 13 ſona Chriſti eſu, ſoluatorir noſtri vnici, contra quorcumque antagoniſtas, circs illum grauiſſime alucinantes„ adornatus. Id obſeruare adhuc decet, CHRISTOPHORVM CELLARIVM, quem inter maxima ſua ornamenta merito olim Fridericia- na numerauit, pulum. huius quoque HABERKoORNII fuiſſe diſci- Quum enim theologus ille magnam nominis ſui exiſtimationem apud omnes excitaret veritatis ſtudioſiſſimos: factum hinc eſt, vt purioris doctrinæ amantiſſimus cELEaA- RIVS Gieſfam“* ſeſe conferret, huius theologi dexterrima inſtitutione præcipue vſurus. Neque ex hac academia diſ- cedebat, niſi habita**diſputatione theologica, eaque So- cinianis oppoſita, Ae infnito valore meriti Chriſti. B3§. VIII. * Qua de re conferri poſ- ſunt, qui Cellariana merita ex- poſuere, beatus AVvSTVS HERMANNVS FRANCKIVS in ſermone funebri, Germani- ca lingua habito, f. 20. progr. quo exequias Cellari indixit Fridericionæ tunc prorector, illuſtris FRID. HoOFFMANNVS noſter, ſtilo perilluſtris can- cellarii 10. PETRI A LLVDE- wi conſcriptum, cuius opu- ſculis oratoriis inſertum id le- gitur, p. 311. ſeq. IACcoßvs BVRCKHARDVS in epiſtola ad Burc. Gorthelf Srruuium, de Cellorii obitu, f. 5. 10. GEOR- G6IVS wALcHlvs in däſ. de Cellarii vita& ſcriptis, præ- miſſa eius aſſertationibus aco- demicir,* 5 ** Anno epochæ chriſtia- næ clo10LXI. die XXV. lan. Iaſerta reperitur hæc diſſ. ꝑET. HARERKORNIITrO- ctatui fundamenta ortbodoaa oſtendenti in articulo omnium grauiſtmo de perſona leſu Cbri- Rii, eſtque ibi vndecima, p. 345.faq. 4 3 COMMMENTATIO DE SINGVLARI GIESSENSIVM §. VIIIL Juccedor; nunc e Gieſſenſibus cHRis TIANVs NIFANI- Vvs, poſtea ſacrorum antiſtes Rauensbergenfis, meritorum laude abundantiſſimus, qui itidem contra Socinianos ſtrenue militauit: quemadmodum hac in arte magiſtrum nactus fue- rat magnum ABRAH. cALovIVM, artificem peritiſſimum& exercitatiſſmum. Quum idemtidem confenfum doctrinæ ſuæ cum primitiuæ eccleſiæ doctrina iactent Sociniani: lucu- lenter commentum hoc confecit NIFANIVS contrariumque adſeruit edito Iuftino, veritatir euongelicæ zeſte& confeſſore in articulit de S. S. trinitare& perſona Cbriſti contra Sandium. cHRIsToFHoRvM autem sAàANpIvM hac in re præcipue fumum vendidiſſe, notauit quoque ven. 10. IAc. RAMBA- cHIVS.* Adhæc notiſſimum eſt, nullum facile ſacrorum ſeriptorum a Socinianis in peruerſiſſimum ſenſum tantope- re detorqueri, præter Loonnir euongelium,** vtpote quod numquam non ſudes fuit in oculis quibusuis diuinitatem ne- gantibus. Laudabilem itaque longeque vtiliſſimam operam nauauit laudatus NXIFANIVS„ dum diuinum Soonnem duplici la- 14 —öͤnͤnm *In diſ. theol. inaug. qua pellir ouina, Socinianis detra- ctæ, Mtitur, ſect. I.§. 10. p. 36. adde ſect. II.§. 0. p. 122. Ceterum HENR. ECHARTVS, ſiue EokHARDVvs, theblogus olim Gieſſenſis, in compendio rbeologiæ patrum, noſtram quoque doctrinam ex ſelecti- oribus eruditæ antiquitatis te- ftimoniis quolibet in loco con- tra Socinianorum obtrectatio- nes confirmauit. ** Cuius lucem ipſe Fav- STVS sociNys infauſto la- bore obſcurare tentauit in commenrario in euangeli Ioon- nei initium. 95 —— — EE— —op——ãäcöcööööö—— 1 . 1 STVvDIO CONSERV.PVR.DOOCTR.CONTRA SOCIN. DEPRAV. 15 labore contra horum expoſitiones muniuit firmauitque, edi- tis nimirum poſitionibusr pbilologico-theologicis aduerſus viri illuſtrir Hugonis Grotii adnotationes in Iooannem,& publicato deinceps commentario in loannem vberiori. In vtroque ſeri- pto tum aliorum, tum vel maxime HvGoNlIs GROTII ex- poſitiones& corruptelas examinauit, variisque, quæ vindi- cauit, locis, lucem non contemnendam adfudit. Recte au- tem a me hæcce contra 6RorivM²M euulgata ſcripta anti-So- cinianis adnumerantur, quum, quod deplorandum, iuſto v- tique Socinianis fauentior fuerit GRoTrlvs, dolentibus id vehementer ſummis viris, AERAH. CALOVIO, 1OAN. NI- coLrAàAo MISLERO,** theologo quondam Gieſſenſium præſtantiſſimo, cHlRISTIANO MIFANIO,*** 10. 1A0080 RAMBACHIO**** aliisque. §. IX. Nec ex iis, qui recentiſſimis temporibus Gieſſam or- na- * Tum in vniuerſis hibliir Grorius e calomo liberiore illuſtrorir, tum in tbeologia tulit. apoſtolica romana, præcipue Illa impurata deducit ab ore etiam eidem Prarſinn dedica- Socini, tione. Arminl& guorquot dogma- ta praua fouent. ** Hicc in carmine, cnR- STIANI NIFANII Poferioni- bius pbilol. 1beol. Præfixo, ita ca nit: ** In præfat. poſerionum pbilol. rbeol. p. 2. ſq. vbi plu- ra huc pertinentia habet. *** In elaboratiſſimis in- Aud ſcriptum diui gloſſemata Hiitutionibus bermen. ſaeræ lib. vons Lounnis III. cap. IX.§. 9. p. 713. ———yyyyy..— — 16 oMMENTATIO DE SINGVLARI GIESSENSIVM narunt, theologis defuerunt Socinianorum ſtrophis ſeſe for- titer opponentes. I0ANNEsS enim cHRIs TorHoRVS BIE- LEFELDIVvS, ſoliditate iudicii, eruditione& egregio dono exegetico nemini ſecundus, aierrationem rheologicam de ad- wirando iudicii& auorisg diuini temperamenso in myſteriir gsardmν pro nobis& in nobir, Socinianis aliquando“ oppo- ſuit. Neque 1oAN. BARTHOLOMAEVS RVDIGERVS hic omittendus laudeque ſua priuandus videtur, ſiquidem eius exſtat** diſerratio tbeologica, gua in aguo occiſo ab origi- ne mundi ocçaſioue loci apoc. XIII, F. Cbriſtum, vt cauſſam ſolutis meritoriam, defendere voluit. Quibus addo cHR- sTorHonvM LvpovlcvM stHwAkzENav, theologum itidem Gieſſenſem, in enabiridio Socinioniſini.“* Quod dum ſcribo, peropportune incidit in manus b. 10. ERN. GER- HARDI diſp. qua perennitarem fæderir gratiæ ex ador. XI, n. per ſingulas fæderum æconomiar demonſtratam ſtitit“**“ in qua præcipue de iuſtificatione agit. B — X. His omnibus iure ſummo accenſebo 10. HENRICVM MalVM, patrem, quo diu gloriatæ ſunt muſe Gieſſenſes. Hic vti variis ingenii monimentis, quæ ætatem ferent& in per- * Gieſſœ 1707. ventilata. VII ſtandum fuit, qui illum ** Gieſſæ 1719. habita. in iutroduckione in biftoriam ** Gieſſæ& Francofurti rheologiæ litrerariam, notir am- 1720. 4. Hunc, fateor, non pliſrmir illuſtratam, lib. III.§. vidi, ſed teſtimonio illuſtris 10. p. 345. laudauit. h Tubingenſium theologi,c.*˙ Gieſſæ 1702. recuſa STOPHORI MATTHAEI FFAF- 1705. 5. —— STVvDIO CONSERV. PVR.DOCTR.CONTRA SOCIN. DEPRAV. 17 perpetuo erunt doctiorum pretio, ſui memoriam in futurum xæuum transmiſit: ita& locum Socinianis exitialem, ideoque infenſiſſimum, I dan. V, 7. magna eruditione,& non mino- ri ſoliditate, genuinum vindicauit. Vindicauit quoque grauiſimum de iuſtificatione articulum.** 1§. XI. 3 5 Tacemus plura, ſed breuiora, Gieſſenſium ſcripta, ac diſ- putationes exaſciatas, huc pertinentes: quarum tantus eſt numerus, vt ille vix poſſit iniri. Earum multæ in Gieſſenſi- bus diſputorionibus theologicis de præcipuir quiburdom borum remporum tontrouerſiir,“** Pnſeruatæ conſpiciuntur.**** C§. XlII. *Namque examini biftoriæ criticæ teatur noui teſt. P. Rich. Simonii, magno erudito- rum plauſu excepto, adiecit defenſionem diſſertationis Smi- rhionæ conrra exceptioner Si- nonii. quæ& ipſa THOMAE SMITHI, Angli doctiſſimi, diſſertatio, Jua integritur& duεiæ celeberrimi loci 1 0. T, J. a ſuppoſarionis nota vin- dicatur, acceſſit. *In iſ. 2beol. in quo quæ- fliones ſelectæ controuerſæ de iuſtificatione bominir forenſi, quæ bis etiom temporibus potis- fimum ſunt motæ, vna cum Præcipuir aliis, orgumento buic ceobærentibur, in quantum fieri Poruit, ſolide ac modeſle reſol- auntur, Gieſſe 1708. ** Cuſc illæ ſunt Gieſſæ ab anno 1610.& ſeqq. in 8. Vtinam vero laudabile hoc in- ſtitutum numquam fuiſſet ab- ruptum! ** Sic v. c. tom. V. diſp. 4. p. 94. fq. exſtat, quæ cHRI- sTorH. HELvICI eſt, zn que conſideratio oliquot locorum ſeripruræ controuerſorum de& S. rrinitote& perſona Cbriſti ad confirmationem fidei inſti- rtuld. 18 cCoMMENTATIO DE SINGVLARI GIESSENSIVM §. XII. Non incongruentem reor, neque cordatiorum iudiciis deriſam ſententiam, ad Gieſſenſium eos, qui profana Socinia- norum dogmata eneruarunt, referendos quoque eſſe iudæo- rum debellatores. Nemo enim neſcit, multa dogmata, atque illud præcipue de diuinirate Meſſiae iudæos cœcos pari ratione negare. Et contra iudæos autem tam exaſciata doctorum ſuorum ſeripta habet illuſtris Ludouiciana, vt iis ſuperbire quodammodo videatur. 1 §. XIII. cHRISToPHORVS HELVgvS, Gieſſæ, totius Haſſiæ, immo vniuerſæ Germaniæ quòddam miraculum omnisque eruditionis penu vaſtiſſimum,“ non ſolum ſiſtema contro- uerſcorum iudaicarum conſcripſit; verum etiam elenchis iu- dæorum de aduentu æ perſona Meſſiæ, optime de doctrina pu- riori meritus eſt, famæ gloriam nactus, nullo vmquam tem- pore intermorituram. Culta Batauia, omni optimorum li- brorum genere refertiſſima, magno in pretio hunc librum ha- buit. Quumque eſſet rariſſime obuius, digniſſimum illum, quem * Erat primum græcæ& ebrææ linguæ, poſt& theolo- giæ profeſſor: quem merito theologum, philologum, phi- loſophum, hiſtoricum, chro- nologum prædicamus& ad- miramur: vti hoc nomine ma- ximis maximi viri eum extu- lerunt laudibus, vt 10. wiN- ckELMANNVS in orat. fune- bri, PETRVS BAELIVS in dictionaire biſtorigue& criti- que, tom. II. f. 142 1. fq. edit. 3. HENNINGIVS wITTE in memoriis tbeologorum, deca- de I. p. 97. ſq.& allgemeiner biſtoriſcbes lexicon, tom. II. f. 794. STvDITOCONSERVv. PVR.DO CTR. CONTRA SOCIN. DEPRAV. 19 quem cum præfatione Lugduni Batauorum denuo publici iuris faceret, exiſtimauit THoMAàs cRENIvS, vir de præ- claris litteris meritiſſimus, æternæque memoriæ commen- dandus. Nihil vt dicam, HELVICVM& alibi contra iudæos patiter atque Socinianos egregie in arenam deſcendiſſe, vt in vindioatione locorum ſacræ ſeripturæ ae præcipue in tract. Biſtor.& theol. de choldoicis bibliorum poropbraſibur. ³** §. XIV. PETRVS quoque HABERKORNiIvS dici non poteſt, quum adcurate contra iudæps diſputauerit. Teſtatur de eo ſeriptum, quod inſcribitùr: diuinitas Meſſiæ ex collatio- ne locorum veteris teſtamenti contra iudæorum deprauationes odſerta& eabibita. Id obſeruare decet, ſingulari quadam ac præcipua ratione HAàERKORNIVM ad excolendas diligen- tiſſime haſce controuerſias obſtrictum obligatumque fuiſſe. Poſtquam enim Haſſi theologi, coram iudæis conciones ha- bendas ſuaſiſſent: imperauit ſereniſſimus Landgrauius 6 EoR- C 2 Glys, * Anno huius ſæculi ſecun- Mà CRENIoO recuſus aſt in do in forma, quam vocant, duo- foſcibus exercitartionum ꝓbilo- decima. Conſtat autem hoc logico-hiſtoricarum. opus elenehis, ſiue diſputatioo*π†σς Etenim cap. V. p. 25. nibus VIII,& epelenchit, ſiue ſq. de inſcgni cboldaicarum adpendicibus IV, ac reperiun- poropbraſeon vuſu in controuer- tur quoque in diſpurationibus ſiis contra iudæor: quomodo& theol. Gieſſenſ. tom. IV. pag. c. VI. p. 31. ſqq. de vera Meſ- 80-380. ſiæ diuinitate, e eboldoicis pa- ** Qui liber itidem a THo- raphraſibzus, Ppræcepit. 20 CoMMENTATIO DE SINGVLARI GIESSENSTVM G6IVS, vt legendo pariter ac concionando apud iudmos eo- rum conuerſionem omni ſtudio promoueret HAEBERKORNI- vS. Immo ad huius percipiendas conciones ad minimum quater quotannis omnes, ſiue Gieſſæ, ſiue in fubiectis Land- grauio ditionibus, commorantes iudæi coacti fuerunt. Id quod ipſe HABERKORNII collega, DAvID CHRISTIANI, theologus ac philologus Gieſſenſium doctiſſimus, refert.- §. XV. Iterum nunc menti animoque obuerſatur magnus ac fupra iam laudatus, ſed quauia laude maior theologus, 10. HEMNR. MAIVS, d Kauagirng, Vir pietate, varia eruditione, auctoritate incomparabilis, præſertim vero ſacræ philologiæ præſidium quoddam ac firmamentum, quo maiorem in ca- thedra ſua Gieſſa habuit fere neminem. Hic euulgauit etiam Funopſin zbeologiæ iudaicæ veterir& nouæ, in gua illiur veri- rar, buiusque folſitar, ex ſacro ebræo codice,& ipſir iudaieæ genris ſcriptoribus antiquirn& nouis, per omner locor heolo- gicor ſolide uxta ac perſpicue oſtenditur.* Quæ admodum, vt fas eſt, ab omnibus laudatur, in primis a vener. 10AN. FRANCISCO BVDDEO,*& 10. GEORGIO WALCHIO.** §. XVI. * De Meſgia diſbut. I. quæ lorque eius parres, lib. II. c. VII. agit de Moſſa eiurque aduentu§. 10. p. 1396. b. in genere,§. 18. p. 8. In der biſtoriſcben und ** Gieſſæ 1698. 4. theologiſchen einleitung in die *** In ſagoge biſtor. 1beol. vornebmſten religions- ſtreitig- odtbeologiam vninerſam ſingu- keiten, cap. IX.§. 8. p. 237. — STVDIO CONSERV. PVR.DOGCTR. CONTRA S0CIN. DEPRAVv. 2T 24 §. XVI. Poſſem quidem& eos huc aduocare Gieſſenſes, qui v- niuerſalem quamdam beologiom elencticam tractauerunt, & in primis XILIANI RVDRAVFII, acutiſſimi theologi, FP'logen extenſiorem multis nominibus commendare. Com- memorare laudibusque, ſi hunc campum ingredi vellem, præ- dicare poſſem MioHAELIS SIRICII collegium controuerſia- rum: quippe qui& Socinianorum calumnias adcurate re- pulerunt. Verum ne forte longius hæc petita quibusdam videantur: id, ne in cenſuram incurram, in præſens o- mitto.— §. XVII. Ad alium potius, Gieſſenſibus nunc adſociandum, in cuius honorem obſeruantiſſimo animo hancce commentati- unculam conſcrioſi, contendo, eiusdem contra Socinianos merita pauciſſimis expoſiturus. Liceat igitur, TE, vir ſum- me reuerende, excellentiſſime atque ampliſſime, IOANNES IACOBE RAMBACHI. in præſens adfari. Adfandi enim cauſſæ adſunt grauiſſimæ. Tametſi multæ, eæque haud leuioris momenti rationes ab hoc publice TIBI gratulandi officio me deterrere facile pot- erant; ſiquidem, vt alias nunc omittam, verendum mihi 3 erat, † 22 COMMENTATIO DE SINGVLARIL GIESSENSIVM erat, vt ſine rubore adſpectum TvvR ferret commentatio, quam extemporali opera, nullus fere litterariis ſtipatus ſubſi- diis, in chartam conieceram; fretus tamen üngulari Tva hu- manitate, malui meæ erga TE pietati, quæ id mihi officii im- perabat, immo efflagitabat, obſecundare, quam illum ob metum calamum deponere. Quod ſi enim in alterutro mihi peccandum ſit: melius omnino eſſe putabam, parum doctum, quam parum pium videri. Pietatem autem læſiſſem omni- no, niſi TiBI, præceptori quondam fideliſſimo ac dexterri- mo, pro beneficiis in me collatis, non priuatim modo, ſed & publice deuotiſſimas gratias egiſſem, vt qui publicis quo- que lectionibus mea quondam ſtudia formauiſti. Id quod, quum pro more, in academiis non inconſueto, diſſertatio- ne quadam epiſtolica, eaque ad gratulandum compoſita, ex- ſequi ſtatuiſſem: circumſpicienti mihi materiam, ad ſcopum non ineptam, præſentem hanc de Gieſſenſium contra Soci- nianos meritis eligere viſum fuit: quæ tum loco, ad quem abis, tum TVIS contra Socinianos ſtudiis, conuenientiſſima videbatur. Menti enim adhuc obuerfatur„ quod ante no- uem circiter menſes contra sociNl adſeclas, noua prorſus, & inaudita, ſtringentiſſima ratione diſputaueris, Chri- ſtique diuinitatem æternam ſummamque ex iure iurando per ſe ipſum acute euiceris;* quodque heſterno die pro ſum- mis in theologia honoribus, rite conſequendis, contra eos- dem iterum acroaterium maius candidiſſima voce impleue- ris, * In iſſért. Lheol. gua feſu monſtrora ſifkitur, Halæ,1 730. Cbrißti fuuma diuinitor ex e- menſe ſept. iui iut amentir per ſe inſum de- ris, dotecue pie⸗ ae ſubtiliter diſſerendo pellem ouinam ipſis detraxeris.* Préeterea TE alibi iam in libris“ lectorum animos contra Socinianum venenum corroboraſſe, mihi ſuc- currebat. Quæ omnia, quoties adtentius paullo conſidera- ui, conſideraui autem ſæpiſſime: toties non potui non in haſce incidere cogitationes: felicem eſſe almam Gieſſenſem, quod eiusmodi theologis adhuc abundauerit, qui cæleſtem doctrinam contra quosuis eius tum apertos, tum clandeſti- nos, hoſtes, præcipue autem Socinianos, adſerere, eius- que decus conſeruare ſummo ſtudio& incredibili labore ſtu- duerint; felicem eam eſſe, quod nunc TE, vir venerande, felici fidere ornetur, cui idem pro veritate vigilandi eamdem- que defendendi ſtudium ſemper fuit commendatiſſimum. Magna profecto lux adfulget Gieſſe, quæ rE læta& hilaris exſpectat; quum IE contra mœcſtiſſima mente, multis ta- men cum piis votis, Hala dimittat rVvvMque abitum e patria acerbiſſime deploret. Neque enim Haſſiacæ inuidere debe- mus, quod diuino illi beneficio contigit. Iniurii ſic in Deum, eccleſiæ rectorem, eſſemus: cuius omnino prouidentia ac- cidiſſe crediderim, vt Ludouieiana, quæ hoc ſæculo morte quinque præſtantiſſimorum theologorum„quorum omni- um Loannis nomen fuit, 10. ERN. GERHARDI, 10. HENR. . MAII, *In vberiori diſ. tbeol. inauU*r Veluti in inſtirur. berm. gurali, tractatus ſpeciem præ ſacræ,& in exercitarionibus ſe ferente, quæ pellir ouina, So- bermeneuricir vt præuiis indi- cinionir detracta, ſi aer die cibus, nullo negotio, videri XXVIII.Iunii huius 173 1. anni poteſt. eruditorum examini ſubmiſſa. 7 3 6 4. 5——— 62 24 GCoMNM, PE SINSVI. GIESSENS.STVO CoxsERV.FvN. B00TI. E. nlall, 10. cHRhrsToFHl. BIELEEFELDII, 10, ARTHOLO- MaAaEI RvDIGERI& 10. GOTTF. ScHVPARTT in luctu fuit& inſolabili Pæne dolore confecta eſt, alio IOANNE, a Fridericiana donato, reficiatur ac recreetur. Ceterum Quum triplex grauiſſimum officium humeris TvIs Gieſſa inponat: ad illud& in academia,& in eceleſia,& in ſacro tribunali rite explendum„triplicia dona, eaque largiſſima, ex immenſo bonitatis ac diuinæ abundantiæ thefauro, ſin- cere adprecor& voueo. Sis quam longiſſime ſuperſtes, quo eccleſiæ vniuerſæ&ore,& ſeriptis, multum adhuc prodeſ- ſe, puriorem dodrinam contra omnes corruptelas egregie tueri& ornare, pietatem Vrgere ac promouere, ſicque Chri- ſti regnum, diuino munere, amplificare queas. Ktus vberrimus lætiſſimusque, ſiue vita, percipiendus, concludam ANCkIo, ANTONIoO, lucidiſſi s, exſtin- ctis, magnum diſer cuiusque nondum coaleſcens abitu velut recrudeſcit,„ omnia ac ſingula eius membra r quam diutiſſi- me conſeruare, m ſenibus Ne- ſtoreos annos co Vale in Domino, Tv VMque fa- uorem, quod adhuc feciſti, mihi Porro conſerua. Da- bam in regia Fridericiana, die XXIIX. lunii, CIOIoccXXXI. C O MMENTATTIO 2* 80 COolour& Grey Control Chart es Blue Cyan Green vellow Hed Magenta b Wnie Srey 1 Grey 2 Grey 3 Grey a Biack 4 N rAraaALANV 1V2 AII 1I12 114X SNES VARIIS OBSERVATIONIBVS IIILVSTRATA: ———— 3 A D VIEVM SI MNME REVETENDIM, EXCEL- LENTIISSIMV M ATOVE AMPLISSIMI M, IOANNEMIACOOBVN RAMBACHIVM. S. S. THEOL. DOCTOREM EIVSDEMQVE I REGIA FRIDERICIANA PROFESSOREM PVBL. ORD. rrere re—— rAArr M. ERNESTO PRIDER IPVBAVERG AMbPLISS. PHILOSOPH. ORDINIS IN REGIA/ FRIDERICIANA ADIVNOGTO. FELE DEBVIA5, AeYD IO. IIRISTIANYM HENDELIVM, I31.