Gymnaſium zu Caſſel Lyceum Fridericianum genannt. Einladungsſchrift . zu den im Gymnaſialgebäude am 18. 19. 20. März ſtattfindenden Prüfungen und Schulfeierlichkeiten. ——“2 —ö Inhalt: 1) Dissertationis de latine scriptis, quae Graeci veteres in linguam suam . transtulerunt, particula III; 2) Schulnachrichten. Beides von dem Director. Caſſel 1850. Druck von Theodor Fiſcher. “ 11uAaitidn Kn Aune 4 5. r e 6 4 8 e 1 uee 1e ee 4 .““ 4 2 . 1 2* 8 1 4 8 2 3 5 3 en* 7. ee* di bii 1Snes 335 rahnlug „ 2—* 3 2 oͤ—“ 48 4444 Dissertationis de latine scriptis, quae Graeci veteres in linguam suam transtulerunt, particula tertia. Ex variis leges latine scriptas in graecum convertendi rationibus, quas in disser- tatione II p. 35 sqq. commemoravi, in unum conjunctis alia, quae dicitur sle 16 aAdrog, orta est. T6 aAldzos autem apud Ictos eam significat conversionem, quae non solum verba cujusque legis, aœrd πdæς reddita, plena integraque continet, sed etiam alia habet, vel ab initio praemissa O09e6dOyσνν, vel annotata quasi ad marginem rαoa- voaꝓpds, aodrerla, summas, vel in fine adjecta, ita ut contextus, vel sejunctus ab ejus- modi additamentis, vel cum iis conjunctus, facile distingui et discerni possit. Inde explicandum est, quod z adrog varias habet apud Ictos sraecos notiones. T0 dzog enim 2dõν 26⁴αωμσν⅔ universum legum corpus significat vel Justiniani*), vel Leonis Sapientis sive Basilica ²), ubi opponitur zjĩ⁴ Gαυντααςσ et 2½ 7rO0XSlLOG Ty v0⁴αυρν. com- pendio sive summario legum ³). Tum 70 Tldros singulas juris Justiniani partes indicat, ita ut sit id quod x0 τααdν ⁴), contextus ⁵) integer et ad verbum expressus vel Dige- storum ⁹), vel Codicis*), vel Novellarum*), ubi distinguitur et ab Indice sive summa, ¹) Procheir. Prooem.§. 1, 3 p. S. 10. ed. Zachar. et 27(3); XXXVIII, 9, 1(7); Reitz ad Theophil. Cod. Reg. Paris. Nr. 558, nunc Nr. 2522, Ducan- p. 1238 sq. et Bicner Gesch. d. Novell. p. 122 gio teste his verbis: Tou pedorser, orai 1d aldros not. 5. raõr véεον elot Si2lν ε&, nerrijaovra uby rdy rre—) Schol. Basil. XI, 2, 61(3 med.); XV, 1, 95(Za. Orν τα‿ qτonν Kdαeοs. char.) et Schol. Balsamon. ad Photii Nomocan. ²) Procheir. Prooem.§. 3. VII, 4. ⁴) Reitz ad Theophil. T. II p. 1059 not. 28.*) Schol. Basil. XXVIII, 4, 45(2); 4, 47(2); Schol. *) Schol. Basilic. XXIX, 5, 28(4). Balsamon. ad Phot. Nomocan. 1, 34; Reitz ad *) Schol. Basil. XI, 2, 61(3 med.) et Reitz ad The Theophil. p. 1239; Heimbach ad Anecd. Gr. T. ophil. p. 1239. I p. XXXI cum Add. P. 269 cet Zachariae apud *) Schol. Basil. VIII, 2, 35; XXIX, 1, 63(4); 5,— Richter. Krit. Jahrb. 1844 p. 818. Dissert. III. 1 — 2— et a commentariis sive adnotationibus earundem legum. Porro quum ⁊̈ neee contextui saepissime interpretatio sive enarratio addita esset, solae quoque explanationes ²) sive scholia interpretum, ita ut ab ipsa conversione z9ð% œrd 10 discernerentur, eodem vocabulo descripta sunt. Denique 0 Mc og latiorem legum paraphrasin ¹¹⁹), diversam a 6yν†. ¹¹) id est a verbis latinis vel a conversione z œα 1τ6dα ¹²) declarat, ut aut duplex ejusdem libri conversio intelligenda sit, aut, quod plerumque fit, x Qαἀοs simplici- ter Digesta, 10 αᷣ᷑τ πd contra solum Codicem ¹³) indicet. Neque mirum est rem ita evenisse, quum v λτe vel zurd πνατο jam apud Dionysium ¹⁴) aliosque grammaticos de latiore verborum significatione vel usu et apud Ictos ex formula solenni de eo, quod laxe, non presse fit, dictum esset, unde et vv.&lε Qς εσαονναν vel ssνꝓσσσαt õcꝰ mposita sunt. Et fuerunt complures, qui libros Justiniani elg ⁴og vel conversos vel expla- natos ederent. Quod si quis miretur, quum per leges ¹⁵) tunc non permissum videatur, Justinianus sane, quod priores edicti perpetui commentatores opus, moderate confectum, huc atque illuc in diversas sententias ο) productum in infinitum detraxerant, ut paene omnem romanam sanclionem esse confusam cerneres, latiores et prolixiores legum in- terpretationes et paraphrases, ne verbositas earum aliquod legibus afferret ex confusione dedecus, componi vetuit sanxitque ut nemo— auderet commentarios üsdem legibus addere, sed quum ipse permisisset, ut si quid forsitan per titulorum subtilitatem annotare mallent et ea quae paratitla nuncupantur eomponere, legibus in graecam vocem 2α dæ transformatis admonitoria adderent, res paulatim in deterius mutari coepta est. Quamquam enim ab initio Icti, dum Justinianus vivit, conversionibus tantum α τπdα faciendis, indicibus, paratitlis legum locisque ad eas allegandis operam dedisse videntur, fieri non poterat, quin ex scholis antecessorum eorumque dictatis non solum indices legum copiosiores per discipulos evulgati prodirent, sed etiam αρανα†ςαi, annotationes et disputationes fusiores, etsi non eo consilio, ut ederentur, scriptae, invitis fortasse magistris contra legem Justiniani circumferrentur ²⁷). Interpretibus ejusmodi accensendus est Thalelaeus, cujus de conversione Codicis vaœrd dag facta iam supra Dissert. II p. 37 sqq. disputavi. Eandem enim Codicis conversionem 10 MAdrog nominatam esse et scholia Basilicorum ¹⁸) saepius ostendunt, et Matthaeus Blastares, Justiniani codicem a Thalelaeo els 1 Mlτos editum esse ³⁵) Ita Thalelaei commentarius in Codicem(Biener I. l. et Zachariae apud Richterum IJ. I.), The- odori in Codicem(cf. Schol. Basilic. XL, 1, 18) et Dorothei in Digesta, cf. Zachariae I. l. p. 823. ¹⁰) Digestorum; cf. Schol. Basilic. XXIX, 1, 61(3) ibique Heimbach. u) Schol. Basilic. XXIX, 5, 27(3). ¹) Schol. Basilic. XXXVIII, 1, 44(2) et 53. ¹²) Reitz ad Theophil. p. 1239. ¹¹) De compos. 21, ubi cf. Schaefer. ¹⁵) De confirm. Digest.§. 21.— ¹⁰) Const. De concept. Digest.§. 12: Per contra- rias interpretantium sentenlias lotum jus paene conturbatum est. 17) Zachariae apud Richter. I. l. p. 798. ¹3) Cf. ad XXIX,,1, 119(26); XXXVIII, 10, 23(3); XL., 1, 18; LX, 6, 25(4), etsi nomen Thalelaei non est additum. testatus ²*⁹), confirmat, quam ob rem totum quoque Thalelaei opus 10 πατ% dicitur ²⁰). Eodem vocabulo etiam pars tantum operis Thalelaei significatur, a conversione 2uzd 1r6d-. diversa ²¹), Codicis Thalelaeus ita instituerat, commentarius ejus, ut Zachariae ²²) recte judicat. Editionem enim ut singulis Codicis constitutionibus praemitteret pro- oemium 71009oοσανν, quale videmus in scholiis Basilicorum ²³), plerumque una cum indice sive summa constitutionis, tum adderet Codicis verba et latina et graeca conver- sionis zeν τ⁶α factae ²³), utraque verisimiliter juxta posita, denique vel in margine vel in fine legis cujusque annotationes vel Taoαοœαꝓd, quae et latina et graeca verba illustrarent, adspergeret ²⁵⁸) subscriberetve. Librum, qualem descripsi ²⁶⁸), ita fere in- stitutum fuisse Anonymi tractatus de peculiis 2⁷) optime docet. Ejusque editionis quasi imaginem nobis relictam videmus in Basilicorum collectione ²⁸), ubi in contextu summa constitutionis est, cum Theodoriana partim congruens, tum in scholiis constitutionis prooemium cum conversione graeca sequitur, et in fine annotationes tam rerum quam verborum, ad latina et graeca pertinentes, additae sunt. Diserte autem distinguitur ²⁰⁹) a „. 1 1 c*. 1, 30. 31 conversione zœx τπ6 6s facta 10 O-r sive 16 πά‿⁶ν ³) h. e. contextus latinus„ quem conversioni fuisse additum et ex annotationibus Thalelaei potest ³²), et Anonymi tractatus de peculiis affirmat 28). in Basilicis colligi Propterea Thalelaeus Codicem et νυισυνσέα ³⁶) et e„ναςα ³⁸) in scholiis Basilicorum dicitur; etenim non solum 10 ατ⁴ 60 ³6), sed etiam contextum latinum ³²) explanavit annotationibus ²s), quae *²) Syntagm. apud Fabric. B. Gr. Vol. XII p. 370 (Ed. I.): Oalelauοs dyrενα̈ rodg 2d⁴ddοœeme ele ld- Tog 2εσαε. 1 ²⁰) Schol. Basil. XLII, 1, 60(1). Auctor zο- 0ν c. 42 p. 235 not. 51 ed. Zach.(Eustath. p. 244 ed. Leunclav.): 2ν τ¶ðmOꝛEꝰtrei roο Oalelalou; ef. Biener Gesch. d. Nov. p. 122. n. 5. ²¹) Schol. Basil. XV, 1, 95 p. 38 ed. Zach. ²²) Apud Richter. I. I. p. 818. ²8) Ad VIII, 2, 75. 77. etc. ²⁴) Ubi constitutio graece erat scripta, non opus fuit conversione; cf. Basil. XIV. 1, 86. ²³) Cf. Schol. Basilic. LX, 7, 12(2), ubi z⁴ραeναααρeρ a constitutione separatur. ²⁰) Cf. Biener Gesch. d. Nov. p. 122 not. 5 et p. 198 n. 99, Heimbach apud Richter. Krit. Jahrb. 1839. p. 970 et Zachariae ibid. T. XVI p. 815. ²⁷) c. 7 apud Heimbach. Anecd. T. II p. 257. ¹) Cf. XLVIII, 14, 1 et 20, 1 sqq. ²¹) Schol. Basil. XXVIII, 1, 20(1); 2, 3(4 et 10); 3, 1(2); 3, 7(1); 3, 12(1); 4, 33(2); XXIX, 1, 86(1); 87(2); 92(1); 119(9 et 19); 5, 42 (3); 6, 19(2). ³⁰) Schol. Basil. XXIX., 1, 90(2); 1, 113(3); XLV, 4, 11(10). ²¹) Schol. Basil. XXVIII, 5, 27(1). ³¹) Schol. Basil. VIII, 2, 77 et XLV, 5, 2(1); XLVIII, 7, 37. ³³) Apud Heimbach I. I. p. 257: 2„ ofe aurd d 6 udiν οοστιε εte. ³¹⁴) Schol. Basil. XXIX, 5, 31(1); adde Anonymi Tractat. de pecul. I. J. ³⁵) Schol. Basil. XXVIII, 3, 1(2) et 12(1). ³⁰) Cf. Schol. Basil. XXVIII, 3, 12(1); XXIX, 1, 86(1); 1. 92(1); 1, 116(6); 1, 119(9. 13 sgg. et 19); XLV, 1, 46; 2, 19; 5, 2; XLVIII, 18, 1 (2); 20, 41; 21, 6, in quibus singula verba ex- plicantur. ²²) Cf. Schol. Basil. XXIX, 1, 119(9) 70§„νντν eε„-νᷣνεero et XXIX, 6, 19(2) nοσασꝙνρ⁴mρσρν εs r òyrér. Adde Schol. Basil. XXI, 3, 1(1); 3. 19(2); XXIX, 1, 113(2); XLV, 4, 11(10). ³⁵) Noli tamen ad ea referre, quae vv. z06 xetras ν 76 νd Jα vel els z6 zurd 6dæe sive ldzos in fronte gerunt; plerumque enim locos Codicis, cf. Schol. Basil. XXIX, 1, 115(3); 1, 119(14); 1* — 4— hic illic aoοeνοαρσσαά ³⁹) dicuntur. Quibus in annotationibus se linguae latinae bene intelligentem fuisse comprobavit; etenim et verba latina, quihus Ieti utuntur, saepius interponit ⁴⁰), et contextum latinum ¹¹), vel vocabula singula eorumque signiſicationes ⁴²), vel structuram verborum ⁴³) eorumque distinctionem et sensum ⁴⁴) explicat. Commen- tarium hunc, qui in Basilicis eorumque scholiis ⁴⁸) maximam partem superest, ita ut prope integer restitui possit, post annnm DXXXVI scriptum ⁴⁹), ab ipso Thalelaeo disci- pulis sive auditoribus in scholis fuisse traditum docent et singula verba, quibus plerum- que utitur,(œmννυιυμνοαασασν, σνταeĩςον voσον εmσσα, τοασeςνασς, uνανε, Ʒ*ναως, yvœαmτα dot, et/εν σ⁹σ—,ꝛ⁸παον, EOεν εμιννεεν S'νερεκν, 4μεμαόα ονκραυάηυιέν, ³μαάιιναιπέ α, aεσμεμν) et totum sermonis genus ⁴⁷); sed eum ab aliis aliter esse calamo exceptum, ita ut diversitas an- notationum, de qua nondum liquet, inde sit explicanda, mihi non est persuasum. Parliculam Codicis a Thalelaeo sig ldros editi addere nolui, quum in disser- tatione II p. 39 sq. fragmenta conversionis, ab eo zard πdag factae, in qua nunc rei cardo versatur, typis repetita sint. Transcamus ad alia. Quemodmodum Thalelaeus Codicem elg larog ita edidit, ut liber, sive conditionem ejus internam, sive speciem externam spectas, nomine zοσ ‿ᷣovg dignissimus esse videatur, eadem ratione Stephanus, de quo in dissertatione II p. 50 dixi, Digesta tra- ctavit et commentariis explanavit ¹s). In tanta vero auctoritate hoc Stephani erat opus, ut fere totum in scholia Basilicorum transscriberetur, solo zoõ αμα⁴‿ονα ⁴⁸⁷) nomine insignitum. Signiſicat vero 6 leo aut totum Stephani opus ⁵⁰⁶), observante Zachariaeo libros 5, 40(1); 5, 42(3), raro annotationes continent, ut Schol. Basil. XXIX, 1, 82(2) et XLII, 60(1). *) HNagaygaqat, fortasse in margine scriptae, et ad conversionem, cf. Schol. Basil. XXVIII, 14, 9 (p. 323 Heimb.); XXIX, 1, 86. 92; XXXVIII, 1, 48(1), et ad contextum latinum spectant, cf. Schol. Basil. XXIX, 6, 19(2); adde Schol. Ba- sil. LX, 1, 10(4); neque tamen admodum multae leguntur et plerumque breves sunt. ⁴⁰) Schol. Basil. XXVIII, 11, 31(3)(repudii, rerum amolarum, in rem, ad exhibendum); XXXIII, 3, 27(data culpa); 28(lulelae); 32(levi culpa). *¹¹) Schol. Basil. XXI, 3, 3(1); XLI, 1, 100(2); 3, 3(2); XLVIII, 14, 4(6); 16, 1; 20, 4. 18. 19. 23. 27. 28. 35. 40; 22, 7; 23, 1; 24, 1 *¹) Schol. Basil. XLVIII, 20, 5: z consensum dnoPos- dnς 6o— doneg zal rd ilum,— zal öcα eol dmοαςωα; 20, 21. ²) Schol. Basil. XLVIII, 20, 9: obro+ yrakoy no- mini, quo liberi duntaxat; 20, 10: obros auvragor vel ratione aclus zal rà Jomd dα αν; 20, 11; 20, 17, quem locum Heimbach non intellexit: 8?s aurd li. post v. retincre]l umndoriενo zal dOa dnd 1⁰⁷ Igilur; 20, 35. 4⁴) Schol. Basil. XXXVIII, 1, artem hermencuticam. ⁴⁵) Alia nobis sunt servata in Tractatu de peculiis, in Ponats et teste Zachariaco apud Richter. I. I. p. 816 in Cod. Paris. Nr. 1377 et in Synopsi glossata. ⁴⁶) Zachariac I. I. p. 815. 4⁷) Biener Gesch. d. Nov. p. 63. ¹⁸) Schol. Basil. VIII, 2, 43(fin.): Ireoavνos 2y · „nlârst, et Matthacus Blastares in Syntagm. ap- Fabric. B. Gr. Vol. XII p. 370(Ed. 1): Trsqavos ydo sis τ ‿τos εoa a„p ανo. ⁴⁰) Ubi rο ldros Digestorum I- XXIIlin scholiis Ba- silicorum commemoratur, ibi semper Stephani opus intelligitur; Zachariae ap. Richter. I. I. p. 814. 818. not.*** ct 827. Cf. Schol. Brasil. VIII, 1, 9 ibique Heimbach. ³⁰) Schol. Basil. VIII, 2, 43(ſin.) et 55; XXIX, 5, 18(3). 48(1), ubi exercet — 5— I=—XXIII Digestorum complexum, aut partes ejusdem operis, ita ut indicet vel expla- nationem latiorem ⁵¹) graecam sive paraphrasin, vel indicem sive summam, vel etiam solas explicationes ⁵²) ejus et praemonita. Librum autem, Thalelaeano similem, Stephanus ita instituerat et digesserat, ut hic illic, ubi res postulabat, 7100 9ονσαιεςσ i. praefationes admodum longas praemitteret ⁵³), tum contextum latinum singularum legum sive 71⁶ 6„rν ⁵⁴) adderet, cujus in margine annotationes sive rααeνκνααα⁴ ⁵s), ad verba latina spe- ctantes, scriptae fuisse videntur, porro indicem sive summam breviorem vel interpretationem uberiorem sive circumlocutionem graecam legi cuique annecteret, deinde Gνμαμeέααεσει⁄⁸ς ⁵⁶) observationes vel item Taœeνοαςds annotationes rerum in legibus propositarum sub- jiceret adjiceretve ³⁷), denique totam explanationem adjunctis passim dmποοεuς sive 0- 11G,εσν ⁵⁸) et 4⁴eιν sive Gτονρ⁴ςσεινν hoc est quaestionibus et responsis absolveret. *²¹) Schol. Basilic. VIV, 1, 10(s). 25(7); XXIX, 110 Zach.; XXI, 2, 13, 12; XXIV, 8, 7, 1; 1, 61(3); 63(4); nunquam tamen, quantum XXIX, 5, 28, 4. sciam, indicat contextum latinum. 5°) Tyueudgeis(Schol. Basil. XIII, 1, 5, 10) i. obser- ³²) Schol. Basil. XXIX. 1, 12(2); 1, 61(3). vationes vel legentem per zaoPdrerla aut nœoa- ²³) Cf. Schol. Basilic. XIV, 1, 22(15), cujusmodi mounds ad locos similes delegant(G. E. Heim- praemonitum vide in Schol. Basilic. XXIII, 1, bach in Anecd. T. II p. XLVIII), vel sensum 41(1). Uluc quoque pertinent, quae sine nomine verborum, quae circumlocutio inprimis sive index Stephanieleguntur, XI, 1, 7(32); XVI, 1, 81 continet, maximam partem explicant, vehres judi- (ed. Zach.); XVII, 1, 70. 73(ed. Zach.) et XLII, ciales tractant, tanto vocabulorum ambitu ple- 1, 16(6). 20(6). 46. 50. 51. rumque scriptae, ut sacpius modum excedant; *⁴) 73 Syhrör sive r6 παααν(Schol. Basil. XXIX, 5, cſ. Schol. Basil. XI, 1, 7(1)(quibuscum cf. 28, 4), fortasse sic dictum, quod ab antecessore Leunclav. Cod. Jur. Gr. Rom. T. H p. 195); in scholis dictatum fuit, hoc est contextum la- XIV, 1, 28(1); XV, 1, 60 Zach.; XVjII, 2, 7; tinum additum fuisse ex co sequitur, quod et 5, 189; 7, 51 Zach. Enedem dicuntur aaoyoa- Stephanus ipse rG deν ab explicatione sua se- gat(cf. Schol. Basil. XIV, 1, 6, 22; 1, 10, 8; jungit(Schol. Basil. XII, 1, 4, 4; XilI, 1, 5, XXIX, 1, 63, 4; XLII, 1, 20, 11; 2, 9, 2: aρα- 28; XIV, 1. 58, 2), et alii idem fecerunt(Schol. poœma is r⁶ν lνι⁴) et indicantur vel uno ple- Basil. XXIX, 1, 12, 2; 1, 13; 2; 1, 56; 1, 61, rumque v. ꝓ⁵αιεεααααρα(cf. Schol. Basil. XIII, 1, 3; 5, 27), quod in fronte annotationum(naoαννασα 5, 10), vel pluribus verbis: uεsοασασα Ʒeηνν ερτν „Gν) vocabula latina, indicis loco scripta, legun-(XV, 1, 98 Zach.), medτεεraαν ον εεεουι εν τ tur(Schol. Basil. XXIII, 1, 9, 10), et quod in nldrεε(XXIX, 1, 37, 4; 5, 18, 3) sive st⸗ z6 annotationibus vocabula latina vel respiciuntur n1dr(XLII. 1, 13, 10; 1, 17; 1, 38, 3), Tregpavds (Schol. Basil. XIV, 1, 26, 9), vel explicantur; Oroα π—⁹οs oıro d rats naçaygæqats(XIV, 1, 10, ef. Schol. Basil. XIV, 1, 48, 10. 8), ræοααꝓνοορσ⁴εενοο 4εςν τ⁴˙(νG ν(XXIX, 5, 27, 3), *³) Cf. Schol. Basilic. LX, 6, 5(6). Nacayoagal in es»iyoννενοο τ rr“(XXIX, 1, 12, 2),* vTije margine, ut nomen indicare videtur, juxta con- naoœyoapis(XII, 1, 1, 2). Ceterum G-νεκιέ⁴ σεσις textum latinum scriptae(cf. Schol. Basil. XXIX, ejusmodi et nayæmæ indice vocabulorum in 1, 56) et ad latina potissimum pertinentes, verba fronte carent, qui in ⸗adνeyοemάi ad contextum la- latina pro indice in fronte habent(Schol. Basil. tinum pertinentibus non facile deest. XIV, 1, 23, 2; 1, 27, 7; 1, 29, 1) et difficiliora ³²) Cf. Schol. Basil. XXIX, 5, 28(3). vocabula latina explicant; cf. Schol. Basil. XIII, 2 ³³) Cf. Schol. Basil. VIII, 2 p. 378; XII, 1, 16(3); 4, 3; XV,—, 25 Zach.; XVIII, 3, 4 Zach.; 5, XXIII, 1, 9(18); 1, 35(1); 1, 42(3); 1, 44(2. 3). — 6— Sed ut ad ea transeam, de quibus nunc potissimum agitur, Stephanus in indice ⁵) vel 2ννες εi 4⁴τος ⁶⁶) Digesta latina in graecum non tam convertit, quam singulos eorum locos vel breviter et concise vel maximam partem fuse lateque circumloquendo ex- posuit atque explanavit. Index enim, quo vocabulo totum illud opus a Stephano ⁶²) et ab aliis ³²) nuncupatur, unde et Stephanus ipse nomen z⁸ν 7„αερτον ⁶³) traxit, fuit summa ³⁴) quaedam sive adumbratio ex ordine tituli cujusque et singularum legum vel souννeic hoc est interpretatio ²⁵) Digestorum, maiore plerumque verborum ambitu facta, ita ut non solum sensum legis cujusque explicaret, sed etiam regulam legis casibus exemplis- que fictis ⁶⁶) illustraret et quae sibi aliisque repugnare et adversari viderentur, vel con- ciliando componere vel decernere studeret ⁴*. Utraeque vero, quantum ex iis in scholiis Basilicorum superest, et summa(ò ν⁶ιε) et interpretatio(s εeεονμνπ‧ε eig ld- 1⁰1 ³⁸), vel disjunctae singulas constituunt ejusdem operis partes ⁴⁹), vel conjunctae in unufm coaluerunt. Cujus rei exempla aliquot afferam ex indice. Digest. IX, 2, 27, 9. Si fornacarius servus coloni ad fornacem obdormiisset et villa fuerit exusta, Neratius scribit ex locato conventum praestare de- bere, si negligens in eligendis ministeriis fuit. Ceterum si alius ignem subjecerit fornaei, alius negligenter custodierit, an te- nebitur qui subjecerit? nam qui custodiit 50) Cf. de eo Zachariae Histor. jur. Graec. Rom. p. 27. in Anecd. T. I p. 179 et apud Richterum IJ. 1. p. 797 sq. et p. 813 et G. E. Heimbach in Anecd. T. II p. XLVII sq. *0) Cf. Schol. Basilic. XVIII, 5, 3 Zachar. *¹) Cf. Schol. Basilic. XV, 1, 174 Zach,; XVIII. 5, 3 Zach. et LX, 2, 2(6). ³²) Ab Joanne Nomophylace in Schol. Basil. XXIII, 3, 33(2); cf. et XLII, 7, 2(9); LX, 3, 39(4) et Heimbach. de orig. Basilic. p. 92. ⁴³) Cf. Schol. Basilic. XXII, 5, 31(2); fortasse quia ipse de se dixit XXIII, 1, 9(25) et XLII. 2, 9 (2) elnor ydαeνυν, Solus vero ita appellatur, ut Thalelaeus dνηιωdατντη⁸. ⁴) Schol. Basilic. XV, 1, 174 Zach. et XVIII, 5, 1 Zach. et G. E. Heimbach in Apecd. T. II p. XLVIII. ²²) Hinc et Schol. Basilic. XIV, 1, 12(13): 02 ydo za ôèch zab d Köüodddos diεᷣεlaot i. explicant. Schol. Basil. LX, 3, 27, 29. O 1dις. AOrονοmσπεκεοıν 21⁴οι⁴στ⁸⁶ νςι τμαςρ uον, 2d οπο φοιοσν⁴σς εμοιννν „αd oνν σ2οισνο zad τ οο ιαςσ˙⁵⁴τέν 2νανυσε τ⁴⁶ dστοντκωανππάν ⁷ iν³τεανπνᷣ εleys Nédᷣτιο*υυιενκιοσι ⸗υνιεμάινιοṽꝛεννον vj Joxdri, 8dvν εανανισναασ sεsεeεαιτο ν τιοοτQ ονου⁴εοσι τ⁶ ⁶ε ντιιυεννοον ei S⁴⁴e ²⁶ 36) Schol. Basil. XLII, 2, 9(2). *²) Schol. Basil. XIII, 2, 1(18);3 cf. Heimbach de orig. Basilic. p. 91 sq. et G. E. Heimbach in Anecd. T. II p. XLVIII. ⁴3) Cujus exempla facillime cognoscuntur in scholiis libri VIII Basilicorum; cf. Zachariae in Wien. Jahrb. T. 87 p. 100. ¹c) Hinc factum est, ut r dros i. index ab ioν- velg els aldzos i. interpretatione distinguatur et Stephanus doννedoæo dicatur in Schol. Basil. XXIX, 1, 13(2); 1, 56(1); 5, 29(4). Optime vero hanc de nexu indicis et ourwelas senten- tiam, quam Cujacius in Epist. dedicat. ad Basil. edit. Fabrot. proposuisse fertur, defendit et pro- bavit Zachariae in Anecd. p. 178, in Wien. Jahrb. I. l. et apud Richterum Il. I. p. 813. Alii autem indicem et ourwelav diversos fuisse libros dicunt; ef. Heimbach de orig Basilic. 11. 4 nihil fecit, qui reete ignem subjecit, non pee- cavit; quid ergo est? Puto utilem compe- kere actionem tam in eum, qui ad forna- cem obdormivit, quam in eum, qui negli- genter custodiit. Nec quisquam diæerit in eo, Qui obdormivit, rem eum humanam et natu- ralem passum, quum deberet vel ignem eæ- stinguere, vel ila munire, ne evagaretur. eyd'el ⁴ς ‿οιυπποσε ε⁶ε ααο dν vνο „adα, odrο ρεα τ τoνο, Ll 1 2α Ir.οκςμεέερφκαχwƷονε—eορυοω l⁸‧ πο. Digest. XXII, 1, 48. Scaevola libro X XII Digestorum. Maritus uxori suae usumfructum tertiae parlis et, cum liberos habuisset, proprieta- tem legavit; eam uxorem heredes falsi te- stamenti et aliorum criminum accusave- Tunt, qua re impedita est legatorum pe- litio; interea et filius ei mulieri natus est eoque eondilio legati eæstitit. Quaesitum est: quum testamentum falsum non esse apparuerit, an fructus etiam mulieri prae- stari debeant. Respondit: praestandos. 7 nĩο ⁷ dνπονπννπν edατ᷑νεεαννσιιεέετινο: 6 uε ν⁴ἀο 2ονες odνκ duede Svεmναοοσένν dA e d e 0 TO αꝓrεν 20eο ν⁴ας αιτσν dεiστνοιμαασσ εντσοmρσυονν τ 02„; Oεοεν οdτie dοσμεeuν d*ουν x⁶ ro? dνονυυν/νέυωυοο dς ραρανυαιισσeQνοσ ττο 1-* νeνν roν πυοεσεƷ α*αμe⁶εέds Teνεέν 65 0002„⁴ααςεeν, Tuoινας ᷣ o∙Vch-rp Sa- rd⁴εασνσα σχμ6—τ πιν α 1ε*ουνϑ— roꝰ †οσνον ενινμναα, oνeortv, Tva 2 7 Schol. Basilic. XXIII, 3, 48, 1. 0 1rdαν Avn edeur drydreude vn oixeig pul ddςονανον τονο τπα ueεοοιςι νσ ouοlαν ατον νπα ενπνπmάmωάνεν Szε 70 ⁶ε νν οοσπνοευειαοασν e dxoln œ‿ 0⁵*ν Q˖/c 10 1e⁹mjéoddνμεᷣeοι ϑονναάι Q⁷ vdτον εεννν ασρτν lα dicννκe α ετoα dε ννασα νννμαιn Salouν zard rijs yvrdmπας: Oτναμεέννο τον diaoοlou Gννέιρσνmqxνπν exsty, 2dl ᷣrd zœıta Sul- „Ge ²¹) z„ diνemννꝙꝙ* ννE. T10 S*ντ πενοο, doα laudeννα oο νααάαινινπαοςσ τον ⁴*ασοι zο- 1 7 vou, Le„εαᷣ/ εές‿α‿εsα uα πἀv. In his locis index ²²) solus apparet; jam accipe exempla νπε εoνuεias indici con- junctae. Digest. X, 2, 25, 6. Si testator rem communem eum extra- neo habebat, sive rei suae partem alicui legavit, sive heres ante judicium familiae erciscundae acceptum partem suam aliena- ²⁰) i. e. actione directa. ²¹) Heimbach recte conjecit sꝛέινπ οε. ²²) Cf. Schol. Basilic. XI, 1, 36(2), ubi index pa- Schol. Basilic. XLlI, 3, 25, 4. To AIdrοσ SroS Sget: Edy 6 d1ασέιμενοσο m õπετονον εε dον Oνμμαα μει⁴d τνοο&eεοασαιτν ενεέν es doo- rAοονι οατσ Ʒεραε̈οοντσο τοdmνμαυτο 16008 dIid⁴τενοας τυ, α zνςα εν nνλοωυινμιν raphrasin et XXIII, 3, 3,(2), ubi annotationem continet. — S— vit, ad officium judicis pertinet, ut eam aon 11 rOorcrdOε:e⁸ roð 2 d*ανσι partem, quae testatoris fuit, alicui jubeat Gεαςι dc*εσνστ⁸ ³) 20 ⁴εες v 21*ο- tradi. vO*εααε mπταοσάeάν⁶σηντι εeςεεααοιι 1uut, dore aν raxoder 0Oνν STα uer Tt„νος Eęτιτυν 2AnOOεααο m⁴uux: 5** dααασσε eꝛ τπν ναμ Qoru mOosxuον 21⁰ 11008, ons z0 d*α‿νσεναένο et α τ⁶ eο ⁴αέοο⁸ς 2rOuo* „ 5 aouis, 10 J01ιπ rν τποσeφνμ⁴⁵αμοο, Jneo SAnyæενσ υ ειπαη τον τιαταmτοε, h α õυe τπ Qτυφeνοοοισντoαό☚τον εᷣεειιαονν. Digest. XXII, 1, 32, 5. Schol. Basilic. XXIII, 3, 32, 12. Item si fidejussor solus moram fecerit, Xreꝓdeνκον. Edy d εννννπνα εμυοσσν oe- non tenetur, sicuti si Stichum promis-„ο„, 16 ν0b° qfmμ"ro is 101ας ⁴οασς ed sum occiderit, sed utilis actio in hunc drtatretra zi es riouddrou, oroix- dabitur. r„ dlαν τννκαά̈νοοσνν να mw,Y—να&ᷣι. vyg rοαυςι ꝛ⁶‧ i à⁶ςσσςσ dαeιαεr. Ka³⁴νς ε.σ⁵ιοων τ ⁵μοασςε⁸) d ν⁴o ̈α z d ε⁴ oas vœre⸗xer³ T0lνν G eyy vis, 48 8Irν σιm⁴⁊ ‿ ⁷◻2¶m2ꝛ†*. dey. 00„aezνera Tolvu o eryviris 21 160α olas, doεο 00„ 008 l T0»„ Oixern, 6„ drOντα⁴πQντ 2mnα madiνεν&reiley 6 eyyunijs. 2rrε⁶⁴ dναοεεέισνιοο τον oiztrouv Ievꝗeοũas 6 n. rdruνναοο, udoνer Ʒεν τπειοσσταςσειαιςι G Sryunrus 21euεodievos aœl oò vœregerar uœrd dxοεεεαάν 87352e, As deete eu, doro8 FoG⁶ ο⁸. Kalzoi y dεr. dε dν ⁵⁶) dip. 19 τꝙH15. 1 xir..„εꝓ 49 ꝗHanlαeνς dν dν⁵ς dεον ονν εꝓννυρτ 2 olnérνν dνε⁵⁶ντο, dν 1ποσουmνηοο εέυινυυπνννν. lαιν T Sdε εένμἀασαον, bu⁴ τ ϑονοων ασ⁸ιν oe|εlεν ò eyyuiig„.ανοσα) εμm m dbἀ⁶ dϑοον α⁴* τππςοοσνεας zaHd r-y 1e„ dαασοοσem. In quibus simul additam vides et interrogationem et solutionem, ut harum quoque indolem cognoscas. Aliud est exemplum in scholiis Basilicorum XIV, 1, 28(1) et 29(1), ubi eνιμαμνέα⁴αοασς, αοumσωαα contextus latini, 20ατενοσιςαᷣ et 1⁰1 conjunctae sunt. Facile vero ex his intelligi potest, Stephanum explicandis potius Digestis quam graece reddendis operam dedisse; quamobrem non modo scholia**) Basilicorum atque Mat- thaeus Blastares*⁸) eum eS=„ꝓααα recte dicunt, sed Stephanus ⁷⁹) ipse se παασο— vctor hoc est tradidisse, docuisse Digesta ait. Nec minus ex iisdem apparet, quam fuse lateque Stephanus Digesta explanaverit, quod ipse de se profitetur ³⁰), quamobrem operi ejus nomen 1⁰⁰ π⁴roue merito inditum est. Haec aufem explanandi ratio inde mihi videtur profecta esse, quod Stephanus antecessor Digesta in scholis viva voce interpre- *³) Heimbach corruptum esse putat, sed h. l. 6*²) Cf. XXIX, 1, 12(2); 1, 61(3). diaoεeον est lis, causa.*²) Apud Fabric. B. Gr. Vol. XII p. 370(Ed. I.): *⁴) Heimbach addidit d. Quod idem paulo post ad- Arsqavos ydo ris et⸗ näldros rd Aireora yy¹oaro. dere volebat dꝓ†ραάde, non est necessarium.**) Schol. Basilic. XIV, 1, 54(3). *²) Correxi zGνos. ¹⁰) Schol. Basilic. XIII, 2, 1, 8: roı⁴το ε αι πard- **) Correxit Heimbach pro d 70v. reOor— αοαεμοασ. — 9— tabatur, et 20 Aldrog non a Stephano ipso compositum, sed ab iis, qui scholas ejus frequentabant, collectum fuisse arbitror, ita ut werba ab eo dictata et ab auditore aliquo per calamum excepta complecteretur. Id colligi potest non modo ex eo, quod Stephani Sorvela ad priores tantum libros XXIII Digestorum ⁵¹), in scholis ex Justiniani volun- tate explicandos ³²), pertinet, sed etiam apparet ex sermone toto ad docendi rationem conformato, tum ex singulis vocabulis alloquendique formulis ⁵³), quales in scholis ante- cessorum adhiberi solebant; inprimis vero id comprobant duo lociescholiorum Basil. XII, 1, 56(6), ubi Stephanus auditorem sine dubio compellat: Kνις ιέκν errεεεsοννσασςο, dαυς αB ονα ⁷νσσν, et XlIII, 2, 32(1), ubi idem admonens repetit et inculcat: G-εμε³εασσ³ Suαο ναςα— G„εαεεοασασ. Hinc fortasse et explicandum, quod titulorum summae in brevi quasi conspectu ⁵⁴) praemittuntur. Ut vero totum opus Stephanum multa doctrina et eruditione insignem atque juris peritissimum fuisse, ita 2oρμαρνναα eum linguam latinam optime calluisse latinisque juris vocabulis formulisque saepissime esse usum ⁵⁵) ostendit. Quare non modo ipse in magna erat auctoritate apud posteros, magister doctissimus appellatus ³⁶) et cum aliis juris Justinianei interpretibus comparatus ⁸⁷), sed etiam senten- tias ejus in re judiciali ita adhibebant, ut particulae zoꝰ πλοε in aliorum quoque scripta ⁸³) transirent. Ab aliis quoque antecessoribus vel scholasticis Digesta els dzos conversa et edita fuisse alii quidem dixerunt, rem tamen non probaverunt. Commemoratur sane saepius in scholiis Basilicorum 70 Adrοs Digestorum, quod Stephani esse non potest 30). sed duum in scholio Basil. XXVIII, S, 43(5) 20 MAdros ²0) manifesto comparetur cum editione Digestorum Cyrilliana et Dorothei potissimum annotationes cum Cyrillianis con- junctae in scholiis ejusdem tituli Basilicorum inveniantur, 10 Mατοs, ubi ⁹¹) spectat ad librum XXIV Digestorum et qui sequuntur, pro Dorotheano potius opere supra laudato esse habendum cum Zachariaeo ⁹²) arbitror. Facile enim fieri poterat, ut nomen 7⁰⁰ ldzous inde a libro XXIV Digestorum operi Dorotheano tanquam parti operis Stephaniani *¹) Zachariae apud Richterum I. I. p. 814. ³s) Sic in Heioav sive Doctrinam ex actis Eustathii ³²) Cf. Constit. Omnem§ 2 sqq.(cf. Zachar. ad Basilic. XIX. 1, 61; 10 1. 17. ³³) Ita legitur sinoy, unrodyvouer, Slens,„6, ⁴νμαοωνσ 19. 20. 48. 57; 11, 12. 42. 50 ctc.), in Melezye nέε*Oνάαένν ουμνμρα⁴ᷣνυυν apud Lewenclav. Jur. Gr. Rom. T. II p. 192. 194 sq. et in Cod. Bodle- un ragden deε, un) Srα̃riανmν οπ⁷ etc. janum; cf. Zachar. ad foG2εααοονι ꝙdH. 283 i). 8¹) Schok Basil. XVIII, 5, 1 Zach. ³) Cf. supra not. 81. *³) Cf. Schol. Basilic. XII. 1, 43(1); 1, 47(1); 0) Pertinet ad Digest. XXIV, 3, 66(3). XIV, 1, 6(23); 1, 22(6),*¹) Cf. Schol. Basil. XXVIII, S8., 43(2) cum Dig. —— 1 5„ aανε dᷣανυν⁶, deνοσ, ‿eloα*ες, 1000, 1094, Seud᷑εαοeν, yrα, a, ui voutoys, ouvroανꝓ*, 86) Schol. Basilic. XXIII, 1, 44(3 fin.). XXIV. 3, 66, 1, Schol. Basilic. XXXVIII, 1, ³2) Cum Cyrillo(cf. Schol. Basilic. XII, 2, 8(3); 44(2) et 3, 19 cum Dig. XXVII. 1, 45 ei 3, XIII, 1, 5.(10); XIV, 1, 12(13); XXII, 5, 31 19 et Schol. Basilic. XXXVIII, 9, 1(7) cum (2), cum Dorotheo et cum Thalelaeo ib. XXIX. Digest. XXVII, 9, 1, 4. 5, 27(3). ⁵²) Apud Richterum IJ. J. 309 818 et 823. Dissert. III. — 10— inderetur, quum Stephani commentarius in libro XXIII desineret et commentario Dorothei, 2ε Q rãec in explicandis Digestis usi, cum Stephaniano, ut fragmenta docent, similitudo quaedam interoederet. Vel vocabulo zoö- παονα nominata sunt Digesta ab Anonymo αι⁴ τπα conversa et explanata ²⁸), de quibus in dissertatione II p. 39 sqq. dixi, quia nomine z)9% Adroug omnino contextum integrum Digestorum ²⁹⁴) significabant. Male porro G. O. Reitz ²⁵) et C. G. E. Heimbach ¹⁸) Digesta sig 10 1⁴τοο a Cyrillo edita esse ex scholio Basilicorum*) collegerunt, quum praeter indicem sive summam Digesto- rum nihil a Cyrillo editum esse constet, et scholion illud sententiam Reitzii falsam esse aperte ostendat. T0 l⁴ros denique Codicis vel Novellarum non esse editionem Codicis vel No- vellarum cum commentariis amplis sive els TTIdrog, sed potius contextum integrum, non in excerpta redactum, supra monui p. 1 not. 7 et S. Ab ea sive convertendi sive retractandi ratione, quam Ieti vocabulo ν πατον*ς significant, distinguenda est ταοσ⁴σσασις ⁵⁸) i. e. circumlocutio, ubi sententia vel enun- ciatum aliquod circuitu verborum ita transfertur, ut non modo singula verba explicatius reddantur, sed etiam quae ad explanandum necessaria videntur, cum verbis conversis in unum conjuncta quasi coalescant neque facile se ab iis separari patiantur, et alia interdum, vel exempla, vel similia, rei exponendae causa addantur*⁹). Cujusmodi con- versionem ne verbositas— aliquod legibus— afferret ex confusione dedecus ¹ο⁶), Justi- nianus quidem institui vetuerat ¹⁰¹) et sub eodem ordine eaque consequentiua, sub qua et voces romanae posita essent, eam componi maluerat; nihilominus unum ejus rei exem- plum, si non a Theophilo ipso, at certe ex scholis ejus sub imperio Justiniani profectum, nostram tulit aetatem. Superest enim nobis Theophili paraphrasis graeca Institutionum. Theophilus ¹⁰²), qui sub Justiniano floruit 1⁸), vir clarissimus ¹⁰⁴), comes sacri consi- storii et juris in schola Constantinopolitana doctor ¹0⁵), postea juris doctor ¹⁰⁶) *³) Schol. Basil. XL, 1, 16(17): r6 ldros Er lii, aliorum scripta de Theophilo, Saxii Ono- 1 Aelle Terrle, rgs 5 youν dydruuos. x. J. mast. T. II p. 35 sq., Heimbach de orig. Ba- *½) Cf. supra p. 1 not. 6. silic. p. 24 sq., Hugo Gesch. d. roem. R. p. *⁵) Ad Theophilum p. 1235. 806, Zimmern Gesch. d. roem. Privatr. T. I, 1 *⁶) De orig. Basil. p. 31. p. 395 sd. et Zachariae Hist. jur. gr. rom. p. 22 ³¹) LX, 3, 27(25). sq. 25 sq. et apud Richterum IJ. I. p. 816 sq. *⁸) Reitz ad Theophil. T. 11 p. 1059 not. 28. De nomine ejus, quem alii Theophilitzen esse *⁰) Haloander Praef. Edit. Novellarum. volebant, cf. Mylium apud Reitz. I. l. p. 1038. *⁰⁰) Const. Tanta§. 21, quibuscum cf. Const. Deo ¹0¹) Cf. de aetate ejus Gundling. et Mylium apud §. 12. Reitz. p. 1028 et p. 1041— 1055; alii eum vel 101) Mylius haec de Digestis tantum esse dicta ex- paulo post Justinianum vixisse existimant, vel istimat apud Reitzium ad Theophil. p. 1036. interpretibus Basilicorum adnumerant, vel adeo ¹¹) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. XII p. 353 sq. et post Accursii glossam h. e. seculo XIII flo- 472 sq., Asseman. Bibl. juris orient. T. II p. rnisse censent. 34 sdd., Reitz Praef. Basilicor. in Meermanni ¹⁰½) De muneribus cjus cf. Mylium I. I. p. 1057 sq. Thesaur. jur. T. V p. V et in edit. Theophili ¹⁰s) Anno DXXVIII; cf. Const. de nov. cod.§. 1. P. 1023 sqd., ubi collecta habes Gundlingii, My- ¹0*³) Anno DXXIX; cf. Const. de cod. confirm.§. 2. — 11— tum antecessor ¹⁰*) facundissimus, solertia et legum scienlia excellens, denique vir illustris et magister ¹⁰⁸), socius in componendis libris juris, in Codice vetere, Digestis et Institu- tionibus ²⁰⁴) Tribonianum adjuvit jurisque peritus in civitate Constantinopolitana lauda- biliter oplimam legum gubernationem ¹) extendit. Diem supremum obiisse videtur anno DXXXIV, ante quam Codex repetitae praelectionis ¹¹¹) extendit; in constitutione certe de emendatione Codicis, XVI. Kal. Decembr. scripta, inter eos qui Codicem emendasse dicun- tur, non laudatur, neque ipse jura Institutionibus recentiora commemorat. Attribuunt ei paraphrasin graecam Institutionum, confectam anno DXXXIV ¹¹²), quam primus lau- davit Angelus Politianus ¹¹³½) et primus edidit 1¹⁴) anno MDXXXI Viglius Zuichemus. Oria est vero paraphrasis, quod Trekellius, Reitzius 1¹⁸), alii docuerunt, ex scholis The- ophili, Constantinopoli habitis, quas dictatas unus ex discipulis negligenter scripsit ¹¹⁶), Theophilus ipse neque retractavit, neque in lucem emisit. Apparet id ex inscriptione operis Oeoqidou Tyorwrodra, ex indicibus ¹¹) titulorum barbaris, ex Theophili nomine in praefatione (§. 3) commemorato, ex habitu sermocinationis, quae tamen cum enarratione vel expo- sitione commutatur, ex iis, quae saepius vel repetuntur(III, 7, 1), vel non explicantur, dum ad alias scholas delegatur, 16, 6; III, 10, 1), cepta(III, 7, 1; IV, 6, 33), vel ex iis, quae vel male calamo ex- in rebus manca ¹¹⁸) et imperfecta(III, 6 init), vel in cursu orationis turbata et interrupta ¹¹⁹) esse(II, 1, 9; 23, 6; III, 7, 3) nemo non videt, denique ex tota*²) libri conditione, quae, scholarum indolem Prae se ferens, in explicandis legibus singulis plerumque protheorias, quas dicunt, vel res dum necessarias praemittit et ad prius dicta respicit, nexae sint docet, singulas leges primum ad verbum, **n) Anno DXXXIII; cf. Instit. Prooem.§. 3 et Constit. Tanla§. 11. ¹0¹*) Const. Tanta§. 9 et Omnem inseript. ¹⁰*) Const. de nov. Cod.§. 1, Const. Tanta§.9 et Instit. Prooem.§. 3. 1¹⁰) Const. Tanta§. 9. Fuit praeceptor Stephani roı e⁴επντον; cf. Schol. Basil. XNIII, 1, 31(15). ¹u) Mylius et Reitz I. I. p. 1054 sqq.; Zachariae contra in Hist. juris Gr. Rom. p. 27 eum anno DXXXVI obiisse opinatur; cf. tamen eundem apud Richterum I. I. p. 817. 11¹²) Cf. de Ludwig Vit. Justinian. II, 3 p. 35 sqq., Heinecc. Hist. jur. Rom. 1, 6 p. 402, Reitz I. I. p. XXV sq. p. 1054 sq. p. 1057 n. 26, Böh- mer apud Reitz I. I. p. 1172 sq. et Zimmern I. J. p. 395 n. 4. 11³) Gundling. et Mylius apud Reitz p. 1031 et p. 1061.. 11⁴) De hac aliisque editionibus cf. Fabric. Bibl. historicas ad cognoscen- quomodo leges inter se con- postea latius circumloquendo in Gr. T. XII p. 353 sq.(Ed. I), Reitz I. J. p 1031 sq. p. 1062 sq. p. 1110— 1125 p. 1169 et Schoell T. III p. 454 sq.; de Codicibus Tbe- ophili agit Reitz J. l. Praefat. p. XX sqq. et My- lius apud Reitz J. I. p. 1065 sq. 2¹s) Praefat. Theophil. p. XLII, Hugo I. J. p. 805, Degen Bemerkungen über etc. Theophilus p. 41— 46, Wüstemann Uebersetz. des Theophil. Praef. T. I p. V sq., Zimmern I. J. p. 396 et Zachariae apud Richterum I. J. P. 798. 11⁰) Reitz Praef. p. XXVII sq. 117) Eos esse alieni fetus docet Reitz I. I. p. 1175 ga.; cf. et Heimbach Anecd. T. I p. XVIIlI. 1¹⁸) Huc fortasse pertinet quod et Inst. I tit. 1 de- est; cf. Mylium apud Reitz. p. 1066 sq. 1077 sq. et p. 1135. 11¹) Cf. Reitz. I. I. p. 1249 sq. v. 4?αν⁶dοννα 1²⁰) Zimmern I. I. p. 396 n. 9. 2* — 12— graecum convertit, denique exempla illustrandi causa addit. Hinc et explicandum, quod conversio uberior, quamquam Justinianus ejusmodi interpretationes non permiserat ¹²¹), vivo Justiniano in lucem est edita, quod a Theophilo ipso committi non debebat, im- punius vero a discipulo ejus fieri poterat. Dicta a me ut ipse facile invenire possis, hunc paraphraseos Theophilinae locum typis repetendum curavi. 1 Instit. I. tit. 3. De Jure personarum. §. I. Servitus autem est constitutio Juris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subjicitur. §. 2. Servi autem ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere ac per hoc servare nec occidere solent; qui etiam mancipia dicti sunt eo, quod ab hostibus manu capiuntur. §. 3. Servi autem aut nascuntur aut fiunt. Nascuntur eæ anecillis nostris, fiunt aut Jure gentium id est eæ captivitate, aut jure eivili, cum liber homo major viginti annis ad prelium participandum sese venumdari passus est. §. 4. In servorunn conditione nulla est differentia; in liberis multae diſferen- tiae sunt; aut enim sunt ingenui aut li- bertini. Theophilus Tlrlos. Aoulelc εοστσιν ⁵⁵μρκια νοσο(Qia- rνπνπιοςσ, ε⁸ iε drποανσεaν—äL 8r60ν deοσποεt dνπεναυυκπα³εον τν σƷσ⁸νσπ⁶σν νονιμο y ydo αs πeντας εεειιέσοωαι επτνοοπνανεν 7, de e,dνν εeρεννοασα ν⅔ doulelxr Sqpeòer o„do vod τ³έι⁴ν νουιο εsνμάα 10 10ασπτοιυυιν ϑι qτο᷑oreiνκνέιμ̈ν ος 21*α. Ka* l dodο εꝓνοντα servi ντεμνοαιν T008.ꝗ οειιιεέωντνεέκσ, τεαι⁶νπνεέο o 1νυάτ ετπε- 14ν mQάιαέ⁶μεες τοςα αἀά ντμια⁴ᷣτονς, 0 vS00- 1oντο τιποςστεμςσ εαάα, εανoν να duc- 0&0αχ mcõϑiexddνονꝑ ν ν τν servare, 6 Sorι φρναἀeꝓττενυι, O⁴αςοσασυν servi, ol- Tiνes au mancipia TOosæνεονπτα, quia manu capiuntur,&rτεαι⁶ αm ²) 200 1- 1νᷣ νοε αάνεἀνοru. Ol d d0510* Tixαιονπνισσιm0,0ptvoyrat iurοντασι mοε ει τν Jleετεο ενμιᷣ—rεĩmsyννμιυιο§εαασσσσένι⁶σνν‿ vlvoyra ³1 m) Ʒα εα̈νςꝙεειννιτηαυ mμιμμαυν τονυσιοστσιν εέν νν diνμαοοe, v6,⁴ςρ mττοαιτι, 7. 0 5 5„)— 2—— 0oν ⁷νιια τς ⁸εεκ˙νεοοο ν να εiεαν ταυνν ετανν επν τm0μάοιςσασσσάαα ετ τtμυmπ ‿εννεον — 7„— „εσeνα ο dιαιααννκνυναάκαν ενιω ν Ʒέν ν⁴ο dιαeνοαναᷣʒẽ ⸗ννν, dοα ⁴ε τνmασσι sονάααααᷣeτανυν νον 7 1 1 2„/ 1 5— 1 0—— IG⁴Oινα Qναχα‿ απτ⁶σνιαέεν ςμοεεο⁶ἀναα ε ενμ mε πααονεακννν ε„ςο 1RGBοε Ʒν ν 2—— 6 14— 6— 70οα ν /οοιμωνν οιμεαας dσdεσνν ou ν euννεκο⁴αᷣς, ˙0,&v, dreεμιον 0 1 7„*„„——— X„1— aνανπιν ταέοmπνι αε⁶εiεας, lu&ενναιινεν αάετνmQε⁷ονσσ πμιαονσαeνιμπαοος εντμε⁴ονς 7„— 5 2„ IOu⁴ο ηνιννκι Kad* ε⁴μέντνταπν σιων τνπ ο⁶εναdνν εέιμια⁶εeνεέάαν αdεοσισυνι—*υάἀͥo 20ιν 2— 2 2—— 34— S—— 3 53 etrεεν ε mαχν1 υιηιαον ⁴eνεοο m&⁴‿oο dοοο 50τmoσιν q⁵οο άη ϑdetaæ nl dε —„ 1— 1X„ 7 T0ν&εννμινέοσ τπτονμς εοο⁵ασmοαμεν ⁶αdeς Hη„dο εdyeveig lGννν sGðeCεεικςο⁵. 1²¹) Const. Tanta§. 21. 12) Codd ot; correxit Reitz. ¹²²2) Est id quod ν; alii male und corrigunt Quibus ex verbis inter se comparatis elucet interpretationem Theophili neque adeo elegantem et eruditam, qualem Huetius 22¹) esse vult, neque adeo negligentem, perver- sam atque spernendam, qualem alii esse dixerunt ¹²⁵). De qua ut rectius judicetur, Theophili consilium hac in re accuratius consideremus oportet. Is vero in scholis Con- stantinopoli habitis in usum juvenum Graecorum, qui legibus latine scriptis primam navabant operam, Institutiones Justiniani graece conversas ex ore tradidit et explicavit. fHlinc non solum vocabula latina formulasque juris solennes, quibus tunc in judiciis ute- bantur, retinuit ¹²⁰) verbisque graecis interposuit, sed etiam explicationes et verborum et rerum, ex suo plerumque penu haustas vel uberiores vel breviores addidit, quae plerumque alias juris regulas, mores ritusque, res historicas et exempla continent. Ratio, qua in convertendo utitur Theophilus, non ubique satis exacta, neque ab omni parte docta, sed merito in multis locis reprehendenda, sibi non semper constat. Etenim dum Theophilus in aliis verba latina satis stricte exprimit apteque reddit, in aliis plerum- que uberius, libere fuseque convertit, mox vim vocabulorum exaggerat, mox singula negligit vel omittit, alia satis pure ¹²⁷) et perspicuo, alia implicite et barbare ¹²s) dicit, adeo serviliter ex latino flectens nectensque, dum verba magis quam sensum et cohae- rentiam eorum respicit, ut latinam potius orationem graecis verbis scriptam legere tibi videaris. Praeterea hie illic errores commisit, lapsus vel in originatione ¹) vocum latinarum, vel in mente Justiniani falso intellecta ¹30), vel in rebus ¹³¹) ab ipso male tractatis. Quantum vero ex his erroribus Theophilo ipsi sit imputandum, quum procul dubio corruptus neque integer ad nostram aetatem pervenerit ¹³²), ad liquidum perduci non potest. Eorum enim, quae falsa apud Theophilum inveniuntur, alia haud dubie tribuenda sunt seculo ejus, cujus ex labe pendebat, alia discipulo illi, qui scholas ejus vel male calamo excepit, vel omissa de suo supplevit, alia denique librariis, qui varia scriptura et glossis illatis contextum depravabant, ita ut etiam post Reitzii diligentiam multa supersint emendanda. Nihilominus vel sic habet Theophilus, cur et linguae sraecae studiosis et legum Justiniani interpretibus commendari possit, illis propter verba ¹²⁴) De interpret. claris II p. 133. ¹²³) Mylius apud Reitz. p. 1068. *²²) Alii Icti, ut Cujacius, Theophilam paryvi aesti- 12⁰)(f. Inst. I, 23, 6, ubi originem v. actoris male mant, alii contra, ut Gothofredus, plurimi fa- ducit. ciunt; cf. Mylium apud Reitz. I. l. p. 1071 sq.; 13) Reitz. I. l. p. XXVII et p. 1327 v. humani. adde et Hugonis Geschichte d. roem. R. p. 805 sq. ur) Cf. Antom. Augustin. Emendatt, Ill. S 247 12⁰) Mylius apud Reitz. p. 1068 sq. et Reitz. Praef. I n deſ⸗ it⸗ 4 1046; 5 8 P. di h. T. 1 p. XXVI et p. XXVIII. Inter. et Mylius apud Reitz. p. sq., cujusmodi Tbeoph. 21 P..:. ab erroribus eum liberare Fabrotus, Mylius, pretationes graecas formularum, per vro vel Reitzius, alii studebant; ef Reftz. 1L.1 p. 1070 8,; ck.. I. 1. p. 107 rouréozi indicatas, non Theophili esse, sed ex. 4¼ 1 1074 sqq. p. 1177 sq. et Asseman. Bibl. juris d Richt glossis ortas, docet Heimbach apu ichterum orient. T. 1 p. 41 sdn. 1. 1. 1839 p. 959. 3 111 ¹²¹) Stoer apud Reitz. p. 1162 et Reitz. I. l. p. 1032 ¹²³²) Ever. Otto apud Reitzium I. I. p. 1067. not. v. p. 1068 n. 49 et o. 1249 sq. — 14— nova, propter significationes vocabulorum non solitas et propter singulares orationis nectendae modos; his propter usum, quem juris doctor Justiniano aequalis praebet in verbis Institutionum rectius constituendis meliusque explicandis ¹ss). Theophilum autem propter doctrinam jam apud Ictos graecos in magno fuisse honore colligi potest ex eo, quod auctores glossae nomicae ¹³⁴⁷), Basilicorum ¹³³⁸) et Harmenopulus ¹³⁸) compluria ex interpretatione ejus in suos receperunt libros; idem facit scriptor tractatus de peculiis ¹³⁷) et auctor fragmenti graeci de obligationum causis ⁸s); num vero Regularum Institutio- num scriptor, qui sub Justiniano floruisse videtur, Theophili conversionem in libro suo adhibuerit ¹³⁹), incertum est. Hi sunt, qui vel sub Justiniano, vel paulo post eum leges et constitutiones latinas in graecum transtulerunt atque, quod Ieti nostrae quoque aetatis Marezollius, Haenelius, Bienerus, Heimbachii, Zachariae, alii et sentire et intelligere incipiunt, ad libros Justi- niani explanandos, emendandos, supplendos multum adjuvant. Eodem fere tempore, sub imperio Justiniani vel paulo post, glossarum, quas dicunt nomicas, collectiones institutae esse videntur ¹⁴⁹). Etenim quum usus sermonis latini in jure et dicendo et interpretando tunc tantus fuisset, ut formulae juris latinae vel in legibus graece conversis retinerentur, factum est, ut Ieti, utriusque linguae gnari, glossas sive interpretationes ejusmodi formularum, ad intelligendum difficilium, graece componerent. Id vero seculo potissimum sexto septimove factum esse neque, ut Schultingius ¹⁴⁷) vult, post Leonem philosophum i. e. post annum DCCCLXXXVI, res per se quodammodo docet et ex eo colligi potest, quod formulae juris latinae in libro graeco seculi noni vel recentioris haud facile apparent ¹⁴²). Qui tamen ejusmodi glossas primi ¹¹s) composuerint, non constat; immo alius post alium homo doctus indoctusve eas auxerunt et interpolaverunt, ita ut farrago a variis collecta atque a librariis paul- latim corrupta, ad nos pervenerit. Cujusmodi glossas juris verborum et in his, quae passim in Basilicis reperiuntur, ex variis lexicis sive glossariis manuscriptis in unum collectas digessit atque edidit Carol. Labbaeus in Glossariis p. 1— 198 et p. 3— 37 et post eum Ever. Otto in Thesauro juris romani Tom. III. Ed. II p. 1697— 1820. Initium earum, quae in Basilicis leguntur, hoc est: ¹33) De sententia Ant. Augustini(Emendat. III, S) ¹³⁸⁴) Reitz I. I. p. 933. hoc Theophili lbro nullus exstat ad Institu- ¹⁸⁷) Heimbach Anecd. T. II p. 255. 257 sq. tionum libros intelligendos aplior; of. Hugo ¹³s⁸) Haubold Dissert. I. J. Gesch. des röm. BR. p. 806, qui primus prae- ¹³⁴) Cf. Zachariae Anecd. p. 169. stantiam Theophili hominibus nostrae aetatis ¹¹⁹) Cf. Dissert. I p. 25. denuo commendavit. ¹¹¹) Praef. Glossar. in Ottonis Thesauro juris T. III 134) Reitzii Theophil. p. 936 et 943. p. 1701; Basilica maximam partem ex conver- ¹3³) Reitzii Theophil. p. 929 sqq., Haubold Dissert. sionibus antiquis constant. contin. fragm. graec. de oblig. causis in Opusc. ¹¹²) Cf. Prochiri Prooem.§. 1. ejus T. II p. 358 et in Manuali Basilic. p. 3 ¹¹³) Glossis juris latino-graecis Vulcanius Bona- sq. et Heimbach de orig. Basilic. p. 24. ventura, versibus quibusdam MS. Sanger- — 15— AHddera veedrdre ¹⁴). uerd 11)* uεεςαεενααοαιυ vν 2ooulæᷓ.— ASdeν ¹⁴s). G„—„ dαιυ.— 491480¹ ¹4). dmεε⁵αται, ⁶ εσσν—⁴âà⁹⁴⁸⁴εμιιμαάια αmρ Soonijs uroodοσνe.— AS- 3„ 7—— 9rεε⁵α ι⁴ι⁷) Tperato d dnreldro.— 1Gloreis ¹¹s) dy œ 1αeνων mομνe.— A94- 9, 149,- 2„ e, 2.,,„„ 150) 2 3 1.π⁶νσ ⁶ς)ù diꝝαoν zoν oizetr ruνα is ziν 5ννονOoiνtv.— AoAετεαν 1⁸ο) Souv dnœ Teε†σν 1⁸¹)y xτννο⁵ας mTrO09νοιόνιέηνν— A90111010 ¹⁵²). dpGουꝙm ¹⁵3) œτννος deποντᷣεiνς d*τααοσσ solεπiν vεeνμνm Vevdx⁷) παοσ⁴ αε drsderat vra z0 810 l raονένναᷣ döyxra ε α‿˙ις eʒĩz‚/sςο˙ϑυαι— A90ν0 ʃν ¹⁵⁴). 6 7r00 ¹55)„τ˙G6 m εεος vouν νυινοοο.— AobGουι ε) Sprala 5dαο.— Ayyelos 6 G-⁴εαἀα᷑νο dοrοιςσι 0⁴0 1) ¹) d zds dyyslics vyowe 1de dede aal zds Ouαας dοωı—yeεedων— A7outur,g 158). a⁴ασο.— Ayu‿y τπ0 Fbèdpyeενν 1:9 Gdyοαιένοοιε ¹⁸) elg 20 dουυαασασινον. Quibus in glossis multa insunt errata vocum latinarum vel male scriptarum, vel perverse explanatarum, quae non modo librarii, sed ipsi auctores glossarum commisisse videntur; multa insunt obscura et intellectu difficilia. Itaque in iis adhibendis magna est opus cautela; nihilominus ad explicandos juris fontes aliquam praebent utilitatem. Non- nulla ex Theophili paraphrasi sunt hausta, pleraque ex interpretibus graecis juris Justi- nianei sive ex Basilicis. Aliud glossarium nomicum(Aosiε vouα), quod fuit apud Fabricium ¹⁶*⁷), vocabula latina et latinis et graecis literis scripta habet, quae interpretatio graeca excipit. Initium hoc est: Adel ¹⁴⁊) ger.— Ad praetium Parlicipandum dd οœsrlouu TT.ρνπηνιαιισισ⁴̈ ουνα .‿υαπ⁶σ ᷣννκσεο τποπσοννσκρα.— Aediles 163) de⁴οε, or o.— Aditeui 164)&⁵εxebet, dmeioεᷣονεďα— Alumnus d⸗οννμυνοο, doεd.— Aediles dediles, ob de*νοοασσ⁶ιο.— Adâ/ 165 80 1„ c 5 2 G„„ 4„ 2„ G„ 1 Nalus*³) ⁶ναο, s ddενονον⁶ς duνyévz.— Amila duα⁵εα, 10 απτ οG . 2 7 6 dela.— Adoption ¹6) d⁶οmσησισν dlodH'eola. Glossarium Fabricii in nonnullis cum glossis Labbaei convenit vel in falsis et cor- ruptis; in universum vero brevius est et pressius. manensis inductus, nomen Philoxeni falso ¹⁵⁸) Leg. z0%. Scalig. indidit. 15) Leg. A⁵οστουυν hauslaum. ¹¹⁴) Ab adita hereditate. ¹¹) Cf. Du Fresne Glossar. med. lat. v. Apogorisiarius. 14⁵) Ad⁴erns advena. Scalig. 154) XAyyouuis. Scalig. 1¹⁶) A,ν εοο αigei. Scalig. ¹6⁰) Leg. dyονοoueyoug. ¹14) ASdyeus abigeus. Scalig. ¹¹¹) Bibl. Gr. T. IV p. 579(T. VI p. 232 Harl.), ubi 14½) AS†εos abigei. de glossis juris disserit; de aliis glossariis cf. 14⁹) ÁSrarudy habitatio. Scalig. Fabric. I. l. T. X P. 51(T. VI p. 628 Harl.). 15 ⁰) A S0dεrlor abolitio. Scalig. ¹⁰²) Habet. ¹⁵¹) Leg. Aπηααοαιmρ. 13) Leg. Aecles Ades. ¹5²2) Leg. A,4ετ‿ονοs. 144) Adlt. ¹53) Adde y. 163) Agnatus. 13⁴) ASourzovidos avrunculus. Scalig. 1e) Adoplio. — 16— Fragmentum glossarum nomicarum, quod omnibus adhue cognitis copiosius esse ſertur, bibliotheca Upsaliensis servat ¹⁷). Lexicon denique latino-graecum adverbiorum in Codice Palatino Nr. CXCV scriptum commemorat Harlesius ¹ss). Inter theologos quidem seculi sexti vix unum alterumve invenies, qui se literarum latinarum fuisse peritum testetur, nisi forte Ephraimum ¹⁶*) patriarcham Theopolitanum vel Antiochenum, qui tunc vixisse fertur et in excerptis, a Photio in Bibliotheca Nr. 228 et 229 servatis, Ambrosii Mediolanensis et Julii et Leonis episcoporum Romano- rum scripta saepius commemorat; sed linguam latinam in synodis publicis theologorum plerumque ad disputandum adhibitam fuisse, inde apparet, quod acta concilii Constanti- popolitani II, anno DLIII habiti, quae nobis supersunt, latine sunt composita 1⁷⁶). Ex more enim pristino jam Marcianus imperator in concilio Chalcedonensi CCCCLI episco- pos primum latine, postea demum graece allocutus erat ¹⁷¹), et ex eodem more com- mercium mutuum epistolarum latinarum, inter episcopos Romanos atque imperatores et sacerdotes Graecos antiquitus institutum, mansit. Ita latine scripserat Simplicius papa ad Zenonem imperatorem CCCCLXX 1⁷²), ad Acacium episcopum Constantinopo- litanum aliosque sacerdotes ¹⁷³), cui latine respondit Acacius ¹⁷⁴). Latine et Felix papa CCCCLXXXIII ad eosdem scripserat ¹⁷⁴), Gelasius papa CCCCLXXXXIV ad Anasta- sium imperatorem et ad episcopos Orientis ¹⁷⁴⁶), Anastasius papa CCCCLXXXXVI ad eundem imperatorem ¹), Symmachus papa CCCCLXXXXVIII ad episcopos Orientis, qui latine responderunt ¹⁷⁸ε). Commercium quoque epistolarum latine scriptarum Hor- misda papa cum eodem Anastasio, Justino, Justiniano imperatoribus et cum episcopis Orientis ¹⁷⁴), Joannes, Agapetus, Vigilius papae cum Justiniano ¹so) habuerunt. Nihilo- minus pauci tantum theologi in Graecorum numero fuisse videntur, qui linguam latinam callerent, multo plures Icti propter necessitatem scilicet, a Justiniano impositam, leges latine scriptas et cognoscendi et interpretandi ¹⁴). Aliter res postea evenit, quum ¹⁰⁷) Cf. C. E. Aurivillius de glossariis graccis bi- ¹s) Colet. I. l. p. 888 sqq. p. 936 sqq. et p. 1295 sq. blioth. Upsal. p. 35, quem Haries. laudat. ¹8¹) Inter alia Justinianus, ut decreta a praetoribus 1s) In Fabric. B. Gr. T. VI p. 631. Constantinopoli latine interponerentur(Dig. XLII, ¹16⁰) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. IX p. 478(T. X 1, 48) ct temporis notatio in chartis latine scri- p. 750 Harl.). ptis latinis quidem literis vel indicaretur, vel ¹7) Cf. Concil. gener. ed. Colet. T. VI p. 15 sqq. servaretur, lege(Novell. 47, 2 anni DXXXVII) 4*) Colet. I. l. T. 1II p. 1472. sanxerat. Hinc Phocas, praefectus urbis post 472) Colet. I. I. TI. V p. 96. 103 sq. DXXXII, 2d ας εέναεοeν τπQσςοσeναᷣρεe,νο 123)„Colet. I. I. p. 99 sqq. Tau⁶εseĩõ, utriusque linguae admodum gnarus fu- 17⁴) Colet. I. I. p. 104 sq. isse fertur et Speciosus quidam, unus ex Liby- ²⁷³) Colet. I. I. p. 144 sqq. cis, qui tunc facetius(orτπνοατε) quam ltali ¹2) Colet. I. I. p. 307 et p. 342. latine loquebantur, linguae latinae in urbe ma- ¹27) Colet. I. I. p. 406. gister faisse commemoratur; cf. loann. Lyd. de 12) Colet. I. I. p. 431 sqq. Magistr. III, 73. G 22⁰) Colet. I. l. p. 561 sqq. et p. 607 sqq. usus linguae latinae, jam sub Justiniano paullatim immutatus ¹2²), ret, apud theologos invalesceret. 17— apud Ietos evanesce- Auctor quidem 1 00. ν sive reον νπινυπν zα 00e,1, qui temere ¹⁸s) pro Eustathio antecessore habitus paulo post Justinianum floruit 184), Justiniani libris usus ¹ss) est; sed utrum sua ex latino Justiniani Codice hauserit, quod Witte vult 132), an pPotius ex Codice, in graecum converso, non liquet. Alii enim loci zν 6ν fere eadem exhibent, quae in Basilicis leguntur; cf. Ponral V, 4(ex Cod. III, 18, 1): 0 darαασσ τπα‿οuινοωέᷣιμενοςσ m⁵dο*ο‿νν nεοσ ν ετ iν Tαοατνασυν ꝓεlse erdy endεεασαα oet Basil. VII, 6, 16, ubi eadem scripta sunt; cf. et Pon. III, 5(ex Cod. I, 4, 9) cum Basilic. VI, 3, 39; Pon.. XI, 4(ex Cod. IV, 30, 14) cum Basilic. XXIII, 1, 763 Pon. XIV, 16(ex Cod. VIII, 41(40), 27) cum Basilic. XXVI, 1, 91. Alia vero eaque plurima recedunt; of. Pom. I, 9; III, 11; VI, 2; NX, 1; X, 4 cum Basilic. XLV, 4, 11;3 VII, 17, 23; XXI, 1, 43; VI, 3, 9. Poterat quoque fieri, quod Zachariae opi- natur ¹⁸⁷), ut auctor praeter Codicem conversum legibus latine scriptis uteretur; liber enim 700„ 60mQ non modo in singulis vocabulis, sed etiam in structuris verborum colorem habet latinum ¹⁸²), v. c. Trexονον 1, 6; S G Gꝙç˖ Q III, 4; y 2⁵mαιαοεeι, 0uεdov, 14⁴ο IV, 5 etc. Haec tamen de prima tantum valent recensione, quam edidit Sim. Schard 1561; nam altera recensio, quae seculo XI retractata esse videtur, edita sub indice εποσι πμοmõ:U᷑ E» dioτηνινκἀωνà Lewenclavio in Codice juris Graeco-Romani, latina v. c. principalis, rumpit, Titius eic. conversa habet 13) in Hμερνιπσανιισ*ς, dνατοισσεε, Té- 7008 etc. Collectionis autem, z00„ Sxxνσιαρνπνν ασdeεενυ Gν³οp, vel sub Justino II ¹⁰) i. intra annos DLXV-—DLXXVIII, vel sub Heraclio*921) i. intra annos DCX— DCXL factae, auctor ¹⁹²), qui falso Theodorus Balsamo esse perhibetur, ex omuibus quidem juris Justinianei partibus translatas habet leges graecas intermixtis vocabulis latinis; sed latina tantum ad titulos, quos dicunt, vel ad formulas judiciales spectant, et liber tertius, qui Constitutiones novellas continet XXXIV, ex epitome Novellarum Athanasiana(Tit.— III) transscriptus est. Quare verisimile est, reliquas quoque collectionis partes non ex ipsis Justiniani libris, sed ex conversionibus eorum esse haustas ¹*³). Auctorem vero collectionis neque interpretibus esse adnumerandum, neque linguae latinae gnarum fuisse certum est. *²²) Huc praeter alia pertinet, quod lingua latina in rebus ad praefecturam Orientis, quae Con- stantinopoli sedem habebat, spectantibus per Joannem quendam Cappadocem anno circiter DXXX abrogatus est; cf. Joann. Lyd. de ma- gistr. III, 68. *²3) Zachariae in edit. riνν εοmν p. 66. *3³) Biener Beiträge z. Revis. d. justin. Codex p. 30 sqq. et Zachariae I. I. p. 67. 73. 77. 82. ¹³³) Biener Gesch. d. Novell. p. 124 sq. Dissert. III. *³¹) Leges restit. des just. Codex p. 42. 1³2) 1. J. p. 79. ¹*s) Biener Beiträge p. 31 et Zachariae I. J. p. 74. ¹s*) Zachariae I. J. ¹⁰%) Heimbach Anecd. T. I p. VIII et XLVI. ¹*) Biener Gesch. d. Nov. p. 185 sq. *¹2) Cf. de eo Zachariae Hist. juris G. R. p. 34. *¹s) Zachariae et Biener II. II. arbitrantur ex Codice Stephani ct ex Institutionibus atque Digestis Anonymi esse transscriptas; consentiunt certe 3 — 18— Post Justinianum enim usus linguae latinae Constantinopoli abolere coepit. Impe- ratores sane, qui regno successerunt, Justinus II, Mauritius, Phocas, vel religione originis Romanae, vel pietate quadam erga Justinianum obstricti, in rebus publicis ser- mone patrio i. e. latino uti primo pergebant; sed quum lingua peregrina ab ingenio moribusque Graecorum abhorreret, leges Justiniani omnes in graecum conversae essent ¹³⁹⁴) posteriusque latae non iam latine, sed graece promulgarentur et commercia Graecorum cum Ütalis intermitterentur, leges latine scriptae negligi coeperunt ¹⁸⁸) atque usus linguae latinae, jam Mauritio regnante paullatim apud Graecos sublatus, postea sub Heraclio ¹⁹ς), auctore novae gentis Caesareae, post annum DCX in legibus seribendis et omnino in civitate administranda prorsus obsolevit*⁹) Jam anno DXCVII, ut Gre- gorius I papa testatur ¹⁰⁸), in Constantinopolitana eivitate, qui de graeco in latinum et de latino in graecum dictata bene transferrent, non fuerunt; dum enim verba cu- stodiunt et sensus minime attendunt, nec verba intelligi faciebant et sensus frangebant. Hinc factum est, ut seculo septimo et octavo post Christum pauci tantum viri eruditi apud Graecos, inprimis theologi, linguam latinam callerent, libros latinos legerent vel in graecum converterent. Ita Anastasius episcopus Antiochenus junior(DIC— DCVIID Gregorii Magni librum pastoralis curae graece reddidit ¹⁰³), quam interpretationem Gregorius ipse ²⁰) et Joannes Diaconus ²⁰¹) laudant; sed graeca, quae Baronius ²⁰²) in bibliotbeca Achillis Statii fuissse testatur, intercidisse ²⁰³) feruntur. Gregorius ipse commercium epistolarum latinarum cum Mauritio ²⁰⁴) imperatore et cum episcopis Graecorum ²⁰³) habuit, quod papae quo- que postea electi, Joannes IV ²⁰⁰) anno DCXLI, Theodorus I ²⁰*) anno sequenti et Vitalianus ²°) anno DCLVI continuarunt. verba graeca Digestorum in Nomocan. XIII, ²⁶⁰) Epist. X, 22(al. XII, 24); adde Colet. I. I. T. 21 T. II p. 1123 sq. ed. Voell. cum contextu VIII p. 895 in marg. Basilic. XXI, 2, 2— 4 et verba Constit. eccles. ²⁰³¹) Vita Gregor. IV, 73: in graecam linguam trans- II, 1 T. II p. 1303 ed. Voell. cum contextu fudit. Basilic. XXII, 5, 5. In verbis autem Codicis ¹²⁰³²) Not. ad Martyrol. 21 April. p. 158. vel Institutionum nihil ejusmodi reperi. 20) Fabric. B. Gr. T. IX p. 312. 335(T. X p. 572. ¹⁰4) Zachariae in éonake p. 79. 599 Harl.). 3 ¹⁰³) Zachariae Anccd. I p. LI. ²⁰⁴) Colet. I. I. T. VI p. 847 et 895. ¹*³) Constantin. Porphyrog. de themat. p. 2: of e ¹²s) Cum Joanne et Cyriaco episcopis Constantino- Læslrou(Hoazwletou) zoœrijoayree— uddαa zas polis(Colet. I. I. p. 740. 969), cum Anastasio Apovyres ab rijſe drεοmν b εαπρπn⁹ν drrar episcopo Antiochiae et archiepiscopo Corinthi dονα‿ννε; cf. Dirksen Abhandlung. I p. 59.(p. 743. 757. 758), cum Rufino episcopo Ephesi 122) Cf. Dissert. I p. 26.(p. 977) et cum aliis(p. 832. 927). 1⁰⁸) Epist. VI, 27 ad Narsem quendam. ²⁰³) Scripsit latine ad Constantinum III imperato- ¹⁰²¹) Cave Script. Eccl. T. I p. 550 et Oudin. de rem; cf. Colet. I. I. T. VI p. 1511 sqq. script. eccles. T. I p. 1486. Ad eundem Ana- ¹³¹) Latina lingua usus scripsit ad Paulum patri- stasium Gregorius epistolas scripsit latinas; cf. archam Constantinopolis et ad alios episcopos Colet. Concil. gen. T. VI p. 903. 906. 987.994. graecos; cf. Colet. I. l. p. 1530 sqq. 1004. 1053, in quibus eum magni ſacit. ²⁰³) Is latinas epistolas exaravit ad Paulum arehi- ———gèxxVVVVNANAÜVV IIE¶ —, 15— Alius fuit Anastasius 2°) Sinaita sive Modjs éeos, qui anno circiter DCLXXX vixit et in Hodego suo, libro farraginis inconditae et variis ex opusculis consuto, P. 158 et 200 ed. Ingolstad. Ambrosium Mediolanensem, sed ab aliis, ut videtur, mutuatus commemorat; locus certe Ambrosii p. 158 transscriptus est ex Cyrillo, qui eum in synodo Ephesina laudaverat. Ejus vero synodi actis Anastasius in Hodego saepius est usus. Idem in fragmento de etymologia ²¹⁰) explicat vocabula latina latus, pomaria, notarius, ex quibus tamen apparet eum lingua latina non admodum fuisse eruditum; ita v. sacellarii originis Syriacae esse dicit. Ex eodem Cyrillo sive ex actis synodi Ephesinae, ut ipse fatetur, Leontius ²¹¹) scholasticus Byzantinus ingeniosus et eruditissimus, posten monachus in Laura S. Sabae prope Hierosolymas, quare ab aliis Hierosolymitanus dicitur, unum habet locum ²¹²) Julii episcopi Romani et duos ²¹1s) Ambrosii episcopi Mediolanensis ex libris ejus de Fide(II, 4 et III, 3) sraece conversos, quos ad sententiam suam de incarnatione dei probandam in fine libri I contra Nestorianos attulit. Idem in eodem et in secundo libro exhibet ex latino in graecum translatos tres locos Hilarii ²¹⁴) episcopi Pictaviensis ex libris de Trinitate, quos eiusdem libros esse de Fide falso dicit, porro sex locos Am- brosii Mediolanensis ex libris ejus contra Apollinarium, ex libro ad Sabinum episcopum, ex interpretatione symboli divini et ex libro ad Gratianum, denique duos locos Augu- stini Hipponensis ex epistola ejus ad Volusianum ²¹). At mihi persuasum est, Leontium neque libris patrum illorum sanctorum graece conversis usum esse, neque ipsum locos laudatos in graecum transtulisse, sed ex actis, ni fallor, synodi Chalcedonensis, quibus epistola XCVII Leonis papae cum his patrum sanctorum testimoniis inserta erat ²¹⁶), vel alicunde mutuatum fuisse. Exempli loco adscripsi verba Ambrosii latine ²¹⁷) apud Leontium leguntur: episcopum Cretensem et ad Vaanum cubicula- rium Constantis; cf. Colet. I. I. T. VII p. 459 sqd. Epistolam latinam Mansuetus quoque epi- scopus Mediolanensis ad Constantinum Pogona- tum imperatorem amno circiter DCLXXX misit; cf. Colet. I. I. p. 623. ²⁰²) Cf. de eo Fabric. Bibl. Gr. V, 32 T. IX p. 312 (I. X p. 371 Harl.). 3 *¹0) Vide in fine Etymol. M. Lips. 1816 p. 751 sq. ¹u¹) Cf. de eo, qui circa aetatem Gregorii Magni vixit, supra Diss. I p. 26 et Fabric. B. Gr. T. VII p. 451 et T. IX p. 167(T. VIII p. 309 Harl.). *¹*) Julii locum in synodo Ephesina esse prolatum dicit quidem Leontius. Lib. I c. Nestor., sed locus non legitur in actis synodi Ephesinae, „ quae graece in actis synodi Ephesinae et qualia nunc supersunt, immo alius ex epistola ad Docimum apud Colet. I. I. T. III p. 1056. Alius denique locus est Julii vel potius Apolli- naris apud Leontium de sectis act. VIII. *1s) Prior tantum locus in synodo Ephesina legitur apud Coletum I. I. T. III p. 1057, posterior deest. 14) Eum synodo Nicaenae interfuisse falso affirmat. ¹¹⁵) Eosdem scriptores, Julium, Hilarium, Ambro- sium et Augustinum laudat Leontius in libro de sectis act. III, sed verba eorum non addidit. ¹¹⁶) Cf. Colet. T. IV p. 1228 sq. 1232. 1234. u¹) Ex interpretatione Franc. Turriani; graeca enim nondum edita sunt. 3* 20 — Ambrosius de fide II, 4. Servemus distinctionem divinitatis et carnis. Unus in utraque loquitur] dei filius, quia in eodem utraque natura est. Et si idem loquitur, non uno semper lo- quitur modo. Intende in eo nune gloriam dei, nune hominis passiones. Quasi deus loquitur quae sunt divina, quia verbum est;, quasi homo dicit quae sunt humana, quia in mea substantia loquel atur. Duld⁴⁴μεν ²²⁸) 1e) daααi᷑⁶ Gd-ꝛGn ²¹) 9 ε6τμννναοε α σασσρνε' ²l ²²⁰) 3„ uαταιεορρ La⁴⁵ε τον 5ϑον ds, ort&ν ατmõƷασ rεᷣοα ρασσςα εœσπσνν, 6 ατd Aœet α* οdx„ 8¹ ²²¹) rdrors dα‿νεταα⁊) r0 π* 1τ00- 0e9 ²²³) S œMτ υ αέν ꝙεασ 5ϑειο, vv d d ορμο mπτεν, Ä1¹ ²²⁴) 908 de- 6doxet ²²⁵) 10 erœ, Srcel 16„ Sorl dg 0 226) Aꝓνρσροσοποmd eνl ετ⁷u) 12 d οσισιννα, errel ²28) gy vi] Ser 22) 0d0&œ⅞ diεε̈νεro. Scriptor quoque Chronici Paschalis, quem vulgo Georgium Alexandrinum esse et anno circiter DCXX vixisse ferunt, auctoribus latinis est usus, sed ex Malala aperte transscriptis, ut Virgilio, Plinio(ita pro Apollonio legendum), Livio(ita pro Silvio scribendum) p. 113 ed Par.(p. 211 Dind.), Licinio p. 114 Par.(p. 213 D.) et Suetonio p. 117 Par.(p. 218 D.), quos locos vide apud Malalam p. 178. 180 et p. 34 Dind. Praeterea unum commemorat Tertullianum p. 229. Par.(p. 431 D.), sed et hunc ex Eusebii Hist. Eccles. II, 2 sumtum. Neque ex eo, quod Theophyxlactus Simocatta circa annum DCXXIX quaesto- rem ²³⁰), scribonem ²³¹), magistrum militiae ²³²) praesentem, praepositum ²⁸s), praetorium ²³⁴⁸, secretum ²³⁵) latinis vocabulis commemorat, colligi potest eum linguae latinae gna- rum fuisse, quum sint nomina dignitatum ab imperio romano ad graecum plerumque translatarum. Episcopos autem sacerdotesque graecos cum latinis seculo septimo, exarchatu nondum expugnato, multa habuisse commercia atque latine scripta in suam transtulisse 22²) Chalced. omisit. ²25) Chalced. Aadet rd ra Sera, 2ττειαιmνε. 226) Chalced. et Later. omiserunt dé. 227) Chalced. Jaler. 21) Eadem in nonnullis Codd. actis concilii Chalce- donensis CCCCLI inserta sunt(cf. Colet. I. I. T. IV p. 1232) et leguntur in actis concilii Late- ranensis T. VII p. 304 ed. Colet. Additur rolyvv. ²2⁵) Later, add. d⁷, Chalced. dνmd. 21°) Lat. add. re. Chalced. habet z⁷σa αeeds zal zijs 229) Later. vuered 00g. 2 εꝓννετοο. Chalced. 2ν raury Sε‿τπντο Adle ⁵ gugee. ²40) Hist. I, 1 p. 32 Bekk. ²31) Hist. I, 4 p. 41: 5„ ε⁵ρμνα laruε⁴ gern Po‿³μαρ ταατονοωαμαεοωααm 23a) Hist. I, 7 p. 46. 233) Hist. IV, 15 p. 194. 13.) Hist. VIII, 1 p. 313. ²3⁵½) Hist. VIII, 8 p. 329. ²2) Chalced. et-Lateran. is vdo deoë uids y gzarsga 1aler, 2rεαιννεκςσνρερραασ. g. E. ν„ adτꝗ αν‿ et zal d auròs Jaler(Lateran. dl el aœr omisit) odx eut. 2²¹) Chalced. add. 2ντα †νε. ²²²) Chalced. romπκ der. ²¹²) Later. 59°. Chalced. dↄοαmς. — 21— linguam non modo epistolae Martini papae DCXLIX ad Constantem imperatorem, ad Joannem episcopum Philadelphiae, ad Theodorum episcopum Esbuntiorum, ad Paulum episcopum Thessalonicensem, ad alios et latine et graece scriptae ²³²) testantur, sed etiam acta concilii Lateranensis Romani, anno eodem DCXLIX celebrati, in graecum conversa ¹³*) ostendunt. Etenim quum synodus sancta, jussu Martini papae convocata, fidei formulam, a Constante imperatore propositam, et omnino haeresin Monotheletarum, Cyri Alexandrini, Pyrrhi Constantinopolitani, aliorum, condemnasset, exempla actorum, et latine et graece exarata, propter gravitatem rerum ibi constitutarum evulgata atque in omnes provincias orientem ²³⁸) et occidentem versus ad singulos fere episcopos una cum epistola encyclica Martini missa sunt. Locus primae actionis paulo post initium ita se habet T. VII. p. 82 ed. Colet. Penetrantem coelos Jesum in omni verbo et onere, ut condecet, imitando ve- neranda vestra beatitudo congregavit ad se sanctos ejus sacerdotes, ordinantes te- stamentum ejus super sacrificium, imma- culatum in odorem Sspiritualis sucvitatis, propter commentatam novitatis adinven- lionem, quae ulique incognilta eis non est, sicuti nec alü cuiquam, in quo zelus pi- etatis consistit, verumtamen ut ab ea sub- liliter enarretur in aversionem quidem huiusmodi haereseos, conservationem au- tem orthodoæxae fidei, pro qua videlicet regulari apostolicaque auctoritate congre- gavit eos beatitudo vestra. Ideoque, ut- pote in sapientia omnia perficiens, digne- tur competenter modum enarrare hujus deo placitae in id ipsum convocationis, quatenus gesta spnodalia ordinaliter in- itium consequantur, adaperiens, ut conde- cet, rationem conventionis his, qui con- ²s*) Apud Coletum J. I. T. VII p. 5— 64. ²³²) Apud Coletum I. I. p. 78— 376. *²²) Exemplum iaterpretationis in bibliotheca pa- triarchae Constantinopoli seculo IX servatum fuisse docet canon XX concilii Lateranensis T6 dνανει rοdς odοσeεοσσ 1υφωον d Tdrεαν ενmνυι³ιο, 96ι˙,„ dο⁵οννιοοσα 16ν olrxelν dyαν Ʒα τοωπ ⁷ uεeτεᷣοασ lacνπαρ⁶στς σeυepye 10 ααννκνντ⁊το*ες di- 0us πσσν εοες, odς diœονεuεeε̈νοs vpjv da‿νηιάν κ‿τον ε Sναßais dαοerois eis 6,Gν eαυ⁴⁶sασς τ⅞εανιναατ, did T-j drro- Sedtν zi ετeisdærou„mοοas, 11 O⁵α d„νοντιον ν o Oddα, deνπ ⁶ε dA4 vud z, Ole erur⁴οeνοο ε⁸*) Csος de- oœeeta: ö*⁴μυςσoοι οeφτνππαχαρ ðχετοες ονέ œreον †εtονdxν dανyes α τπσ dmπνο- 9rοꝶνν εαν εε rονν αοεσεας, πάωασασ Cqulaνiν dεν τε ονοο³νεον πεoτεονς, 1εᷣ ⁴ο dg elνντασι mOςα 2εαυοοιιις α τος σeυσνεεdε- Gαmαιʒw E αεννας dνηοτοsνη. Toναοον S dσωσ eνια ααάασεεανιονμεμνν.νιαόνιόισέἀε IOeεεοννιινςι τπν oæiαeν dιααᷣασααe i end 10 πτ οαονς αντνν τπμιαεαο, Tv zνν ædτ* πιQ,G—,Gνυωνꝙ Hσeυνο⁶αας 7 r0oxdraοεες 8„εισι„dεννεα ααά εμνόσνοστσοε, 10 A6„ον * (apud Colet. I. I. T. VII p. 368), qui iisdem verbis legitur in actis concilii octavi generalis apud Colet. I. I. T. X p. 860. ¹3⁰) Leg. 2rundg Te. 24⁰) Leg. ourezxddsey. — 22 gregati sunt et praesident sanctissimis sa- cerdotibus, quibus et praefulget per ma- gnam atque apostolicam summitatem, prae- positam omnibus sacerdotibus, in universo edao,οαςο ri αοονQ εεaꝓννένοωααα os ννεκειαονσι—²mα τπτνοονπακεενμέμννοασσα OεGοαιιτιασασσοσ doꝝteoeũνν, d zal oodldme d vis ooνido vœl eνταν ëοστοειναις d- mundo consistentibus. ve⁴ε τό e ςσας eοισιμνσσmν 0Olxουνκιυνννν εεοασςρνεαςν ατ Qναχ ε⁴οσςσες. Conversio in universum satis docte et diligenter est instituta, quamquam latina effecerunt, ut graeca hic illic dure et contorte sint composita, et dicendi modus propter nimium latina ad literam reddendi studium a colore graeco saepius recedit. Graeca enim plerumque e verbis latinis ita expressa sunt, ut et singula et structurae eorum sibi respon- deant, quod quum ab interpretandi more illius aetatis non abhorreret, tum impulsu abbatum et presbyterorum et monachorum graecorum est factum, qui accessu impetrato synodum rogaverant, ut acta concilii ad apicem usque omni diligentia in linguam graecam trans- ferenda curaret ²⁴¹). Inde simul quo tempore interpretatio facta sit, apparct. Nihilo- minus graeca non ubique cum latinis consentiunt ²⁴²); mox enim plures habent lacu- nas ²⁴⁸), mox sunt integriora magisque correcta, ita ut latina inde emendari possint. Singulare vero est, quod interpretatio locos habet non modo latinorum patrum, quorum auctoritate synodus utebatur, Ambrosii ²⁴⁴), Augustini ²⁴³), Hilarii ²¹⁴⁶), Leonis 1 ²⁴⁷) papae et Victoris ²⁴⁸) Carthaginiensis, sed etiam Novi Testamenti et graecorum patrum, quorum loci, primum de graeco in latinum translati, denuo graece redditi leguntur, ita ut inter- pretes maximam partem verbis ipsis scriptorum usi esse videantur ²⁴⁹), partim vero conversionem de suo ²⁸³) penu hauserint. Sed quis acta concilii Lateranensis graece interpretatus fuerit, utrum unus alterve ex triginta septem abbatibus, presbyteris mo- nachisve graecis, qui per aliquot annos Romae commorati ²⁵¹) concilio intererant, an —¹) T. VII p. 122 ed. Colet. IQα εμeςν xedalas dd daοεεxν edog ods i Eddæ εο'ερμννηssνα qoοννν. *2) T. VII p. 149. ¹³) Tam in actis p. 88 sq. et p. 285, quam in locis patrum graecorum, qaui latine conversi recita- bantur p. 172. 201. 310. ¹¹4⁴) Colet. l. l. Tom. VII p. 144. 145(quocum cf. p. 280 et 684). 148(quocum cf. p. 288 et 665). 280. 289. 304(cf. supra p. 19 sq.). **³) Colet. l. I. Tom. VII p. 149(quocumaef. p. 293). 281. 289. 292. 294. 341. ***) Colet. I. I. T. VII p. 304, quocum cf. p. 684. **²) Colet. l. l. T. VII p. 88. 160. 195. 294. 304, quocum cf. p. 684. ¹¹³) Colet. I. l. T. VII p. 156; adde epistolam Fe- licis III papae p. 160. ¹¹⁹) Ita Novo Testamento, Athanasio(cf. p. 294 sq.), Cyrillo(cf. p. 301), Gregorio Nysseno(cf. p. 294), Joanne Chrysostomo(cf. p. 297), Grego- rio Nazianzeno(cf. p. 296). ²50) Nonnulla tamen non leguntur apud scriptores, (v. c. duo loci Justini Martyris p. 307, quam- quam eos et Leontius cont. Nestor. I p. 682. Bibl. Max. laudat,) ita ut subdita esse videantur. ²²1¹) Colet. I. I. T. VII p. 115 sq., quos inter et Tha- lassius abbas monasterii Armenissarum, in civi- tate Romana constituti, commemoratur et prae- terea Stephanus episcopus Doriensis; cf. ibid. 23— ex quatuor notariis regionariis ²³²), qui latina ex sraeco conversa in synodo recitave- runt, non constat. Constantinopoli quoque inde ab anno DCL— DCLXXX usum linguae latinae non prorsus abrogatum, sed a theologis potissimum servatum fuisse ex eo appa- ret, quod Sergius quidam diaconus Constantinopolitanus, qui dictus est Antipisidias et literas bene pingere callebat, Constantino quodam auctore et duce, de quo post videbimus, latinas literas seribere didicit ²83), ex eo, quod Theodorus quidam librarius(νιαα) libros latinos in taberna ad sanetum Joannem et Phocam venales habebat 2⁵4), et quod libri latini in bibliotheca patriarchii i. palatii patriarchae Constantinopolitani serva- bantur ²s5). Et sane propter commereia, quae tunc ecclesia Romana cum Constantino- politana denuo habebat, fieri non potuit, quin non modo ea, quae de rebus ecclesi- asticis constituta essent, ut acta concilii Lateranensis ²⁵⁸), inter se communicarent, sed etiam libros patrum sanctorum et latinos interpretes utriusque linguae gnaros sibi p et graecos in bibliothecis colligerent atque rospicerent. Cujus rei exemplum nobis su- perest in actis concilii Constantinopolitani IlI sive oecumenici VI, quod anno DLXXX habitum est. Etenim ut controversia de una Christi voluntate et operatione, jam in concilio Lateranensi disputata, tandem dirimeretur, Constantinus Pogonatus synodum Constantinopolim convocaverat. Qua in causa disceptanda, quum testimonia patrum latinorum, quae Agathon papa vel in actis concilii Lateranensis ²⁵⁷), vel in epistola synodali ad Constantinum ²s) miserat, cum libris ipsis conferenda atque confirmanda et recte explicanda essent, viris ejus rei et linguae latinae gnaris opus fuit, quales in actis concilii Constantinopolitani IlI commemorantur. Etenim Joannes quidam episco- pus civitatis Portuensis ²s*), unus ex legatis synodi Romanae, epistolam. Honorii papae Romani ad Sergium patriarcham Constantinopolitanum, et latinam et raece conversam, S P P ⸗ 8 a Georgio chartophylace ex bibliotheca patriarchii prolatam, cum alio ejusdem epistolae codice, quem Macarius quidam habebat, ad Praeter eum Constantinus quidam ³³¹) presbyter, p. 105. Ab eo quoque tempore basilicam S. Anastasii ad Aquas Salvias Romae a mo- nachis graecis incoli coeptam esse dicit Ma- billon. Ann. Bened. I, 61. *¹) Regionarii notarii, a pontificibus constituti, in conciliis sedebant et clericorum habebant digni- tatem. Concilio Lateranensi intererant Ana- stasius(cf. p. 105. 181. 201), Theodorus(cf. p. 117. 171. 207. 237. 320), Exuperius(ef. p. 125. 189. 213) et Paschalius(cf. p. 188. 228). ¹²²) Colet. I. l. T. VII p. 1017. 254) Colet. I. I. *²*) Partim sub sigillo in sceuophylacio i. e. inter verbum contulit ²³0). defensor(νααα) ecclesiae vasa sacra; cf. ibid. p. 813. 817. 844 et 969 et Colet. I. I. ²⁵²) Colet. I. l. I. VII p. 813. ¹²¹²) Colet. I. I. T. VII p. 813. *s²s) Colct. I. I. p. 665 sqq. ²⁵⁰) i. Augusti Portus. ²⁴⁰) Colet. I. I. T. VII p. 969. **¹) Quem noli confundere cum Constantino archi- diacono ecclesiae Constantinopolitanae et Ge- orgii archiepiscopi primicerio notariorum, qui eidem concilio interfuit; cf. Colet. I. I. T. VII p. 801. 812. 881. 944. 976. 1009. Alius quoque ſuisse videtur Constantinus diaconus Constan- — 24— Constantinopolitanae et grammaticus latinus ²⁸²), non modo duos locos Ambrosii ²¹³) et Augustini ²⁶⁴), in eodem concilio latine prolatos, cum codicibus patriarchii contulit, sed etiam eosdem graece interpretatus( νμκά˙ευσασςσ) esse fertur, quorum duo ita se habent: Ambrosii ²⁶⁵³) Commentar. in Lucam X, 22, 4. Quod autem ait non mea voluntas, sed tua fiat, suam ad hominem retulit, patris ad divinitalem; voluntas enim ho- „ 91 Omeo elns 266). 11 20 5 0 ν d⁴αQαα α * ¹„ 267»„„ 2 2* 70 G0ν*εννέσ Hωο, 10 ²⁶²⁷) 2010„ ονπσ εεςι 2 ν /— Gνϑιπτσ ᷣ νανςε 10 105 απαοε ei ijv minis temporalis, voluntas divinilatis ae- terna. 9 ε6⁴τμνινσασε τ½„αςο e⁴ςσριυον Ʒϑέιmνωαμ τποω 1⁴. ι ˖)ĩÿ„ͤ 0 Hμιαα τν ϑ⁶ςτνντοο ιεννοον Augustinus ²⁰²³) contra Julianum Pelagianistam V, 8, 42. Motus animi quid est, nisi motus na- turae? Animus enim sine dubitatione na- tura est, proinde voluntas motus est na- turae, quoniam motus est animi. Kivνσαις ²⁶ο) xis zi Soratν, el 2 lvn- Gει φσςσεκς;* o ν oανε̈⁶οατααςι ρσ Giνςι εᷣσσ⁵ dϑ‿mρμεο τ ϑέιπμαα 2νσς ρσσειςσ ondoνεε, εττααι lẽmνοiς εοτν νυυνis. At quum eadem verba graeca ex interpretatione Diogenis, de quo paulo post vide- bimus, in epistola Agathonis papae legantur ²⁷⁰⁹), suspicor eum, qui acta concilii oecu- menici sexti composuit, ut testimonia patrum sanctorum gravissima sibi constarent, conversione Diogenis in his locis, aeque atque in aliis Ambrosii ²ꝛ¹) et Leonis I pa- pae ²⁷²), usum fuisse. Num vero, qui praeterea in actis concilii sexti leguntur loci Ambrosii ²⁷³) et Leonis I ²⁷⁴), ab ipso Constantino, qui sane a ministerio patriarchae erat, in graecum sint translati, pro certo affirmari non potest. Idem Constantinus, se jussu Pauli patriarchae Constantinopolitani libellos, qui Vigilii papae Romani esse di- cuntur, sed pro suppositis habentur, ex graeco latine interpretatum esse et actis concilii oecumenici quinti sive Constantinopolitani secundi addidisse fatetur ²*⁵). tinopolitanus et chartophylax, de quo cf. Fa- sed ab alio interprete conversus, legitur in actis bric. Bibl. Gr. T. XI p, 270 Harl. concilii Lateranensis ib. p. 148. **) Colet. J. l. T. VII p. 1017. 272²) Epist. 97 apud Colet. I. I. p. 668 et 814; p. ²63) Colet. I. l. p. 817. 684 et 844(quibuscum cf. aliam interpretati- 26⁴) Colet. l. I. p. 844. onem in actis concilii Lateranensis ib. p. 304 ²65) Apud Colet. I. I. p. 817. sq.); Epist. 10 apud Colet. I. I. p. 684. 844 et ²66) Matthaeus 26, 39. 1061(eadem ex antiqua interpretatione,&eυ ¹⁰⁷) Eadem leguntur in epistola Agathonis apud Co- velas rod ocαμueᷣiod, leguntur in actis concilii let. l. l. p. 668, ex quibus ele post auroõ ad- Chalcedonensis anni CCCCLI apud Colet. T. IV didi. p. 1220); p. 640. 684. 844 et 949. ¹⁰³) Apud Colet. T. VII p. 844. ²⁰) Eadem leguntu in actis concilii apud Colet. J. I. p. 789. ²¹⁰) Apud Colet. I. I. p. 672. a2*¹) Colet. I. lI. T. VII p. 665 et p. 816; idem locus, 243) Colet. I. I. p. 792. ²7⁴) Colet. I. I. p. 813. ²7⁵) Colet. I. I. p. 1017 sq.; cf. ea de re Baluz. apud Colet. T. VI p. 5 sqq. —-— 25— Porro in actis ejusdem concilii sexti Diogenes quidam laudatur, qui a secretis et secretarius regius ²⁷⁴), munere nimirum interpretis publici ²r) apud imperatorem functus, epistolam Agathonis papae romani, ad Constantinum Pogonatum imperatorem seri- ptam ²⁷²⁸), una cum epistola synodali ²*⁰) graece convertit ²0). Insunt vero in priore epistola complures loci Augustini ²⁸¹), Hilarii ²⁸²), Ambrosii ²s³) et Leonis I ²84), ex qui- bus, quum Agathonis epistola latina non supersit, elegi. Leonis I epist. XCVII ad Leonem Augustum 2²s5). Licet ergo in uno domino Jesu Christo, vero dei atque hominis filio, verbi et car- nis una persona sit, quae inseparabiliter atque indivise communes habeat actiones, intelligendae tamen sunt ipsorum operum gqualitates, et sincerae fidei contemplatione cernendum est, ad gquae provehatur hu- militas carnis, et ad quae inelinetur allitudo divinitatis, quid sit, quod caro sine verbo non agit, et quid sit, quod ver- bum sine carne non efficit. ultimum locum graece redditum Colet. Sacros. Concil. T. VII P. 684. El 286) zœd d μἀͥςνα 1 ν des- roν ²8¹) Iiον‿ Xά.ασιτ υα æↄzeνε oον Sε α*τνο ανοοσον zν τ 16youν u 1u dlαα⁶sς dν νπηεσνναα ε⁴d τπv ½ο⁴„,’neo d½oοiοσνα u 20σαετς τοονςσ q'ei¼Je ²) zdo déels, dei voer“ d⁴αοιοᷣ αιτωννάν³ εανφ S)νꝙ 1eςmmOeιταmππ³αε, l eνιαασυνννε zijg èiAοαουοωςσ κ τες der 2νοοeν, Snl 7TO⁷α ²⁸⁸) εeνντ) ij Gαιρ πνοονεεα xꝶσei „ö,&nl oα dε 20 9s rijs εατμ Snονdεεα, ad 24 0» ²50) ggrt„, önεο l G⁴αος οd οdeee dixα 1oν 1Gy, a* 2 6orον, önε d A6y Xοοςο m αρσι˙ςι ν drεοεdε. De interprete ipso, de Diogene, nil mihi constat; interpretationem, ut acta con- cilii addunt, en εε¶εμάνα i. ad verbum diligenter esse factam, ex structura verborum latina plerumque servata apparet. 22⁴) Colet. I. I. I. VII p. 652 dœeνsris, eενεοεεντ⁴e ρο⁹ς Saœσας, commemoratus et p. 772. 781. 803. ¹7⁷) Euseb. Vit. Const. IV, 32. ²*³) Apud. Colet. I. I. p. 652— 703. 275) Apud Colet. I. I. p. 703— 735. ¹³¹) Colet. I. l. p. 652: οοεισά ν õ— ⁵&ᷣdνιυαυυem poauα adrcν j rν e‿ν̈eνων drαm*οον ε,,νμeꝛ²=sta koys- voug. E ¹3¹) Colet. I. I. p. 668. ²³²) Colet. I. I. p. 681, quibuscum cf. aliam inter- pretationem in actis concilii Lateranensis ib. p. 304. Dissert. III. *3s) Colet. I. l. p. 684(quibuscum cf. aliam inter- pretionem in actis concilii Lateranensis ib. p. 145 et 279) et p. 685. ¹³⁴) Colet. I. I. p. 684 et p. 688. ²²³) Apad Colet. I. I. T. IV p. 670. ²³¹³) Eadem ad v. Enεαπκtera usque apud Colet. T. VII p. 304 et p. 844, ubi est roνεααρν'et zat. ¹²2²) Colet. I. I. p. 304 eu*αέ. ²²s²) Colet. I. I. p. 304 et 844 5xe.. *²¹) Colet. p. 304 hic et paulo post Tolq. ¹o) Colet. I. I. p. 304 ak*r, 5. G. Aveu, zoi doyον 00 0.“ rı˙ ϑ αά deα 5neo d˙ 1.—. zoydtera. 4 — 26— Denique in actis concilii oecumenici sexti duae epistolae Honorii papae romani (DCXXVI— DCXXXVIII) ad Sergium patriarcham Constantinopolitanum extant graece conversae, quarum archetypa latine scripta una cum interpretatione graeca Georgius diaconus et chartophylax e chartophylacio patriarchii Constantinopolitani protulerat et Joannes episcopus, ut supra dixi, cum codice Macarii contulerat ²⁰). Prior eaque integra ²⁹²) incipit his: T οαρꝓσέρννα τπαχρ zi dueréoae ddε⁵αεmπσνιοο εdεεdeυμια, d0 6ν αοεεᷣνκεας rυνd α νας ανενν ννπκννσωει εyeυνſ elgsvexeioae a Xuναρσοοεεou 1uνeς νιαμααάνα ⁴εν νμοωνππσ‿ςεο, vuν dé, d dνο⁴ονμμενν,&αασmισνοπαοων ταινεασνειιντοε νσ lεοοοσονυ uειν—ππόες, 2αd Köον τον πιμεᷣεεοον ddeᷣνρ s 1e&αe⁶⁵ςν πεεαις ⁷τοε⁶ςοοσνσ 1tαeν eενᷣονεραν rον ννυνοεον ννμμμνπο Xòστον ττς επαιαστπτσέιντνέα⁴ανοι εν εντυνννοα⁴‿εεςσενν εν 9νμασπσο. Alterius epistolae, quae incipit ομσραρννασα τιαια 1ν dy αmeφάeον 11αμένi εeεᷣνκυονιν Tolαον το§αdνον, pars ²⁰²³) tantum in concilio recitata superest; utriusque autem verba latina interciderunt, jussu concilii Constantinopolitani una cum aliis ejusmodi libellis, qui unam Christi naturam defenderant, igne combusta ²³⁴). Latina enim, quae nunc leguntur, antiqua quidem, sed ex interpretatione graeca, ut totus concili Con- stantinopolitani liber, sunt translata, partim a graecis recedentia ²⁰⁵), p rtim graecis integriora ²³⁶). Legitur et inter constitutiones sive canones ecclesiae graecae epistola Cypriani episcopi Carthaginiensis, ad Januarium quendam scripta ²⁵²) de iis, quae concilium epi- scoporum Carthaginiense anno CCLV contra baptisma haereticorum decreverat. Haec graece conversa una cum actis concilii Carthaginiensis, anno CCLVI habiti, item ab Anonymo in graecum translatis, apud Joannem Zonaram ²¹s) in expositione canonum et conciliorum extat. Acta vero et epistolam ex latinis graece reddita esse non modo Codex canonum Vindebonensis verbis graecis indicat ²⁰ĩ), sed etiam Codex eorundem canonum Syriacus apud Parisienses ³⁶) confirmat, qui praeter illam Cypriani epistolam ad Januarium actaque synodi Carthaginiensis secundae aliam Cypriani epistolam ad Fidum, quae est LXIV in editione Bremensi ³⁰³⁴), ex latino in graecum conversam fuisse ¹⁰1¹) Colet. I. I. T. VII p. 969 et p. 1001. Kollar.: AnG*ρσs Enιαπυν τν eςμ⁶σν d„ ³o- ²⁰²) Apud Colet. I. l. T. VII p. 960— 965. jaovraæ reodοσο ou‿esdeoa rridr, de ue ²⁰¹) Apud Colet. I. I. T. VII p. 1001 sq. ooυμαασέπι πεοι oν deνν Sænreodau rodg alosra- ²⁰⁴) Colet. I. I. T. VII p. 1005. rous, in quo codice et epistola Cypriani et sen- ¹⁰s) Colet. I. I. p. 660. tentiae episcoporum continentur. ²⁰⁶) Colet. I. I. p. 657. 718. 723. 802. 811. 874.932. ¹³⁰) Cf. Joh. Wilh. Bickell Gesch. d. Kirchenrechts 1041. 1045. 1069. 1073. 1133. T. I p. 247 sq., cui amico nunc mortuo totam ²⁰⁷) Est epistola Cypriani LXX. hanc libelli mei particulam me debere lubens ²⁰³) p. 272— 285 ed. Paris 1618; cf. et Coleti Con- fateor. cilia T. I p. 820— 838. ¹⁰¹) Ep. LIX ed. Pamelii s. Lib. III Ep. S ed. Erasmi. ¹¹*) Cf. Lambec. Commentar. VIII p. 924 sqq. ed. 27 et versionem graecam anno DCCCCLXXXXVIII aerae graecae sive anno DCLXXXVI p. Ch. n. factam esse ostendit. fuerit interpres, erui non potest. naram ita incipit: Cum simul in concilio essemus, fratres carissimi, legimus literas vestras, quas ad nos fecistis, de iis qui apud haereticos et schismaticos baplizari videntur, an ad ee- clesiam catholicam, quae una est, venientes baptizari debeant. De qua re, quamquam et ipsi illic veritatem et firmitatem catho- licae regulae teneatis, tamen quoniam con- sulendos nos pro communi dilectione exi- stimastis, sententiam nostram non novam promimus, sed jam pridem ab antecesso- ribus nostris statutam et a nobis obser- vatam vobiscum pari consensione eonjun- gimus, censentes scilicet et pro certo te- nentes, neminem foris baptizari eætra ee- clesiam posse, cum sit baptisma unum in sancta ecclesia constitutum et scriptum sit Pomino dicente: Me dereliguerunt fontem aquae vivae et effoderunt sibi lacus detritas, qui non pos- sunt è udm portareset iterum divina scriptura moneat et dicat: Ab aqua ³⁰²) Cf. Concil. Trullan. Canon. 2 T. VII p. 1345 ed. Colet. et Zonaram ad Canones ap. Coletum T. I P. 824. Inde corrigendus est error H. Dodwelli in Supplem. Pearson. I, 10 p. 111, qui Euse- bium Cypriani epistola ad Firmilianum de ba- ptismo haereticorum latine scripta et, quia en- cyclica i. omnibus communicanda fuisset, graece conversa usum fuisse dicit; sed ex Eusebio(cf. Hist. Eccles. VI, 43, 2 et VII, 3) id non ap- paret, et epistola Firmiliani episcopi Caesareae Cappodocum, ad Cyprianum data, quae extat inter Tempus vero recte indicatum esse, ex eo colligas, quod constitutio Cypriani de baptismate haereticorum in actis synodi sextae, Constantinopoli anno DCXCII habitae, Epistola Cypriani(LXX) ad Januarium ³⁰³) apud Zo- Trullanae sive Quini- primum commemoratur ³⁰ꝛ); sed quis Ey„ουοοοιεν eνrss, dycνντο d⁶εκσε, deενννινμμεν eduν⁵αe d— ond graleyra wa- 0⁴ 2ν 1ος αοετναοσ* G½ιοωισάασνινςσ dο roννντιαιν εαάσηνεεναάι, ⁸½μιέννν 71009 1n„ *..ϑοꝶq εdnαν, sorl 2la, v Sanπτεειομέεα εα dvcyevvduεo. TIeo* xal εεταοειααεν ν Hu rodg vev Tdiτιονπιασςσ τiν τεdνπα Tijs 2αοοειQ⁸ Srxνσ‿ας νᷣααννοσεενν vμαςα εmνσνι σeυνεοενυ „oOε εμμιυν εσe z oœu εον τοιτοι ⁶υ 1- z0ονν qdydον 19eœαe, 0d εꝓρα roy pedεμ, dds»Sy„dααρεένν Tr9osꝓε 90εν, μ⁴l ν π⁴ᷣνάα ³νππ τανντπτςρονενεote 0Gνν ⁷1αάέν μxrd ο dσινεixꝝν du- ueεlανν dedozi‿α—μ̈ee, zul u T¹¹doy 304) T.όσισmάσινινεεςαν τοιυοιιιμα sdeρ⁴ ν αά o- Seν„νοπεμνν, ονναιο vö NSlOOrovOreg, 5ας d πασά⁶ςσ 1οναν☛eσσ eα dοπραάραναόνς τκναα roðꝰrres*με ναα αάσ⁵—εος μαάαα ϑινυασασ˙α εεν Ti ανοQ εε᷑πta, dvdg bvrog Sar riαμαααιο zα εν αμν„ααοονν᷑* 2t dm ονσινιοε. Tgyοανητ³α ³ε)„doονέιρμ᷑ να epistolas Cypriani(LXXV ed. Brem.), graece fuit scripta et fortasse a Cypriano in latinum con- versa, ut Itpp. Cypriani opinantur. *0s¹) Non ad Jubaianum, ut est in Codd. aliquot Cy- priani, vel 1 ⁵βμαασιν ut est apud Zonaram I. I. p. 820(Ed. Paris. p. 272), quo de errore ab iis, qui canones collegerunt, commisso ef. Biekell I. I. p. 243. Nomen Januarii recte legitur in Cod. Vindobonensi. ³⁰½) Ed. Paris. male νelνmν. 3⁰) Jerem. 2, 13. 4* aliena abstine te et a fonte aquae alienae ne biberis. Oportet ergo mun- dari et sanctificari aquam prius a sacer- dote, ut possit baptismo suo peccata ho- minis, qui baplizatur, abluere, quia per Ezechielem prophetam Dominus dicit? Et aspergam super vos aquam mun- dam, el mundabimini ab omnibus immunditiis vestris, et ab omni- 28— 6Airor p d0a.roe rroe ¹e) α οοσέμσαι dααιmςσ¶ 1deννᷣ vre- 1O4AA6O ³⁰2) dα.ραάι νους 5d συάάανα α 1ταe s* deνiᷣ*νοσσρ OOινννιοιισσ εέ—ηιν mν⁶ ³ο) dααοsς αι- 1orolov deννα ε uꝭb hbἀd ypis d1dorolas un lre. Kei dε εαααœαε— E0,αι mα deςςνσ τ⁶ 06υο τποιτον d.*πιν τον εκςιεας, Tα υννιmη τ zεν αάmσ bus simulacris vestris emundabo lduczti dg duαςᷣiαν τον σμαάσνανινινιοιέουνσσνν ⁶eν vos, et dabo vobis icor novum, et υπmπον αmeαεασα did zᷣ Terenun 105 spiritum novum dabo in vobis. TrOο*τν εέ̈—ννέα*dορος*ᷣνια ³) ανανιι⁶σ d.⁴l εααας dνσο,!t 1αράα α, 2α dαςσ ⁶μ☚ν 1⁴α⁶αάφάάινιασννρν, α Oπμ̈☛ν μαα νχα ν ßυο ε½ ν. Interpretis verba graeca passim a latinis recedunt; etenim ut nihil dicam de in- scriptione et subscriptione epistolae ³¹), neque de numero episcoporum et sententia- rum ³¹¹), quae alii canonum Codices et MS. Syriacus integriora et cum latinis magis con- grua habent, singula apud Zonaram certe omissa, plura explicandi causa addita, nonnulla male intellecta sunt; in universum vero conversio graeca non displicet, quum ad scri- ptoris verba, quae satis bene reddidit, rectius constituenda meliusque interpretanda non- nihil conferat. Locos Testamenti veteris interpres non ex conversione LXX virorum hausisse videtur. Commercio mutuo, ut supra dixi, per literas legatosque ³⁴²) inter ecclesiam Roma- nam et Constantinopolitanam restituto factum est, ut Joannes quoque patriarcha Con- stantinopolis anno DCCXII libellum, qua se suosque de rebus adversus decreta synodi generalis sextae sub Bardane tyranno gestis purgaret, ad Constantinum papam roma- num mitteret. Quo in libello duo leguntur loci epistolarum Leonis l papae(XL.VII et LI) graece conversi ³⁸³); sed quum prior locus aperte sumtus sit ex actis concilii Chalce- donensis ³¹⁴), toto Joannis libello nihil praeterea scriptoris scientiam linguae latinae pro- dat neque verisimile sit, Leonem papam ad Pulcheriam Augustam imperii Byzantini, 2⁰°) Septuag. Goe, ²⁰) Septuag. ν u duννναανσνσπνσαι Ʒ. ouvs Teiv. ³⁰s) Haec non leguntur in bibliis, similia in Pro- verb. 5, 15. ²0²) Ezech. 36, 25, ubi Septuag. xæad dα εeφασ μυeꝛς 2ισαχeνν ⁵ς ν νάααραισνσναμααε dd ασααον τνν dæανσιαρσαννvðμeνõ O᷑xↄQʳVvtw πe νιονν τυνν εε⁶α‿ων νιμμν. Verba ultima per errorem apud Zonaram exci- disse videntur. 2¹⁰) In Cod. Vindobon. inscriptio legitur; cf. Lam- bec. J. I. 31¹) Graeca habent LXXXIV(cf. Colet. I. I. p. 818 et 837), Syriaca autem rectius LXXXVII; cf. Bickell I. l. p. 247 sq. ³¹²) Colet. Concil. T. VIII p. 137. 140 et 145. ²¹³) Colet. I. l. p. 148, quibuscum cf. T. IV p. 577. 3¹1⁴) Cf. Colet. I. I. T. IV p. 841; verba sunt eadem. — 29— qnamvis eruditissimam, latine scripsisse, Joannem altera quoque Leonis epistola graece scripta ³¹⁵), vel certe ab alio in graecum conversa usum fuisse existimo. Locus alter ita se habet: Epist. Leonis ³¹⁶) LI. Sicut enim a principio hujus causae frequentissime scripsi, hane inter discor- des sensus et curnales aemulationes mode- rationem volui custodiri, ut integritati quidem fidei nihil evelli, nihil liceret ap- poni, ad uniltatem vero pacemque redeun- tibus remedium veniae praestaretur, quia tunc operum diaboli potentiae destruun- tur, cum ad dei proæimique dilectionem hominum corda revocantur. 2₰ Epist. Joannis ³¹⁷). Kadde„do s dovns 1aυιπνα rii dro- 9⁷G,ςι συννεαια νέꝙνοσα, raνmm Keraẽ 26„ 18 dαονονσσνν ιασσο³ιινν Qαα νν Gααο lααννv Sν⁴οωοππτόνν oↄQO„ↄmd Slelwetuν 50⁴ł8G quανννυα, d vn εν εεᷣεαεννν ꝛũs l- 9rερσςσςm⁵υ⁷εων εᷣεeναQποοοετεινεινεα, νμm,ṽd 10* d*ανρναιο τονς ³ε*ειιςσ lm Sοενννα ναα 1ujy Si0 ν Ʒεπιαηeινσιτ⁶ i= duyydομς lανα ασάα εεκτνασσ επηινααν τοπνε τ εοωνα zον d .ρ 6 dνυασι⁶³˙εοeν.ν⁴αάαονmνισσ, dταη 1εττοσ⁹ς 11)* 0ν Sεο εα τν πνσεον d'ν⁴ᷣνπκν H 16ν dννϑπmππν cCaeντιασι ‿ἀεt. Conversio, singula ad verbum reddens, tunc solito recedat. Apud Ictos, qui tunc vixerunt, ne vestigium quidem linguae latinae apparet; ecloga certe juris graeci compendiaria ²¹s), edita a Leone Isauro ejusque filio Con- stantino Copronymo anno DCCXL ²¹⁶) vel DCCXLI ²²⁰), quamquam ex libris Justiniani collecta esse fertur, nihil continet neque latine scriptum, neque ex latino conversum, ut ex Prooemio quoque(§ 2) Prochiri Basilici quodammodo augurari licet, ubi ecloga illa non electio, sed eversio, dνα οmσπ ²ενυν εαανς Oμοωιιεμισνένπιωυν dicitur; praeterea cum jure Justinianeo parum consentit ³²²⁷), etsi fontes suos consulto abscondere videtur, ita ut de origine ejus sententiam ferre difficile sit ³²2). Jam vero et theologi graeci, quum dissidia de colendis imaginihus ex anno DCCXXVI orta atque aucta consuetudinem commerciaque eorum et Romanorum dire- missent, literas latinas studiaque linguae latinae negligere coeperunt, quamquam vel post exarchatum, anno DCCLII amissum, Apulia, Calabria, Sicilia in potestate Graecorum permanebant. nihil habet, in quo a more interpretandi ²²¹) Heimbach. Anecd. 1 p. XXXII et Add. p. 270. ³²¹) K. Witte: Ueber einige byzantin. Rechtscom- pend. in Rhein. Mus. f. Jurisp. T. III p. 49, qui locos Eclogae cum Pandectis consentientes ex conversione eorum Stephaniana transscri- ptos(ib. p. 53) et Eclogam a Basilio Macedonico anno DCCCLXXII editam esse contendit ib. p. 74. ²²²) Zachariae in Procheiro p. XLVI. ³1*) Cujusmodi scripta in chartophylacio patriarchii Constantinopolitani servabantur, ut constat. ne) Colet. I. 1. T. IV p. 577. ²¹*) Colet. J. I. T. VIII p. 148. ³¹) Cf. de ea Biener Beiträge zur Revis. des Codex p. 224 et Zachariae Histor. jur. G. R. p. 14 sqq. et p. 41. ²¹⁹) Zachariae in Procheiro p. XLI sqq. Joannes quidem Damascenus ³²2a) presbyter, qui post annum ³²³) DCCLIV mortuus esse fertur, in oratione II et III de imaginibus et in libello contra Jacobitas complures profert Ambrosii Mediolanensis locos, sed quum unum Ambrosii locum ³²⁴) a Cyrillo in synodo ³²⁸³) Ephesina prolatum esse falso dicat ³²⁶), dubium est, utrum ipse reliquos Ambrosii locos ex latino transscripserit, an aliorum scriptis debeat. Locos enim communes ex omni genere scriptorum sacrorum eum collegisse constat 3 Ambros. de fide II, 4 T. II p. 58. Servemus distinctionem divinitatis et carnis. UVnus in utroque loquitur dei filius, quia in eodem utraque natura est. Ambros. de incarnat. dominicae sacra- mento c. 7 T. Il p. 185. Deus ante carnem; deus in carne... Sed verendum est, inquam, ne, si duos principales sensus aut geminam sapien- tiam Christo tribuimus, Christum divida- mus. Numquid, quum et divinitatem ejus adoramus et carnem, Christum dividimus? numquid, quum in eo imaginem dei cru- cemque veneramur, dividimus eum? Joannes Damascen. contr. Jacobit. p. 423. ODuldeιμμεν τν dιπρροeν zi*6τνννοσ val zijg Gανανε aig„do vν εταιεοισ 2αeε 105*εο ς,&mπεαα⁴νην εναστ ευατeοα ꝙdε*νςα εσν⁵εν. Joannes Damascen. de imagin. Orat. III p. 383. 0ε 10 σσαοs ᷣα ˙ϑες εν σανρ 2 1 7„ ¹ 7 6 1 A σεσοο, rοt, uν§ο yεμαονιν i Gο- qlaæy darrmν nroνονes XOιαν ‿μάesietr 7 7* 1 7 4„ dÆοισόέ+Xolασσ. Aoœ 0dv 1⁴, drdre 2dB 17)„ επνιννια αἀάτοdν Qα τν σονα τπιοοονπι „O5,⁴εμν, ⁴μεο⁴⁵ειοεμν qo—½+OD h I0¹0rd ν;) dre S 1 αͥντ mdl 1n 105 sον slνονα αα 1ν Orαυον πμοοοπππννοmαμέεηνν, dι⁵ο⁵νμμεν ασιον Neque Georgius Syncellus, qui chronographiam anno DCCXCII edidit, et Theopha- nes chronographus, buerunt. qui eodem fere tempore vixit, linguae latinae scientiam ha- Quorum ille v. Siœσeεεταον ³⁷)„ quidem et scriptores latinos ³²⁸) laudat atque Chronico latino Anonymi ³²⁹⁷) usus est; sed quum maximam Chronici partem Julio Africano et Eusebio debeat, huie certe omnes, quos habet, Tertulliani locos ³³⁰), et ²22a) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. VIII p. 772(T. IX p. 682 Harl.). ³²) Saxii Onomast. T. II p. 84 sq. ³2⁴) De fide II, 4, quem paulo post vide. ²²⁵³) Is tamen locus non in actis concilii Ephesini, qualia nobis supersunt, sed in actis concilii Chalcedonensis et Lateranensis legitur; cf. supra p. 20. ³²³) In Tomo s. contra Jacobit. p. 423: zaurmy Te*- ouνν οονOάχνεκ d Kuαos y zij var, Egsdooοeν οe- 6%. ³2:) p. 312(p. 590 ed. Dind.). ³²³) Virgilium, Salustium, Livium, quorum aetatem constituit p. 318(p. 602) et M. Porcium Catonem, cujus notationem temporum p. 193(p. 365) affert. 225) p. 310(p. 587). ³4⁰) Bredov. Dissert. de Syncello T. II p. 49 ed. Dind. quum nomina latina vel insolita ss¹), vel 31 perverse ³³²) scripta proferat, eum et chronicon latine scriptum ante oculos habuisse ³³³), et omnino linguae latinae scientem fuisse negaverim. Neque Theophanem, bajulus, praepositus ss), probari potest; p. 27 et II p. 25. Aliter sane theologi romani egerunt, modo scholam Graecorum condiderunt ²s*) e imperatore expulsos, in monasteriis anno DCCLXI graecae discendae operam dederunt et ipsi, possent, libros latinos in graecum converterunt. fex maximus Romae(DCCXLI DCCLID testatur, in graecum verteret; gorii pervenit, scriptam et ejusdem Zachariae, Venetis a. MDCCXXIII. Quadam die nimiis quorundam secu- larium tumultibus depressus, quibus in suis negotiis plerumque cogimur solvere etiam quod nos certum est non debere, secretum locum petü amicum möoeroris, ubi omne, quod de mea mihi oceupalione 43¹) Tadœαotous p. 276(p. 524). ³4²) EAn⁴ο pro Lepidum p. 304(p. 575). ²3) Cf. Dissert. Ip. 27. lmmo vv. ejus ads Ey vi** Pouuaizais rdoεoν indicant id chronicon latine scriptum in manibus ejus non fuisse. 2³¹4) p. 148, 13 ed. Bekker. ³3s) p. 295, 7. ²³⁵) p. 454, 2. Alia collecta sunt in edit. Bekkeri T. II p. 680 sqq. *2¹) Ex sententia Stephani papae(anno DCCLIV) Paulinus frater Romae domum monachorum graecorum in memoriam S. Dionysii constituit, in qua et in monasterio S. Sylvestri ex jussu Pauli I papae literae graecae docebantur; cf. Mabillon Annal. XXIII, 1 p. 167 et 27 p. 181. ²²³) Ibi monachi psalmos graccos canebant et ut theologi quamquam plura habet vocabula graeco-latina v. c. veredarius 3ss), sacellarius ³³³). ex loco certe Rufini, quo solo utitur, latinae linguae gnarum fuisse id non apparet; cf. Dissert. I qui tunc, iisdem dissidiis excitati, Romae non t monachos graecos, a Constantino Copronymo receperunt ³³⁸), sed etiam linguae graeci latine scripta cognoscere Hinc factum est, ut Zacharias ponti- Gregorii Magni libros aliquot, ut Photius ³³⁰) ; sed ad nos interpretatio ²⁴⁶) tantum dialogorum Gre- quos partim duo Codd. Vindobonenses ³³*) exhibent, integros editio- nes ³³²³) Gregorii Magni Paris. 1640 et 1705. ut dicunt, opera graece conversam edidit nescio quis Initium Lib. I dialogorum ita se habet: Vitam S. Benedicti, ab eodem Gregorio Mac 1ν ννιμεέοονντ οσςαs iνσυνν d dy- aς οσιιαα αοννεiς, s e ν aς adag Toαyννμœάεiαz α‿εααν εν Tœνπνπ dαeνναεοαιενα‧,dεο 1ντο εν uεν τ σσνσο 1o elιοα dꝓεidet, riονμνν ⁸εμάηνν ⁷πασυ xdsovrd ιυα τνποοÆ*£ρ⁶οõ 1unng, 5„ 6 lingua sua in ritibus ecclesiasticis uteban- tur; cf. Baro Annal. eccles. ad a. 761. Tom. IX p. 258 et Mabillon I. I. p. 181. In monasterio quoque Cassinensi Graeci et Latini, sicut Petronax abbas(c. DCCL) praeceperat, cantu promiscuo, graeco ac latino, officium fa- ciebant, qui mos ad finem usque seculi decimi ibi mansit; cf. Mabillon I. I. XX, 32 p. 55 sq. ²30) Bibl. Cod. 252. ²⁴⁰) Laudat eam Joann. Diacon. in Vita S. Gregorii IV, 75 et Sigeb. Gemblac. de script. eccles. e. 77. *¹¹) Cf. Lambec. Comment. IV p. 445 et 458. ²4¹) Cf. Cave I. l. T. I p. 629 et Fabric. Bibl. Gr. V, 33 T. IX p. 357(T. X p. 636 Harl.). —-— 32— 4 displicebat, se patenter ostenderet et onp dmœe 1 vf eun drτιαομιοσνσοντα †σ•ςν cuncta, quae infligere dolorem consueve- 110 1l ατ⁴ εμ³ Pαlπιεος εmππσσ⁵euνννονιο al rant, æongesta ante oculos licenter veni- adyra, 20» 6νον εϑνλιεενν**aGt, S-= rent. Ibi itaque cum afflietus valde et dmoy 1uνν εε‿ινν 69 Aννό εννοεαως Taœο diu tacitus sederem, dilectissimus filius Gταν. Eue* Tolvvy a‿ꝗενιοέμνμι μο, πωα meus Petrus diaconus adſnit, mihi a pri- 2s9νμιιμέιον α Gον½α⁴e,εοντιοο, d dyaνσκmπ³ς maevo juventultis fore amicitüs familiari- uou dids IIrdοο àσ didaowos TT.αοέ⁵σσ‿m1ℳ4hσο, ker obstrictus atque ad sacri verbi inda- os zig acth 2⸗ O⁴το εταμνον ε 1υQ⁹cs galtionem socius. Qui gravi excoqui cor- adο, zud ν 2 Tiο vεοτνmτοο ννέι ν dis languore me intuens ait: Numquid- diaς εέυ τ 1 tdlaα dεοσνα ³εν) g‿νο- nam novi libi aliquid accidit, quod plus uo⁵ν—⁴ααον, ο ευη*ν α ά v r0ꝓνφ εέςρα te solito moeror tenet? Cui inquam: J6y)ν duοαναννπσε τοσυυπĩᷣ⁹ 1GG νεeι⁴⁴ςιε Jg 4 Moeror, Petre, quem quotidie patior, et ι εαςdeυτds us †.( G τς εααάο α semper mihü per usum velus est, et sem- vooxμασαάν αταιυννο 2o*l 1νm6*εν per per augmentum nouus. 1¹ν οσυηννν r ειοεᷣνοαα ας τ‿᷑ εμνιοσι mνπ 6 d0 παησένπεαι τιι έ‿έμοιτινεις εννν 1 Auππν, Héros,*ſnen αν ◻ηυμιασν ꝙυομ „0, 1 4εν ενει πμ‿αςαα⁴ ⁵σπτν ⁷⁴ d 1πο0α˙8»edUei. Apparet jam ex his non magnam laudem interpreti tribui posse; etenim praeter- quam quod in multis vel propter sua placita 3¹³) a verbis latinis recedit, vel sensum auctoris falso perceptum minus curate reddit, Zacharias singula de suo addidit vel circumloquendo convertit et in usu verborum, quae magnam partem latino- graeca ³⁴⁴) sunt, atque in nectenda oratione admodum harbare, insulse, insolenter agit. Excusationem quandam habet in libro ipso, quem graece vertit. Nullo tamen modo accedere possum judicio, quod editor Gregorii*⁵⁸) tulit, interpretatione ea nihil neque ad veri perspicientiam, neque ad rerum quae commemorantur gravitatem, negue ad purum sermonis cultum, neque ad sentenliarum gravitatem, neque ad dogmatum pondus praestantius dici aut eæprimi posse. Num ejusdem Gregorii epistolae duae, ad Leonem Isaurum imperatorem de sacris imaginibus scriptae ³⁴⁶), primum graece compositae, an e latino ope fortasse ejusdem Zachariae conversae sint, incertum est. Graeci contra theologi, iisdem discordiis exacerbati, non solum literas latinas despexerunt, sed etiam morem antiquum, ex quo legati pontiſicum romanorum con- ciliis episcoporum graecorum praesidebant et epistolae latinae eorundem pontificum 2¹2a) Cd. ερ.*) Paris. 1705 T. I p. 103. Joannes quoque Di- ³¹³) Nonnulla omisit, in quibus ecclesia romana a aconus I. I. Zachariam graeco latinoque ser- graeca dissentit. mone doctissimum nominat. *¹) Collegit multa corum Du Cange in Glossario. ²⁴⁹ Apud Colet. I. I. T. VIII p. 652— 673. — 33— in synodis graecis una cum interpretatione recitari solebant, seculo octavo paul- latim ³46a) aboleverunt; in concilio certe Nicaeno secundo anni DCCLXXXVII Nice- phorus, a secretis regius, interpretationem solam literarum latinarum, quas Hadrianus I papa(DCCLXXII LXXXXV) ad Constantinum et lrenen scripserat, his verbis ³⁴⁷) legit: Deus gqui diæit de tenebris lucem splen- descere, gui eripuit nos de potestate tene- brarum per incarnationem filii sui veri luminis, in quo complacuit omnem plenitu- dinem deitatis habitare et per eum reno- vare omnia, et in ipso pacificans per san- quinem erucis ejus sive quae in coelis, sive quae in terris sunt, per multiplices divitias bonitatis suae in faciem ecclesiae suae re- spiciens, vestram praescitam et praedesti- natam serenissimam et imperialem clemen- liam ad fidei nune integritatem vocare dignatus est, ita ut omni falsitatis nubilo procul eaæploso per vos victricem faciat veritatem. Ouantum relationibus vestrae Ppiissimae tranquillitalis ad nos venientium didicimus, etiam ipso auditu nimis noster exultans relevatus est animus et tantum Jucunditatis gaudium in cor nostrum ascen- dit, ut lingua humana explicare nullus sufficiat sermo. . Interpretatio compluria habet vel addita, vel recisa, incipientem 0 eds d ind S Gατοu ꝓG⁵ς 1u d ³4⁸), d 2υκπαιιιιαα⁷ενοο 1αυέςσ ³⁶) rijg&sou ꝗlaς τν οσeηοωνσ ⁶α vũs G.αοσρρσσ⁴εας τον od ατονν ον εαννσαηυον—◻άαωυσιαοε, 0 806 x Geε τπέν ⁷ πνυμ⁶έs eντο εↄτouκae, el αἀάod dvro dvαυeνκσανεεςασ, vadl adτ½ eiονννέιαασασς di rον μααηαο ον οτανν 000 νποω εέ τhOGσσρmα 1 ε rjj pũ 3„rα, did ν πά⁸mο 105 10 τ zijs dyœ Sνννοωο αoν ενιεενινασας sie 20 nr9 G— Toν Ʒσ εκνπ‿m⁵ας ατοd, i dereα edενεινσ νασε τμοιοοσισμενυν YA⁵³ά⁶τεα vi— Bœœdο enteixeiae elg zn aeaeidera zijg lꝗεειιν 2αεα Qσ³eσατ εουασε, Wœ αœe Ti ᷣαυ³eνννπα od dous dt d⁴ανν εα Auνς ναά άαeέαοmνσ viν dνeα. Ma res„do ν παιοσ ů αιμrεςααsς Naνυάντννννοσ vcl eðdepeico varanensvra poduνtcrc, dαeẽ„υςσουο εαοςs αμένν να mτοα 1„s dyadddεοασς ⁵so)„al aos Syerνν deεy, d0 Gρωσπνy„μρσα stεε Ouw d*πτοοε. omnino a latinis recedentia, quum interpres graecus alia male intellexisset, alia prudens et sciens immutasset. Etenim quoniam in epistola latina erant nonnulla, recens electo derogarent, vel fidem ecclesiae in quo de inaugurando sed etiam in graecis singula commutavit, ut ex non tantum finem epistolae, oecumenica agitur, consulto omisit, *¹a) Restitutus est mos postea in synodo Constanti- nopolitana IV(anno DCCCLXIX); cf. Colet. I. I. T. Xü p. 473. ²¹*) Apud Colet. I. I. T. VIII p. 745. Dissert. III. quae vel auctoritatem Tarasio patriarchae Constantinopolitanae imminuerent, interpres patriarcha et de appellatione ejus ²¹³) Epist. ad Corinth. II, 4, 6. ³4*) Epist. ad Coloss. 2, 13. ³⁵⁰) Vocabulum novum. 34 archetypo latino ³⁵²), quod Anastasius bibliothecae Romanae praefectus addidit, videre licet. In eodem concilio Nicaeno alia epistola Hadriani l ad Tarasium patriarcham Constantinopolis scripta et& Qννενυννεεέεςσασα ε σ 2ν GmοGιᷣάαρ dιl‿ou eig n EAdda GυνQννρ ³ε⁵²) recitata est, integrior in latinis, quae Anastasio eodem teste bibliotheca eccle- siae Romanae ²³³) servabat, quam in graecis, quae hic illic a latinis discrepant. Ceterum quis fuerit utriusque epistolae et subscriptionis legatorum Romanorum ⁵⁵⁴) interpres graecus, non constat. Usum linguae latinae ³⁵⁵) ejusque cognitionem inter alia, quae tunc immutabantur, apud Graecos in jure dicendo prorsus evanuisse ostendit inprimis o rrο να⁶ε»ον⁴⁶ος ³⁵⁴) sive liber manualis juris, a Basilio Macedone ejusque filiis Constantino et Leone anno circiter DCCCLXXVIII publice editus ³s*). In hoc enim prochiro, qui ex conversionibus et collectionibus legum Justinianearum est ortus ⁵⁵⁸³⁸), formulae juris latinae, quippe quae jam non intelligerentur, in graecum sunt conversae, ut auctor libri aperte dicit 359). Et quum enchiridion illud publicum sive legale in maxima apud posteros fuisset aucto- ritate ³⁵0), explicandum est, quod neque in aliis libris manualibus, qui inde originem ducunt, in Epanagoge Basilii sive Prochiri repetita praelectione ³⁶⁷), edita anno cir- citer DCCCLXXXV, et in Prochiro aucto, quem Ietus seculo XIII ³⁰²) ex Prochiro primo et ex Epanagoge composuit, vestigium ullum linguae latinae reperitur. In uno tantum libro, cui index est de ackionibus 3s), et qui sub imperio Basilii vel Leonis scriptus esse fertur, ut E. Heimbach libri ejusdem editor docuit ³⁰⁴*), complures formulae juris latinae supersunt. Raro apud scriptores ecclesiasticos Graecorum vestigia latinitatis apparent, ut in epistola Micephori patriarchae Constantinopolitani, anno circiter DCCCXI scripta, in qua SHασυν νπποοασςε☚s cum latinorum a secrelis comparatur ³⁰⁵). ³5) Zachariae in Prochiro p. LXII, ubi auctores ¹31) Archetypum esse Hadriani, non versionem Ana- inprimis Theophili paraphrasin secutos esse docet. stasii, quem acta concilii Nicaeni secundi La- tino reddidisse constat, ex fine epistolae latinae addito et ex ipsis Anastasii verbis apud Colet. I. I. P. 762 apparet. ²s²) Legitur apud Coletum I. I. T. VIII p. 768— 773. ²⁵s) Colet. I. l. p. 771 in margine. ³5¹) In fine actionis quartae ejusdem concilii apud Colet. T. VIII p. 972 sq. 25) Sic v. Polotor ex usu illius temporis omnes imperio Graecorum subjecti significabantur; cf. Ducange Glossar. graec. T. Il p. 1312 v. Po- uœl.. ¹56) Cf. de eo Biener Beiträge zur Revis. des Co- dex p. 225 et Zachariae Hist. juris G. R. p. 39, qui et ipse ο.ράον anno 1837 edidit. ³³1) Witte I. l. in Rhein. Mus. f. Jurispr. III p. 75 anno circiter DCCCC editum esse opinatur. 35⁰) Prooem.§. 1. Kal rd ue nldros&ls duuuerolar neisorstdausr, rν dεᷣ υναμαeν εsuν ie ub 9xi els rie ddα ‿αoœeẽ μerεᷣοαe. ³°) Zachariae I. I. p. CCVII sqqd. 361) Zachariae l. l. p. LXVI. De alia epanagoga seculi X cf. Zachariae in Pomats p. 47. 49 et in Histor. juris G. R. p. 69. ³4²) Zachariae in Prochiro p. CLV et CLXNXXIV. 33) Vulgo nomine corrupto Dalianebis, quod jam Harles. ad Fabric. B. Gr. T. XI p. 604 cor- rexerat. ³64) Observat. jur. Graec. Rom. I p. 37. ³s) Colet. Concil. T. IX p. 296. Kah ydo rar Sao TνεννyꝘ οꝙοαꝓσεες Eruν νασοσ dy: doyxo*ενε d½ rouð- rouc*erν oννυνtaᷣs is Taruldos pddrrijc louer *ν₰αιννμ⁴μαασ. — — 35— Photius ³ae) quoque patriarcha Constantinopolitanus(a. DCCCLVIII), homo magnae lectionis et infinitae doctrinae, quamquam consuetudo erat sacerdotibus graecis cum romanis ³⁸³⁷), in bibliotheca sua nullum commemorat scriptorem latinum, nisi singulos, quos aliis debet, locos Ambrosii, Augustini, aliorum. Idem sane epistolas Nicolai I et Joannis VIII paparum, quae latine vel ad alios, vel ad ipsum ³³³) erant scriptae, graece depravasse fertur ³ο) et aliquam sermonis latini scientiam prodit in lexico, originem V. numi ex Graeco p. 302 repetens, porro, ut videtur, ad v. patina p. 401 respiciens et v. sica p. 511 explicans ³ο). Eum vero in Nomocanone ³71), quem anno DCCCLXXXIII composuit, legibus Justiniani latine scriptis, quod Bienerus ³⁷²) vult, usum fuisse, veri- simile non est, quum leges Justiniani latinae, ut dixi, tunc neglectae jacerent. Photius scilicet, ut alii illo tempore, literas latinas aspernabatur propter barbaram, ni fallor, et corruptam linguam, ut docet epistola Nicolai I summi episcopi(DCCCLVIII—LXVII) ad Michaelem III imperatorem Constantinopolitanum, ex qua simul convertendi ratio, qua utebantur, satis apparet ³⁷³). Rem confirmat Anastasius ³7⁴) bibliothecarius Romanus, abbas et presbyter, qui eodem tempore sub Nicolao I ad finem usque seculi noni clarus dicit ³*⁵ε), interpretem synodi septimae generalis paene per sin- gula relicto utriusque linguae idCiomate adeo fuisse verbum e verbo secutum, ut quid in eadem editione intelligatur aut viæ aut nunquam possit adverti in fastidiumque versa legenltium paene ab omnibus hac pro causa contemnatur. Itaque Anastasius ipse novam interpretandi rationem instituit, compluribus libris e graeco in latinum conver- sis ³7⁶) ostendens, quomodo verba scriptoris sint transferenda, ita ut sensus orationis ²³³) Cf. de eo Fabric. B. G. T. IX p. 369(T. X p. 670 Harl.). ²³*) Sic in synodo Constantinopolitana DCCCL.XIet DCCCLXIX; cf. Anastasium bibliothecarium apud Colet. I. I. T. X p. 476 et p. 940. *) Joannis epistolam ad Photium vide apud Cole- tum I. I. T. XI p. 139. *⁶⁶) Nicolai epist. IX habes apud Colet. I. I. T. IX p. 1353 et de pseudosynod. Photil apud Colet. I. 1. T. X p. 956. ²⁷⁰) Alio loco p. 436 v. nodoxdæn explicat v. oνονπ⁹, ubi legendum zd,αάmφνο. ²¹¹) Cf. de eo Fabric. I. I. T. IX p. 528(T. XI p. 21 Harl.). *¹¹) Gesch. d. Novell. p. 207 sq. Quod enim in Nomocanone loci Pandectarum et Codicis ex- tant, qui in collectione constitutionum eccle- siasticarum non leguntur, rem non probat. ²¹3) Epist. VIII apud Colet. I. I. T. IX p. 1320: Si Jam sacpe nominatam linguam latinam ideo barbaram nuncupatis, quoniam a translatori- bus in graecam dictionem mulata barbarismos generat, non linguae latinae, sed culpa est, ut opinamur, interpretum, qui quando necesse est Non Sensum e Sensu, sed violenter verbum edere conantur e verbo. **¹) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. IX p. 337(TI. X p. 602—6 Harl.). **²) Praefat. VII Synod. Oecumenic. apud Colet. I. I. T. VIII p. 674. ***) Nicephori patriarchae chronologiam, Theophanis historiam ecclesiasticam, in compendium reda- ctam, acta synodorum VI. VII. VIII, alia la- tine interpretatus est; cf. Theophan. ed. Bekker T. II p. 4. — 5⸗* — 36— melius reddatur et ingenium linguae latinae ³⁷⁷) servetur. Ipse enim dicit ³⁷⁸): Interpretans — hane sanctam sunodum, verbum e verbo, quantum idioma latinum permisit, excerpsi; nonnunquam vero manente sensu constructionem graecam in latinam necessario commutavis rara praeterea interpreti doctiori enucleanda servavi. Eundem graecis quoque interpretibus aliam melioremque transferendi viam praeivisse, praesertim quum, homo graecus et Constan- tinopoli commoratus ³⁷⁸), cum Graecis versaretur eosque verborum latinorum significatio- nes rectius docere ³⁵⁴) studeret, facile conjicias, sed rei documentum frustra investigavi. Quam rara vero et quam manca tunc apud Graecos fuerit latinitatis cognitio, idem Anastasius testatur his verbis ³³¹), ex quibus simul de interpretatione graeca locorum latinorum in actis Synodi generalis octavae judicari potest: Sane et hoc notandum, quia quaedam scripturarum, quae super his a sede apostolica Constantinopolim missae sunt, deficientibus urbis ejusdem interpretibus, non eæ toto recte translata in graeci- tatem inveni, quorum ipse nonnulla et quantum angustia illie morandi permisit tempo- ris emendavi, partim vero, ut reperi, hactenus incorrecta reliqui. Adde Nicolaum 1 papam, qui in epistola ³⁸²) ad Michaelem imperatorem supra laudata merito vituperat, quod vel imperatores Graecorum romanam linguam appellent barbaram et scythicam eamque non intelligant. Nihilominus in rebus sacris ³⁸), et in caerimoniis aulicis ³³⁴), et in mutuo epistolarum commercio ³ss) tunc quoque lingua latina vel male vel omnino ²27) Combefisio quidem judice(teste Fabricio I. I.) tionibus fertur primitus recitare, sicque demum rudiori plerumque stilo et semibarbaro usus graeco sermone propler Graecos utique ipsas latine scribit, sed pro aetate sua et patria sa- lectiones pronuntiare; sed quia lantum haec tis bene. impielas ecclesiae Constanlinopolitanae haclte- ³¹³) Praef. VIII Synod. general. sive Constantino- nus defuisse putatur, ut lotla ibidem nequitia politanae quartae(DCCCLXIX) apud Colet. I. suppleatur, hoc restat a vobis solummodo per- I. T. X p. 478. ficiendum. ³⁷⁵) Colet. I. I. p. 675 et T. X p. 478. 956. ³s4) Nicolaus Epist S J. I. p. 1320. Ecce quolidie, ²s0) Sic v. universalis, quo vocabulo Graeci patri- immo vero in praecipuis festivilalibus inter archam suum male appellabant; Colet. J. J. graecam üůnguam veluti quiddam preciosum ²⁸1) Apud. Colet. I. I. T. X p. 478. hanc(atinam)— miscentes quasi minus de- ²³²) Epist. 8S apud Colet. I. I. T. IX p. 1320. In cori vestro facitis, si hac eliam non bene ac lantam vero furoris abundantiam prorupistis, earæ lolo intellectu in vestris obsequiis ac offtciis ut linguae latinae injuriam irrogaretis, hanc non ulamini; cf. Bernhardy Grundriss d. griech. — barbaram et schthicam appellantes.— Jam Lit. T. I p. 491. vero si ideo linguam latinam barbaram dicitis, ²ss) Misit epistolas latine scriptas Nicolaus I papa quoniam illam non intelligitis, vos considerate, ad Michaelem imperatorem et ad Photium quia ridiculum est vos appellari Romanorum patriarcham(cf. Colet. I. I. T. IX p. 1291 sqq.), imperatores et tamen linguam non nosse ro- Joannes VIII papa ad Basilium imperatorem, manam. ad Ignatium patriarcham aliosque clericos Con- ²³²) Nicolaus Epist. 8 J. I. p. 1321. IStius(latinae) stantinopolitanos et ad Theodosium patriarcham diclione linguae Constantinopolitana ecelesia Hierosolymorum; vide Colet. l. lI. Tom. XI lectionem apostolicam et evangelicam in sta- p. 61. 63. 64. 65. 108. 175. 37 non intellecta utebantur. Immo in concilio Constantinopolitano, quod anno DCCCLXIX habitum est, epistolae Hadriani II papae, quum summi pontifices etiam ad Graecos sem- per latine scribere soliti essent 486), suetudine vetere ³s²) latine, deinde obstantihus idque impedientibus ¹ss). secundi imperatoris nomine orator ad alia, de quibus non certo constat, una cum libello ecclesiae Romanae primum ex con- graece ab interprete sunt recitatae, Graecis sane Teste autem Anastasio bibliothecario, qui Ludovici Basilium missus ³s*) concilio illi intererat, praeter Marinus ³oo) diaconus sanctae Romanorum ecclesiae epistolam Hadriani papae ad Basilium imperatorem latine legit magna voce in audientiam omnium, in graecum eam eloquium ltransferente Idem fecerunt cum epistola Hadriani libellum vero sanctae Romanorum ecclesiae ad con- idem Damianus imperialis elericus et interpres latine, devotus notarius, graece legit ³³²). et interprete. Constantinopolitanum missa 33¹); cilium Constantinopolitanum Stephanus autem diaconus, graeco apud Basilium imperatorem nil mihi constat. qua usus est, facilius cognoscatur, initium libelli, curavi. Anastasius apud Colet. T. X p. 497. Prima salus est rectae fidei regulam custodire, deinde a constitutis dei et patrum nulla tenus deviare. Unum quippe horum ad fidem perlinet, alterum ad opus bonum; sicut enim scriptum est- Sine ³⁰⁹⁴) fide im- possibile est placere deo, sic rursus legitur: Fides ³⁵³) sine operibus mortua est. Et quia non potest domini nostri Jesu Christi prae- termitti sententia dicentis: Tu ³οι) es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, haec quae dicta sunt rerum proban- ²³) De pseudosynodo Photii apud Colet. I. I. T. X p. 952. ³³²) Cf. supra Dissert. II p. 30 et Nicolai l papae Epist. 9 apud Colet. I. I. T. X p. 1350. ³³³) Ut enim Anastasius bibliothecarius narrat apud Colet. l. I. T. X p. 473, Graeci epistolas Hadriani in concilio legi minime pertulerunt, immo in- verterunt et subtraxerunt. ²30) Colet. I. I. T. X p. 956. Damiano venerabilissimo regio elerico papae ad Ignatium patriarcham De Damiano interprete Ut interpretandi ³⁰) vero rationem, quem supra dixi, typis repetendum Acta concil. Constantinop. apud Colet. T. X p. 788. TIod⁴πνmGHσa Sorl ods vis 599 0 lοτειαις ταᷣνοασς τταναρσ⁵eεενν νάχ‿ deπ⁶ 760„ duœτς⁵ερ τοσι να zꝓνν παηηι 0ãBe 1⁴ηʃν⁶⁸dμαo εᷣlverv. Tauratis 00 drνμκνεκνο ααάχ‿ μες ναενμαασντ*εεοεν παα dας τς αορεςες τα α‿sντν των Eiανονο u⁴dναο Auασέειναανστοωσννꝙoðłõ—εß⁷⁷0ͤDdr10ν 26„ Srντlουςο τιινsειεαν ταάα̈eνων μνυι ἀeᷣ Tiς οwleurtvis dnisoiαᷣν zα*νοοσνμαέάνκ Grοσασαια ποοασντ◻ουνια,&ννεονντοο Tyvα zioν τον d᷑s⁴dᷣeον—απμαιεςσον, eig wx ²⁵⁰) Anastasius in actis concil. Constantinop. ap. Colet. I. I. T. X p. 489. ³⁰¹) Anastasius I. I. T. X p. 519. 35²) Anastasius I. l. T. X p. 497.— ³⁰3) Quod eseluetcen tunc dicebant; cf. acta con- cil. Constantinop. ap. Colet. T. X p. 832. ³⁰⁴) Epist. ad Hebraeos XI, 6. ³⁰³) Epist. Jacobi II, 17. ³⁰⁶) Matthae. XVI, 18. . tur effectibus; quia in sede apostolica im- NGνσντσντινννουισντοαννιτιν εέπναπαιοαeν Q0wάwάc¶ο- maculata est semper catholica reservata re- 2⁴νς πααι τιιν σeęzỹμαμνεινν. ligio et sancta celebrata doctrina. Ab hujus ergo fide atque doctrina separari minime cupientes et patrum et praecipue sanctorum sedis apostolicae praesulum sequentes in omnibus constituta, anathematizamus omnes haereses simul cum Tconomachis. Anathe- matizamus etiam Photium, qui contra sacras regulas et sanctorum ponlificum roma- norum veneranda decreta repente de curiali administratione secularique militia subla- ltus, superstite Ignatio patriarcha, in Constantinopolitanam est pervasorie, immo turannice a quibusdam schismaticis vel anathematizatis atque depositis inslitulus ecele- siam, donec, sedis apostolicae sanctionibus inobediens perseverans, ejus sententiam tam de se, quam de patriarcha nostro Ignalio spreverit et conciliabuli acta, quod se auctore contra sedis apostolicae reverentiam congregatum est, anathemali- zare distulerit. Ex hoc aliisque locis ³⁰³⁷) apparet, singula verba graeca latinis plerumque respon- dere, quamquam latina hie illic male intellecta sunt et graeca passim a consuetudine sermonis abeunt, sed totum, quod conversum est, quum alia omissa, alia mutata sint, in brevius contractum atque aliter esse conformatum. Id vero factum est potissimum propter dissidia inter Graecos et Romanos de auctoritate papae et de damnatione Photii orta; itaque Graeci, quae ipsis et in libello ecclesiae romanae, quem supra laudavi, et in aliis ejusmodi scriptis displicuerant, convertentes pro arbitrio immutaverunt atque acta universa synodi Constantinopolitanae corruperunt ³⁹ν⁸) Quamobrem Nicolaus ³⁰⁴) quoque papa edixit, ut quisquis epistolam a se Constantinopolim tunc missam interpre- tatus fuerit et eæ ea quidquam mutaverit, vel subtraxerit, aut superaddiderit praeter illud, quod idioma graecae dictionis eæxigit, vel interpretanti scientiam intelligendi non tribuit, anathema sit. Ejusdem depravationis exemplum exhibent acta pseudosynodi Photianae, anno DCCCLXXIX Constantinopoli habitae. Quo in concilio, si actis est tribuenda fides, legati Joannis VIII papae, Paulus et Eugenius, non modo lingua latina quaedam can- tarunt ⁴⁰⁹), sed etiam interpretis ope usi coram omnibus latine locuti sunt ⁴³²¹) atque sub- scriptiones suas et latinas et in graecum translatas legerunt ⁴⁰²). Interpretis munere ibi ¹⁰) Cf. Hadriani epistolas ad Basilium imperatorem multo erant prolixiora et integra, ut videtur; et ad Ignatium patriarcham latine apud Ana- cf. Colet. I. I. stasium in Coleti Concil. T. X p. 489. 519 et ²¹*) In epist. X apud Colet. I. I. T. IX p. 1345. 1389. graece in actis ibid. p. 785. 800. ¹⁰³⁰) Acta synodi apud Colet. I. l. T. XI p. 360. ²⁰³) Cf. Colet. I. l. T. X p. 473 et de pseudosynodo ¹l) Acta J. I., ubi Leo dicitur ανοσανιαμενο do*xο Photii apud Colet. I. I. T. X p. 956. Acta ejus- ris. dem synodi, quae Anastasius latine convertit, ⁴⁹³) Acta I. I. T. IX p. 481. 39— * functus est Leo quidam protospatharius regius et a secretis, quem noli cum aliis 4⁰²a) Leonibus a secretis imperatoris confundere. Idem Leo interpres epistolam Joannis papae ad Basilium ¹⁰³⁸) imperatorem latine scriptam, procul dubio ab ipso graece conversam, et commonitorium sive praecepta, quae papa legatis dederat, item graece reddita ⁰⁴), in concilio recitavit. Jam vero haec aliaeque Joannis epistolae, quae in actis pseudosynodi leguntur, ab iis, quae latine longobardicis literis ⁴⁰³) scriptae una cum interpretatione graeca nescio cujus in vetustissimo codice bibliothecae Vaticanae fuisse dicuntur 4⁰⁴), multum differunt, ita ut alterutra exempla consulto vel immutata vel sub- dita esse manifestum sit; sed utrum graeca ab ipso Photio ⁴⁹⁷), quod alii volunt, vel certe jussu ejus fortasse a Leone interprete, an latina a Romanis corrupta sint, ad liqui- dum perduci non potest. Sunt autem tres epistolae, una ad Basilium imperatorem, secunda ad episcopos concilii Constantinopolitani sive Photiani et tertia ad Photium patriarcham, latine cum interpretatione graeca, quam volunt esse genuinam, apud Coletum IJ. I. in actis concilii generalis octavi Tom. X p. 955— 964, p. 978— 981 et p. 981 sq.(cf. Tom. XI p. 128. 137 et 139), eaedem graece redditae, sed depravatae, ut volunt, in actis Synodi Photianae apud Coletum Tom. XI P. 361— 373(cf. Tom. X p. 965— 977), p. 421— 25(cf. Tom. X p. 989— 993) et p. 380— 384(cf. Tom. X p. 984). Ex quibus elegimus particulam epistolae ad episcopos Constantinopolitanos latine scriptae, ut verbis ejus inter se comparatis de ratione interpretationis depravatae judicari possit. Epistola Vaticana apud Co- Epistola CC Joannis apud Epistola Photiana apud Co- let. T. XI p. 420. let. T. X p. 977. Erouαςναμν dα, ddedP dyα „τοε, drreg s d,⁴⁴νν τανακς drπιεοστσεααᷣ ̈emνμναι, va T-ν&y τ σσ οω⁷ον συνο qcvlav ⁊e l d½α⁶eνοασν ν adðoς εααιαςσνς ενισοσιμεν, de- 6-εο τπἀμνν ⁴&⁴σα ττοσονν 1e, 19 m.ε εs 160 2ε‿ 2009, Oτ υαηeκονονιπηασ del e .οσ ναι⁴ τ τ Tjνiοο XCOlοπσοσν τπϑα‿ οuνxν τ ³eραάςεε a) Cum Leone Baralo sub Andronico l et cum Leone Barda sub Andronico Palaeologo; cf. Fabric. B. Gr. T. VII p. 714 Harl. ¹⁰³) Acta I. I. p. 360. ¹⁰⁴) Acta I. I. T. XI p. 440. Colet. T. Xl p. 137. Quorundam sane vestrum, fratres carissimi, scripla sus- cipientes, unanimilatem at- que consensum in parte Pho- tii in eis pläane reperimus indeque obniæe optantes, ut quod particulariter hacte- nus, hoc canonice semper et generaliter atque secundum ea, quae sunt Christi Jesu et non quae vestra, pia 4⁰⁷) Colet. I. I. 1⁰³) Colet. 1. 1. T. X 4⁰) Colet. I. I. T. X Tom. XI p. 131. Td' upixlrovra dudo», dde⁴- ꝙol deνάηητο, deεᷣdυμ̈νοι ēõς rαασες ταχ ⁶⁴νιοωνο⁶ας ⁸νι udᷣοε υπον οο ἀννμηα Toν πασαπσιοἀεν οαάηνααμάναατα, Tdv ν rose Sdous, dα d⁴sως πάανανε εν zοε- vν αννορ œd lzou- uεεᷣαμι συναιρσνειαα τ᷑ τον νυν Olou iαμαν τοο XOcoοτoν T0οrννυμέεν μαά στς⁹ςσιμεν α p. 940. p. 952. 956; cf. Binii not. ad Oa, euœee νιννι dυινιασεν 10 αέτ φἀoννre, lvc 1ομ oxlουαυα O½ ν νeνννενννiτεε, εοοσ- yrs aœ ενοeνπυπνννε T 100 Gr*τοστσοQ ,ßwU96ν υ☚νααχ S'elæ uες οσmœπν π ο di σαονευννseν dϑεαστσι νσα r⁰ did lduνν dνσνισνε „Oεςᷣ αα‿υοοmνμιεμκν OdT Xaloo- ueνετρς ◻σάσνεέισι Li EO †*ε eα f se u‿ναοαμοᷣν vijs dyνπκο 1ν1ν d1⁴σ e* ꝙdriτα σωινησασι àυοαei r1 G S daeα‿τυννυν ◻Qρ̈- veTre 10 πσ εμαἀάαυ τν m- 01010ν⁄ ³¹) αᷣ ες 20ς&GντααιιmNm2νwoä d. — 40— animi devotione id ipsum, ut non sit in vobis schisma, sapiatis quaerere, pulsare et invenire. NVos autem mo- deratione sedis apostolicae sicuti divisa contentione at- que scissa errore dolemus, ita gaudemus in vinculo pacis ae caritatis compagine so- lida fraternitatem vestram sine intermissione inviolate persistere juæta apostolum: Idem sapite et deus pacis erit vobiscum. 4 à ιειι τ̈ dᷣ—εrso euoe- Beĩ dιυαεε εα d⁶ονυτ Wx ανεέαστσνυν ⁴⁸) dυφά- 61α, dh ẽ †σω◻νέν dο⁴εέ O½σραάασα, dd Tα /ονναυᷣσπν Syrein adl εοdεν zα edοi ꝗνειν Hueis d ν συνιηνα‿ 9'εl zoν dοστονιιν 5ϑο- 7Oνom 2ϋο⁴ιmσενοι, dο. e d‿⁵- TTονναιένν συωνανφον,μιε en* τςι ⁶ϑεσατσα να dre- 0„Oννκισιέμννοσςα ⁴ο) r0ν σeσ 108 T05 XOlGrον˙ τα †σάσ⁴ονεν 200G τ ν Gτ⁴ͥοειας Aduν ν 1 oë XOlσσνπσ τσσνπσενν, Od' τat- 00%¾0 ε ν ενiᷣ τμ ⁶σόνεσφ ν 2iOννν æx dHyαν⁷σς vν ddεd νντο dναινυν, εννέιμέεκα durore ddtαPeiπι, d dμιρνσσισο m*a deνρα dtα udyotte ²α 2eν ααοστοεον aε uαα d ασνπις 60G zijg eOνννναᷣ&iν μεκ ⁴⁴αυνν. Singula quidem verba utriusque interpretationis, quod ex casu potius factum videtur, inter se consentiunt, pleraque differunt. In Photiana enim episiola aperte alia sunt omissa, alia addita, omnia vero ita constituta, ut decreta concilii gene- ralis octavi, in quo Photius damnatus ejectusque est patriarchae dignitate, in oblivionem venirent, sententiae vero concilii Photiani ratae essent, auctoritas denique ecclesiae Constantinopolitanae et patriarchae Byzantini cum papa et ecclesia Ro- mana eodem loco haberetur. Jam quum ex aliis locis constet, Photium com- modi sui causa epistolas aliorum mutasse vel depravasse ⁴²⁴²⁷), Joannis quoque epi- stolas, quae in actis synodi Photianae leguntur, a Photio, literis Joannis latine exaratis callide uso, vel corruptas esse, quod scriptor tractatus de pseudosynodo Photiana dicit docet Epist. IX ad Michaelem imperatorem apud Colet. I. l. T. IX p. 1350; cf. de pseudosynod. Phot. apud Colet. I. I. T. X p. 940. 952 et notas- ad Tom. XI p. 132 sqq. ¹⁰⁸) Fort. a⁵αεασ τννο. 4⁰³⁸) Fort. deπινέαςμάαμρμeκοις. ¹¹⁰) Epist. ad Corinth. II, 13, 11. ¹¹¹) Nicolaus I papa id in sua epistola factum esse —-— 41— et probare 4¹³) studet, vel, quod alii putant, confictas et subditas esse dixerim. Grego- rius certe Mammas protosyncellus Constantinopolitanus 4¹3³) in Apologia contra Marcum Ephesium epistolas illas suspicionem multam movere et stilum prorsus graecum, non latinum prae se ferre ait ⁴⁴⁴). Altera interpretatio graeca, quae in bibliotheca Vaticana servatur, nihil habet, quo ab aliis verbum e verbo reddentibus distinguatur. In Basilicis denique, quae Leo imperator(DCCCLXXXVI— DCCCCXII) evul- gavit 4¹⁵), ultimae juris latini reliquiae apparent ex formulis juris sollennibus, quae legi- bus hic illic adspersae erant. Basilica enim, quod curae novissimae virorum doctorum ostenderunt, non ex ipsis legibus Justiniani latine scriptis hausta, sed potius ex con- versionibus variis juris Justinianei, quibus in judiciis utebantur, composita esse ⁴¹⁶) patet. Sed quum alius alia uteretur interpretatione indeque magna legum orta esset confusio, Leo imperator, ut jus melius diceretur, leges Justiniani graece redditas, quae vel constitutionibus confirmatae, vel usu judiciali probatae erant, ex variis conversionibus ita in unum colligi jussit 41⁷), ut secundum ordinem plerumque Codicis Justinianei pro certis titu- lis ²¹⁸) partim ad verbum, partim latius breviusve expressae disponerentur. Qui operi colligendo praeerant, usi sunt 4¹⁸), ut apparet, in Institutionibus interpretatione Theophi- lina ⁴²⁰), in Codice Thalelaeana, in Digestis Stephaniana, in Novellis summa Theo- dori ⁴²¹) atque Athanasii et praeterea summis ⁴²²) sive indicibus Anatolii, Cyrilli, Isidori, aliorum in iisdem corporis Justinianei partihus. Fuerunt sane, qui editores Basilicorum latinis Justiniani legibus usos esse atque eas in graecum convertisse crederent, sed male, quum leges latine scriptas ad illud usque tempus in manibus Ictorum graecorum fuisse non constet ⁴²³), nova interpretatio propter eas, quae in usu erant, non opus fuisset, et contextus Basilicorum fragmentis conversionum, quae una cum nominibus interpretum in scholiis Basilicorum proferuntur, ad verbum saepius congruat. Inde ¹¹2) Colet. I. 1. T. X p. 952.**³) Zachariae Hist. jur. Gr. Rom. p. 46. ¹¹) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. XI P. 393 sq. ed. ¹¹⁷) C. G. E. Heimbach de orig. Basilic. p. 3 sqq., Harl. qui rem a Basilio inceptam et jussu Leonis filii ¹¹¹) Colet I. I. T. X p. 941. absolutam esse contendit. ¹³) Biener Gesch. d. Novell. p. 127 not. 18 et Za- ¹¹²) Hugo Gesch. d. roem. R. p. 809(ed. 1822) et chariae in Pomats p. 100. Basilica a Constan- Zachariae in Pomats p. 94. tino Porphyrogenneta anno circiter DCCCCXLV ¹¹²) Heimbach I. I. p. 24. 31. 35 et Zachariae Fo esse recensita negat Witte I. I. in Rhein. Mus. Tειο. p. LXXXVIII. f. Jurispr. T. III p. 37. Nominatur autem Con-*2²*) Cf. Inst. I, 10 init, cum Basilic. XXVIII, 4, 46 stantinus in edicto Basilicis praemisso, quia et Inst. 1, 11, 4, 9— 11 cum Basilic. XXXIII, jussu ejus aliae leges Basilicis addebantur; cf. 1, 51— 53. Zachariae I. I. p. 102. Alii Basilica primum a ¹2u) Biener Gesch. d. Nov. p. 134. Basilio XL libris promulgata et, quum in obli- ¹22) Bach fist. jurispr. p. 659 et Schoell I. I. T. III vionem venissent, a Leone filio recognita esse p. 460. opinantur; Basilium una cum Leone ea eval-*3¹) Zachariae in Pomaĩs p. 72. gasse dicit Heimbach Anecd. I p. XXXIX. Dissert. III. 6 — 42— explioandum est, quod in scholiis quidem veteribus, quae maximam partem ex conver- sionibus antiquissimis librorum Justinianeorum transscripta sunt ⁴²⁴), vocabula juris sollennia leguntur, sed admodum raro in Basilicis ipsis inveniuntur 4²⁵). Nam quum formulne latinae judiciales et propter dictionis difficultatem, et propter sermonem paulatim mutatum atque graecissantem a Graccis vel latine doctis bene intelligi non possent, omnes ejusmodi dictiones in graecum conversae et publicam quasi auctoritatem nactae sunt. Itaque quod apud Thale- laeum erat judicatum soloi in contextu Basilicorum(VIII, 2, 100) est* 1Qν ÿ„όκέέν⁴αωπμν 8*³*ſσσσ, neque in iis, quae ex Novellis hausta sunt, quidquam latine expressum inve- nitur ⁴²⁶), sed omnia sunt graeca. In uno tantum titulo de verborum significatione (Basilic. II, 2) vocabula latina, sed literis graecis scripta leguntur(mποσπσινει 8 e‿ „o⁴ς 16; G01α 0εova(caedua) 28;»oddς v ibid.; ενασm⁹ε 100; 66⁶νυοωυιι Qασ μ⁴μοομπνισ³³⁸σ 206;*πμι⁴οο 230 etc.), explicata in glossis nomicis Basilicorum, quarum fundamenta jam sub Justiniano posita fuisse supra ⁴³*) indicavi. Ceterum non est praetermittendum, alia ex conversionibus vel negligenter factis*²³), vel mendose scriplis esse hausta, alia ad nos per librariorum culpam corrupta pervenisse. Symbatius quoque sive Sabbatius unus ex iis, qui jussu Leonis Basilica congesse- runt 4²ν), latinae linguae haud gnarus fuisse videtur; quae certe ex ejus breviario Novellarum afferuntur 4³⁰), hausta ex Nov. XXII et CXVIII, ea, quod G. E. Heimbachium effugit, ex Athanasii epitome Novellarum ⁴³¹) transscripta sunt. Seculo decimo literae latinae Constantinopoli fere nullum habuerunt ipsarum neque scientem, neque studiosum; Constantinus enim Porphyrogenitus(DCCCCXIII LIX) bonarum artium quidem scholas instauravit 4³²), sed latina in his non docebantur. Ea tantum, quae Constantinus Magnus in rebus tam civilibus quam militaribus ordinandis administrandisque constituerat, quasi sancta ad idetempus magnam partem servabantur, ut ex libris Constantini Porphyrogeniti de caerimoniis aulae Byzantinae apparet. Etenim non modo nomina latina dignitatum et administrationum retinebantur, ut aœτοεραμιοο, αναsοτοο, d6 1μꝙG:5m⁹mι ðx½‿dεος(admissionalis),»ouναμεοέαεσοε, 50uddες(vocalis, cantor) etc., sed etiam ritus latini sive caerimoniae in eligendis constituendisque magistratibus aliisque mune- ribus et sacris ⁴³²) et aulicis ⁴³⁴). Inde factum est, ut etiam verba latina sive formulae ¹24) Zimmern Gesch. d. röm. Privatr. T. I, 1 p. 394. E. Heimbach et collecta ab eodem Heimbachio ¹²⁵) Reitz ad Theophil. p. 1237. 446) Biener Gesch. d. Novell. p. 134 et 140. 22) Cf. p. 14. 22²) J. G. Hoffmann Meletem. acad. ad Pandect. Diss. 41§. 4 p. 352. 4²⁵) Cf. Eclog. Leg. 2, 10, 3 in edit. Prochiri p. 293 Zachar. ¹3⁰) Laudata a scriptore anonymo Tractatus de pe- culiis in Anecdotis T. II p. 252 et 254 ed. G. ib. T. 1 p. 261. 431) Cf. X, 2 p. 118 et IX, 10 p. 104 ed. Heimbach. 332) Liudprandi Antapodos. III, 29. 43³) GCf. Constantin. de caerim. 1, 74; priorem sedem in conciliis ordo tenebat sacerdotum Romano- norum, secundam sacerdotes Graeci; cf. II, 52 p. 428. .) Constantin. I. I. I, 75. 76. — 43— latinae, quibus in ritibus et eaerimoniis olim usi erant, tunc servarentur. Sic impera- tore incedente comes officiorum eos, qui adstabant, de adventu plerumque admonebat verbis: d⸗κcre 435), dd,ονι, captate, domini i. e. attendite; imperatore ad magnam ec- olesiam accedente in nativitate Christi cancellarii Quaestoris cantabant ⁴³³): e Maola Béoyrwe»droug, r Maο ⁸ GOlεντε νιι ⁴μοωιðπ᷑σε dοοανν de Maria virgine natus, et Magi de oriente cum munere adorant. Ubi imperator mensae accumbebat oum amicis, qui ad convivium erant advocati, quinque cantores(υηαςιαοι*) latino sermone voca- bant 4³⁷): NGναοςer Aéοuν uε‿εεοσια 96100bℳ, d Sor4 1εειεμςευνεμνοννõ †σιdeεεε d 9ς ν Sαœσαeixv d,εαν tum cantor quintus: 36² 00.—⁴ νιαο, 5 à. u. wd dyασ σι duνενας, porro quartus: iercο oie Gενρ☚αεο 5 e. ¹¹. T00ανmνπιοο o dei; postea tertius: er‿oug dννονς qeaxtdiα ϑ4ss) 16509, ö. 8. M. vlεοσηοσ ᷣσ mcouseo π⁴ εοe; deinde secundus: Slrrcoo arblc ¹3) G.‿μ☚ταει, 5 8. 1. i*εοσιιιαο 1νσ ncwrore; postremo primus: Aéous 1r06„O1e9 ⁴⁴⁰), 6 3.. 6 96dg 1αρςέ‿ςοο.. Uhi imperator aquam vino mixtam bibe- bat 2¹), cantores acelamabant: Sye„re, Aoöuνννι πμυηνναοαοες, ν οννμτοο taνo. oug 0 ννποεεσνσ τ1⁹06⁰ ο ιο, 5. 8. ℳ. lers ¹¹²), rO0 Btdsig, 29 OAOg 2180„ 6 9209 r.vo- duναρας τταοdeςσ—eσο. Quas tamen formulas latinas ⁴⁴³), ex more vetusto servatas, a Graecis memoriae quidem mandatas, sed non intellectas et pro inanibus vocibus exclamatas fuisse, jam ex verbis latinis male scriptis et in graecum male conversis ¹⁰⁴) appafet. Ipsi enim impe- ratores latina parum callebant, ut Constantinus Porphyrogenitus, quamquam in expli- candis vocabulis hic illic ad originationem latinam ⁴⁴⁵) recurrit. Jussu ejusdem Constantini Porphyrogeniti Cassianus Bassus*⁴⁴) Scholasticus post *²²³) Constantin. I. I. I, 10, 2; aliis in locis legitur xab dyadods Zoörous in multa bonaque tem- xanlare, Sic 1, 18, 2; 27, 2; 27, 7; cf. Reisk. pora etc. ad I, 10, 2.**³) Sic explicat papilionem tentorium ecclesiae ca- ¹²⁴) Constantin. I. I. I, 74 ibique Reisk.; Graeca strensis I, 91, 2: N z00 nan⁴dνο⁹ xoοsνοοta correxi. dνα εoοiτ᷑ papili(lege papilio).— z3 na- 2²²) Const. I. I. I, 75.. nerduara roν‿ ασηmημεeνοο εoαυε L07g mεο rou *³*) Nisi quis velit νναιτ, scribendum est Qαν Couqgtou rourou, et II, 40, 1: xuμylor, d Lart- x et ex verbis, quae sequuntur, addendum or Horj meosnyooeuera i. e. campagus sive dτειααάέ. caliga. ³*) Vox dubia. 4¹*) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. VIII p. 16 sqq. ⁰) Leg. noεαστεςας. ed. Harl., Needham et Niclas Proleg. Geo- *¹) Constant. de caerimon. I, 76. ponic. p. XXXIV sqq. et p. XLIII. Vokfunt *²²) Reiske ait dicendum fuisse Cwære; interpre- ftuisse Bithynum(cf. Niclas J. I. p. XXXVII tem enim v. Sεe(vivite) male intellexisse. not. 17), sed loci, hac de re laudati, vel ³) Alias vide apud Constantin. I, 9, 9; 23, 6; 47, nihil probant, vel dubii sunt, ut IV, 1, 14 43 52, 13 94; II, 51. et V, 36, 3. Alii Geoponica a Cassio Diony ¹) Aliae formulae usu paulatim in linguam grae- sio Uticensi vel a Tindanionio quodam col- cam abierunt, ut leuœre, jubete, eic oldoue lecta esse putant; cf. Needham et Niclas I. I. 6* — 44— annum DCCCCXII Geoponica quae dicuntur ex variis scriptorum rusticorum libris Constan- tinopoli, ut videtur ⁴*⁷), in unum collegit. Quibus in excerptis leguntur compluria Apu- leji cujusdam atque Varronis fragmenta et unus Virgilii locus, dum ceteros, quos Bas- sus compilavit, scriptores non fuisse latinos constat**⁸). Jam quaeritur, quinam fuerit Apulejus, quem Bassus non modo saepius laudat, sed cujus multa etiam servavit fra- gmenta. Alii 4⁴⁹) illum fuisse Lucium Apulejum Madaurensem contendunt, et sane quae de arboribus serendis et de erucis arborum expellendis leguntur in Geoponicis(II, 8 et XII, S), ex libro Apuleji de arboribus, quem Servius ⁴⁵⁶) nominat, excerpta esse possint; sed reliqua, quae ex Apulejo proferuntur, inprimis VII, 26 de vino emendando et VIII, 38. 39 de aceto conficiendo ad Apuleji lihrum, quem dixi, manifesto non pertinent. Alii*⁵¹) fragmenta illa Apuleji Celsi Centuripini medici insignis sub Augusto esse dicunt; sed quum Apulejus Geoponicus saepissime cum C. Plinio Secundo con- sentiat*⁵²), ita ut interdum verba verbis respondeant4⁵³), Plinius autem Apulejum au- ctorem nusquam commemoret, et quum Apulejus, ut apparet, graeco*⁵⁴), non latino sit usus sermone, is pro Centuripino haberi non potest. Immo, nisi omnia me fallunt, est scriptor rei rusticae graecus*⁵⁵), qui vixit intra seculum tertium et quintum, idem quem laudavit Palladius 4⁵⁶) scriptor seculi quinti et Photius ⁴s⁷). Is Apulejus linguam lati- p. XXXI sq., guibosNdde Saxii Onomast. T. II p. 142 sq. *) Cf. Geop. XII, 1. **²) Quintilios certe(Condianum et Maximum) graece scripsisse docet Athenaeus XIV, 61 p. 649. *¹*) J. A. Fabricius, Niclas I. I. p. LlI, Schoell. Gesch. d. gr. Lit. T. III p. 440 et Bähr Gesch. d. röm. Lit. T. II p. 370. Ed. III. 4⁰) Ad Virgil. Ge. II, 126. Ea vero ex libro Apu- leji suppositicio de medicaminibus herbarum Graecis tribuit, et Photius(Biblioth. c. 163) Apulejum inter graecos scriptores enumerat; denique quae Apulejus de cellis oleariis se- ptentrionem versus collocandis monet(1X, 19, 12), a praeceptis Latinorum recedentia(cf. Co- lumell. XII, 50, 13), eum fuisse graccum ho- minem probant. 3) Nominatur quidem a Basso(I, 14, 10) Pa- uatede, sed ut ab inclyto illo Aνν i. Madau- rensi, ni fallor, distinguatur, et Pooteds ex **¹) Alb. von esse sumta non est, quod cogites. Haller Bibl. Bot. T. 1 p. 76 (quamquam paullo post p. 130 per errorem in- ductus sententiam mutat aliumque substituit), Sprengel Gesch. d. Arzneik. T. II p. 67 et alii; cf. Niclas I. l. p. XLIX sq. 3²) Cf. Apulej. I, 14, 10 cam Plin. XVIII, 29(70); 4⁴³³) Apul. II, 18, 6. 14 cum Plin. XVIII, 17(45) et 29 (70); Apul. V, 33, 2 cum Plin. XVIII, 29(70). Vide locos infra allatos. *¹) Explicat enim v. oreuνρda(VI, 11, 7), nisi sunt verba Bassi, et indicat originationem v. dααἀ- ον(IX, 19, 1); praeterea Palladius ea, quae ex Apuleji nostri I. l. excerpta habet XII, 17, loquendi usu, qui tunc erat, omnes imperio Graecorum subditos significat; cf. Ducange Glossar. graec. T. II p. 1312 v. Powarta. *²*) Is qui Apulejum integriorem ante oculos ha- buisse videtur(cf. Niclas Proleg. p. XXXVIII sq. not. et Schneid. Praef. edit. Pallad. p. XIV), non modo praecepta Apuleji repetit(cf. Ill, 25, 17 cum Geopon. X, 21), sed etiam nomen Apuleji excerptis additum servavit; cf. I, 35, 9 cum Geopon. NXIII, 5, 1. **2) Bibliotb. 163 p. 349(p. 107, a Bekk.), ubi di- citur Vindanius Anatolius quidam oura‿*ν vYeοꝓννιυκυν ινιvudruν ex Apulejo aliisque scriptoribus rusticis collegisse. — 45— nam calluisse videtur“³²³); Plinii certe librum XVIII cognovit ejusque libri locos singulos ad verbum in graecum transtulit. Plin. H. N. XVIII, 14(36). Primum omnium cum Ssole quotidie circumagitur 4³⁹) horasque agricolis etiam nubilo demonstrat. Plin. H. N. XVIII, 17(45). Multi ad milii remedia rubetam noctu arvo circumferri Jubent, priusquam sar- riatur, defodigue in medio inelusam vase Iictili, ita nec passerem aut vermes no- cere, sed eruendam priusquam metatur, alioqui amarum fleri. Plin. H. N. ibid. Rubigo quidem, maxima segetum pe- stis, lauri ramis in arvo defixis transit in ea folia eæ arvis. Plin. H. N. XVIII, 26(62). Democritus talem futuram hiemem arbitratur, qualis fuerit brumae dies. Geopon. II, 39, 3. Amoulijios dé&ydιmν, öre drcory„⁴‿οσ quεενεονοerus 265 lip zul d os 705G dοενο vis Iueͦas-⁴ονσ, zdeν duvve- qrjs&oεινν ο ⁶. Geopon. II, 18, 14. Anouliiog ds 9rr, IOν σα—αsᷣάρυ νν Sοαου geũor rourégre BdrτεαρνQάe I0σσςον vεds ms ενν me9teera xœπσασραα2εν qœν εέν σεσνε rOνμε œ εν μά‿αςσ ανα— xũd‿ zijc doοορας τεα dε ον**⁴εεσ 700 2nogov 4opdgae 20 ors ꝰos aœl æρα‿eνν rijs doοασς‧ ναναυz*νυνιοσε G.Mmισσς έννπαει. Geopon. V, 33, 4. Dyjc d⁸ Amoulijios, Sdv dd—yfg e vf doouer lddous Sdd*, esraßaleur eis a- 1009 Ir SAdSy„ ꝛijs uotgyg. Geopon. I, 5, 3. nudrous dè zal Anovnioe Tαι το oron 2 osdore 8εσσασαι τν euεuαie, d-roia soœra 7 juοα rijs&oorig, 1) 440) 0½ PGoνέαεο S000,u.α*αααα⁴οοι. Virgilii quoque locus, qui in Geoponicis laudatur, haustus ex Plinio, eidem Apu- lejo debetur, ut verborum nexus et quae ex Apulejo addita sunt, Plin. H. N. XVIII, 17(45). Vino ante semina perfusa minus aegro- ¹²²) Geopon. I, 5, 3: ris ogrijs, Jr ol Pozaeo Sooiuα xaloi⁶σ manifesto docent. Geopon. II, 18, 6. 12. Anoudios dε ◻mσι τď 0% επμαιαασeφάκεεέωνια *¹*) Sermo est de lupino. **) Verba non sunt Democriti. — 46— tare existimant. Virgilius ³*) nitro et orrioαœ εᷣlœνoν voοασetr.—— Bioyids amurca perfundi jubet. dà Snνε vετο α daœrt ενννιεκdeνσειαννι ν Omτεεανιεονμμεμνα. Denique VFarronis cujusdam(Bdουνοsο) fragmenta in Geoponicis leguntur, quorum ea, quae singula constituunt capita dII, 2. 23. III, 1. V, 41. 42. VI, 9. VII, 21. VIII, 33. 34. IX, 13. X, 81. XII, 16. 39. XIV, 19), si unum exceperis(XVII, 10), quod ex M. Terentio Varrone haustum est, et duo alia(II, 49. XIX, 1), quae Varronianis similia continent, in Varronis libris de re rustica, quales nobis supersunt, non extant. Varro scilicet, cujus praecepta de re rustica Bassus locis laudatis exhibet, homo fuit graecus, ut jam Niclas Praef. Geopon. p. LXXIV recte existimavit, non latinus scriptor philosophus, quem omnes norunt. IIlum Bassus in argumento libri primi Geoponicorum inter alios Graeoos ¹⁰⁴³) simpliciter, utpote cognitum, nominat; hunc vero, ubi eum laudat, diserte distinguens vel rdν ονμαεον⁶⁶³) appellat, vel e Pooreaig„16.Gο—[ ³⁴⁴⁴] scripsisse dieit. Tum nonnulla, quae nomine Varronis praefixo in Geoponicis praecipiuntur, ejusmodi sunt, ut Varro latinus, quod Niclas J. I. recte vidit, ea neque dicere potuerit, neque facile di- cenda sibi elegerit 44⁵). Denique idem sine dubio Varro in Geoponicis ⁴⁶⁶) se Nestoris cujusdam Alegiwymov interpretatum fuisse indicat. Nestor autem Larandensis Suida ⁴⁴²⁷) teste sub imperio Alexandri Severi(CCXXII— CCXXXV) floruit, ita ut Varro graecus idem esse possit, ad quem Apsyrtus ⁴*⁸) sub Constantino M. scripsit, P. Tyrannius Varro; sed quum Varro neque in numero eorum sit geoponicorum, quos Vindanionius homo seculi quarti, ut videtur ⁴⁵⁴), collegerat**⁰³), neque a Palladio commemoretur, eum post quintum potius seculum vixisse conjicio. Sed ut redeam ad M. Terentium Varronem, tres ejus loci iis, quae inGeoponicis leguntur ⁴⁷¹), pro fundamento fuerunt et unus ⁴⁷²) in graecum manifesto translatus est, ni fallor, a Florentino scriptore rustico, qui anno CCXVIII p. Chr. vixisse fertur ⁴⁵). ¹91) G. I, 193. Semina(leguminum) vidi equidem ⁴⁴⁶) Geop. XII, 16. Geoanetas» τπυν soοuedu multos medicare serentes et nitro prius et rd 1 Alekirin roĩ Goοœꝓρα‿ᷣονVerogos Emn nigra perfundere amurca. œ ε‿ενεα, rsleregor duyepdawa. ¹²) Qui ante Varronem ibi enumerantur scriptores,***) V. NMeorug. eos Bassus ex collectione(cf. Phot. Bibl. I. I.) ½ ℳ) Cf. Hippiat. c. 9 p. 37 et c, 10 p. 39; id quod Vindanionii, quem tamen ab Anatolio et Berytio Niclas opinatus est. male distinguit, in suam transtulisse, ceteros„— 4 autem, qui ibi laudantur, ipse compilasse videtur.*¹*) Schoell Gesch. d. Gr. Lit. T. IIl p. 440. ¹3¹) Geop. I. 1, 2, ubi Cod. Gottorp. male habet*¹o) Phot. Bibl. I. l. Poαᷣœe. 42¹) Cf. Varro de re r. 1, 28 cum Geœp. l, 1, 23 *³) Geop. XV, 2, 21. Varro I, 2, 7 cum Geop. V. 17, 9 et Varro ll, ¹²²) Cf. Geop. II, 23, quae de Arabia et de Gor- 5, 5 cum Geop. XV, 2, 21. dato loco narrantur, XII, 39 de cinaris et XlV, 2) Cf. Varr. II, 5, 13. 17 cum Geop. XVII, 10. 19 de phasianis Numidicis etc. 273) Needham Prooem. Geopon. p. LVIII ed. Niclas. — 4/— Etenim quum Bassum neque linguae latinae scientem fuisse, neque ullum rei rusticae scriptorem latinum commemorasse hDateat; quum reliqua Varroniana, quae in Geoponicis deguntur, cum Florentini verbis arcte cohaerentia, ex Florentino*⁴) ipso sumta sint ⁴²⁵), et Varronis locus(II, 5. 13. 17 de admissura boum) in Geoponicis graece conversus cum altero(II, 5, 5 de apibus ex bove generandis) in latino idem constituat caput, haec duoque, quae in Geoponicis XVII, 10 leguntur, ex eodem fonte id est ex Florentino hausta esse verisimile est. Supersunt denique duo Geoponicorum capita(II, 49 et XIX, 1), quae Varronis nomen inscriptum habent et Varronianis ⁴⁷⁶) similia continent, sed quum praecepta de operis et de canibus tradant, qualia in omnibus fere rei rusticae scriploribus inveniuntur, ex ipso Varrone petita esse non arbitror. Jam videamus locum M. Terentii Varronis in Geoponicis, qui latinis respondet. Varro R. R. II, 5, 13. 17.. Geopon. XVII, 10. Non minores oportet inire bimas, ut Bidter dei ν„νπέινοασς τι σ ετ trinae pariant, es melius si quadrimae. Tα Tiεrεες οdσσ ννιαανιν dνμεενον ε zia Pleraeque pariunt in decem annos, Tuae- T0udlν a zεrdaezeig lxren d S009, dg dam eliam in plures. Maæime idoneum a 1 n0*⁶, 4 ½ ½ τι νl Q0ν ꝓ 0ι dϑε zαι— tempus ad concipiendum a delphini exortu 00Q ἀ‿ νιεοο⁹ςσ MAixlag duαιονοαν. Qoa usgue ad dies XI aut paullo plus; quae dν*τε Gxetxy- Ter0ανι⁴dειν*ν ἀ⁸⁸ Aeat- enim ita conceperunt, temperatissimo anni os enerolis xouνοσι mOάκ ⁴ν dονα Tou- tempore pariunt Laccae enim mensibus vlou 1*νς, 8ς☚ᷣ ⁴1αμεοοιν αι‿*ρο% ds decem sunt praegnantes.——) Iiem ddνμαα μ»ae 1 z38 68 greiòας νœ e ut in reliquis gregibus pecuariis delectus dosveig aul ri Auα*ς τποοσσεεερννυαᷣς rμꝛ quotannis habendus et rejiculae rejiciun- 140" x 10„ 90Oα&νꝑ-dνασειεε„⁴αο dae, quod locum oceupant earum, quae nε* ετ de α οm0ηινυ⁶ν. furre possunt fructus. la quibus vides nonnulla addita, alia eaque pauca in convertendo omissa vel mutata cssc. Bassus enim, et ipse agriculturae peritus, alienis de suo hie illic quae- dam interspersit**⁸). Latina tamen, quod Huetius 4⁷⁴) falso arbitratus est, in graecum non transtulit. In Hippiatricis ²³⁰) quoque sive de veteNnaria medicina libris duobus, sub imperio ¹) Cſ. supra Dissert. I p. 17. sione taurorum et de cura parientibus vitulis- **³) Alia quoque Varraniana ex Apsyrto et ex que adhibenda leguntur. fmrontone in Goopon ca transiisse supra docui**³) Niclas ad Needhami proleg. p. XLllI. Dissent p. 7 sq et p. 10. ¹*) De clar. interpr. p. 214. ·) Cf. Varra de H. R. 4, 16. 4 et HI. 9. 10. 127.„n) Cf. de üs Fabric. B. Gr. T. VIII S. 9 Sg. ed. 2²¹) Mulia ompit interpres graecus, quae de admis- Harl. d 48 Constantini Porphyrogeniti ab eodem fortasse Cassiano Basso collectis, compluria leguntur, quae vel ad vocabula latina respiciunt, vel cum scriptoribus latinis consen- tiunt*³¹). Ita Hierocles, Basso aequalis ⁴³²), ut videtur(cf. Prooem. p. 2), Apsyrto certe junior ²⁸²), in fragmentis librorum, quos εοε τ πm◻σιeν S'εoanelas scripserat(cf. 60 p. 172) et Cassianus Bassus fundamenti loco in collectione hippiatrica adhibuit(c. 51 p. 157), morbi nomen habet latinum lιμαιιμον õ(flemina cf. supra Dissert. II p. 9), sed haustum ex Apsyrto, dum alia latina aperte omittit(cf. Apsyrt. 52 p. 158 cum Hieroclianis p. 159). Praeterea leguntur sine certo auctoris nomine 1 p. 9 Sorœvije 1εοιυμι⁴αos, y Po³⁴αο°οσeσ⁸dας ⁴⁶⁴z)*αροσσσ 22 p. 76 Sordn»,»y Po⁵μαο εαονοσ—πεοtε v10» ³s5); SOrdνν εοωαςουοο,*ν εμαᷣχσο dαρρνασν*⁸e) a³ονσ et Gετκιοετ⁶ος ⁵³⁷), y Po uœ‿οο πμεέμοιτιαο⁵ασν ⁴⁴⁸⁸) ααοοmασε. Inter locos vero integros, qui cum latinis prorsus conveniunt, memoratu dignum est praeceptum Anonymi c. 48 p. 154, haustum ex Columella de re rust. VI, 30, 4. Si urinam non facit, eadem fere re- media sunt; nam oleum immistum vino supra ilia et renes infunditur; et si hoc parum profuit, melle decocto et sale col- ljrium tenue inditur foramini, quo manat urina, vel musça viva, vel thuris mica, vel de bitumine colljrium inseritur natu- ralibus. Alia vide in Hippiat. „EAuιον μετ⁴ Okvoν lsα nt ds„da enlxee at ds ui dεανε, ex ε‿εos 2 1 9ενν ²α àαἀ³dς πανσοσαςι ναοα‿ν⁵ςσον εεν 16 ατꝙ νααe zm duh, 59„ 1 oduga 01⁴ααασοοννπται, uυσ Hανσσσ X 4²) 21x- „0*τον, 1 doodτον ⁵ςαον, νοο⁴ον 400G 1 αᷣ το ⁸ñ88, ³ Sꝓ&εν, au- Sαde. c. 69 p. 191 sq.; c. 104 p. 248; c. 129 p. 300 et c. 67 p. 220, quibuscum confer Columellam VI, 31, 23 32, 1— 3; VI, 30, 5; VI, 34 et Cato- nem de R. R. 102(103). Huc fortasse pertinent loci quoque, ubi Graeci(EAA*„„ε) aliis opponuntur, e. g. c. 26 p. 96 roοrο(xãνν dονιννσνοοαe) vl EAAεε 0096 πνιαηφά eαἀ- leoαeet c. 33 p. 117 sSodlou» Eves Ia‿νμααdνακιν 6 ν⁴:ςουαιν sed quum in far- ragine ista hippiatricorum omnia sint indigesta et confusa, nihil pro certo affirmari 4m1) J. G. Schneider ad Veget. Praef. 1§. 6. 22) Negat id Niclas Proleg. ad Geopon. p. XXXVIII n. 19. 233) ldem Eumelum Thebanum laudat 2 p. 15; Hie- ronxmum Libycum 2 p. 13; 26 p. 84. 86; 34 p. 122; 76 p. 204; 77 p. 205;3 Cleomenem Libycum s. Lindium 27 p. 94 et 30 p. 101; Stratonicum 75 p. 202; 87 p. 220 et Tarentinum 87 p. 220. 2²4) Lege oloxkolag i. urceolaris s. parietaria; cf. Plin. H. N. XXII, 17(20). 3) Pelagon. 69 p. 191 Hipp. Sordrin meodtxuor rijr ν ros rot εos. 34*) Juniperum; cf. C. Sprengel Gesch. d. Botan. T. I. p. 161. 4 3²1) Cf. Plin. H. N. XXV, 5(19). 424) Leg. nœoεταρ⁵αν; cf. Plin. H. N. XXII, 17(20) et Apulej. de herb. 81; vel geééaetar cf. Apu- lej. I. I. 72 ibique Hamelberg. 2⁸) Edit. wuxa. — 49— Latina ex usu priore cognita, etiam potest, nisi quod loci supra laudati satis recte in graecum sunt conversi. vero vocabula, inprimis morborum equinorum nomina, tunc graecis immixta fuisse, non est quod mireris. Suidas, lexicographus seculi decimi vergentis eruditissimus, pauca tantum habet vocabula latina una cum glossis sive interpretamentis graecis ejusmodi, ut linguae latinae vel nullam vel exiguam ei fuisse scientiam pro certo affirmari possit. Quam- quam enim singula apud eum vocabula recte explicantur, v. c. viνασοσ.&eεÆoετασιι Poεααιαοαο—τη³ονιονυς„or⁴ο⁸οs. d νομασνάμασενε veνενοεαωυν εεν᷑αστναορνοσς ονεᷣει⁴αςεο⁸. d doν nodwne, alia tamen leviter et strictim tractantur, v. c. rοσ☚σο. Pouddaæ— 141; 1Q6 Gã, Q. 6ldog dειαιεμμασνασοο, alia ex scriptis aliorum sumpta sunt, v. c. Kaαα. dνα 10½mex Cedreno ⁴⁰⁶);*νιμας. G.νοερμαμσ œαν cxlονς ν Gονασ̈σουμἀεαανανν mπααο- Ts0⁶νιμαεννοο ex Theophylacto Simocatta 4*), alia ab ipso Suida, ut literarum ordo docet, falso intellecta atque corrupta sunt, v. c. Aανεαραα(deg. dyετα s. yeoτα)). Pooddxre t uu,νμα i. agger ex humo asgesta exstructus; yyazdotos(leg. 2-„⁴rοs*). sldos dονον᷑Qṽοs ‿ ανιασιςσ μοιτο(leg. Txταυο. 6πQmmĩmM“ 1αος‿ 5Ʒνο⁴s, alia originem vocabulorum latinorum ex graecitate repetendi studium ridiculum magnamque ignorationem linguae latinae ostendunt, v. c. viνασοοσ. 10»6ι⁶σςα, Sr,,G*ον τιοο, Qισ⁴ το τα⁴ᷣ ναυ τ⁹‿ 1πά, et 2⁴αeν⁴‿μνμο. Po⁵⁴αν σ 1⁶: d-dεν νι ⁸μυνασσε τπαο zaiμα xεν. Idem Suidas scriptores aliquot latinos commemorat, sed ita ut, quae de iis vel ex iis affert, manifesto aliis debeat auctoribus ⁴⁰), adeoque in his errores committat ⁴⁹⁸) vel mira neque fide digna narret ⁴⁹⁴); paucissimos autem ipse, nisi forte ii graece scripserint ⁴⁰⁵,) sola ex interpretatione graeca ⁴⁵⁶) cognovit, nullius profecto verba latina oculis suis lustravit intellexitque. Auctor porro Etymologici Magni, qui eodem fere seculo decimo floruisse dicitur, compluria quidem habet vocabula vel latina*0¹), vel latino-graeca s), cum interpretatione *¹*) p. 165(T. I p. 289 Bekk.). 4³1¹) I, 4. **²) In iis, quae de Ennio et de Juvenali narrat, sgenter recenset. multa scripsit graece, Varro quidam, quem v. yxareoνννναν laudat, haud du- bie graeco usus est sermone, ut v. syæærecxrpe Aeliano et Joanne Malala(NX p. 262 ed. Dind.) usus est; quae ex Livio habe“(cf. v. Aouzoudos), Plutarchi sunt verba, cf. Lucull. c. 27. docet, et Claudianus poeta, qui gigantomachiam graece composuit. Zenobium sophistam Salustii historias graece ¹4³) Kaoae Touldo— poaε uerdgoουνrä Aodrou interpretatum esse dicit v. 2/„⁶ ⁸ος(cf. supra DPaueνν cf. et quae de Pollione Tralliano Dissert. I p. 16) et complures locos Eutropii, a Ca- habet, quem cum Asinio Pollione vel cam pitone in graecum conversi(cf. Dissert. II p. 19 Polemone quodam(cf. Lucan. edit. meae T. III n. 128), atque libri Hieronymiani de viris allu- p. XIX) confudit. stribus(cf. Dissert. II p. 15 n. 102) servavit. ¹²⁴) Virgilium ab ara Liberni initium fecisse dicit ⁴⁰²³) Celer p. 502, 56; faba p. 387, 8; fascia p. 749, 41; (V. Atp⸗ovos); cf. et quae de discordia Titi Livii fibula p. 665, 32; fiscus p. 795, 24; furnus p. 677, et Cornuti cujusdam, historicorum romanorum, 33 etc. 4 v. Kogvodros narrat. Cubicularii p. 527, 29; orarium, p. 804, 27; *2) Suetonius certe, cujus libros v. Toαναναοs dili- notarius p. 719, 1 etc. Dissert. III. 7 — 50— graeca, sed omnia debet aliis ⁴⁵⁸), inprimis Orioni Thebano ³⁴) vel potius Philoxeno, et quae de lingua Romanorum ³*) sive Italorum ³⁰²) docet et explicando et flectendo, pa- rum subtilem linguae latinae scientiam produnt ⁵⁸). Inter scriptores vero, ab eo lau- datos, quos pro latinis habere possis, Sergius et Salustius sunt grammatici graeci ³⁶⁴), et Suetonii liber εοσιν ιϑυςσςꝓσαιρνν ꝓ πQ᷑ιιο SuερOσμαισνςqεα‿εεαν, quem commemorat, graece ³⁰⁹⁴) fuit scriptus. Pauca denique latinitatis vestigia apud auctorem etymologi Gudiani apparent eaque ex aliis hausta neque magni aestimanda 5⁶). ¹²) Quae de v. cubitus p. 543, 8 habet(ubi lege rd ⁶³) Cf. v. Kolareia p. 525, 44. dyνυ νσ* eorum fons est apudHesychium v. 2yνν ¹) Vide quae habet de origine v. sella p. 331, 16 quae de v. Caesar p. 498, 26 affert, leguntur et v. sacerdos p. 707, 30. apud Suidam v. Kaiaæo et dicta de v. scrinium 0.) Cf. Fabric. B. Gr. T. VI p. 378 Hlarl .. B. Gr. T. 4 arl. apud Etymologum Gudianum v. 2xαρριαα⁴[ν.. 5°s) Quod jam verba ejus indicant p. 151, 36 3 sed 500) Cf. quae v. Seorye habet p. 610, 54 sqq.(ubi f 4 15 male legitur οοs) cum Orione Thebano p. 112 vide et Suidam v. Teuyzvldos ibique Bern- hardy. ibique Larcher. ¹01) Cf. v. Ssoria p. 195, 41; Soowuᷣdauo p. 215, 45; ¹⁶⁸) Cf. v. doyxeijris,-rde, oιαoανυνι, dariros, doppou- xερισαάἀριοο p. 719, 1. οι⁶ος‧, ερινιαεοι, αouvrdεον. Schulnachrichten. Lehrercollegium. Daſſelbe zählt gegenwärtig 1) neun ordentliche Lehrer: Dr. Carl Friedrich Weber, Director, Dr. Ernſt Wilhelm Grebe, Dr. Georg Wilhelm Matthias, Dr. Johann Carl Flügel, Dr. Heinrich Rieß, Dr. Georg Sippell, Dr. Conſtantin Schimmel⸗ pfeng, Dr. Wilhelm Schwaab und Dr. Johann Wilhelm Fürſtenau; 2) zwei Hülfslehrer: Heinrich Philipp Friedrich Matthei und Ludwig Wilhelm Eduard Caſſelmannz 3) drei beauftragte Lehrer: Carl Schorre, Dr. Friedrich Carl Georg Groß und Dr. Chriſtian Oſtermann; 4) drei außerordentliche Lehrer: Conrad Fried⸗ rich Geyer für Schreib⸗ und Rechen⸗Unterricht, Dr. Johann Wiegand für Geſang und Carl Guſtav Adolph Rohde für Zeichenunterricht. Als Praktikanten ſind dem Gymnaſtum zugetheilt die Lehramtscandidaten Dr. Carl Eſaias Heräus, Heinrich Petri und Friedrich Becker. Der Zeichenlehrer Carl Guſtav Adolph Rohde, welcher zum erſtenmal hier erwähnt wird, geb. zu Hohenkirchen den 29. Juni 1806, erhielt von ſeinem Vater, der Pfarrer in Helſa war, vorbereitenden Unterricht in den alten Sprachen bis in ſein 14. Jahr. Die entſchiedene Neigung zum Zeichnen und Malen veranlaßte ihn, ſich dem Baufache zu widmen. Er bekam deßhalb nach der Confirmation Unterricht in der Mathematik und im techniſchen Zeichnen dahier, wobei das Studium der lateiniſchen, griechiſchen und franzöſiſchen Sprache fortgeſetzt wurde. Nach einigen Jahren beſtand er das Baueleven⸗Examen. Hierauf bezog er die Univerſität Mar⸗ burg und ſtudirte mathematiſche Wiſſenſchaften, Phyſik, Chemie, Mineralogie. Nach vollendeten Studien arbeitete er als Baueleve 8 Jahre im Zeichenbüreau der Oberbaudirektion und als 7* — 52— Baucommiſſars⸗Aſſiſtent. Durch den Tod ſeines Vaters der nöthigen Subſiſtenz⸗Mittel beraubt, beſtimmte er ſich, das Baufach aufzugeben und ganz der Malerkunſt zu leben. Er nahm daher Unterricht im Zeichnen und Malen auf der hieſigen Academie ſowie bei dem Maler Krauskopf, beſchäftigte ſich mit Portrait-Malen und Lithographiren und ſetzte ſeine Studien auf der Academie zu Düſſeldorf fort. Später ging er auf Reiſen, kehrte dann hierher zurück und erhielt im Januar 1844 die Stelle eines Zeichenlehrers bei der hieſigen Realſchule, ſowie im vergangenen Herbſte den Unterricht im Zeichnen am hieſigen Gymnaſium. Der in dem vorjährigen Programme abgedruckte eregetiſche Verſuch des Gymnaſtallehrers Dr. Matthias über Galat. 3, 16— 20 iſt als eine überaus tüchtige, in der anſprechendſten und klarſten Form gelieferte Arbeit in dem Allgemeinen Repertorium für die theologiſche Literatur Bd. 67 S. 97— 99 angezeigt worden. I. Lehrverfaſſung. A. Allgemeines. Die vom 11—14. April dahier ſtattgefundenen Berathungen der Commiſſion von Directoren der Gymnaſien und Mitgliedern der Lehrer⸗Collegien über Reformen des Kurheſſiſchen Gym⸗ naſialweſens(ſ. Gymnaſialprogramm 1849 S. 34) haben zu folgendem Reſultat geführt. Miniſterial-⸗Beſchluß vom 29. October 1849 z. Nr. 11518 P. d. J. Auf den Grund der von der Ober⸗Schul⸗Commiſſion in dem erweiterten Plenum für Gymnaſial-Angelegenheiten abgegebenen Gutachten und Anträge wird für ſämmtliche Gymnaſten Nachfolgendes verfügt: 1) Die Dauer des vollſtändigen Gymnaſialunterrichts iſt auf 9 Jahre zu bemeſſen, und dieſe ſind über 6 Claſſen ſo zu vertheilen, daß auf jede der 3 unteren ein Jahr, auf jede der 3 oberen zwei Jahre kommen. An denjenigen Gymnaſien, welche nicht auf einen vollſtändigen ſechsclaſſigen Curſus berechnet ſind, iſt die Zeitdauer ihrer einzelnen Claſſen mit dem vorſtehenden Maßſtabe in Uebereinſtimmung zu bringen.— 2) Es ſind künftighin an allen Gymnaſien jährige Curſe einzuhalten, wonach die Aufnahme neuer Schüler und die Verſetzung in höhere Ordnungen und Claſſen nur einmal jährlich, zu Otern, und nur ausnahmsweiſe außer dieſer Zeit Statt zu finden hat.— 3) Wer in die 6. Claſſe eines Gymnaſiums eintreten will, muß in der Regel das 9. Lebensjahr zurückgelegt haben. Die Vorkenntniſſe, welche für dieſe Claſſe verlangt werden, ſind: a) Fertigkeit im deutlichen und nach Verhältniß dieſer Alters⸗ ſtufe ausdrucksvollen Leſen und im Schreiben deutſcher und lateiniſcher Schrift; b) Fähigkeit, eine kurze Geſchichte ſchriftlich und mündlich ohne all zu grobe Fehler nachzuerzählen; c) Fertig⸗ keit im Rechnen der vier Species mit ganzen Zahlen; d) Kenntniß bibliſcher Geſchichten.— 4) Als Lehrziel des deutſchen, lateiniſchen, griechiſchen und mathematiſchen Unterrichts gilt ins⸗ künftige: a) im Deutſchen, daß der Schüler die Geſchichte der deutſchen Literatur und die wich⸗ tigſten Momente in der Entwickelung der deutſchen Sprache kenne und mit den bedeutendſten — 53— Erſcheinungen der mittel⸗ und neuhochdeutſchen Literatur durch Lectüre bekannt ſei; daß er im Stande ſei, über einen Gegenſtand aus dem Kreiſe der Schulwiſſenſchaften einen wohlgeordneten, ſprachlich richtigen und in der Darſtellung angemeſſenen Anfſatz abzufaſſen, ſowie ſich mündlich über einen ihm bekannten Gegenſtand klar und fließend im Zuſammenhange auszudrücken. b) Der lateiniſchen Sprache ſoll er ſoweit mächtig werden, daß er einen Proſaiker der guten Zeit mit Ausſchluß ſchwieriger Stellen ohne Vorbereitung, einen Dichter dieſer Zeit mit Vorbereitung richtig ins Deutſche und ein dem lateiniſchen Ausdrncke nicht widerſtrebendes Dictat gramma⸗ tiſch richtig in das Lateiniſche übertragen könne. Zugleich ſoll er über die grammatiſchen Er⸗ ſcheinungen der lateiniſchen Sprache Rechenſchaft geben können. c) In der griechiſchen Sprache ſoll er dahin geführt werden, daß er die Muſterwerke der griechiſchen Literatur verſteht, alſo wenigſtens die homeriſchen Gedichte und einen leichten griechiſchen Proſaiker ohne Vorbereitung richtig überſetzen kann. Auch ſoll er im Stande ſein, über die wichtigſten grammatiſchen Erſchei⸗ nungen dieſer Sprache Auskunſt zu geben. d) In der Mathematik ſoll der Schüler die Lehre von den 7 Zahlenoperationen nebſt ihren Anhängen, die Lehre von der Auflöſung der beſtimmten Gleichungen des 1. und 2. Grades, die ebene Geometrie und die ebene Trigonometrie ſoweit inne haben, daß er eine klare Einſicht in den Zuſammenhang der ſämmtlichen Sätze und Sicher⸗ heit in deren Anwendung beſitzt. Die Stereometrie iſt fernerhin nicht mehr vorgeſchriebener Lehrgegenſtand.— 5) Die Ueberſetzungen aus dem Deutſchen in das Lateiniſche bleiben unge— ſchmälert fortbeſtehen; die Uebungen im freien Lateinſchreiben ſind dagegen nicht mehr auf größere Aufſätze zu erſtrecken, ſondern auf kürzere, den doppelten Umfang eines gewöhnlichen Exercitiums nicht überſchreitende einzuſchränken, welche von Zeit zu Zeit anſtatt der regelmäßigen Exercitien oder außer denſelben zur Aufgabe geſtellt werden. Das Disputiren in lateiniſcher Sprache und das lateiniſche Interpretiren der Schriftſteller iſt, wo es noch beſteht, abzuſchaffen. Doch bleibt es zuläſſig und empfehlenswerth, die Wiederholung des Inhaltes der geleſenen Schriftſteller oder die Darſtellung anderer geeigneten, aus dem Alterthume entnommenen Stoffe zu Uebungen im Lateinſprechen zu benutzen. Beſondere Lehrcurſe für antike Proſodik und Metrik, Antiquitäten, Mythologie, lateiniſche Stillehre ꝛc. ſind unzuläſſig; die für die Gymnaſialbildung weſentlichen Theile dieſer Wiſſenſchaften ſind auf geeignete Weiſe in anderen verwandten Unterrichtsſtunden zu berückſichtigen.— 6) Auf die Bildung der Schüler im freien Vortrage deutſcher Rede iſt eine beſondere und unausgeſetzte Sorgfalt zu verwenden. Zu dieſem Zwecke genügt es nicht, daß blos in den deutſchen Lehrſtunden dahin zielende Uebungen angeſtellt werden, ſondern es muß auch im ganzen Unterrichte darauf geſehen werden, daß ſich die Schüler beſtimmt und flie⸗ ßend ausdrücken und an Klarheit und Zuſammenhang in ihren mündlichen Darſtellungen gewöh⸗ nen.— 7) Für den lateiniſchen Unterricht in den zwei oberen Claſſen iſt nicht über S, in den vier übrigen Claſſen nicht über 9 Lectionen wöchentlich hinauszugehen. Der griechiſche Unter⸗ richt iſt in der Quarta zu beginnen, und es ſind demſelben in keiner Claſſe mehr als 6 Stunden zuzuwenden. Für den mathematiſchen Unterricht ſind in allen Claſſen vier wöchentliche Lectionen anzuſetzen. Der Anfang der Phyſik iſt nach Secunda zu verlegen.— 8) In Uebereinſtimmung mit den vorſtehenden Beſtimmungen iſt in dem ſchriftlichen Theile der Maturitütsprüfung von der Forderung eines freien lateiniſchen Aufſatzes und eines griechiſchen Erercitiums abzuſtehen. Desgleichen ſind die in der Mathematik zu ſtellenden Anforderungen nach den unter Ziffer 4) d) gegebenen Vorſchriften zu bemeſſen. Ferner iſt von Kurf. Miniſterium des Innern unter dem 22. Nov. v. J zur Nr. 13547 Pr. d. J. eine neue Dienſtanweiſung für die Directoren, beziehungsweiſe für die Verwaltungs⸗ commiſſare der Kurheſſiſchen Gymnaſien ertheilt worden, ſowie eine neue Dienſtanweiſung für die Lehrer der Kurheſſiſchen Gymnaſien und ein Regulativ für die Abhaltung der Lehrer⸗Con⸗ ferenzen an den Kurheſſiſchen Gymnaſien. Auch iſt durch denſelben Miniſterialbeſchluß das früher(ſ. Gymnaſialprogramm 1837 S. 64) für die ordentlichen Lehrer und die Hülfslehrer der Gymnaſien beſtandene Verbot, Schü⸗ ler der Anſtalt als Penſionäre in ihr Haus aufzunehmen, zurückgezogen worden. B. Beſonderes. 1. Unterricht. a) Lehrſtunden. Im Sommer: I 28(30); II 29; III 30; IV. V. VI je 29; im Winter: I 29(31); II 31; IIl a 31; IHI b. c je 30; IV 31; V. VI je 29. b) Lehrgegenſtände im Sommer 1849. Director. Griechiſch 4 Stunden in I(Homer's Ilias, Euripides' Alceſtis, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Latein 3 St. in I(Horazens Epiſteln) und 3 St. in II a(Virgil's Aeneis).— Dr. Grebe. Mathematik je 3 St. in I. II a. IIIa und c.— Dr. Matthias. Religionslehre je 2 St. in I. II a. b, Griechiſch 3 St. in IIb(Herodot, Grammatik und Exer⸗ citien), Latein 4 St. in IIb(Livius, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 3 St. in Ila(Metrik, Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze).— Dr. Flügel. Griechiſch 2 St. in I (Thucydides) und 4 St. in Ila(Homer's Ilias, Grammatik und Erercitien), Latein 4 St. in Il a(Salluſt's Catilina, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Geſchichte je 2 St. in I. II a. b.— Dr. Rieß. Griechiſch 2 St. in II a(Plutarch's Ariſtides), Latein 4 St. in I(Tacitus' Annalen und Germania, ſchriftliche Uebungen), Deutſch 4 St. in I(Literaturgeſchichte, Nibelungenlied, Declamirübungen und Auſſätze), Geſchichte je 2 St. in III a. b. c.— Dr. Sippell. Religions⸗ lehre je 2 St. in III a. b. c, Latein 9 St. in VI(Lectüre, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 4 St. in VI(Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze).— Dr. Schimmelpfeng. Hebräiſch 2 St. in I, Griechiſch(Homer's Odyſſee) 3 St. in II b, 2 St. in III a, Latein 3 St. in IIb(Virgil's Aeneis) und 6 St. in III a(Cäſar's Bürgerkrieg, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 3 St. in IIb(Brief⸗ und Geſchäfts⸗Stil, Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze).— Dr. Schwaab. Naturwiſſenſchaft je 2 St. in I. II a. b. III a. b, Geographie je — 55— 2 St. in IIa. b. III a. b.— Dr. Fürſtenau. Griechiſch 6 St. in IV a, Latein 9 St. in III b (Cäſar'’s Galliſcher Krieg, Ovid's Metamorphoſen, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 2 St. in III b(Cectüre, Declamirübungen und Aufſätze), Geſchichte(griechiſche) 2 St. in VI.— Matthei. Griechiſch 6 St. in III b(Jacobs, Homer's Odyſſee, Grammatik und Erxercitien), Latein 9 St. in III c(Cäſar's Galliſcher Krieg, Franke's Chreſtomathie, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 2 St. in III c(Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze).— Caſſelmann. Griechiſch 6 St. in IVb, Latein 2 St. in III a(Ovid's Metamorphoſen), 9 St. in IVa(Cornelius, Franke's Chreſtomathie, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 3 St. in IV a(cectüre, Declamirübungen und Aufſätze).— Dr. Stevenſon. Franzöſiſch(Lectüre, Grammatik und ſchriftliche Uebungen) je 2 St. in I(Don Juan d'Autriche par Delavigne), II a. b(Fränkel). III b. c(Numa Pompilius).— Schorre. Geometrie je 1 St. in IV a. b, Naturwiſſenſchaft je 2 St. in III c. IV a. b. V. VI, Geographie je 2 St. in III c. IV a. V.— Dr. Groß. Griechiſch 6 St. in III c(Jacobs, Grammatik und Exercitien), Latein 9 St. in IV b(Cornel, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 3 St. in IV b(Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze), Geſchichte(römiſche) 2 St. in V.— Dr. Oſtermann. Religionslehre je 2 St. in IWV a. V. VI, Latein 9 St. in V(Eutrop, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 4 St. in V(Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze), Geſchichte(deutſche) 2 St. in IV b.— Dr. Heräus. Griechiſch 4 St. in III a(Lucian's Geſpräche, Grammatik und Exercitien), Deutſch 3 St. in III a(Lectüre, Grammatik, Declamirübungen und Aufſätze), Franzöſiſch 2 St. in III b (Numa Pompilius, Grammatik und Exercitien), Geſchichte(deutſche) 2 St. in IV a.— Becker. Religionslehre 2 St. in IV b, Mathematik je 3 St. in II b und III b, Geographie 2 St. in IV b.— Geyer. Arithmetik je 2 St. in IV a. b und je 3 St. in V. VI, Geographie 2 St. in VI, Kalligraphie je 2 St. in V. VI.— Dr. Wiegand. Geſang 7 St., darunter je 1 St. in V. VI.— Koch. Zeichnen 8 St., darunter je 2 St. in V. VI. c) Lehrgegenſtände im Winter 1849,/50. Director. Griechiſch 4 St. in 1(Homer's Ilias, Lyriſche Anthologie, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Latein 3 St. in 1(Horazens Oden) und 4 St. in II a(Tibull und Extemporalien).— Dr. Grebe. Mathematik je 3 St. in J. III b. c und je 4 St. in II b. Ill a.— Dr. Matthias. Religionslehre je 2 St. in I. II a. b, Griechiſch 3 St. in II b (Herodot, Grammatik und Erxercitien), Latein 5 St. in IIb(Cicero's Cato und Lälius, Gramma⸗ tik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 3 St. in IIa(Stlliſtik, Schiller's Jungfrau von Orleans, Declamirübungen und Aufſätze).— Dr. Flügel. Griechiſch 2 St. in 1(Platon's Apologie) und 4 St. in Ia(Homer's Ilias, Grammatik und Exrercitien), Latein 4 St. in II a (Cicero's Catilinarien, Grammatik und Erercitien), Franzöſiſch 2 St. in I(Chatterton par de Vigne), Geſchichte je 2 St. in I. Il a. b.— Dr. Rieß. Griechiſch 2 St. in Il a(Lyſias), Latein 5 St. in I(Cicero von den Pflichten und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 4 St. in 1 (Literaturgeſchichte, lyriſche Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze), Geſchichte je 2 St. in III a. — 56— b. c.— Dr. Sippell. Religionslehre je 2 St. in III a. b. c, Latein 9 St. in VI(Cectüre, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Dentſch 4 St. in VI(Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze)h.— Dr. Schimmelpfeng. Hebräiſch 2 St. in I, Griechiſch(Homer's Odyſſee) 3 St. in IIb und 2 St. in III a, Latein 3 St. in II'b(Virgil's Aeneis) und 6 St. in III a (Curtius, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 3 St. in III a(Lectüre, Grammatik, Declamirübungen und Aufſätze).— Dr. Schwaab. Naturwiſſenſchaft je 2 St. in I. II b. III a. b. c, Geographie je 2 St. in II b. III a. b. c.— Dr. Fürſtenau. Griechiſch 6 St. in IIIc (Jacobs, Grammatik und Crercitien), Latein 9 St. in IVb(Cornel, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 3 St. in IV b(Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze), Geſchichte(griechiſche) 2 St. in VI.— Matthei. Griechiſch 6 St. in IV b, Latein 9 St. in IIIb(Juſtin, Ovid's Metamorphoſen, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 2 St. in III b(Lectüre, Declamir⸗ übungen und Aufſätze), Geſchichte(deutſche) in IYVb.— Caſſelmann. Griechiſch 6 St. in IV a, Latein 2 St. in IIl a(Ovid's Metamorphoſen), 9 St. in IIIc(Juſtin, Franke's Chreſto⸗ mathie, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 2 St. in IIIc(Cectüre, Declamirübungen und Aufſätze).— Schorre. Geometrie je 2 St. in IV a. b, Naturwiſſenſchaft je 2 St. in II a. IV a. b. V. VI, Geographie je 2 St. in II a. IV b. V.— Dr. Groß. Griechiſch 6 St. in III b(Jacobs, Homer's Odyſſee, Grammatik und Erercitien), Latein 9 St. in IV a(Cornel, Franke, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 3 St. in IV a(Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze), Geſchichte(römiſche) 2 St. in V.— Dr. Oſtermann. Religionslehre je 2 St. in V b. V. VI, Latein 9 St. in V(Eutrop, Grammatik und ſchriftliche Uebungen), Deutſch 4 St.(Lectüre, Declamirübungen und Aufſätze), Geſchichte(deutſche) 2 St. in IV a.— Dr. Heräus. Grie⸗ chiſch 4 St. in IIIa(Lucian's Dialoge, Grammatik und Creccitien), Deutſch 3 St. in IIb (Schiller's 30jähriger Krieg, Grammatik, Declamirübungen und Auſſätze), Franzöſiſch(Lectüre, Grammatik und ſchriftliche Uebungen) je 2 St. in IIa. b(Fränkel). III a. b. c(Numa Pom⸗ pilius).— Becker. Religionslehre 2 St. in IV a, Mathematik 4 St. in IIa und 2 St. in IV a(Arithmetik), Geographie 2 St. in IV a.— Geyer. Arithmetik 2 St. in IV b und je 3 St. in V. VI, Geographie 2 St. in VI, Kalligraphie je 1 St. in IV a. b und je 2 St. in V. VI.— Dr. Wiegand. Geſang 7 St., darunter je 1 in V. VI.— Rohde. Zeichnen 8 St., darunter je 2 in V. VlI. d) Ordinariate. Im Sommer führten folgende Lehrer die Special⸗Aufſicht: Dr. Rieß über I, Dr. Flügel über IIa, Dr. Matthias über II'b, Dr. Schimmelpfeng über III a, Dr. Fürſtenau über IIIb, Matthei über IIIc, Caſſelmann über IV a, Dr. Groß über IV h, Dr. Oſtermann über V und Dr. Sippell über VI, im Winter dieſelben, außer daß nach dem her⸗ kömmlichen Wechſel Matthei das Ordinariat von UIIb, Caſſelmann das von IIIc, Dr. Groß das von IV a und Dr. Fürſtenau das von IV b verwaltete. — 57— 2. Aeſthetiſche Bildung. Am 27. Auguſt veranſtaltete das Gymnaſium eine Vorfeier zu Göthe's Säcular⸗ feſt. Auf dem Altar eines aus Blumen ſich erhebenden Tempels in der Aula ſtand, mit einem Lor⸗ beerkranze geſchmückt und mit Symbolen ſeines Schaffens in Kunſt, Poeſie und Naturwiſſenſchaft umgeben*), Göthe's Bruſtbild, welches nach erhaltener Weihe, wie die am Altar befindlichen vasa sacra nebſt einem Muſenrelief anzeigten, auf den Schwingen eines goldenen Adlers em⸗ porgehoben und zu den Sternen getragen wurde. Die Ausführung dieſer Vorſtellung verdankten wir dem gefälligen Beiſtande des Herrn Maſchiniſten Hoffmann dahier. Neun Schüler aus VI— I trugen Gedichte von Göthe vor, drei Primaner eigne Arbeiten, Mom⸗ bert ein deutſches Gedicht, Schraub eine Rede*) über Göthe's Hermann und Dorothea und Stölzel ebenfalls eine Rede über Götz von Berlichingen. Zwiſchen dieſen Vorträgen wechſelten Geſänge Götheſcher Lieder und Beethovenſche Muſik für Fortepiano mit einander ab. Die Feier wurde unter lebhäfter Theilnahme eines zahlreichen Publicums begangen. Ferner fand am 26 Februar eine ebenfalls vom Publicum beſuchte muſikaliſche Abendunterhaltun g ſtatt, wobei mehrere Schüler theils Lieder und größere Geſangſtücke(Pſalm 121 nach Herder's Ueberſetzung, componirt von Dr. Wiegand, und Th. Koſegarten's Ode, compo⸗ nirt von A. Romberg), theils Compoſitionen für das Fortepiano mit und ohne Begleitung ande⸗ rer Inſtrumente vortrugen. 3. Phyſiſches Wohl. Nach dem oben bezeichneten Miniſterialbeſchluſſe vom 29. October 1849 ſollen die körper⸗ lichen Uebungen unter Vorausſetzung der Aufſicht durch einen erfahrenen Lehrer auch auf das Exerciren und Schwimmen ausgedehnt werden, und zur Theilnahme am Turnen und Ererciren alle Schüler verpflichtet ſein, ſofern nicht ein körperlicher Fehler oder der begründete Wunſch der Eltern entgegen ſteht. Außerdem hat Kurf. Miniſterium des Innern Bericht gefordert, ob das hieſige Gymnaſium im Beſitze eines für das Turnen während des Winters paſſenden Locals ſei, oder ob ein ſolches dahier leicht und ohne große Koſten beſchafft werden könne. Zum Exerciren, welches bereits im vorigen Jahre für die hieſigen Gymnaſialſchüler angeordnet wurde(ſ. Gymnaſtalprogramm 1849 S. 40), ſind 20 Stück leichte Percuſſions⸗ Gewehre angeſchafft worden. Länger dauernde Krankheiten ſind unter den Lehrern nicht vorgekommen, außer bei Dr. Stevenſon, Koch und Rohde, eben ſo wenig allgemein verbreitete unter den Schülern. *) Dieſe Symbole deutete, am Architrab des Tempels angebracht, das bekannte Diſtichon von A. W. Schlegel: Sieh’ hier Göthe's geweihetes Haupt; gleich mächtig umfaßt es, Neben Geſchäften des Staats, Kunſt, Poeſie und Natur. **) Dieſelbe iſt zur Erinnerung an den trefflichen Jüngling, welcher ſie verfaßte und bald nachher ſtarb, im Druck erſchienen 8 — 58— II. Chronik des Gymnaſiums. Vom 11.— 14. April war die Oberſchulcommiſſion ſowie die Schulcommiſſion für Gymnaſialangelegenheiten nebſt 6 Deputirten, von denen jedes Gymnaſium einen erwählt hatte, und 2 von Kurf. Miniſterium des Innern beſtimmten Gymnaſiallehrern der Ma⸗ thematik im Gymnaſialgebäude dahier verſammelt, um ſich über die in Anregung gebrachten Reformen der Landesgymnaſien zu berathen. Die Verhandlungen bezogen ſich hauptſächlich auf die Behörden der Gymnaſien, die äußere Stellung der Gymnaſiallehrer, die Befugniſſe der Gymnaſial⸗Direktoren und ⸗Lehrer, ihre gegenſeitige Stellung und auf einzelne Lehrgegenſtände. Den 16. 17. und 18. April waren die Mitglieder der Schulcommiſſion für Gym⸗ naſialangelegenheiten dahier vereint und haben die praktiſche Prüfung von zwei Lehr⸗ amtscandidaten im Gymnaſium vorgenommen.* Am 14. und 16. April fand das ſchriftliche und mündliche Recipienden⸗Examen ſtatt; die Lectionen begannen Tags darauf den 17. April. Die Brunnenferien dauerten vom 1.— 21. Juli. Zu Ende des Julis wurde der Lehrer Koch von dem ihm ertheilten Auftrage des Zei⸗ chenunterrichts durch Miniſterialbeſchluß entbunden. Den 20. Auguſt feierte das Gymnaſium in herkömmlicher Weiſe das Geburtsſeſt Sr. Königlichen Hoheit durch Rede, Declamationen und Geſänge. Die Feſtrede,„Aufforderun⸗ gen der jetzigen Zeit zu einem regeren Studium der Wiſſenſchaften,“ hielt der Hülfslehrer Matthei. Am 28. Auguſt fielen die Lectionen wegen des Göthe⸗Feſtes aus. Vom 21.— 24. Auguſt und den 12. September wurden die ſchriftlichen und mündlichen Maturitätsprüfungen ſowie vom 24.— 26. September die Herbſtprüfungen gehalten und an dem zuletzt erwähnten Tage 5 Schüler des Gymnaſiums zur Univerſität entlaſſen. Mit Ende des Sommerſemeſters legte der hauptſächlich mit Ertheilung des franzöſiſchen Unterrichts beauftragte Lehrer Dr. Stevenſon ſeine Stelle nieder. Wir haben es aufrichtig bedauert, daß er bei umfaſſender Kenntniß der alten und neuen Sprachen ſowie bei ſeinem Eifer und treuem Fleiße, im Gefühl, unſerer Anſtalt nicht ſo zu nützen, als er es wünſchte, ſein Ver⸗ hältniß zum Gymnaſium gelöſet hat. Durch Miniſterialbeſchluß vom 23. Septbr. wurde dem Gymnaſialpraktikanten Petri, welcher ſich behufs fortzuſetzender Studien in der franzöſiſchen Sprache nach Genf begeben hat, eine weitere Unterſtützung von 100 Thlr. bewilligt und zugleich, ſowie durch einen ſpäteren Be⸗ ſchluß vom 24. Januar, eine Verlängerung ſeines Aufenthalts daſelbſt bis. Oſtern geſtattet. In Gemäßheit eines Miniſterialbeſchluſſes vom 29. September erhielt der beauftragte Lehrer Schorre für die beim Turnunterricht am Gymnaſium geleiſtete Hülfe eine Vergütung von 50 Thlr. Die Herbſtferien währten vom 27. September bis 12. October. — 59— Durch Miniſterialbeſchluß vom 3. October wurde dem Lehrer Carl Rohde dahier der Zeichenunterricht am Gymnaſium gegen eine jährliche Vergütung von 150 Thlr. übertragen und. iſt von dem neuen Lehrer ſeit Anfang des Winters beſorgt worden. Das Recipienden⸗Examen ſand am 13. und 15. October und am letzteren Tage die Aufnahme der neuen Schüler ſtatt; Tags darauf begannen die Lectionen des Winterſemeſters, welche durch die Weihnachtsferien vom 22. Decbr. bis 2. Januar unterbrochen wurden. Dem Geſanglehrer Dr. Wiegand iſt, ſeinem Wunſche gemäß, durch Miniſterialbeſchluß vom 31. December die Enthebung von Ertheilung des Singunterrichts am Gymnaſium dahier von Oſtern d. J. an unter Anerkennung ſeines bis hierhin bewieſenen Eifers gewährt worden. Ferner iſt der Lehrer Schorre in Gemäßheit der Miniſterialbeſchlüſſe vom 28. Decbr. und vom 11. Januar mit Verſehung einer Lehrerſtelle an dem Schullehrerſeminar zu Homberg gegen eine Vergütung von 300 Thlr. jährlich, vom 1. April an, beauftragt worden. Am 27. Januar ſtarb der Verwaltungscommiſſarius des hieſigen Gymnaſiums, Herr Geheime⸗Regierungsrath Giesler, deſſen Verluſt der Unterzeichnete um ſo aufrichtiger beklagt, je mehr er in dem Verſtorbenen ſtets einen freundlich geſinnten, das Rechte gern fördernden Collegen gefunden hatte. Durch Allerhöchſtes Reſcript vom 14. Februar wurde der Herr Regierungsrath Schwar⸗ zenberg hierſelbſt zum Commiſſar bei der Verwaltung des hieſigen Gymnaſiums beſtellt. Die Maturitätsprüfungen wurden vom 25.— 28. Februar und am 6. März vorgenommen. III. Uebertſicht der ſtatiſtiſchen Verhältniſſe. A. Anzahl der Schüler. Im Sommer zählte das Gymnaſium 293 Schüler, von denen 18 der I, 33 der Ila, 24 der IIb, 48 der IIIa, 28 der IIIb, 28 der IIIc, 25 der IVa, 30 der IVb, 46 der V und 23 der VI angehörten; am Schluſſe des Sommerſemeſters betrug der Cötus 267. Während des Winterſemeſters befanden ſich 303 Schüler im Gymnaſium, 16 in I, 25 in IIa, 28 in IIb, 55 in IIIa, 29 in IIIb, 23 in IIIc, 32 in IVa, 40 in IVb, 35 in V und 20 in VI. Jetzt verbleiben dem Gymnaſium 279 Schüler. Aufgenommen wurden zu Oſtern und ſpäter 31 Schüler, 1 in II, 7 in III, 7 in IV, 6 in V und 10 in VI, zu Michaelis und nachher 36, nämlich 2 in II, 13 in III, 9 in IV, 7 in V und 5 in VI. B. Abgang der Schüler. 1) Ohne Maturitätszeugniß. Aus Prima: 1) Ernſt Laßmann von hier, um Militair zu werden. Aus Secunda: 1) Adolph Treuſch von Buttlar von Altenfeld, um Oekonomie 8* — 560— zu erlernen; 2) Ernſt Leimbach von Eſchwege, ohne Beſtimmung; 3) Hermann Biscamp von Naſſenerfurth, auf das Gymnaſium in Hersfeld; 4) Victor von Loßberg von hier, um Militair zu werden; 5) Wilhelm Dedolph von hier, aus Rückſicht auf ſeine Geſundheit. Aus Tertia: 1) Ludwig Rothe von hier, auf das Gymnaſium in Hanau; 2) Otto Wagner von hier, um Oekonomie zu erlernen; 3) Wilhelm von Roques von hier, um Militair zu werden; 4) Ferdinand Elvers von Göttingen, um ſich dem Seedienſte zu wid⸗ men; 5) Ernſt von Lorentz von Fulda, um Kaufmann zu werden; 6) Carl Pempel von hier, um Maſchinenbau zu erlernen; 7) Wilhelm Schäfer von hier, auf die höhere Gewerb⸗ ſchule; 8) Wilhelm Brock von hier, um Pharmacie zu erlernen; 9) Auguſt Elendt von Grebenſtein, um Militair zu werden; 10) Curt von der Malsburg von Elmarshauſen, in derſelben Abſicht; 11) Wilhelm Luckhardt von Fulda, um ſich dem Seedienſte zu widmen; 12) Ludwig Brehm von Mecklar, um Kaufmann zu werden; 13) Carl Hartwig von Spangenberg, ohne Beſtimmung; 14) Theodor Ritter von Vaake, um ſich privatim fort⸗ zubilden; 15) Carl Voigt von Wannfried, ohne Beſtimmung; 16) Auguſt Koppen von hier, um Militair zu werden; 17) Juſtus Birnbaum von hier, ohne Beſtimmung; 18) Wilhelm Fehr von hier, ebenfalls ohne Beſtimmung; 19) Adolph Behmer von hier, um Kaufmann zu werden; 20) Theodor Scheer von hier, in derſelben Abſicht; 21) Fritz Vietor von Friedewald, auf das Gymnaſium in Fulda; 22) Gideon Schüler von Allen⸗ dorf a. d. W., ohne Beſtimmung. 4 Aus Quarta: 1) Adolph Klemme von Ehrſten, um Chirurgie zu erlernen; 2) Wilhelm Rodemann von Oberaula, auf das Gymnaſium in Marburg; 3) Adalbert Bödicker von hier, auf das Gymnaſium in Fulda; 4) Alexander Ruhl von hier, um Militair zu werden; 5) Theodor Seitz von Herleshauſen, um ſich privatim fortzubilden; 6) Franz Wagner von hier, um Kaufmann zu werden. Aus Quinta: 1) Ludwig Weinrich von hier, um ſich privatim fortzubilden; 2) Friedrich Nordmann von hier, auf das Gymnaſium in Marburg; 3) Moritz von Loß⸗ berg von hier, um Militair zu werden; 4) Carl Weiß von hier, ohne Beſtimmung; 5) Louis Siebert von hier, um ſich privatim fortzubilden. Aus Sexta: 1) Auguſt Bernhard von hier, um ſich anderwärts zu bilden; 2) Carl Bölling von hier, in derſelben Abſicht; 3) Carl Lagiſſe von hier, ohne Beſtimmung; 4) Friedrich Sallmann von Marburg, um ſich privatim fortzubilden; 5) Friedrich Henkel von hier, in derſelben Abſicht, und eben ſo 6) Auguſt Vogt von hier. Ferner hat der Tod uns mehrere Schüler entriſſen, deren Verluſt wir von Herzen be⸗ dauern. Den 28. April ſtarb der Primaner Carl Engelhard von hier an der Auszehrung. Bei kräftiger Entwickelung ſeines Körpers und bei ſeinem biedern Charakter erweckte er durch treues Streben nach Bildung des Geiſtes und darch ſeine bewährte tüchtige Geſinnung ſchöne Hoffnungen für das Vaterland. Leider ſind ſie zu Grabe gegangen, an welchem der Gymnaſial⸗ lehrer Dr. Matthias den wohlverdienten Nachruf im Namen der Anſtalt ausſprach. Noch in demſelben Semeſter, am 13. September, erlag der Primaner Eduard Schraub von Calden — 61— dem Nervenfieber, einer unſerer beſten Schüler, von ſeinen Lehrern und Mitſchülern vielfach beklagt. Ausgeſtattet mit einer reichen Ader des Geiſtes und mit einem tiefen Gemüth, war er ſtets, eine ſeltene Erſcheinung unſerer Zeit, beſcheiden und anſpruchslos, war regſam und gewiſſen⸗ haft in ſeinem Fleiß, offen und bravgeſinnt, lauteren Herzens, von ausgezeichnet ſittlicher Hal⸗ tung und ſeinen Lehrern, denen er niemals einen Kummer bereitet hat, dankbar ergeben. Ave pia anima! Einen dritten Todesfall hatte das Gymnaſium zu betrauern, indem der Tertianer Wilhelm Kempf von hier den 22. December durch ein rheumatiſch⸗nervöſes Fieber wegge⸗ rafft wurde, ein lebhafter, munterer Knabe. Leider mußte die Anſtalt auch einen ihrer Schüler, einen Tertianer, wegen Widerſetzlich⸗ keit gegen einen Lehrer, ausweiſen. 2) Mit Maturitätszeugniß. Am Schluſſe des Sommerſemeſters bezogen die Univerſität: 1) Adolph Friedrich Stölzel, geb. zu Gotha den 28. Juni 1831, reformirter Confeſſion, Sohn des verſtorbenen Stadtſecretars Stölzel, Gymnaſialſchüler von Herbſt 1840 an; 2) Hermann Georg Wilhelm Brauns, geb. zu Dörnhagen den 23. September 1830, reformirter Confeſſion, Sohn des Pfarrers Brauns zu Dörnhagen, Gymnaſialſchüler von Oſtern 1843 an; 3) Friedrich Eduard Claus, geb. zu Sooden den 3. December 1829, reformirter Confeſſion, Sohn des Pfarrers Claus zu Sooden, Gymnaſialſchüler von Oſtern 1843 an; 4) Johann Julius Ludwig Burhenne, geb. dahier den 22. Februar 1831, reformirter Confeſſion, Sohn des Muſtklehrers Burhenne dahier, Gymnaſtialſchüler von Herbſt 1840 an, und 5) Wilhelm Emanuel En⸗ gelhard, geb. zu Melſungen den 6. Juli 1829, reformirter Confeſſion, Sohn des Forſtmeiſters Engelhard zu Ziegenhain, Gymnaſialſchüler von Juni 1843 bis Auguſt 1847 und von Neujahr 1848 an. Sämmtliche Schüler, Engelhard ausgenommen, hatten den vollſtändigen Curſus der Prima zurückgelegt; Brauns, Claus und Engelhard gedachten Theologie, Stölzel aber und Burhenne Jura zu ſtudiren. Jetzt werden zur Academie abgehen: 1) Moritz Mombert, Sohn des Zahnarztes Mombert dahier, geb. hierſelbſt den 23. Auguſt 1831, israelitiſcher Confeſſion, Schüler ſeit Oſtern 1843, und 2) Auguſt Friedrich Bücking, Sohn des Commiſſionsraths Bücking zu Eſch⸗ wege, geb. dahier den 15. Juni 1831, reformirter Confeſſion, Schüler ſeit Herbſt 1841. Beide Schüler haben den Curſus ihrer Claſſe vollſtändig zurückgelegt; der erſte beabſichtigt Philologie, der zweite Jura zu ſtudiren. 7 C. Bibliothek und Apparate. Das Gymnaſium hat auch in dem verfloſſenen Schuljahre mehrere Geſchenke als Zeichen erfreulicher Geſinnung erhalten, wofür den gütigen Gebern gebührenden Dank öffentlich abzu⸗ ſtatten ich nicht verfehle. — 62— Der Gymnaſialbibliothek verehrte Herr Geh. Hofrath Dr. Harnier dahier, welcher uns ſchon öfter freundliche Beweiſe ſeines Wohlwollens zukommen ließ, die von ihm ſelbſt, dem Kenner alter und neuer Sprachen, abgefaßten Schriften: Dissertatio sistens indica- tiones et methodum rumpendarum aquarum in partu.— Bildet der Rhein die natürliche und ſchützende Grenze von Deutſchland.— Résumé d'analyse et d'expérience sur la nature des eaux minérales de Pyrmont.— Medical Sketsh of Pyrmont.— Deutſche Bundesanſichten. — Soll der deutſche Bundesſtaat ſeine hoͤchſte Behörde in Oeſterreich, Preußen ꝛc. finden?— Noch ein Wort über die urſprüngliche Aufgabe des deutſchen Parlamentes. Herr Archiv⸗ director Dr. v. Rommel dahier die von ihm verfaßte Geſchichte der fünfjährigen Gefangen⸗ ſchaft des Landgrafen Philipp von Heſſen. Herr Pfarrer Schraub dahier Zur Erinne⸗ rung an Friedr. Joſ. Eduard Schraub. Herr Buchhändler Bohne dahier Das Hinrich'ſche Verzeichniß der Bücher ꝛc. 1849. 2 Bde. und K. Bernhardi's Sprachkarte von Deutſchland. 2. Aufl. Herr Dr. Stevenſon Diodorus Siculus latine. Lugd. 1552.— Salluſtius Ca⸗ tilina überſ. von Th. Abbt.— P. J. Cantelius de Romana republica.— J. Pontani Pro- gymnasmata latinitatis.— Valerius Maximus. Lutet. 1517. Herr Licentiat Dr. Heppe dahier die von ihm in Druck erſchienenen Beiträge zur Geſchichte und Statiſtik des Heſſiſchen Schulweſens. Herr Rechtspraktikant Hoffmeiſter dahier den von ihm gedichteten Prolog zur Göthe⸗Feier. Herr Dr. Arnold dahier, ein ehemaliger Schüler unſeres Gymnaſtums, die von ihm verfaßte Dissertatio inauguralis de origine ac jure antiquissimo quarundam civitatum Hassiacarum und die ebenfalls von ihm geſchriebene Commentatio ad Leg. 7§. 1 Sol. Matr. 24, 3. Die Geſellſchaft zur Beförderung der geſammten Natur⸗ wiſſenſchaften zu Marburg C. Schreiber's phyſiſch⸗mediciniſche Topographie des Phyſi⸗ katsbezirks Eſchwege und phyſiſch⸗mediciniſche Topographie des Kreiſes Schmalkalden v. C. F. Danz und C. F. Fuchs. Gymnaſiallehrer Dr. Flügel dahier C. L. Kayseri Notae criticae in Philostratum. Gymnaſiallehrer Dr. Rieß dahier N. Clenardi Institutiones in graecam linguam 1590.— Hippol. a Lapide: Dissertatio de ratione status in imperio Romano-Germanico. 1647.— Defensio regia pro Carolo I.— Apophthegmata aurea regia Carolina.— I. Miltoni pro populo Anglicano defensio. Gymnaſiallehrer Dr. Schimmelpfeng dahier Spohr's Jubelfeſt. Dr. Heräus dahier Ad. Böttger's Gedicht zu Göthe's hundertjähriger Geburtstagsfeier.— C. G. Heräus' Gedichte und lateiniſche Inſchriften. Dazu fügte der unterzeichnete Director Lithographirte Handſchriften von Göthe. Dieſe Gaben ſowie die etatsmäßige Anſchaffung von Büchern haben die Gymnaſial⸗ bibliothek um etwa 250 Bände vermehrt. In Folge des Programmentauſches erhielten wir an Diſſertationen und Gelegen⸗ heitsſchriften 19 von der Univerſität Marburg, 6 von Kurheſſiſchen Schulen, 19 von den Han⸗ noverſchen Gelehrtenſchulen, 132 von den Preußiſchen, 13 von den Königlich Sächſiſchen, 15 von den Badiſchen und je 1 von den Gymnaſien zu Meiningen, Hildburghauſen, Sondershau⸗ ſen, Coburg, Gotha, Weimar und Eiſenach. Dem naturhiſtoriſchen Cabinet ſchenkte Herr Buchhändler Fiſcher dahier W. — 63— Dunker's und H. von Mever's Paläontographica. Bd. I Heft 5 und Bd. II Heft 1.— R. A. Philippi's Abbildungen neuer Conchylien. Bd. III Lief. 5. 6.— Herr Oberbergrath Schwar⸗ zenberg dahier Boracitkryſtalle in Gyps(3 Eremplare) und loſe Boracitkryſtalle. Für das phyſikaliſche Cabinet wurden mehrere Apparate angeſchafft, um den glei⸗ chen Druck des Waſſers, die Ausdehnung feſter Körper durch Wärme, das Wärme⸗Strahlungs⸗ vermögen verſchiedener Flächen und die Spannkraft der Gaſe zu zeigen. Der Antiquitäten⸗Sammlung übergab Herr Profeſſor Dr. Schmieder hierſelbſt zwei Stücke von der Hülle einer ägyptiſchen Mumie, ein im Niedenſteiner Forſt gefundenes germaniſches Opfermeſſer von Stein, eine Gemme von Jaspachat, einen Bogenſchützen darſtel⸗ lend, und mehrere Abbildungen von ägyptiſchen, hebräiſchen, griechiſchen, römiſchen und germani⸗ ſchen Alterthümern. Eine beſondere Erwähnung aber verdient der Zuwachs, welchen die Sammlung anti⸗ ker Münzen ebenfalls dem Herrn Profeſſor Dr. Schmieder verdankt. Derſelbe nämlich hat jetzt, nachdem er ſchon früher den Grund zu dieſer Sammlung mit 40 Stück gelegt(ſ. Gymna⸗ ſialpvogramm 1841 S. 24 Schulnachrichten) in freundlichſter Weiſe 185 antike, theils ſehr ſeltene, griechiſche(darunter ein thaſiſches Tetradrachmon und eine Silberdrachme Alexanders des Gr.), karthagiſche, römiſche und ſiciliſche ſowie 13 moderne Münzen von Silber, Kupfer und Erz nebſt einem dazu beſtimmten, geſchmackvoll gearbeiteten Etui von 100 Gefachen aus Pappe hinzugefügt. Außerdem hat er als ein bereits durch Herausgabe einiger Münzwerke bewährter Kenner die ihm vergönnte Muße zum Beſten unſeres Gymnaſiums benutzt und mit ebenſoviel Mühe als Genauigkeit nicht allein ſämmtliche(300) Münzen im Einzelnen beſtimmt, beſchrieben und vollſtändig geordnet, ſondern auch ein Verzeichniß derſelben von 150 S. mit Angabe der Legende, des Metalls, der Größe und des Gewichts einer jeden Münze unter Hinweiſung auf die wichtigſten Münzwerke angefertigt. Ihm gebührt ſomit das Verdienſt, dieſe Münzſammlung geſtiftet, eingerichtet und nutzbar gemacht zu haben, was unſere Schule mit dem vollſten und wärmſten Danke anerkennt. Ferner überlteß Gymnaſtallehrer Dr. Matthias dahier 4 Stück altrömiſche Münzen ſowie der Primaner Wilhelm Gleim hierſelbſt eine dergleichen von Silber. D. Stiftungen. Die Richterſche Denkmünze von Silber hat der jetzige Student Adolph Friedrich Stölzel bei ſeiner Entlaſſung zur Univerſität erhalten. Freien Schulunterricht genoſſen im Gymnaſium zuletzt 12 Schüler, 3 Primaner, 5 Secundaner und 4 Tertianer. — 64— IV. Ordnung der öffentlichen Prüfungen und Schulfeierlichkeiten. Montag am 18. März. Nach einem Choralgeſang und Gebet Prüfung der Primaner. Pormittags 8— 9 ½ Uhr. Cicero. Dr. Rieß. Phyſik. Dr. Schwaab. Griechiſche Anthologie. Director. Prüfung der Oberſeenndaner. Vormittags 9 ½— 11 Uhr. Cicero. Dr. Flügel. Naturwiſſenſchaft. Schorre. Algehra. Becker. Prüfung der Unterſecundaner. Nachmittags 2— 3 ½ Uhr. Herodot. Dr. Matthias Virgilius Dr. Schimmelpfeng.. Geographie. Dr. Schwaab. Prüfung der Obertertianer. Nachmittags 3 ½— 5 Uhr. Curtius. Dr. Schimmelpfeng. Arithmetik. Dr. Grebe. Lucian. Dr. Heräus. Dinstag am 19. März. Prüfung der Mitteeltertianer. Vormittags 8— 9 ½ Uhr. Juſtin. Matthei. Geometrie. Dr. Grebe. Homer. Dr. Groß. Prüfung der Untertertianer. Vormittags 9 ½— 11 Uhr. Lateiniſche Chreſtomathie. Caſſelmann. Franzöſiſch. Dr. Heräus. Geſchichte. Dr. Rieß. Prüfung der Oberquartaner. Nachmittags 2— 3 ½ Uhr. Cornelius. Dr. Groß. Griechiſch. Caſſelmann Geſchichte. Dr. Oſtermann. Prüfung der Unterquartaner. 4 Nachmittags 3 ½— 5 Uhr. Cornelius. Dr. Fürſtenau. Griechiſch. Matthei. Geometrie. Schorre. —- 65— Mittwoch am 20. Maärz. Prüfung der Quintaner. Vormittags 8— 9 ½ Uhr. Latein. Dr. Oſtermann. Geographie. Schorre. Arithmetik. Geyer. Prüfung der Sextaner. Vormittags 9 ½— 11 Uhr. Latein. Dr. Sippell. Geſchichte. Dr. Fürſtenau. Geographie. Geyer Verſetzung der Schüler und Entlaſſung der Abiturienten. Nachmittags 3 Uhr. Nach der Motette von O. Lorenz: Herr, unſer Herrſcher ꝛc., wird der Abiturient Mombert verſuchen über das Thema: Die Wiſſenſchaft ein Band ihrer Verehrer, zu ſprechen; alsdann Chorgeſang: Pſalm 121 überſetzt von G. von Herder, componirt von Dr. Wiegand, worauf der Director die Namen der zu verſetzenden Schüler verleſen und die Abi⸗ turienten aus dem Schulverband entlaſſen wird; zuletzt Choralgeſang.— Dieſen Prüfungen und Schulfeierlichkeiten mit geneigter Theilnahme beizuwohnen, ladet hierdurch im Namen des Lehrercollegiums ergebenſt ein Der Gymnaſialdirector Dr. Weber. & d