Q. F. F. P. 0. orAESTIONLM HORATIARUM LIBELLUS OCTAVUS 0UO SUBIUNCTA ANNALIUM SCHOLASTICORUM PARTICULA UNDEQUADRAGESIMA AD GVMNASII ELECTORALIS RINTELIENSIS AOTus vERHNoOs INVIIAT EIUSDEM DIRECTOR D. IISS L, 5 RINTELII MENSE MARTIO MDCCCXXXVIII LIIERIS STEUPBERI. 4⁴ O8. G 8 8 ₰ — PRAEFATIO. I. studiis ad Horatii interpretationem qualibuscunque conti- nuandis postquam, ausa Peerlkampii dijudicaturus, in quaestionum sexto libello principia ejusdem omnino et septimo immutationes libri carminum primi exploraveram: ne forte oleum et sanguinem perdere viderer, labori parsurus eram. Quum vero III. Eichsta- dius non solum criticum Lugdunensem et ipse impugnayerit, sed etiam literis nuper ad me datis opuscula anti-Hofmania sibi exhiberi jusserit: ad partes meas usque sustinendas excitatus, reliquorum quoque librorum crisin tractare coepi. Ut enim inter- pretum poetae Venusini ejusque locorum vexatorum hac aetate facile princeps paradoxon Horatianorum, quorum primum prodiit ¹) ante hos sex annos, superiore nonum proposuit, ita in sexto sen- tentias Lugdunenses in universum judicat et in septimo Carm. III, 17 speciatim tractat, quaeque in omni ingenii acumine, do- ctrinae subtilitate et lectionis copia Batavo tamen fraudem fecerint, ad tria potissimum revocat, quod scilioet primum artis Iyricae Jenae, prostat in libraria Braniana, MDCCCXXXII sedd. 1* 4 vim et naturam neque universae neque Horatiae penitus percepit, deinde quod de poetae ingenio in universum magniſicentius sentit, denique quod in carminibus quibusdam, jocis et facetiis non in- tellectis, omnia ad gravitatem et severitatem metitur. Attamen hae ipsae sententiae, in quibus cardo rei maxime in sensu pulchri, decori et venusti vertitur, explorari non possunt, quin crisis, quam vocant aestheticam, exerceatur. Qua quum nulla antiqui- tatis studia adhuc magis jaceant, in aliorum messes me minus invasurum, adeoque peculiarem aliquem fructum reportaturum es- se speravi. Nonnulli quidem antiquiorum quoque Horatii inter- pretum non solum in textis genuinis constituendis, argumentis explorandis et sententiis illustrandis, sed etiam inprimis Franco- galli, ut Dacierius at Sanadonus, in luminibus et imaginibus poeticis cum summa sublimitatis, gravitatie ot venustatis notione conferendis et judicandis diligentem atque fructuosam posuerunt operam. Plures tamen jam lectionum varietati dirimendae, ver- borum significationi eruendae et sensus nexui examinando ita intenti sunt, ut sententiarum gravitatem et dispositionum com- paginem paucis absolvant. Plurimi denique exclamationibus et interjectionibus tantum lectores ad facete vel egregie inventa et eleganter vel graviter dicta animum advertere jubent. Praeterea Graecarum et Romanarum literarum cultores, quo plus temporis et operae linguis antiquis addiscendis et auctoribus classicis lecti- tandis impendimus, eo minus, ipsis ad perfectionem quicquam de- esse, concedimus. Itaque in carminibus ad leges veri, decori, pulchri et venusti rimandis atque judicandis Horatii quoque multa facienda supersunt, ad quae suscipienda crisis Peerlkampia mihi etiamnum ansam praebeat, ita ut, libro primo tractato, jam a secundo ülum ducam. Attamen in hoc stadio percurrendo, ani- 5 madversionibus minoris momenti omnino praetermissis, hunc tenebo modum, ut ea tantum loca diligentius tractem, quorum disquisitio ad artem poetae faciat uberius declarandam. — Cap. I. Carm. II, 1, 9— 12 et 25— 28, Primum statim secundi libri carmen, quale sine notabili lectionum varietate in omnibus oodioibus et antiquis libris habetur, postquam gravitate, vigore et proprietate insigni praestantissimis adhuc ab omnibus accensitum est, Hofmano nostro duobus stro- phis: Tantum-cothurno et Juno-Jugurthae, interpolatum esse exi- stimatur, in quibus glossas poeticas ¹) subditas esse statuit. Fingit enim ²), ut in seriptoribus pedestribus subinde glos- semata inveniuntur, quae, primo explicationis causa ad mar- ginem adscripta et postea errore librariorum textis ipsis inserta esse videntur, additamenta metrica sive exercitationis sive fraudis faciendae gratia interposita esse. At in hoo certe carmine nemini facile persuadebit. Vestigia ejus ita legamus, ut primum de singulis vocibus et sententiis, deinde vero de earum connexu videamus. 1. Quod igitur singula adtinet in. a. Tantum- colhurno, nihil agit Hofmanus, dum premit vocabulum desit. 1) Tironum causa animadverto, virum criticum, ut multos alios, hoc vo- cabulo grammaticorum perperam uti. Glossa enim dicitur obscura quaedam phrasis interpretatione sive paraphrasi illustranda, et haec ipsa potius glossema a ν6σσα et œitc dicenda est. Cf. Quint. J, 1, 35. 2) Cf. päg. XVI et Eichstadii Paradox. VI, pag. 25. a. Quum nimirum bollio bella civilia sit perseripturus, poeta eum ad hoc opus, periculosum licet, perficiendum gratulaâ- bundus ita adhortatur, ut simul laudes tragoediarum scriptoris addat 1). Non tantum cohaerentia est perspicua, sed in ea consti- tuenda etiam omnes, quos equidem certe vidi, interpretes con- veniunt, At Peerlkampius ad nodos constringendos affirmat, illos multam operam dedisse, ut sententiam carminis explicarent, et convenire in eo, ut dicant, Horatium Pollioni suadere, ne duas res simul suscipiat, hanc vero de ejus ingenio et facultate quippe dubitantis admonitionem esse rusticam, quum amico potius faten- dum esset, se utrique muneri simul obeundo fore imparem. At vero in desit quis modum optativum inveniat, quum poten- tialis vel concessivus eodem jure esse possit adeoque pro contextis debeat? Jam quum sponte pateret, Fonsent, pPublicis muneribus simul functo, otii non tantum reliquum fuisse, quod tragoediis edendis atque historiis perscribendis uno tempore sufficeret, ut illas aliquantum seponeret, fuit concedendum. Qua in sententia tamen Ppaullum eo majore dicitur vi, quo magis primo enuntia- tionis loco positum est hoc sensu: in breve igitur tempus, quod hand recusandum, tragoediis tuis careamus. Praeterea Pollionem sponte jam tragoediis omissis totum se dedisse rebus gestis perse- quendis, idque non minus, quam Plin. Ep. V, 8 cum amico com- municasse, credibile est. Praeterea Asinius DCLXXVII natus, daum probabiliter post pugnam Actiacam demum bella civilia perscribenda suscipere posset ²), eam vitae aetatem jam agebat, 1) Cl. Weichert de Vario poeta pag. 153, opinor, haud idoneis de causis, tragoedias Pollionis nunquam actas, sed tantum recitatas esse, censet. 2) Cl. Kirchnerus(Lp. MDCOCXXXIY) carmen Ponit adeo in anno demum DCCXVII. 7 qua carmina pangere plerumque cessamus. Tamen Horatius ita tantum amico veniam dat solis historiis scribendis vacandi, ut mox artem tragicam repetat ¹). 1 6. Nihil magis proficit Lugdunensis, dum verbis ubi res publicas ordinaris peyversum sensum subjicere conatur. Intelligi enim jubet de re publica ordinanda sive constituenda, quod non amicorum, Maecenatis, Agrippae, Pollionis, sed ejus tantum, qui summam haberet potestatem, fuisset adeoque in solum cecidisset Octavianum. Quodsi hic sensus vocabulis subesset, profecto nu- merus pluralis latinitati vix conveniret. Sed ut scriptores ea facere dicuntur, quae narrant, sic, res publicas ordinare de Pollione dici, quatenus bella civilia eo usque erat narraturus, ubi res pu- blicae denuo compositae et constitutae erant, nemo non videt, si tantum hujus ipsius carminis paucos versus ultra legit, ubi aures perstringere, litui strepere et fulgor armorum fugaces equos equi- tumque vultus terrere dicuntur pro: eae res adeoque tam vivide, ac si oculis auribusque percipias, ab eo describuntur 2). b. Juno-Jugurthae. Hoc in loco P. singulorum vocabulo- rum duo durxit⸗ Primum enim reltulit ei Jisplieet, quod glossator metri tantum causa posuisset. Jam satis constat, Jugurtham post ingentia facinora DCXLVI cum duobus flliis catenis oneratum per 1) De Pollionis vita et historiarum opere XVII libris constante, cujus tamen pauca tantum fragmenta supersunt, copiosius egit a. h. I. Orellius in novissima nitidissimaque carminum editione(Turici, MDCCCXXXVII). Virum doctissimum, quum tamen textum recognoverit, criseos Peerl- kampiae ne mentionem quidem fecisse, miror. 2) Convenit mecum in hac explicatione Düntzer in Zeitschr. für Alterthumsw. 1836, Nr. 157, pag. 1260 sedd. d 8 triumphum Marii ductum, deinde in carcerem conjectum fame, quacum septem dies colluctabatur, necatum esse. Cf. Liv. epit. LXVII et Plutarch. Mar. 10, Flor. III, 1. Utrum tam crudelis et fraudulentus fuerit, quam scriptores Romani eum describunt, an invidiae minuendae gratia tam malum fecerint, incertum quidem manet; sed causam fuisse, eum omnium scelerum reum faciendi, non est dubitandum, quum tam crudeliter in eum flliosque sae- vitum esset. Ipsius qui causam agat, non superest. Ad poetam certe minus pertinet, quo jure Romani egerint. Manes placandi videri debebant, ubi rex tam diram sortem passus est, idque su- mere, sententia est vere poetica. Horatius quidem de jure talionis etiam ob Carthaginem dirutam eveniente dicere potuisset; sed imago tam Virida er lueulenta non exstitisset, quam hoc modo, quo personam Jugurthae individui oculis objictt. Denique Thap- sus, ubi duce Scipione et Catone partes Pompejanae caesae erant, non ad regionem Carthaginensem, sed ad terras Jugurthae per- tinet. In hoc proelio autem decem millia Pompejanorum caesi esse dicuntur. Caes. bell. Afric. 86. 3. Secundo loco censore nostro judice Horatius ferias tulit scripsisse, eique glossator metri tantum causa retulit Posuisse videtur. Inferiae, sive e Festo ab inferre sive potius e Servio ab inferis dicantur(cf. ad Virg. Aen. IX, 215 et Ovid. Trist. III, 3, 81) sacrificia in honorem et memoriam mortuorum aqua vel vino vel sanguine manibus peragenda fuisse, patet. Hoc in loco, ut om- nes fere interpretes, P. cum verbo retulit proxime conjungit in- ferias, quo pacto re pro vicissim sumitur, quod quidem sententiae universae accommodatum est, quum dii Afris propitii ulciscendi studio invicem hanc cladem ediderint. Sed, vocabulorum nexum paulo esse durum, concedatur, quia inferine ipsae tamen non sunt „ 1 9 secunda vice factae. Itaque potius struendum esse censeo: retulit nepotes victorum inferias h. e. tamquam inferias, loco inferiarum. Ita enim habet praepositio re, quo respiciat. Primum enim a Ro- manis, nunc vicissim hi ab illis caesi atque inferiae Jugurthae facti sunt. 2. Nunc vero de cohaerentia utriusque loci tam cum con- textis, quam cum totius carminis praestantia videndum est. . Stropha tertia Paulum-cothurno igitur proxime accedit ad secundam ut consecutio naturalis: opus historicum tractas, itaque liceat opera poetica ad aliquod tempus seponere, propediem retractanda. Cum quarta stropha vero tertia cohaeret ut conti- nuata enumeratio virtutum Pollionis, qui cum pocetae laude etiam causarum patroni, senatoris et victoris gloriam conjungit. Si tertia contra deletur, non patet, quomodo ab opere historico de bellis civilibus poeta Pollionis de reis et curia merita subjungere potuisset. Denique quis tandem crediderit, Horatium in carmine, quod laudes Asinii celebraret, Musae ipsius tragicae mentionem haud fecisse? b. Juno-Jugurthae. Octava stropha nectitur cum septima ut altior repetitio rerum gestarum, quas ista exhibet, Romanos duce Scipione et Catone ad Thapsum caesos idque factum esse ope Junonis et deo- rum Afris propitiorum; cum nona vero conjungitur ut progressus a speciali animadversione ad generaliorem. Si octava vero exeidit, multo larior est nonae cum septima connexio. c. Argumenta autem utriusque loci per se spectata vere poetica esse, quis neget? Imagines Pollionis, qui theatris deest, res publicas ordinat et munus cothurno Cecropio repetit, hoc carmine dignae sunt; Juno autem, quae Afris favet, impotens 2 10 inulta tellure cedit et nepotes victorum suis inferias refert, eo magis ad ornandum poema faciunt, quo luculentius, sortem huma- nam diis subesse et causam hominum in coelo agi, ostendit. Ita demum res vulgares altiorem quandam gravitatem et dignitatem obtinent, si ad deos referuntur et poesis cum religione intime est conjuncta, 1 Caeterum vix adtinet refatare editorem Lugdunensem, Mu- sam tragoediae de labore bellorum civilium scribendorum inter- pretantem adque titulos librorum Herodoti provocantem, quibus grammatici nomina Musarum praescripserunt, quod numerum nonum aequant. Etenim Romani historiarum pedestri sermone scribendarum artem neuriquam ad Mugas retulerunt, neque res gestas tristiores, ut recentiores fere faciunt, tragoedias appellant. Ne multa, in hoc certe carmine, orisin Peerlkampiam temerariam esse, patet. Cap. II. Carm. II, 4, 9— 12. Barbarae-Grajis. Horatius amici amorem erga puellam ob servilem ejus con- ditionem fortasse minus honestum visum tam exemplis heroum, quam virtute ejus commendat, quae stirpem fortasse ab ingenuis adeoque regiis majoribus deducat. Dum Achillis, Ajacis et Aga- memnonis hoc nomine mentionem facit, immoratur rebus Troja- nis hac in stropha, in qua Hofmanus glossarum suarum unam invenisse sibi videtur ¹).. 1) Cl. Orellius h. I. obscure tantum P. notat, mirabundus, quomodo non nemo hanc digressionem ut Horatio indignam resecare voluerit. 11 1. Et in singulis quidem vocabulis et sententits Horatio indignum habet a. usum participii ademtus, quia Hector interfectus Per- gama leviora tolli non tradere, sed tantum praebere vel relinquere potuisset. Verum si phrasin ad rationes logicas metimur, proprie neutrum fieri potest. Sed Romani pro notione abstracta sive universa rem concretam sive in facto positam exprimunt; itaque h. 1. ademtus Hector pro ademtio Hectoris dicitur. Hunc usum loquendi vere Latinum esse, exemplis cum apud nostrum, tum apud alios scriptores ubique obviis evinci potest. Si Carm. I, 1, 4 legitur: meta evitata dominos evehit ad deos, evitatio metae intel- ligenda est diciturque, evitatione feri, ut evehantur, aeque ac ectoris ademtione factum est, ut Troja traderetur. Similiter legitur II, 9, 10: urges Mysten ademtum pro: ademtionem urges. Ita Liv. XXXIX, 54 dicitur IIannibal receptus Prusiam Romanis su- spectum fecisse; Tac. H. I, 18 Labeo male administratae provin- ciae argutus esse. Sed ne multa, nemo dubitabit, Latinum esse dicere, interfectum Caesarem rempublicam denuo turbasse, vel neglectum loquendi usum critico fraudem fecisse. b. Nam quae practerea hic ipse vendit loci incommoda, ut, utrum Thessalus Achilles an Pyrrhus intelligatur, esse dubium, post Hectorem necatum Trojam non continuo cecidisse, et quae sunt alia, uberius rimari non adtinet. 2. Multo magis in calculum venit, an stropha cum contentis et probabili carminis dispositione quadret. d. Jam sententia ejusdem cohaeret cum imagine secundae Agamemnonis medio in triumpho ardentis virgine, h. e. Cassan- drarapta, ita ut circumstantias triumphi subjungat. Quarta 2* 1 12 4 stropha novam notionem addit, ex qua amicus amore haud eru- bescat, secundae pariter ac tertiae annexa. b. Itaque quamvis, si deleretur, nihil desiderari, concedi posset: tamen in laxa carminum lyricorum connexione, stropbam ab aliena manu insertam esse, neutiquam sequitur. Tantum enim abest, ut aequabilitas in singulis sententiis et imaginibus adum- brandis observetur, ut poetae in locos communes, quibus res Tro- janae accensendae sunt, haud raro excurrant. Quod nisi satis esset notum, jam hisce locis probari posset ex indubitatis carmi- nibus petitis. Ita II, 13 Flaccus a periculo, quod ipsi in praedio suo forte ambulanti ab arboris casu inopinato imminuerat, felici- ter servatus, sensus exprimit. Sed ab imagine orci, quem paene vidisset, ad effectus, quos carmina Sapphus et Alcaei apud inferos habeant, adumbrandos ita transit, ut proprium argumentum plane omittat adeoque in iis, qui dulcibus sonis decipiantur, oanendis carmen finiat. At, ut statim luculentum specimen proferam, quam variam materiam Venusinus nonnumquam composuerit, Carm. III, 24 in thesauros Arabiae Indiaeque, mare inferum su- perumque caementis munitum, necessitatem clavos infigentem, laqueos mortis, Scythas Getasque nomades, qui agros pu- blicos colunt neque a novercis necantur et mulieribus vexantur, bella civilia, reges benevolos, mercatores in omnes terrae re- giones penetrantes, Capitolium, clamores populi, gemmas, mar- garitas, aurum, juvenes molliores, sexaginta versiculis subito ita sese excipientes, incidimus, ut ad sententiarum compaginem pe- netrandam filo Ariadnes sit opus, unitas vero operis omnino de- sideretur. Quae quidem ut Pindari carminibus magis etiam deest, ita ratione singulorum locorum, quae salva totius integritate resecari possint, inprimis Pyth. VIII comparetur. Omnis apo- 13 strophe ad Hesychiam a versu 1— 34, quid sibi velit, nemo adhuc satis docuit. Itaque judicanti veterum carminum integri- tatem leges multo sunt laxiores sequendae. Cap. III. Carm. II, 5, 21— 24. si, qualis est veterum poetarum major illa pro nostro quidem sensu in rebus naturalibus significandis simplicitas, Venu- sino conceditur, hoc odarion facile pulcherrimis accenseatur. Tanta est sententiarum veritas, imaginum proprietas, verborum concinnitas. Sed quod ultima stropha prioribus magis adhaeret, quam cohaeret, salvaque integritate una cum paenultima plane deleri possit, criticum nostrum permovet, ut eam a grammatico quodam, haud tamen indocto, repetat. Quid quod fontem adeo, unde versus suos hauserit, in Statii Achill. I, 322 ostendit: fal- litque tuentes ambiguus tenuique latens discrimine sexus. In qua Tu lan sententia tamen duo momenta neglexit. . Ubique enim ejusmodi carmina recurrunt, in quibus Ho- Auus ut potissimum poetae lyrici solent, primario argumento fere relicto, in aliena sententia desinit. Si exemplis opus est, conferri merentur Carm. I, 2; I, 3; II, 13; III, 1; III, 2; III, 3; III, 5 3 IVW, 2; IV, 9. Praeterea hujusmodi locus est Carm. II, 4, 9— 12 ante tractatus. Quoties in comparationibus et adumbratio- nibus pro more veteres poetae plura afferunt, quam ad rem pro- positam faciunt? Cf. Carm. I, 3, 15 sedq.; I, 7;3 IV, 4, 13— 22 etc.; deinde Virg. Aen. X, ubi ad exemplum Homeri de heroibus mi- litibusque plurima inseruntur, a proeliis describendis aliena. 2. Proinde si finem strophae quintae»Ut pura nocturno renidet Luna mari Cnidiusque Gyges« accuratius ponderamus, 14 comparatione Cnidii Gygis, duobus tantum verbis signiſicata, car- men exire omnino non potest. Si poeta puellam cum numine homineve noto, veluti cum Luna, comparasset, satis erat, ut eam breviter commemoraret, Ita si stropha caderet:»Luna mari Venerisve sidus«, sententia plena carmenque integrum videri Posset. At quum nova, inusitata ignotaque imago esset subjuncta, uberius primum debebat declarari. Praeterea quum scholiasta Juvenalis ad versum Sat. XV, 137 declarandum nostro utatur loco: antiquitus jam hanc stropham exstitisse, patet, ita ut minus etiam serius addita spuriaque esse videatur ¹), Cap. IIV. Carm. II, 11, Hoc carmen Horatio indignum et ab aliquo, qui experiri voluisset, quid in imitando argumento, a Graecis Romanisque poetis, praecipue ab Horatio diversis modis tractato, valeret, e laciniis hinc inde collectis consarcinatum esse, quum IHofmanus fidenter contendat: videndum, quibus documentis probet tam in singulis verbis et sententiis, quam in toto versuum contextu et sensu quaerendis. 1. Et primum quidem in singulis verbis et sententiis vir doctus non sine causa haeret. d. Jam inscriptionem ideoque vocativum versus secundi affectat, quum Hirpini in gente Quinctia non obveniant.— Ego quidem familias Plin. H. N. VII, 2 Hirpias in agro Faliscorum prope Romam, sed nuspiam Hirpinos investigare potui. Praeterea 1) Cl. Orellius obscure tantum significat, non neminem has strophas supervacuas habere. 15 in editione Locheriana(MIID) Hpine, in Ascensiana(MDXX) Hyrpine legitur. Hirpine autem veram esse scripturam, probabile est ex eo, quod Hirpinorum populus fuit Apuliae, in scriptoribus passim obvius, ut Liv. XXII ectr. Plin. IH. N. II, 93; III, 11 Vellej. II, 16;3 68. In montibus Hirpinis erant fontes Aufidi. Fuitne igitur Hirpinus Haratii popularis? Hac de re infra dicetur. b. In Hadria divisus objecto P. ambiguitatem canpit. Si enim haec verba ad Cantabros et Scytltas referantur, illos inde ab Italia occidentem, hos septemtrionem versus habitare; si vero tantum ad Scythas, Pannonia et IIlyrico ab Hadria esse se- paratos. Attamen in his non magis est, quod argutemur, quam in Carm. I, 26, 3— 5. Scytharum nomen enim non solam latis- sime patet, sed si etiam Hadrias non ipsi erant contermini, tamen terrae trans mare superum ad Seythiam vergebant, et poetae in locis discriminandis non sunt diſſiciliores. Cf. Ovid. Eleg. II, 2 etc. Hirpinum vero benis contra has gentes interfuisse„ facile credi potest. c. Nemittas p. metri tantum causa pro miltas a versiffca- tore positum esse vult, immemor ejusmodi locorum, ut Cic. d. Orat. I, 58 pro Flacco. Cf. Cluent. 2, ubi oompositum pro sim- plici verbo est positum. d. Jure autem enuntiatio nec-pauca ob ambiguum verborum ordinem carpitur. Interpretes, inter quos III. Mitscherlichius, struunt: frepiddes devi, scilieet causa, poscentis pauca in usum. Sed quum ne Graeca quidem verba trepidandi ita cum genitivo jungantur, trepidare deri minus etiam Latinum erit. Malo eum Doeringio nectere frepides in usum devi poscentis pauca, ita ut Carm. II, 13, 14 cavere sibi in horas conferri possit. Quum vero hoe quoque duri quid praebeat, nec ullus locus similis explorari possit, 16 legi malo, pro usum, usu, ita ut sensus prodeat: ne trepides, h. e. sollicitus sis in usu vitae, h. e. in vita hilariter transigenda. Quum m lincola tantum super vocali posita exprimi soleat, accu- sativus, qui sensu h. I. non plane caret, facile in locum ablativi genuini irrepere potuit. Jam P. in sententiarum progressu desiderat aptum ne- xum, quum Falernum vinum, lyra, nardus, Lyde cum cythara non sint res paucae, quibus naturam contentam esse antea dixe- rat. Etiamsi onim haec ipsa pauca dici possint ei, qui fortasse magnis divitiis et honoribus inhiaret: tamen poeta res ad vitam beatam facientes paulo cumulasse videtur. f. Tum canos capillos cum juventute fugiente non satis 4 convenire, critico Lugdunensi concedendum est, quum aetatem juvenilem prius virilis aetas exeipiat. g. Denique vocabulum scortum in operibus Venusinis praeter hunc locum tantum Epist. II, 18, 344 occurrit, et jam si- gnificatio ejus propria, corium, de quo agit Varro VII, 5, nonnisi sensu humili usurpari posse, satis docet, in loco laudato vero etiam scorto honestum officium opponitur. Accedit etiam epithe- ton devinm, quod, quocunque modo capiatur, honestati magis etiam officit ipsamque levitatem poetae subinde admissam mi- grare videtur. 2. Jam totius carminis dispositio et compago bene’ se ha- bet, quo nomine primum a. cum aliis carminibus conferamus. Postquam enim poe- ta amicum adhortatus est, ut, omissa omni de rebus futuris sol- licitudine, totum se vitae hilaritati eo magis tradat, quo celerius tempus, fruendis voluptatibus inprimis aptum, prasterlabatur: lectoribus in mediam rem rapiendis, ex tempore, omnia ad laetum 17 convivium instituendum apparari, jubet, ita ut ipsi interesse vi- deamur. Similis argumenti carmina et loca Horatii passim recur- runt, ut Carm. I, 4, 9— 12; 7, 15— 21; 9, 15— 16. 11, 6—8;3 26, 1— 6; 22, 10 seqd. II, 3, 6— 8;3 7, 6— 8; 14, 11 seqd.; 18, 15— 20; 16, 25— 27. III, S, 17; 25— 28; 29, 25 seqq. 32 seqd. 41— 48. IV, 7, 10— 20; 12, 25— 28; 7, 17 seqq. Epod. 13, 6—8; 17, 25. Sat. II, 6, 96 seqq. Epist. II, 1, 143 seqd. Sed si haec ipsa curmina laudata inter se comparamus, de quorum lseyrig nulla subest dubitatio, unum ex altero fluxisse videri possit. Ita I, 4A et IV, 7 non solum easdem paene sententias, sed etiam ean- dem fere oeconomiam ostendunt. Quodvis vero suam habet pro- prietatem, nostrumque peculiarem formam, quam non solum Wenqdelius tantopere miratur, ut v. 6— 12 elegantissimis, quos un- quam protulisset Horatius, accenseat, sed etiam Mitscherlichius et Doeringius a doctrina et elegantia carmen passim laudent. b. Quum ab omnibus fere interpretibus sumatur, Epist. I, 16 ad Quinctium inscriptam ad eundem Hirpinum pertinere, forsitan operae pretium facturus sum, si ex comparatione ejus cum carmine rationes ad judicium de isevria dubitata facientes eruere studeo. Si enim vera sunt, quae Wielandius in praefatione ad hanc epistolam de ingenio Hirpini et conjunctione utriusque poematis concinnavit, omnis dubitatio de hoc carmine tantum non omnino sublata esset. IIle enim, ut solet, spiritu poetico afflatus, carmine et epistola conferendis Hirpinum ad unguem nobis adum- brat. Non ex nobilissima gente Quinctiorum oriundus, sed ei tantum adscriptus atque a patronis adjutus divitias et honores obtinuerat, ita ut beatis accenseretur. Quo tempore Horatius carmen ei dedicabat, hac re adhuc occupatus, quo tempore episto- lam, voti damnatus erat. Potissimum specie integritatis et hone- 3 18 statis, quam callide prae se ferebat, ad consilia obtinenda usus erat. Quum ei contigisset esse tam felici, ut in fortunis suis bene audiret: ipse adeo sibi probus esse videbatur. Horatius vero, quo majore familiaritate in eum, veterem quippe commilito- nem, utebatur, eo simplicius eum meliora dôcere et ad frugem revertere studet, ut vere esse conaretur, qualis aliis videri vellet. Cf. Aechyl. Sept. 508. Hanc quidem sententiam Schmidius ¹) etiam amplexus est. IIl Jacobsius vero bmdvv in libri: Vermischte Schrif- ten parte V pag. 47 seqq. eam refellere conatur ²). Importunus enim huic acutissimo elegantissimoque veterum scriptorum inter- preti et aestimatori Horatius videretur, si non solum tam severa disputatione de virtute simulata in amicum invectus esset, sed etiam epistola publice edenda famosum reddidisset. Quod quidem ut probet, Horatium non dieere, Quinctium honestum magis videri, quam esse velle, sed monere tantum, ne judicio hominum deę felicitate sua in errorem de vera conditione se induci pa- tiatur. Quantumvis autem ita, quam maxime fieri potest, sen- tentiae importunitas extennetur, eadem tamen manet et sequentia tantum abest ut in universum tantum disputata haberi possint, ut ad amicum apposita existimari debeant, quum alias hic omnino aliena esse videantur. Cardo rei vertitur in versibus 17— 20: Tu recte vivis, si curas esse, quod audis. Jactamus jampridem om- nes te Roma beatum; sed vereor, ne cui de te plus, quam tibi, credas, neve putes alium sapiente bonoque beatum, neu, si te populus sane rectequé valentem dictitet, occultam febrem sub tempus edendi dissimules, doneo manibus tremor incidat unctis. 1) 0. H. F. Epist. Halberst. MDCCCXXVIII a. h. 1. 2) Vermischte Schriften, Lp. Dyk, 1834. 110, 19 Jam si Jacobsius affrmat ¹) I. c. pag. 55: in his nullam esse im- portunitatem, causam Horatii eo cupidius agit, quo magis Wie- landius in ingenio Quinctii invidiose adumbrando imaginationi poeticae aliquantulum indulsit, Neque tamen hic a vero plane aberravit, quum poeta non in universum sententias exponat, sed amicum identidem ipsum appellet. Versus 17 adeo signiſficat, amicum non ita vivere, qualis audiat, v. 10 poeta veretur, ne aliis plus, quam sibi, credat, v. 20 eum sapientem bonumque non habere beatum, eum febrem dissimulare, stultum ulcera celare, eum vocari tantum emendatum. Deinde a v. 4 sedq. virum bonum, diversum ab eo, qui tantum habeatur, graviter describit. Quod si inurbanum videtur, ut in pluribus aliis epistolis, sumendum est, Horatio peculiarem quandam necessitudinem cum amico intercessisse poetamque eadem in malis moribus castigandis virtuteque commendanda usum esse libertate et simplicitate, quae cum in aliis etiam operibus, tum in epistolis invenitur. Ex his conferri potest I, 2 ad Lollium, quem a libidine aliisque vitiis revocat v. 27 seqq., 33— 43, 62— 71; I, 12 ad Iccium, cui lucri studium dissuadet. Praeterea vero non est, quod ceum Jacobsio ponatur, has epistolas statim etiam Sosiis describendas divenden- dasque datas, sed, quae est ratio epistolarum, serius et fortasse demum post fata poetae in lucem editas esse. Quo severius autem 1) Horaz sagt also keineswegs, du bist nicht der Mann, der du scheinst oder gar der du scheinen willst; sondern: weil die Welt dich glücklich preist, glücklich im gemeinen Sinn wegen äufserer Güter, so hast du dich desto mehr vor dem Irrthume zu hüten, der den höhern Sinn des Wortes verwischt und dich in dem Bemühen, wahrhaft glücklich, d. i. weise nnd gut, zu sein, schlaff machen könnte. Gegen solchen Irrthum zu warnen, ist keine Pedanterie ete. 3* 20 in hac epistola mores leves castigantur, eo minus haec epistola ad eundem virum, ad quem carmen nostrum, scripta esse videtur. Itaque necessitudo quaedam, quam alii, ut Wielandius, statuunt, non potest doceri, qua adeyria hac epistola quasi sustentetur. c. Fieri denique potuisse, ut carmen II, II, ab aliena manu profectum, operibus Venusinis integrum irreperet, multo magis credibile est, quam ut loca singula insererentur, qualia sub nomine glossarum metricarum P. passim suspicatur. Attamen quum antiquissimi libri integrum exhibeant et scholia ejus exstent: causae, quibus suppositum haberi possit, non suflficiunt 1). Cap. V. Garm. II, 13, 1— 4. Ordo verborum hujus strophae impeditior non solum Bent- leium pluresque interpretes jam offendit, sed etiam P., eam»pro- pter intricatam constructionem et ineptas rei ejusdem sine ulla gravitate repetitiones« spuriam esse, censet. 1. Et primum quidem Acro, quem Antonius Mancinelli et Lambinus sequuntur, struit: ille, quicunque produxit primum te in perniciem nepotum et opprobrium pagi, posuit et die nefasto et manu sacrilega. Sanadonus: quicunque ille et posuit primum te et produxit etc. Bentleius locum impeditiorem conjectura sanare studuit ita: Illum, o, nefasto etc., ita ut pronomen quasi ana- orusis esset roö illum, quo secunda stropha incipit. Sed, ut de interjectione inserta nihil dicam, partim langueret sententia, si sator arboris in casu obliquo ab initio legeretur, partim subjectum 1) Ne ad hoc quidem carmen de P. judicio Orellius aliud auicquam obser- vavit, quam eum Horatio indignum ac subditicium habere. 24 a praedicato remotius esset. Mitscherlichius post alios ita struit: llle et posuit te die nefasto, quicunque primum, sceilicet posuit, etc., affirmatque, hanc abruptam dicendi rationem detrectationi illius hominis convenire. At oratio aliquo modo ad prosum ser- monem accedit, quum imaginem non exhibeat, sed cogitationem rei tantum admittat. Deinde primun cum posuit conjunctum pleo- nasmum fere continet, quia arbor non saepius poni solet, Si verba mutare liceret, ponerem: IIle, o, vel illic pro ille ad exemplum plauti Amph. 1, II, 167 et 171; III, 219; Asin. II, 1, 17 et Terent. Eunuch. V, 9, 53, nefasto te posuit die, Quicunque primum sa- crilega manu etc., ut iterata copula tollatur, quae statim post ille posita languet. Itaque praeferendum duco hunc ordinem: IIle, quicunque posuit primum te et die nefasto et manu sacrilega, produxit in perniciem etc. Sane melius verba procederent, si ille etiam secundam stropham inciperet, ut ita justa ploce existe- ret. Sed non omnia nitent. 2. Minus vero etiam propterea prima stropha potest deleri, quia poeta a secunda filum ducere non poterat. Quis tandem in hoc animi impetu oratione obliqua inciperet? Sententia prima est vere poetica et primaria, quae animo commoto primum se offerebat, secunda vero demum ea, quae commode annecti posset ¹). Ne multa, etiam in Horatio non omnia omnibus numeris absoluta sunt. Cap. VI. Carm. II, 15. Quum rationes, quibus P. hoc carmen, Horatio scilicet indignum, loco movendum esse censet, prima vice legebam, de 1) Peerlkampium notans Orellius nonnisi monet: fuerunt homines artis cri- ticae minus gnari, qui hos quatuor versus resecandos censerent. 22 eo actum esse putavi. Sunt enim sane non sententiae, sed voces quaedam, quae materiam suspicioni praebeant. 1. Non moremur quidem, d. quod hoc carmen in, nonnullis libris antiquis priori ad- haeret. Nam epistola quoque I, 15 in editionibus Locheriana et Ascensiana inde a versu 26 separata est. Patet vero, hoc carmen cum praecedenti tam parum cohaerere, ut non probabile sit, ali- quem e instituto conjunxisse. b. Nec majore jure P. carpit nonnullas dictiones, ut moles, quas alias aggeres mari oppositos memorat, quum ipse Horatius III, 29, 10 domum Maecenatis molem nubibus propinquam appel- let. Colum. V, 10 et XIII, 10 occurrunt pira regia, XV, 3 olea regic, ubi secundum usum vulgarem regalis, i. e. rege digna, ex- spectaveris, ut Carm. III, 30, 2 de regal pyramidum situ dici- tur. Si P. porro argutatur in platanus evincet ulmos, quod hoc in hortis, ubi manus artifex quotidie luxuriantia resecet, fieri nequeat, non cogitavit de univero imaginis sensu. Deinde olivela aggreditur, quae ita dici non possint, quia olivis non amplius consita sint. Sed anne locus adhuo olivis consitus esse debet, ut olivetum dicatur? Nonne nos quoque colles locosque vineas appellamus, quod antea vites ferebant? Tum pro commune P. de- siderat communis, ao si de communi quoque censu dici possit. Denique premit templa nova saxo decoranda, quae Romuli tem- poribus ipsa cespite exstructa fuissent. Sed non solum Romuli, verum etiam Catonis veterumque tempora omnino memorata sunt. 2. Tria tamen restant, quae diligentiorem intorpretom non possunt non offendere. d. Primum est dictio singularis copia narium, cujus exem- plum reperire non possum. Et genitivus quidem objecti esse non — 23 potest; nam multae nares quid sibi vellent? Itaque subjecti erit, ita ut nares ipsae copiam habere dicantur. Copia vero odorum, quam flores spargunt, opponitur fertilitati olivetorum pristinae. Priori domino oliveta fertilitate„sequiori odoribus prosunt eique odorum copiam praebent. Ita tamen locus salvus est. 7. Deinde ictus sine additamento solis durior esset locu- tio, nisi in fervidos notio solis omissa lateret, ita ut e con- textis suppleri queat.. c. Denique fortuitun raro ita occurrit, sed Juven. XIII, 225, Manilius I, 182, et Petronius 135 paenultimam corripiunt; analogia etiam adjectivi gratuitus huic quantitati convenit. Cf. versus Phalaeceus Stat. Silv. II, 6, 30: Largis gratuitum cadit rapinis. Sed Plautus substantivum produxit Aul. II, 1, 1, ubi est: Si eam senex anum praegnantem fortuitu fecerit. Neque ab Hora- tio ejusmodi exemplum tantopere abhorret, ut aliena manus sub- esse videatur. Cf. Sat. I, 3, 73 4, 82. II, 3, 1, ubi similia ob- veniunt negligentiae prosodicae exempla.. Quae quum ita sint, et testimonia pro oseyric hufus quo- que carminis externa non desint: critico Lugdunensi nihil, quam bonum quoque Horatium nonnunquam, nisi dormitasse, nutasse tamen, concedatur. Cap. VII. Carm. II, 17, 13— 32. Argumentationem, majorem partem carminis II, 18, 13— 32 spuriam esse, P. ingreditur animadversione, antiquos scholiastas eam haud novi,do.. 1. Verum Acronis et Porphyrionis scholia ad extremam usque vocem exstant. Quum praeterea Aldinae et Locheriana 1 24 editiones carmen integrum exhilteant, externa auctoritate minime destituitur- G 1 2. Sententiarum vero ordo non solum bene proerchte⸗ sed singulae quoque tantum sunt imagines vocesque, in quibus P., nec vero justis de causis, haeret.. a. Quum Horatius ex animi sententia scribat, se Maece- nati haud superstitem fore, fabularum de Chimaera et Gyge non- esse locum; quod quidem si ex nostra sentiendi ratione judi- care liceret, facile concederem. Sed quis nescit, cum poetis an- tiquis nostrum quoque cupide arripere occasionem, ubi imagines ex titanomachia, gigantomachia et tartaro illustres usurpare possit? Gf. II, 14; III, 1, III, 3, III, 4, 43, seqq. Virg. Aen. VI, 264 sedq., X, 265 sedd. III, 578, IV, 1790. Neque hoc loco poeta metum exprimit, ne Gyges resurgat, quum conditionalis sit enuntiatio. b. Justitiam, quae etiam I, 24, 6 ut dca occurrit, pocta hoc loco cum Parcis hoc sensu conjunxit, quia exprimendum erat, amicitiam, quae amicum et in morte sequatur, et jjustatn et fac talem eésse. c. In animadversionibus ad horoscopum P., se in carmine recensendo versari, plane obliviscitur, provocans ad Carm. I, 11, ubi, si vel maxime e dictionibus poeticis conclusio ad veram animi sententiam valeret, tantum dissuadet numeros Babylonios ten- tandos, quia aequo animo quaecunque pati melius esset. Horo- scopi vero mentio non solum ad Maecenatis animum tranquillan- dum facere poterat, sed, qui est rei cardo, fides eidem habenda naturae est vere poeticae. Acute autem poeta suum horoscopum enm Maecenatis contulit, quatenus in Horatii et Maecenatis erant signa aeque infesta, Scorpius cum Capricorno atque Saturnus, 2 2⁵ ao vieissim fausta, Libra et Jupiter, ita ut infortuntum quidem utrique accidere posset, sed etiam salus contingere deberet. Quod reliquum est, horoscopum Maecenatis et Horatii multis aliis no- minibus non consensisse, critico facile largior. Nisi cupidius judicaret, plane non animadvertisset, quum poetae, ut par erat, ea tantum premenda essent, quae ad rem ipsius facerent. d. Verba utrumque-astrum prosae magis, quam poeticae orationis esse, philologo Lugdunensi concedo, haud imme- mor, ejusmodi phrases apud nostrum subinde et in hujus ipsius carminis parte, quam genuinam habet, recurrere. Anne in his disjectis membra poetae agnoveris: nec dis amicum est, nec mihi, te serius obire, nec carus aeque, nec superstes integer—? Jam vero si verba Persii V, 45 ad hoc carmen referuntur, quis potius cre- diderit, Pseudo-Horatium sua inde hausisse, quam Persium Ho- 4 ratii locum significasse? e. Denique ad gratias diis pro salute agendas si poeta exhortatur, nihil in eo a carminis natura et consilio alieni repe- rire possum, etiamsi dies vitae servatae jam diutius praeterlapsi fuerint. Cap. VIII. Carm. II, 19, 25— 28. Quo major est in hoo carmine dithyrambico animi impetus et rapidius verborum flumen, eo magis ista stropha jam Sanadono displicuit, a Guieto adeo expuncta, ita ut, si qua alia, probabili- ter Peerlkampio aliunde invecta esse videatur. 1. Sententiae quidem cum imaginibus in Luripidis Bac- chabus, velut v. 20, 345, 374, 397, 907; Anacr. XLI, 33 Senec. Oedip. 403— 508; Propert. III, 15; Ovid. Tr. V, 3; Tibull. I, 7, 43 etc. 4 26 obviis, bene congruunt, ipsaque oppositio, quam cum anteceden- tibus efficit, non est inepta, quum ita materia tractanda ab omni parte exhauriatur. 2. S90 dictionem mirifice lunguere, nemo facile inſitias ibit. Nam primum dictus et ferebaris, quae jam per se pe- destris sunt orationis, ad tautologiam prope accedunt; apodosis fere sententiam jam in antecedenti stropha expressam repetit adeoque propter sed anacoluthi instar haberi potest. b. Deinde vero pacis mediusque belli vix fert latinitas. Doe- ringius quidem significari putat ueoirny sive mediatorem, ita ut Bacchus in gigantomachia pacis auctor dicatur. Sed hoc pacto cum vocabulo belli non quadrat, quum non idem belli auctor ap- pellari queat. Tantum ubi res ejusdem' naturae conveniunt, me- dius aliquis esse potest, ut Ovid. Mer. V, 56u: At medius fratris- que sui moestaeqne sororis. Jupiter ex aequo volventem dividit annum. Itaque melius etiam ita capietur, ut deus idem in pace atque in bello esse perhibeatur. . Nisi vero probabilius doceri potest, quomodo ejusmodi loci ab aliena manu suppositi essent, hanc etiam stropham mancam ab Horatio repetere, quam glossatori vel librario vel nebuloni cuicunque adscribere malo; cujus quidem judicii rationes uni- versas in harum quaestionum libello sexto exposui ¹). 1) In hoc quoque carmine tractando crisin Lugdunensem Turicensis non curat. —————— Nachrichten über das Schuljahr von Ostern 1837 bis dahin 38. I. LEHRVERFASSVXG. Die zehn Lehrer des Gymnasiums haben in den fünf Classen desselben folgenden Unterricht gegeben: I. In Prima,— deren Ordinarius der Director, in 34 Classen-Lectionen, Griechisch, im Sommer: Syntax nach dem mittlern Buttmann, Lehre von den Modis in abhängigen Sätzen mit mündlichen und vierzehntäglich wie- derkehrenden schriftlichen Übungen nach Rost III C. 1— 11, 1 St., Eysell; Plutarchs Demosthenes, 2 St., Fuldner; Euripides Alceste, 2 St., Wiſs. Im Winter: Syntax nach dem mittlern Kühner,§. 391— 408 von 634— 679 von den Modis, wie vorher; Platos Apologie des Socrates, cap. 1— 7, statarisch, 8— 20 cursorisch, 1 St., Eysell; Demosthenes Rede gegen Mi- dias bis§. 25 der Ausgabe von Buttmann, 2 St., Fuldner; Euripides Cy- clope, 2 St., Wifs. ¹) 1) Wenn bei einem Pensum etwas Anderes nicht bemerkt wird, so ist die Behandlung vom Anfange bis zum Ende zu verstehen. 4* * 28 Lateinisch, S. Aufsätze oder Abtheilungen derselben, einschlieſslich der Extemporalien und metrischen Arbeiten, 18, 2 St., Wiſs; Ciceros Tusculanen B. I, 2 St., Fulduer; Tacitus Annalen B. II, 31— Ende, 2 St., Schiek; Horaz Oden I, 1— 4, 6, 7, 10— 12, 14, 15, 18, 20— 22, 24, 26, 28, 29, 31, 32, 34, 37, 38, II, 1— 3, 6, 7, 9, 10, 13— 20, 2 St., Wifs. W.: Aufsätze und Disputationen, wie vorher; Cicero, w. v. B. II, nebst den Vorreden v. III, IV u. V, 1— 14, w. v.; Tacitus, w. v. II, 1— 60; Horaz Sat. B. II, w. v. Deutsch, S.: Poetik nach Heinsius Teut, 1 St., Aufsätze, jede Woche einer oder ein bestimmter Theil desselben, 1 St. W.: Erklärung von Schil- lers Abfall der Niederlande'u. s. w. mit beständiger Hinweisung auf diestylistische Theorie nach Heinsius Teut, 1 St.;-Aufsätze, jede Woche einer oder ein be- stimmter Theil desselben, 1 St., Schiek. 811 2 Französiseh, S.: wöchentliche Exercitia nach Dictaten über die Syntax der Pronominà und die Übereinstimmung des Subjects mit dem Prädicate, 1 St., Mäller; Erklärung der Stacke von Delille, Bouflers und einiger Saty- ren von Boileau in Idelers Handb. poet. Th., w. v., 1 St. W.: wöchentliche Exercitia nach Dictaten über besonders wichtige Puncte der Syntax„ w. v.; Delavigne, les enfants d'Edouard, w. v. Englisch, S.: wöchentliche Exercitia nach Dictaten über die Gramma- tik v. A. bis zum Gebrauch des Adjectivs einschliefslich, w. v.; Erklärung der Abschnitte aus Gillies, Aikin(Fox), Blair in Idelers Hdb. pr. Th., w. v. W.: wöchentliche Exercitia über den Gebr. der Pronomina, die Veränderungen der Verba und den Gebrauch der Häülfsverba, w. v.; Erklärung der Stücke von Tillotson, Dryden, Sterne in Idelers Hdb. pr. Th., w. v. Hebräisch, S.: Erklärung der Stücke in Gesenius Lsb. v. S. 49— 90, Wiſs. W.: dieselben v. S. 93— 100 und 22— 49, w. v. Religionslehre, S.: Einleitung in die Bibel nach Bretschneiders Lehr buch III Th. nebst curs, Erklärung wichtiger Stellen der Apostelgeschichte im Grundtext, namentlich I, 1— 26, II, 1— 47, IV, VI, VII, 55— 60, IX, 1— 20, X, 24— 48, XII, 1— 11, XVII, 15— 34, XV, 24— 29, XXVI. W.: Glaubenslehre, nach deren Beendigung die Passion nach dem Matth. im Grundtexte gelesen vurde„ w. v. * . 29 Geschichte, 8.: Universal-Geschichte nach Wachlers Lehrb. v. A. bis Cyrus, 2 St., Boclo; Geschichte der griechischen Literatur, n. Ortel, 1 St., Schiek. W.: Universal-Geschichte bis A sustus, w. v.; Geschichte der röm. Literatur, nach Matthiä, w. v. Geographle, S.: geographisch statistische Ubersieht von Deutschland nach Volger III Curs., 2 St., Boclo. W.: Examinatorium über die Geogra- phie der europäischen Länder aufser Deutschland, 1 St., w. v. Naturwissenschaft, S.: Physik nach Brettner VII- XII, hauptsächlich Optik und Lebre von der Wärme, 2 St., Kohlrausch. W. mathematische Geographie, w. v. Mathematik, S.: Arithmetik nach Ohm Cap. IV u. V bis§. 50, VI— IX bis§. 91, Anhang bis V, w. v.; Geometrie, die ebene Trigonometrie mit den dazu gehörigen Aufgaben, 1 St., w. v. W.: allgemeine Wiederholung der Arithmetik nach Ohm mit Aufgaben, 2 St., w. v.; allgemeine Wiederho- lung der Geometrie, 1 St., w. v. Philosophische Propädeutik, W.: nach kurzen Dictaten, 1 St., Fuldner. Rede-Ubungen, S.: es wurde eine kurze Theorie der rednerischen Action vorgetragen und bei den Ubungen selbst darauf fortwährend Bezug genommen. 2. In Secunda, deren Ordinarius Dr. Fuldner, in 34 Classen-Lectionen, Griechich, S.: Syntax nach Buttmann, über den Gebrauch des Genitivs, mit vierzehntäglichen Exercitien nach Rost II C.§. 1— 14, 1 St., Eysell; Xenophons Memorabilien v. I, 6 bis II, 5, 2 St., Fuldner; Homers Iliade VIII u. IX B. 88, 2 St., Weismann. W.: Synt. n. Kühner;§. 435— 523, 2 St.; Herodot, III, 1— 38; Odyssee, 21 u. 22, w. v. Lateinisch, S.: Syntax nach Ramshorns Schulgr. v.§. 90— 190, mic mündlichen und schriftlichen Ubungen nach Wiſs grammat. Praxis, 2 St., Fuldner; Scripta und mündliche Ubungen nach des Lehrers rhetorischer Pra- xis S. 104— 119, Syntaxis ornata; Cicero für Manilius Gesetz, 2 St., Schiek, Livius XXIII, 1— 30, w. v.; Virgils Eclogen, mit Ausnahme von 2 und 10, Georgicon, I, 1— 42; 465— 514; II, 1—8; 458— 542; III, 478— 566; IVY, 1— 7; 280— 314; 453— 529; 548— 558, 2 St., Wils. W.: Syntax, v.§, 151— 171, mit mündlichen und schriftlichen UÜbungen nach Wiſs grammati- 30. scher Praxis, 2 St., Fuldner; mündliche Übersetzungen und wöchentliche Scripta nach des Lehrers rhetorischer Praxis§. 120— 161, 1 St., Wiſs; Ci- ceros Rede für Milo 1— 30, 2 St., Schiek; Livius XXIII, 31— XXIVv, 14, w. v.; Virgils Aeneide, IX u. X, 2 St., Wiſs. Deutsch, S.: Grammatik nach ihrer historischen Entwickelung, I Hälſte, 1 St., Fuldner; deutsche Ausarbeitungen, wöchentlich eine, oder ein bestimm- ter Theil derselben, w. v. W.: Grammatik II Hälfte, w. v.; Ausarbeitun- gen, w. v. Französisch, S.: wöchentliehe Exercltia nach Sanguin II Curs., 2 St., Müller; Erklärung der Stücke von Crébillon und Thomas in Idelers Hdb. pr. Theil, W.: Exerc. n. Dictaten; Molière Avare, w. v. Englisch, S.; Grammatik nach Fahrenkräger v. A., besonders die Aus- sprache, der Gebrauch des Artikels, die Veränderung des Subst. im Plur., Gebrauch der Casus, mit wöchentlichen Exercitien nach Dictaten, w. v.; Erklärung von Goldsmichs Vicar, Cap. 1— 3, w. v. W.: Grammatik;, Ge- brauch des Adjectivs und sämmtlicher Pronomina, mit wöchentlichen Exerci- tien, w. v.; Goldsmith w. v., Cap. 4— 8. Hebräisch, S.: Grammatik v. A. bis zum Verbum eiuschlieſslich, nach Gesenius, mit Analysen einiger Stücke in desselben Leseb., 2 St., Fuldner; Geschichte, S.: Geschichte von Altgriechenland, nach Sanders Grund- ne, 2 St., Boclo; griech. Alterthümer, nach örtel, Ir Ed., 1 St., Schiek. : Geschichte der Römer nach Fiedler, 2 St., Boclo. Geographie, S.: von Africa, America und Australien, 2 St., Boclo. W.: Deutschland, w. v. Naturwissenschaft, 8.: Naturgeschichte der Pflanzen n. Burmeister, 1 3t. 3 Kohlrausch. W.: Übersicht des Thierreichs, I H., w. v. Mathematik, S.: Arithmetik, n. Ohm, Cap. 1— 4 und die Lagarieh. men-Rechnung practisch, 2 St., w. v.; Geometrie, Cap. 4 u. 5, w. v.; W.: Arithm. Cap. 6— 8, w. v.; Geom. Cap. 1 u. 2, w. v.— 3. In Tertia, deren Ordinarlus Dr. Kohlrausch, in 33 Classen-Lectionen, Griechisch, S.: Grammatik, Lehre vom Verb. mit Exerc. n. Rost, C. I, 28t.,„ 31 Weismann; NXenophons Anabasis, II, 5— III, w. v., Eysell; Theognis 1— 180, 1 St., Weismann. W.: Gramm. I H., w. v.; Anab., III, w. v.; Th. w. v. b. 322. Lateinisch, S.: Syntax n. Ramshorn v. A.— 125, mit vierzehntäglichen Exercitien n. Wils Elementarb., III C., 2 St., Eysell; Scripta n. Doôring II C., Nr. 117— Ende, 1 St., Schiek; Plinius Briefe IV, 2, 6, 7, 13, 24, 30. V, 4, 5, 8. VI, 16, 2 St., Schiek; Cäsar gall. Krieg I, 11— 18, 1 St., Eysell; Ovids Metam. I, 1— 348, 1 St., Wifs. W.: Syntax, w. v.,§. 126 — 156, mit wöchentlichen Exercitien n. Wiſs Elementarb., III Curs., 3 St., w. v.; Cäsar gall. Krieg I, 19— 42, 2 St., Schiek; Plinius Briefe VI, 20, 27, 29, 33, 34; VII, 1— 3, 1 St., w. v.; Ovids Metam. II, 1— 400, 530— 541, 632— 675, w. v. Deutseh, S§.: Sprachlehre n. Heyse, Abschn. 1— VIII, 1 St., Weismann; wöchentliche Stylübungen, w. v. W.: Erklärung deutscher Musterstücke n. Oltrogge III Curs.; von jeder Gattung wurden etwa zwei Stücke gelesen und erklärt, und dieselben theilweise memorirt, w. v.; wöchentl. Stylübungen, w. v. Französisch, S.: Grammatik n. Sanguin, besonders die Pronomina und die regelmäſsigen Verba, mit wöchentlichen Exercitien und Extemporalien, 2 St., Mäller; Erklärung von Barthelémys Anacharsis, 2—5, w. v. W.: Grammatik, besonders Verba passiva, reflexiva, anomala, Gebrauch der Tem- pora und Modi, mit wöchentlichen Exercitien und Extemporalien, w. v.; Erklärung der Stücke in Plates Leseb., S. 146— 176 w. v. Religionslehre, S.: Pflichten gegen Gott und Selbstpflichten, nach Holzapfels Lehrb., 2 St., Fuldner; W.: Pflichten gegen andere Menschen und in besondern Verhältnissen, w. v. Geschichte, S.: allgemeine Geschichte, v. A. bis Alexander, n. Pölitz gr. Lehrb., 2 St., Boclo. W.: his zum Ende des röm. Westreichs, W. v. Geographie, S.: der aufser-deutschen Länder von Europa, 2. Stn Boclo. W.: der aufser-europäischen Erdtheile, w. v. Naturwissenschaft, S,: Thierreich zweite Hälfte, n. Burmeister, 2 St., Kohlrausch. W.: Mineralreich, w. v. Mathematile, S.: Arithmetik n. Ohm, Cap. V,§. 46— 50; IV, 43 bis Ende, VII,§. 66— 67, zum Theil mit der Ausdehnung, die Quadratwurzel aus Brüchen zu ziehen, 2 St., Kohlrausch; Geometrie, n. Wiederholung des 32 Anfangs, v. g. 118— 123, w. v. W,: Arithmetik nach Ohm, Cap. 1 u. 2, nebst Anhang, w. v.; Geometrie n. Ohm, Cap. I, v. 124 u. III, w. v. Zeichnen, S. u. W.: Umrisse von menschlichen Köpfen und einzelnen Theilen derselben, von Thieren und Landschaften, dann ganze Köpfe, Thiere, Landschaften mit schwarzer Kreide, Bleifeder, Tusche, 2 St., Stork. Schönschreiben, S. u. W.: n. Diehls Vorschriften, 1 St., derselbe. 4 In Quarta 2 deren Ordinarius Dr. Eysell, in 32 Classen-Lactionen, Griechisch, S.: Grammatik v. A. die regelmäſsigen Zeitwörter ein- schlieſslich, 2 St., Weismann; parallele Erklärung von Schmidts und Wenschs Chrestomathie bis S. 28, 2 St., Eysell. W.: Grammatik, w. v., v. A. bis zu den Zeitwörtern einschliefslich, mit vorläufiger Weglassung der schwieri- gen Regeln über den Accent, nach Kühners Elementargrammatik§. 1— 69; die darin verzeichneten worter wurden alle auswendig gelernt, die griechi- schen UÜbungs-Aufgaben theils schriftlich, thnens mundlich übersetzt, die deut- schen dagegen zu wöchentlichen Exercitien für die erste Ordnung benutzt, während die zweite Declinationen zu schreiben hatte, 3 St., Weismann; Erklärung des Elementarb. S. 25— 21 u. 76; Beispiele zur UÜbung der Zeitw., 1 St., Eysell. Lateinisch, 8.: Wiederholung der Formenl. n. Ramsh. vom Anſang bis zum Ende, 2 St., Weismann; Syntax n. demselben, v. A. bis§. 125, mit wö- chentl., den vorgetragenen Lehren entsprechenden, Exercitien, n. Wiſs Ele- mentarb. III Curs., 3 St., Eysell; wöchentl. Scripta, n. Döring IV, Nr. 40— 56, 1 St., Schiek; Eutrop. VIII, w, v.; Phädrus I, 14— 31, mit Ausnahme von 18, 19 u. 29, 1 St., Wifs. W.: Formenlehre w. v.; Syntax v.§. 126— 156, 2 St., w. v., wöchentl. lat. Exercitia n. Wiſs Elementarb., die entsprechenden§.§., 2 St., derselbe; Eutrop IX, 2 St., Schiek; Phä- drus II, 1, 2, 4— 6; III, 42, 5— 9, 12— 15, 1 St., Wiſs. Deutsch, S.: Grammatik nach Heyse, v. A. bis Abschn. X einschl., 1 St., Eysell; Ubungen in der deutschen Schreibart, 1 St., derselbe; Erklä- rung von Jlusterstücken, n. Oltrogge II Curs. v. A. bis S. 249 mit Auswahl, 1 St., Boclo. W.: Ubungen in der deutschen Schreibart mit Hinweisung auf — „ — 3³3 Heyses Sprachlehre, 2 St., Schiek; Erklärung von Musterstüchen n. Oltrogge II C., S. 250,— Ende, 1 St., Boclo. Religionslehre, S.: Glaubenslehre nach Mohapfels Lehrb., bis S. 75, 2 St., Fuldner. W.: bis Ende. Es wurde damit die Erlärung biblischer Abschnitte verbunden, besonders der Passionsgeschichte n. Lucas, w. v. Geschichte, S.: allgemeine Geschichte nach Volger, I C., von den Kreuz- zügen bis jetzt, 1 St., Boclo. W.: v. A. bis Alexander, w. v. Geographie, S.: die aufser- europbischen Erdtheile, n. Volger II C.; W.: allgemeine Einleitung, w. V. Arithmetik, S.: Erklärung der Grundoperationen und der Zeichen, UÜbungen jener, nebst der Bruchrechnung, 2 St., Kohlrausch; Geometrie, Anfangsgründe, I Hälfte, 1 St., derselbe. W.: Bruchrechnung in benannten Zahlen, Theiler, Kopfrechnen, w. v.; Geometrie, II Hälfte, 1 St., derselbe. Zeichnen, S. u. W.: Figurzeichnen, 2 St., Stork. Schönschreiben, S. u. W.: 2 St., derselbe. 5. In Quinta, deren Ordinarius Dr. Weismann, in 28 Classen-Lectionen, Lateinisch, S.: Formenlehre, nach Ramshorn, 3 St., Weismann; Syn- tax mit wöchentlichen Exercitien nach Wifs Elementarb., mit Auswahl, I c. u. II bis S. 10, 2 St., derselbe; Jacobs Lesebuch, I C., mit der zweiten Ordn. bis S. 6, der ersten v. S. 26 bis S. 26, 3 St., derselbe; Catos Moralia, B. II, 1 St., Wiſs. W.: die ganze Formenlehre mit Weglassung der schwierigern Ausnahmen, 3 St., Weismann; wöchentl. Exerc., m. d. ersten Ordn., Nr. 10, 2— 14 II; mit der zweiten v. S. 1— S. 10, 2 St., derselbe; Jacobs Lesebuch, mit der ersten Ordnung, S. 26— 32, mit der zweiten Ordnung v. S. 3— 6 einschlieſsl., 3 St., derselbe; Catos Moralia, B. III, 1 St., Wiſs. Deutsch, S.: Anfangsgr. d. Gramm., n. Heyse, Rechtschreib. Lehre vom ein- fachen Satze, 1 St., Müller; Vorüb. z. Schreibart, I St., w. v.; Oltrogge, I C. b. S. 204, m. A., 2 St., Eysell. W.: Lehre v. d. Beiwörtern, Zahlwörtern, Fürwörtern u. Zeit- wörtern, w. v.; wöchentl. schriftl. Ubungen, w. v.; Oltrogge b. S. 301 m. A., W. v. Französisch, S.: Anfangsgründe, nach Sanguin 1 Curs., Leseübungen, Declinationen, 2 St., Müller. W.: Wiederholung des Vorigen und Conjuga- 3 5 34 tionen der Hülfszeitwörter, Leseübung und Ubersetzung der ersten Seiten in Plates Lesebuche, w. v. Religionslehre, S.: Lehren Jesu, nach dem N. T., 2 St., Eysen. W.: Lehren der Apostel, w. v. Geographie, S. u. W.: Anfangsgründe, nach Volger, I Curs., Orienti- rung auf den allgemeinen Karten, 2 St., Boclo. Mathematik, S.: Arithmetik in ganzen und unbenannten Zahlen nebst vielem Kopfrechnen, 2 St., Kohlrausch. W.: die vier Species in benannten Zahlen mit vielem Kopfrechnen, w. v.; Rechnen von vermischten Aufgaben zur UÜbung der vier Species in unbenannten und benannten Zahlen, 2 St., Stork. Gesang, S. u. W.: Elemente mit UÜbung im Noten-Singen und im Choralgesang, 2 St., Volkmar. 1 Zeichnen, S. u. W.: Anfangsgrände, 1 st., Stork. Schönschreiben, S. u. W.: n. Diehl, 2 St., Stork. Dazu kommen die Stunden in Musm und Gesang, deren ohne Rück- sicht auf die sonstigen Classen im Sommer noch fünf und im Winter noch vier gegeben wurden. Untere Abtheilung. S. u. W.: allgemeiner Elementar-Unterricht und Ubung im Choral- uns Figural-Gesang nach dreistimmigen Ubungsstücken, 1 St., Volkmar. Obere 4btheilung. S.: fär jede der vier Stimmen 1 St., für alle zusammen I St, w. v. W.: für Discant und Alt zusammen und für die andern beiden Stimmen je 1 St., für alle vier zusammen 1 St., w. v. Es wurden vornehmlich folgende Ton- stücke geübt: die Glocke von Romberg, verschiedene Partien aus der Schöp- fung von Haydn, aus Händels Messias und einige Cantaten von Volkmar, als Vertrauen auf Gott, Unsterblichkeit u. s. w. Aufser den hiernach sich ergebenden geforderten häusliehen Arbeiten der Schüler bestanden dieselben bei einem Theile 1) in der Privat-Lectüre grie- chischer, lateinischer und deutscher Schriftsteller; 2) in lateinischen nnd deut- 35 schen metrischen Übersetzungen und einzelnen Versuchen von Reden und Gedichten, indem ein Primaner ein elegisches Gedicht in 22 Octaven machte, dieser und ein anderer freie Bearbeitungen von Horaz Damasippus in Reimversen, einer eine metrische Übersetzung des gröſsern Theils von Euripides Cyclopen, ein anderer Imitationen horazischer Oden in gereimten Stanzen, ein Secundaner 50 lateinische Disticha, einige andere metrische Uber- setzungen aus der Aeneide bis 300 Verse, einige Tertianer metrische Uber- setzungen aus den Metamorphosen bis 100 Verse, mehre Quartaner metrische Ubersetzungen aus Phädrus; 3) in mathem. Arbeiten; 4) im Zeichnen von Kar- ten; 5) im Memoriren von gelesenen Stellen, besonders griechischen, lateini- schen und deutschen Versen, oder, was die untersten Classen betrifft, von Vocabeln, ein Secundaner bis 437 Verse aus der Odyssee, einige andere von 120 bis 200 Verse aus der Aeneide, einige Tertianer bis 100 aus den Meta- morphosen, einige Quartaner bis 100 aus Phädrus, und bis 400 aus Oltrogge, griechische und lateinische Vocabeln, z. B. 900, 1100, 1200, 1300, 1500, viele Quintaner Verse aus Cato, bis 30, aus Oltrogge 300, 400, 700, einer bis 1500. Durch eine besondere Art von Privat-Thätigkeit zeich- nete sich der Primaner W. Casselmann von hier aus, indem er bei eignen rühmlichen Leistungen in der Mathematik mit einigen seiner Mitschüler die ganze in den Cursus gehörige Arithmetik und Geometrie nach Ohm wiederholt und dieselben mit grofser Beharrlichkeit und gutem Erfolge geübt hat. Als Sänger zeichnete sich ein Secundaner, als Zeichner ein Tertianer aus. II. CHRONIA. 1. Lehrer.— Unter dem 29sten November v. J. wurde der bisherige Hälfslehrer Dr. Eysell zum(sechsten) IHauptlehrer ernannt, und unter dem 28sten und 29sten November die beiden Vicarien Dr. Weismann und Dr. Mäller zu Hülfs- lehrern, nachdem sie die Prüfung ihrer practischen Leistungen bei der K. Schulcommission, die vorigen Herbst in Cassel versammelt war, bestanden. Karl Julius Weismann ist geboren den 9ten December 1814 in Frank- furt a. M., wo sein Vater, ein Kaufmann, und seine Mutter noch jetzt leben. 5* 36— Von dem Gymnasium seiner Vaterstadt mit dem Zeugniſs der Reiſe entlassen, studirte er von Ostern 1832 an zwei Jahre in Marburg und eins in Göttingen Alterthumswissenschaft, Geschichte und Philosophie. C. Fr. Hermann und Herbart verdankt er zum gröfsten Theile seine wissenschaftliche Bildung. Nachdem er im Mai 1835 von der Commission zur theoretischen Prüfung der Bewerber um ein Gymnasiallehramt in Marburg examinirt worden war, trat er als Lehrer in das vom Dr. Kayser in Heidelberg geleitete Prixvatinstitut ein. Doch schon unter dem 9ten Navember desselben Jahrs ward er durch Rescript Kurf. Ministeriums des Innern beauftragt, an dem Unterrichte des hiesigen Gymnasiums Theil zu nehmen. Auf die von ihm als Programm zur Feier des Geburtstages Sr. Hoheit des Kurprinzen und Mitregenten geschrie- bene Abhandlung de Dionysii Halicarnassensis vita et scriptis erbielt er von der philosophischen Facultät in Marburg am 268ten August 1837 die Doctor- würde. Nachdem er Michälis auch die Prüfung seiner practischen Befähigung bei der K. Schulcommission für die Gymnasial-Angelegenheiten bestanden, ist er durch höchstes Rescript vom 28sten rovember zum Hülfslehrer am hie- sigen Gymnasium ernannt worden, um vornehmlich am philologischen Unter- richte Theil zu nehmen. Hermann Alexander Müller ist geboren zu Bremen, wo sein Vater, den er früh verlor, Kaufmann war. Vom Herbste 1821 an besuchte er die Vor- und nachher die Gelehrtenschule daselbst. In seinem 19ten Lebensjahre bezog er 1832 die Universität Bonn, und hörte die Vorlesungen der Prof. Welcker, Heinrich, Näke, Brandis und Löbell, und begab sich nach einem dortigen anderthalbjährigen Aufenthalte nach Berlin, wo er zwei Jahre lang den Vor- lesungen der Prof. Böckh, Raumer, Steffens, Erdmann, Gerhard u. A. bei- wohnte. Da er sich in der letzten Zeit in Berlin besonders der Archäologie gewidmet hatte, zog ihn dieses Studium um Ostern 1836 nach München, wo er Thiersch Vorlesungen besuchte und sich durch den Umgang mit Franzosen, sowie durch das Studium gelehrter französischer und englischer Werke be- sonders in den neuern Sprachen ausbildete. Auf ein Specimen seiner groſsen- theils dort abgefafsten Schrift, Panathenaica,(welche erst vollständig Bonn 1837 133 p. erschien) erhielt er am 30sten Juli 1836 von der Universität Heidelberg die philosophische Doctorwürde. Im Herbst 1836 kehrte er nach Bremen 37 1 zurück, und wurde auf seine Bewerbung bei Kurf. Ministerium des Innern unter dem 20sten Februar I837 als Vicarius des Lehramtes der neueren Spra- chen am hiesigen Gymnasium angestellt, welches Amt er Ostern desselben Jahres antrat. Nachdem er im November 1837 bei der Kurf. Schulcommission für Gymnasial-Angelegenheiten die practische Prüfung bestanden, wurde er durch höchstes Rescript vom 29sten Nov. 1837 zum Hülfslehrer am Gymnasium hierselbst ernannt, um vornehmlich die französische und die englische Sprache zu lehren. 2. Schulfeierlichkeiten. d. Den 3lsten Oktober feierte das Gymnasium den Reformations- und Stiftungs-Tag der Schule, indem ich eine Rede de rerum sacrarum et scho- lasticarum nexu hielt und den Primus der Prima, E. Müller aus Hainholz im Paderbornischen, mit zwei andern Primanern über folgende Thesen disputiren liefs 1): 1. Sacrorum emendatio a Luthero suscepta optimarum litterarum instau- rationi maxime debetur. 2. Linguarum et scriptorum Graecae et Romanae an- tiquitatis scientia gravissimum est hnmanitatis praesidium. 3. Notio poeseos lyricae recentior cum carminibus lyricis Graecae et Romanae antiquitatis pa- rum quadrat. 4. Poema Venusinum satyra nec satira vel satura scribendum est. 5. Peerlcampii ratio in versibus multis expungendis Horatii carminum I, 1 prorsus est improbanda. 6. Horatii epistolae sunt operum Venusinorum consummatissimum. 7. Flaccus publicae libertatis desiderium vix dissimulat. 8. Virgilius incisionem Theocriteam post quartum hexametri pedem in eclogis neutiquam reliquit. Cf. Hermanni elem. doctr. metr. pag. 339. 9. In Euri- pidis Cyclope v. 28 lectio vulgata non est ferenda.— 5. Zur Feier des Jahreswechsels wurden am Sylvester-Abend im grö- ſsern Auditorium des Gymnasiums von den Schülern desselben folgende Ton- stücke, so wie Versuche von Reden und Gedichten, vorgetragen: 1. Cantate von Volkmar, Vertrauen auf Gott, Ir Theil. 2. Rede über die Vergangenheit als Spiegel der Zukunft, ausgearbeitet und vorgetragen von Wagner. 3. Der genannten Cantate 2r Theil. 4. Rede de incrementis culturae generis humani, ausgearbeitet und vorgetragen von Müller. 5. Der genannten Cantate 3r Theil 1) Rintelii MDCCCXXXVII.. 38 6. Rede über die Beschaffenheit der Jugend als Antrieb zur weisen Anwen- dung derselben, ausg. und vorgetr. von Holzapfel. 7. Chor für vier Männer- stimmen. 9. Sapphische Ode in annum elapsum, ausg. und vorgetr. von Boclo. 9. Chor für vier Männerstimmen. 10. Elegisches Gedicht über die Ahnung der Zukunft, ausg. u. vorgetr. von Matthei. 11. Choral: Nun danket Alle Gott. 3. Michälis-Prüfung. Die Michälis-Prüfung fand am ISten Septbr. Vormittags von 8— 12, Nachmittag von 2— 6 Uhr, den 19ten Nachmittag von 2— 16 Uhr, den 20sten Vormittags von 8— 12 und Nachm. von 2—5 Uhr Statt, die Versetzung den 19ten October. Der Anfang des Winter-Cursus den 10ten d. M. Vom 7ten bis den 2Isten Nov. war ich als Mitglied der in Cassel versammelten Schulcommission abwesend. III. ST4 TISTISCHE VBERSIOCEHT. 1. An dem Sommer-Lehrgange nahmen 120 Schüler Theil, 15 in Pri- ma, 21 in Secunda, 23 in Tertia, 34 in Quarta, 27 in Quinta, von welchen 64 aus Rinteln, 40 andere Inländer, 16 Ausländer; an dem Winter-Lehr- gange 105, 18 in Prima, 18 in Secunda, 19 in Tertia, 29 in Quarta, 20 in Quinta, von welchen 55 aus Rinteln, 31 andere Inländer, 19 Ausländer. Michälis wurden 2 Inländer nach bestandener Prüfung mit Zeugnissen der Reife zu den academischen Studien entlassen: George von Hesberg aus Cassel, welcher mit einem Rede-Versuch über den Einfluſs der Römer auf die wissenschaftliche Cultur valedicirte, und Philipp Wilhelm Fromme aus Obernkirchen, welcher wegen Unwohiseins an einer förmlichen Valediction gehindert wurde. Gegenwärtig hat hier ein Inländer die Prüfung der Reife bestanden, Carl Theodor Wagner aus Rinteln, und ein Ausländer, Eduard Stephan Mäüller aus Hainholz im Paderbornischen, so wie ein anderer, Hein- rich Justus Leymann aus Sulingen im Hoyaschen, in Göttingen. Am ten Nov. vollendete der Tertianer Ludwig Christian Briede von hier an den Folgen einer Halsentzündung, und die Leiche des frommen Sohnes wurde den 10ten unter feierlicher Begleitung des Gymnasiums und allgemeiner Theilnahme bestattet. 39 IV. ORDNVNO DER OEEENTLICHEVY PRUFYVGEN MIT ENTLASSUVNO DER ABGEHENDEN VOMI 2— 4 APHRII. Montag von 8— 12 Uhr mit Prima. Musik, Volkmar; Religion, zugleich mit Secunda, Wiſs; Euripides, Aerelbe; Cicero, Fulduer; mathematische Geographie, Kohlrausch. Von 2—5 Uhr mit Secunda. Geschichte, Boclo; Livius, Schiek; Stereometrie, Kohlrausch; Xeno- phon, Eysell; Goldsmith, Müller. Dienstag von 10— 12 mit allen Classen. Valediction und Entlassung der Abiturienten. Von 2—5 mit Tertia. Religion, Fuldner; Geographie, Boclo; lateinische Syntax mit Exerci- tien, Eysell; Xenophon, Weismann; Plates franz. Lesebuch, Müller. Mittwoch von 8—12 mit Quarta. Geschichte, Boclo; Eutrop, Schiek; Arithmetik, Kohlrausch; griechi- sche Formenlehre„ Weismann. Von 2— 4 mit Quinta. Religion, Eysell; Geographie, Boclo; Jacobs lat. Lesebuch, Weis- mann; Choralgesang, Volkmar. 1 40 Ordinarius Ordinarius Professor Wifs Doctor Fuldner Prima Secunda Tag Stunden Lectionen und Lehrer Lectionen und Lehrer —ÅᷓAÖ— ‿ Montag 8— 9 ſReligion, n. Bretschneider, Th. IV, Religion, n. Bretschneider, Th. IV. Pflichtenlehre, mit Secunda zu- Pflichtenlehre, uit Prima zusam. sammen. Wilſs men. Wiſs. 9— 10 TTrigonometrie, nach Ohm, C. IV. Terenz Phormio. Wiſs. Kohlrausch 10— 11 ſcicero v. d. Natur der Götter, v. A. Arichmetik, nach Ohm, C. III— Fuldner V. Kohlrausch. 11— 12[Thucydides, v. B. VI an. Eysell]Französische Exercitien, n. Höch- . sten. Mäüller 1— 2 Ausgewählte Stellen der histor. Bu-. cher A. T. Fuldner 5 2— 3 Krithmetik, n. Ohm, VII u.. Deutsche Geschichte, n. d. Lehrers Kohlrausch kl. Lehrb. Boclo 3— 4 acitus Annalen, II, 70 w. Schiek ErMlär. deutsch. Classiker. Fuldner Dienstag 8— 9 floraz Briefe, v. A. Wiſs. Geometrie, nach Ohm, IV— V. Kohlrausch 9— 10([Universal-Geschichte, n. Wachler,[Lat. Synt., n. Ramshorns Schulgr., v. 476 n. Chr. w. Boclo v.§. 174 w. Fuldner 10— 11[Theocrit, v. A. Wiſs Ciceros erste Rede gegen Verres. . Fuldner 11— 12[Physik, I Th., n. Brettner, Kohl-ILivius, B. XXIV, C. 20. Schiek 4 rausch 2— 3 Thucydides, v. B. VI. Eysell[Homers Odyssee XXIII w. Weis- mann. 3— 4 ſldelers Hdb. d. engl. Lit. pr. Th., Griech. Synt., n. Kühner, v.§. 471 v. Addison w. m. A. Müller m. Ex. n. RostIIC. Eysell Lehrplan für den Sommer 1838. — Ordinarius Doctor Kohlrausch Tertia Lectionen und Lehrer Ordinarius Doctor Eysell Ouarta Lectionen und Lehrer 41 Ordinarius Doctor Weismann Ouinta Lectionen und Lehrer Cäsar, vom gall. Kriege, B. II w. Schiek Erdbeschreib. allg. Einleitung, n. Volger, II C. Boclo. Stylübung. m. Hinw. auf. Heyses Sprachlehre. Weismann Naturgeschichte, Pflanzenr., n. Blurmeister. Kohlrausch Cäsar, vom gall. Kriege, II Schiek 4 Figur- Landschafts- und Plan- Zeichnen. Stork Religion, n. Holzapfels Lehrb., Glaubensl., I H. Fuldner Ovids Trist, I, m. A. Wils Griech. Sprachl., n. Kühner, El. Gr. II H. m. Exerc. Weismann Lat. Exerc., n. Wiſs Elementarb. III, S. 82 w. Eysell Plates franz. Lesebuch, Th. I, 8. 284 w. Mäüller Arithmetik, n. Ohm, Decimalbr. Quadratw. u. s. w. Kohlrausch Arithm., Zeichenspr. d. Grund- oper., Bruchr. in unben. Zah- len, Kopfrechn. Kohlrausch Eutrop., B. X w. Schiek Lat. Syntax n. Ramshorn,§. 157 w. Eysell. Gr. Formenlehre, nach Kühners Elementargr. Weismann Franz. Sprachl. n. Knebel,§. 19 w. Müller Allgem. Geschichte, v. Alexan- der w., n. Volger, IC. Boclo Erdbeschreib., Deutschland, n. Volger, II C. Boclo Phädrus, B. IV, m. A. Schiek Plates franz. Leseb., Th. I, S. 64 w. Müller Latein. Formenl., n. Ramshorn, Weismann. Figur-Zeichnen. Stork Schönschreiben. Stork Anfangsgründe d. Erdbeschreib., n. Volger I C. Boclo Jacobs lat. Lesebuch, m. Ausw. Weismann Anfangsgründe der deutschen Sprachlehre. Mäller Schöuschreiben, n. Diehl. Stork Anfangsgründe der franz. Spra- che, n. Knebel. Müller. Religion, Leben Jesu n. d. N. T. Eysell Latein. Sprachlehre, n. Ramsh. Schulgrammatik. Weismann Anfangsgründe d. Musik. Volk- mar Erklärung deutscher Musterstü- cke, n. Oltrogge, v. A. Boclo Jacobs latein. Lesebuch, S. 63 w. Weismann 6 42 Tage QꝗꝓꝑnnAA Mittwoch Donnerst. Stunden ‿ AAA 7— 8 10— 11 11— 12 — Prima Secunda Lectionen und Lehrer Lectionen und Lehrerf A8 5 ‿. A VWWAN NN Deutsche Literatur- Geschichte, n. Pischon. Schiek Französische Exercitien und Auf- sätze. Müller Juvenal, „ v. A. m. A. Fuldner Latein. prosaische Aufsätze und metrische Ubersetzung gen. Wiſs * 8 Religion, n. Bretschneider, Th. IV, Pflichtenlehre, mit Secunda zu- sammen. Wils* Arithmetik, nach Ohm, Cap. VIII u. IX. Kohlrausch Cicero, v. d. Natur der Götter, v. A. Fuldner Thucydides v. VI. Eysell Ausgewählte Stellen d. histor. Bü- cher A. T., Fuldner Deutsche Literatur- Geschichte, n. Pischon. Schiek Tacitus Annalen, B. II, C. 70. w. Schiek Hebräische Grammatik, I H.; n. Gesenius. Fuldner Erdbeschreib. d. aufser-deutschen]. Länder v. Europa, nach Volger, III C. Boclo NXenophons Memorab., III, 6 w. Eysell Livius, XXIV, c. 20 w. Schiek Vicar of Wakefield, C. IX w. Mül- ler Religion, n. Bretschneider, Th. IV, Pflichtenlehre, mit Prima zu- sammen. Wils Terenz Phormio. Wils Arithmetik, nach Ohm, C. III— V. Kohlrausch Picard, les trois quartiers. Müller Deutsche Geschichte, n. d. Lehrers kl. Lehrb. Boclo Deutsche Ausarbeitungen. Fuld- ner Me rtia³ Lectionen und Lehrer Geometrie, n. Ohm, C. Tu. II bis §. 124. Kohlrausch Geschichte, nach Pölitz grö- fserm Lehrbuche, v. 476 w. Boclo Franz. Syntax, nach Knebel, mit Exercitien nach Höchsten, v. A. Müller Theognis, v. V. 323 w. Eysell Cäsar v. gall. Kriege, B. II w. Schiek Erdbeschreib. allg. Einleitung, n. Volger, II C. Boclo Erklär. deutscher Musterstücke, n. Oltrogge, III C. Weismann Naturgeschichte, Pflanzenreich, n. Burmeister. Kohlrausch Xenophons Anabasis, B. III, C. 5 w. Weismann Figur- Landschafts- u. Plan- Zeichnen. Stork Ouarla L eetionen und Lehrer Religion, nach Holzapfels grö- Iserm Lehrbuche, Pflichten- lehre, I H. Fuldner Übungen in d. deutsch. Schreib- art, mit Hinweis. auf Heyses Sprachlehre. Schiek Latein. Exercitien, mündliche Praxis, n. Wiſs Elementarb. v. II C.§. 157 w. Eysell Griech. Formenl., n. Kühner, II HI., m. Übersetz. Weismann 2 Arithm., Zeichenspr. d. Grund- oper., Bruchr. in unben. Zah- len, Kopfrechnen. Kohlrausch Eutrop, X w. Schiek Schmidts gr. Elementarb., V. A., m. A. Eysell Griechische Formenlehre, nach Kühner. Weismann Franz. Sprachl. m. Exercitien, n. Knebel,§. 19 W. Müller Erklär. deutscher Musterstücke, n. Oltrogge, II C., v. A. Boclo 43 Ouinta Lectionen und Lehrer Lateinische Sprachlehre, nach Ramshorns Schulgrammatik. Weismann 3 Arithmetik, die vier Species in ganzen Zahlen, mit Kopf- rechnen. Kohlrausch Latein. Exercitien, nach Wiſs Elementarbuche, m. A. Weis- mann Übungen im Rechnen. Stork Anfangsgründe der Erdbeschr. n. Volger, I C. Boclo Jacobs lateinisches Lesebuch, m. A. Weismann Vorübung. z. deutschen Schreib- art. Müller Schönschreiben, nach Diehl. Stork Plates franz. Lesebuch, 1 Th. m. A. Müller 6* 44 1 Prima Secunda Tage Stunden Lectionen und Lehrer Lectionen und Lehrer ‿ο 2 An AAꝑAꝑAꝑAᷓnAꝑn Freitag 8— 9 ſHoraz Briefe, v. A. Wils. Geometrie, nach Ohm, C. IV— V. Kohlrausch 9— 10(Universal-Geschichte, n. Wachler, Latein. Exerc., nach Wiſs rhetor. b v. 476 n. Chr. w. Boclo Praxis, v. A. Fuldner 10—. 11[Theocrit, v. A. Wiſs Ciceros erste Rede gegen Verres. . Fuldner 11— 12[Physik, I Th., n. Brettner. Kohl-IXenophons Memor., B. III, C. 6 w. rausch Eysell 1— 2 2— 3(Criech. Synt., n. Kühner,§. 409 w.[Naturgeschichte, Thierreich, nach Eysell Burmeister, 1I H. Kohlrausch 3— 4 Engl. Exercitien. Müller Homers Odyssee XXIII w. Weis- mann Sonnab. S— 9 eutsche Aufsätze. Schiek Erdeschr. d. aufser-deuts. Länder, v. Europa, n. Volger III C. Bocio 9— 10[corneilles Cid. Müller Xenophons Memorab., B. III, C. . 6 w. Eysell 10— 11 fjJuvenal, v. A., m. A. FuldnerLivius, B. XXIV, C. 20. Schiek 11— 12(Disput. über d. Mittw. gelief. lat. Engl. Sprachl., nach Fahrenkrüger, Aufsätze u. bes. Thesen. Wiſs“) II H., m. Exercitien. Müller *) Zur Uebung der Primaner im lateinisch Sprechen dient aufserdem, daſs die Vorträge in allen exegetischen Stunden lateinisch gehalten werden In den letzten Wochen Hode- getik nach des Lehrers Prodicus. Leipz., Hahn, 1836. Weiterer öffentlicher Unterricht in Musik Montag von 7 bis 8 allgemeiner Elementar-Unterricht, Dienstag—-—- für die Discantisten und Altisten, Sonnabend für alle vier Terltia Lectionen und Lehrer Ouarta Lectionen und Lehrer 45 . Ouinta Lectionen und Lehrer Religion, n. Holzapfels Lehrb., Glaubensl., I H. Fuldner Ovids Tristien I, m. A. Wiſs Lat. Syntax, n. Ramsh. Schulgr., v.§. 126 w. Eysell Griech. Sprachl., nach Kühner, mit Exercitien. Weismann Plates franz. Lesebuch I Th., S. 284 w. Müller Arithmetik, n. Ohm, Decimalbr. u. Quadratw. Kohlrausch Geometrie, nach Ohm, C. Iu. II bis§. 124. Kohlrausch Geschichte, n. Pölitz gr. Lehr- Boclo 4 Latein. Syntax, n. Ramshorn, v.§. 156 w. Eysell Xenophons Anabasis, B. III, C. 5 w. Weismann Schönschreiben, n. Diehl. Stork] buche, v. 476 n. Chr. w.] A Erdbeschreibung, Deutschland, n. Volger, II C. Boclo Latein. Syntax, nach Ramshorn, §. 157 w. Eysell Lat. Formenl., nach Ramshorns Schulgrammatik. Weismann Plates franz, Lesebuch, I Th., S. 64 w. Müller Figur-Zeichnen. Stork Schönschreiben, Stork Religion, n. Holzapfels gr. Lehrb. Pflichtenlehre, I H. Fuldner Ubungen in d. deutsch. Schreib- art. Schiek Geometrie; nach Ohm, Cap. I, v.§. 119. Kohlrausch Lat. Exerc., n. Wifs Elementarb., Religion, Leben Jesu, nach dem N. T. Eysell. Anfangsgründe des Zeichnens, Stork Anfangsgründe d. Musik. Volk- mar 8 Jacobs lateinisches Lesebuch, S. 63 w. Weismann Erklär. deutscher Musterstücke- n. Oltrogge, IC. v. A. Boclo Lat. Sprachlehre, n. Ramshorns Schulgrammatik. Weismann Arithmetik, die vier Species in ganzen unbenannten Zahlen, m. Kopfrechnen. Kohlrausch Latein. Exercitia, n. Wiſs Ele- mentarb., S. 10 w. Weismann Übungen im Rechnen. Stork v.§. 157 w. Eysell Um 12 Uhr Hora?) aller Classen im gröfsern Auditorium, mit dem Vortrage eines Lehrers. ») Es wird darin gebraucht: Evangelisches Gesangbuch für höhere und niedere Schulen mit einer Auswahl liturgischer Antiphonien und alter Lieder nach classischen Melodien von D. Wiſs. Leipz., Hahn 1837. und Gesang beim Musiklehrer Volkmar. Donnerstag von 7 bis 8 für die Tenoristen Freitag.. Stimmen zusammen. —— - für die Bassisten. 46 E in 1 a d u n. g. Aue Gönner und Freunde des Gymnasiums und seiner Angehörigen, besonders aber die hier wohnenden Eltern von Gymnasiasten, werden hierdurch zu den Prüfungen der Primaner am 2ten April von 8— 12 Uhr, der Secundaner an demselben Tage von 2—5 Uhr, der Tertianer am 3ten April von 2— 5 Uhr, der Quarta- ner am Aten April von 8— 12 Uhr, der Quintaner an demselben Tage von 2— à Uhr; dann der Entlassung der Abgehenden am 3ten April um 10 Uhr, bei wel- cher Eduard Stephan Müller aus Hainholz im Pa- derbornischen einen Rede-Versuch macht de linguae Latinae scientia ad literarum studia etiam- num necessaria, Carl Theodor Wagner aus Rin- teln über die Umstände, welche die Blüthe der altgriechischen Cultur beförderten; endlich zu der feierlichen Versetzung der Gymnasiasten am 23sten April um 10 Uhr, geziemend eingeladen. Bei derselben wird das gr. Halleluja aus Händels Messias, wie bei der Prüfung der Primaner eine Motette von Lorenz aufgeführt. 47 Am 24sten April wird der neue Lehrgang begonnen und die Prüfung der zugehenden Gymnasiasten in den zunächst vorhergehenden Tagen vorgenommen. Uber häusliches Unterkommen sowohl bei einigen Lehrern, als andern hiesigen Einwohnern gebe ich nähere Auskunft, und stellen sich die jährlichen Beträge für Wohnung und Beköstigung mit Zubehör zwischen 10 und 45 bis 30 Lsdr, während das Schulgeld jährlich 6 ¾ bis 3*% beträgt; Unbemittelte können bis zu einer be- Simmnlen Zahl Immunität erlangen, auch mit Büchern unterstützt werden. Es werden künftig in allen Classen nur vierteljähr- liche Censuren ausgegeben, und weitere Auszüge über einzelne Gegenstände der Disciplin in der Regel nur auf besonderes Verlangen.