O. F. F. F. Q ies. OUAESTIONUDI HORATIARUM LIBELLUS NONUs 0U0O SUBJUNCTA ANNALIUM SCHOLASTICORUM PARTICULA OUADRAGESIMA AD GYMNASII ELECTORALIS RINTELIENSIS ACTUS VERNOS INVITAT EIUSDEM DIRECTOR D. WISS.) ka 2N C Se 6 e. ———— RMNTELII MENSE MAETIO MDOOCXXXIX. LITERIS BOESENDAIILI. 4 1 / 4 4æ 64,2. PROOEMIUM. ad erisin libri tertii. 5 et perobscura est quaestio de atsevria et integri- tate veterum scriptorum; quam dirimendam qui suscipiunt, pro universa agendi ratione in tres partes discedunt. Alii enim, ut philosophi familiae dogmaticae, in sententiis de monumentorum antiquorum origine et auctoritate usu receptis vetustateque con- firmatis secure acquiescunt nec facile novis inventis ausisque jure et domicilio quasi suo se expelli patiuntur. Quare si qui Homeri natales addubitant deque arte scribendi serius propagata monent, de lupis et vulpibus, sacrum corpus lacerantibus, cogitare, quam vestigiis rerum antiquarum legendis in doctrinae suae statu tur- bari, malunt. Alii deinde, ut philosophi familiae criticae, quum in omni literarum genere errores et commenta versari et propagari soleant, quae in scriptis antiquis cum grammaticis, historicis, philosophi- cis aestheticisque rationibus minus congruere videantur, diligenter explorant et, veritatis eruendae unice studiosi, sententiam, etiamsi diu foverint, relinquere non cunctantur; attamen, vera, verisi- milia et probabilia tantum amplexi, dubia, incerta et indefinita 1* 4 in medio relinquunt nec confidentius qualiacunque temere labe- factant. Itaque si aliquot Ciceronis orationes ingenio viri consu- laris convenire non videntur, absque partium studio nec cupidius rationes prolatas contemnunt nec statim pedibus in novas partes concedunt; sed, nonnisi omnibus rationibus assidue et diligenter ponderatis, sententiam inire student eo usque fovendam, dum meliora indagaverint. Etenim tum demum, si vera a verisi- milibus recte discriminantur, sperandum est fore, ut ejus- modi quaestiones recte dirimantur. Quae vero sentiendi ratio multis rerum antiquarum scrutatoribus omnium minime placet, quum nec ingenii acumen nec doctrinae copiam prodere videatur. Itaque alii denique sunt, qui nimia animi confidentia et impetu perciti, ut philosophi sceptici, majoris acuminis speciem prae se ferentes, ab extrema quadam parte stare malint. Ut qui in republica nec conservanda nec reformanda satis habent, sed, certamina cum patriciis exosi, res novas appetunt, leges agrarias flagitant et statum civilem radicitus immutare moliuntur, ita 0 Connelius Lugdunensis, in cujus ausibus oriticis vel potius scepticis jam ter desudavi, conjecturarum et animadversionum, quibus interpretes Horatium emendare, explicare et defendere interdum inepte student, pertaesus, subito, va banque! inquit et impetu, ut in iracundis vel desperabundis fferi solet, identidem crescente ingentem numerum integrorum carminum singulorum- que locorum abjecit et totum Horatium simili fere modo, ut Straussius nuper historiam sacram, plane convertit et immutavit. Typologi enim, qui theologis dicuntur, historiam sacram novi testamenti ita illustrare et confirmare solent, ut, quae similia effata et facta in vetere testamento inveniantur, eventorum novi signa ante edita existimentur. Jam hieroclasta nihil fecit, 5 nisi quod, causarum nexu inverso, dovet, non vetera illa Jadai- caque novis Christianisque, sed ista nova Christianaque veteribus Judaicisque suam debere originem. Itaque vates antiqui non de supplicio Messiae cecinerant, quia Christus id passurus erat, sed potius Christus id passus esse dicitur, quia cecinerant. Jam ubi rerum gestarum narratio cum ratione Straussiana non satis con- spirat, in antiquiore historia fons istius narrandi modi investiga- tur et origo amnis esse dicitur, dum vix rivum inde deducere possis. 1. Eandem fere rationem iniit Peerlkampius. Etenim, scripto- rem aliquem ejusve singulos lôcos eo ipso tempore vere exstitisse, existimamus, si scriptores tam proxime quam serius insecuti illum illosve cognovisse inveniuntur. Ita Horatium Sat. I, 10 Nempe incepisse probabile est, quod Persius Sat. III Nempe hoc assidue inchoavit. Secus Peerlkampius ratiocinari solet, qui, ubi Horatii carmina integra vel singuli loci imaginibus vel dictionibus ab in- genio poetae omnibus scilicet numeris absoluto, quale criticus sibi finxit, recedere videntur, locis apud sequiorem auctorem forte inventis, corruptelam inde antiquiori poetae invectam esse, sumit. Praeter multa alia exempla, quae jam tractavi, insigne est Carm. I, 2, ubi versus 5— 12 expunguntur, utpote ex Ovidiana diluvii Deucalionei descriptione Met. I, 256 seqq. ab insulso quo- dam grammatico consarcinati, cf. Quaest. mear. VII, cap. I. Sicuti vero fit, ut amnis mole perrupta magis magisque regiones cir- cumjectas inundet, ita audacia, in locis supposititiis inveniendis conspicua, jam in libro carminum tertio omnem modum excedit. Tamen operae pretium est, viri, doctrinae copia aeque atque ingenii acumine insignis, vestigia legere, quum hoc modo carmina Venusina acri judicio subjiciantur ceorumque indoles ad 6 leges veri, decori et pulchri examinetur. Sio cum natura artis Latinae, tum poeseos Horatiae ab ea parte exploratur, in qua interpretes adhuc rari operam suam collocarunt. Verum quo diligentius carmina lectitantur adeoque ad juventutem excolen- dam tractantur, eo minus his quaestionibus supersedere possumus. Attamen ut in tam difficili labore, quo fraudes investigentur, profi- ciamus, haud idonea est lex, qua Peerlcampius Horatium non agnoscit, nisi in illis ingenii monumentis, quae tam apta sunt, ut nihil demere possis, quin elegantiam minuas. Namque neo docet nec potest docere, poetam Venusinum non nisi eximia opera reli- quisse. P. igitur sibi confinxit Horatium resecatque, quae omnino ejus perfectionem non aequant. Ut pateat, qui tandem factum sit, ut haec poemata tanta locorum spuriorum ferrugine inquinata sint, historiam criticam confingit inauditam, atque in singulis carminibus, strophis et versiculis, quantum sufficit errorum et frau- dum, in subsidium vocat. Haec auxilia ad integra munimenta ca- pienda prosunt. Ut vero etiam in partes eorum facili negotio penetrari queat, glossae, quas ipse dicit, poeticae in promtu sunt, quibus ut arietibus et catapultis locus firmissimus quisque lübe- factari et expugnari potest. Attamen sunt artis criticae certi fines, quos qui migrat, omnes literas antiquas confundit et rerum gestarum memoriam perturbat. Qui quidem termini ut teneantur, duo primum scri- ptorum supposititiorum genera distinguantur, unum, quorum aucto- ribus eertum fraudis consilium propositum fuit, alterum, quod forte quadam aut errore aliquo ad eos relatum est, ad quos non pertinet. In illo genere lucri studium, auctoritatis aucupatio, magnorum virorum admiratio, perditorum operum desiderium ad fraudes impulit; in hoc antiqua carmina dictaque, memoria tan- . 7 tum et ore demum hominum propagata et tradita, literis consi- gnata aliique, quam genuino auctori, adscripta, ut Homerica et Orphica, et libri sine nomine scriptoris operibus similis argu- menti vel dictionis perperam additi sunt; quo modo opus Theo- criteum conflatum est. Inprimis plura genera obscuriorum seri- ptorum ad principem quendam in suo genere translata sunt, ut orationes Demosthenis. Si potissimum plurium auctorum opera in unum corpus collecta erant, facile fieri potuit, ut postea, quae plurium erant, unins esse viderentur, sicut dialogi Platonici. Qui denique bibliothecas condebant, nonnunquam commiserunt, ut scriptorum genera completurispuria sublegerent; qua ratione illae quatuor orationes, quae Ciceroni abjudicantur, corpus Tullianum au- xisse videntur. Ejusmodi opuscula interdum imitationibus in scholis sophistarum et rhetorum originem debent. Verum enim vero, quum tamen a facultate ad veritatem non valeat consequentia, ejusmodi sive fraudes sive errores non temere sumi possunt, sed certa vel externa vel interna eaque tam negativa quam positiva indicia adesse debent. Externorum indi- ciorum negativa esse solent, ubi antiquissimi codices locum non exhibent, ut Virg. Aen. I, 1— 4, positiva autem, ubi antiquissimi interpretes suspectum habuerunt, ut Sat. I, 10, 1— 8. Altioris autem indaginis interna sunt vestigia„»oSetas, ita ut judices non possint non frequentius discrepare. Investiganda vero sunt 1) in argumentis cum rerum gestarum conditione aliunde cognita dili- genter conferendis, ubi quaeritur, an omnia tempori conveniant, quo auctor scripsisse videri vult; 2) in sententiis cum veritate logica diligenter comparandis, ubi quaeritur, an delectus, dispo- sitio et connexio rei naturae et ingenio scriptoris, qui esse per- nibetur, conspirent; 3) in dictione cum lingua aetatis componenda, 8 ubi quaeritur, an grammaticae, rhetoricae et poesi ejusdem con- gruat; 4) denique colore scriptionis ad singularem characterem scriptoris judicando, ubi quaeritur, an omnia individuae ejusdem sentiendi dicendique rationi concinant. Quo tempore libido de antiquitatis qualibuscunque monu- mentis dubitandi passim grassatur, haec artis criticae praecepta, satis licet cognita, repetenda esse duxi, ad reliquam libri tertii crisin sigillatim persequendam accinctus.(Quaest. lib. VI tractat de novissima Hor. emendatione omnino, de carm. I, 4 et de III, 1—8 et 16 sigillatim et conspectum exhibet emendationum, quaest. VII tractat de lib. I, quaest. VIII de libr. II.) Cap. I. Carm. III, 4. Praeterquam quod novus Aristarchus Horatium a naevis, grammaticorum et librariorum erroribus et fraudibus debitis, igne et ferro sanaturus, ex disjectis poematum III, 1, 2, 3, 6 et 16 membris carmen gnomicum quatuordecim particularum am- plissimum consarcinavit, ex oda quarta, nempe interpolata, dimi- diam versuum, scilicet stropham 3, 4, 5, 13, 18 et 20, ejecit. Itaque utramque carminis formam expendamus, primumque, I. quonam in statu desperato istud corpus Horatium jaceat, ut sectio tam violenta suscipiatur, dispiciamus et cum singulas partes morbo tentatas tum totam earum compaginem exploremus-. I. Ac primum quidem d. versu 9 Apalo, 10 vero Apuliae legitur; quae licentia ab Horatio aliena esse dicitur, quum tamen istae quantitates di- versae in nominibus incolas et terram significantibus ita ubique inveniantur. Cf. locos, quibus Apulus sive Appilus dicitur Sat. II, 9 1, 38. Carm. 1, 33, 7. 5, 9. 16, 28. IV, 14, 26, Epod. 2, 12. et locos, ubi Apalia sive Appulia ponitur Sat. I, 5, 77. Epod. 3, 16. — b. Vera difficultas, quam antiquiorum etiam interpre- tum quam plurimi de medio tollere studuerunt, Mitscherlichius autem et Doeringius silentio praetermittunt, est in eo, quod versus 9 et 10 uno eodemque fere vocabulo terminantur, Appulo et Apuliae. Nihil enim agunt, qui ad Carm. I, 3, 26 et 28 pro- vocant, quum illo in loco gens et genlibus non solum unum versum habeant intermedium, sed etiam non in eodem versuum loco po- nantur. Alii loci, qui in Seebod. Bibl. crit. 1820, IX, pag. 175, et 1822, XI pag. 1032, ut in Jahni edit. pag. 221 laudantur, partim in oratione pedestri inveniantur, partim ad figuras anaphorae, epiphorae et ploces pertinent, pro quibus repetitiones eorundem vocabulorum naturae locorum accommodatae sunt. c. Accedit, quod sensus utriusque versus valde est im- peditus adeoque contradictionem continere videtur. Et palumbes quidem facile fabulosae dici possunt, quatenus multae fabulae h. e. mythi de iis circumferuntur. Sunt enim Veneri sacrae, cujus currum trahunt. Etiam Jovi ambrosiam adtulisse narrantur Odyss. XII, 62. Ita fabulosus dicitur Hydaspes Carm. I, 22, 7, fabulae dicuntur manes I, 4, 16, Plin. H. N. V, 1 legitur fabulosissimus Atlas, Curt. III, 1, 2 fabulosa Graecorum carmina. Quanquam verba praeterea pluribus vocabulis interpositis distant, tamen fa- cilius conjunguntur, quatenus enuntiationem alterum incipit, al- terum finit. Ergo palumbes fabulosae texere puerum ludo et somno fatigatum in Vulture Appulo extra limen Apuliae altricis fronde nova. Quum Venusia, oppidum poetae natale, in confinio Apuliae et Lucaniae sita esset,(cf. Sat. II, 1, 34,) puer in Vul. ture Appulo facile extra limen Apuliae vagari potuit. Sed hoc 2 10 facto non versabatur in Vulture Apulo, sed Lucana montis parte. Haec repugnantia aliter expediri nequit, quam si puer extra limen Apuliae fatigatus et intra Apuliam, itaque redux factus, tectus fuisse censetur, quare versus 10 et 11 commatis includantur. Quantumvis ita contradictio certe tollatur, incommoda tamen sententia manet. Ideo jam antiquiores interpretes medelam ten- tantes modo priorem, modo posteriorem versiculum emendare studuerunt. Quum nonnulli codices, haud dubie ex glossemate, pro altricis, nutricis praebeant, intellexerunt nutricem Horatii adeoque ex limen Apuliae fecerunt limina Puliae sive Publide. Sed quum poeta ne patris quidem matrisve nomen uspiam dederit, mi- rum sane esset, si nutricis nomen hic memoriae prodidisset. Ut Bentleius hanc rationem init, ita pro Apulide suspicatur sedulae, quo epitheto ejusmodi mulierculae passim ornantur, cf. Epist. II, 3, 116, Ovid. Metam. X, 438. Sed omnino nutrix hoc loco nul- lius momenti esset, et vocabulum sedulae a nomine Apuliae nimis discrepat, quam ut ex eo prodiisse videatur. ELorum, qui versui 10 medelam afferre student, Borheckius a. h. I. legit Vulture in avio, quod sensum non ineptum praebet, Fea a. h. I. probabilius abdito commendat, comparatis locis Carm. II, 3, 5 et 19, 1. Quae quidem epitheta quum vocabulo Appulo non satis sint similia, ego quidem suspicor, Horatium scripsisse rduo, cf. Carm. I, 29, 10 et infra 21. Lectio 4ppulo ex arduo certe facillime oriri potuit, dum librarius oculis ad exitum sequentis versiculi Apuliae aber- rabat. Hoc vitium vero jam antiquitus irrepsit, quia in nullo codicum, quibus nunc utimur, lectionis varietas invenitur. Quod narrationem ipsam adtinet, fabula de Pindaro, cui puero in silva jacenti apes mel adtulisse dicuntur, IHoratio materiam praebuisse videtur. Si ca eodem modo conformata esset, de grammaticorum 41 mala sedulitate cogitari posset, dum immutatio ipsius Venusini manum prodit. d. Novam difficultatem P. urget, quod ursi in Apulia vel Lucania fuisse perhibentur. Sed Ovidius quoque Halieut. 56 foedos ursos ab antris Lucanis provolvi facit. e. Jam vero terror, quem gigantes stropha 13 Jovi in- tulisse dicuntur, criticum nostrum non sine causa offendit, quum ejusmodi timor a Jove alienus esse videatur. Attamen maxima tantum neque vero summa omnibusque numeris absoluta potentia Jovi tribuitur. Ita fato subesse memoratur Ovid. Met. I, 256, adeoque hanc ipsam ob causam timere 254, et VII, 614 miserarum turbine rerum adtonitus esse dicitur. Jam quum poeta hoc potis- simum agat, ut ingentia gigantum molimina adumbret, de ip- sius Jovis timore facile cogitare potuit. Quod etiam cum omni titanomachiae imagine convenit, cui sustinendae Jupiter non solus sufficiebat, quum aliis quoque diis deabusque in hosti- bus vincendis singularia merita adscribantur, cf. Carm. II, 109, 21 seqq. 12, 7. Praeterea alii quoque poetae similia referunt, Sil. IV, 277, Sidon. VI, 15. f. Quae praeterea P. obelo notavit, minoris momenti sunt. a. Ita haeret in Vulcano dvido versu 56, quum tamen ignis avi- ditatem satis ostendat. 6. Deinde in tentator versu 71 offendit; quod substantivum quidem apud antiquiores scriptores hoc sensu non legitur, verbum vero tentare ita satis frequentatur, cf. Tibull. I, 3, 73, Ovid. Art. I, 380, Val. Max. VI, 1, 7. 7. Tum carpit versu 60 positurus arcum, quod participium si resolvas in positurus erat, sententia minus est commoda, quia Apollo non inde ab illo tempore demum arcum gestat. Sed si imago dei uni- versa invenitur, nihil inepti video. 2* 12 g. Majore jure P. damnat, quod versu 13 seqq. oppidis, quod infanti Horatio acciderat portentum, mirum visum esse di- citur. Sed quum incolae civitatum Venusiae vicinarum haud dubie gloria, quam poeta popularis sibi paraverat, delectarentur, ejusmodi fama etiam ab ipsis non aliena esse potuit.. h. Locus, quo carmen maxime premitur, versus 69 seq. manet, qui nimis accedit ad sermonem pedestrem. Nihil habeo, quo defendam similes strophas, quibus ales Venusinus ceratis pen- nis nisus ex alto in terram delapsus est, quarum etiamsi P mul- tas hac ipsa de causa crisi sua intercepit, plures tamen supersunt non dubitatae. Ne studiose eas conquisivisse videar, conferre juvat versus 20 et 41, in quibus lyra non magis auditur. Mirum videtur, quod carmen non ab ea parte im- pugnatur, qua, versu 42 titanomachia signiſicata, gigantomachiam potius adumbrat. Plurima enim nomina pugnantium sunt gigan- tum, cf. Apollod. ed. Heyne T. II, pag. 30, 31, 32 Obss. 28 et 210 Obss. 184, ubi tamen simul probatur, utramque pugnam sae- pissime sive permisceri sive conjungi. 2. Jam si omnem carminis compaginem oculis subjicimus, argumenta, alterum de Musis poetam tutantibus, alterum de giganti- bus superatis confluxerunt, quae quantumvis diversa videantur, tamen ita cohaerent, ut, sapientiae studiosis ab hominibus sedi- tiosis nihil timendum esse, doceatur. Si stropham septimam de- cimam, Vis— movenltes, summam carminis sententiam esse posueris, omnia satis conveniunt. Kirchnerus quidem(cf. Quaest. Horat. Lp. MDCCCXXXIV) hoc carmen anni 725 esse censuit. Quum vero monumentum historicum non praebeat, nihil certi de chronologia ejus constitui potest, quam serioris esse temporis, quo ab Augusto facta erant patrata cum victoria Jovis, reportata 13 a gigantibus, probabiliter conferenda. De Caesare enim poetam cogitasse, versus 37 satis prodit. Itaque sententiae ita procedunt: Sicuti Musae, me jam infantem tutatae, etiam per sequiorem vi- tam in summis adeo periculis servarunt, ita hae ipsae, sapien- tiae et mansuetudinis magistrae, etiam Caesarem tutum praesta- bunt. Jam argumentum de gigantibus devictis, quod sententiae primariae illustrandae tantum inservire debebat, eo prolixius est adumbratum, quo largiorem materiem praebebat, ita ut, veluti in aliis quoque carminibus, in eo adeo subsistat nec ad summam sententiam redeat, cf. Carm. III, 3 et 5, antecedens et consequens. Pindari oda Pythica VIII tantum non omnino exemplo fuisse vi- detur, cf. hanc ipsam vers. 11— 24. Singulos locos vero una cum tota dispositione plura offerre tollenda vel certe aliter jun- genda, eo minus negamus, quo magis interpretum etiam illi, qui pulchritudini et venustati judicandae student, hoc carmen temere laudant, cf. Nilsch Vorlesungen a. h. Il., quosque pietas nominare vetat. Quam facile igitur concedo, in tanta carminum Venusino- rum copia esse etiam, quae ad nostrum sensum explorata minus laudentur, tam parum cum Machaone Batavo facere possum, qui dimidiam carminis partem resecat, non solum quia facultas ejus- modi interpolationis intelligi nequit, sed etiam reliqua dimidia truncum corpus existeret. II. Neque externae nec internae rationes hoc carminis com- pendium tueri valent. I. Haud improbabile est, quod Mitscherlichius observat. scriptorem dialogi de causis corruptae eloquentiae cap. 12 carmen nostrum jam legisse. Quod etiamsi pro rei natura evidenter do- ceri non potest, eo certius tamen patet, hoc melos in omnibus codicibus et antiquis libris sine notabili lectionum varietate inve- 14 niri, nec ullum interpolationis vestigium reperiri. Denique, inte- gra quidem carmina adeoque additamenta ab initio et in fine operi Horatio irrepere potuisse, concedatur; sed quomodo poeta nebulonis ct nebulo poetae personam tam dextre egisset, ut, Ho- ratio corrupto, viros doctos sui et sequioris temporis lateret, profecto intelligi nequit. 2. Postremo videndum est, quale, resectis decem stro- phis, carmen restet. d. Si primum 3— 5 stropha eximitur, in sententiarum consecutione lacuna oritur. In stropha 2 poeta audire sibi vide- tur Musas, quas invocaverat. Sed 6, sub earum tutela securum se esse, autumat. In strophis vero intermediis demum de prae- sidio earum sermo est, ita ut ubique sub eodem securus esse pos- sit. Major etiam saltus a stropha 12 statim ad 10 progressuro animadvertitur; quum in 11 quidoem Jupiter Titanes fulmine do- muisse, in 12 vero de ejusdem in terram, mare, deos hominesque summa potentia dicatur, ita ut stropha 10 illi neque vero huic annecti queat, qua terra monstris suis injecta dolere fertur. Deni- que quam parum responderet brevitas carminis solemni initio, ad quod pangendum poeta Calliopen coelo descendere et longum melos sonare jubet. Nam in longum de ejus diuturnitate cogitari propterea nequit, quia haec per se ponitur neque a Calliope aliud, quam praestantissimum ideoque diuturnum carmen sperari potest. Quodsi igitur poeta post tantum hiatum tam tenue et exiguum carmen pepigisset, montes tantum ad murem edendum parturi- vissent, ita ut P. in hoc opere disjiciendo frustra fulmen jacula- tus esse videatur. Cap. II. Carm. III, 8. Quod P. in prolegomenis pag. XVII sumsit, Horatium car- minibus, in scholis grammaticorum a discipulis exercitationum loco elaborari solitis, interpolatum esse, ut exemplis evincat, carmen octavum arripuit spuriumque notavit. Nempe„Horatius Maecenatem Kalendis Martiis invitat“ thematis loco praeceptum erat. Ne quis vero glandes cum lupinis confundat, observantur singula discipuli balbutientis specimina. 2. Appellatio docle sermones utriusque linguae a nomine Maecenatis longius separata, neque ad matronalium significatio- nem judicandam doctrina, nedum Graeca, necessaria esse dicitur. a. Sed primum allocutio eorum, quibus carmina addi- cuntur, plerumque ab initio, saepe post plures demum versus ob- venire solet. Cf. Carm. I, 2, in quo versu demum 52 sequitur, 4A versu 14, 5 v. 3, 6 v. 5, 7 v. 19, 9 v. 8, 11 v. 2, 17 v. 10, 20 v. 5, 22 v. 5, 24 v. 10, 26 v. 9, 28 v. 2, 32 v. 4, 27 v. 4, II, 1 v. 14, 2 v. 3, 3 v. 4, 4 V. 2,§ Vv. 2, 6 V. 5, 11 v. 2, 13 vV. 3, 17 v. 3, 19 v. 18, 20 v. 7, III, 4 v. 2, 6 v. 2, 12 v. 5, 16 v. 19, 10 v. 26, 20 v. 2, 23 v. 2, 26 v. 9, 27 v. 14, 28 v. 3, IV, v. 26, 7 v. 23, 9 v. 33, 12 v. 13, 14 v. 6, Epod. 1 v. 2, 9 v. 3. Locorum, quibus allocutio adjectivo vel participio continetur et nomen substantivum ipsum pluribus versihus intermissis subsequitur, sunt v. c. II, 7 v. 2 et 5, IV, 5, 1 et 37, si iis probandum demum est, quod jam rei naturae accommodatum. b. Si quis in allocutione docte— linguae Graecae linguae scientiam, qua Maecenas pollebat,(cf. Meibomius, Maecenas, de vita, moribus et rebus gestis M. Lugd. B. MDCXXXIV pag. 10.) 16 premit, mirari potest, quum praecipue ea ipsa ad quaestionem propositam solvendam nihil valeat. Sed quum scientia Graecarum et Latinarum literarum notionem elegantioris doctrinae omnino praebeat, facete dictum invenire licet, ita ut poeta significet, Mae- cenatem omni, qua polleat, doctrina non posse eruere, quid tan- dem velit Martiis Kalendis solemnia acturus, Quid mihi velim, inquit, maxima etiam doctrina tua expedire haud quaquam vales. Ita, puto, nemo in hoc alloquio haerere potest. 2. Deinde vigiles lucernas perferre in lucem dicitur male Latinum esse, ubi nescio, quid vir doctissimus desideret, quum perferre pro pati passim legatur et Terentius Andr. 1, 1, 35 omnes, Adelph. 3, 4, 50 paupertatem, vigilias etc. Cicero d. Orat. II, 19, omnes, Catil. II, 5 frigus etc.; C. Nep. 3, 1, 5 poenam, Ovid. Amor. 3, 11, 7 dolorem perferre dicat. Maecenas vero molliorem fuisse, satis constat, cf. Suet. Octav. 86 et Wieland Einl. zu Hor. Brie- fen pag. 6. 3. Denique privalus carpitur, quum cives sequioribus tem- poribus hoc nomine imperatoribus opponerentur, cf. Plin. Epist. II, 1. Etiamsi Cicero Cat. I, 1. Scipionem pontificem maximum et Philipp. II, 8 Pompejum consulari potestate in Hispaniam missum privatos nuncupat, ita ut Horatius quoque Maecenatem praefectum urbi privatum appellare potuerit, tamen propterea hoc in loco haec ratio notionem incommodam praeberet, quia Maecenati minorem rerum publicarum curam commendare vide- retur. Itaque potius privatus de rebus amici familiaribus ita dici censeo, ut rebus publicis opponantur. II. Sicut igitur in his singulis nihil exquiri potest, quod alienam manum prodat, ita universi carminis sententia et argu- mentum minus etiam quidquam continet, quod vel necessitudini 17 amicorum, vel rebus publicis adversetur. Sed praeter festivita- tem et hilaritatem, quas ejusmodi carmina Venusina spirare so- lent, proprietas etiam singularis inest, quae in grammaticorum exercitationihus frustra quaeritur. Cap. III. Carm. III, 11. I. Quum commentator Cruquii versus 3— 6 non legisse vi- deatur, P. spurios censet, delendi cupiditate non animadvertens, quae in sequentibus praedicantur, non ad Mercurium, sed ad lyram pertinere. Non Mercurius, qui tantum ejusdem inventor habe- tur, sed lyra ipsa, v. c. ab Orpheo pulsa, tigres et silvas duxisse, rivos morata esse, Cerberum delinivisse, Ixionem, Tityon et Da- naides mulsisse dicitur. Cf. Ovid. Met. X, 3 sq., 88 sq., 143 sq., XI, 62 sq. etc. Virg. Georg. IV, 453 sq. etc. 2. Versu 18 vero P. pronomine efus cum plurimis criticis jure offenditur. Satis enim constat, cum pronomina, quae tantum notionem menti, neque imaginem phantasiae praebeant, a poetis vitari, tum ejus praeter hunc locum tantum Carm, IX, 8, 18. Sat. II, 1, 70;3 6, 76 inveniri. In his locis ad sensum exprimen- dum certe necessarium est; sed in hoc fere redundat, quum e contextis satis intelligatur, Cerberi caput significari. Codices et antiquissimi libri vero omnes lectionem habent. Itaque interpretes conjecerunt: Bentleius exealque, Cuningamius aestuatque, Gesnerus effluatque, Fea æjulatque, quod ad literas vulgatae lectionis pro- xime accedit. Jahnius, vulgata lectione optime defensa, veretur, ne ejusmodi conjectura Horatium potius, quam librarios emen- demus. Mihi poeta pronomen posuissc videtur, quia sine eo angues, furiale caput munientes, etiam Furiarum cogitari possent, 3 18 quum angues aliis in locis iisdem aeque addi soleant. Praeterea si ejus non tam cum caput, quam cum alque spiritus etc. arctius conjungitur, minus friget. 3. Stropham ultimam P. ex Ovid. Hypermn. v. 125 confla- tam esse censet. Cur, si de imitatione cogitandum esset, ordinem imitationis non potius invertamus? Versus sunt mollissimi af- fectus pleni, nec nodi in scirpo quaerendi, quum titulus de cenotaphio intelligi possit. Cap. IV. Carm. III, 14. Opinio editoris Leidensis, qua totum hoc carmen Horatio abjudicat, Orellio animi tantum causa significanda esse videtur. Sed tamen sunt rationes, ab illo partim observatae, partim prae- termissae, quibus suspicio moveatur. I. Et Batavus quidem premit primum d. vocabulum plebs versu 1, in quo haerere possumus, quia carmen ejusve argumentum non potissimum ad plebem, sed ad populum Romanum omnino pertinet. Nihil invenio, quo de- fendatur, quam quod fama de Augusti morbo fatali Tarraconensi (cf. Dio C. III, 25) plebem potissimum exagitaverat. b. Unico si de numero intelligeretur, exigua, imo, potissimum pro Liviae moribus, quae Tiberii conjux gravida Octa- viano nupserat, inepta laus. At vero etiam apud antiquiores scriptores raro aliter, quam de virtute usurpatur, nisi IV, 18, 14, ubi unici agri Sabini inveniuntur. 2. Magis, quam isti loci a P. vituperati,— nam hiatus v. 11 etiam alibi legitur, cf. Quaest. libr. I, cap. I.,— 19 g. offendere potest, quod carmen a re gravissima ex- orsum in tantam exit levitatem. Similis argumenti melos IV, 37 colorem rei accommodatum servat. b. Praeterea quod Planci consulis temere mentio fit adeoque memoria proelii Philippensis repetitur in carmine, quod ad laudes Augusti pertineat, mirum est. Itaque quum tria tetrasticha ultima nihil plane praebeant, quod cum argumento carminis primario conveniat, sed cujuscunque poematis, quo ad convivium et hilaritatem invitetur, additamentum esse possint, suspicor, istos versus aliunde esse petitos et aut ab aliena manu assutos aut fragmentum alius poematis Horatii adjectos. Cap. V. Carm. III, 16. Hocce poema, quantum ejus non abjectum est, P. particu- lam XIII et XIV carminis gnomici fecisse, jam supra diximus et in quaestionum lib. IV, cap. III sententiam qualemcunqae protu- limus. Quum Horatii genuini instaurator expunctorum versuum rationes tantum leviter significaverit, non est, quod his ingenii lusibus diligentius excutiendis immoremur. Sed ne plane eas prae- termittamus, observemus, I. pluribus in locis glossas, quas dicit poeticas, ita dextre esse exsectas, ut contexta plerumque non turbentur. Quod qui- dem in melis probabiliter fieri posse, nemo mirabitur, in quibus varii sensus magis tantum significentur, quam uberius explanen- tur. Versu 38 vero ad protasin Nec— velim, deletis sequentibus tu— dare deneges, apodosis deest. 3* 20 Cap. VI. Carm. III, 17. Quo minus huic odario spiritus inest poeticus, eo magis P. id totum delendum esse putat, postquam veterum editorum nonnulli, ut Sanadonus, de versibus 2— 5 dubitarunt. Languent quidem isti; neque tamen haec est idonea causa, qua ejiciantur, quos omnes codices exhibent. Minus etiam Batavi sententia, to- tum carmen esse spurium, probari potest. I. Versus 2— 5, ut jam plures antiquiores interpretes animadverterunt, mirifice languere, nemo non videt. Nam sen- tentia, amicum a Lamo, prisco Formiarum conditore, stirpem ducere verbo ferunt transituque ad orationem obliquam non solum extenuatur, sed etiam incommodum est, si poeta eidem id narrari dicit, quod, ut alicujus sit momenti, pro certo habeatur. Deinde conjunctio verbi activi ferunt cum passivo dicitur orationis aequa- bilitati adversatur. Contra oratio multo melius procedit, si, qua- tuor versihus praetermissis, Qui— etc., Lamo statim annectitur. Denique ita alloquium dimidium carmen occupat et invitatio, in qua cardo rei vertitur, justo brevius absolvitur. Attamen si, ut multi Romani, Lamia majorum illustrium gloria gaudebat, Ho- ratius sive joci causa, sive alia quachaue de causa hanc rem non inepte commemorat. 2. Praeterea verba dum— potes sine pondere esse dicun- tur, quum de amici potestate aridum lignum componendi du- bitari nequeat. Sed commode de ingruente tempestate sumi pos- sunt, quae ligni compositionem prohibere poterat. 3. Prostremo nihil plane proprietatis invenitur, quam annosae cornicis imago. Itaque carmen leviorum quidem unum habendum, sed non omnino damnäandum esse videtur. Cap. VII. Carm. III, 18. Hujus carminis ultimum tetrastichon quum P. delet, non- nisi epitheton invisam premit, ridiculum sibi visum. Si fossor terram pedibus pulsare diceretur, quod agricultura ipsi tantos labores afferret, sane hoc scurrile magis, quam facetum esset. Sed ubi legitur? Saltat in terra, quae alio tempore ipsi invisa sive exosa est ob aerumnas in ea colenda exantlandas, neque vero saltat earundem ulciscendarum causa. Duae vero actiones si inter se componuntur, re vera valde discrepant, mirumque potest vi- deri, quod fossor, qui alias laboribus suis tantopere fatigari solet, jam sponte sua saltando desudat. Cf. Calp. IV, 117, ubi similiter ligones damnati dicuntur. Cap. VIII. Carm. III, 10. Cum commentatorum sententiae de viro, cui adscribitur, de evento, quod ei pangendo ansam dederit, et de ejus sensu fineque omnino maximopere dissentiant, P. nodum Gordicum ita dissecuit, ut, octo versibus prioribus tantum servatis, viginti reliquos abjecerit. Suspicatur scilicet ex loco Sat. I, 5, 37 Ma- rena pruebente domum grammatico, qui deus est ex machina, in mentem venisse, carmen continuare et convivium instruere. Haec vero ratio nulla est, quum multo majore jure sumi queat, eum de domo praebenda Murenaque cecinisse, qui in satyris simili dictione usus sit. In his vero locis singulis P. haud idoneis de causis haeret.. 1. Primum miratur versu 9, lectores a poeta statim in mediam rem rapi, quod quidem ut poesi lyricae plane accommo- 22 . datum, ita Horatio solitum est. Cf. Carm. II, 1, 17 seqq. 3, 9 segq. 13, 21 seqq. 15, 17 seqq. et simillimus locus III, 8, 13 seqq. Itaque ubi memorantur, in quorum honorem pocula hauriantur, statim nova Luna, media Nox et augur Murena se excipiunt. 2. Cur his potissimum nominibus pocula sumantur, non satis quidem patet. Sed quia cum Murena augure ista tempora conjunguntur, ad auguria ea pertinere probabile videtur. 3. De numero cyathorum novem in usum Musis et trium in usum Gratiis deditorum existimo, novem cyathos in usum il- lorum, tres in usum horum cum certa aquae copia miscendos esse. Illi largius, hi parcius vino se invitant; sed quovis pacto nume- rus trinus ipse est observandus vel numerus ex tribus compositus. 4. Epitheton nuda hoc quidem in loco ad sensum nil valet; sed quis nescit, frequenter adjectiva substantivis addi etiam sine peculiari momento, nisi quod notiones amplificant orationemque ornant? Cf. IV, 4, 2 vagos, 4, 49 perfidus, 5, 18 alma, 5, 25 gelidus, 6, 33 seqꝗ. 5. Quid tandem facit ad rem hoc in loco tractatam, quod Diana quoque lyncas cervasque cohibet? Tamen de loci integri- tate nemo dubitat. 6. Insaniendi rationem adfuisse dubitatur. Sed si Mure- nae auguratus eas non suppeditabat, aliae esse potuerunt. Demens strepitus, Lyco molestus futurus, certe cum insania satis convenit. 7. Rosae spargi non videntur hieme. Sed frigora Pelig- na versu 8 nondum hiemem faciunt; flores Epist. I, 6, 14 quoque sparguntur, ubi etiam parcus ob haeredis curam nimiumque se- verus adsidet insano. S. Cum Vespero sive Lucifero etiam Pallas, Evandri filius juvenis, eomparatur Virg. Aen. VIII, 580, ita ut nemo in hac si- 2³ militudine haerere possit, nisi P., qui, ubi dicendi modus ali- cubi jam legitur, imitatorum servum pecus odoratur, et ubi poeta felicissime audax nova tentavit, exempla desiderat, cf. Quintil. X, 1, 96; qui quidem locus Horatii poemata ad unguem ita de- scribit, ut, si omnia opera castigarentur et formarentur, ut P. censet, judicium Quintiliani non amplius accommodatum esset. Multi loci, qui ad orationem pedestrem accedunt, signiſficari vi- dentur verbis insurgit aliquando; quos si non legisset ille criticus, laudem non ita restrinxisset. Praeterea figurarum et verborum audaciam felicissimam quidem praedicat, sed audaciam tamen ita appellat, ut, qui multa invenerit nova et inaudita. Et si quid video, in carminibus, quae serioris aetatis esse patet, ejusmodi audaciores dicendi formae sunt frequentiores. Cap. IX. Carm. III, 21. Si in ultimo tetrasticho, ut P. vult, Te de amphora, ad dquam omne carmen pertinet, directe intelligitur, non est infitian- dum, sensum esse impeditum. Liber, Venus et Gratiae cum lu- cernis ipsam amphoram sive vinum non possunt eo sensu pro- ducere, qui cum contextis quadret. Hoc enim esset efficere, ut, dum parcius biberetur, serius demum exhauriretur. Sed' si paen- ultima stropha carmen finitur, unum momentum, cujus poeta non poterat non mentionem facere, desideratur. Itaque potius Te pro compotatione, quae ad posterum mane usque protrahatur, dici, quam stropha expungenda esse videtur, quum singulae dictiones et imagines, si earum ordinem exceperis, IIoratio dignae sint. 24 Cap. X. Carm. III, 24. Quum imago Necessitatis clavos figentis summis verticibus paulo sit insolentior, Cato Leidensis versus 3— 6 et clavos v. 7 spurios habet. Confer vero Carm. I, 35, ubi fere eadem leguntur a nobis in libelli VII cap. XII excussa. Locum esse genui- num, patet ex eo, quod in verbis statim sequentibus vagae Scytharum domus, plaustris trahi solitae, commemorantur, quae, loco deleto, non haberent, quo referrentur. Praeterea nemo dixerit, quo pede versus 7, Clavos expuncto, ingrediatur; quod quidem philologus non curavit. Cap. XI. GCarm. III, 25. In hoc carmine dithyrambico judicando P. dithyrambico quoque impetu usus est, utque Bacchae Orpheum, ita Horatium laceravit. Nam non solum viginti versus ad octo redegit, sed in opere quasi musivo conficiendo singulos etiam dissolvit et aliter ordinavit, istis quidem rationibus prolatis. I. Primum Batavo displicet velox— nova, quod er Lucan. V, 164 et IX, 564 fluxisse dicitur. Quidni Lucana ex Horatiis derivantur, si omnino alterutrum imitatoris esse debet?— 2. Ouibus— Jovis critico ab hoc carmine alienum esse vi- detur, dum ponit, poetam nonnisi Bacchi laudes fuisse cantaturum. Primum tamen videndum est, anne carmen, quale in libris habe- mus, unum et totum esse possit. Jam si sumitur, Caesaris res gestas ita celebrari, ut poeta Bacchi numine se ferri et incendi fingat, singulae sententiae et imagines probabiliter 25 connectuntur. A Baccho ita etiam Graeci poetae spiritum canendi repetunt, cf. Theocr. XVII, 112 seq. Creuzer Symb. u. Myth. B. III, pag. 162 seq., im 4Ausz. pag. 592 seq. Comparat se hoc ipso illas canendi impetu percitum cum Bacchantibus. Nec solam praefationem carminis in Augustum hanc odam habeamus, sed jam ipsam laudationem, quatenus animus eadem perfusus signifi- catur. Haec enim est natura lyricae poescos, non ut res gestas enarret, sed ut pectus sensibus percussum adumbret itaque cos in animis lectorum vel auditorum excitet. 3. Insigne, recens et indictum viro docto videntur refe- renda ad substantivum decus vel carmen, quae sane dura esset locutio; sed si substantive potius sumuntur, similibus locis, si opus est, interpretatiosatis defenditur, cf. Carm. I, 32, 1. 12, 13. III, 27, 39. Reliqua, quae carpsit, ad minutias redeunt. Cap. XII. Carm. III, 256. Quanquam novus criticorum dux in persequendis gramma- ticis saepe non sine gloria militavit, tamen in hoc loco, ubi se- cundam stropham tanquam spuriam deleturus est, pugnandi impetu lapsus esse videtur. Nam qualis tum esset paries, si sententia post habebit finiretur! Praeterea paries uon sine ornatu et colore ostendi potuit. Quam facete contra imago adumbrata est, si instrumenta bellica, quibus Venusinus se militasse commemo- rat, in templo deae affiguntur. Ceterum ridiculum esset, si de veris funalibus, vestibus et arcu cogitaremus, quapropter etiam non est, quod quaeramus, cui rei arcus inservire potuisset. Cf. Pers. V, 166. Terent. Eunuch. IV, 7, 4. 4 26 Cap. XIII. Carm. III, 27. Judice professore Lugdunensi hujus carminis tantum tetra- sticha 1, 4, 5, 7 et 8 Horatii, caetera grammaticorum sunt. Summa sententiarum aliqua proargumento habita, amplificationem et ornatum ita resecat, ut sola corporis ossa relinquantur. Poeta, dehortaturus amicam Galateam, quam vocat, suscepto itinere maritimo, mala omina quidem, ait, se non animadvertisse, fau- stos alites potius precibus suscitaturum bonaque vota pro ipsius salute suscepturum esse, sed jam pro anni tempore tempestates et pericula varia imminere. Hoc liberius illustrat exemplo Europes, quam desperabundam adumbrat et post adventum in Creta de misero statu suo lugentem inducit, usque dum Venus ipsam solatur. Quo majore libertate poeta mytho de Europe utitur, eo facilius P. materiam interpolationum in sententiis invenisse sibi visus est, dum verborum gravitate et rhythmorum suavitate hoc poema perfectissimis quibusque accenseri potest. 1. Et primum quidem versu 5 seqq. serpentis imago iter rumpentis jure quodam carpitur. Nam si serpens iter vere inter- rumpit, impius servatur. Sed rumpendi notio non necessario etiam continet notionem tollendi, quum iter interrumpi quidem possit, quin omnino omittatur. Cogitatur, quod in ducat v. 2 dictum erat. Etiamsi mala omina ab itinere deterrere debeant, impius tamen ingreditur. Quodsi minus, mala omina impio fo- rent saluti. 2. Paulo obscuram esse stropham tertiam viro docto con- cedatur; tamen sensus patet cogitanti de duobus temporis mo- mentis. Quando enim corvus ab oriente venit, faustum est omen, 27 quo bono cum eventu proſicisci licet; quod quidem momentum est servandum, priusquam infausta hora redit, quam cornix se in paludibus lavans indicat. Itaque poeta promittit, se auspicem diligentem ad fausta temporis momenta religiose adtendere, simul- ac homo esset profecturus, cujus curam gereret. Cf. Plin. H. N. X, 17 seqFq. 3. Stropha sexta neutiquam est repetitio rerum ab initio dictarum; sed arcte connectitur cum imagine tempestatis stro- phae quintae. Ista, inquit, tibi parcat et potius hostibus ingruat. 4. Orationis Europes initium propterea inprobatur, quod jam de culpa sua queratur neque tamen adhuc vitiata esset. Sed nonne fuga ipsa jam satis erat culpanda, etiamsi virgo even- tus nondum divinaverit? Deinde ambiguitas quaedam in verbis pater— furore non neganda est. Appellat enim patrem querens, aut qüod filiae conditionem aut quod patris nomen reliquit. Quum vero illud in sequentibus exprimatur pielas victa est, haec expli- catio praeferri et filiae casu tertio capi debet, quum aliter pater sine ullo colore positum esset. In carminibus Latinis, ubi vocabulorum ordo tantopere a rhythmis pendet, in quavis pagina ejusmodi loci non possunt non recurrere. 5. Meliusne— fuit. Hio locus a P. merito culpatur, quatenus Europa, quum tauro blando petulanter insedit, non divinabat, fore, ut ipsam abducturus in mare se praecipitaret. Sed qui mala semel conscientia cruciantur, culpam suam ipsi dolum facere so- lent, quod etiam ad versum 49 seq. in calculum venit. 6. Nada, reclamantibus etiam scholiastis, nonnisi proprie in- telligatur, quia nuda sive destituta auxilio jam erat, ita ut haec conditio non demum optanda esset. Nuda esse optat proprio sensu, quod ita sperat fore, ut leones eo minus ei parcant. 4* 28 Sequentia etiam ita capiantur, ut promtam moriendi cupiditatem exprimant. Jam poeta in recensendis necis deliberatae generibus profecto luxuriatur, ut alii quoque poetae, v. c. Senec. Hippol. 158 seq. Eurip. Helen. 305 seq. Ovid. Heroid. II, 139 seq. Lucan. IX, 106 seq. At ita demum, lectore diutius in conditione despe- rata suspenso, nodi a Venere solvendi versu 69 seqqd. momentum praeparatur animumque eo suavius opprimit. Cf. Theocr. XXX. 7. Denique si quis cum P. dubitat de latinitate vocabu- lorum nomina ducet, conferat Carm. IV, 2, 3 et A. Nam verbum secare in rebus geographicis satis est frequens, cf. Mel. I, 9, 115. II, 1, 16. III, 5, 42. 8, 36, ut in rebus notis redundantia verba aures lassant. Praeterea poeta Venerem sequi facit antiquissimam orbis terrarum divisionem in Asiam et Europam. Cf. Sallust. Jug. 20. Isocr. Paneg. 48. Plin H. N. III, 1. Graevius ad Cal- lim. H. in Del. 168 et Brouckh. ad Tibull. IV, I, 176. Venus cum Europa, quae ex Asia profecta erat, agens praeter hanc pa- triam partem nullam aliam reliquam ponit, quam LEuropam, ita ut Europa Venerem melius intelligeret, quam hoc in loco Batavus Venusinum. Cap. XIV. Carm. III, 29. Tetrastichon tertium expunxit P., quia Maecenati, de bellis imminentibus anxio, ejusmodi res quotidianas, quales sunt fumus et opes et strepitus magnarum urbium, mirari non vacabat. Risum teneatis, amici! Vir doctissimus fumum vendit, ut periclitetur, quid criticorum valeant humeri, quid ferre recusent. Maecenas tam anxius fuisse non videtur, qui ab Augusto urbi praefectus esset. Praeterea ex turri Maecenatis in Esquiliis latissimum pul- 29 cherrimumque prospectum super urbem totamque regionem pa- tuisse, e Suet. N. 86 adeo videre licet, quo quidem non solum Maecenas, sed Horatius quoque haud dubie saepe fructus erat, ita ut ejus imagine hunc locum exornaret. Cf. Klotzii lect. Venus. a. h. I., cui imago fumi ex innumeris urbis fumariis ascendentis tantopere placet, ut hoc non sentientem poeticarum elegantiarum imperitum habeat—. Cap. XV. Carm. III, 30. Tandem hoc in libro emendator Horatii Batavus cygno Venusino pennam, versibus 11 et 11 deletis, evellendam suadet, quam corvi grammatici esse existimat. Patriam jam Aufido satis esse significatam, patet; sed uberius adumbratur suavitate oppo- sitionis fluvii et Dauni aquae pauperis. Sic Aufidi et Dauni con- junctorum fit mentio Carm. IV, 14, 25 seq. et Apulia vocatur siticulosa Epod. 3, 16. Denique quum Horatius Sat. III, 1, 34 nesciat, utrum Lucaniam an Apuliam patriam suam dicat, hoc in loco per Aufidum fluvium illam, per Daunum regem hanc signi- ficasse videtur. Nachrichten über das Schuljalm von Ostern 1898 bis dahin 39. t eninaa. 1. LEHRVINTASSVG Die zehn Lehrer des Gymnasiums haben in den fünf Classen desselben ſolgenden Uuterricht gegeben: 7. 12 Prima, deren Ordinarius der Director, in 34 Clässen-Lectionen- Griechisch, im Sommer: Syntax nach Kühners Schul-Grammatik§. 545 — 577 u. 679— 709 mit mündlichen und vierzehntäglich wiederkehrenden, schrift- lichen Ubungen nach Rost, 1 Stunde; Thucydides B. VI, Cap. 1—Su. 15— 32, 35, 41— 61, 3 St. Eysell; Theocrit Idyll. 1, 3, 4, 5, 6, Epigr. 8— 20, 2 St. Wiſs. Im Winter: Synt. w. i. S., v.§. 378— 408 u. 634— 709; Thucyd. B. VI, 63— B. VII bis c. 75, mit UÜbergehung der Reden; Theocr. 11, 13, 15, 16, 17, 19, 21. Lateinisch, S.: achtzehn Aufsätze oder bestimmte Theile derselben, jeder 3— 4 S. in 4, darunter F metrische, jeder 10— 20 Verse, 1 St. Wiſs; in Verbindung hiermit Disputationen, I St. ders. Die Methode, welche bei die- sen Ubungen auch iu diesem Schuljahre befolgt wurde, ist folgende: Der Primaner erster Ordnung, an welchem die Reihe ist, stellt so viele Thesen 31 auf, als die Ordnung aufser ihm Schüler hat, und macht dieselben den Tag vorher in der Classe bekannt, nachdem er dem Lehrer ein Exemplar einge- reicht. Bei der Disputation selbst trägt er zuerst einen Prolog vor, welchen der nächst Folgende beantwortet(wie am Schlufs einen Epilog), die andern opponiren, jeder über eine erwählte These, und die Schüler zweiter Ord- nung haben am Schlusse Bemerkungen über die Vorträge und Kuſserungen zu machen, die hauptsächlich in der Rüge etwa vorgekommener Sprachfehler be- stehen. Die unten aufgeführten Thesen können als Beispiele der 140— 150 angesehen werden, welche in diesem Jahre behandelt worden sind. Der An- theil, den der Lehrer nimmt, ergiebt sich von selbst. Cicero v. d. Natur d. G. B. I, C. 1— 31, mit einer Einleitung über die Geschichte der Philosophie bei den Römern überhaupt und C. philosophische Schriften besonders, 2 St. Fuldner; Tacitus Annalen B. II, C. 70— III, C. 30, 2 St. Schiek; Horaz Epist. B. I ganz, 2 St. Wiſs; Juvenal 1, 4, 12; 15, mit einer Einl. über die Gesch. der röm. Satyre, 2 St. Fuldner. W.: Aufs. u. Disput. w. i. S.; Cic. B. I, 32 — II, 31, w. S.; Quintilian, B. X, C. 1, 1 St. Fuldner; Tacitus, III, 31 bis zu Ende, w. S.; Horaz Oden B. III, 1, 3, 5, 6, 8, 13, 17, 18, 21, 22, 24, 25, 29, 30. IV, 2, 3, 4— 9, 14, 15, w. S. Deutsch, S. Aufsätze, wöchentlich einer oder ein bestimmter Theil desselben, einschlieſslich poetischer Versuche, 1 St. Schiek; Geschichte der Literatur n. Pischon, 1 St. ders. W. Aufs. w. i. S.; Erklärung deutscher Classiker, 1 St. ders. Französisch, S.: wöchentliche Exercitia nach Dictaten, 1 St. Müller; Corneilles Cid, 1 St. ders. W.: w. i. S. Exercitia nach Höchsten, Schmitz; Delavigne l'ecole des Vieillards bis Act. III, Sc. 6, w. i. S. mit Hinweisung auf Knebels Grammatik, ders. Englisch, S. wöchentliche Exercitia nach Dictaten, 1 St. Müller; Er- klärung der Abschnitte von Addison, Pope und Bolingbroke in Idelers Handb. pr. Th., 1 St. ders. W., die Abschnitte von Middleton und Fielding in Idelers Hdb. pr. Th. nächst dreiwöchentlich wiederkehrenden Exercitien, 2 St. Hinkel. 32 IHebräisch für künftige Philologen und Theologen, S., Exod. Cap. 1— 10, 15, Deut. 32, 2 St. Fuldner. W,: Psalmen 1— 22, ebenso. Religionslehre, S.: christliche Moral, nach Bretschneider, 2 St. Wiſs. W.: Lehre von der Kirche, w. i. S., dann Erklärung classischer Stellen der apostolischen Briefe im Grundtexte, Röm. Cap. 12 u. 13, 1 Cor. II, 23— 34; 12 u. 13; 15, 1— 10; 2 Cor. 11, 19— 12, 9; Gal. 5, 16— 26; 6, 1— 10; Eph. 3, 13— 31; 4, 22— 32; 5, 15— 20; 6, 10— 24; Philipp. 2, 5— 11; 4, 4— 9; Col. 1, 1— 18; 4, 7— 16; 1 Thess. 5, 15— 23; 1 Tim. 2, 1— 7; 3, 1— 16; Tit. 2, 1— 15; Hebr. 13, 1— 25; 1 Joh. 1, w. i. S. ders. Geschichte, S.: allgemeine Geschichte von 476— 1517 nach Wachler, 2 St. Boclo; Geschichte der griech. Literatur, erste Hälſte, nach Schaaf, I St. Schiek. W.: Allg. Gesch. bis auf die gegenw. Zeit, w. i. S.; Gesch. d. gr. Lit. bis zu Ende, w. i. S. Naturwissenschaft, S.: Physik nach Brettner, I IHI., 2 St., Kohlrausch. W.: II H., w. i. S. Mathematik, S.: Arithmetik nach Ohm VII u. IX, 1 St. Kohlrausch; Trigonometrie nach demselben, IV, 2 St. ders. W.: Arithm. allgem. Wieder- nolung nach Ohm, mit Aufgaben, w. i. S.; Geometrie, allgemeine Wiederko- lung wie bei der Arithm., 2 St. ders. Philosophische Propädeutik, W., nach kurzen Dictaten, I St. Fuldner. 2. In Secunda, deren Ordinarius Dr. Fuldner, in 34 Classen-Lectionen. Griechisch, S.: Syntax nach Kühners Schulgr.§. 336— 375, 416— 431 u. 325— 538, wie in Prima, 1 St. Eysell; Xenoph. Memorab. B. III C. 6— 14 mit Ausl. von Cap. 11, B. IV, C. 1, 3 St. ders.; Hom. Odyss. B. XXIII u. XXIV, 2 St. Weismann. W.: Syntax w. i. S.§. 378— 408 u. 435— 470; Xenoph. Mem. B. IV, 2 bis zu Ende u. B. I, C. 1, w. i. S.; Hom. Iliade B. X u. XI bis V. 162, w. i. S. Lateinisch, S.: Syntax nach Ramshorns Schulgr.§. 174 bis zu Ende, 1 St. Fuldner; Scripta nach Wils fhetor. Praxis, wöchentl. eins, 1 St. ders.; 33 Ciceros erste Action gegen Verres, nach einer Einleitung, 2 St. ders; Livius B. XXIV, Cap. 24 bis zu Ende, 3 St. Schiek; Terenz Phormio v. A. b. E. mit metrischen Übungen, 2 St. Wiſs. W.: Synt. n. Ramsh., w. i. S., v. A. bis§. 150; Scripta w. i. S.; Ciceros zweite Action gegen Verres B. IV, C. 1— 26, w. v.; Livius B. XXV, C. 1— 30, 2 St. w. v.; Virgils Ken., B. XI u. XII, mit wöchentlichen metrischen Ubungen von jedes Mal drei Distichen, w. v. Deutsch,„S.: Erklärung classischer Stücke nach Oltrogge, III C., in Vorbindung mit einer kurzen Theorie des didactischen, historischen und Brief- Styls; 1 St. Fuldner; wöchentliche Aufsätze oder ein bestimmter Theil der- selben, 1 St. ders. W.: w. v.. 4 Französisch, S.: wöchentliche Exercitia nach Höchsten, S. 213— 216, 1 St. Müller; Picard, les trois quartiers, 1 Hälfte, derselbe. W.: Ex. w. i. S., nach Höchsten mit Auswahl und nach weitern Dictaten, 1 St. Schmitz; Picard w. v bis zu Ende, derselbe. Englisch, S.: Grammatik nach Fahrenkrüger, mit wöchentlichen Exer- citien nach Dictaten, 1 St. Müller; Goldsmiths Vicar of Wakefield, Cap. 8—1I1, w. v. W.: Grammatik, w. v. Hinkel; Vicar, 12— 16, derselbe. Hebräisch für künftige Theol. u. Philol., S.: Grammatik, n. Gesenius IH., 1 St. Fuldner; Ubungen im Lesen und Analysiren nach Gesenius Lesebuch, v. A., w. v. W.: Gramm. II IH. w. v.; einige Capitel der Genesis, w. v. Religionslehre, S. u. W. mit Prima zusammen. Geschichte, S.: deutsche Geschichte nach Boclos kl. Lehrb. I H, 2 St. Boclo. W.: w. i. S., II I. ders.; griech. Alterthümer, I H., nach Schaaf, 1 St. Schiek.— Geographie, 8.: Beschreibung der aufser-deutschen Länder von Europa, nach Volger, III St. Boclo. W.: Beschr. von Russland und Asien, w. v. Naturwissenschaft, S.: Thierreich, II H., n. Burmeister, 1 St., Kohl- rausch. W.: Elemente der Physik, I H., n. Brettner, 1 St. derselbe. Mathematik, S.: Arithmetik, n. Ohm, Cap. III— V, 2 St. Kohlrausch; Geometrie, n. Ohm, Cap. IV u. V, w. v. W.: Arithmetik, n. Ohm, C. VI u. VII, w. i. S.; Stereometrie, n. Ohm, C. I u. II, w. v.. 5 34 3. Ia Tertia, deren Ordinarius Dr. Kohlrausch, in 33 Classen-Lectionen. Griechisch, S.: Grammat. n. Kühners Elementargr., I H. mit Exercit., 2 St. Weismann; Xenoph. Anab., B. III, C. 5— IV, C. 2, 2 St. derselbe; Theognis, v. 223— 492 m. A., 1 St. Eysell. W.: Gramm. w. v., II H.; Anab. B. IV, 3— 6, w. i. S.; Hom. Odyss. B. IX, 1— 220, 1 St. Eysell. Lateinisch, S.: Syntax nach Ramsh. Schulgr.§. 157— 173, 2 St. Eysell; wöchentliche Exercitien nach Wiſs El. Buch III C., 1 St. ders.; Cäsar vom gall. Kr., B. II ganz, 3 St. Schiek; Ovids Trist. B. I, 1—5, 2 St. Wiſs. W.: Synt. n. R. bis§. 150, 2 St. Schiek; wöchentl. Exerc. nach Wiſs Elemen- tarb., III C., w. v., 1 St. Schiek; Cäsar v. g. Kr., B. III ganz, 3 St. ders.; Ovids Trist. B. II ganz, 2 St. Wiſs. Deutsch, S.: Erkl. deutscher Musterstücke n. Oltrogge III C., m. A., 1 St. Weismann; wöchentl. Stylübungen, 1 St. ders. W.: Masterstücke, von jeder Gattung 1— 2 Stücke, von der lyrischen mehre, mit Memoriren, ders. w. v.; Stylübungen w. i. S. Die exegetische Stunde mufste bisweilen, wie auch in andern Classen, ebenfalls zur mündlichen Correctur der Aufsätze ver- wandt werden. Französisch, S.: Synt. n. Knebel v.§. 69— 76, mit wöchentl. Exerc. n. Höchsten, 1 St. Mäller; Plates Leseb., S. 289— 301, 2 St. ders. W.: Ubung der Formenl. u. Synt. n. Knebel§. 69— 75 mit wöchentl. Exercitien nach Höchsten u. Dictaten, 2 St. Schmitz; Plates Leseb. S. 186— 192, 1 St. ders. Religionslehre, S.: Glaubensl., 1 H., nach Holzapfels Lehrb., 2 St. Fuldner. W.: II H., w. i. S. 3 Geschichte, S.: allg. Geschichte von 476— 1700, n. Pölitz gr. Lehrb., 2 St. Boclo. W.: bis auf die Gegenwart, w. i. S. Geographie, S.: allgem. Einl. n. Volger, II C., 2 St. Boclo. W.: wie 1. S., Deutschland. Naturkunde, S.: Pflanzenreich, n. Burmeister, 2 St. Kohlrausch. W.: Thierreich, I H., w. i. S. 35 Mathematik, S.: Arithm. n. Ohm, C. I u. II, 2 St. Kohlrausch. W.: Geometrie, w. i. S., C. II,§. 121 u. C, III. Zeichnen, S. u. W.: Figur-, Landschafts u. Planzeichnen, 2 St. Stork. Schönschreiben, S. u. einen Theil des Winters: 1 St. derselbe. 4. In Quarta, deren Ordinarius Dr. Eysell, in 32 Classen-Lectionen. Griechisch, S.: Grammatik v. A., die regelmäſsigen Zeitwörter ein- schliefslich, nach Kühners Elementargr., 3 St. Weismann; parallele Erklärung von Schmidts und Wenschs Elementarb., 1 St. Eysell. W.: w. i. S., bis zum Verbum. Die Wörter wurden sämmtlich memorirt, die griechischen Beispiele zu mündlichen oder schriftlichen UÜbersetzungen, die deutschen zu wöchentli- chen Exercitien benutzt, 3 St. Weismann; Elementarb. S. 76— 78, m. A., 1 St. Eysell. LGateinisch, S.: Formenlehre nach Ramsh. Schulgr. ganz, 2 St. Weis- mann; Synt. w. v.,§. 153— 173, 2 St. Eysell; wöchentl. Exercitia n. Wils Elementarb. III C., 2 St. ders.; Eutrop. B. X, 2 St. ders.: Phädrus B. IV, m. A., 1 St. Schiek. W.: Formenl. w. i. S.; Oct. u. Nov. Weismann, dann Hinkel; Syntax§. 90— 150, w. i. S.; wöchentliche Exercitia w. i. S.; Eutrop, B. I— II, 5, 2 St. Eysell; Phädrus, B. V, 2— 7, 10, 1 St. Weismann. Deutsch, S.: Erklärung deutscher Musterstücke n. Oltragge, II C. v. A. bis S. 136, 1 St. Boclo; UÜbungen in der Schreibart, 2 St. Schiek. W.: Mu- sterstücke, w. i. S., Schiek; Ubungen in der Schreibart, 2 St. Schmitz. Französisch, S.: Gramm. n. Knebel,§. 19— 39, mit wöchentl. Exerc. n. Höchsten, 2 St. Müller; Erklärung der Stücke in Plates Leseb. S. 64—72, 2 St. ders. W.: Grammatik n. Knebel Formenl. ganz, mit wöchentl. Exerc. nach Höchsten; Plates Lesebuch, S. 13, Nr. 27— 31, dann S. 53 u. 54 und 73, 2 St. Schmitz. Religionslehre, S.: Pflichtenlehre n. Holzapfels Lehrb., I H., 2 St. Fuldner. W.: w. i. S., II H.. Geschichte, S.: v. Alexander bis zur Völkerwanderung, n. Volger 1 C. 1 St., Boclo. W.: bis zur Reformation, w. i. S. 5* 36 Geographie, S.: Deutschland, n. Volger, I C., 2 St. Boclo. W.: das übrige Europa aufser Rufsland, w. i. S.— Naturgeschichte, W.: Thierreich, I Hälfte, n. Burmeister, I St. Hinkel. Mathematik, S.: Arithmetik, Zeichensprache, Grundoperationen, Bruch- rechnung in unb. Zahlen, Kopfrechnen, 2 St. Kohlrausch; Geometrie n. Ohm, Cap. I u.§. 119, 1 St. derselbe. W.: Arithmetik, Brüche in ben. Zahlen, Kopfrechnen, 2 St. ders.; Geometrie n. Ohm, Cap. II, v.§. 123, 1 St. ders. Zeichnen, S. u. W.: Figur- und Landschafts-Zeichnen, 2 St. Stork. Schönschreiben, S. u. W.: n. Diehl, derselbe. 5. In Quinta, deren Ordinarius Dr. Weismann, in 28 Classen-Lectionen. Lateinisch, S.: Formenl. ganz, 2 St. Weismann; wöchentl. Exercitia n. Wilſs Elementarb., I C. m. A., 2 St. derselbe; Jacobs Lesebuch, S. 1— 10 und von S. 63— 68, 4 St. ders. W.: Formenl., w. i. S.; Exercitia w. v.; Jacobs Leseb., S. 67— 72, 3 St. Weismann; Jacobs Lesebuch, S. 47— 50, 1 St. Eysell.. Deutsch, S.: Erklärung deutscher Musterstücke, n. Oltrogge, I C., S. 1— 150, 2 St. Boclo; Vorübungen zur deutschen Schreibart, 2 St. Müller. W.: Musterstücke, w. i. S., S. 151— 221, 1 St. Schiek; Vorübungen, w. v., 2 St. Hinkel. Französisch, S.: Anfangsgr. der Sprachlehre, n. Knebel und Leseüb. u. Übersetzung der ersten Seiten in Plates Leseb., 2 St. Müller. W.: w. i. S., n. Knebel,§. 14— 22 u. 28— 34, mit mündlichen u. schriftlichen UÜbungen u. Schreiben an der Tafel, Schmitz. Religionslehre, S.: Leben Jesu, n. d. N. T., 2 St. Eysell. W.: bibli- sche Erzählungen aus dem A. u. N. T., n. Kalcher, 2 St. Boclo. Geschichte, W.: Grundlegung und individuale Darstellungen aus der Urgeschichte, n. Volger, I C., 2 St. Boclo. Geographic, S. u. W.: intuitive Orientirung auf dem Planiglob, wie den Karten von Europa u. von Deutschland, 2 St. derselbe. 37 Naturkunde, W.: Thierreich, allgemeine Classification und individuale Darstellung nach dem Leben und nach Bildern, I H., 1 St. Hinkel.— Da dieser Unterricht in den beiden untern Classen mit dem letzten Semester zuerst eingeführt worden, so stehe hier einiges Nähere über die befolgte Methode. Es wurde nur Solches zur Analyse gewählt, zu dessen allgemeiner Kenntniſs die Schüler durch Anschauung oder auf anderem Wege schon gelangt zu sein pflegen, daher vornehmlich die Hausthiere und sonstige bekannte Säugethiere, so wie das allgemein Bezeichnende für Vögel, Amphibien und Fische analy- sirt und auf diese Weise die Anordnung und Eintheilung des Stoffs gefunden Zugleich wurde in andern Stunden mit interessanten Einzelnheiten, so über Bienen, Spinnen, Pferde, Hunde, Elephanten, abgewechselt. In Quarta wurde in Berücksichtigung, dafs durch vorausgegangenen Unterricht, durch Anschauung und Lectüre der Gesichtskreis der Schüler sich erweitert hatte, genauer in das System eingegangen, demnach die ganze wissenschaftliche Anord- nung und Eintheilung auf analytischem Wege gelehrt und dabei die zum bessern Verständnifs der Anordnung erforderlichen Einzelnheiten nach Mals- gabe der, jedem Abschnitte im Lehrbuche vorhergehenden, Einleitung erklärt. In beiden Classen wurde die Anschauung durch Vorzeigen und Erklären der betreffenden Kupfer und der im Cabinet vorhandenen Naturalien befördert. Arithmetik, S.: die vier Species in ganzen Zahlen, 2 St. Kohlrausch; Rechnen, besonders Kopfrechnen, 2 St. Stork. W.: schriftliche Ubungen der Anfangsgr., 2 St., Kopfrechnen, 1 St. derselbe. Zeichnen, S. u. W.: Linien- und Figurzeichnen, 1 St. Stork. Schönschreiben, S. u. W.: n. Diehl, 2 St. derselbe. Gesang, S. u. W.: Anfangsgründe der Musik und Choralsingen, 2 St. Volkmar. Unterricht in Musik u. Gesang aufser den beiden Stunden in Quinta nach weitern besondern Abtheilungen. Untere 4btheilung. S. u. W. fand der allgemeine Elementar-Unterricht für die Schüler Statt, welche Quinta nicht besucht oder sonst zurückgeblieben, I St. Volkmar. 38 Obere 4btheilung. S.: für jede der vier Stimmen eine besondere Stunde und für alle zu- sammen eine. W.: für Discant eine St., für Alt eine, für Tenor und Bals zusammen und für alle vier Stimmen vereinigt eine Stunde, derselbe. Es wurden vornehmlich folgende Tonstücke geübt: Motetten von Lorenz, Partien aus den sieben letzten Worten von Haydn, aus Händels Messias, aus Volkmars Oratorium Unsterblichkeit sechs Chöre und so viel Soli, aus dessen Cantaten Te Deum und Gottvertrauen, Volkmars Composition von Wiſs Ilermanns-Lied, desselben Chor nach Ps. 96, die Macht des Gesanges von Kreuzer, drei Chöre aus der mainzer Bibliotheque de Musique, so wie litur- gische Antiphonien und Choräle zunächst für die Hora des Gymnasiums. Die Hora wurde jeden Sonnabend nach dem Schlusse des Unterrichts in Gegenwart der Lehrer, welche die letzten Stunden zu geben hatten, so wie sämmtlicher Schü- ler also gehalten, dafs eine Antiphonie, welche jedes Mal abwechselnd ein Gymnasiast vorsang, aus meinem Schulgesangbuche, nach Volkmars erhebenden Compositionen, die Andacht eröffnete, dann einige Liederverse theils von einem besondern Sängerchore, theils von dem ganzen Cötus gesungen wurden, worauf ich einen kurzen, mit Gebet schlieſsenden, Vortrag hielt, und zwar mit Berücksichtigung bald der Periode des Schulcursus, bald der Epoche des Kir- chenjahres, bald der Jahreszeit oder besonderer Ereignisse, nach einander über folgende Bibelstellen: Luc. 8, 4— 8; Ps. 104, 24; Joh. 16, 28; Apo- stelgesch. 1, 11; Joh. 20, 23; Mt. 28, 49 u. 20, Mt. 3, 2; Pred. 12, 1; Sir. 7, 29; Sir. 50, 24— 36; Ps. 106, 1; Gal. 6, 7; Ps. 111, 10; Eph. 6, 2; Ps. 90, 2; Ld. Herr ich hab' aus deiner Treu; Ps. 103, 15— 16; 6, 68; Einführungs-Rede; Joh. 16, 33; Mt. 6, 13; Ps. 121, 8; Jes. 60, 1 u. 2; Off. 3, 11; Joh. 3, 16; Joh. 1, 14; Ps. 103, 17 u. 18; Off. 21, 2;3 1 Mos. 8, 21; Vater unser; Luc. 2, 22; 1 Tim. 1, 15; Luc. 18, 31; Joh. 13, 1; AMt. 26, 41; Luc. 24, 26; Joh. 19, 30. Den Schlaſs machte der Gesang eines Liederverses. 39 Es findet in unsern Tagen wieder immer allgemeinere Anerkennung, welch ein wirksames Mittel zur Erweckung frommer Andacht, aufser dem rei- nen vierstimmigen Choral, in den liturgischen Antiphonien liegt, von denen ein einziges Halleluja oder Kyrie eleison oft mehr erhebende Kraft auf das Gemüth äufsert, als selbst die beredteste Belehrung nnd Ermahnung. Der Vater der deutschen Reformation, welcher nach dem Ausspruche der Gegner auf ihrem Standpunkte durch seine Gesänge mehr Seelen ins Verderben ge- stürzt, als durch alle seine Predigten, wollte, daſs bei den Andachtsübungen die Künste nicht fallen, sondern gebraucht werden sollten zur Ehre defs, der sie gegeben. Wenn der Herold der schweizerischen Kirchenverbesserung die Unangemessenheit des liturgischen Gesanges zu zeigen suchte, indem er eine Vorstellung gegen die kirchlichen Miſsbräuche seiner Obrigkeit vorsang, so identificirte er die Absicht eines Gesuches mit dem Zwecke eines Gebetes und die Curie mit dem Münster und den blofsen Verstand mit der ganzen Natur des Menschen. Das christliche Alterthum sei auch hier Vorbild; nur werde das Christliche nicht in dem Obsoleten, noch das Evangelische in dem Solö- cismus des lyrischen Ausdrucks gesucht, wodurch man dem Spötterstrome neue Quellen öffnet. Neben den geforderten Arbeiten, welche sich aus vorstehenden Anfüh- rungen ergeben, bestanden dieselben hei dem fleifsigeren Theile unserer Gym- nasiasten noch aus folgenden frei gewählten: 1. in der Privat-Lectüre latei- nischer, griechischer und deutscher, auch französischer Schriftsteller; 2. in lateinischen, deutschen und französischen metrischen Ubersetzungen oder ein- zelnen Versuchen von Reden und Gedichten, namentlich für die öffentlichen Rede-Acte und Disputationen. Besonders lieferten Secundaner aus der Aeneide bis 300 deutsche Verse, Tertianer aus Ovids Tristien bis 250; Quartaner aus Phädrus; 3. im Memoriren gelesener Stellen, besonders lateinischer Verse, Tertianer aus den Tristien bis 200 Verse, auch deutscher Gedichte aus Oltrogge, wie französischer Wörter. Casselmann aus Rinteln und Deichmann aus Polle im Han. zeichneten sich als mathematische Repetenten aus. II. CHRONIKA. 1I. Lehrer. Unter dem 30sten Aug. wurde Dr. Mäüller an dem Gymnasium zu Cassel angestellt und Dr. Schmitz von dem Gymnasium zu Fulda an das hiesige ver- setzt, wo den 2ten Nov. dessen Einführung Statt fand. Unter dem 14ten Nov. ist der Gymnasial-Lehramtscandidat C. Hinkel demselben als Practicant zuge- wiesen worden, wo er vornehmlich das Englische zu lehren hat. 2. Schul-Acte. d. Am 20sten Aug. war die Feier des landesherrlichen Geburtstags, bei welchem ich eine Rede hielt de incrementis cantus sacri in Hassia nostra. Das Programm hat den Dr. Müller zum Verfasser und behandelt das Verhält- niſs des französischen Sprach-Unterrichts zum Gymnasial-Zwecke. Rint. S. 24 in 4. 5. Den 31sten Oct. feierte das Gymnasium mit dem Reformations-Feste zugleich seinen Stiftungs-Tag, indem ich eine Rede hielt de statu ecclesiae Germanicae praesenti, und den Primaner R. Heuſsner aus Rinteln gegen zwei andere, W. Meine aus Oldendorf und F. Wiſs aus Rinteln, folgende Thesen vertheidigen liefs: I. Reformatio Lutheri et in ecclesiam Catholicam vim ha- buit salutarem. 2. Iniquitas jurium inter Protestantium et Catholicorum par- tes, quam curia Romana resuscitare conatur, legibus Germanicis non magis, quam scriptis sacris adversatur. 3. Nominum, quibus merita Christi signifi- cantur, optimum est Soter. 4. Pentameter, qui dici solet, etiam hexameter haberi potest. 5) In accusativo cum infinitivo etiam accusativus, qui subjecti dici solet, est objectivus. 6. In scriptione Graecorum vocabulorum in lingua Ger- manica orthographia Latina est praeferenda. 7. Ubi in temporibus Graecis, quorum terminatio litera aspirata incipit, tenuis antecedens in aspiratam mutatur, lin- gua a lege universa de aspiratis et tenuibus se invicem excipientibus deflectit. S. Enuntiationes conditionales ad hosce casus revocandae sunt: 1) conditionis eventus exspectatur, a) certo, b) incerto; 2) non exspectatur, a) certo, b) in- certo. 9. Horatius tantum abest, ut Augusto aduletur, ut animum reipublicae amantem vix dissimulet. 10. Locus Theocr. Id. 11, 22, quem praceunte 41 Fr. Jacobsio omnes interpretes desperatum habent, commode explicari potest, cum adverbium loci quietis pro adverbio loci motionis sumi queat. I11. Locus in Hor. Sat. II, 3, 72 ex Odyss. XX, 347 probabiliter illustrari potest. Dieselben stehen hier zugleich als Beispiele der in den wöchentlichen Dispu- tationen behandelten Thesen, jedoch mit der Bemerkung, daſs die meisten von diesen zweifelhafte Lesarten und Erklärungen betrafen, welche küralich in den exegetischen Stunden vorgekommen. c. Zur Feier des Jahreswechsels wurden am Sylvester-Abende in zahl- reicher Versammlung folgende Tonstücke, wie Versuche von Reden und Ge- dichten vorgetragen: I. Sanctus u. s. w., Chor aus Volkmars Te Deum. 2. De monumentis in magnorum virorum memoriam hodie poni solitis, Rede, ausg. und vorg. von W. Meine. 3. Die Idealisirung der Vergangenheit, Rede, ausg. nnd vorg. von R. Heufsner. 4. OQuvertüre aus Mozarts Titus, auf dem Flügel vorgetr. von R. Heufsner und H. Heufsner. 5. Magnum victoriae Lipsiensis momentum post quartam saeculi partem recolendum, Rede, ausg. und vorgetr. von F. Wiſs. 6. Arminii monumentum, carmen elegiacum, ausg. und vorg. von A. Weber. 7. Hermanns-Lied von Wiſs, für vier Männerstimmen gesetzt von Volkmar. 8. Der Weg zum Leben, Gedicht, ausg. und vorg. von W. Cas- selmann(28 Octaven). 9. Rerum fragilitas, carmen Sapphicum, ausg. und vorg. von C. Heuser. 10. Die Macht des Gesanges, für vier Männerstimmen gesetzt von Creuzer. II. Der Wechsel des menschlichen Schicksals, Rede, ausg. und vorg. von A. Deichmann. 12. L'élévation de l'ame à Dieu, Gedicht, ausg. und vorg. von W. Heuser. 13. Nun danket Alle Gott, allgemeiner Choral. d. Die Michälis-Prüfung fand den I7ten Sept. von 8 Uhr Vormittags an bis 12 mit den Primanern, Nachmittags von 2— 5 mit den Secundanern, den ISten Nachm. von 2— 5 mit den Tertianern, den 19ten Vorm. v. 8— 12 mit den Quartanern, von 2— 5 Nachm. mit den Quintanern Statt und waren sämmtliche schriftliche Arbeiten vorgelegt. e. Am 18ten Vorm. 10— 12 Uhr Vorm. war die Valediction von drei für reif erklärten Primanern, Philipp Holzapfel aus Rodenberg, welcher über die Bedeutung des Hermanns-Denkmals, Heinrich Friedrich Philipp Matthei 6 42 aus Rinteln, welcher über Luthers Verdienste um die deutsche Sprache und Philipp Otto Justus Boclo aus Rinteln, welcher de causis magnae juris Ro- mani perſectionis redete. Bei der Prüfung derselben war eine neue unter, dem 30sten April d. J. erlassene, Dienstanweisung über die Abhaltung der Matu- ritäts-Examina zuerst in Anwendung gekommen, nach welcher jetzt drei an- dere Inländer geprüft und für reif erkannt worden sind: Wilhelm Theodor Oscar Casselmann aus Rinteln, Joh. August Weber und Philipp Martin Meine, beide aus H. Oldendorf. f. Den Sten October von 8— 12 Uhr Vorm. Wurde die Versetzung Tehalten und den 9ten der Anfang des neuen Lehrgangs gemacht, nachdem in den zunächst vorhergehenden Tagen die Prüfung der zugehenden Gymnasiasten Statt gefunden. 3. Apparate. Die Gymnasial-„Bibliothek, welche aus etwas über 7000 Bänden besteht, ist vornehmlich mit folgenden Werken vermehrt worden: Göthes, Hebels, Jean Pauls, Lessings und Seumes sämmtlichen Werken, der Nibelungen Not von Lachmann und Ulfilas von Zahn, neuern Ausgaben von Gellius, Macrobius, Martial, Phädrus und Seriptores historiae Augustae, auch Latini minores, dann von Antiphon, Apollodor, Aratus, Dio, Eratosthenes, Stephanus bis IV, 2, Strabo, dem Koran übersetzt von Arnold, Bode Geschichte der hellenischen Dichtkunst und Schaffers franz. Lexicon, Wagners engl. Grammatik, Gervinus poet. National-Literatur, Büffons Naturgeschichte mit illum. Kupfern bis 1628te Lieferung. Aufserdem verdankt die Bihliothek dem Herrn Hoſprediger und Ministerial-Referenten Dr. Piderit folgende werthvolle Geschenke: Eusebii Hist. Eccles. Basil. 1570, Xenoph. opera, ibid. 1559, Sueton ed. Boecler, Ar- gentor. 1647, Praestant. ac eruditor. vir. epist. eccl. et theol., Amstelod. 1660, Kurzer Abriſs einer Geschichte der Grafsch. Schaumburg, Rinteln 1808, Mscrpt. von Wolfrath, so wie eine groſse Sammlung Homannscher Karten in 2 gr. Fol. Die Schüler-Bibliothek ist mit sämmtlichen Schulbüchern versehen und einigen andern Schriften, welche sich zunächst zur Lectüre der Gymnasiasten eignen, als Menzels Geschichte der Deutschen. Der mathematisch-pPhysikalische Apparat, welcher aus 200 Numern besteht, ist in einigen Theilen restaurirt; zur 413 Vermehrung des naturhistorischen sind drei Actien für Insecten, Mollusken und Strahlthiere auf die Ausbeute der Reise nach Südamerica genommen wor- den, welche Gundlach und einige andere junge Naturforscher behufs naturhistori- scher Sammlungen angetreten haben. III. STRA4 TISTISCHE VBERSITOHT. Den Sommer-Lehrgang begann das Gymnasium mit 103 Schülern, 19 Primanern, 17 Secundanern, 19 Tertianern, 28 Quartanern, 20 Quintanern, von welchen 56 aus Rinteln, 37 andere Inländer und 10 Ausländer; den Win- ter-Cursus mit 92, 18 Primanern, 14 Secundanern, 19 Tertianern, 25 Quartanern, 17 Quintanern, von welchen 55 aus Rinteln, 32 andere Inländer, 8 Ausländer. IV. ORDNUVNO DER OFFENTLICHEVY PRUFUNGEN MIT ENTLASSUNG DEER ABGEHENDEN, vom 18ten bis 20sten März. Montag von 8— 12 Uhr mit Prima. Dusik, Volkmar; Religionslehre mit Obersetzungen aus dem N. T., zu- gleich mit Secunda, Wiſs; Geschichte, Boclo; Tacitus, Schiek; Geometrie, Kohlrausch; griech. Syntax, Eysell; Englisch, Hinkel. Von 2—5 mit Secunda. Gricch. Alterthümer, Schiek; Cicero, Fuldner; Picard, Schmitz; Physik, Kohlrausch; Ilias, Weismann. Dienstag von 10— 12. Valediction und Entlassung der Abiturienten. Von 2—5 mit Tertia. Religionslehre, Fuldner; Geographie, Boclo; Plate und franz. Gramm., Schmitz; Arithmetik, Kohlrausch; Odyssee, Eysell. Mittwoch von 8—11 mit Quarta. Religionslehre, Fuldner; Plate und franz. Gramm., Schmitz; Geometrie, Kohlrausch; Eutrop, Eysell; griech. Grammatik, Weismann. Von 2— 4 ½ mit Quinta. Biblische Geschichte, Boclo; Jacobs u. lat. Grammatik, Weismann; Rechnen, Stork; Naturgeschichte, Hinkel; Choral, Volkmar. Vor und nach jeder Prüfung ein Gebet. 6* Ubersicht der Lectionen von Ostern— Michälis 1839. 1. nach Lehrern und Classen. ·. Cuasse 22* EsESEI25 A SWAWAA F aaSSſ2sSle2 2 2 AGſ3GI FV.— 2IIeA.BS3NB =A=e=Arer W EIEISNENSESEEITEIHESS767 2. nach Classen und Lehrgegenständen. TIIIIIIIIIT ſSumma Deutsch mit Rede-Ubungen 3 2 1 21 3 1 31 13 Latein. mit Dispnt.-UÜbungen 918S1S1818 41 Griechisch...... 6. 1 6 57 ½ 4.]— I 21 Hebräisctch,.„2 2 1— 1—- 1 1 4 Französisch...... l. 21 2 131 41 2 13 Englisch....... 2 1 21— 1— 1— 4 Religionslehre..... l 2 2 2 1 2[ 2 10 Mathematik...... 3 1 414 1313 17 Naturwissenschaft 2 1 1121111 7 Geographie...— 2 1 2 12 2 1 8 Geschichte und Alterthümer 3 31 2111 2 11 Zeichnen..— I— 1212110 5 5 8 Schönschreiben.— I— I 1121 2 Singen...... e aufserd. in bes. Abtheilungen— 1—=1— 1⁶ 31131[33132 1 28] 167 Unterrichts- Plan b b für 1 b Sommer-Halbjahr 1839. 46. Ordinarius Professor Wiſs Prima Ordinarius Doctor Fuldner Secunda Tag Stunden Lectionen ued Lehrer Lectionen und Lehrer — ₰— Montag 8— 9 Religion, Kirchengeschichte, n. Religion, Kirchengeschichte, n. Bretschneider, VI, m. Secunda Bretschneider, VI, m. Prima zus. Wiſs zus. Wiſs. 9— 10(Arichmetik, n. Ohm, C. VIII u.[Virgils Aen., B. I u. II, mit XI. Kohlrausch metr. UÜbungen. Wiſs 10— 11[sSophocles Philoctet. Wiſs. Arithmetik, n. Ohm, C. III— V. ——-.—„ Kohlrausch 11— 12 Delavigne, l'ecole des Vieillards, Xenoph. Cyropzdie, u. VI. Ey- — von III, 6 w. Schmitz- sel-— 2— 3 ſcicero vom Redner, v. A. Fuld-[Geographie von Africa, America ner u. Australien, n. Volger, C. III. Doclo 3— 4 acitus Germania. Schiek Deutſche Sprachl. n. ihrer histor. Entwickelung. Fuldner Dienstag 7— 8 Hebräische Grammat., n. Gesenius, I H. Fuldner 8— 9 Eelogen lat. Dichter. Wiſs. Griech. Alterthümer, II II., nach Schaaf. Schiek 9— 10 ſ[Shakespeares Jul. Cäs. Hinkel[Latein. Scripta, n. Wiſs rhetor. Praxis, m. A. Fuldner 10— 11 ſcicero vom Redner, v. A. Fuld-Geometrie, nach Ohm, IV u. V. ner Kohlrausch 11— 12(Griech. Lit. Geschichte, II H., Geschichte v. Altgriechenland, n. n. Schaaf. Schiek Sander. Boclo 2— 3 ſIsocr. Panegyr. Eysell Idelers Hdb. der franz. Literat., pr. Th., v. A., m. A. Schmitz 1 Allgemeine Wiederholung der Na- turl. Kohlrausch. —ͤ—n Griech. Syntax, n. Kühners Gr., mit Exercit., v. A. Eysell Ordinarius Doctor Kohlrausch Tertia Lectionen und Lehrer Ordinarius Doctor Eysell Ouarta Lectionen und Lehrer 47 Ordinarius Doctor Weismann Ouinta Lectionen und Lehrer A⁸⏑ æâêß Geometrie, n. Ohm, C. 1 u. II. Kohlraush Erklär. deutsch. Musterstücke, mit Declam.-Ub., n. Oltrogge, III C., m. A. Weismann Homers Od., B. IX, V. 220 w. Eysell Geschichte, n. Pölitz gr. Lehrb., v. A. Boclo Lat. Exerc., n. Wiſs Elemen- tarbuche, III G., S. 77 w. Schiek Geogr. d. europ. Länder, auſser Dtschl., n. Volger, II C. Boclo Relig., n. Holzapfels gr. Lehrb., Pflichtenl., I H. Fuldner Ovids Metamorph., B. II, m. A. Wiſs— Griech. Sprachl., nach Kühners El. Gramm., IIHI. Weismann Arithmetik, Decim.-Br., Quadr. Wurz, n. Ohm. Kohlrausch Naturgeschichte, Thierr., II H., n. Burmeister. Kohlrausch Zeichnen nach der Natur und nach Modellen. Stork Latein. Syntax, nach Ramshorns Schulgr,§. 151 w. Eysell Schönschreiben, n. Diehl. Stork Franz. Sprachl. mit Exercitien, n. Höchsten. Schmitz Arithmetik, Grundoperationen, Zeichenspr., Kopfrechnen. Kohlrausch Naturgeschichte, Thierr., II H., n. Burmeister. Hinkel Figur- u. Landschafts-Zeichnen. Stork Latein. Formenl., n. Ramshorns Schulgr. Hinkel Geographie der aufser- europ. Erdth., n. Volger, IC. Boclo Erklär. deutsch. las feigge m. Declam.-ÜUb., n. Oltrogg II C., S. 297 w. Schief“ Lat. Exerc., n. Wils El. Buch, II C., m. A. Eysell Griech. Formenl., n. Kühners El. Gramm, II H. Weismann Plates franz. Leseb., S. 16 w. Schmitz — Latein. Exerc., n. Wiſs. Ele- mentarb., I C., m. A. Weis- mann Vorübung. zur deutsch. Schreib- art. Eysell Anfangsgr. der Geographie, n. Volger, I C. Boclo Rechnen. Stork Naturgeschichte, Thierreich, II H. IHinkel Religion, Reden Jesu, n. Kalcher u. d. N. T. Boclo Erklär. deutsch. Meskelarnche, m. Declam.-Ub., n. Oltrogg 1 C., S. 161 w. Schier Anfangsgr. der Musik. Volkmar Schönschreiben, Stork Jacobs lat. Leseb., V, B. II w. nach Diehl. Weismann 48 Prima Ta g Stunden Lectionen und Lehrer ò— 82 2—— Mittwoch! 7— 8 fHebräische Psalmen, v. 22 w., . m. A. Fuldner 8— 9([Allgem. Geschichte, n. Wachler, v. A. Boclo 9— 10 TErklär. deutscher Classiker, II H. Schiek 10— 11[Geometrie, n. Ohm, C. IX. Kohl- rausch 11— 12[Lat. Aufsätze u. metrische Uber- setzungen. Wilſs Donnerst,! S— 9 ſReligion, Kirchengeschichte, n. Bretschneider, VI, m. Secunda zus. Wiſs 9— 10[Arithmetik, n. Ohm, C. VIII u. IX, Kohlrausch 10— 11[Sophocles Philoctet. Wilſs 11— 12[Franz. Scripta. Schmitz 2— 3 ſcicero vom Redner, v. A. Fuldner Tacitus Germania. Schiek Secunda Lectionen und Lehrer — ℳVR:—ᷣᷣAnÖêÜnäêBANNęêAꝑůNꝑN Vicar of Wakefield, Cap 17 w. Hinkel Ciceros Brieſe an Verschiedene, m. A. Fuldner Homers II., B. XI, V. 163 w. Weismann Sallusts Catilina. Schiek Religion, Kirchengeschichte, n. Bretschneider, VI, mit Prima zus. Wils Virgils Aen., B, I u. II. Wiſs Arithmetik, n. Ohm, C. VIII— V. Kohlrausch Xenoph. Cyropädie, B. IV. Ey-; sell Geographie von Africa, America u. Australien, n. Volger, C. III. Boclo Deutsche Ausarbeitung. Fuldner Tertia. Lectionen und Lehrer OQuarta Lectionen und Lehrer 49 4 Ouinta Lectionen und Lehrer Cäsar v. gall. Kr., B. IV w., m. A. Schiek Xenophons Anabas., B. IV, Cap. 7 w. Weismann Lat. Synt., n. Ramsh. Schulgr., §. 151 w. Schiek Plates franz. Teschuch, v. S. 193 w. Schmitz Geometrie, n. Ohm, C. 1 u. II. Kohlrausch.. m. Hinw. Deutsche Stylübung., Weis- auf Heyses Sprachl. mann Franz. Syntax, n. Knebel, mit Exercit. Schmitz Geschichte, n. Pölitz gr. Lehrb., v. A. Boclo Lat. Exerc., n. Wiſs Elemen- tarbuche, III 6.; S. 77 w. Schiek Geogr. d. europ. Länder aufser Deutschl., nach Yolser, II C. Boclo. Religion, n. Holzapf. gr. Lehrb., Glaubensl., I H. Fuldner Eutrop, B. II, C. 5 w. Eysell Ubungen in d. deutsch. Schreib- art. Hinkel Geometrie, v. A. Kohlrausch Latein. Syntax, nach Ramshorns Schulgr,§. 151 w. Eysell Franz. Sprachl., n. Knebel, v. A. Schmitz. Schmidts gr. Elementarb., v. A., Hinkel Arithmetik, Grundoperationen, Zeichenspr., Kopfrechnen Kohlrausch Geschichte, von der Reformat. w., n. Volger. Hinkel Phädrus, App. I w. Hinkel — VN Lat. Sprachl., nach Ramshorns Schulgr. Weismann Merkw. Begebenbeiten aus der allg. Gesch., n. Volger, I C., v. d. hist. Zeit an. Boclo Plates franz. Lesebuch, v. A. Schmitz Jacobs lat. Leseb., I. B. d. w. Weismann Latein. Exerc., n. Wiſs. Ele- mentarb., I C., m. A. Weis- mann 4 Vorübung. zur deutsch. Schreib- art. Eysell Anfangsgr. der Geographie, n. Volger, 1 C. Boclo Rechnen. Stork Anfangsgründe des Zeichnens Stork 7 Stunden Prima Lectionen und Lehrer Secunda Lectionen und Lehrer ———O A 7— 8 8— 9 10 11 7— 8 8— 9 Sonnab. 9— 10 10— 11 11— 12 *) Zur Uebun Eclogen lat. Dichter. Wiſs. Shakespeares Jul. Cäs. Hinkel Deutsche Rede-Ubungen. Schiek Gr. Synt., n. Kühners Gr., Wie- derh., mit Exercit., v. A. Eysell Isocr. Panegyr. Eysell Allgemeine Wiederholung der Na- turl. Kohlrausch. Hebr. Ps., v. 22 w., m. A. Fuldner Allgem. Geschichte, n. Wachler, v. A. Boclo Deutsche Aufsätze. Schiek Isocrat. Panegyr. Eysell Disputationen über lat. Thesen. Gesen. hebr. Leseb., v. A. Fuldner Anfangsgr. der Physik, II Th., n. Brettner. Kohlrausch Lat. Syntax, n. Ramshorns Schulgr. §. 151 w. Fuldner Geometrie, nach Ohm, IV u. V. Kohlrausch. Geschichte v. Altgriechenland, n. Sander. Boclo Idelers Hdb. der franz. Literat., pr. Th., v. A., m. A. Schmitz Xenoph. Cyropädie, B. VI. Ey- sell Englische Sprachl., nach Fahren- krüger, v. A. Hinkel Ciceros Brieſe an Verschiedene, m. A. Fuldner Homers II., B. XI, V. 163 w. Weismann Sallusts Catilina. Schiek Wiſs“) der Primaner im latein. Sprechen dient aufserdem, dafs in neun exegeti- schen Stunden lateinisch vorgetragen wird. In den letzten Wochen des Semesters Hodegetik nach Wifs Prodicus. Lp. 1836. Weiterer öffentlicher Unterricht in Musik Montag von 7—8 für die Tenoristen, Dienstag—-—-—— Anſänger, Mittwoch—-—-=— alle vier Stimmen zusammen, Tertia Lectionen und Lehrer Ouar? Lectionen und Lehrer 51 Ouinta Lectionen und Lehrer Relig., n. Holzapfels gr. Lehrb., Pflichtenl., I H. Fuldner Ovids Metamorph., B. III, m. A. Wiſs Gr. Sprachl., n. Kühners El. Gr., IIII., mit Exerc. Weismann Arithmetik, Decim.-Br., Quadr. Wurz, n. Ohm. Kohlrausch Schönschreiben, n. Diehl. Stork Naturgeschichte, Thierr., II H., n. Burmeister. Kohlrausch Figur-, Landschafts- u. Plan- Zeichnen. Stork Cäsar vom gall. Kr., B. IV w., m. A. Schiek Xenoph. Anabasis, B. IV, C. 7 w. Weismann Lat. Syntax, n. Ramsh. Schulgr., § 151 w. Schiek Plates franz. Leseb., v. S. 193 an. N* N NV Latein. Formenl., n. Ramshorns Schulgr. Hinkel Geographie der aufser- europ. Erdth., n. Volger, IC. Boclo Schönschreiben, nach Diehl. Stork Figur- u. Landschafts-Zeichnen. Stork Griech. Formenl., n. Kühners El. Gramm, II H. Weismann Plates franz. Leseb., S. 16 w. Schmitz Relig., n. Holzapfels gr. Lehrb., Glaubensl., I H. Fuldner Eutrop, B. II, C. 5 w. Eysell Ubungen in d. deutsch. Schreib- art. Hinkel Griech. Formenlehre, n. Kühners Schmitz El. Gr., II H. Weismann Religion, Reden Jesu, n. Kalcher u. d. N. T. Boclo Kopfrechnen. Stork Anfangsgr. der Musik. Volkmar Schönschreiben, nach Diehl. Stork Jacobs lat. Leseb., V, B. II w. Weismann LEatein. Sprachl., n. Ramshorns Schulgr. Weismann Geschichte, n. Volger, v. d. hist. Zeit an, I C. Boclo Anfangsgr. der franz. Sprache. Schmitz Jacobs lat. Lesebuch, IV, 2 w. Eysell Um 12 Uhr Hora aller Classen im gr. Auditorium mit dem Vortrage eines Lehrers, einer Antiphonie und einem Gesange nach Wiſs Schulgesangbuche*) Lp. 1837. *) Zu demselben ist nun auch Volkmars Melodienbuch erschienen. Rinteln bei Bösendahl, 1839, und als ein treffliches Hülfsmittel des Choralgesangs allen Schulen zu empfehlen. und Gesang beim Musiklehrer Volkmar. Donnerstag von 7—8 für die Bassisten, .-—-—— Discantisten, Freitag Sonnabend— -—-—— Alkisten. 52 Elian Iià don n H... ⸗ AKAu⸗ Gönner und Freunde des Gymnasiums und seiner Ange- hörigen, besonders die hier wohnenden Eltern von Gymnasiasten, * werden hierdurch zu den Prüfungen der Primaner am 18ten März von 8— 12 Uhr, der Secundaner an demselben Tage von 2—5 Uhr, 1 der Tertianer am 19ten März von 2—5 Uhr, der Ouarianer am 20sten März, von 8— 12 Uhr, der Quinlaner an demselben Tage. von 2— 4 Uhr; dann zu der Entlassung der Abgehenden am 19ten März von 10— 12 Uhr, bei welcher W. Casselmann aus Rinteln einen Rede-Versuch macht über die Wichtigkeit der mathematischen Studien und W. Meine aus H. Oldendorf de communi oplimarum ar- tium vinculo; endlich zu der feierlichen Versetzung der Gymnasiasten am Sten April von 10— 12 Uhr, geziemend eingeladen. Die Prü- fung wird mit Aufführung des zweiten der letzten Worte des Erlö. sers von Haydn, die Versetzung mit einer Partie aus Voitmars — Te Deum eröffnet werden. Den 9ten April wird der neue Lehrgang begonnen un die Prüfung der zugehenden Gymnasiasten in den zunächst vorher- gehenden Tagen vorgenommen.. Uber häusliches Unterkommen sowohl bei einigen Lehrern, als andern hiesigen Einwohnern gebe ich nähere Auskunft, und stellen sich die halbjährlichen Beträge für Wohnung und Bekösti- gung zwischen 5— 10 Ldr., während das Schulgeld vierteljähr- lich 1 ⅛— 3 ¼* beträgt, Unbemittelte können bis. zu einer bestimmten Zahl Immunität erhalten, auch mit Büchern unterstützt werden, so wie für alle Gymnasiasten neben der allgemeinen Bibliothek eine besondere Schüler- Bibliothek besteht,