Jahresbericht über das Kurfürstliche Gymnasium zu Hanau, womit zu den am 18. 19. und 20. März d. J. Statt findenden Schulfeierlich keiten ergebenst einladet Dr. Friedrich Münscher, Gymnasialdirector. Inhalt: 1. Abhandlung des Gymnasiallehrers Dr. Gies: ⸗Quaestionum de re sacerdotali Graecorum Part. I., 2. Schulnachrichten. Vom Director. ———õ—— Hanau, Druck der WaisenhausbLbuchdruckerei. 1850. △ 41 3114 1449 3 3 5* 3 Ah A1 . 3—— 4 3 5 4 “ afseanni datrb. 4 og Aihiaten d 19 1. * 34 tadaun I Arer 694611) ilntairsaann 97 5 n h031eaau0”). 1)(I Arwerckeollai⸗⸗ 3 3 612341G 0 *“ u aA 1h A. d A ⁴ 1 a Preoemdium. Apud Graecos inde ab antiquissimis“) temporibus usque ad seriora tempora res omnes et publicae et privatae arctissimo vinculo conjunctae erant cum reli- gione: nullum enim institutum, nullus convictus, immo nulla fere actio cogitari potest, quae non illius fundamento nixa quaeque non illa sancita fuerit; ne multa, religio et cultus divinus cum administratione si non omnium„at plurimarum rerum humanarum cohaerebat.*) Cujus rei ut varia testimonia multaque vestigia, quae nobis adhuc tempore historico occurrunt, silentio praetermittam, liceat certe in memoriam revocare illam de aevo aureo fabulam, qua docemur, quanta tunc tem- poris inter Graecorum res sacras et civiles fuerit necessitudo.*) Hi„ad percipien- dum omne dei cujusdam propinquitatis signum nati factique, dum, conscientia divini numinis atque timore„) fonte isto omnis antiquitatis deorum cultus, imbuti, a patria fide non desciscebant, dumque pietas ad ipsorum mores formandos for- matosque confirmandos maximam exercebat vim„nullam majoris momenti rem nisi 1) Originem cultus divini repetendam esse jam ex Pelasgorum temporibus, auctor est Herodotus II, 530— 53. 2) Kreuser, d. Hell. Priesterst. p. 5 sq.:„Wir finden nämlich bei den Hellenen, was sich bei allen alten Völkern, Indern, Persern, Aegyptern und Germanen wiederholt, dass der ganze Staat auch ein innerlicher ist, das heisst, dass alles Handeln, wie billig ist, auf einem religiösen Grunde beruht.- 3) Arat. Phaen. 91 sq.: Srνα αἀο deε datres 20αmν, Suνονι ε ϑιαιιοιο αςαμ‿αιοισι ϑεονσι πιανσ☛έννντποQςα 7 Gνϑνσιισιοις. Hom. Od. VII, 201 sqq. Alcinous glorians dicit haee: α ydο 70 T⁴οο pe Seε⁴ qaiονταν ⁸ενυαάοꝓνσνεες ννυιν, ed:, 20ιάέ̈κrςeνᷣαάeει³ds*ατ⁶‿νμιμαςοε dalvννeral ze... μό 1.,νέωνοι⁹, eν αmOηνκ Hαιεεε. Plat. Phileb. p. 16 C: 2 t 1εν πάαάαμοi, zeεlrrovες*νειέαιννεαἀ Spyτοοσ ϑειαι 0lxονννεε, 1αντ rνν T.σέ⁶³οσαω ᷣ. 1. 1. ef. Bergk. com. Att. reliqu. p. 188 sgq. 4) Stat. Theb. III, 661:„Primus in orbe deos fecit timor.- IV ante precatione facta suscipiebant“) omninoque nihil antiquius habebant religiosa deorum veneratione. Seriore nimirum tempore hunc sensum religiosum in mores plane contrarios, in libidinem, in formas inanes ita mutatum videmus, ut sexta fere anni pars diebus festis constaret.“) Itaque quum cultus divinus tantum in omnes Graecorum res momenti haberet, ultro nobis offertur quaestio, qua ratione pietati sensuique divino hi satisfecerint quibusque hominibus usi sint inter deos et homines intercessoribus. Jam vero apud eos pariter atque apud alios populos decursu temporum haec pars vitae varios percurrit gradus; quo fit, ut nobis ejus alia aliis temporibus species exhibeatur. Primum omnium igitur videamus, qualis sacerdotii ratio et natura fuerit temporibus antiquissimis. 5) Plat. Tim. p. 27 C: 100 6„e- ⁴νεεε, dοιναά ναντ‿ αe*οναοοeνε ετετνοωυασαρν, εέιυν τμαιάμι 6ονmϋ⁊xd μο να ⁴αμενανοι—τατσαeςμμμιμιμο dεσν i πωι τπαόιαοοσν: ef. Hermann. G. A.§. 21; Terpstra antiquit. Homeric. p. 22,§. 2. 6) Schol. Aristoph. Vesp. v. G61: 1S déνα ει⁷νιας doyiceri ιν ευνυιασνεν, ε 10ν σϑο eis oords 00 ½ ο⁶ννκιοε ef. Strab. VI, p. 429(de Tarentinis): estσ—οσε dε ögεοeσ rOν⁵ᷣm⁴£ ³ι τννν eεν⁴ 77„ 0 96* do 4n t?: 21 27„ 2 4„„„ 10ν1αάφ, 1ς ωάαην⁴σε ⁵οοτιαςα μάμεoονςᷣ ανες⁄αια α ετοσ μάμαο̈ ανπτος ν τας 14εεμναις. I. De sacrorum praesidibus temporis antiquissimi. Sicut omnino, quin antiquissimis temporibus prima universae civitatis forma ad familiae modum fuerit temperata, dubitari non Potest,“) cujus rei vestigia, quamquam de illis tem- poribus nihil certi ad memoriam nostram pervenit,*) tamen serioris temporis respublicae clare perspicueque prae se ferunt,*) ita etiam priacipium cultus divini ex uno eodemque fonte re- petendum esse videtur.“) Natura erat insitum, ut initio paterfamilias, utpote qui et aetate et auctoritate ceteros anteiret, regulus esset idemque sacriſiculus, qui cerimonias omninoque munera sacra curans pro familia sua cum diis communicaret. 5) Hac autem liberis ampliſicata, successio, si quid suspicari licet, non ex senioratu, qui dicitur, fiebat, tanquam antistitis —---—— .,. 1 21„. 7„„ 7 7,* 1) Aristot. Politie. I, 1, 7: 7 4ν οννν εlς πααeά 7A⁴εοσαν σιινςστνηχη α 2QοwQwůSPC ν ν ονι εσσιν.. 6„ 1— 7 1 1„ 1 8— d'εέ εεeνεν olνςν*οευete TOτꝛꝛrñ‿, eεας*νεαεe νμ Eopnuεεοο ειιιιν.. d0 2 m⁶ 719⁰ 7 7—„ Toν εᷣραε⁴ονιο πseς 2lαν„b 8 2„ 7 3 3— 2 7 c,„ e 2„ 8 1„ p.. 00εααα m⁶σασαεεεεα ιτ 1ο Oεσισασεον, rs wd dνπονπα Jd⁴ τννν σeυσνεέeνκέμααν ef. Timaei lex. Platon. s. v..ιοιοιο⁶σιηο. 209. Ruhnk.; Hermann. St. A.§. 5 init.:„Die naturgemäs- 3 4p... I1 1. ε ννννi εκ ναάόε⁵ειυονινι ydο dννν⁵ιονι πμέασό ydο seste Eatwickelung des gesellschaftlichen Lebens, wie wir sie also namentlich auch für Griechen- land sowohl der Natur der Sache als den Zeugnissen seiner Denker und selbst einzelnen geschicht- lichen Spuren zufolge voraussetzen müssen, geht aus dem Schoosse der Familie hervor: die durch das Band der Blutsverwandtschaft verknüpfte Hausgemeinde ist der natürlichste Staatsverein, die patriarchalische Monarchie des Familienhaupts die ursprünglichste Regierungsform, und wenn gleich die Beispiele und Erinnerungen dieses Zustandes ganz in das Gebiet der mythischen Nachklänge fallen, so tragen doch die Grundlagen des nachherigen griechischen Staatslebens noch mehrfach das Gepräge dieser Stufe an sich.⸗ Naegelsb. Homer. Theol. P. 2535:„In dieser bisher dargestell- ten Heerdgemeinschaft ungleich- berechtigter unter einem natürlichen Oberhaupt, dessen Wille nirgends durch strenges Recht, sondern nur durch den Familiengeist selber in Schranken gehalten ist, finden wir auch die erste, unmittelbare und blos natürliche Staatsform gegeben, die patri- archalische., 2) O0d. IX, 112 sqq. nobis a poeta depingitur vitae ratio Cyclopum, quae haud scio, an similitudi- nem quandam ejus rei speciemque gerat. ef. Plat. Legg. III, p. 680. Strab. XIII, p. 885. 5) Hermann. St. A. I. I. 4) Hermann. I. I. et G. A. S. 1 5) Terpstra I. I. p 15,§. 1 init.:„Cultus divini et sacrarum omnino rerum cura antiquissimis tem- poribus penes patres familias fuit, quorum suae quisque tribus aut familiae sacerdos erat, regiam simul et sacerdotalem potestatem atque auctoritatem habens.- 2 sacrorum munus et scientia rerum huc pertinentium imprimis natu in tota gente maximo cui- que immutata inhaererent; immo vero, quum filiis cunctis idem in sacerdotium esset jus, pri- mo geniti nullo habito respectu, ſilii primum omnes patri, deinde secundum ordinem colla- teralem patrueles succedebant. Ad confirmandam hanc sententiam, quam proponit Boeck- hius Corp. inscr. graec. T. II, nr. 2655, multum valet titulus Halicarnassius,“) quo contine- tur catalogus sacerdotum Neptuni Halicarnassensium, qui omnes ex Telamonis, Neptuni et Halcyonae filii, fabulosi coloniae ductoris, gente sunt orti. Quodsi lapidem Theraenm,) cujus actas fere secundum vel tertium ante epocham Christianam saeculum esse videtur, qui- que vulgo vocatur testamentum Epictetae, sequimur, tum demum, quum secundum eum, quem modo dixi, ordinem fieri successio non potuerat, natu maximo cuique officium sacro- rum antistitis delatum esse putandum est.*) Quid mirum? quoniam ille quum animi ingenii- que robore, tum vero rerum usu experientiave, auctoritate quadam innata aliisque virtutibus inter ceteros solet ita eminere, ut inde ei per se accedat major quaedam vis atque dignitas. Hac ratione cognitio cerimoniarum, consecrationum, lustrationum, rerum denique sacrarum, quibus naturali religionis sensui satisfiebat, ab uno ad alterum quasi hereditate propagabatur. En sacrum munus hereditarium, familiae fundamentis constitutum! Cave igitur putes, anti- quissimo hoc tempore et seriore ordinem, qui dicitur, sacerdotum, etiamsi a Graecis non plane alienus fuerit,*) apud eos aeque late patuisse“⁰) atque apud populos orientales; sed cura 6) C. I. I. 1. Huic titulo, quamvis prima pars nominum e sacerdotum posteriorum fictione nata sit, tamen multum auctoritatis tribuere vix quis dubitaverit, qui consideret, tabulam eos tantum referre sacerdotes, qui Halicarnassi fuerunt G*π τ riοεανς(roòς peyernnutroue dα τς ντιασαεας 2oœι³⁶ pëνοε 1eε*⁸)⸗ quo vetustior illius regionis possessio ſingeretur(Halicarnassus enim erat colonia Troezenorum Doriensium, demum post Heraclidarum reditum condita), quod etiam alibi apud Grae- cos saepissime fiebat; nam sine illa auctoritate politica non futurum fuisset, ut jussu senatus et po- puli titulus ex prisca columna, cui principio inseriptus erat, seriore tempore, fere uno et altero a. Chr. n. saeculo, in aliam tabulam transscriberetur. Boeckh. ad I. 1. 7) C. I. II, nr. 2448. u, 27— 50: 2 ½ ⁸ Ieoατεieν τν Oνσ να τ 1Ocν ενέια ⁴ τς uy 10⁴s uν ⁴⁶ς ⁴νρασν⁶σορας, ei de i ναάα—π⁴ειm od ros, del 6 ππ6 τποο ε εον‿ ⁹σιέννοωει τι Enu Tε⁵εlHς. 8) Consul. Boeckh. I. I. 9) Hermann. St. A.§. 6. G. A.§. 1. 10) Boeckh. ad C. I. II, p. 950:„nimirum in co cernitur praestantissima Graecorum indoles, quod, quum ab initio eorum instituta non magnopere diversa a barbaris essent, non constiterunt Graeci in pri- mitivis cultus eivilis rudimentis, sed exeusso cascae disciplinae jugo ad perfectiorem properarunt rerum statum, quamquam ne ab initio quidem tam certis finibus disjuncta apud Graecos quam apud Aegyptios aut Indos vitae genera fuisse consentaneum est, sed eatenus, quatenus ipsa natura, soli ingenium, varia gentium origo ferebat ad diversa negotia tractanda..... omnibusque vitae generibus communia apud Graecos sacerdotia fuisse multa docent indicia., ef. Mueller. Sacr. Min. Poliad. p. 9 sdq., Prolegg. z. wissensch. Mythol. p. 249; Heeren, Id. III, p. 61; infra§. 4 extr. c. not. 15. 3 cultus divini sacrorumque gentiliciorum, 10m ⁷αωeσ, erat quoddam commune bonum gentis universae. Quo vinculo religionis singula familiae membra firmiter iuter se continebantur, atque inde, quod patriarchae, sacrorum praesidi, se suamque salutem confidenti animo per- mittebant, factum est, ut in religionem omnes singulorum quasi radii colligerentur, sedes- que sacrorum gentiliciorum, focus domi exstructus, ubi 9ε½½ eqsεοσσαιν colebantur,“¹) totius fa- miliae haberetur centrum symbolicum. Sed quia jus e diis emanare putabatur, qui munus sacerdotale administrabat, is pro of- ſicio sacro etiam judicialem habebat potestatem, et quidem sic, ut universae reipublicae, quippe quae ex familia et gentibus constaret, quasi patria quadam dignitate praeesset. Ob hanc igitur sanctionem sacram et religiosam, et quia convictus hominum non juris vinculo, non legibus scriptis ¹²) continebatur, sed pietatis,³) consuetudinis vel moris, ¹) institutorum a majoribus ¹³) receptorum fundamento nitebatur, qui divinum cultum curabant, sacerdotes serioris temporis, primum obtinebant locum in civitate, quae ita omnino religionis induebat naturam. De illa autem prisca aetate quae sunt nobis tradita, quantumvis parca parumqne confir- mata sint, et quamquam, qua ratione ministri sacri illius aetatis munus suum obierint, plane definiri non potest, hoc saltem non est quod pro certo ponere dubitemus, dignitatem sacer- dotalem atque regiam unam candemque fuisse, in una eademque persona, principe gentis, coarctatam. Ad eam sententiam, praeterquam quod apud alios veteres populos eadem ratio reperitur, etiam hac maxime caussa adducimur, quod serius multis in Graeciae civitatibus munera sacra cum nomine regis conjuncta fuisse legimus.¹²) Quum enim tempore pro- 11) Cui in mentem non veniat illa serioris temporis&oτα εαœ vel TOurxνενςᷣ. ef. Westermann. in Actt. soc. gr. I, p 147:„fuit igitur ara sive focus senatorius, uti focus domesticus, ita in republica quoque locus sacratissimus.- 12) De αe|α‿μςα ν⁴ι⁴ιιςα ef. Hermann. Sl. A,§. 5. 12. 15) Plat. legg. V, p. 758: TTEOl Sεν τε εα 140νeν drrœ ε„ in 116 1ει0 ειά³ιέο⁹ει ⁷³⁶e⁴ςεαι dLeε zα ⁶ Tενέινάς εννμονναννςσσι ειιιννννmõMďehMoοαν 00dels&rενέόαέννω ꝛ⁊ꝛc“„od EXGν x. x. J.: Strab. XVI, p. 1105: 10 dε 1πα eGGã 8 μα dεάιεν, i dο ππαον αυνναυσιρν i αοαἀ᷑ dεeνν l„e dονανο ëυ‿ .αο ϑεν εσειινννον ιμέοω εά 671060v0v. 14) Dio Chrysost. Orat. LXVII, P. 648: 2011 εέ ½τ ⁸9 prd*εννr1ℳOᷣꝛD2ꝰ εν IOνμεμνυννmQιυη(,»6⁴ d8 dyοα qos νeνουςι ν mτπιεααςα... 2Onμα ϑς αe| εμσαμρμνεο⁴⁴εν α 9oν νπαα νρ⁴ νοs: Artemid. Oneiroer. IV, 2: 200 dε νεέeνιααιασσ³ένέινν υ⁸εν Gνϑεέ⁵ιμνοο α‿*⁵⁷ς oν dνϑνσσιπποõO0⏓ḡ³ ol ²αακιιπισ 0G⁴τνιοοιονε, a ααάααεινντασαι τι τιοτοωνν εςιοο, oν 96, d 2) rfudt, Léyet, 0G G.„νρέμα ‿ιε 7G%% ³ T.ανραα αννεέςα εαι νρασαμιμμερνοο νσςσ εα‿ιονσ. 13) Isocrat. Areop.§. 30: ezeεεν ⁴νυνον 6r²οοιν, dανςις ꝓτςυ⁶eν 1ujνe 1ν πακν˙ οοωνπεαάται⁵ςσοισ 1u, 261 τ⁹νοιιοιμυυυν 00⁰10 0 e idem ad Nicocl.§. 20; Porphyr. de abstin. IV, 22: sεοαςσ ι— 1eν εαχ‿ ⁷ν1μυυασς εꝓρναοοςα εν 10mG Sιeοοιιμννοωιςι τνιm³³³ς.κι⁴οςσ. 16) Servius ad Virg. Aen. III, 80, ubi vocatur Anius„rex idem hominum Phoebique sacerdos,- monet: 4 cedente in Graecia, potestate regia et regum ipsorum culpa et aliis caussis fracta ac disso- luta,*) nobiles rerum potiti essent, illorum provincia antea late patens jam finibus adeo an- gustis circumscripta est, ut omni politica vi destitutis nisi divinarum rerum cura nihil esset relictum. Quibus rebus ita mutatis, Graeci, pietate quadam, ne prorsus priorum temporum aholeretur memoria, permoti, ad curam rerum sacrarum designandam retinuerunt nomen 5ασςς, qui sacris publicis faciundis pracerat ¹⁸) quique de rebus omnibus, quae ad cultum divinum religionemque pertinerent, dicebat jus: ut apud Jones, qui olim ex Attica in Asiam emigrarant, invenimus vetus genus Codridarum Atheniensium regium, quod regno abrogato patrium et summum sacerdotium deorum Eleusiniorum*⁸) sibi vindicavit; itemque Cyrene Post imperium populare conditum Battiadae patrium Apollinis sacerdotium porro administrare pergebant.**) Praeterea autem ejusmodi reges saerificuli, quos quidem loco regum profano- rum creatos videmus, nobis etiam Ephesi,“) Scepsi,*²) Samothracae,**) Pergami,*¹) „majorum haec erat consuetudo, ut rex essct etiam sacerdos et pontifex.« Ovid. Metam. XIII, 632 sq.: Anius, quo rege homines, antistite Phoebus rite colebatur, etc. cf. Plat. Politic. p. 290 E. 17) Plat. Legg. III, p. 685 E: 9.σιιαό⁴α ‿ αταᷣdeεα)˖ ναd ς dν mπαυρποιε 1.ιεειιν νμυπ mυωμ⁵μ ιυνσ dA2 7 0O.eρν αιƷ ef. Arist. Polit. V, 8, 22. Wachsm. H. A. I, p. 573 sq. 18) Arist. Polit. III, 9, 8: d0rεον ϑε τα εμέην mιακειν T.ιυισητ⁴όυν sꝓ§ε⁴ἀσρεεέέο, ε⁴ dε 10,ν IT.εακ 00ιέ̈οπQ zügv 1ε᷑ν τις adα πνεο νοσ⁵α œιεέκ‿εεέ*εριασσιτσποσς‿ ⁵μααραισι χ⁸⁹ιυναμι, bν 0*⁶eον 20»&!rι ᷣ⁴ααεsαõ, 0ε⁸ d*πέοο⁶οςιετμινετπτιοενη⁶ν 15 Qέόινιοωνμαν αινοων ⁴lm ov: idem I. I. VI, 8 extr.: SXO⁴εέν ꝙ§σ⁸ 1.αεε„ r008 1 οσ⁵ας 2†ꝓορρ ο⁶σεG 1⁴ς νυν‿ς τμμαἀςασς, ddαg 1 ¹ο☛ 160ενσιυσ⁴οs⁴ει⁶σισ σ„0½, AAd αι 1* 2Rꝭ?᷑,ñjU 2o⁴ας εέeνουσ τi 1⁴ιιmν ef. Xenoph. Rep. Lac. XV, 2: 9⁴εαιυκ ⁴εν 3.αιέ 1π τ 1τπη⁶ις ε-ναςσσα πμαηυνιαα Neque tamen œoσερνσl ubique erat idem nomen; Arist. I. JI.: 1..μοισι ˙(qο⁸⁷ 4ν dνννιασσ τοτονε, d de 9σι⁴εεςα, oOl de Our⁴νες. ef. Wachsm. H. A. I, p. 421. 19) Strab. XIII, init.: Kœl&νε ol&x 200 Yνουοι ⁶eονςιοντσι αάαεε, oνe lνας 1⁴ς, 11008 doiceν τ duν α⁶σ να oοφσάοσσνν εσeτηοιιοωνετον ⁵⁴έαιοιινι vνουο, eκηαιμνα deνri eκηηναον εd α leα τ EHHeuνoονtᷣ fr,ενντποο⁸. 20) Herod. IV, 161: 20010 de 1 αά³⁴ei Bντ τενᷣαιννεκα ⁵eεε⁵αννν‿εα 1000ναα, 11 Ala dvra, 10 O⁶εεμεοων ε*τον ο αιd, 8 600 10 duοριςνεέςνᷣέ. ef. Aristot. Polit. VI. 4; Callimach. h. Apoll. 96. 21) Strab. XIV, p. 938 B; Paus. VIII, 13, 1; Suid. et Hesych. s. EGO+ν. 22) Strab. XIII, p. 904 C. 25) C. I. II, nr. 2137: K uS4Xi,rν εεκοιποιτ—, ½ 8 XaMα⁴⁴˙⁵σςαφςκέας mπι ααιεαςα*. x. J.(ef. nr. 2158. 2159). Apad Samothraces summus magistratus erat rex(Liv. XLV, 3). Boeckhius quidem(I. I. p. 921) 9.ασεα hujus tituli ad regem sacrificulum referendum negat, ae potius eponymum esse Samothracum; sed tamen ea ratio mihi alienissima videtur esse ab ipso verborum nexu, qui ad Cyzicenos 1e0mπQ R: spectat et ad Samothracia mysteria. 24) C. L. nr. 2189: 2„ Sr⁴ννυμαοωνναμσ⁶ ⁵έάαεαεειν TOurννtcν ν&ν& ενεέ̈ο dεαάeε⁴ιμενοο οο ταςϊ dlas 960 G*εε⁶ꝓοσσν. cf. Boeckh. I. I. p. 870. 5 Assi,*) Cyzici,**) Chalcedone*) alibique occurrunt. Nee minus Olympiae pontifi- ces maximos, quae gens sacra sub vernum aequinoctium Saturno sacrificabat, haud scio, an recte dixerim testes hujus veteris regni sacerdotalis, quorum certe nomen(5αασανν enim ap- pellabantur) nobis facile botest persuadere, ut inter hos et aliarum civitatum reges sacrifi- culos intercessisse similitudinem quandam arbitremur. Omnium vero illorum nullas tantam adeptus est gloriam, quantam Atheniensium 6GQά, ex archontibus unus, qui de criminibus in religionem commissis jus dicebat, lites in familiis sacerdotum, si qui locus va- caret, exortas dijudicabat dirimebatque, sacra publica curabat atque mysteriis pracerat.*³) Eademque ratione in iis civitatibus, ubi regnum servabatur, ut Lacedaemone, regi etiam postea erat pars muneris sacriſicandi.*) Qua de re praecipue Xenophontem audiamus, qui Cyrop. VIII, 5, 26. Cambysem regem ex Graecorum notione ita loquentem facit: 6ʃ% C dau ενot, rodτον ϑιεν εα 1ο ⁶υπτο ⁴̈⁴αν, dεεο ννeν εmω dυιι ⁶στασω ⁴ϑσ 00 τ E⁶ννμοο m,„cdοανε ddr 0!4αl ⁴eρ⁴σ νeν, s! 2⸗ 100 pνονυς. z. 1. Sed ut ad inceptum redeamus, per totum illud tempus imperii sacerdotalis, quod priscum tempus apte Pelasgicum:) nominatur, simulacra, templa, sacerdotes reperiuntur nusquam,*) 25) C. I. II, nr. 3369: ντιοο‿ ⁴αασιες α 1eεις το εmε. 26) C. I. II, nr. 5663, ubi reges sacrificuli mysteriorum sunt intelligendi. 27) C. I. II, nr. 3794. Hic aperte conjunctus est 9⁴.ασ⁴εdς cum aliis magistratibus sacerdotalibus, hiero- mnemone et propheta. 28) Paus. VI, 20, 1: 9½ 100 6οs iẽ oνρᷣ Ʒ⁴οιονν ν Baοdα να⸗dνμμνοGς KOG mταιτ⁴ 7onddαοεαν vννν ευν ετ voι Ʒαmρ⁵νν 11ννν τQυαάαἀ HaIlOlε. ef. Heffter. Allgem. Schulz. 18553, p. 228. 29) Plat. Polit. p. 319: 1 αeο 1αeν⁴ ντυι ⁵μάαοε Tα τmν⁴˖ τd σερ⁴εαα 2dα udnναα 11⁴τα τόι d9- TIalονν ϑασααν αeο⁶εςςσσσι. Heraclid. fr. s. 1ννναον: ε Hσες τ ναα⁴ αeς σ⁵ας doακ ²α τ αποαιιαμια. Poll. Onom. VIII. 8, 35: d⁴ 2ς ⁵ϑασε⁸ε 1uαυνιυν—τπωωοιςσπφηννQh ◻³ιει⁴ 2υν 8rνιμεέαιαν„α ijcν dyναυνν τνν eνππ 1aνμητααε, α τ 71ε0 1 Toεπνυρμας ουοdαe diνe?, dixνα,τε ττσ αάτοeν aνννάα̈οντα dενεsa, 12οσυς G,⁴αραςμνμνην„αωυκκα, zc ToOĩς„ενε να zον⁹ς leOος τπμάισι¶mάἀm—⁰dς dαυeεt. ef. Suid. s. yeuovla a*εαασποοο. Harpocrat. s. Snνέε*νmτ 1οσνρν οιον. 30) Herod. VI, 56: Téoed ze dy ααdeε zονι 5εν⁶σσ Iraoοtννα§dεddαot, 10νας ι⁶ο, ls ε Aaæé dæiuοẽos addl ioòs odαsouν‿ν. 1. J. Aristot. Polit. III, 11: ν Ʒν xνο⁵α τταννωπ( τυ¶ Mÿãlaredi- 1Oνυνυ ααἀασιαε⁴α), d2αν σσα 2ε.9 Tn„ Id.σl[,*Qεᷣuα εoi ενν 7008 10„ 01εμ⁴οω τι σε xcœ τ r00 10G 9ες αledετα T0G S⁴αιεοοσσν idem I. I. 12: Grασιν ν⁴ο 1 2u 94πκαότα ⁹ S.α⁴εκς τααάα τινQÖι 1o⁴⁸ εοας τμάςσσο. Plut. Lycurg. c. XXI, 2: gp Bς εμέςταις αμιιοι⁴υε raω M⁴Moοασσςα σ mαμσeς. Xen. Rep. Laced. c. XV: 96 10εν εαχσό 00 n¹ 1 1ες 2α*ν1ι Giœ r⅜mααναια. z. 1. Demosth. in Neaer. p. 875 C: ενς 1e0l⁵m ½. z. 1. ef. Valer. Maxim. III. 3.§§. 1, 3. 51) Cf. A. W. Schlegel. Heidelb. Jahrbb. 1816. p. 836. 352) Nam quae sunt nobis de templis a Trophonio et Agamede exstructis(Paus. IX, 37, 5), de simulacris a Daedalo fictis(idem IX, 40, 2) de aliisque cultus antiquissimi rebus tradita(ef. Mueller. Gesch. d. 2 6 nec eorum profecto indigebant homines; nam quum illius aetatis fides divina atque cultus non ad singulos deos, quorum species et forma fabulis excogitata arteque exculta, quorum domicilium certum fixumque esset, sed ad vires naturae, coelum, terram, solem, lunam stel- 33. 7 34.*.... lasque*¹) pertineret, εαεμασάαα) quae cum serioris temporis anthropomorphismo, qui vocatur, arctissime cohaeret, tunc locus esse certe non potuit. II. De transitu ex antiquissimo tempore in aetatem heroicam. Sequitur nunc altera aetas, quae, nonnulla ante et post bellum Trojanum saecula com- plectens, recte nominatur aetas heroica,“¹) quod nomen per se ipsum indicat, ejus indoles quam diversa fuerit ab illa, de qua modo dictum est. Ut autem intelligatur, unde haec mu- tatio rerum tam repente sit profecta, diligenter ea circumspiciamus, quae de his temporibus sunt memoriae prodita. Quis est, quem lateat tempus istud Graeciae iniquum, luctuosum, miserum, periculi, metus, seditionum turbarumque plenum, quo pugnabantur certamina atrocia, quo foeda monstra hominum, quorum nominibus nota inusta est turpitudinis, haud verebantur, omni deorum reverentia pietateque deposita, se polluere sacrilegiis, quo deni- que, rebus omnibus perturbatis, disciplina et publica et domestica erat penitus suppressa atque eversa? Sufficiat breviter tantum commemorasse hanc rem, quac, etiamsi nobis ad id, quod quaerimus, haud levis momenti videatur, tamen historiae caret fundamento; sed eo diligentius attendatur aliud factum, quod, istis rebus connexum, tamen magnam per se auec- toritatem et ſidem habet. Constat enim aliquot ante Trojanum bellum saecula in locum Pe- lasgorum, everso eorum imperio, subisse eam gentem, cui postea nomen est Hellenes. Quod inter hos et Pelasgos discrimen veteres scriptores*) sic statuebant, ut utrosque sua sibi griech. Liter. I, p. 18 sqq., Lob. Agl. p. 254 sqq.), parum fidei habent, quam ut sibi possint aucto- ritatem quandam vindicare. 53) Plat. Crat. 397 C: œανονπτασε ⁶ιένο³‿ ττνυιινταοι ιι dνϑασσυνστ⁶ντ πέκοι νι μμα⁴do 10τ0e 1⁰ι⁶⁴eωοωις 1009 92 ςm‿ꝓνεκεσσαά OboPeO v νοι τυυ εαἀαρς⁴αςσν ⁷ναον τα Ge.²*, Ʒ v*ν n doοτοαed 000ν ef. Aristot. Metaph. XI, 8. 54) Hermann. G. A.§. 2, not. 5. 1) Cf. A. W. Schlegel. I. I. Hermann G. A.§. 4 init.: Hiermit stehen wir übrigens bereits an der Gränze der Periode, welche jener patriarchalischen Einheit des bürgerlichen Lebens mit dem Cultus in der Sitte ein Ende gemacht und die freiere Entwickelung des ersteren zum Selbstbewusstsein begrün- det haben muss, mit welchem dann der Cultus in seinem fortwährenden Festhalten an dem Principe der Sitte in den bereits oben angedeuteten Gegensatz tritt, und dessen Verselbständigung diesem ge- genüber schon die homerische Zeit nicht verläugnen kann, obgleich die einzelnen Thatsachen dieses Uebergangs eben desshalb vor alle Geschichte fallen.- 2) Herod. I, 38; Hecataeus apud Strabon. VII, p. 494(cf. IX, p. 629); schol. Apollon. Rhod. I, 580: 7 natura moribusque oppositos fuisse censerent, id nunc jam statuere cuiquam vix aut omnino non in mentem veniet; nam utroque nomine nihil aliud significatur, nisi Pelasgicas formas vetustiores fractas et in liberiores esse mutatas idque eo, quod bellicosa pars populi, qui heroes vocantur, imperii sacerdotum hereditariorum jam diu pertaesi, regnum ab his obten- tum ad se transſerebant. Attamen est profecta haec eversio non vi externa,*) sed intus orta ex ipsis Pelasgicis civitatibus, ita ut quasi e gremio Pelasgorum Iellenes emanasse existiman- dum sit;¹) quod quidem non mirum videatur reputanti, communem naturam Dorum,*) Jo- num, Aeolum, Achaeorum maxime in eo versari, quod erant stirpes militares, quae aliae alibi circumvagantes, imperio sacerdotum sublato, novam illam aetatem hilari, libera, equestri audacique hominum vita insignem condiderunt.*) Fundamento igitur religionis superbia bel- licosae populi partis atque insolentia gravissime concusso, fieri non potuit, quin genus sacer- dotale evanescens passim tantum in certis gentibus maneret.“) Quod apud Homerum sacer- d*π IIεα̈ꝓνμέ ενσρeοιςι ⁵αἀεςιαιιοο, 00wr,.ανινοο tiν εκασσααeνιναά l⁶ Aoyos zud ναs odw dllys I9. Plura apud Clinton Fast. Hell. Vol. I, p. 4 sꝗq. 5) Ut videtur Muellero Aeginet. p. 172: irrumpente e septentrione feriori populo.- 4) Cf. Hermann. de Hesiodi aetatibus mundi, Verhandl. der Philol. zu Gotha 1840, p. 70. Röchly, Zeitschr. f. d. Alt. 1845, p. 6: Aus dem Schoosse des Pelasgerthums selbst gehen jene streitbaren, kühnen, geharnischten. wagenkämpfenden Heroen, jene Ritter hervor, welche in einer langen Reihe von Rämpfen die alten einfachen Verhältnisse umstossen, in den einzelnen griechischen Landschaften die Bewohner unterjochen, zugleich aber zum Stamme vereinigen, sich zu regierenden Herrn machen, und an die Stelle der patriarchalischen Familie und Gemeinde den in zwei Stände schroff gesonder- ten Staat treten lassen;- et p. 108:„Das eherne Zeitalter bezeichnet den gewaltsamen Untergang des Pelasgerthums durch das Erstehen der Heroen, die natürlich roh, wild und gewaltthätig, von ungeheuerer Rraft, ganz von Erz erscheinen und in ruhelosem Rampf sich aufreibend namenlos unter- gehen.- Hujus eversionis princeps fuit haud dubie stirps Doriensis, quae victrix ex ista rerum per- turbatione consecuta potentiam summam opesque inter ceteras eminebat auctoritate et imperio. 5) Quamvis Dores sint militaris stirps separata et disjecta, tamen eos cum Jonibus, Aeolibus et Achaeis, qui a gravissimis auctoribus plane et aperte nominantur Pelasgi, propinquitate et necessitudine quadam conjunctos fnisse sine ulla dubitatione contenderim, quum aliter fieri non potuisset, ut illae quatuor Graecorum gentes primariae essent collectae et coarctatae in unum idemque stemma, cui, quidquid de eo fictitio(ef. Mueller. Prolegg. p. 178) judicamus, certe non omnis fides est deroganda. 6) Haud alienum videtur hie mentionem facere similium seditionum, quas in India et in Ae- gypto exortas legimus: Herod. II, 30. Heeren, ld. I, p. 578, III, p. 289; idem Gött. Societ. XII, p. 48— 68. 7) Mueller. Aeginet. p. 172:„Quid enim mysteria sunt, nisi sacrorum, quae olim per totam Graeciam evulgata fuerant, irrumpente e septentrione feriori populo disjectorum fragmenta quaedam, quae apud quasdam gentes delituerunt?- Bode de Orpheo p. 129:„Quum autem certum sit a Pelasgis im- primis Graecorum mysteria originem ducere; deinde quum aeque certum sit mysteria tum demum oriri solere, quum sacra, quae aliquando per Graeciam publice colebantur(nam quis crediderit my- steria cum Graecorum origine conjuncta esse?) potentiorum populorum imperio suppressa in templo- 8 dotalia genera hereditaria nullo loco commemorantur, non satis idonea est caussa, quaprop- ter ea tum omnino exstitisse negemus auctore Lobeckio(Aglaoph. p. 266):„Sacerdotia an quaedam hereditaria fuerint, quod affirmat Zoëga in comment. antiqu. p. 3035, dubito, non quia res per se veri absimilis, sed quia nullo exemplo comprobata.»„ Nam si seriore tempore reperiuntur sacerdotes hereditarii, nullo modo post Homerum demum orti esse possunt, quum Graeci, studio communis libertatis atque cupiditate maxime flagrantes, quae beneſicia jure he- reditario niterentur, ea invalescere certe non passi essent; quae res originem illorum esse repetendam ex temporibus antiquissimis clare demonstrat. Si vero quem forte offendat Ho- meri de hac re silentium, is meminerit, aetatem ejus proximam esse iis temporibus, quibus sacerdotes turbis domesticis erant oppressi. Hi igitur, imperio suo eaque, qua antea flore- bant, auctoritate destituti, ut se latebris aliquantisper occultarent, coacti sunt; quamquam brevi temporis interjecto spatio inde emergentes in posterum hic illic salva atque incolumi dignitate sanctitateque permanserunt. Eaque ipsa caussa est, cur cultum divinum, cui ante soli tota vitae ratio Graecorum innixa erat, et ex quo res omnes et publicae et privatae quasi vim suam vitalem hauserant, nunc quidem repressum violento temporum impetu atque in solitudines remotum videamus. Quamvis autem ab actate heroica non omnis absit honestatis virtutisque sensus atque appetitus, quin etiam certa meliorum morum ac rationis vitae magis compositae vestigia ap- pareant(id quod iis, quae narrantur de vita factisque Thesei et Herculis, aperte indicatur), tamen cultum et sacrorum antistites hujus temporis, quo omnia ad res publicas constituendas referebantur, atque nihil omnino antiquius habebatur, quam ut vitae externae fundamenta ponerentur firmissima, non dicam nullius, sed levioris momenti fuisse nemo erit qui inſitie- tur. Atque quoniam in carminibus Homeri nobis vera et vivida ejus rei imago ante oculos po- nitur, primum omnium, ne, hanc materiam uberius tractaturi, a recta via aberremus, ab Ho- mero exordiamur, et sacrarum et civilium Graecorum rerum fonte primario, de iisque perso- nis sacris, quae apud eum reperiuntur, nune accuratius disputemus. rum claustra se receperint, ibique in sancto recessu postea commissa sint— quodnam temporis mo- mentum huic rei accommodatius esse potest, quam ipsum illud efflorescente heroica aetate suppres- sum Pelasgorum imperium?⸗ .1— 44— 1 1„ 8) De Hereule ef. Isocr. Philipp.§. 111: 2 νειee σ ydo dν τν½ Eἀd τνένι⁴ινννσχι στdεν ‿αα r104 — 221—.— 4„—„ 4 2 3 7 ¹ 2 7„1 0 8½ 1&A⁴αμιτᷣ2¶αμφμανντ ₰εσGσmoJᴵO αας τααταα εααα α‿eĩαάς ⁴ς π νειιςι ττο αα dε⁴eιεe —„„ 3 6 à— 1 T0O&εꝓννυη̈νοσ ⁴εν υe‿mο 2α τπτοσ ν deν τ EÄ=1016⁴ν⁸ r†σρέςςεέειν Hermann. St. A. 8 8...2*... 4„ §. 10, nott. 5, 11. Quod ad Theseum attinet, sunt quidam, qui in ejus nomine notionem 1⁰⁶ 90, i. e. constituendi, pristinum rerum ordinem revocandi, latere censeant. cf. Rreuzer. Symb. IV, p. 269. — 9 III. De personis sacris ¹) aetatis Homericae. Statim hic semel Proponantur tituli eorum librorum, quos in ea, quae sequitur, explicatione saepius afferri necesse erit, tumque titulorum loco nomen tantum auctoris memorari sufliciat. C. Fr. Hermann, Lehrbuch der gottesdienstlichen Alterthümer der Griechen. Heidelberg 1846. G. W. Nitzsch, erklärende Anmerkungen zu Homers Odyssee. I.— III. Bd. Hannover 1826— 1840. Chr. Aug. Lobeck, Aglaophamus sive de theologiae mysticae Graccorum caussis libri tres. Tom. I. II. Regi- montii 1829. R. Voelcker, Recension des Aglaophamus in Jahn's neuen Jahrbb. f. Philol. u. Paedag. 1832. II. Bd. p. 25 fl. J. Terpstra, antiquitas Homerica. Lugduni Batavorum 1831. C. Fr. Naegelsbach, die homerische Theologie in ihrem Zusammenhange dargestellt. Nürnberg 1840. Legimus apud Platonem Politic. p. 290 C: alo? ε ι re Adνκενένν Sοννες τυ᷑ισσ εmπιιυν 1uνε dευἀ⁴eνοω—νμ⁶⁵εμονν έ̈μμυννυνια αν τσ»ναεοντπσαι πτηαιο⁴ εινν Gϑνρσισιονςσ... 21 10% εναἀαι τ⁴ εόι ieOεαιννσαχ νένοο, s 20 6⁴³αων OrGο, αο⁴ ⁴μ̈s ⁹αυωι dσςεdς ϑεος ϑασαινν errlατιπν στσι να „00ν ᷑εκέ⁴μνμςι ⁴ςρεςσςαι, 1σ⁴ dε dνetνμ edνας ννασνσeνμμαν.lαας ναν. Hic locus nos do- cet, corum hominum, quibus opus erat, ut rationi inter deos et homines mutuae,*) qua con- tinebatur divinus Graecorum cultus, satisfieri posset, genera fuisse duo, uαeντειιε, vates, et leoεαs, sacerdotes. De horum utrorumque muneris natura ac finibus jam veteres scriptores eorumque interpretes inter se magnopere dissentiunt: ut Plato“¹) utrosque complectitur uno genere; Hesychius(II, p. 24) refert ¹eοια vel in 2dvreuν numerum; Eustathius) vocem udetecg ut notionem generis comprehendere censet 1eεα, αeννιν vi angustiore et νεκιοοππσ⁶ιον Nec vero minus viri docti recentioris temporis de finibus vatum et sacerdotum consti- tuendis secum discrepant: sie Tittmannus(Griech. Staatsverf. p. 82) Calchantem temere . 5.— 4 9 nominat sacerdotem graecum; Terpstra*) rem prorsus confundit, ieoεσ genus,„dere spe- 1) Personarum sacrarum appellatione eos denotamus, qui cultum deorum solemnem, hujus cerimonias resque ad eum pertinentes singulas et ipsi rite procurarent, administrarent perficerentque, et alios, qua ratione coli Deos oporteret, edocerent: eos item, qui voluntatem deorum et consilia hominum aperirent atque interpretarentur.“ Lakemacher. antiquit. Graecorum sacr. p. 257; cf. Plat. Polit. p. 183. 2) Plat. Euthyphr p. 14 E: Suuτοοm έ⁵ςάστνs aν τε‿ν 7 6ι⁸m⁷ eoες 2 6*½ο⁴ειιςι τμααςρ A/*,1bν: Republ. I, p. 551 B: G⁴*◻ρεαι‿⁴αοQρQαά‧* εκ οο⁵ας Tενας ν eε⁷ορμ*ααα. Cic. N. D. I, 42:„est enim pietas justitia adversum deos.- 3) Plat. Symp. p. 202 E: ου το ταυ ij uαrrνν QGzαmοεεν να 1 1d⁴.νν εεεοι rενν rιανν νε 160 1G½ Sνdαis α τς τεerds zal zdg Srreορeς ταχι τiωνꝶ ευαωκnetc dœieνννσα pourelcv. Cic. de div. I, 45: „quis vero non videt in optima quaque re publica plurimum auspicia et reliqua divinandi genera va- luisse? nam et Athenienses omnibus semper publicis consiliis divinos quosdam sacerdotes, quos 1εeν Tetg vocant, adhihuerunt“ etc. Plin. Ep. II, 1:„duo sunto genera sacerdotum: unum, quod praesit cerimoniis et sacris, alterum, quod interpretetur fatidicorum et vatum effata incognita„ etc. 4) P. 48: dρτε έν 1⁴ιενν ντε, 81 ε ατονσ ευνια σσά 1dvre νου G 8*⁹οόόσ³ταmQκαχα ieOeds„α ⁶υέιοσισπ⁶⁴οs. 3) P. 16,§. 2:„quos(sacerdotes) modo 14dnτευεςι, modo leonας, alibi aliter nuncupat Homerus, nomine 3 10 ciem esse censens, itemque Voelckerus.¹) Haec vero sententiarum varietas nata est maxime ex his duobus Homeri locis: II. I, 62:.2ꝙ αe dν τνα ⁴ιἀντιν εεεμεοιιεμν, eνσέα ε‿ ⁶eειεοοωιο Joy, et XXIV, 221:) ⅜ ντιες εα ϑοοσντ⁶οπ, teονεs: quibus locis inducti interpretum sin- guli, Hesychio duce, sacerdotes adnumerant vatibus. Eustathius I. I., auctoritate eorum lo- corum usus, 2derw genus esse censet, εοαια υοωοτον, dνεμεοοιπιον pecies; quam sententiam et ipse amplectitur Heynius.) Nihilo secius autem eam interpretationem his locis subjici- endam mihi quidem persuaderi non potest, quum neque ratio grammatica verborumque po- sitio,*) ut Heynio I. I. videtur, hanc postulet, et, ut alio loco explicabimus, res ipsa, qualis se habebat et Homerica aetate et serioribus temporibus, plane repugnet. Quod ab Homero I. l. vates ponuntur primo loco, cum vi quadam id factum censemus, nihilque est, cur eo adduca- mur in sententiam Eustathii, quoniam pro ipsius rei natura vates, quorum munus versabatur in praesagiundis signis, consulendi erant primi, ad teoεas vero et dουοοmνs officium vatici- nandi nisi ut res levioris momenti non pertinebat(cf. infra§. 5). Statuimus igitur in univer- sum fuisse genera personarum sacrarum praecipua duo: unum 1ειω et 9 ꝑ⁴⁶, quo- rum utrorumque summa muneris erat sacra facere diis precesque fundere; alterum ⁴eινεέν quod plures majoris minorisve momenti complectitur partes, ut sunt 0νειοιοτ⁶οσ, lcνοπο⁹ quorum erat propria voluntatis deorum ex certis signis observatio atque interpretatio.*) Jam vero prius illud genus continetur duabus classibus, quarum una est eorum, qui natura vique sua arctissime cohaerebant cum templis, ieoeis; altera eorum, quibus societas cum templis erat prorsus nulla, quique ab hominibus adhibiti privato soli religionis usui inserviebant, 7. 9 0ν001. 0) a definita ipsorum officii parte desumto.“ Refert in sacerdotum numerum Eurydamantem 0„ειοσπ⁴‿ 10»(Il. V, 149) I. I.§. 5, not. 7, p. 18,§. 6(in quo errore Tittmannum quoque versari supra dixi- mus), itemque Helenum 01000 τ040(Il. VI, 76) 1. 1. 31 6) P. 40, abi dicit sacerdotes sceptro fuisse ornatos, exemplum affert Tiresiam(Od. XI, 90 sq.), qui scilicet vates erat. 7) Observatl. ad II. I. 62(Tom. IV, p. 52 sqd.); ad II. XXIV, 221(Tom. VIII, p. 654 sq.): ⸗Facile ex- spectes h. I. dubitationem, sintne tres diversi vatum ordines an duo; multo magis, si memineris si- milem ambiguitatem A. G2... ubi vidimus, 11,vrb» et genericum esse nomen, et vero etiam de sin- gulis partibus dici. Ex positu verborum h. I. videtur probabile, duo genera 11ννέμν h. I. memorari, 7— 9 xwœ„᷑hous et teονας etc. 0 — Immo vero mihi in posteriore loco et ipsa grammatica ratio et verborum collocatio videtur aperte de- clarare, 1⁵eνέις et Gνμα ους oppositos esse 1εεισν; quod si non esset ita, nomen A!⁷ονο on tam nude juxta αeππεεν fuit ponendum, sed conjunctio apud leoꝝese addenda potius voci Su 00½001.“ 9) Cf. Naegelsb. p. 131 sq. 10) Perperam igitur judicat Voelekerus(p. 42), 900z0098 fuisse sacerdotes: Dass die νοστσιοο eher 11 Quoniam autem inde, quod deorum sacra fieri precesque fundi plurimum intererat, adeo ut haec neglecta ad eorum iram concitandam, oblata ad eam mitigandam gratiamque reconciliandam vim exercerent summam,“¹) has res maxime omnes Graecorum vitae attigisse partes latissimeque patuisse*¹) apparet, nihil mihi antiquius atque aptius videtur esse, quam, aliis omnibus omissis, primum disserere de iis personis, quarum erat sacrificare et pre- cari munus praecipuum. Caput I. De sacerdotihus. Quamquam tempore recentiore in perscrutanda hac materia indagandaque ab multis et doctissimis viris iisque ipsis, quos modo(p. 9 init.) nominavimus, magnum studium multumque operae est consumtum, ut omnes, qui in accuratiore antiquitatis cognitione, praecipue in rebus Graecorum sacris perquirendis versantur, fructus, qui inde redundent uberrimi, accipere de- beant animo gratissimo; tamen me rem denuo tractaturum haud inutile quidquam aut super- fluum suscipere confido, ac quidem ob eam caussam, quod nonnulli horum virorum modum ac fines, quibus contineatur sacerdotium, excedunt, quodque maxime ea, quae apud Home- rum singulatim commemorantur de templis et sacerdotibus, nondum satis enucleate sunt ex- posita atque accurate inter se comparata. Sed quum locos, ubi ritus sacri cerimoniaeque, quae res ipsae spectant ad sacerdotum munus, peragerentur, et horum et deorum sanctitati Convenire sacrosque esse oporteret, atqne templa et sacerdotes, ut infra ostendemus, arctis- simo vinculo inter se conjuncti essent, quibus vero Homeri locis hi utrique haud aperte de- waren, folgt auch schon daraus, dass sie zugleich Priester waren, die Priester aber Propheten sind;, sie Naegelsbachius quoque J. 1. 11) II. IX, 497— 301. Grσ☚σαιαιο e τε εα ϑεον aντο⁴, τανεο α d‿ονν dετm T⁴νιν ꝙ⁊e ly z. Kal 1⁴ςν τοας ϑυιέμεσσι ναά uνα dναο, 10ι⁵ν τeε eiοσmν ε, I.οιανηνmGmQeG,⁶οhcc!⁴αυπισσο 4⁴⁶σ⁶ 1νοι, re 26ν 1⁴ς derε, 2cl 3ν⁴αέαο. Hesiod. apud Plat. Republ. III, p. 390 E: νοαα ⁶ϑοσς Tε⁵εε, ddσ αdoνυς 9..⁵σσσακάςσ. ef. Eurip. Medea 934: reeον oοσmνταά ϑέοα⁹ς 1„s. 12) Terpstra p. 21,§. 1:„Suae enim sibi imbecillitatis conscii, quae ipsi efficere non poterant, omnia in Deorum potestate posita credebant. Hos igitur sibi propitios reddere e re sua ducebant, quod(hu- mana omnia ad Deos transferentes) non precibus tantum effci existimabant, sed vel maxime muneri- bus oblatis votisque susceptis, ete.; idem p. 25,§. 1:„Precibus autem fundendis votisque cum sus- cipiendis tum persolvendis pietatis officia adimplevisse nondum sibi videbantur, immo vel maxime sa- crifieiis Deos et flectendos et placandos esse existimabant.- Naegelsb. p. 181:„vielmehr geht, da man der Götter in allen Ereignissen des Lebens, bei jedem Werk' und Vorhaben zu bedürfen überzeugt ist, der Opfercultus, das Brandopfer oder das compendiösere Trankopfer, durch das ganze Leben hindurch, und ist gleichsam ein in eine Handlung eingekleidetes Gebet.- 12 notati tamen certe sint statuendi, non omnes idem sentiant, ante omnia eam rem accuratius examinemus necesse erit, eoque magis, quod hanc externam sacerdotii partem firmiter con- stitui permagni interest ad sacerdotum aetate Homerica numerum atque vim eorum et provin- ciam recte subtiliterque definiendam. §. 1. De numero templorum. Enumerandi sunt ii Homeri loci, in quibus templa aut aperte nominantur, aut non no- minata statuantur certis de caussis necesse est. I. Non amplius exstant loci quatuor, ubi templa aperte ac nominatim commemo- rantur, ut dubitationi nullus sit locus. 1) II. I, 39: νποτει τοι επαα⁵νν ενιιν*⁶ν) 20ννα Templum Apollinis Chryses*) exstructum cum Chryse sacerdote(I. l. 370: XOuσG⁷α ν9α, ieeds eανννονσ Arr⁴νμννοο). 2) II. VI, 297— 300: A' Ʒrε„ ν) 1aοο 1ειτσε ev 110164 ⅜νοꝓ, 2³ Atοα dise Oeανα αυιααα⁴α εμρσ.... ri„αο υες ενσυιναρην‿¶οννας Leεᷣοεααe. Templum Minervac in Trojae arce si- tum cum Theano sacerdote. 3) II. V, 445 sq.: Alvelαν νοαμάeεενεέν dμαον⁵σνάεν‿έεμ⁶ιννιν ITOy.,νιρι³⁷) 2 1*ορ⁹ι ο ν⁶ς &iενντ. Templum Apollinis ibidem exaediſicatum, quo Aeneam a Diomede fugatum servat.“) 4) II. II, 349: 2 0 dνO εν ⁴οτν⁸ lGeν, 50 evd ioνε ν G. Templum Minervae Athenis, quod 0d. VII, 81 nominatuar Eoεννσ) υν,⁶ε ddμ. Lobeckius p. 257 dicens: nisi quid suspi- cari libet» etc., nescio qua permotus ratione, fueritne hie templum, dubitat. 1) Ara commemoratur v. 440, 448. 2) Chryse erat urbs ad Troadis oram, haud procul a Cilla et Thebis sub Idae radicibus sita, ubi Apollo Sminthei nomine colebatur; ef. II. I. I. 37 sqq. c. interprett. 5) V. 88, 269 et alibi. Idem templum v. 89 nominatur 10G 0¼⁴ο⁹. 0 ⁴ et dd⁴μσια apud Homerum saepe ad templum denotandum usurpatur: Od. VII, 81 ιν⁹ 90νοꝛ de Erechthei templo; II. XIII, 21 et Od. V, 381 ⸗Avra d⁶⁴⁵⁴μανα„de aede Neptuni Aegis exstructa. 4) Hoc est nomen Trojae arcis. 53) Cf. II. IV, 308; VII, 83. Hoc templum nuncupatur II. V, 448, 512 nomine σσ⁴οων quod vocabulum, ut d.ακπσνν proprie significat locum sacrum, ad quem nisi sacerdoti adire non licebat(10lα τν εεαέονκ&g 0„ 00 ν eoενεεςαιεμνα⁹ TT⁴σσut Schol. D. ad II. V, 448 interpretatur; Caes. B. C. III, 105:„Pergami in occultis ac reconditis templi, quo praeter sacerdotes adire fas non est, quae Graeci ddνrc ap- pellant, tympana sonuerunt., Poll. Onom. I, 9:& 11?ννιοι Qα‿ μι—ο³ιον ⁷ααον εdνν τ⁶ t*εοσο, τνο 2 ⁶νυιον εεmQιοςσα ιμν½νσι&ν◻ναμκισσοeν x d⁴μeιοοον x. T. J.), et ubi vetustiora atque rigidiora cultus signa(deαάνbw αlαeωκέο⁴, Paus. II, 4, 7) ab hominum conspectu remota(eν 2./*το(ν, idem II, 7, 6) recondebantur. Similem vim habet 106„αοο: Suid. II, p. 316: GϑρQ ε½ασι⁶ν ε⁷ςι ⁶ 1ε[αοπ, & 100Oντ‿—Qο T.αορςριαινινρφ ε.μμιι⁶σνά 7. cf. Herod. VIII, 57. 6) Cf. II. 1. 1. 512 sq. 7) Erechtheus erat almae Telluris ſilius, quem Minerva nutritum Athenis pingui templo suo recepit. ef. 13 II. Ceteri loci omnes sunt ejusmodi, quibus interpretandis explicandisque firma subsidia varii generis adhibeantur necesse sit, propterea quod ibi neque ex singulis vocibus signifi- cationibusve, neque ex tota orationis serie certo potest definiri, templumne poeta, an uni- verse locum consecratum velit intellectum; quos locos accuratius tractare atque examinare contrarias de iis sententias virorum doctorum, qui munus hujus difficilioris materiae evolven- dae susceperunt, plurimum, ut persuasum nobis quidem est, valebit ad quaestionem, quam tractaturi sumus, illustrandam. An vero, ubi templa non aperte nominantur, ibi, auctore Lobeckio, nihil fuisse nisi lucos et aras sumamus, ubi solum αασσοα et Sαιας, semper exstitisse, ut placet Voelckero, templa? Quod utrumqyne contrarium ne amplectamur, locos singulatim perlustremus iisque perlustratis, quid inde efficiatur, videamus. ....... 1) Loci, ubi voces idem fere, quod„„, significantes reperiuntur. a) II. IX, 404 sq.: 000qαα ἀένος 000 85) 2&.&&ν ο⁸ 2ντς οꝙνεκε otS0 IrdAνο, II ⁹⁹) dν ππεεονεέαοσοωτσ⸗ Templum Apollini Delphis exstructum. Sine dubio 1iννοο ⁶ςςς templum ipsum significat. Duncan. lex. Homer. s. v. 00G09: ponitur poetice pars pro toto, pro janua, immo pro aede ipsa;» cujus dictionis exempla similia possunt afferri multa. ⁶) Lobeckius p. 257 nimis dubitanter dicit:«nisi quid suspicari libet de aede Apollinis Pythii.“ O. Muellerus Archaeol. p. 29 hic locum subterraneum, ubi thesauri reservati essent, dici censet; quod ita se non habere docet usus nominis 0ν⁶ι) frequentissimus, praecipue autem Od. VIII, 80 sq.: 59 1*πιο‿¶lἀανον ο⁸⁶⁶οσν ⁷τυννμ⁵έμος, quac voces ad idem templum spectantes huic interpretationi prorsus repugnant; an forsitan sibi quis persuadere possit, his verbis subesse sensum, Aga- memnonem oraculum Apollinis consulturum cellam thesaurorum subterraneam fuisse trans- gressum? ²) Nitzschius ad III, 459, p. 221 et Terpstra p. 14,§. 5 extr. mecum consentiunt, item Heynius ad hunc locum. Il. II, 547 sq. Xen. Memor. III, 5, 10. Fabula posterioris aetatis discrimen facit inter Erechtheum et Erichthonium. ef. Apollod. III, 14, 6; Plat. Menex. 7. Una cella templi Minervae in acropoli siti sa- crata erat Erechtheo(oixνννέ FOε.νϑειον, Paus. I, 26, 6). cf. Herod. V, 82; VIII, 55; 0. Mueller. Minervae Poliadis sacra et aedes, imprimis p. 18— 25. 8) Od. VIII, 80. 9) Vetustum nomen Delphorum sub Parnassi radicibus, cujus situs caussa Teοινεαοσα nominatur(nune Rastri). Vossius(Mythol. Br. T. III, p. 109) nomen Delphorum eirca Ol. 40 exortum esse censet. De oraculi delphici origine ef. Paus. IX, 37; X, 5. 10) Quo loquendi usu etiam apud latinos poetas nihil est frequentius. 11)„Der 14ννο 0000 zu Delphi war ein Thesauros, II. IX, 404, den die Minyeischen Baumeister aus kyklopischen Felsmassen errichtet haben sollen.“ ecf. Nitzsch. ad VIII, 80. 12) Sie usurpatur Od. XVI, 41 de Eumaei tugurio; XVII, 30 de Ulyssis domo. 15) Ceterum in voce„Adrνοονꝙ hoc loco nihil aliud quaerendum esse puto nisi quoddam epitheton ornans, quod, ut alii, quos supra indicavi, loci demonstrant, in Homero usitatum ac tritum est; quam ob 4 14 b) II. XIII, 21:.. Aly⁴ε ⁴) 2„⁹&αι d⁸ o uτν§w‿⁶‿μαα) 6 ν˙νεμοσι έμάηάε:ꝑ cf. Od. V, 38 1. Tem- plum Neptuni Aegis“) Euboeae situm(cf. infra 7, a, b). Voelckerus p. 38 jure hic templum fuisse contendit, Nitzschius') negat. Lobeckius p. 257 non modo Neptuno, sed ne Apollini Pythio quidem, nec Minervae Athenis templum vindicandum censet. Mihi vero ea ratio videtur mira, idque maxime de Minervae aede(cf. supra I, 4), quae planissime nominatur„„s(lI. II, 549). caussam equidem eam vocem non habuerim pro singulari epitheto Delphici templi, ut videtur Heynio I. I.:„quia et Od. O, 80 occurrit: IIϑν ν yαν, 69 drενη 1⁴ιmάν ⁴ον, sive, quia tota ae- des lapidibus erat structa, sive, cum Pausan. X, 5, p. 810 non nisi quartum templum Trophonii et Agamedis opera lapide structum narret, quod, cum ipsa aedes esset ista aetate ex lauro structa, sub- structio tamen limen e lapide factum erat.- 14) Hoc nomen, urbibus Neptuni domiciliisque proprium, cum voce lyee(α, αασασασ), quae vox significat undas ipsas, cohaerere verisimile est; cf. O. Mueller. Prolegg. p. 272. 13) De hac voce ef. supra I, 2, not. 5. 16) Jam veteres dubitabant, quaenam Aegae hoc loco signiſicarentur. Erant enim urbes plures nominis ejusdem: in Aeolide apud Cymen(Plut. Them. c. 26; Xen. Hellen. IV, 8, 3), in Cilicia(Athen. II, 45 A), in Achaia(II. VIII, 203; cf. infra 7 a) et in Euboca(Strab. VIII, p. 386). Priorem utrum- que locum(in Aeolide et Cilicia) hie intelligi orationis nexus vetat, quamquam ex Od. V, 282 sq. Neptunum ex Aethiopia redeuntem in montibus Solymorum, qui in Lycia(Herod. I, 175), haud procul ergo a Cilicia incolebant, commoratum fuisse scimus. Aegae Achaicae, ubi Neptuni cultus maxime vigebat(vid. infra I. I.), illi loco bene convenirent, nisi situs hujus urbis remotior itineris- que, quod ei a Samothrace usque ad Achaiam(II. XIII, 11 sqq.) faciendum erat, longior ambitus aliquantulum offenderet. Recte igitur Strabo l. l. Aegas Euboicas vel insulam Euboeae vicinam hie dici censet. Nitzsch. ad V, 381 monet haec: Euböa könnte für unsern Poseidon zwar als ein ganz schicklicher Punkt erscheinen; aber in der Stelle der Ilias, die auch für die unsrige entscheiden muss, gebieten die Umstände ein drittes Aegä vorzuziehn,, auctoritate usus Vossii Antisymb. 2, p. 449: „Aegä war, wie Plinius(IV, 12) las, mehr Fels als Insel, zwischen Tenos und Chios; wer von Ro- rinth nach Andros schiffte, sah ihn rechts, den grausen und verderblichen Fels.“ Dubitandum qui- dem non est ex schol. ad Apoll. I, 851, quin Aex Plinii(I. l. c. 18) et Aegae unum idemque nomen sit; sed primum quaenam tandem res suadent alias Aegas, ut placet Nitzschio I. I., esse praeferendas? Deinde num quis putet in rupe vasta desertaque, quam, auctore Eustathio ad II. XIII, 21, pestiferam abhorrebant homines, exstitisse*υ 6dνμιατα Zodoed, u⁴ονμα⁴ᷣ ονð⁹(Il. I. I. 21 sq.)? quae quidem epitheta templum pulcherrimum maximeque splendidum, ab hominum commercio non sejunctum de- signant. Nonne vero multo accommodatius videatur ac probabilius, haec 2 vT 6d⁴⁵⁴μσααα ibi fuisse, ubi ex loci rerumque natura templum exstrui atque cultum exsistere celebritatemque quandam conse- qui posset? quas res in illam insulam saxeam certe nullo modo neque Homeri aetate, neque postea cadere constat. Utroque igitur loco, auctore Strabone, Aegas in Euboea sitas intelligimus, prae- sertim quum Neptunus in hac insula etiam alibi, ut Geraesti(Od. III, 177 sq.; vid. infra 7 b), summa coleretur religione. 17) Ad V, 381:„Doch einen eigentlichen Cultusort hat man in den beiden fraglichen Stellen gar nicht zu suchen,- quamquam in insula Euboea Neptuni cultum maxime viguisse concedit(1. 1.). 15 Ea sententia ut quam falsa sit intelligatur, primum Apollo, Minerva, Neptunus Graecorum erant 9εοε ππαησ˙ονρσ‧⁸) qui in totam civitatem exercere maximam vim existimabantur. Talibus utique diis deesse cultum templo conjunctum fas non erat. Deinde autem, quod ad Neptunum attinet, praecipue id animo teneamus, ejus cultum, ubicunque reperiatur, tam arcte cohaerere cum loci natura, ut ab hac ipsa eum profectum esse, nec ibi templa Neptuni abfuisse putandum sit; quod valet de insulis, de oris maritimis,*) de promontoriis, de portubus, et quae sunt gene- ris ejusdem. Sic Neptunus tempore historico Aeginae,*) Sami,*¹) in promontorio Geraesto(cf. 7, b) et Faenaro,*) in portu Piraco*) maxime festis certaminibusque colebatur. Denique vo- ces*τ‿υπ ddν, quibus neutiquam universe tantum domicilium quoddam denotatur, jam per se satis indicant templum. 2) Loci, ubi sacerdotes nominantur; qui loci ad eos, de quibus modo diximus, proxime pertinent ob eam necessitudinem, quam templa habebant cum sacerdotibus(vid. infra§. 4). a) II. V, 9 sq.: Hy dε τιςα εν οραεασσσ ddνπ., 10εᷣ8ᷣ AHqoαtοτονο. Templum Vulcani Trojae exstructum. b) II. V, 77 sq.:... 11ν ꝙu⁴ἀëτ̈ ιμodοσπσονοο, s da‿ 2αακιάἀιν⁴ονιε) C9 τ ο&εεανιο. Tem- plum Scamandri,*³) dei fluminis ejusdem nominis, cujus undae planitiem Trojae adjacentem 18) Hermann.§. 7, 5:„Die eigentlichen Stamm- oder Staatsgötter, in welchen sich die sittliche Idee der Staatsgemeinschaft selbst ausprägte, und deren Existenz mit dieser dergestalt verwachsen schien, dass ihre Verehrung zur Lebensbedingung des Gemeinwesens ward“ etc. 19) Ut in Achaia; vid. infra 7, a. 20) Plut. qu. Gr. 44: zlνεςσ Ʒν Aiyivn ot uοeνοꝓ⁵dmνο; 2ν εν τνν 0 rοασσννναασeντ 4iνQννννινν ooi 1εε̈ν Ʒεν ταςς αμἀςαας νμοντο, lelove de*œα 10ν d.,ι 00 Neεμιιννσ... 1 Q οι 2rοιιηιαιινιμνοιι τ lοσειι⁶ασνυ Ʒιυοσεαιν d*ουνόσιστυω³ς εα‿ουνμμινονς 9⁴ςοεσ, ν ⁵ εαάοιı αάτοωνε εg, ijueòας iꝛꝝiuddeæ dderd uus 20αμνντασι, d0108 d' od deoοεαrνν elε αανιτe ⁴ͥoοοdiι αααιοοοσ T-j„ 50011. ef. 0. Mueller. Aeg. P. 148. 21) Strab. VIII, p. 529: ö νι 0% EY= ⁴.2ιοα 14ν⁴έ‿‿ςμνοω τον Ʒάeulou IIOG06⁶%, te0⁶νν εα⁴ ε ςο Gdνοςεα⁴αμουρνανπμνομνεςσε εσομιαμε⁴ονννιο ν αάιο Mæxeτι, ταοι§e εα τνν επειναέοσe enipyeAov,)* 2.⁴⁴οισι η⁵α 22) Hesych. II. p. 1559: TKιέ⁴ασα νQάαα aze dονroος εοοσιν IIοσedνos zul εν αm Tαρςστα. cf. O. Mueller. Dor. I, p. 405. 25) Vitt. X. oratt. p. 842: 2 ν⁴ ε ⁴e[ς τι IIoOGει⁶εινοο G„εονάό πR·O⁷ νQ½% εν Tαεε τυν⁵uον T000 od d1Qw:wſx-9⁴⁴εν‚ didooαα μυν τονςσ νυνσσσσυν οdν εαάτναον déεe 4ςσ, 1018 de deντέςσοςσ ⁶eαα, 88 d⁸ 1058 10 τX8 2οιιιιεαμι⁵σιη. 24) ldem, qui a diis ενοοσ appellatur: II. XX, 74: dν έᷣ.Ue.ωα τασαιονο 9²ο, dνιοες de‿αικαινιααοσοσνσ. ef. II. I, 405 sq.: ν B0σ‿ν⁷ϑ'‿‿‿ςουισι ϑεο⁵, νρερς εέ τιε πἀ̈ννε Alyxiν: II. II, 815 sq.: Trν οι ἀν dορες Bœrleider eννναωροωνονν, deνατοο ει 0n⁴μααmμωQοςςο οοννα. Plura de deo- rum lingua vid. apud Naegelsb. p. 177— 179. 25) Heynius ad hunc locum monet:„Scamandrum sua sacra, suum sacerdotem habuisse, notatu dignum.- 16 irrigabant. Id templum eo minus addubitari potest, quod, ut narrat Apollod. III, 12. 1, ille erat pater Teucri et Callirrhoes, ergo proavus stirpis Trojanorum regiae. Veteres populos sae- pius ipsos majores prosecutos cultu divino habuisse in deorum numero inter omnes constat. Huc accedit alia haud levioris momenti ratio, quod ναe⁴ααάος II. XX, 75 ⁴‿eεν⁴5ασmI’τα⁴ς α Sοννν⁵ᷣ nominatur, qui hieme aquis montanis auctus super ripasque effusus inundabat totam regionem; quae violenta rapidaque fluvii natura nobis demonstrat, quomodo factum sit, ut Trojani pro ea, qua prisca vetustas imbuta erat, superstitione ad vim tam immensam quasi coercendam ad numenque dei et ipsis et toti regioni tam infesti reddendum propitium pari honore cum atque deos maximos colerent. Hoc ipso loco levitas sententiae, quam Pellegri- no*) tuetur, diis fluvialibus statuas in templis nondum positas fuisse, refutatur; nam ubi fuerunt templa, ibi etiam statuae. c) II. XVI, 604 sq.: ⁵οeν νιηιοοε, ᷣ is kOε 10oνακέ*) sτιτνντο: cf. II. VIII, 47 sq.; 10- ν νπαď̈νε ποανυιπιdαμα, ³αυηια sϑι, Tdοꝓναοmν,²²) 2ν˙νρα h§ις d τπαεμο ⁴ιαυια⁶ι υ*) ze Juunjeig. Templum Jovis Idaei cum agro sacro(et ara) in meridionali Idae parte, cui nomen erat TMeονα⁴ς situm. Dicit Lobeckius p. 258 hacc: quibus verbis poeta locum consecratum de- signat Jovis in Gargaro, II. VIII, 48,» tumque pergit:«quem(Onetorem) arae Idaeae curam habuisse credibile est., Hermannus§. 17, 15 his verbis: Allerdings konnte nicht leicht ein Tempel ohne Altar, wohl aber fortwährend ein Altar ohne Tempel sein, sobald nur die Stätte anderweit geheiligt war,“ not. 15 addit exemplum II. VIII, 48, et quae §. 19, 5 affert:«so fehlte es auch später nicht an Cultusräumen, die ohne Gebäude nur durch eine Mauer oder dgl. gegen das Profane ahgegränzt» etc., ea ad hunc locum ae- commodat(cf. I. I. not. 5), mirans, quod Nitzschio II, p. 219 hic templum statuendum esse videatur; item Naegelsbachius p. 175 templum negat. Contra Nitzschius,**) Voelckerus,*¹) 26) Ueber den urspr. Relig. Unterschied d. Patricier u. Plebejer, Lpz. 1842. p. 69:„Dass der Flussdienst symbolisch war, wird zwar nicht ausdrücklich gemeldet, allein das vollkommene Schweigen der Al- ten über Standbilder der Flussgottheiten, so wie die Sitte ihr Fest an den Quellen selbst zu feiern, wobei man Kränze in die Gewässer warf und die Brunnen bekränzte, scheint dafür zu sprechen, dass sie als wahre Naturgötter noch keine in den Tempeln aufgestellte Standbilder hatten.- 27) II. III, 276: Zeo TT⁴.το, 10„ 9ν 10ν, 2⁶ισσε, 1ꝓιοσοεέε quibus verbis Jupiter apud Homerum saepius invocatur: II. VII, 202; XXIV, 308. De Jove Idaeo praeterea ef. II. VIII, 170. 397. 458; XIV. 157, 286— 295. 5352; XV, 146. 169. 257; XXII, 170— 172; XXIV, 290 sq. 28) Il. XIV, 292 sq. 352; XV, 131 sqq. 29) Eadem ara II. IV, 48; XXIV, 69. 50) Ad III, 459. 51) P. 59:„So dürfen wir neben II. VIII, 48 einen Tempel des Zeus auf der Burg Ilium nicht ausschlies- sen, welcher Il. IV, 48 und XXIV, 69, vgl. XXII, 172 sq. gemeint ist.⸗ Corrigamus hice errorem Voelckeri, qui p. 38 illum locum(II. VIII, 48) commemorans de ararum positione sie judicat: Von den Altären, die genannt werden, sind die meisten nicht nur nicht in Tempeln, sondern auch nicht 17 Terpstra,*¹²) templum ibi fuisse censent, et quidem recte. Primum enim Jupiter erat Trojano- rum deus praecipuus, qui idem in Trajae arce colebatur(ef. infra 6, a); deinde ubi exsistit 12.⁴⁴αενοο, ibi jam per se intelligendum est templum; tum alia ratio vel inde petenda est, quod, ut Graecorum erat opinio, loca altiora dii valde amabant, qua de caussa exstrui templa so- lebant locis editioribus)(ut templa Minervae et Apollinis; cf. supra I, 2. 5); denique etiam voces 1dεν ⁴dεν(II. III, 276), i. e. dominus Idae moderatorque, et 1dαοςν(II. XVI, 605; XXIV, 291), i. e. qui in Ida domicilium habet, omninoque summa eorum omnium Io- meri locorum, ubi Jupiter ipse sacrificia sibi illie oblata cum gravitate quadam atque osten- tatione praedicat in Idaque commorans inducitur(cf. supra p. 16, not. 27), nonne haec omnia dilucide planeqne ostendant, prae aliis eo loco Jovem diutissime atque libentissime fuisse versatum? Quas qui rationes cunctas diligenter computarit, ei omnis dubitatio, num fuerit ibi templum, evelletur. d) Od. IX, 197— 201: N2lουνν, Eldeos d408, TO&&ᷣ Td1νοε, 09 To⁵αα•ςω⁷] G.ενμμερνρν. xeiν νἀο sν dde deeν⁴ονενrν otubu TdAos. Templum Apollinis Ismarii cum luco. Voeleke- rus p. 38, Naegelsbachius,*) Terpstra,**) hic solum lucum fuisse dicunt. Nitzschius ad VIII, 365 sqq. dicit: doch steht nichts entgegen, ja es ist wahrscheinlich, dass wir IX, 200 f.. in dem dãdoos ein Tempelhaus zu denken haben;“ non probabile est, immo certum. Difficile est in Städten," et p. 359:„Ausser den Altären in den Vorhöfen und auf der Agora, sind alle übrigen Altäre nicht nur in Tempeln, sondern auch in Städten;⸗ itemque Naegelsb. p. 175 putat aras fuisse in templis. Sed hoc nisi apud templa hypaethra non reperitur, de qua re latius exponit Hermannus, Ueber die Hypaetbraltempel des Alterthums. Götting. 1844. p. 14 sqq.: ⸗Denn was die Altäre betrifft, so ist so viel sicher, dass dieselben in der Regel nicht innerhalb der Tempel, sondern vor denselben im Freien ihren Platz hatten- etc. 32) P. 13,§. 3. 33) Terpstra p. 11,§. 1:„Altiorum autem locorum, montium praesertim, inhabitationem adamare Deos, ex eorundem superiora amantium natura conjiciebant, quo factum, ut dein, qui urbes habitabant, eas etiam numinibus eonsecrarent sediam suarum partes, quae ceteris eminerent;- et p. 15,§. 5: „Inprimis tamen editiore loco constructa fuerunt, ut ex iis Patet, quae ubivis commemorat Homerus.... Exemplo luculento mons Ida- etc. 54) Cui urbi postea Maroneiae nomen fuit. Nitzsch. ad IX, 39:„Bei den Spatern wird die Gegend ge- wöhnlich durch die Stadt Maroneia bezeichnet(auch von Demosth. g. Polykl. S. 1213), welche von Maron ihren Namen haben soll.... Doch nennt Herodot einen See Ismaris.“ Sita erat in Thracia ad Hebrum supra Thasum in terra Ciconum(Herod. VII, 39. 108— 110; Pomp. Mela II, 2. 8), qui Tro- janis auxilia miserant(II. II, 846; XVII. 73), et quibuscum Ulyssi erat certamen; ef. Od. IX, 39— 66. 163; XXIII, 310. 53) P. 176: ⸗An den heiligen Oertern, deren Obhut dem Priester vertraut ist, so dass er z. B. in dem A2οσος seines Gottes wohnt(0d. 1, 200), fungirt er als keoedg.- 36) P. 12.§. 3 extr.: Ne tamen promiscuo aditu violarentur(&³ον), sacerdotes inibi habitasse, argu- mento est Maron“ etc.; et p. 18,§. G:„Maron etiam Phoebi sacerdos degebat in lueo.- 5 18 enim ad intelligendum, qua ratione in luco, qui neqne circumseptus erat(vid. infra sub fin. h.§.), nec aedificia habebat in dei ministrorum usum exstructa(cf. infra§. 4 init. c. not. 4 sqq.), degere potuerit sacerdos, nisi forte quispiam sub divo eum id facere potuisse alucinatur; adde, quod voce dνςσςεενένν) nobis a poeta Apollo proponitur ut Ismari vindex, cujus fidei atque tutelae salus urbis totiusque regionis fuerit commissa. An forte tutelari deo templum defuisse probabile est? Ac de his quidem locis, qui ad confirmandum id, quod de summa quadam templorum et sacerdotum statuimus necessitudine, plurimum valent, in praesentia satis dictum est.*⁸) 3) Loci, ubi 16G 8 09 ³)(cum ara) nominatur. a) Od. VIII, 362 sq.: 7 ν οα Küroov rceν il‿αdᷣ οοdνυ, ds Hd*ροονν εν˙να ε T⁴Gειννο 3ρο τε ννευ. Templum Veneri Paphi dedicatum cum agro sacro(et ara). Lo- 57) Cf. II. I, 357, ubi de Apolline poeta utitur eadem voce. 58) De Sellis et de sacerdotibus, qui II. I, 62; IX, 575 commemorantur, infra dicemus. 59) Liceat mihi hie pauca monere de vario usu vocis„Trιυυοο,“ cujus vim fere unam eandemque esse ac latini nominis templi“ Nitzschius recte observat ad VI, 295. Origo illius vocis repetenda est ex verbo τσ, ενιυω et in genere est locus a finitima regione sejunctus,„r0 /τ pατετοπ mꝑ⁴5 6οεό ε ½νν dφι⁶σαμιυοε, i. e. 60 ½% 161 π‿τκονν◻ϑόηναρμας νοω deπποτετννυένοο τυνν e:« Duncan. s. V. 1 έινοο. Haec est vis primaria et generalis; sed apud Homerum 16α σνοοσ notionem habet aut pro- fanam aut sacram. Hesych. II, p. 1565: T2 ¼⁴αμκννοσ τέ⁴όσς ⁵⁶ ‿ι‿μιι³⁶μνοο τεπτοο TGı⁸⁷ eig T⁴αeν, 1 1400 ν επ 50⁴Gσ* αeQοννιηηέηννεκ οαό⁵ε. Terpstra p. 11, not. 3: Teν universe notant etiam quaelibet loca communi usu exemta, atque Diis, regibus, heroibus honoris ergo consecrata.- ef. Schol. ad II. II, 696; XVIII, 350. Ex profana vi 1ν5⁴ει νοσ est ager a populo ex agris publicis principi virtutis et prae- mii caussa datus, Rönigsflur(Durch Zutheilung eines Stück Landes aus dem Gemeingute ehrte man im Heldenalter das Verdienst:« Roeppen, ad II. VI, 194), qui plerumque ex campis, pascuis locis- que arboribus consitis constabat. Hac vi saepius est apud poetam: II. XX, 184 de Aenea; II. IX, 578 de Meleagro; II. XII, 315 Sarpedon Glauco dicit: α τιηιμνιισ*νειι³⁶³εαέόꝓςαα ν. z. 1. 0d. VI, 293 Nausicaa ait: 2 ν αqcõ]² F.κι σ 2 οʃ xré*⁴αεαννοο, Trε ‿αυ d2*(ef. Thuc. III, 70 de Alcinoi agro, qui a Coreyraeis adhuce Thucydidis temporibus monstrabatur): Od. XVII, 298 sq.: 09% 9, G* d&*νοοιέιν μμε υσσmνσο τινιέε̈νοο μ‿ινα ντοαππτπο⁶σσοσννεςσ: et alibi(Virg. Aen. IX, 274: Insuper his, campi quod rex habet ipse Latinus). ef. Terpstra p. 69 sq. Sacra vero notio continet signiſicationem aut angustiorem aut latiorem; ex altera 16εμυννο est ager deo cuidam consecratus(Etym. M. p. 751, 45: T6. νμμνέκνοο ⁶ ετονυιτmνιναέ̈νοσ τα νηοsεενιςιςμνοο τιιιο τ m˙εει), qui proxime eirea templum situs erat: sie II. VIII, 48(cf. supra 2, c), Od. VIII, 365; II. XXIII, 148(Terpstra p. 11,§. 2: Primum certae agrorum portiones Diis fuerunt dicatae, quae xεναενν,quasi rεννυνμε᷑να, ab Homero dicuntur, com- muni usu exemtae, ara fere insignes et septo a reliqua agri parte separatae.- cf. Rreuser., der Hel- lenen Priesterstaat, p. 140 sq.). Ex altera vi 1ʃ˙ειος est ager sacer, qui amplus magnoque ambitu non templum solum, sed etiam urbem atque regionem adjacentem complectebatur(id quod Nitzsch. ad III, p. 221 exprimit his verbis:- Heiligthümer ganzer Städte und Gebiete-). Ildem valet lοg II. II, 506, qui universim est locus sacer arboribus densus(O0d. VI, 291 sq.; XX, 278 et alibi; cf. Terpstra p. 12,§. 3). De hoc rariore utriusque vocis usu ef. infra 3. 19 beckius p. 258 intelligit hic modo lucum: Quibus verbis(zεινεeνοςα εαυωιέs ze 9uſ6εε) poeta locum quoque Veneri consecratum apud Paphios designat;» item Hermannus§. 17, 13: Allerdings konnte nicht leicht ein Tempel ohne Altar, wohl aber fortwährend ein Altar ohne Tempel sein, sobald nur die Stätte anderweit geheiligt war,, quibus verbis adjungas exempla, quae not. 13 affert, quodque praeterea dicit§. 19, not. 3. Contra Nitzschius, ¹⁰) Voelckerus, u¹) Naegelsbachius*²) recte ibi templum fuisse existimant. Nam primum Paphum Venus maxime in delicis habebat, frequentabat inhabitabatque,“¹) quod, si templum abfuisset, eam fecisse non est verisimile; tum e certis temporis historici testimoniis plane apparet, Venerem jam antiquissimis temporibus Paphi habuisse templum inclytum atque celeberrimum: Herod. I, 105: 201⁴ ϑ τοzQ ¶Z* 10„, de Sy Tuαην⁶ράέω 6d⁴ςσρμα, νμνων dAνόαιάsεαακτον 100„, dᷣ raæτ⁸ς aiε S'εο(τᷣει odαein Ao⁶iννε) 2. 1. J.*¹) Quae vero sententia adeo gravissimi testis auctori- tate adjuvatur, eam haud facile infirmandam existimo. Denique zναυνοο ipsum, ut mihi qui- dem placet, necessario desiderat templum(vid. supra 2, c et infra sub fin. h.§.); quae ea- dem ratio multum efficiet, ut mea de sequenti loco sententia probetur. b) II. XXIII, 144 sqq.: Xreεeινσ.. Teerirord°νεένορνπανσησαρ ατςςιι 1 LeOeαetν ες Tyyydg, 694½ τ ui 6 Gℳ˙εꝓν᷑ 3⁴⁶ z⁸ Suijets. Templum Sperchei, Thessaliae fluminis, cum agro sa- cro(et ara). Dicit Lobeckius p. 258:„Spercheo suum constat in Hellade zεμέοο εαωm⁶e ze Juνεs.“ Hermannus quoque(§. 17, not. 1; cf. not. 13 et§. 19, 3 c. not.) hoc loco nihil nisi agrum sacrum intelligit; Nitzschius ad VIII, 365 sqq. in dubio relinquit, sed ad III, p. 221 uαενοο hic totam regionem Spercheo sacram censet significare, quae vis vocis Teιενο⁵ quam- quam occurrit(vid. supra not. 39 et infra 5 a), tamen ad hunc locum pertinere non potest. Equidem statuo templum; nam diis fluvialibus, quorum cultus maxime attingit naturam loci, 40) Ad. III. 439, p. 221. 41) P. 38:„Bei einem Téαενος fehlte wohl in den wenigsten Fällen ein Tempel; so gewiss nicht.... 2u Paphos, obgleich der Dichter nur den Ausdruck braucht: 1⁶ ι αοσ 9 ᷣ½ 16 u*εες Od. VIII, 363., 42) P. 173:„er(der Tempel) ist blos Opferstätte, und wird von der Gottheitnur zuweilen besucht(Od. 9, 362 ff.)., 45) Virg. Aen. I, 415— 417: Ipsa Paphum sublimis abit sedesque revisit laeta suas, ubi templum illi centumque Sabaco ture calent arae sertisque recentibus halant; X, 51. Horat. Od. I, 50, 1; III, 28, 13— 15. 44) Muenter, Tempel der himmlischen Göttin zu Paphos, p. 1: Der paphische Tempel war uralt, nach dem Vorbilde des askalonitischen erbaut: Herod. 1, 103. Will man auch alte Sagen bei Paus. VIII, 5, 2. Tacit. Histor. II, 2. Annal. III, 62. Euseb. im Chron. nicht geltend machen, so ist so viel ge- wiss, dass seiner schon in den homerischen Gesängen Erwähnung geschieht, Od. und Hymn. a. Herm. 38. Dass er ein Orakel hatte und grosse Reichthümer an Weihgeschenken besass, bezeugen Suet. Tit. 5. Tacit. Hist. II, 2. 4. Paus. VIII, 24. Jetzt hat der Ort wieder seinen uralten Namen Roukla, höchstwahrscheinlich einerlei mit Golgoi bei Paus. VIII, 5., Plin. H. N. II, 96:„celebre fanum ha- bet Veneris Paphus⸗ ete.; ef. Hesiod. Theog. 991, ubi agitur de pluribus Veneris templis. 20 neque simulacra nec templa fuisse,“) universe dictum verum esse concedens, id tamen posse accommodari ad ipsam Homeri aetatem negandum censeo, quoniam ea, quae sunt supra (2, b) demonstrata de Scamandro, huic sententiae prorsus nullo modo conveniunt, nihilque est caussae, cur, quod ei tributum sit, id Spercheo detrahentes ad sententiam contrariam descendamus. Tum autem, praeterquam quod 1ν ςᷣ et templum, ut modo diximus, necessi- tate quadam juncta erant, mea sententia confirmetur fortasse etiam ea re, quod maximam vim Spercheus habebat ad Thessaliae fertilitatem. 4) Loci, ubi οσοσlς(«um et sine ara) commemoratur. a) Od. XVII, 208— 211: 2να ν αςιν αeνεiον ⁶ις‿σσοτεεσέις νς⁴‿⁷σ.:—ẽ. 3 ¼Gσ ϑν εφρεο 9ε TυπQνκντο Nuναάοων, ,, dε&⁶οεειεέοαμοων ⁶⁶‿ταάα Nympharum lucus Ithacae cum ara prope urbem situs. Templum hic non statuendum esse, Hermannus(§. 17, not. 15), Lobeckius (p. 258), Nitzschius(ad VIII, p. 219) recte judicant. Nymphae, deae minorum gentium, ae- quiescebant in antris sacris,*⁸) lucis, pratis, fontibus,*) quae loca jam per se ipsa quasi sane- titatem quandam habebant.“) In luco illo erat fons, unde incolae aquam hauriebant(v. 205 sq.), et ara, ad quam cuilibet viatori“*) sacrificandi caussa accedere licebat(v. 210 sq.). Ithacae vestigium templi prorsus nullum invenitur, ergo ne sacerdotis quidem; Sουοοmτσον tantum men- tio fit, qui ipse cum templo non cohaeret. b) 0d. XX, 277 sq.: ro¹ ‿̈κέόοοντο ναμαρικοαιουνντεε‿‿e εταο* ςοςσ ο οε οeν deεα‿ον‿e οd 1ονοο. Apollinis lucus Ithacae. Iisdem de caussis, quas modo attulimus, etiam hic templum fuisse negandum est. Neutiquam igitur possum assentiri Nitzschio ad VIII, p. 219: doch steht nichts entgegen, ja es ist wahrscheinlich, dass wir... XX, 278.. in dem A³ος ein Tem- pelhaus zu denken haben;»**) contra Lobeckius p. 258 recte: Lucum Apollinis apud Itha- censes celebrat Od. XX, 277., 43) Vid. supra not. 26. 46) Od. XIII, 103 sq.: νο—⁴e‿σ⁴τμς έτοον ⁶εναματον, 1εοειι⁶ες, 100 Nεαμααἀd, d vndᷣdes zu. Adοrrat. 47) Il. XX, 8 sq.: odτ o Nuναυ, dr' dadsexu α»ενμαοντα, eꝭ ids τ‿ιυιια ν νu— νοdea TTOlεντιασα. 48) Hermann.,§. 14, 8sq.: dieselbe Empfindung, die der Lateiner durch sein grossartiges numen habet ausdrückt, verlieh auch in Griechenland zahlreichen Oertlichkeiten selbst ohne nähere Beziehung auf Mythus und Staatsreligion die Weihe einer Cultusstätte, deren menschliche Zuthat fortwährend Ne- bensache blieb."» 49) Hermann,§. 8, 10:„selbst Wanderer brauchten nur zu wissen, dass sie an einem heiligen Orte vorbeikamen, um diesem ihre Verchrung zu bezeigen.- 50) Cf. ad III, 439, p. 221. Naegelsb. p. 177 de hoce loco sic judicat:„In Ithaka wird, den 9 νοοσος ausgenommen, durchaus kein Priester erwähnt, wenn gleich vom Daseyn des Apollinischen d²³⁶ςσ 21 c) 0d. VI, 291: d-&ιςι αμeαν ˙ οωοσ‿⁴ον ν, dy½er*εεεεον. Minervae lucus Scheriae. Rreu- serus l. l. p. 26(cf. Hermann.§. 15, 5) bene quidem affirmat:„Es wird uns nämlich berichtet, dass die ältesten Tempel samt dem Temenos und Besitzthume der Götter ganz abgesondert liegen, und zwar auf Anhöhen und ausserhalb den Städten,“ ad quam sententiam probandam p. 145, not. 116 hunc locum affert, unde eum hie fuisse templum censere patet; sed tamen mihi ea ratio ideo non probatur, quod lucus erat ad viam publicam nec procul ab Alcinoi agro et vineto,“*) quorum locorum vicinitatem a templi sanctitate alienissimam existimo. ²*) Horum igitur trium locorum nullus sibi vindicare potest templum. 5) Loci, ubi zνανο et 1σ 8) aliam atque usitatam vim habent. a) II. II, 693 sq.: 0⁵ i νο οἀeνeν εα IIρασαο⁹ dνϑε⁴⁴⁶εντα εijνυντοοο τερανοε. Cereris templum Pyrasi. Jam antiquitus erant variae ac discrepantes sententiae de ratione, quae in- ter verba-Tοσααονανιϑεηαsντα᷑ et-Ar,οιντοο tεαᷣαμεοςε intercederet: utrum imuuνντεοο tıέυμε̈νο⁹ς per appositionem ad IIdοααοσν dictum esset, an per se locum designaret. Heynius ³) muuνο 16 ι αοσ non per appositionem esse dictum, sed his vocibus urbem nuντοιον circumlocutione quadam significari censet. Cui sententiae contraria est ipsa ratio grammatica, per quam, si esset illa vera, conjunctionem copulativam deesse non liceret;**) tum etiam, duabus urbibus dilucide nominatis, tertia urbs circuitu quodam verborum expressa aliquantum haberet offensionis, quae ratio dicendi alio loco generis ejusdem probari non potest. Equidem sine ulla dubitatione affirmaverim, Imtuννποοs ε᷑νμμενος dictum esse per appositionem, ut recte Duncan. lex. Homer. s. V. 16 ℳενοε ³) quibus verbis Pyrasus urbs cum agris finitimis, qui propter vicinitatem maris Od. v, 278 auf Priester geschlossen werden kann;- quam posteriorem sententiae partem prorsus improbandam censeo(cf. infra§. 4). 51) Od. I. 1. 292 sq.:&y dè ννν ⁴eε, duςσ de Ae‿νμαραυνιοεναα ε παπτνοο εανυ‿ Tεμέικννο εα⁴ 1 d³⁶αι. 52) De luco Apollinis Ismarii ef. supra 2 d. 55) De utriusque vocis significatione ef. supra not. 59. 34) Urbs Thessaliae ad mare sita, itemque Phylace; ef. Strab. IX, 664 C; 663 A B. 53) Observatt. Tom. IV, p. 375: 20 fnjuνντιοοε τέμε ος non, ut nonnulli putarunt, epitheton est Pyrasi, sed 10 fr*αντνοον urbs fuit;“ infra pergit:.20 fmuαιντανοοο τν̈ιιμι οε, seu 10 Imduα,τμον, quod et ap. Steph. Byz. h. v. habetur, in agro Pyrasi fuisse recte dicitur.- ef. Strab. IX, p. 665 A: 710 ⁸ Im- 1iτοον iευmνπεοε eiορα rε‿νμμ̈ᷣος, z erdzede IIuαον: addit autem ipse Pyrasum esse urbem cum portu, et duobus ab ea stadiis esse h,uντοο dA.ν zα 1eoG, unde Strabonem mirum in modum sibi ipsi contrarium esse apparet. 56) Affert quidem Heynius I. I. hujus rei testem v. 647(II. I. I.), ubi simili ratione Addwros sine con- junctione posita est; sed tamen is locus huc non pertinet, quia ibi Iöwrog nomina aliarum urbium praecedit, eamque ob caussam fere nihil est, quod nos offendat conjunctionis defectus. 57). fnmμυmν οs Tε.ιμέμνοο, fundus Cereri dicatus, B, 696, ubi est, per appositionem, descriptio urbis TTo- 0doow, quae erat nyεντσεέιον, peculium et sacrarium Cereris.- 22 insignes erant fertilitate(id quod epitheton νϑεέναιαειςα, floridus, herbis obsitus, signiſicat), Cereris describitur res peculiaris, ita ut IIdοαoso cum tota regione ei sacra atque addicta sit habenda.**) Etiam alibi urbes atque regiones, quae deorum sunt deliciae, nominantur zενααένν (et à³ον): ut apud Pind. Pyth. II, 5 Syracusae 1έιαέ Mςειμσς IV, 99 regio Cyrenaica Neiloio 0„ 1ℳέμ νοοο. 23) Quibus si id quoque additur, quod Ceres huic regioni erat dea praecipua, quippe cujns vis in fertilitatem ejus terrae esset maxima, vix quisquam erit, qui dubitet, quin ibi templum fuisse existimandum sit; quod Voelckerus quoque(p. 58) judicat. b) II. II, 306: Oyxνοιν ʒ 9. 10„, ¹) Noοι⁶eφνο deꝓνιν os. Neptuni templum Onchesti. Nec minus hoc loco veteres ambigunt, utrum Onchestus et lucus Neptuni diversa sint necne; inter quos priorem sententiam amplectuntur Schol. Apollon. I, 1279; III, 1241, et Schol. Pind. Isthm. I, 45, qui ad urbem fuisse lucum in coque templum existimant. Inter viros doctos recentioris temporis idem censent Nitzschius“) et Lobeckius.“) Ceterum ex toto verborum nexu(ut supra a, II. II, 693 sq.) IIoGν⁶νιϋ vνμmν⁵⁵μ⁶ν έeos haud dubie per appositionem dictum est, ita ut d⁴νσοε, nihilo aliter ac ουναναυνοε I. l., universim agrum consecratum signiſicet, atque tota regio Onchesto vicina cum urbe ipsa lucus Neptuno dedicatus nominetur. feoν ante- cedens, quae vox sanctitatem loci generatim indicat, apposito d⁴οs» accuratius definitur.*) Recte igitur Duncan. s. v. rU. α8ĩ△☛ν: Sic et 0 α⁵ος habet generalem et specialem sacram no- 38) Recte igitur Nitzsch. ad III, p. 221:„Wollten wir nun uns bloss an ausdrückliche Zeugnisse halten, so würden wir.... viele Tempel oder andere Heiligthümer ganzer Städte und Gebiete finden(... II. II, 696);⸗ Naegelsb. p. 175:„Uebrigens heisst II. 6, 506 die Stadt Onchestos ein ς Posei- don's, wie Pyrasos Il. 9, 696 ein rνέιαέκ̈νοο der Demeter;, itemque Voelcker. p. 57 sd.(cf. infra not. 65). Lobeckius de hoc loco dicit p. 258:„Quo sensu Pyrasus Cereris 1Qέμνος dicatur, veteres ambigunt.- De hac latiore vocis„rνυωιέυνιοοε notione cf. supra not. 59. 59) Eodem fere modo putabantur ipsi regionis cujusdam incolae esse ejus dei, qui ibi imprimis colebatur, indeque speciem quandam sanctitatis induebant: sie Delii vocantur Gνρεσς εεο(Herod. VI, 97; ef. Thuc. III, 104; V, 1), Delphi 1α 01w τμο 9ε00(Eur. Androm. 1058); Attica vocatur J9 ν HI 140os(Aristoph. Nubb. 299). Unde fit, ut dii terram aliquam vel regionem 2. ꝓνεαμιν dici possint; ef. Valcken. ad Herod. VII, 33; Wessel. ad Diodor. XX, 7; Spanheim. ad Callim. lav. Pallad. 55. 60) Erat urbs Boeotiae in terra Haliartiorum; cf. Strab. IX, 652 C; Paus. IX, 26, p. 761. Inde Neptu- nus apud Pindarum dicitur Onchestius. 61) Interpungendum esse post 10„, non post TIo⁶ιñ quod ab aliis factum(Schol. Lycophron. 45), docet v. 250 hymn. in Apoll.: Opyxyοτον σνεεςεε, IIoα⁶νυο αμeρμασοων d³οσο⁹. 62) Ad VIII, p. 219:„doch steht nichts entgegen, ja es ist wahrscheinlich, dass wir.... II. II, 306 in dem ο ein Tempelhaus zu denken haben.- 63) P. 258:„Lucum Neptuni Onchesto vicinum celebrat.- 64) Cf. Eustath. ad Od. VII, 81. Ex Sophocl. Electr. v. 5 Argos est dA Irdsνν„0„ε simili ratione apud Pind. Ol. 15, 156 insula Aegina vocatur Alœwtαe dεοαιςι A2ασασ. Sie etiam ziõππος usurpatur ad totam regionem designandam; ef. Duncan. I. I. s. v. r πο⁸. 23 tionem;» in qua re Voelckerus“) et Naegelsbachius“) idem sentiunt. Quod adhuc Pausaniae aetate ipsum dνσος supererat templo everso(Paus. IX, 26), nihil ad sententiam nostram facit mutandam, quum totam regionem Onchesto finitimam arboribus esse obsitam lucumque effe- cisse nullo modo negemus.“*) Hic quoque templum fuisse, uterque illorum I. I. recte affirmat. Denique, quo melius intelligatur, cur tota regio dνασοsς Neptuni liceat vocari, etiam addamus, quod jam antiquissimis temporibus Onchesti in Neptuni honorem agi solebant ludi circenses,*) qui cultum ejus ibi maxime viguisse ostendunt. 6) Loci, ubi 5ια⁴ nominantur. a) II. IV, 48 sq.: 0d*ναο αι σQωπι ⁴αυη⁶ εdνεετο dα⁸⁶ς εεοαν, 40g zs viνε ²ε(II. XXIV, 69 sq.): cf. VI, 256 Sq.: 0 ν επ νναε ⁶ιας dviνευν Ʒένϑeυι, 28 dπαο ‿α uãν Neĩας ανοσνκν. Jovis ara in Trojae arce cum templo, quae Voelckeri““) quoque sententia est(p. 39). Nam oοντο o τπνννν½ꝙπσνιηqοσσοντεε α k dονοννες aπσ, ⁵) quorum videlicet in numero ducen- dus est Jupiter, praecipue in arcen¹) colebantur, qui certe cultu cum templo conjuncto non carebant. Practerea Trojanis maxime favehat Jupiter eosque tuebatur, neque idem in Ida templum non habuit. b) Od. XIII, 185 sqq.: 6 ol 2ενν 6* ννναονο Loαειε⁴dαωQι xue d-αμαο usrν Tiτοοεςι ⁶έ 2οννονεσ, 50αιις μειι ⁵5 α ν: cf. VI 266: 2„ᷣνo às‿ 2ι οσπm νοοσπ, 210 TIooονι⁴³eφντοωτι⁵ς. Nep- — 0 56. G&¶᷑/οο, 7 2 P tuni ara Scheriae cum templo haud procul a portu sito. Voelckerus*) templum negat, et ipse 1 1 P P gat, P 63) P. 57:„Nicht einen Hain bei Onchestos meint der Dichter in ersterer Stelle(II. II, 306), sondern Onchestus selbst nennt er A1⁶0G.... 1009 ist hier gleichbedeutend dem 1ναεσανοο und bezeichnet überhaupt cinen geheiligten Platz oder Gegend.“ Ceterum sibi non consentit p. 58:„Bei einem Te- menos fehlte wohl in den wenigsten Fällen ein Tempel, so gewiss nicht zu Pyrasus und Onchestus;- quibus verbis pro latiore significatione substituit angustiorem. 66) P. 175(ef. supra not. 58). 67) Schol. Pind. Ol. V, 51, p. 96 ed. Boeckh. contrarium dieit: od⁴ ydo Oyxrorοs dεέν⁶οσεοσ 20 ασσ, 1400 Gν. 68)-In quibus(ludis) erat hoc praeter morem aliorum ludorum sollenne, ut cursu inito desilirent aurigae, et equi soli certamen cursus absolverent, currus autem deo consecrarentur in luco.- Heyn. Observatt. Tom. IV, p. 299. Hymn. in Apoll. 251 sqq.; cf. Strab. IX, p. 652 et O. Mueller. Orchomen. p. 84, 258. 69) Sed in eo labitur, quod II. VIII, 48 huc refert, qui locus ad Jovem Idaeum spectat; ef. supra 2 c. 70) Hesych. II, p. 975. 71) Vitruv. J, 7: aedibus vero sacris, quorum deorum maxime in tutela eivitas videtur esse, in excel- sissimo loco, unde moenium maxima pars conspiciatur, areae distribuantur.» ef. Terpstra p. 11,§. 1; p. 15,§. 5; Kreuser. I. l. p. 26. Sic templum Minervae et Apollinis in Trojae arce(supra I, 1 et 2), Jovis in summa lda(supra II, 2, c). 72) P. 38:„In Scheria ist die Agora an dem Hafen, und es wird uns auf ihr ein Altar des Poseidon ge- 24 Naegelsbachius p. 175; Nitzschius vero mecum sentit ad VI, 10: Jedoch so wie gewiss kein Haus gebauet wurde, ohne dass der 0ναιαοο(Od. XXII, 355) seinen Altar bekam; so wurde natürlich auch dem Stamm- oder Stadtgotte in einer neuen Stadt Wohnung gemacht. Hier bei den Phäaken also finden wir hauptsächlich einen Tempel des Poscidon(266): cf. eundem ad VI, 266; item Terpstra p. 15, p. 5(cf. I. I. p. 14, nr. 10 c. notf.): In urbibus praecipue et celebriore quidem earum parte, in foro potissimum, exstructa erant(templa), ut apud Phaea- ces Poseidonis templum: νϑαι Ʒ τςα*. 1. I.) IIoG⁴⁶νo sine dubio hic eandem habet vim, quam v„òs TToαeειςννοο αe⁶ςu,*³) in foro,“¹) quod prope portum erat(0d. VI, 265 sͤqq.), situs. Nam praeterquam quod Neptunus Phaeacum erat εκς τπα☚ι οςοs, atque templa in frequentissima po- tissimum urbis parte aediſicari solebant, etiam ejus praecipue rei ratio est habenda, quod Nep- tuni templo locus accommodatior ipso portu potest cogitari nullus, maxime quum Phaeaces, quos fuisse scimus navigationi deditissimos ejusque valde peritos,) eum deum, cujus in qua- dam clientela esset summa harum rerum, colerent pro deo tutelari. c) Od. VI, 162 sq.: nm³ο ον πwαι Oονεμ‿μμωνοο τιας ου †ννοες vεον ενοο dνεέον⁴⁶ρ⁸εμνο 6*⁶„α. Apollinis ara Deli cum templo. Lobeckius p. 257, Voelckerus p. 58, Naegelsbachius p. 175, Terpstra p. 15,§. 4 hic templum fuisse negant; Eustathius ad Od. VII, 81 zε αGμκά̈φοο Apollinis intelligit; Nitzschius ad III, 439, p. 221 haesitat: auf Delos und in Ithaka Haine mit Altären oder Tempeln desselben Gottes(II. VI, 162 f., XX, 278). Sed mea quidem sen- tentia non est, quare templum negetur. Nam primum Delos fuit Apollinis locus natalis(ubi palma illa, quae v. 165 commemoratur, vel seriore tempore a Deliis in ejus rei memoriam monstrabatur), quem nimirum locum is habebat in deliciis; deinde ibi exsistebat nobilissimum ...... 78 nautarum oraculum;“) denique seriore adhuc tempore cultus Apollinis maxime eo loco vigebat.*) nannt Od. VI, 266(wo II0000 11 so viel wie 1οQω νοοε oder 4οο ist, nicht aber einen Tempel bedeuten kann) mit XIII, 187., 73) In numerum G⅜„ρ οσ⁴ωĩ ,˙ß*dν, inter quos Mercurius principem obtinet locum, referendi sunt: Jupiter (Eustath. ad II. I, 54: ö1¹ dε½ Sϑάεᷣντινκm eο 2ειμαιιν τια Ʒεεον ετοέemα, ddo? zdd 10 10G d'„οοαουι*⁵αέιν ⁷ε⁶ ομ⁶ςσςσι μ*⁵‿φςοο νν ναάι³ HOd⁴doονπτμεοε αιμεiĩν: ef. Herod. V. 46), Minerva (Paus. III, 11, 8), Diana(Soph. Oed. Tyr. 161; Paus. V, 15, 5), Neptunus, ut ille locus docet, et qui sunt alii ejusmodi. 74) Alibi etiam 9 /⁴ο*⁷1 in foro reperiuntur, ut infra videbimus; ef. Paus. VIII, 50. 73) Gaiiν dονννεεινμοι, νωνοσκαννιοοι ν⁶σες, quo nomine saepius a poeta appellantur: Od. VIII, 191, 569 et alibi; cf. Od. I. I. 252 sq. 76) Cic. de legg. I, 1, 2: Quod Homericus Ulyxes Deli se proceram et teneram palmam vidisse dixit, hodie monstrant eandem.- Plin. XVI, 99, 44. Haec palma, ut Schol. ad illum locum, est ea, cui Latona parturiens adnitebatur(IH. Apoll. 17 sq., 115 sqq.; Theogn. 6). 77) Voss, Mythol. Br. T. III, p. 106:„In Agamemnons Zeit hatte Delos für Seefahrt das vornehm- ste Orakel des Unheilwenders, wie Pytho für Landgeschäft;- ef. Spanheim. ad H. Del. 90. 78) Cf. Voss. I. l. p. 111— 114. Imprimis Athenienses Apollinis cultum hic augere studebant. ef. Thue. III, 104; Paus. VIII, 35, 1. 25 d) Od. III, 275 sq.: To⁴⁴⁴ ε εμπη,ν μμυν dεααν tεονς νπ 3⁴G⁷σ, τττ ν ανων Gvr½ν⁸ε, ꝗdσνμαά⁴ e ½ιυοαν τε. Arae Mycenis exstructae cum templis. Nitzschius ad I. l. et Voelckerus p. 59 in eadem sunt sententia. Voces enim, quas v. 274 legimus, hoc aperte docent, quum donaria, vestes aliaque ejusmodi nisi in templo poni atque affigi non solerent(vid. infra§. 2). Iuter haec templa unum fuisse Junonis, ut Voelckerus J. J. putat, veri simillimum mihi vide- tur;z nam ex II. IV, 51 sq.*) Mycenae erant Junoni carissima urbs, atque etiam seriore tem- pore hujus deae cultus in Peloponneso fuit summo in honore valdeque pervagatus.*⁰) Apud ceteros omnes bε⁸, qui apud Homerum reperiuntur, caussae desunt, propter qnas eos cum templis conjunctos fuisse nobis liceat statuere; immo, qui Sον nunc enumerantur, sunt partim arae Jovis&oνs εαο, partim qui vocantur subdiales. Od. XXII, 354 sq.“¹) com- memoratur Jovis ακέεοονε⁴) ara Ithacae, in qua Laertes et Ulysses multa boum femora com- burebant; ibi vero templa omnino non fuisse, est supra(4, a) demonstratum. II. XI, 772sͤ.*) loquitur poeta de ara ejusdem dei Phthiae, in qua sacrificabat Peleus. II. II, 305 sq.*) cele- brantur arae subdiales Aulide exstructac, in quibus Achivos, in Trojam navigaturos, diis fecisse perfectas hecatombas narrat Ulysses. Quibus diis eae sacratae fuerint, pro certo affir- mare dubitamus. Sequuntur loci duo, ubi nominantur arae subdiales in Graecorum castris constitutae: II. XI, 806 sqq.“*) arae deorum in foro,“) quod in mediis castris erat prope Ulyssis naves et tabernaculum(II. VIII, 222 sq.; XI, 5 sq.), ubi multitudo conveniebat atque jus dicebatur; quas inter aras unam fuisse Jovis ανοωοα⁵αοο, apparet ex II. VIII, 249 sq.,*) 79) Jano sie loquitur:„* τι ᷣʃ τορεςα ι‿κνε1πο qlararl eici πsνmιe,doyos ze rdorn re εινουασ puiα Mowi,un. 80) Ut Hoa vel Erœrοιινισαυ in Peloponneso Dorica; Schol. Pind. Ol. VII, 132: z αααασ ydo œrd 10 AO)O 10 HOα, d 2al Erατ⁶αμνμασα ανεντιασα, τισ⁴ τ⁶ ετπόσκ⁴ν Hodς νεααστ*⁴με‿ιν τ⁶ dε επαα 9oy dorτ!s 2clν, ⁴ d ασσέιαάσαυοο ν uανοοσνεαε ef. Hermann.§. 52, not. 1. 81) Aixa dè ονσσ 1εOεν⁷οεεν, 1) Eν⁴ 1ε,νμα‿ 2Seds ueεydeον πμον εαωυωιν dozeiou 1oντο erννμα „o*, E*νꝙ αα μωσ‿ dεον ναeενε τε ⁵νν 10/»1 2αον.. 82) Eustath. ad I. I.: Scουμσς ε ενρέαεοο ⁴lονο εον ετο Te¹ A-) d⁵ρνσα‿ο slα‿ d⁴ονα, 6*πονοετπτο oi ανονιια, ν ασν 21O6 ο% ☛ꝙι έονονεσ x. z. J. ef. Plat. Republ. I, 328 C; Athen. V, 15. Jupiter primum gradum tenet inter deos, qui cognomine 0ε ρεέασνσαοι(Eustath. I. I.: dαααρς œ ddεν εν* τααι οαοιν doœriςᷣ dal pενοντο οσαᷣ, 5„ 0d 1εν αeeνο&cεᷣαπσαιον, HO⁴οτοε dε II, 44⁴] Aeꝓεε εετεσπσον, 10 ατ⁶ν ⁶υκπα 20&0eι, mηο v11 ιι(Lobeck. p. 1259) appellantur, qui- bus, quum rei domesticae essent tutores, praecipua pars domus concedebatur, ubi domicilium ac sedem suam collocarent. Nisi Jovi ozelc ara exstructa nulla domus aedificabatur. 83) TEOl‿ν σέηἀεα THεος oνα 1uε εμέκσα᷑ ⁶ςσ‿eν εοσπυινν σιν G⁴λς εν νπ⁴ υ†ν. 84) Hueis d'o ααν τπτεο ντννν εεοοος εαα⁴ εασιοεσ 2⁶οενυ˙‿μά‿ια⁴ατ ο⁶σι τεᷣνεμισααeς αασ⁶ριναςω. 85) 122 öre di νατ⁴d νναάς 0u⁶αυmπνο dèeloοο ε& αυν de οονοs, L ꝗ dpo* ν* dεέναμς re 1, wi dy zœ ονϑειαν sreredναάτιο ⁶νο⁵. 86) Ipsos celebriores locos esse delectos templis exstruendis, vidimus supra b. „1 22 87) Ido ds 2is αυν τενονα‿εέ εμό⁵εαά„e00„, 8να ππάααονασ¶σαά Zunl Oeeνον‿ᷣᷣμαz. 7 26 quo loco narrat poeta, aquilam a Jove missam hinnulum, quem unguibus teneret, dejecisse juxta pulcherrimam aram, in qua Achivi Jovi παωιαμασαα sacra facerent. Denique II. VIII, 258 sqq.“*) Agamemnon negat, se unquam ullam navi praetervectum esse Jovis perpulchram aram, sed sacriſicasse in omnibus. Deſiciente autem omni indicio accuratiore, hunc locum, cujus qualis sit ratio judicare est perquam difficile, ut in medio relinquamus, cogimur.**) 7) Loci, ubi nihil indicatum est nisi deus et ea urbs, in qua is colebatur. a) II. VIII, 201 sqq.: Q ,mQ ůñH Prvσνσα εανοωιασασεινιαέςσ. ¹ ds ταν εls Eliwn e ll Al- „à ⁸*) dνσος αναἀeνσιτποαι⁴‿ετε ᷣάααενκαςα: cf. II. XX, 405 sq.: ³s drε ταν οεσ 1 ουνεέν, d**ν⁴εένος El‿νυιοων) ³*ας αeναάμ. Neptuni templum Helices et Aegis, duabus Achaiae urbibus. Lo- beckius p. 257 dubitanter dicit:«nisi quid de Neptuni aede apud Helicen suspicari libet;- Nitzschius ad V, 380 his verbis utitur iisque non satis distinctis: Das dortige Aegä(in Achaia) nebst dem benachbarten Helike werden von Homer als Cultusörter dieses Gottes vor allen hervorgehoben(Il. VIII, 205. XX, 404);, Voelckerus vero p. 58 et Naegelsbachius**) p. 174 hic templa fuisse aperte affirmant, et quidem recte. Primum enim certo indicatur templum voce ·dαοσσ(vid. supra 6 d: dꝓ„ναράμάια νꝓρσααοσυμαα, νυν), quae nisi in templo poni non pote- rant; adde verba ·Elirναυιονε³) dꝙQ ꝙαeσ quibus denotatur is locus, ubi Neptunus saepe libentissimeque fuerit versatus.²*) Tum autem traditum est(id quod haud parvi ducimus), Io- nes, quum, ab Achivis in septentrionalem Peloponnesi oram depulsi, inde in Asiam minorem demigrassent, ibi ad promontorium Mycalen*) summa cerimonia coluisse Neptunum Heliconi- 4— 5„ 3„— 1 6 um: Strab. XIV, p. 947: w d&Hrνe ér 2/ ⁰οαάεένα⁴‿ Iεeαιμννοον, ο⁶ Grαiοοςα υρσειονμεειμεκνον 88) 00 1εν ⁴ϑν Qποłᷣ m☛ℛ0λĩꝛT de 1εον πεομασαἀ‿αεέασα ⁶ε⁶αυι⁶ιντνπε roAακνιμε μμυόςσεριϑέιι⁶εμν, εννιέἀε ⁸6υω α 8711 11σ /⁴σονάνα νμννα ευ ενκνα 89) lIdem censet Voelckerus p. 59. 90) Helice longe plurimum eminuit inter duodecim lIonum urbes ad septentrionalem Peloponnesi oram conditas. Quin Aegae hoc loco urbs Achaica sit, nee altera nominis ejusdem(cf. supra not. 16), jam propter Helicen appositam dubitari non potest. Eandem urbem hie intelligit Strab. VIII, p. 386; Pausan. VII, 23, p. 590 extr. 91) Grammatici discrepant, utrum hujus vocis origo ducenda sit ex monte Helicone(EAεααe) in Boeotia (H. Nept. 3), ut ratio grammatica postulat, an ex urbe Helice(Elizy). II. II, 575, VIII, 205 re- spicientes nihil est, quod illam vocem ex Helice ductam putare dubitemus, ita ut Flaα⁵νυοο forma Acolica habenda sit, ut Schol. B censet. Idem plerique interpretes judicant. 92) ls tamen in eo labitur, quod Helices templum habet in numero eorum, quae ab Homero nomina- tim commemorentur. 93) Simili ratione Zedg vocatur 16αοs(II. XVI, 603); Apollo dieitur Aναμασινανενι XOuονν Kladc re 8.‿ϑιν(II. I, 37 8q)⸗ Tνεε⁶ vodσeν(II. 1. J.); ef. supra p. 17. 94)„De Neptuni religione in his locis nihil in serioribus memorari, haud mirum: cum Helice terrae motu concussa, Aegae autem ab incolis desertae essent.⸗ Heyn. Observatt. Tom. V, p. 451. 95) Herod. I, 148; ef. Paus. VII, 24. 4. 27 rijs dœαldeτνε, dou IIaνιιενα rO0νmQ⁹mσνmνσνοσσςι 2⁴α ν‿ flννν—νrederra. 1 Eldαεαν⁴ε IToαeεεαεενι * ϑυα, 1εσινιαι àι⁸ Toιννέ☚ις:) quae ipsa Helice erat ultimus locus, quo Iones ab Achivis expulsi confugerunt.*) Denique tota orae Achaicae natura“*) quasi sua sponte effecit, ut ma- xime ibi Neptuni cultus floreret(cf. supra 1 b, p. 14 sq.). b) Od. III, 177 sdq: s d Teοααςαν⁸) Speuxe*ατ⁴αeοωνιο—σεεαανι ε 1.αςν α*ι* 6ni ui ενεaεεν Neptuni templum in promontorio Geraesto. Quum ea, quae de cultu ejus sunt a nobis supra(1, b) et modo disputata, etiam ad hunc locum pertinere videantur, unum hoc 1 addatur, seriore adhuc tempore Neptuno Teoalori**) fuisse celebrata, atque Scylacem, vi- rum incertae"¹) quidem aetatis, nosse ¹*) ejus templum in illo promontorio. 499) c) II. I, 37 sqq.(451 sq.): 0 ν ος, XOuονν dεαmεέσφνας, KIAIA ¹⁰⁴) ,*.έν, T'eνεέ̈ᷣdοι³⁶˙ ε 1oον»dνσοεις, IAu en! Hie locus spectat ad Apollinem, cui procul dubio Cil- lae et Tenedi templa exstructa erant; quod non ex toto orationis ambitu solum, sed etiam ex vocibus dnu,ονεεενναε‿.⁸) et-Geοσσέιε ³⁸) apparet, quibus Apollinem hunc utrumque locum maxime in deliciis habuisse in fidemque suam recepisse indicatur. Huc accedit, quod cultus ejus toto Troadis agro¹*¹) tam illustris, tam Ppervagatus erat, ut etiam hic templa pro certo sumere haud dubitemus. 96) Cf. Strab. VIII, p. 590: 2Q dyj rrO0G 1- νυσ⁵αe rœdτνν ασε ααιιοστασ d&ν⁴oα εον Houνεια 1600* ε⁴σφ ⁵πμαεμεισ⁶ε⁵εμνο.... 10 12 pdο νοπ⁴εοιοσι έεοειενιπμεοε τ Ʒυοσαe Tœπτν Toveg, Öra 9ν⁶νέμινο ⁶ raνοο τιιυιισωπνσισ. 1, J. 97) Herod. I, 145. 98) Nitzsch. ad V, 380 p. 59 annot.**:„Dass ein besonders wildes Rüstenmeer und Erderschütterungen den Dienst des Poseidon an jenen Rüsten geweckt und genährt, ist nicht unwahrscheinlich; idem ad III, 278. 99) Est promontorium in meridionali Euboeae parte; Strab. X, p. 446. 100) Schol. Pind. Ol. XIII, 139: e Eogoig Teoαdoτνα ⁶νι‿ πμπαεεαυν 2Oαl⁵σ⁶ανν(Boeckh. Eu⁵οεσαυν⁷ for- tasse melius Iαοστες, ut suadet C. Fr. Hermannus) dνοτα T00εε⁶έευ ϑ⁶ς 2τν uερραἀφονα Ʒεέκια να 8„ T20α⁴αιαρσ: ef. Strab. X, p. 685; Poppo, prolegg. Thuecyd. I, 2, p. 270. 101) Niebuhr, über das Alter des Rüstenbeschreibers Seylax, Rl. histor. u. philol. Schr.(Bonn, 1828) Bd. I; ef. Groddeck. elem. histor. Gr. liter. I, p. 254 sq. 102) Mannert, Geogr. VIII, p. 264 sq. 105) Item in promontorio Taenaro Neptuni cultus erat ecum templo conjunctus(Corn. N. Pausan. c. 4; cf. supra not. 22), quem Lacedaemonii haud dubie acceperant ab Achivis, qui olim illam terram incolebant. 104) Urbs exigua sub Idae radieibus prope Chrysen; ef. Strab. XII, p. 612 A. 105) Schol. vnενμααφσσᷣνς interpretatur; eadem voce poeta utitur de Apolline Ismario(vid. supra 2, d). 106) Eodem pertinet: Zeug Id„ενν α⁴ε⁴dεαινν(lI. III, 276), dνας mμ⁴αέκυοσ(lI. XX, 404); ef. quae de hac re supra diximus. 107) Sie invenimus Apollinis templum Chryses et in Trojae arce(ef. supra I, 1. 5). 28 d) II. XVI, 233 sq.: Ze 0 dνα aο⁶νναe, IIsAανιzι,) r„16 1 vlcν, dn, 9 ¹3) 4806 du⁶—νσνέκιαιέοον Jovis templum Dodonae. Hie templum fuisse(cf. Nitzsch. ad III, 459), jam inde efficitur, quod ibi erat antiquissimum Graeciae atque celeberrimum oraculum,*) a Pe- lasgis conditum, ubi priscis temporibhus et ex sacrae quercus strepitu(Od. XIV, 327 sq: 1 9' ε&ν oο⁶ε⁴νν σαἀ(Eueνα, ꝓα mϑιεοο εν ⁶ρυιε υυάνααοιο dο Souνν 2rεαυαοα⁴ς: cf. XIX, 296 sq), et ex fontis murmure¹“¹) a Sellis(II. XVI, 254 sq.: d.ναφσ ς ᷣόεα‿οi dο—νƷαοα doτ dνινπητ⁴᷑mρ⁶εςα, 2dνιαιενυι]), postea a mulieribus fatidicis"*⁴) responsa edebantur; quod oraculum permanebat vel usque ad seriora tempora. Ad hanc rationem accedit etiam altera, quod voces: -dνα ◻◻ᷣωυναe(ut supra 10⁷ο9, EIε⁵υι⁶ςσς),*⁴ε⁶ειν hie intelligendum esse templum per- spicue demonstrant; de qua re jam supra apud locos generis ejusdem satis dictum est. Jam omnibus Homeri locis, quicunque ad id, quod quaerimus, pertinent, enumeratis iisque illustratis, breviter summam totius rei repetentes oculis nostris proponamus. IHaud plus sex templa a poeta celebrantur distinctis verbis: Trojanorum tria: Apollinis in urbe Chryse cum sacerdote Chryse, ejusdem dei in Trojae arce, Minervae ibidem cum sacer- dote Theano; Graecorum totidem: Minervae Athenis, Apollinis Delphis, Neptuni Aegis Euboicis. Templa, quae ex mea quidem sententia sine ulla dubitatione statuantur ne- cesse est, sunt haec: Jovis in Idae cacumine cum sacerdote Onetore, in Trojae arce et Do- danae; Junonis Mycenis; Neptuni Onchesti, Scheriae, Helices, Aegis Achaicis, in pro- montorio Geraesto; Apollinis Ismari cum sacerdote Marone, Deli, Cillae et Tenedi; Vul- cani Trojae cum sacerdote Darete; Veneris Paphi; Cereris Pyrasi; Scamandri prope Trojam cum sacerdote Dolopione; Sperchei in Thessalia. Ex quo intelligitur, Trojanorum templa cum templis Graecorum comparata per se multitudine esse minora; sed magnitudinis utriusque terrae ambitusque ratione habita, Trojanis haud ita exiguum fuisse templorum nu- merum facile apparebit, cujus rei quid sit caussae, infra§. 5 exponetur. 108) II. II, 749 sq.: uevερτdεεέανο τ HHαινοο, ⅜ επαν soοιεν Ʒυοσνέκνμεοον olæl 29erro z. 1. 7. Perrhaebi fuere gens Pelasgica; cf. Mueller. Dor. I, p. 25. 109) Dodona sita erat in Thesprotia sub montis Tomari radicibus, quamquam Strab. IX, p. 441 alteram Dodonam prope Scotussam hie dictam esse putat. 110) Herod. II, 52 sqq.; Strab. VII, p. 504; cf. Heyn. Observatt. Tom. VII, p. 2835—289: Excurs. II, de Jovis Dodonaei religione; Lasaulx, das pelasgische Orakel des Zeus zu Dodona. Würzburg 1840. 111) Serv. ad Aeneid. III, 466:„circa hoc templum quereus immanis fuisse dicitur, ex cujus radicibus fons manabat, qui suo murmure instinctu deorum diversis oracula reddebat; quae murmura auus Pelias nomine interpretata hominibus disserebat; sed quum hie ordo oraculorum per multa tempora stetisset, ab Arce latrone IIlyrio excidi quercus praecepta est, unde factum est, ut postea fatidica murmura cessaverint." 112) Suidas I. p. 625: 2„* 1011⁹⁰ ęϑ⁸ς, v dαreroy vbευέα πυοοννκ⁴⁶‿ον na³ eGε⁶ντυυ τυν 1⁴κνν σιννQp5wM³νεο σeιεων νν ϑοι*ς ½νσαό, ds εꝓοέꝓροvντο, ör0 1406 Iyel ⁶ Leus. 29 Sed antequam ad aliam rem transeamus, pauca nobis videntur adhuc monenda, qualis fuerit ratio inter templa et inter ceteros locos sacratos: 1 α ε νοο, d αος et 9³, ut per- spicuum fiat, quibus maxime principiis loci, quos tractavimus, ponderati nitantur. Dicit Nitzschius ad VIII, 363:„Das 16Gν ε οοε, das umgränzte und einem Gott geweihete Stück Land, kann bloss ein heiliger Hain mit einem Altar sein,“ quod Hermannus quoque(§. 17, 13 c. not.) censet.“¹) Equidem vero arbitror, rεᷣαμ᷑ os et tem plum inter se arctissime fuisse colligata;) nam zéεᷣ³νενοο, agellus sacer(cf. supra not. 59), qui a regione finitima, ut a rebus profanis, certo limite separatus erat, qui habebatur dei peculium, atque in quo magna ex parte sita erat et ejus opulentia et sacerdotis, templum desiderabat eam ipsam ob caussam, quod non communi usui, sed deo soli et sacerdoti inserviebat. ¹³) Cur enim zεαωοςσ septum fuisset muro?“¹³) Hace sententia mea mihi videtur maxime eo defendi, quod legimus apud Poll. Onom. I, 6: 7α⁴ Q⁶‿ 1μe Q,ᴵMQåKiov, 8&*εεσραμεριοοσιέεμντ εωσςι ϑεος, 120 ν εα„e⁴ς, ννα ε.ά³⁶⁸⁷οσεμν σς 2⁴ τιιιέιμν. Voelckerus igitur, quamvis in ejus verbis insit exceptio quaedam, universe tamen recte affirmat p. 38: Bei einem Téνιμενοςα fehlte wohl in den wenigsten Fällen ein Tempel,- itemque Terpstra p. 12,§. 2: Cum vero Deorum templa iisdem his locis sacris plerumque contine- rentur, factum est, ut zετ᷑αμέ ος una et locum agri separatum notaret et templum ibidem obvium., TEuενοs simul cum templo ortum est, nec hoc prius exsistere potuit.— Luci autem ratio fuit plane alia; quapropter cavendum est, ne aetate Homerica, ut nonnulli faciunt, zeαοαν᷑sog et d²³οοs temere confundamus.*) Lucus erat non circumseptus, nisi forte partem efficiebat agri 115) Si virorum doctorum sententias de singulis locis, ubi 1⁸ ι αοεσ commemoratur(cf. supra 3 et 3), bre- viter collegerimus, inde summa confcietur haec: Hermannus et Lobeckias cum Veneris et Sperchei agro sacro templum non conjunctum fuisse censent; Nitzschius ibi templum statuit, de Pyraso nihil certi proponit; Voelckerus de Venere cum Nitzschio consentit idemque judicat de Cereris agro sacro Pyrasi; Naegelsbachius rem silentio praeterit. 114) Paus. X, 58, A: 2ι ToGeειιεν⁶ς εεσισινν drrεο τκν τπ⁶dιυν τεέαιενοσ 2.⁵ονιεινο 1Gειιιει⁴eνοω, d2 ι π G sαs II064ς νσ:? Diodor. II, 47: 16 έι νςσ τε α„.M.⁵e, III, 63:„.Mος 2α 16⁵ιέινν, et alibi; ef. Kreuser. I. I. p. 141. 113) Hermann.§. 20 init.: In demselben Maasse endlich, wie sich die Verehrung der griechischen Götter an bestimmte Tempel anschloss, gränzte sich auch ihr Eigenthumsrecht schärfer gegen das Profane ab, und während der natürliche Cultus das ganze Land oder die Gegend, wo sie verehrt wurden, als ihr Eigenthum betrachtete, setzte der positive sich und sein Zubehör den Gegenständen des mensch- lichen Besitzes und Verkehres als das Heilige entgegen.- Rreuser. I. I. p. 22:„und so bedeutete Te- menos später nur das heilige den Göttern geweihte Priesterland, auf welchem die Tempel, Rapellen, heiligen Haine u. s. w. sich befanden mitsamt den Wohnungen der Priester und ihres Zubehörs.- 116) Hoc etiam seriore tempore ita se habuisse, videmus ex Paus. VIII, 50, 2, qui nominat 16 ε νοσ, quod ante sie deseripsit: rεειοοο ˙ 2τν Sp ι ϑιπνν εα 1eν ᷣουναο ds. Terpstra p. 11,§. 2:„Primum certae agrorum portiones Diis fuerunt dicatae, quae T ιι quasi Tννιιυνναι, ab Homero dicuntur..... septo a reliqua agri parte separatae.- 117) Ta⁵αενοε et à³ο seriore tempore una eademque vi usurpantur, ut Herod. VI, 75— 80; ef. Schol. Eurip. 8 30 sacri,“) sed cuique patebat, ut aperte docet Od. XVII, 208 sqq.: dνιασ FᷣνιFςοołἀq'eloν ⁴a- 10198&ουφε⁷ᷣ ομς.. α⁸ oνισπηιε εωιιυνιο Nuιρσαυνν, d,eo eτεs 611006 89XO 0 rα(de lu- co Nympharum prope urbem Ithacam), et Od. VI, 291 sdq.(de luco Minervae apud Phaea- ces); quae res vetat nos omnibus in lucis putare exstitisse templa. Qua de caussa Duncanio s. V. àJοο explicanti: Talia ubique diis sacra, ou œrd roig οος υια˙ assentiri nequco. Licet sine ulla dubitatione dici, unumquodque templum habuisse lucum, ¹⁴) nec vero contra- rium; ã⁴νοs enim, locus arboribus obsitus(Od. IX, 200: àν Ʒαν⁵οει dν⁶mοιπωνιτιι XX, 278: AιαG d* κκςςν: cf. XVII, 208) amoenitateque***) insignis, jam per se deum ibi praesentem indi- cabat eaque maxime re homines, quibus omnihus facilis esset aditus, ad religionem pieta- temque, quae erat in metu et cerimonia deorum, impellebat. Quid plura? ipsa loci natura vis luci continebatur, ²²*) quod etiam naturali prioris temporis cultui fuit aptissimum. Od. IX, 200(Grεια ν⁴αο εν oei Jeν⁶οιεμα) documento non est, lucum et templum sejuncta esse non Posse, quoniam non lucus, sed sacerdos, qui nominatur, caussa est, cur ibi templum fuisse censeamus(cf. supra 2, d). Ex quo efficitur illud, nullum omnino apud poetam exsistere lo- cum, quo nobis persuaderi possit, cuique luco vindicandum esse templum, nisi forte dlαs signiſicationem habet latiorem, ut II. II, 306(cf. supra 5, b).**) Luco autem non defuisse Phoen. 24: Idrαν ⁴ο ταιν α˙ο‿dεεςα τμαοσιιει εονσ⁹ d¶Qιιοοσεα τιιν‿mMdLd νᷣανον Ellieg: Schol. Pind. Pyth. V, 117, p. 585 ed. Boeckh.: d³ον Tε 1⁴%&¶0 90 16½⁴εν.n Quo factum est, ut &.*³σσ a principe sua pPropriaque recederet significatione; Schol. Pind. Ol. III, 26: 1091, drε QπQ TIοεοσν τνςς5ᷣες ειμεέμνον, 2εe οααeν q uταννφ,„ dαs zalerra. 118) Seriore tempore ex Poll. Onom. I, 1, 10 mos erat lucos 116010709 circumdari. 119) Quod Hermannus§. 14, 5. 6. de templis serioris temporis affirmat:»weit entfernt jedoch gegen das gottesdienstliche Motiv solcher örtlicher Rücksichten gleichgültig zu werden, legten auch die Tempel der späteren Zeit auf augenfällige Plätze und die Anmuth umgebender Pflanzungen keinen geringen Werth, haud minus Homericae aetati convenit. 120) Cf. Od. XVII, 203 sqq.; Paus. IX, 24, 4: 2G21 dε αιπανι*αασι dGο mꝓlφ αρά εέ Tενι⁴ας eέ‿ςρ⁶ 1εννον Nuεεένντε*εναν ενπ τ π᷑fõ—p— 2d αs od εeνα εοσ⁶ ν ef. VI, 22, 4; Plut. V. Sull. e. 27: 10% 101πς Sx IAosεoeς νανςα ταάχ εέιιανωυν ςμμα⁴⁶ος 10 T-yd 0οο⁴⁵⁶ασς ε⁴ ενεαις 6 0„ν. 121) Hermann.§. 14, 8. 9:„Jede Naturerscheinung, die durch Lieblichkeit oder Erhabenheit einen mehr als gewöhnlichen Eindruck auf das menschliche Gemüth machte, ward unter dem Einflusse dieses re- ligiösen Gefühles zum Sitze einer göttlichen Rraft gestempelt, die jedem, der in ihre Nähe kam, unwillkürliche Verehrung abgewann; dieselbe Empfindung, die der Lateiner durch sein grossartiges numen habet ausdrückt, verlieh auch in Griechenland zahlreichen Oertlichkeiten selbst ohne nä- here Beziehung auf Mythus und Staatsreligion die Weihe einer Cultusstätte, deren menschliche Zuthat fortwährend Nebensache blieb.- Nitzsch. ad VI, 10:„Die Tempelhäuser sind gewiss als ein Fer- neres und Mehreres nach früherer Weihung von blossen Altären, Hainen, oder andern Stätten in ihrer natürlichen Beschaffenheit(bes. Grotten), wo besondere Erfahrungen den Glauben an öftere Gegen- wart eines Gottes erzeugt hatten.- 122) Nitzschius ad VIII„565 lucos non tam certis terminis circumseribit. 31 aram, nemo erit, quin concedat, siquidem ibi homines, ut erga deos pietati satisfacerent, con- venire(Od. XX, 277 sq.) adeoque antistites coetus cujusdam sacri certis anni temporibus sa- crificare fas erat.— Denique de aris non multis verbis opus est, quippe quae cum omnibus locis sacris ita cohaererent, ut sine iis vix cogitari posset deorum cultus.¹**) Quemadmodum vero templum sine ara haud scio an nusquam reperiatur, ita ara prorsus non desiderabat templum, dummodo locus aliter sacratus esset; unde intelligitur, nobis non licitum esse pu- tare, ubi arae nominentur, ibi fuisse etiam templa. Quodsi ea, quae sunt a nobis de locis sacris modo disputata, in Homerum transtuleri- mus, perspicuum erit, lucos et aras, quae quidem nude simpliciterque memorentur, ad templa pertinuisse nobis non statuendum esse, nisi eae rationes accedunt, quibus in eam opi- nionem, ut ibi templa fuisse putemus, necessario adducamur. Atque id quidem fit, primum si sacerdotes aut zεναννν commemorantur; deinde si agitur de diis primariis, εααντα.πι⁶σ, ³ qui vel maxime in arce colebantur; tum si loca nominantur, quae libentissime dii frequenta- hbant;*³) postea si cjusmodi rationem inter deum et terram vel urbem intercessisse videmus, ut in hanc pro numine suo is vim exerceret magnam; denique si et totus orationis nexus et singulae ipsius loci voces templum desiderant; postremo si historiae vel monumentorum adhuc superstitum nitimur auctoritate. Cujus rei singula argumenta repetantur gravia eademque cer- tissima ex cunctis Homeri locis, de quibus supra a nobis fusius dictum est. §. 2. Quid de templorum aetate Homerica numero universe Judieandum sit? Jam omni hujus rei materia, quae quidem apud Homerum exstet, tractata simulque ex- positis principiis, quibus nixi certos templis fines terminosque constituere sumus conati, nunc videamus, quid inde universim efficere et probare possimus de templorum aetate Homerica numero, quidque de discrepantibus virorum doctorum sententiis sit judicandum. Sunt duo potissimum viri, qui in iis, quae de numero templorum statuunt, magnopere inter se dissident: Lobeckius:) et Voelckerus,,*) quorum alter se in Graeciam nimis par- 1123) Cf. Lucian. Jup. tragoed. c. 51: a2 2(ν l0 Sναο⁶, aiν να Heεο, da2d 2νν εοσι ᷣιιι⁶οε, eloh- dοα 4 aœα ϑςοt. 24) Cf. Nitzsch. ad VI, 10(supra p. 24 init.) 1253) Nitzsch. ad III, p. 221:„und deren nehmen wir ausser den namhaften auch an denen Orten an, die als Lieblingsorte der Götter bezeichnet sind und die ihnen einen Beinamen gaben, wie da sind Rypris,. Rytbereia, die Argeierin Here, der Idäische oder Dodonäische Zeus u. a. m.; ef. Hermann.§. 15, 7:„ja auch die olympischen schienen fortwährend mit besonderer Vorliebe in bestimmten Gegenden zu verweilen, wo sie namentlicher Verehrung genossen.“ 1) P. 256 sqq., quocum magna ex parte consentit Naegelsbachius p. 174 sq. 2) P. 38 sq. 32 cum, alter se tam liberalem praebet, quam certe Graeci in se ipsi non fuerant. Sed Nitz- schius'), modum adhibens ad mediocritatemque illud nimium et parum revocans, proxime ad veritatem accedit. Quod Lobeckius p. 257 contendit: Cujus generis praeter illud, ubi Chry- ses curabat, dumtaxat duo nominantur, nisi quid de Neptuni aede apud Helicen suspicari li- bet II. VIII, 205, unum Minervae Erechthei II, 546, alterum Apollinis Pythii IX, 405, Od. VIII, 80,“ et quod deinde addit:«neque mihi fiducia est, ut ea sola fuisse contendam," quam leviter negligenterque dictum sit, jam ex iis, quae supra demonstravimus, satis liquet. Quibus monitis ne valde miremur, eum tum sie pergere:„Sed tamen plerisque in locis sacrarum ae- dium vice aras subdiales lucosque consecratos fuisse, crebrior mentio indicat., Ex Lobeckii igitur sententia tunc temporis non tam templa, quam arae et luci consecrati inserviebant sen- sui divino, qua ratione hoc studet efficere, templorum numerum fuisse perexiguum. Contra- riam sententiam defendit Voelckerus, quam confirmare conatur ejusmodi argumentis, quorum pleraque omnia mihi gravia maximique momenti esse videantur. Ex his unum solum mihi non probatur, quo comprobato in immensum augerentur templa. Affirmat enim p. 39: ⸗da wir aber in keiner Stadt blosse Altäre ohne Tempel entdecken, so folgt, dass in jeder Stadt eine Menge Tempel sein musstenze quibus verbis vel secum ipse pugnat, paulo ante dicens, aras fuisse et in vestibulis ct in foro,“) quae nimirum in ipsa urbe erant. Haud dubie in statuendo templorum numero Voelckerus excedit modum; quis est enim, qui, quum multitudo ararum iοs νelou esset fere infinita, templorum numerum eundem fuisse arbitretur? Quod si quis contendere auderet, cuncta Graecia et ipsa Troja inundaretur tot templis, quot ne seriore quidem tempore, quo magna erat eorum copia, vix reperiantur. Cir- cumspiciamus igitur rationes firmas easque idoncas, quibus probabiliter templis constituatur modus, qui huic aetati bene conveniat. Ne autem in errorem Voelckeri inducamur, maxime id meminerimus, hoc tempore cul- tum deorum nondum magnopere adjunctum fuisse simulacris. Haecc enim, ex usu cultus divini atque religiosa quadam necessitate orta, principio eſſingebantur hac mente, partim ut notiones deorum, quas in omnium animis informavit natura, atque cognitiones sensibus ocu- lisque subjectae eo vividiore conciperentur animo, partim quo commodius faciliusque cerimo- niis sacris, quibus cultus continebatur, numina eorum celebrari possent. Simulacra tantum- modo repraesentare deos putabantur ab iisque interdum frequentari, ut praesentes sacra do- naque laeti ac propitii acciperent; deos vero non posse a simulacris scjungi, tunc quidem sibi nondum persuaserant Graeci;?) quae opinio naturali quasi sensui, quo adhuc maxime move- 3) Imprimis ad III, 459, p. 221 sq. 4) Voelcker. I. l.:„Ausser den Altären in den Vorhöfen und auf der Agora, sind alle übrigen nicht nur in Tempeln« etc. 3) Doe Planissime inde apparet, quod in Sophoclis fabulis dii ipsi S0αmη¶οο prodibant: G3 05 εον G* TAioν φςοοσσυν εσι τσν αeσυνετἀ˙ 5ααντηιννεε6eνπα, d0eS, Oriνεοπεααι, Schol. Aesch. Sept. 33 bantur, prorsus repugnasset. Seriore demum tempore, quo mythologiam excultam a poetis traditamque mente comprehensam habebant atque simulacris propter praecipuum quendam cul- tus oculis sensibusque subjecti amorem assiduo utebantur, haec atque deos esse unum et idem eaque induere divinam naturam) credere coeperunt. Inde autem, quod aetatem Homericam antecesserat ea actas, qua vigebat religio naturalis, cujus in locum postea subiit id Graeco- rum religionis genus, quod vocatur anthropomorphismus, in quo ipso praecipue nititur simula- crorum usus, factum est, ut religiosa indoles ejus actatis, quippe quae transitum quendam effi- ceret, nondum esset satis accurate distincteque expressa. Quid mirum, quod in tanta copia rituum sacrorum,) quos tangit Homerus, nobis apud eum unum solum occurrit simulacrum? quod omnino non disertis verbis, sed tamen ita indicatur, ut nobis de eo scrupulus ne tenuis- simus quidem possit residere: II. VI, 90 sqq.: xιπχ‿ον.. Se?‿⁴οννεα ο*νο⁶υαισνν Huzdμοο (cf. I. I. v. 271 sqq, 502 sq.), ubi ab Heleno, augurum longe eximio, Hector jubetur urbem adire matrique suae dicere, ut, ubi matronas honoratas in Minervae templum congregaverit, peplum elegantissimum maximumque ad deae genua ponat; quae dicendi ratio certe non alle- gorice est intelligenda. Atque quum princeps templi natura in eo posita esset, ut simulacrum dei tectis suis parietibusque reciperet receptumque tueretur?)(id quod templa et simulacra 289; ef. Welecker. gr. Trag. p. 66. Simulacra catenis alligata(cf. Lobeck. p. 275; Creuzer. Symb. II, p. 615; Feuerbach. vatic. Apoll. p. 26), quae passim in Graecia reperiebantur, contrarium probare perperam censet Feuerbachius I. I. p. 25; nam hoc more haud dubie nihil aliud Graeci spectabant, nisi ut una cum illis simulacris ipsos deos quasi comprehenderent firmiterque tenerent; cf. Plat. legg. XI, p 931 A: 200„ J eiréναςι ⁴eναμμμααηαια 1⁴ουιισ⁴eενοι,ονς*νν dyαναονοο aαπαέο ινονςι Ʒeνιαας eneοαςι νπmάOοeνέτ,οα τοις εεευινινοωυα ϑεος τοòmνν τοννειυοαυν να TdAουν ευν᷑ꝓι. 6) De hac re gravis sane ac luculentus est ille locus apud Minuc. Octav. XXIII, 10:„quando igitur hie nascitur? ecce funditur, fabricatur, sculpitur, nondum deus est; eece plumbatur, construitur, eri- gitur, nec adhue deus est; ecce ornatur, consecratur, oratur, tunc postremo deus est, quum homo illum coluit et dedicavit. Profecto quidem multitudini persuasum erat, discrimen iater deos et si- mulacra esse omnino nullum, quod satis docet Lucianus Piscat. e. 11; Jup. Confut. c. 8; Jup. Tra- goed. c. 7; Sacrif. c. 11; cf. Senec. epist. 41:„nec exorandus aedituus, ut nos ad aures simulacri, quasi melius exaudiri possimus, admittat.- 7) O. Mueller. Prolegg. p. 554:„Es ist aber überhaupt sonderbar, wie sehr sich viele Gelehrte bemü- hen, aus dem Homer den Cultus herauszubringen. Als wenn Homer nicht den Götterdienst im voll- ständigsten Begriffe des Wortes kennte, Gentilsacra, Staatsopfer, Sühnopfer, Reinigungsopfer und Waschungen- etc. 8) Cf. Heyn. Observatt. ad. I. I. Tom. V, p. 198 sqq., ibique ejus interpretationem memorabilis loci Strabonis XIII, p. 897: zα τ⁴ τã οταQε τ00 ιτο τ⁴‿εινιαι rexειν, olov 4 ε Aoννές 10 S6ανον mνν εμένν εασση⁶ς ⁴εσιαα, ,νοοο d νααοινον εμνσραα νεέιε τμ̈νον ydꝑ zeleder Oeirat A9*αmůνειᷣ επι τπόυναάαεν. B³τιων*σπε ντμιε, 1 rlνες ϑειeνονQτηα̈αι di, Tαοσ οντσ—⁹σ5⁴eμαο⁵ Serm mα. z. J. 9) Hoc vel etymologica ratione probari potest; nam vox„„.α..ςς haud dubie ducenda est ex verbo„.ε⁵αο.‿ 9 34 arctissime copulata connexaque“" esse demonstrat), et major templorum numerus penderet ex usu simulacrorum frequentiore, adduci nullo modo possumus, ut temporibus Homeri cultum cum templis conjunctum putemus tam late patuisse, quam Voelckero videtur. In illa ipsa re cernitur caussa, cur ex prisco tempore, quo luci quidem et arae exsistebant, tamen de tem- plis ¹) nihil certi sit traditum; quae profecto haud ita necessaria fuerunt, quod etiam aliis locis, dummodo consecrati essent, sacra fieri licebat. Sed quamquam apud Homerum unum solum invenitur simulacrum, cujus ne vox¹*) qui- dem, qua denotanda sit, dilucide commemoratur, nec certi quidquam aliud indicatur, unde materiam ejusque formam atque naturam si non clare perspicere, at ex parte certe intelligere conjecturaque assequi possimus; ³) tamen alia sunt vestigia perspicua, e quibus aetate Home- rica exstitisse simulacra utique plura, quam nobis ex unico illo liceat statuere, planissime ap- pareat. Hi sunt loci, ubi d.„αμν⁴ανε,) in quibus praecipue nominantur vestes*5) in deorum usum Templa sunt εααοινςτμ̈αα νυν ⁵εεο⁷ 00⁴⁴ꝙ(H. Merc. 251; cf. II. VI, 89), 29xw»GἀEεε 0luot(Theocr. XVII, 108),„habitacula terrena-(Arnob. VI, 17), domicilia deo, vel potius simulacro eum reprae- sentanti dedicata; ef. Steph. Byz. s. v. Oeανπμναι:*αsεσ τνν οαεαeν, ννρια ⁶ϑεο Hεοσσππε⁴ονταν. 10) Immo utrumque uno eodemque nomine significatur: leodα nominantur et templa et simulacra(Lo- beck p. 51); 400ν 16υασςα(Plat. Republ. IV, p. 422), i. e. d„ααμἀεν, imprimis autem?008 par- tim de cujusque materiae simulacris cultui consecratis, et stantibus et sedentibus(Schoell, Soph. Leben p. 192), partim de ipsis templis dicitur; cf. Phot. Bibl. p. 550, Ruhnk. ad Tim. lex. Plat. p. 95 et Welcker. Syll. Epigr. p. 5— 5. Ab his simulacris, quae in templo ponebantnr, bene distinguenda sunt ea αααια, quae postea reperiuntur frequentissima sine ullo cultu, quibusque ornata erant praecipue fora, viae, luei aliique ejusmodi loci; ef. Hermann.§. 6, not. 3 et Hypaethraltemp. p. 12. 11) De antiquissimi aevi templis et simulacris ef. supra p. 5, not 52. 12) Nomen„deiμι⁴ααα(de quo ef. Heinrich. ad Musaeum p. 41), quod apud Homerum haud raro reperi- tur, huec referri non potest, quia a poeta usurpatur alia notione et quidem generaliore(cf. infra not. 14 et 13), atque apud posteriores demum sceriptores ei simulacri vis est subjecta(cf. Ruhnk. ad Tim. p. 5— 8). Alia nomina, quibus simulacra appellabantur, sunt 60οταας(Hesych. I, p. 764: 306 τ*‿π³ν⁴ τ ⁵σοσπα ⁵⁴⁶ςοισχινυαυι, GAππέιη⁴νι⁶ςνμα), quod, jam Aristophanis temporibus obsoletum(Equ. 51), nisi de simulacris antiquae structurae non dicebatur, et S0œανον, proprie simulacrum sculptile (Gον 16 ½ν ν 00G 2⁴σ 10G ru*½e Trονιι⁴α, Paus. I, 536, 2; cf. Siebelis. 1, P- XLII), de cujus voeis usu idem valet, quod modo dixi de altero nomine. Poll. I, 7: α ε ϑεοαασσOσε⁴οσνεν dyαννατα, 86αeνα‧, 50, 9e⁴.ννν εieεαςσνμρααιαα. SOετ⁴ας σϑε*ϑ deiærdον syυνε ou οsteet. 15) Terpstra p. 14,§. 6:„Eorum itaque simulacra sibi effinxerunt, quorum forma atque materies absque omni dubio rudis fuit, quippe quae vel lapidea fuisse videntur vel lignea, vix ulla arte polita ac de- dolata.- 14) Hoc nomine comprehenduntur ornamenta et donaria in dei eujusdam honorem ac voluptatem(&eνμαμια nν, 2ꝙ 2⁸ dA„ναετιασ) consecrata, dνανννυαα(ef. Eustath. ad Od. XII, 347: Aeeεν ν 001 ü0A dναοααυαάκαα, et ad Od. III, 27 4). Quorum de infinita fere apud Graecos copia atque multitudine ef. Poll. I, 28, ubi varia eorum genera enumerantur, itemque C. I. nr. 157— 147, 1570, 2852— 60, 5071. 15) Od. III, 274 de Aegistho: ro⁵⁵α ³ dyανα M