O. F. F. F. Q. 1G1822 4 OQVAESTIONVM HORATIARVM LIBELLVS QVINTVS SVBIVNCOTA ANNALIVM SCHOLASTICORVM PARTICVLA TRICESIMA QVINTA AD GYMNASII ELECTORALIS HASSO-SCHAVMBVRCI ACTVS VERNOS INVITAT EIUSDEM DIRECTOR D. EISS. M‿ Cure Jr- eeeer Reweeea 4 1 9 — eeO e—— RINTELII MENSE APRIEI MDCCcXxXXV. IITERIS STEVEER. 5. Pnee Cap. 1. I Sat. 10 inik.: Lucili, quam—. Nempe. Crux criticorum in operibus Horatii major, quam initium hu- jus satyrae, non facile reperitur, quod cum antiquiorum libro- rum(¹) alii exhibent, alii(2) omittunt, tum recentiorum critico- rum alii defendunt(3), alii damnant(4), dum nemo denique rem, quum externae et internae rationes fluctuent, omnino dirimere potest. Et primum quidem quod illos adtinet, istos octo versus habent codices probatissimi: Vaticanus A. G. I, Vaticanus Regi- nae C. D. F. V., Vaticanus Palatinus A. D. F. a. 2. m., Angeli- cus A. a. 2. m., Barberinus B., Vallicellanus A. Deinde exhi- bent editiones antiquissimae: princeps Zarotti, Mediolanensis MCCCCLXXXVI, Aldina MDI. Juntina MDIII, Argentoraten- sis MDXIV(5). Contra omiserunt Parmenses et Argentoraten- (1) Ed. princeps.(2) Porphyrio et Bentleius.(3) Heusingerus, Gesne- nerus, Doeringius.(4) Eichstadius, Heindorfius.(5) Cf. Fea-Bothe a. h. J. 1* 4 sis Locheri MCCCCXCVIII, eorum nulla plane facta mentione; Ascensiana MDXIX, in qua in notis subjuncti sunt;3 Aldina MDI. exhibet eos in notis, et Muretus observat, se in nulla, quas vi- derit, editionum invenisse. Lambinus in Aldina MDLXI omi- sit, in Francofurtensi MDXCVI in notis exhibentur et damnan- tur. Posteriores, ut Baxterus MDCCI, non amplius commemo- rant et ipse Bentleius plane ignorasse videtur, quum, mirabile dictu, nullam eorum faciat mentionem, ut editores proxime se- cuti, v. c. Cuningamius MDCCXXI. Gesnerus in Baxteri- ana anni MDCCLII ab oblivione vindicat et defendit, quem se- quitur Wetzelius MDCClC et Zeunius MD CCCXV. Ut recen- tissimorum editorum plerique fluctuant et Heindorfius in ed. MDCCCXV versus alieno certe loco esse censet, ita Eichstadius in programmate MDCCCXXII contra commentationem Doeringii ejusdom anni, omnino adulterinos esse, existimat. Quamyvis igitur jam varia de hoc loco judicia exstent, tamen res nondum ab om- ni parte ponderata esse videtur. Nimirum postquam isti versus in pluribus codicibus desi- derari coeperant, non deerant, qui vestigia, eos esse ab aliena manu, in ipsis verbis et sententiis quaererent. Ego vero mihi persuasum habeo, neminem internis de causis eos suppositos es- se duxisse, nisi externa testimonia dubia visa fuissent. 1. Quod quidem ut primum ostendam, a) sententias hujus loci rrentim. quae suspicioni materiam praebuerunt. .) Quum judicia, Sat. I, 4 a nostro de versuum Lucilii lutu- lento flumine prolata, magnum vituperium incurrissent, jam id agendum erat, ut illa uberius declararentur et firmaren- tur. Itaque non inepte ad Valerium Catonem, illius tempo- 5 ris rhetorem, provocat, qui versus duriores emendare stude- at. Sic enim patebat, alios quoque et justos arbitros in Lu- cilii versibus non pauca desiderasse. ) Deinde transit, ut solet, statim ad alium grammaticum, qui antiquis poetis opem ferebat, idque invita Minerva, quum minus ingenio ad ejusmodi operam factus, quam puer ad ar- tes percolendas vi perductus esset, vel, ut malo equidem, ipsum Catonem observat a Praeceptore olim suo verberibus optimas literas edoctum esse.—. p) Itaque poeta ad Sat. I, 4, ubi affirmaverat, Lucilii versus esse duriores, redit. Ut'in hoc omni sententiarum argumento et ordine non fa- cile quisquam offendere potest, ita nec festivitatem, leporem det cavillationem desiderabit, quibus noster cum omnino, tum in hoc ipso carmine continuato praestat.— b) In singulis quidem dictionibus facilius haerere possis. Nam α.) Repetitio pronominis ille, quo duo versus deinceps claudun- tur, ut jam per se cacophoniam quandam efficiunt, sic etiam perspicuitati officiunt, quia prius ad Catonem, posterius ad alium grammaticum pertinet.— Sed noster, nescio, quo- modo, pronomen ille in fine hexametrorum saepissime ad- hibet, ut I Sat. 2, 55. 57. 68. 126. 3, 23. 57. 108. 9, 6. 12. 21. 41. 55. 74. II Sat. 5, 16. 6, 10. I Epist. 6, 23. II Epist. 2, 89, adeoque I Sat. 1, 12 et 13 in versibus continuis simillima est repetitio, quae, ut in hoc loco, negligentiae, ab operibus nostri haud plane alienae, est accensenda. 8) Jam exhortatus eatenus offendit, quod et active et pas- sive sumi potest ideoque ambiguitatem efficit. Nam sicut participia praeteriti verborum deponentium praecipue apud poetas et nostrum passim passive ponuntur, ita hortari hoc sensu usurpari, jam Gellius monuit XV, 13, ut Priscia- nus VIII fol. 51 Ascens., quo teste veteres etiam horto dixerunt, et Tacitus suo ostendit exemplo Annal. XII, 9. Sed, quod ipsum hoc in loco displicet, active quoque potest explicari, ita ut de puero dicatur, qui loris et funibus h. e. verberibus eos castigabat, qui antiquos poetas vel Lucilium vituperare auderent; ad quem sensum commendandum Ges- nerus laudavit Senec. Suasor. 7 adeoque suspicatur, istum nebulonem Horatio ejusmodi castigationem minitatum esse. Ego vero, hanc interpretationem parum probabilem esse, exi- stimo, quia per se ejusmodi sentiendi ratio a pueris aliena est. At quum additamentum grammaticorum equitum doctissimus, etiamsi ironice sumitur, non satis videatur quadrare cum ingenio hominis, qui puer saevis demum castigationibus ad bonas artes conformatus fuerit: si exhor- tatus active velimus sumere, pro puer potius levissima mutatione puerum legerim, ut intelligatur praeceptor Catonis quidam, qui, ut Orbilius plagosus Horatium, sic Catonem loris ad humanitatem informaverit. Ita certe prona transitio ad hunc fit facilior et probabilior, esset non amplius ad grammaticum, sed ad ipsum Catonem refertur, et non solum cohaerentia, sed etiam lepos hujus loci augetur. Nam lectio- nibus exoratus et exornatus, quae etiam codicum et antiquissimorum librorum auctoritate destituuntur, non mul- tum juvari videmur. Et quod prius quidem exoratus ad- tinet, IIeindorfius recte observat, nos ad ferendam opem exo- rari, ita ut haec dicendi ratio festivior sit.— Verum ab 7 eo tantum exoramur, qui ope ipse indiget, neque vero a prae- ceptore, qui puerum ad opem aliquando ferendam informare conatur. Exornatus autem, quod Illustr. Doeringius ex Terent. Heaut. V, 1, 73 praefert, tantum suo erit loco, si quis ob delicta verberibus castigatur, quibus res, nescio, quae, profligetur, neque vero, quibus injungatur; quod con- texta ipsius loci Terentiani ostendunt. Secundum vulgarem explicationem subito plures homines inopinato magis con- currunt, quam conveniunt, et Cato justo citius absolvitur; secundum meam verba ut-nostra ad Catonem et ipsa perti- nent; ita ut vocabula grammaticorum doctissimus serio intelligantur. Omnes fere interpretes senserunt, haec verba ironice intellecta nimis esse scurrilia nec Horatio digna. „) Restant verba ut redeam illuo, quae hoc in loco carpit Heindorfius, quum illuc referri debeat ad antecedentia, quae non adsint.— At vero adsunt; quum Horatius saty- ram quartam respiciat, in qua Lucilii versus contemserat. Sensum igitur habent: redibo semel adhuc ad judicia mea de Lucilii satyris antea prolata: nempe incomposito dixi pede currere versus Lucili etc. Nempe enim ita suam sustinet propriam significationem, qua asserentis simul- que interrogantis est, sensusque prodit: haud qubie aegre tulistis, quod dixi, Lucilii versus esse duriores; quod vero, quia improbatum est, ulterius declarabo. Jam Horatius sen- tentiam suam de Lucilio ita illustrat, ut, quae porro hac de re dicat, cum versibus suspectis intime videantur cohaerere. Scilicet Lucilium multis nominibus praestare eamque mereri ——— (1) Cf. quintil. X, 1, 93 et 91. laudem, qua plurimi eum prosequantur,(¹) concedit; sed identidem affirmat, multa eum negligenter perscripsisse, ita ut lutulenter fluat et plura tollenda relinquendis secum fe- rat(1¹). Dubitarunt quidem nonnulli de significatione verbo- rum tollere et relinquere, quum per se illud quoque pro laudare, hoc pro contemnere dictum esse videri possit(2). Sicuti vero jam Quintilianus loco laudato tollere pro removere sumsit, ita, imagine fluminis considerata, Horatium improbabilia in carminibus Lucilii tollenda, proba- bilia relinquenda dixisse, dubitari nequit. Si flumen aqua- rum lutum secum fert, impurum est et tollendum quid con- tinet; si vero tantum undas volvit, purum est et relinquen- dum tantum continet. Quod hoc in loco imagine fluminis adumbrat, versu 69 deterendi et recidendi metaphoris poeta significat; quibus haec explicatio confirmatur. 2. Ut igitur octo versus ita sumti tam sensum satis proba- bilem praebent, quam cum sequentibus bene conveniunt, sic quae- ritur, ut Horatii esse existimentur, qui tandem factum zit, ut a multis codicibus exulent. a) Ratio, quae statim sese offert, est, quod, si versus delentur, satyra etiam Nempe in composito inchoari potest. Poe- tam vero eam ita incepisse, multi sibi persuaserunt, quod Persius tertiam satyram eadem particula ingreditur; quod quidem tamen modo probat, eadem filum duci posse, neque Persium hoc ipsum Horatii carmen sic legisse, ita ut jam Per- sii tempore isti versus resecti fuissent aut nondum exstitissent. Nam ejusmodi imitatio magis in poetas Latinos recentiores (1) ISat. 4, 11 seqq.(2) Cf. Fuldneri nostri theses. Rint. MDCCCXXIX Nr. 8. 9 cadit, quibus haud est dedecori, si opera sua classicorum flos- culis exornant, etiamsi cornicem aequent, quum pavonis plu- mas sibi addiderat. Ego vero omnium minime Persium servis imitatoribus accensuerim, quia sentiendi et seribendi ratio ejus omnino a Venusina alienissima est. Itaque, hianc conveni- enliam fortuitam esse, arbitror. b) Praeterea ad turbandum hujus satyrae initium ansam de- disse mihi videtur id, quod, uti octo versus praefiguntur, pri- mus et decimus eodem nomine Lucili incipiunt, adeoque vocabula in utroque sequentia quam sis et quis tam sibi sunt similia. Quis vero nescit, quoties scribae aequalitate singularum literarum, vocabulorum et versuum aberraverint, et modo eadem bis scripserint, modo similium alterum prae- termiserint. Quod quidem utrum ita sit, neo ne, judicent me acutiores. C a p. II. II Sat. I, I: Sunt, quibus in satira(satyra) videar nimis acer. Ut in lingua Germanica scriptores recentiores literis c, ph et ex Graecia et Latio invectis, exterminandis antiquandis- que operam dederunt, sic in Latina quoque multis in vocabulis? in i mutarunt. Quod quidem studium etiam in scripturam hujus loci vocabulique vim habuit, y antiquiorum librorum plurimo- rum, quos ad manus habeo(1¹), in i mutato(2). Et Bentleius qui- (1) Cf. Locheriana MIID, Ascensiana MDXIX, Glareana MDIL, Aldina Murèéti MDLV, Aldina Lambini MDLXVI, Bondina MDCLIII, Mi- 2 10 dem, qui in editione Cantabrigae MDCCXI primo vulgata Ho- ratium in octingentis fere locis plerumque in melius mutavit, hanc quidem scripturam novandi magis studio, quam secundum codicum fidem, induxit. Noli vero, candide lector, quaestionem de ea re leviorem habere, quippe quae ad naturam hujus carminum generis consti- tuendam et judicandam maxime faciat. Quum Romani ipsi diversis aetatibus diversam orthogra- phiam sequerentur: si in veterum libris edendis accuratius ver- saremur, scribendi ratio reddenda servandaque esset, qua scri- ptores ipsi probabiliter usi sint. Quod quidem vero propterea fieri non potest, quia librorum certe classicorum principes codi- ces, ut par est, ad unum omnes interierunt. Ita librorum ma- nuscriptorum operum Horatiorum vetustissimi vix decimum p. Chr. saeculum adtingunt. Neque vero in membranis serioribus scribendi ratio principalis servata est, sed librarii eam sunt se- cuti, quae suo tempore erat usitata. Itaque quum literarum Ro- manarum aetatem auream latinitatis normam sequamur, ejus etiam scribendi modus esset servandus, si omnino satis certo constitui posset. Quid quod scriptores hac ipsa aetate tantopere a se invicem dissederunt, ut v. c. ne in casibus quidem seériben- nelliana MDCC, Baxteriana MDCCI, Juvencia MDCCXXIX, Janiana MDCCLXXXXVI, Wetzeliana MDCCLXXXXIX, Ernestina MDCCC, Feana MDCCCXI, Borheckiana MDCCCXVII, Wielandiana MDCCCXIX, Jahniana MDCCCXXVII.(2) Cuningamiana MDCCXXI, Gesneriana MDCCLII, Bentleiana Lipsiensis MDCCLXIV, Bipontina MDCCLXXIII, Heindorfiana MDCCCXV, Doeringiana major MDCCCXXIV, Iahniana MDCCCXXVII, Doeringiana minor MDCCCCXXX. 11 dis ompino convenirent et alii accusativum pluralis tertiae decli- nationis eis, alii s, alii es mallent(1). Jam in Graeca lingua pro variis dialectis varia scribendi genera sequi debemus. Quum vero sermonem Latinum simul loco vernaculi in usum nostrum ipsorum convertamus: orthographia quaedam per totam Europam recepta est, a qua in formis certe vocabulorum non facile ita recesseris, ut ad prorsus alienam scribendi ralionem deflecteres. Sed si scriptura ad rem ipsam rationemque vocabuli facit, nulli possumus dubitare, quin seri- bendi modum cum genuino auctoris conformemus. Ad quae quidem principia ut vocis supra scriptam rationem judicemus, quaerendum erit, quomodo Horatius ipse scripserit, satura, satyra, an satira, quam seripturam recentiorum editorum plurimi probant. 1 At ego quidem mihi persuasum habeo, poetam satyra non modo ipsum scripsisse, sed etiam scribere debuisse. 1. Unde igitur intelligitur, Horatium satyra nec satira scripsisse?— Primum concedi debet, Romanos Ennii temporibus adhuc litera Graeca y, quam Pythagorae vocant, quia hoc prae- eunte philosophi bivium vitae humanae aut ad virtutes aut ad vitia significabant, vulgo nondum usos esse(ꝛ²). a) Ita Cicero auctor est(3), poetam Rudium non Pyrrhum, sed Burrum, nec Phryges sed Bruges dixisse, nec Graecas lite- ras adhibitas esse, suo tempore vero in his vocabulis duas etiam adhiberi. Intelligitur exinde, Ciceronis aetate cum literas Graecas, ut ph, Ih, x, z, tum„ in usu fuisse. .. (1) quintil. Instit. I, 7.(2) Cf. Gesneri thes., Forcellinii lex. s. h. I. et Lactantius VI, 3.(3) Cf. Orat. 48. 2* 12 Scilicet ex monumentis literarum Latinarum antiqyuissimis satis patet, in vocabulis Graecis Romanos pro y interdum i, plerumque vero v sive u posuisse, quod in Latinis adeo vo- cibus saepius adhibebant, ubi serioribus i scriptum est. Exem- pla ubique obvia, quae circa tempora Ciceronis adhuc obve- niebant, sunt optumus, maxumus, aestumatus(L). Terentius Varro contendit, Caesare potissimum praeeunte in ejusmodi vocabulis i pro u invaluisse(²). Inde a bellis, in Italia inferiore, Sicilia, Graecia et Asia gestis, literae Grae- cae quoque magis magisque invectae sunt. Speciatim x in inscriptionibus ad Scipionum tempora pertinentibus, ut in proximus, maximus, in legibus agrariis, tabula rostrata, frequenter recurrit(³). Aetate literarum Romanarum aurea certe omnia voca- bula Graeca jam Graecis quoque literis scripta sunt. Quod quidem multae inscriptiones temporis Augusti satis testantur, in quibus vocabula, ut Antiochus, Corinthus, Tro- phimus, philosophia, schola, theatrum obveniunt. Sigillatim vero in ejusmodi monumentis, Anthymus, Bathyllus, Cyaneis, Cyrenaica, Dionysus, Gly- cus, Hierosolyma, Hippolytus, Hygia, Lychnis, nympha, Olympia, Philargyris, Syrus, quod qui- dem nomen una cum nomine Sexti Pompeji legitur, usi- tatum est(¹). (1) Cf. Corte ad Sallust. Catil. I, 3. X, 1.(2) Funccius de origine et pueritia linguae Lat. pag- 285 et 317.(3) Cf. Gruterus pag. 196. Funccius I. c. pag. 194, 301 etc.(4) Gruterus pag. 17, 78, 79, 82, 83, 93, 111, 139, 141, 442, 518, 689, 990, ubi Cn. Pompeji, Cn. Magni libertus, scribitur Isochrysus. — 13 b) Quis praeterea sibi persuaserit, fieri potuisse, ut Horatius, qui exemplaria Graecorum ubique expressit, vocabula aliter scripsisset, quam in libris eorum ante oculos habebat, nec ea ita ab ipso consignata essent, ut in nostris libris legimus? Qui Athenis diutius vixerat, rhythmos Graecos studiose imi- tabatur, verbaque sonantia diligenter sectabatur, quo modo aliter scripsisset, quam Byzantia, Cyclades, Cyclops, Cydonius, Cynthius, Gyprus, Cyrus, Cythe- reus, Gyges, Hymettus, Libya, Lyce, Lydia, Mygdonius, Pythagoras, Syrtes et cycnus, hy- dra, lyra, myrtus, pyra, symphonia, tyrannus(¹)7 Vocabula, evidenter ex Graeca lingua deducta, jam antiquio- ribus adeo temporibus per scripta sunt, quorum exempla habentur apud Plautum Thesaurochrysonicochrysi- des, Tyndarus, Olympio etc.(2) Codices, paucissimis exceptis, omnes hanc scripturam exhibent(3). cC) Itaque antiquiores libri usque ad Bentleium tantum non om- nino y servarunt, in cujus editione i suffectum est, causa vero non addita(4), ita ut existimem, Anglum non tam co- dicum suorum auctoritate, quam novandi libidine, cujus pässim argui potest, ductum esse. Seriores editores, eum se- (1) II Sat. 4, 66. Od. I, 14, 20. Pis. 145. Od. IV, 9, 17.(2) III, 28, 12. I, 3, 1. II, 2, 17. 1I, 4, 5. II, 17, 14. II, 18, 3. 11I, 10. III, 9, 6. I, 7, 9. Sat. II, 6, 63. Od. I, 22, 5. Tydides I, 15, 28. Od. 1V, 2, 25. IV, 4, 61. Ep. 9, 5. I; 25, 18. Ep. 2, 19. Pis. 374. Od. III, 2, 7.(2) Cf. Capt. II, 2, 36. II, I. init. Casin. II, 3. init. etc. Qua re non recte judicat Isidorus Hispal. Orig. cap. 4, 7, ante Augusti tempora non scriptum esse.(3) Cf. Fea a. h. I.(4) Cf. a. h. l. ed. Lipsiensis.— 14 cuti, non magis rationem reddiderunt, adeoque Heindorfius, qui sermones animadversionibus paene offudit, rem tamen silentio praetermisit, fortasse Scaligeri et Casauboni aucto- ritate permotus, qui in libro de carmine satirico hanc ipsam orthographiam defendit. 2. Quum vero ita natura horum carminum accuratius de- clarari possit, poetam satyra nec satira omnino scribere de- buisse, cum ex rationibus universis et sententia scriptorum Ro- manorum, tum ex ipsa mente Horatii evincam. a) Et illorum quidem primum Quintilianus(1) duo genera car- minum hujus nominis diserte distinguit. Scilicet Terentius Varro dicitur hoc prius genus saturae sive satirae con. didisse, sed non sola carminum varietate mixtum; qui qui- dem locus, quamvis non omnino certus et perspicuus, hoc tamen prodit, Varronem quidem versibus ejusmodi satiras, oratione pedestri et metro alternatim positis, scripsisse. Lo- cus Quintiliani laudatus dubiae quidem est lectionis et inter- pretationis. Quum enim affirmet, illud satirae genus prius Var- ronem condidisse, pugnare videtur cum IV, 1, 36, ubi En.. nius jam satirarum auctor commemoratur, qui tamen prius vixit. Ego nec cum Casaubono facio, qui, prius genus satirae dici, putat, quoniam Ennius ante Lucilium floruit, nec cum Gesnero, qui prius ex posterius per compendium péè- rius scripto fluxisse censet, nec cum Spaldingio, qui pro- prium substituere mavult, nec cum Wolfio, qui post Ges- nerum prius per praestantius explicat; sed, omnem no- dum solutum esse vel potius nullum adesse, arbitror, quum (1) X, 1, 93 et 95. 15 ex Diomedis grammatici 1oco(1) viderim, Ennium saturas dra- maticas sive in scena agendas composuisse, ita ut Quintilia- nus, Varronem condidisse alterum genus satirae sive aucto- rem ejusdem esse, et IX, 3, 37 Ennii, qui tamen prius vixit, saturarum menlionem faciens, minime sibi contradicat. Ergo duo genera carminum ita sunt constituenda, ut Ennius dramata jocularia ad exemplum Graecorum dramatum satyri- corum, Varro autem opera, ut v. c. Boethius consolatio- nem philosophicam, oratione prosa et metrica alterna- tim posita, confecisse censeatur. Togata taber naria, inquit Diomedes, a comocdia differt, quod in com- moedia Graeci ritus inducuntur personaeque Graecae, in illa vero Latinac. Togatas taberna. rias in scenam ductaverunt praccipue duo, Afra- nius et Quintus Ennius.— Ennius quidem haec car- mina saturas dixit sive scripsit, si Ciceroni loco jam laudato fides est, aetate poetae pro in vocabulis e Graeca lingua deductis u usurpatum esse. Argumenta vero haud dubie Grae- cis ludis satyricis similia fuisse, dubitari nequit; ita ut vi- tia moresque hominum vel pravi vel certe inepti riderentur et auditoribus cachinnus excuteretur. Veluti apud Graecos in ejusmodi dramatibus non reges et heroes, sed, ut specta- tor post tragoedias jocis et lusibus delectaretur, Satyri lu- dendi jocandique causa chorum repraesentabant, sic Romani simiti de causa in atellanis et tabernariis suis similes indu- cebant personas(²). Itaque si Ennii tempore„ Latinis jam in (1) Cf. lib. III, fol. 31 edit. Ascensianae Parrh. MDXVI.(2) Cſ. noster ad Pis. 220 sedd. 16 usu fuisset, procul dubio carmina sua hac ipsa litera scri- psisset. Jam Varronis scripta satirica cujus coloris fuerint, quamvis certo dici nequeat, patet tamen ex Quintiliani loco laudato, carmina fuisse nec sola mixta eorum varietate, i. e. igitur saltem varietate carminum mixta. E titulis argumen- torum, quae exhibet Probus grammaticus(¹), disputationes de rebus diversissimis ad historiam, mythologiam, geogra- phiam, mores etc. spectantes, maximam partem severas, non- nullas festivas et jocosas et satyricas fuisse, patet; quas qui- dem saturas commode appellare potuit. Quum enim adjectivum satur plenitudinem significet, lan- cem saturam appellarunt patinam frugibus et fructibus refer- tam, quae Baccho, Cereri, Florae aliisque diis, quibus natu- rae munera accepta referebantur, offerri solebant(2). Itaque tam rem qualemcunque plenam mixtamque, quam legem va- rias res complexam et quasi miscellaneam dixerunt satu- r am(³), Varro igitur carmen miscellaneum sive satiram con- didisse ita dicitur, ut alii generi, quod Lucilius invenisset et Horatius perfecisset, a Quintiliano opponatur(¹). Jam si hic grammaticorum princeps Lucilii et Horatii ser- mones a Varronis satiris diserte discriminavit: qui tandem defendi potest, ut recentiorum arbitrorum auctoritate, Ca- sauboni, Scaligeri et Bentleii, saepe dictaturam in republica antiquarum literarum affectantium, duas res plane diversas confundamus? Ennius satyras in scena vel taberna agendas sive (1) Cf. ad Virg. Ecl. VI. et notitiam literariam in ed. Bipontina Varro- nis.(2) Cf. Virg. Georg. IV, 194, 394.(3) Cf. Diomedes gram- maticus lib. III, fol. 30. ed. Ascensiana in praefatione ad Hopat. Sat. (4) Cf. X, 1, 3, 94 et 95. 17 dramata satyrica edidit, Lucilius vero satyras legendas sive sermones satyricos edidit, et Horatius hoc ipsum genus car- minis perfecit, non minus, ac Varronis quidem per u sive i, per y scribendum. Quum enim Satyrorum esset ludere et lascivire, ita ut per satyras dicere denotet ludere: duumvi- rorum Musae, quibus ridendo verum dicebant, nullo modo commodius significari potuerunt. b) At'amen cardo rei vertitur in Horatii ipsius mente, cujus ea de re sententia rem non potest non dirimere. Itaque quos- nam poetas sibi affines noster significat? Varronem, qui DCCXXIV mortuus est? Neutiquam, imo Romanorum solum Lucilium et Graecorum, quod materiam absque forma adti- net, antiquiores comicos et satyricos; quod quidem jam cum ex ejus scriptis, tum ex ipso hoc loco ostendere animus est. .) Et primum quidem huc facit Sat. I, 1., qua omni operi prae- fatur, vers. 22. Hic enim finis hujus carminum generis bre- viter declaratur, scilicet ridendo verum dicendi. Itaque po- eta in hac prima invidos et avaros, secunda moechos et ad- ulteros, tertia severiores aliorum censores, quarta carmi- num suorum satyricorum obtrectatores vultuosos, sexta no- vorum hominum contemtores, septima iracundos, octava Ca- nidiam praestigiatricem, nona ineptos, loquaces et vanos, decima malos poetas, libri secundi prima censores satyra- rarum suarum superciliosos, secunda luxuriosos, tertia Stoi- corum simias, quarta gulosos, quinta habendi cupidos, ca- ptatores et heredipetas, sexta vitam urbanam, septima areta- logos insulsos, octava jactatores divitiarum sordidos ita de- scribit taxatque, ut deridendos propinet. Libri primi quinta tantum ab aliis differt, quatenus narrationem itineris, quod 5 18 cum amicis susceperat, festivam exhibet. Non minus Sat. I, 4 Eupolin atque Cratinum Aristophanemque, poetas co- moediae Graecorum priscae, duces Lucilii pariter ac suos appellat, a quibus ille totus pendeat, nisi quod pedes nume- rosque mutasset. Horatius ergo in eodem stadio se una cum Lucilio currere existimat, quod illi emensi fuerant. Scri- pserunt vero cum comoedias, quales Aristophanis supersunt, in quibus homines notandi secundum proprium nomen et in- genium, individuum vultum habitumque in scena agebantur, tum satyras, quae a comoediis non magnopere differebant, nisi quôd Satyri chorum faciebant. Nonne nostro quoque tempore, qui liberius mores castigare volunt, homines fa- tuos, somnolentos, ebrios aliosque consimiles introdueunt, sub quorum personis judicia sua prodant? Eodem modo anti- quitus, qui turpia obscenaque sub suis personis exprimere verebantur, Satyros pro materia locoque diversae aetatis, nunc canos, nunc impuberes adhibuerunt, qui tam ad mo- res pravos castigandos, quam risum excitandum pro ingenio suo lascivo et scurrili, dicaci et procaci quaecumque effuti- rent et committerent. Ennius, qui apud Quintilianum(1) Vi- tam et Mortem inter se contendentes induxisse dicitur, ejus- modi dramata ipsa imitatus est fecitque togata. Lucilius vero, arte dramatica relicta, suis carminibus sermonis for- mam dedit et hexametris perscripsit, quos lutulentos fluxis- se, Horatius affirmat. Hoc quidem Quintilianus(²) negat, at- tamen, Horatium tersiorem purioremque et ad notandos mo- res praecipuum esse, concedit. Hic criticorum coryphaeus (1) Cf. Ix, 3, 36.(2) Cf. X, 1, 941. 19 Persium in eadem classe poetarum laudat, et Juvenalis, quo- dammodo etiam Martialis accedunt, qui satyras composuerunt colore tamen diversas(¹). Praeeunte Lucilio, qui vitia aeta- tis suae strenue censuisse videtur, Horatius pravos mores ridet, Persius dolet, Juvenalis indignatur, Martialis per- stringit(²).— Qui tandem fiat, ut ejusmodi carminis genus derivetur a lance satura, variis primitiis referta et oblata diis naturali- bus, vel lege satura, varias res complexa, vel a saturitate sive abundantia, vel rebus saturis sive miscellaneis et multi- plicibus, in quo Juvenalis(3) in pravos mores invehitur, difficile est, inquiens, satyram non scribere, nemo tam pa- tiens est iniquae urbis, tamque ferreus, ut se teneat? Nam hac dictione nihil proprietatis hujus carminis significa- tur, quae in multa carminum genera cadit, praeter varieta- tem sive argumenti sive metri. Varronianae vero satirae ea- tenus haec derivatio convenit, quatenus sermone soluto et ligato constitit. Nonnullis(4) vero fraudem fecit locus Flacci Sat. I, 10, 66, qui putarunt, Ennium saturas ejusmodi con- didisse, quales Varronem. Hie enim versus non de Ennio intelligendus est, sed de Lucilio, qui carmen invenit Grae- cis intactum(5). Venusinus Lucilium potius solum auctorem satyrae significat(6). De Ennio in hoc loco non potuit cogi- (1) Cf. Preifs Horat. I. Tom. pag. 64 seqd.(2) Paulo aliter judicat Sca- liger, cf. Bähr Geschichte d. R. Lit.(Carlsr. 1828) pag. 161.(3) Cf. Sat. I, 30.(4) Cf. Ruperti in diss. d. sat. Romanorum. pag 39 et Doer. a. h. I., qui de Ennio cogitarunt. 6(5) Cf. Hor. Sat. X, 48. (6) Cf. Hor. Sat. I, 4, 6, 57.. 3*¼ tare, nisi quatenus ad poetarum seniorum turbam pertinet, similisque est Livio Andronico, Naevio, Accio, aliis. Quae quidem explicatio quum ad sententiam nostram plu- rimum faciat, pluribus evincatur Horatius id agit, ut ju⸗- dicia, quibus in Sat. 4 Lucilium propter duriores ejusdem versus eorumque flumen lutulentum inique taxasse et con- temsisse videbatur, in hoc carmine defendat. Itaque monet, ad justum carmen satyramque non sufficere, ut poeta lectori cachinnum excutiat, et virtutes brevitatis, fluminis, varieta- tis, urbanitatis, festivitatis pariter observandas exponit, quae apud Lucilium justo saepius desiderentur. Sicut hunc ridere Ennii versus, gravitate minores, ita se ipsum Lucilii, qui labori limandi pepercerit, nec tamen se inventori sa- tyrarum omnino praeferendum habere. Lucilius limatior fuerit, pergit Horatius, quam rudis et Graecis intacti car- minis auctor; ubi adjectivum rudis ad Ennium, quem Cicero Rudium(¹1) hominem appellat(2), alludere visum est. Sed versu 43 solus Lucilius inventor ejusmodi carminum praedi- catur, et Ennius ne antiquiorum quidem satyrarum auctor dici potest, quas jam Livius Andronicus fecisse traditur(3). Praeterea in illa ipsa satyra dramatica poetae illi seniores Graecos sunt imitati. Itaque censeo subintelligendum solet esse, ita ut Lucilius limatior haberi posse videatur, quam auctor novi plane carminum generis esse possit, in quo Grae- corum etiam exemplum sequi non potuisset(*). 7 (1) II, 1, 29 et Quintil X, 1, 93.(2) I, 10, 1. cf. p. Arch. cap. 7. (3) Cf. Livius VII, 2 ibique Drakenborch.(4) Lambinus et Heindor- fius a. h. I. 21 Quintilianus, dicens: satyra tota nostra est, in qua primus Lucilius insignem landen adeptus quosdam habet amatores sibi ita deditos, ut eum non ejusdem modo operis auctorem, sed omnibus poetis praeferre non dubitarent, eatenus recte monet, quatenus Lucilius satyras primus in sermonis forma et hexametris composuit. Ab hac etiam forma Quintus no- ster ipse haec carmina sermones dicit, ubi Albium Tibullum sermonum suorum candidum judicem alloquitur(1). Tantum vero abest, ut satyras ita ad orationem prosam releget, ut, se iis non minus poetae partes agere, significet, quam Eupo- lin, Cratinum, Aristophanem et Lucilium. Comoedia quidem ot satyra, quae vitam communem depingere oculisque subji- cere debet, non potest sublimi dicendi genere uti, ut car- men epicum, lyricum et tragicum(²); at, uti ille poe- tae nomen meretur, qui naturam cum idea(3) modo animum dulciter afficiente conjungere callet, ejusmodi satyrarum quo- que scriptor vatibus inseri potest. Quod quidem quamvis Flaccus ita perspiceret, ut aliis etiam in locis ratione satyra- rum de Musa sua pedestri dicat(4): tamen primo modestia, quum tunc temporis quidem monumentum suum aere peren- nius nondum perfecisset, deinde eo consilio, ne sermonum istorum obtrectatoribus novam carpendi materiam suppedita- ret, denique hac mente, ut omnem eorum turbam ab Helicone excluderet, se ipsum ex numero poetarum eo magis excer- pit, quo magis jam erat in eo, ut Pindari vestigiis sublimi feriret sidera vertice. At veluti nonnisi cum comoediarum (1) Cf. Epist. I, 4, 1.(2) Cf. Cic. Nat. Deor. I, 8.(3) Cf. Sat. I, 4, 56.(4) Cf. Cic. p. Arch. 10. 22 et satyrarum scriptoribus huic honori renuntiat, sic decla- rat, satyris suis eandem esse indolem et naturam, in quibus diverbia quoque, sicut in dramaticis, una cum frequenti per- sonarum argumentorum et sententiarum mutatione ubique ita interveniunt, ut ad illorum formam proxime accedant. Quod quidem etiam apud Persium deprehenditur(¹). 86) Ut intelligatur, qualis notio carminis, scriptura sive ex- pressa sive exprimenda, huic loco conveniat, denique quae- rendum est, utrum natura operis a farragine argumento- rum appellati, an indoles poematis, quod ad Graecae satyrae similitudinem accedat, adsit. Praedicata igitur hujus carminis sa- tyrici sunt consulenda, quorum primum est nimia acrimonia. Acre carmen esse debere, jam pro natura ejus omnes conce- debant. Anne vero acrimonia cadit in disputationes Varro- nianas de rebus cunctis, de Aboriginibus, de admirandis, eeo! diνsσσσν, de Ajace stramentitio, zepl Jevesαmά, egt dn, έp dρeρνααάινν, eg! dperig ernqtos, de armorum judi- cio, repl dßßevrnrog, de Bajis, repl r 96νπτπον, r! idovic, de cane cavendo, xr SGνοv, regd zegauon, de chorographia, repl doeng, reph Sopdg 6αρμοο, de fide crastina nec hodierna, repl rapie, de Cynico, de Cynodidascalo, de Cynorhetore, xel pvꝙu, epl dα⁸μναι etc. etc. etc.?—(²) Postquam Varro, partibus Pompeji relictis, cum Caesare in gratiam ita redierat, ut in villa sua prope Ciceronis Tus- culanum in vita umbratili tria lustra ad mortem usque deli- tescerct: totum se dedit literis, a Quintiliano vir Romano- (1) Cf. Sat. I et Passovium a. h. 1. pag. 237. 6) 4 ed. Bihöni ne no. titia literaria pag. XX. 23 rum eruditissimus appellatus. Uti hoc teste libros plurimos et doctissimos composuit, peritissimus linguae Latinae et om- nis antiquitatis et rerum Graecarum Romanarumque, ita sa- tirae ejus miscellaneae fuerunt, sive capita varii argumenti modo prosa modo metrica oratione comprehensa, complexus multifariorum libellorum utroque sermone absolutorum, in quos nomen saturarum sive satirarum tantopere convenit, quam a natura carminis Lucilii et Horatii abhorret. Jam ars poetica nostri quoque consulatur(¹), ubi inde a versu 220 de satyrico Graecorum dramate agit ejusque ori- ginem ostendit. Epistolam ad Pisones post satyras scripsit, ita ut earum mentionem in illa exspectare possis. Sed uti nec odas suas, ita nec satyras diserte commemorat, ne quid superflui facere et ingenium jactare videretur. A versu 235 — 243 tamen in prima persona docens satyras suas signifi- care earumque stylum commendare videtur. Quod si a tra- goedia ex eaque profecta satyra filum ducit, similitudinem Graecam inter et suam non minus ac Persius(2) suorum car- minum respectu habito ponit; qua de causa, Graecam quoque scribendi rationem eum secutum esse, probabile habebitur. Quod reliquum est, si qui dictitant(6), quum Romani u pronuntiarent ut Galli suum u(nostrum ü), pronuntiationem li- terae u ubique aequasse Graecorum„: in nomine Satyrus similibusque etiam expungendum esse, aptum et nexum es- set. Imo Romani e Graecia reduces, non minus, quam no- (1) Cf. Rückblick auf dieses Sendschreiben, quem ad calcem subjunxit no- vissimae suae et elegantissimae hujus epistolae translationi Vir optima- rum literarum doctissimus F. E. Petri Fuldensis.(2) Cf. I, 123.(3) Cf. Ruperti pag. 38. 24 At strates, qui Parisios lustrarunt, dialectum Gallicam imitantur, ut ipse Cicero, graecari solebant. innn Quam arcta praeterea erat Romanis jam centum an- nos ante Horatium necessitudo cum Graecis! Praeceptores vero et paedagogi nobiliorum Romanorum saepissime erant Graeci, ut Ciceroni Archias et ad suscipiendam et ad ingre- diendam studiorum suorum rationem exstiterat. Itaque, ut hujus ipsius utar verbis: erat jam, quo tempore hic poeta Graecus Romam venerat, Cicerone adhuc adolescente, Italia plena Graecarum artium ac disciplinarum, quae vehementer colebantur nec Romae negligebantur. Denique Horatius erat Venusinae natus in Graecia magna, ubi plurima nomina ur- bium Graecae sunt originis et scripturam ejusdem servant. His omnibus de causis, Horatium uomen Graecae originis Graecorum quoque more scripsisse, adeoque scripturam lite- rae i recens receptam esse relinquendam, nullus dubito. * C a p. III. II Lat. I, 79: Equidem nihil hinc diffingere possum:— Ita quidem recentissimi probatissimique libri exhibent(¹). nullo in loco tanta est lectionum varietas, quum praeter dif- fingere, diffigere, diffindere, defringere, diffun- dere, diffidere, defindere, defingere inveniatur. Quaeritur igitur, quae sit lectio plurimorum codicum et antiquis- (1) Cf. Fea Bothe a. h. J. 25 simorum librorum, deinde, an sensum fundat, ita ut aut pluri- morum servetur aut pauciorum praeferatur, aut emendatio ten- tetur. 1. Itaque major codicum et veterum editionum pars prae- bet diffingere, minor diffidere, minima diffindere, inter quos vero Vaticanus B., Vaticanus Reginae G. a. v. m. k., maximae illi auctoritatis. Hinc diffingere exhibent Locherus Ascensii, Acro, Porphyrio, Muretus, Aldus MDLVI, Cuningamius, Béntleius, Minellius, Heindorfius, Jahnius; diffindere Lambinus, Baxte- rus, Gesnerus, Bipontina, Borheckius, Doeringius, defrin- gere Cruqnius, Wielandus, diffidere Porphyrio, alii alias lectiones, quae codicum auctoritate destituuntur. 2. Videndum igitur est, ex quanam lectione aliae probabi- liter emanaverint, quaeque, dummodo codicum auctoritate non destituatur, contextis optime conveniat. Convenientia autem cum ex persona, quam poeta Trebatio omnino tribuit, tum ex iis, quibus jurisconsultus proxime respondere debet, exquirenda erit. Quum vero haec satyra secundo libro horum carminum praemit- tatur, apologiam quandam eorum continet, respectu in primis habito obtrectatorum, qui fortasse, se poetae ex lege versu 82 laudata: si mala condiderit etc., adeo diem dicturos esse, jactaverant Lepide causam quasi coram amico peragit ejusque responsa exquirit. Primum igitur Trebatius eum jubet omne hoc carminis genus relinquere v. 5 seq., pruritum versuum faciendo- rum compescere v. 7 seqq., vel potius res gestas Caesaris dicere v. 10. seqq., quum satyris scribendis fautorum gratiae adeo ja- cturam facere possit. 4 26 a) Jam poeta mentionem facit amicitiae, quae sibi cum summis viris intercedat, ila ut, si forte adversarii impune ipsum laedi posse putarent, auxilio haud destitunatur. In proxime antecedentibus conditionem inimicorum oculis subjicit ima- gine ejus, qui dentem fragili illidere quaerit et offendit solido. Post locum nostrum dubium sequitur re- sponsum Trebatii aut ab initio inde, aut a secunda tantum parte: sed tamen ut monitus caveas, ne forte in- scitia legum tibi negotii faciat. Quaenam igitur sententia, si a Trebatio prolata esse putatur, intra haec antecedentia et consequentia cum contextis optime quadrat? Opposita esse debet versui 10 seqq., quia cum particula adversativa incipit. Itaque sententia omnino esse debet: satyras scribere pergas; si ab Horatio ut apodosis, pronunciata ad nisi tu dissen- tis tanquam protasin, sumitur, erit: satyras scribere pergam. Jam pleraque verba, quae libri praebent, metaphorica sunt et incipiunt praepositionibus aut de aut dis, quarum illa modo relationem, modo mutationem, ut in describere, modo depravationem ut in deformare, modo demissionem ut in deprimere, haec vero mutationem sive in melius sive in pejus significat. .) Itaque frequentissima lectio diffingere, quod III oa. 29, 45 et I Sat. 10, 37 hac significatione occurrit, est aliter formare, aliter proponere, aliter judicare. Vera igitur sunt, inquit Trebatius, quae disputas, non dissentio eatenus, consentio, non possum non tibi hoc nomine adsti- pulari, quae dixisti, omnino recte se habeant. Hinc vero tum est ab hac parte, hoc nomine, scilicet, quod di- xerat, se, hominem integrum vitae scelerisque purum, sum- 27 morum viyorum favore uti, ut Lucilium Scipionis et Laelii, nec facile adversariis succubiturum esse(¹). h') Pro codicum auctoritate sequitur deinde lectio diffindere, quam a Lambino quidem defensam rejecit Bentleius. Nam quantumvis Trebatius vocabulo Ictis usitato usus esse videri possit, et diffindere diem de judicio suspenso prolatoque usurpetur(²): tamen propterea dici non poterit nihil dif. findere, quod etiam sensum commodum non fundit. OQuid enim ita dixisset vir doctissimus? Non possum causam diri- mendam differre, h. e. e vestigto dijudicare debeo.— At sen- tentiam non fert, sed cautionem tantum quandam subjungit. 7) Ouod in uno codice obvenit, defringere, ad imaginem proxime antecedentem dentis illidendi referendum, post Bent- leium Wielando probatum, viv potest ferri, quia defringere nec Aen. XI, 747 nec Cic. ad Herenn. IV, 55 de vi dentium usurpatur, qua demum signiſficatione cum imagine antece- dente quadraret. Neque magis intelligitur, quo pertineat hinc. 8)⸗Denique diffidere, quod etiam legi, Porphyrio contendit, hinc vel his, quod multi codices exhibent, quamvis non festivam, tamen satis commodam sententiam suppeditat. Tre- batius, non diffido, inquit, his, i. e. confido his, quod pro- nomen ad viros proxime laudatos refero, in quibus Flaccus fiduciam ponit suam eorumque patrocinio, judice Trebatio, securus esse potest. Ita enim commode nunc opponuntur leges, et, ut hoc in loco cardo omnis sermonis vertitur, sic (1) Cf. Cic. Cat. II, II. Ovid. Met. I, 619.(2) Cf. Digest. II, I1, 2. Liv, IX, 38. Gellius XIV, 2. 4* 28 redit poeta ad initium, quo in his carminibus nimis acer esse et ultra legem opus tendere dictus erat. Acrimonia eorum nihil periculi imminebat, dummodo leges civiles haud migraret. Jam vix adtinet, reliquas lectiones hujus loci ju- dicare, quas nounulli editores tentarunt. Nam diffundere nonnisi de fama potest intelligi, ita ut Trebatius dixisse pu- tetur, se nihil de ea re disseminare posse, quod ineptum videtur. Defingere est deformare, quod quo pertineat, non intelligo. Defindere esse deberet findere, dij u- dicare; sed Ennius apud Nonium tantum dicitur usurpasse pro separare. Defigere, quod Persius V, 16 pro vi- tuperare posnit, sensum non omnino ineptum praebet, sed mira tamen esset locutio. Diffigere, quod Fea adhuc ad- notavit, non est Latinum. Nisi lectionum et conjecturarum prolatarum jam nimia esset copia: proponerem hic deci- dere, quae vox est forensis, ubique obvia, ut Cic. Rosc. Agm. 59. Verr. II, 32. Quint. 5. Rosc. Com. 11. c. a. ve IV. II Sat., 36: Quia scilicet inis:— his breve pondus. Horatius homines IuMsigsos et gulosos sub persona ofelli rustici abnormisque sapientis hoc etiam nomine ridet, quod in sectandis et praeferendis variis carnibus piscibusque comedendis cum miris rationibus ducantur, tum specie externa, quae ad gu- stum nihil faciat, moveantur, in judicio vero sibi minime con- stent, ita ut raritate et insolentia regantur, quae in usu et fru- 29 clu plane non possit in calculum venire. Itaque ineptum esse ostendit, mullos amplos trilibresque magni emere, lupos contra proceros contemnere, quia scilicet hi plerumque magni, illi vero parvi sunt. Dum poeta hanc sententiam exprimit: quia scilicet illis majorem natura modum dedit, his breve pondus, ambiguita- tem admisit vix ferendam. 1. Et primum quidem mullos esse minores, lupos majores pisces, satis constat. Jam ut pro vulgari loquendi usu pronomen ille ad remôtius, hic ad propius referri solet, ita huic ipsi locus est accommodatus, si illis et his de mullis et lupis prae- sentibus ita capimus, ut natura ipsis, quos comedebat nebulo, mullis solito majorem, et lupis solito minorem modum dedisse dicatur. At hoc pacto aut quia scilicet cum fortissima em- phasi positum esse dicendum esset, aut poeta hac enuntiatione quia scilicet illis majorem natura modum dedit, his breve pondus, nihil novi subjunxisset. 2. Itaque illis potius ad loco propius et his ad remotius ita referri debet, ut in hac enuntiatione explicante non de mul- lis et lupis jam praesentibus, sed de his piscibus in universum sermo esse censeatur, quatenus mulli minores, et lupi majores esse solent; quapropter praesentes ejusmodi pisces raritatis et insolentiae speciem praebent ideoque ab Alcinois appetuntur. Quae quum ita sint, hic usus loquendi, quo ille ad propius et hic ad remotius pertinet, accuratius ponderandus erit. 3. Videlicet post Quintilianum(1) et Priscianum(²) gram- matici recentiores haec pronomina relationis nomine promiscue (1) Cf. III, 5, 11. VI, 4, 18. XII, 10, 25.(2) Cf. XVII, fol. 87. Aldin. 30 poni docent, ita ut ille, quod plerumque ad remotius pertinet, ad propius quoque, et hic, quod plerumque ad propius refertur, etiam ad remotius respicere possit; quae quidem diseriminatio accuratius erit constituenda. Nonne res aliqua remotior aut pro- pior ratione loci, temporis, gravitatis, et conditionis qualiscun- que sive scriptori et oratori sive lectori et auditori esse pot- est? Quam parum igitur probabilis est sententia grammaticorum, ejusmodi pronomina demonstrativa promiscue usurpari. Tum actum est de perspicuitate, ubi duae res sunt distinguendae, ut si rex Aegypti, quum de pincerna et pistore, cum Josepho cu- stodiae traditis, sententiam ferret, ita dixisset, illum muneri denuo praeficiendum, hunc vero suspendio tollendum esse, neque ma- nifostum fuisset, utrum aut servari aut quci jussisset. Itaque scriptores in regula observanda sibi constant, qua ille tantum ad remotius, hio ad propius reſeratur, nisi quum nulla potest contingere ambiguitas, ut si Valerius Maximus(²) scribit: Sci- pio gravius in Romanos, quam Latinos transfugas, animadvertit; hos enim tanquam patriae fugitivos crucibus affixit, illos tan- quam perfidos socios securi percussit. Hoc in loco quum jam contextis amphibolia arceatur, hos recte ad Romanos refertur, quia non quidem loco, sed pravitate id, quod de Romanis nar- ratur, propius habitum est. Quum vero nostro in loco, ubi con- ditione qualicunque sive ad Horatium, sive ad ejus lectores ma- gis pertinuerint, mulli an lupi, non aeque pateat: pro illis le- gi malo istis; qua mutatione levissima pronominis prioris po- steriori etiam plena lux affulget. (1) C. Sanctii Min. ed Bauerus T. II, pag. 276.(2) Cf. II, 7. —?——O9—— Chronik des Gymnasiums vom vergangenen Winter-Halbjahre. 1. Von den Lehrern. Die höchste Intention Seiner Hoheit des durchlauch- tigsten Kurprinzen und Mitregenten, auch den Gym- nasial-Directoren und Lehrern einen ihrer Wirksamkeit und ihren literarischen Bedürfnissen angemessene äufsere Stellung zu verleihen, ist zufolge der weisen Fürsorge des Kurfürst- lichen Ministeriums des Innern und der verfassungsmä- fsigen Zustimmung der jüngsten hochansehnlichen Stän. deversammlungen nunmehr durch huldkeiche Anweisung der mehr gedachten Normal-Gehalte für die Directoren wie die Haupt- lehrer(¹) verwirklicht worden, und die übrigen Lehrer haben eine gleichmälfsige Verbesserung zu erwarten. Unter den Lehrern, welche dadurch zu froher Dankbarkeit erhoben worden sind, um in desto freudigerer Pflichterfüllung Zeit und Kraft der Ju- gendbildung zu widmen, werden wir nicht die letaten sein. (1) Vergl. dreiunddreifsigste Nachr. S. 20. Rinteln 1834. 32 Auch sind die Directoren als solche in die sechste, wie die or- dentlichen Hauptlehrer in die siebente, Ordnung der Staatsdie- ner gesetzt worden. Der bisherige provisorische Lehrer der Mathematik und der Naturwissenschaft, J. Wiesen, geht Ostern zu einer an- dern Bestimmung über, und das Gymnasium sieht der unver- züglichen Anstellung eines andern Lehrers für diese Tächer ent- gegen. 3 Der provisorisch angestellte Hülfslehrer, G. Volkmar, erhielt die höchste Bestätigung. Den Lehrer der Geschichte und Geographie, Dr. Boclo, hat der vaterländische Verein für hessische Geschichte und Lan- deskunde zum Mitgliede aufgenommen. Aufser den Aufsätzen und Recensionen, welche vornehm- lich von eben demselben, wie Dr. Franke und mir in gelehr. ten Blättern, als den Jahrbüchern der Philologie uud Pädagogik, erschienen sind, habe ich durch die Herausgabe eines neuen Elementarbuches der lateinischen Syntax für die un- tern Classen, welches sich an die grammatische und die rhetori- sche Praxis für die obern Classen anschliefst, die Curse zur Ubung des lateinischen Styles für alle Classen der Gymnasien Fotlender. 2. Von den Schülern. Das Gymnasium hatte im vergangenen Winter 146 Schü- ler, in Prima 25, Secunda 24, Tertia 33, Quarta 34, Luinta 25, 66 einheimische, 56 andere Inländer, 24 Ausländer. 33 Ach dafs mancher Jüngling nicht bedenkt, wie der Mensch erndten mufs, was er gesäet, ach dafs mancher aus dem heitern Frühling seines Lebens nichts davon bringt, als Scham und Reue, ach dafs mancher seinen Eltern für alle Sorgen und Opfer nichts wiedergeben wird, als die stummen Thränen, die einst auf ihre Gruft fallen werden!— Wohl uns, dafs solche eben so selten bei uns sind, als ihnen nur ein kurzer Aufenthalt gestat- tet wird, und unser Blick vielmehr auf einer grofsen Zahl pflicht- treuer und hoffnungsvoller Jünglinge ruhen kann, welche freudig in den Schranken laufen, um das Kleinod wohl angewandter Ju- gendtage zu erlangen.. Viele Gymnasiasten haben mit dem unmittelbar vorgeschrie- benen auch ein rühmliches selbst erwähltes Studinm verbunden: im Deutschen durch Aufsätze und poetische Versuche, in wel- cher Beziehung Mohrhagen aus Oldenburg und Clemen aus Schmalkalden zu erwähnen sind, wie prosaische und metrische Ubersetzungen aus lateinischen Schriftstellern, als Ovid und Phädrus; im Lateinischen durch Lesung von Büchern und Stel- len aus Cäsar, Cicero, Curtius, Horaz, Persius, Nepos, Taci- tus, Virgil, wie den Hülfsbüchern von Ellendt, Jacobs, Seiden- stücker, Wifs; im Griechischen aus Homer, Lucian wie Jacobs Elementarbuche, auch durch griechische Exercitia, in welcher Beziehung Grube aus Grofsenmeer im Oldenburgischen Ciceros Rede für Ligarius in das Griechische übersetzt hat; im Hebräi- schen, in welcher Sprache Heermann aus Grofsenwieden im Schaumburg. einen Psalm versucht hat; im Französi- schen durch Lesung von Fenelon, Florian, Marmontel, Mo- liere, Rousseau, Voltaire; dann in der Mathematik durch Aus- führung von mancherlei Demonstrationen und Aufgaben; in der 5 34 Geographie durch Zeichnen von Karten; endlich durch das Me- moriren deutscher(Schiller, Witschel), lateinischer(Horaz, Ovid, Virgil), griechischer(Herodian, Homer) Stellen. So hat der Quin- taner Reicherzer aus Rinteln 152 Stanzen aus Gellert, Schil- ler etc. auswendig gelernt; die Quartaner Bode aus Bodenwer- der im Hannöverschen und Busse aus Obernkirchen, jener 240 Verse aus Phädrus und Witschels erste Epistel an die Christen, dieser 800 aus Schiller; der Tertianer Düllmann aus Obern- kirchen 250 aus Ovid, der Secundaner Neufsel aus Sachsen- hagen 190 aus Homer uud Virgil. Folgende Schüler haben im ganzen guten Erwartungen vornehmlich entsprochen: der Primus des Gymnasiums, Cassel- mann aus Rinteln, durch seine öffentlichen Leistungen; die Se- cundaner Grube aus Groſsenmeer im Oldenburgischen durch öffentliche und Privat-Leistungen, v. Oheimb aus Enzen im Schaumb. Lippischen durch Privat- und öffentliche Leistungen; die Tertianer Müller aus Hainholz im Paderbornischen und Piderit aus Rinteln durch öffentlichen und Privat-Tleifs, dann Heufsner und Wiſs aus Rinteln; die Quartaner Heulsner und Matthei aus Rinteln, Hassenpflug von der bückethaler Landwehr im Schaumburgisehen durch öffentlichen und Privat- Fleifs; dann v. Colson aus Obernkirchen und Bode aus Boden- werder im Hannöverschen; die Quintaner Dettmering aus Rinteln, Spanuth aus Engern im Schaumburgischen, Klink- siek aus Rinteln durch öffentliche und Privat-Leistungen, dann Reicherzer und Herwig aus Rinteln. 3. Von den Abiturienten. Der Prüfung der Reife zu den academischen Studien haben „ 3⁵ sich folgende neun Primaner unterworfen: Ludwig Wilhelm Eduard Casselmann aus Rinteln, Hermann Thomas Conra- din Ottomar Kahler aus Fuhlen im Schaumburgischen, Carl Friedrich Wilhelm Stern aus Rotenburg, Johann Wilhelm Ernst Bulling aus Oldenburg, Adolph Heinrich Wilhelm Heer- mann aus Grofsenwieden im Schaumburgischen, die Brüder Gustav Friedrich und Carl Eduard Zülch aus Melsungen, Wil- helm Fürstenau aus Rinteln, Ludwig August Mohrhagen aus Oldenburg. Sie haben folgende Specimina im Conclave zu liefern gehabt: einen deutschen Aufsatz über die Beziehungen, in welchen uns die altclassischen Schriftsteller Vorbilder zur Nachahmung sind; eine lateinische Chrie über Cic. Orat. I1, 9: historia vero testis temporum, lux veritatis, vita memoriac, magistra vitae, nuntia vetustatis; ein griechisches Exercitium aus Rosts drittem Cursus, ein französisches aus Debonale und ein englisches aus Kühne, die Lösung von neunzehn Aufgaben aus den verschiedenen Theilen der Mathematik und Physik; die Be- antwortung von 24 Fragen aus der Geschichte und 24 aus der Geographie. Die mündliche Prüfung geschah an zwei Tagen und umfafste das Lateinische, Griechische, Hebräische(für die künf- tigen Philologen und Theologen), das Französische und das Eng- lische, wie Anfangsgründe der Philosophie, Religionslehre und deren Geschichte, Mathematik und Naturwissenschaft, Geogra- phie und Geschichte mit der Alterthumskunde, Rhetorik und Poetil. 4. Von den Schulfeierlichkeiten. 1. Zur Teier des Reformations- und Stiftungs-Tages des Gymnasiums disputirte Dr. Franke über folgende Thesen: 1. 5*⁴ . 36 Emendationem rerum sacrarum a revocato veterum lingnarum studio inprimis repetendam esse. 2. Studium linguae sanscrita- nae ad cognitionem literarum Graecarum et Latinarum parum uti- litatis habere. 3. Aeschylum non quater, sed semel tantum in Siciliam migrasse. 4. Non posse Kuehneri, viri doctissimi, de optativo opinionem probari(gr gr.§. 39 not. 2). 5. Male praecipi a grammaticis, genitivum apud Graecos etiam tempori, ex quo quid fieret indicando ſuisse(Matth. gr. gr.§. 377, 2. c.). 6. Errare, qui Demosthenis et Aeschinis orationes, quae sunt de falsa legatione, coram judicibus habitas esse negent. 7 In Theo- criti Adoniazusis locum, quem vulgo desperatum habent, v. 27 selq., facillime explicari, si»äua textum interpretemur. 8. Recte judicare, qui Ciceronis orationem, quae habita est pro Ar- chia poeta, in numero mediocrium ponant. 9. In Cic. pro Arch. II, 3 non debuisse edi cum res agitatur pro vulg. cum rnes agatur. 10. Ibid. III, 4. vulgatam scripturam admiratioque, pro qua Stuerenburg admirationemque edidit, nunc admi- ratio scribi vult, quovis pacto tuendam esse. 11. Ibid. X, 23. temere invitamentum pro vulg. incitamentum scriptum esse. 12. In Cic. Lael. I, 4. pro vulg. qui et diutissime se- nex fuisset non recte scribi qui et senex diutissime fuisset. 13. Etiam antiquo tempore fuisse, qui, pro scholis castra exstruenda discipulosque cum magistris suis in disciplinam militiae tradendos esse, intelligerent. 2. Der Jahreswechsel wurde durch den Vortrag folgender Tondichtungen, Reden und Gedichte bei überaus zahlreichem Besuche des gebildeten Publicums gefeiert: 1) Motette von Lo- renz: wir bringen, Jehova, dir Preis. 2) Hebräicher Psalm, 37 nach Schillers Hoffnung, gedichtettund vorgetragen von A. Heer- mann. 3) Rede- von dem Siege der Hoffnung über die Erfahrung, ausgearbeitet und vorgetragen von L. Casselmann. 4) Ouvertüre aus der Zauberflöte von Mozart, vorgetragen von WV. Schmei- fser und W. Fürstenau. 5) Lateinisches Gedicht', memoria anni praeterlapsi recolenda, ausgearbeitet und vorgetragen von G. Zülch. 6) Rede von den Tugenden der alten Germanen, welche noch jetzt Nachahmung. verdienen, ausgearbeitet und vorgetra- gen von I. Kahler. 7. Arie aus Don Juan von Mozart, gesungen von F. Wiſs. 3) Lateinische Redel: de solatio, quod nobis de sorte generis humani meditantibus historia praebet, ausgearbei- tet und gehalten von Stern. 9. Gedicht, Gefühle beim Scheiden des Jahres, ausgearbeitet und vorgetragen von Mohrhagen. 1⁰) Choral aus dem neuen schaumburger Gesanghuche, Gotft Vater, Melodie von Volkmar. 11. Lateinische Rede: de providentia di- vina ex sententia Stoicorum, ausgearbeitet und vorgetragen von Bulling. 12. Gesang für vier Männerstimmen, die Zukunft, Text von Rob. Clemen, comp. von Volkmar. 13) Gedicht, Un- sterblichkeit, ausgearbeitet und vorgetragen von Rob. Clemen. 14) Allgemeiner Gesang: Nun danket Alle Gott. 5. Von den Apparaten. Die Bibliothek ist in den jüngsten Monaten im Fache der Alterthumskunde mit einigen besonders schätzbaren und seltenen Werken nebst Kupfern boreichert worden, als Costüme der meisten alten Völker von Lens und Martini, Dresden 1734; Fasti magistratuum et triumphorum Romanorum von Goltzius, Bingis Tl. 1566;3 Monumenti antichi von Winkelmann, 38 Rom 1797; Plumbea numismata von Ficoronius, Rom 1750; Siciliae veteres nummi, Panormi 1731; Veteris Latii monumenta, Rom 1751. Daunn hat dieselbe im Fache der Naturgeschichte erhalten: Blochs berühmtes Werk über die Fische mit unvergleichlich schön illuminirten Kupfern, Ber- lin 1781. Endlich hat sie im Fache der griechischen Sprache die sieben ersten Lieferungen der neuen Pariser Ausgabe von Stephani Thesaurus zu erwarten. 6. Von den Auditorien. Das Lehrzimmer für die neu errichtete fünfte Classe wird nun seit dem Anfange dieses Jahres wirklich benutzt. Zur Ver- besserung der älteren fünf Auditorien hat Kurfürstliches Ministe- rium des Innern die nöthige Summe bewilligt. Unterrichts-Plan für das Sommer-Halbjahr 1835. 40 ynᷓ̊ᷓůhᷓ̊ů̊ᷓêÖêᷓÖh̊ÖÄᷓÄᷓÖwÖgᷓgᷓůgAʒOAʒʒäęꝑêAůäAqêêVA NůÖVAê·ůäÖêͤůðÖV˖AðVͤÜůðÖêÖV Tag Stunden Montag— 9 9— 10 10— 11 11— 12 1— 2 ½— 3 3— 4 Anmerkung. Wo bei den Lectionen nicht der Anfang oder ein weiterer Theil derselben Pr i m a Lectionen und Lehrer Religion, Pflichtenlehre, n. Bretschneider, m. Secunda zusammen Professor Wils Algebra, n. Schmidt Lehrer d. Math. u. Phys. Platos Drepo, v. Gap. 22 w. Doctor Fuldner Aristophanes, mit Auswahl Doctor Franke Gesenius Leseb., erst Ge- nesis, dann Hiob Professor Wiſs Tacitus Historien, B. III, C. 10 w. Doctor Schiek Rede-UÜUbungen Doctor Fuldner Secunda Lectionen und Lehrer ÖAꝑA˖̊˖ Religion, Pflichtenlehre, n. Bretschneider, mit Prima zusammen Professor Wils ðæᷓðæꝙͤ Virgils Aeneide, v. B. IV w. Professor Wiſs Naturgeschichte, n. Voigt, Thierreich Lehrer d. Math. u. Phys. Franz. Exercitien, n. San- guin, II Curs., v. Nr. 135 w. Doctor v. Manikowsky Lehre vom deutschen Style, n. Heinsius, I. H. Doctor Fuldner Allg. Weltgesch., n. Pölitz gr. Lehrb. v. A. Doctor Boclo angegeben wird, ist die Behandlung vom Anfange bis zum Ende zu verstehen. — . Terti a Lectionen und Lehrer ænnA— M§—UWyAnOA Justin, v. B. XX w. Doctor Schiek Erdbeschr. v. Europa aufser Deutschl., n. Volger, II C. Doctor Boclo Griech. Sprachlehre, nach Buttmann, I Hälfte Doctor Franke Naturgesch. Pflanzenreich, n. Voigt Lehrer 4 Math. u. Phys. ⸗ Figur- und Landschafts- Zeichnen Zeichnenlehrer Stork Herodian, B. II, C. 6 w. Doctor Franke OQuart a Lectionen und Lehrer Arithmetik, n. Schmidt, v. A. Lehrer d. Math. u. Phys. Lat. Sprachl., n. Ramshorns Schulgrammatik, v. A. Doctor Schiek Franz. Aufgaben, n. San- guin, v. Nr. 39 w. Doctor v. Manikowsky Figur-Zeichnen Zeichnenlehrer Stork Allg. Geschichte, n. Volger, v. der Reformation w. Doctor Boclo Französische Sprachlehre, n. Sanguin, I H. Doctor v. Manikowsky 41 Quint a Lectionen und Lehrer —AꝗęAGæꝑᷓ́ꝑù Anfangsgründe der deut- schen Sprachlehre, n. Heyse, v. A. Hüülsiehrer Volkmar Anfangsgründe des Zeich- nens Zeichnenlehrer Stork Anfangsgründe der Musik Musiklehrer Volkmar Französische Sprachlehre, v. A., n. Sanguin Doctor v. Manikowsky Schönschreiben, n. Diehl Zeichnenlehrer Stork 42 Tag Stunden Dienstag ſß— 9 9— 10 10— 11 11— 12 1— 2 1— 3 5— 4 RARA EREᷓERE;ᷓNN Pri m a Lectionen und Lehrer æ Secunda Lectionen und Lehrer Horazens Briefe, II B. Professor Wiſs Deutsche Geschichte, I H., Doctor Boclo Demosthenes Rede für die Krone, v. A. Professor Wiſs Experimental. Physik, 1 Th. 8 nach Kries Lehrer d. M. u. Ph. Griech. Syntax u. Exercitia, nach Rost, III C., v. A. Doctor Franke Thomsons Jahreszeiten, v. Sommer S. 65 w. Doctor v. Manikowsky n. des Lehrers kl. Lehrb. RARᷓÖRAᷓRRERENENENRNRKRNN Arithmetik, nach Senmiat, V Abschn. Lehrer d. M. u. Lat. Exercitia nach Wilſs Doctor Fuldner Homers Iliade, B. V w. Doctor Franke Terenz Heautontimorume- nos, v. A. Doctor Schiek Figur- Landschafts- Planzeichnen Zeichnenlehrer Stork Stereometrie, nach Schmidt. Lehrer d. Math. u. Phys. Ciceros Rede f. Milo Ph. grammatisch. Praxis, S. 142 w. und 4 Doctor Franke 4 Tert i a Lectionen und Lehrer ᷓnü-OOA—MU Religion, nach Holzapfels Lehrb., Pflichten, I H. Doctor Fuldner Deutsche Sprachlehre, n. Heyse, v. Abschn. IV w. Doctor Franke Lat. Scripta, n. Döring, II C., v. Nr. 72 w. Doctor Schiek Lateinische Syntax, nach Ramshorns Schulgram., V. A. Doctor Fuldner Barthelemys Anacharsis, im Ausz. v. C. XXXIII w. Doctor v. Manikowsky planimetrie, I Hälfte, n. Schmidt Lehrer d. M. u. Ph. Quarta Lectionen und Lehrer Ubungen in der deutschen Schreibart Doctor Boclo Phädrus, m. Auswahl, v. B. V W. Professor Wiſs Eutrop, v. B. III w. Hülfslehrer Volkmar Formenlehre d. griechisch. Sprache, I II., n. Butt- mann m. Benutzung von Jacobs Elementarb. IC. Doctor Franke Anfangsgründe d. Geome- trie, n. Schmidt, I u. II Lehrer d. M. u. Ph. Schönschreiben Zeichnenlehrer Stork ————jjjj-j'OAʒʒAVUÖÜUVäêůêêꝑêÖäê·qê· 43 Qu inta Lectionen und Lehrer — ‿ Religion, Lehren der Apo- stel, n. d. N. T. Hülfslehrer Volkmar Lat. Sprachlehre, n. Rams- horns Schulgr., V. A. Hülfslehrer Volkmar Erdbeschreib. der aufser- europäischen Erdtheile, nach Volger, I C. Doctor Boclo Jacobs lateinisches Lese- buch, v. A. Hülfslehrer Volkmar Vorübungen z. deutschen Schreibart Hülfslehrer Volkmar 6* 44 5 DPr ima Lectionen und Lehrer Doctor Schiek Franz. Aufsätze u. Exercitia, n. Debonale, Nr. 83 w. Doctor v. Manikowsky Quintilian, B. X, C. 3 w. Doctor Fuldner Lat. pros. Aufsätze u. metr. Tag Stunden Mittwoch6— Hälfte 9— 10 10— 11 11— 12 Ubers., (1) Diese werden bis ein Uhr fortgesetzt. verbunden mit Disputir-Ubungen(1¹) Professor Wils Secund a Lectionen und Lehrer AͤnB—ÖůÖüÖ—ᷣ 9MRhetorik, nach Heinsius, I Vicar of Wakefield, v. Cap. XXII w. Doctor. v. MHanikouesky Lucians Traum u. Charon Doctor Fuldner Livius, v. B. XXIII, Cap. 10 w. Doctor Schiek Erdbeschreibung der europ. Länder aufser- Deutschl, n. Volger III C. 3 Doctor Boclo zur UÜbung der Primaner im lateinisch Sprechen dient aufserdem, daſs überhaupt in vierzehn Stunden der Vortrag lateinisch ist. Tierti a Lectionen und Lehrer Q umarta Lectionen und Lehrer 45 Quint a Lectionen und Lehrer — Arithmetik, nach Schmidt, Abschn. 1-IV Lehrer d. M. u. Ph. Gesch., nach Pölitz kl. Lehrb., v. Anf. Doctor Boclo Franz. Exercitia, n. San- guin, I C., N. 66 w. Doctor v. Manikowsky Jacobs Elementarb., I C., mythol. Erzählungen Doctor Franke Religion, Glaubenslehre, I HI., nach Holzapfel Doctor Fuldner Latein. Sprachl., n. Rams- horns Schulgr., v. A. Doctor Schiek Erdbeschreibung, Deutsch- land, n. Volger Doctor Boclo Latein. Syntax und Exer- citia, nach Schulze, I H. Doctor Schiek —,—A‚OAA Latein. Sprachl., n. Rams- horns Schulgr., v. Anf. Hülfslehrer Volkmar Anfangsgr. der Arithme- tik, n. Kries, v. A. Zeichnenlehrer Stork Latein. Exercitia n. Wils Elementarb. I C.(¹) Hülfslehrer Volkmar (1) Elementarbuch der lateinischen Syntax für die drei niedern Classen der Gymnasien in deutschen Parallelen zu Jacobs Lesebuche nach Ramshorns Schulgrammatik mit Hin- weisung auf zehn andere der gebräuchlichsten Sprachlehren nebst einem deutsch-latei- nischen Wortregister. Leipz. b. Hahn 1835. 46 Stunden „ Pr i m a Lectionen und Lehrer —Ó v* Secunda Lectionen und Lehrer Donnerst. 8 10 11 ₰ 10 11 Religion, Pflichtenlehre, n. Bretschn., m. Secunda zus. Professor Wilſs Algebra, n. Schmidt Lehrer d. M. u. Phys. Geogr. stat. Ubers d. europ. Länder aufser Deutschl. Doctor Boclo Aristophanes, mit Auswahl Doctor Franke Gesenius hebräisches Leseb., erst Genesis, dann Hiob Professor Wiſs Tacitus Historien, B. III C. 10 W. Doctor Schiek Griechische Literatur- Ge- schichte, n. Oertel, I B. Doctor Schiek Religion, Pflichtenlehre, n. Bretschn., m. Prima aus. Professor Wiſs Latein. Scripta, n. Döring, C. IV;, S. 304 W., Reden Professor Wiſs Naturgeschichte, n. Voigt, Thierreich Lehrer d. Math. u. Phys. Idelers Handb. d. franz. Lit., b pros. Th., v. Boursault w. Doctor v. Manikowsky — Deutsche Ausarbeitungen Doctor Fuldner Allg. Weltgeschichte, n. Põ- lit⸗ gr. Eehrb.„ W. A. Doctor Boclo Terti a Lectionen und Lehrer OQuarta Lectionen und Lehrer — Justin, v. B. XX w. Doctor Schiek Erdbeschr. v. Europ. aufser Deutschl., n. Volger IIC. Doctor Boclo Griechische Sprachlehre, n. Buttmann, I H. Doctor Franke Naturgesch. Pflanzenreich, nach Voigt Lehrer d. Math. u. Phys. Pigur- und Landschafts- Zeichnen Zeichnenlehrer Stork Ovids Metamorphosen, v. B. IV w., mit Auswahl Hülfslehrer Volkmar 47 Quinta Lectionen und Lehrer 88 ARᷓÖRᷓÖAᷓARᷓÖgAʒ Arithmetik, n. Schmidt, V. A. Lehrer d. Math. u. Phys. Lat. Syntax u. Exercitia, nach Schulze, I H. Doctor Schiek Ubersetzungen a. d. Franz. n. Sanguin, v. Nr. 119 w. Doctor v. Manikowsky Eutrop, v. B. III w. Hülfslehrer Volkmar Deutsche Sprachlehre, n. Heyse, v. A Doctor Boclo Französische Sprachlehre, n. Sanguin, 1 H. Doctor v. Manikowsky Anfangsgr. der deutschen Sprachl., n. Heyse, v. A. Hülfslehrer Volkmar Lat. Sprachl, n. Ramshorns Schulgrammatik, v. A. Hülfslehrer Volkmar Anfangsgründe der Musik 3 Musiklehrer Volkmar Französische Sprachlehre v. A., nach Sanguin Doctor v. Manikowsky Schönschreiben, n. Diehl Zeichnenlehrer Stork 48 Tag Stunden Pr i ma Lectionen und Lehrer ——RB——nͤ—-———A‚-Aꝗù Freitag 3 10 11 — 10 11 12 9 Horazens Briefe, B. II Professor Wiſs Deutsche Gesch., I H., n. des Lehrers kl. Lehrb. Doctor Boclo Demosthenes Rede für die Krone Professor Wils Experimental-Physik, nach Kries, I Th. Lehrer d. Math. u. Phys. Trigonometrie, n. Schmidt Lehrer d. Math. u. Phys. ☛☚ 4 Inglische Exercitia, nach ühne, v. XII w. Secund a Lectionen und Lehrer Arithmetik, nach Schmicdt, V Abschn. Lehrer d. Math. u. Phys. Latein. Syntax, n. Ramshorns Schulgr., v.§. 162 w. Doctor Fuldner Homers Iliade, B. V. w. Doctor Franke Römische Alterthümer, n. Ortel, II B. Doctor Schiek Hebr. Sprachlehre, Gesenius, I H. Doctor Fuldner nach Griech. Syntax u. Exercitia, n. Rost, II Curs., v. A. Doctor Franke Ciceros Rede für Milo, v. A. Doctor v. Manikowsky Doctor Franke Tertia Lectionen und Lehrer Religion, nach Holzapfels L.ehrb.„ Pflichtenlehre, 1 H. Doctor Fuldner Deutsche Stylübungen Doctor Franke Lat. Synt., n. Ramshorns Schulgr., verb. m. Exercit. n. Wiſs. Flementarh. IIIC. Doctor Fuldner Ovids Tristien, mit Aus- wahl, B. III W Professor Wiſs 2 [Schönschreiben, n. Diehl Zeichnenlehrer Stork Barihelemysdnacharsisim Ausz. V. Cap. XXXIII w. Doctor v. MlaMichwshky TIansnkräe, I Hälfte, n. Schmidt. [Lehrer d. Math. u. Phrs. OQuarta Lectionen und Lehrer 49 Quunta Lectionen und Lehrer Ubungen in der deutschen Schreibart Doctor Boclo Scripta, nach Döring, I C., v. 19. w. Hültslehrer Volkmar Eutrop, v. B. III w. Hülfslehrer Volkmar Formenl. der griech. Spra. che. I H., n. Buttmann, mit Benutzung v. Jacobs Flementarb., I. C. Doctor Franke — Figur-Zeichnen Zeichnenlehrer. Stork Schönschreiben Zeichnenlehrer Stork Religion, Lehren der Apo- stel n. d. N. T. Hülfslehrer Volkmar Erklärung alttestamentli- cher Stäcke Professor Wiſs Erdbeschreib. d. aufser- europäischen Erdtheile, n. Volger, I C. Doctor Boclo Jacobs lateinisches Lese- buch, v. A. Hülfslehrer Volkmar Vörübun gen z. deutschen Schreibart Hülfslehrer Volkmar 7 50 Prima Secunda Tag Stunden Lectionen und Lehrer Lectionen und Lehrer Sonnab. 1[— 9 Deutsche Aufsätze Englische Sprachlehre, n. Fahrenkrüger, I Hälfte Doctor Schiek Doctor. v. Manikowsky [9— 20ſldelers Handbuch d. franzö-Lucians Traum u. Charon schen Literatur, poet. Th., V. Gresset w. Doctor v. Manikowsky Doctor Fuldner 10— 11[Quintilian, B. X, C. 3 w.[Livius, v. B. XXIII, Cap. 2:: 10 w. Doctor Fuldner Doctor Schiek 11— 12 Lat. Scripta, n. des Lehrers Erdbeschreibung der europ. rhetorischer Praxis, v. A., Länder aufser Deutschl., m. beständ. Benutzung v.] n. Volger III C.. Ramshorns Grammatik Professor Wiſs. Doctor Boclo Um 12 Uhr HoraN aller Weiterer öffentlicher Unterricht in Musik Montag von 7 bis 8 allgemeiner Elementar-Unterricht, Dienstag—-— für die Diseantisten und Altisten, Sonnabend für alle vier ) 1 Die gymnastischen Übungen werden in den Sommer-Monaten Leitung eines besonderen 1 Terti a Lectionen und Lehrer Arithmetik, nach Schmidt, Abschn. 1.IV. Lehrer d. M. u. Ph. Gesch., nach Pölitz kl. Lehrb., v. Anf. Doctor Boclo Französische Sprachlehre, nach Sanguin, I H. Doctor v. Manikowsky Jacobs Elementarb., my- thol. Erzählungen Doctor Franke Qu afr 1 3 Lectionen und Lehrer Religion, Glaubenslehre, I H., nach Holzapfel Doctor Fuldner Latein. Sprachl., n. Rams- horns Schulgr., v. A. Doctor Schiek Erdbeschreibung, Deutsch- land, n. Volger Doctor Boclo Choral-Singen, mit Quin- ta zusammen Musiklehrer Volkmar Classen im grofsen Auditorium. 2 51 Quinmt a Lectionen und Lehrer ——————ARᷓÖAÖAᷓRᷓÖAͥAᷓAᷓÖAᷓAÄÖRᷓÄNÖRANAᷓARᷓÖAͥAᷓAÜᷓůÖAᷓÜAᷓRᷓůᷓÖnABA Latein. Sprachl., n. Rams- horns Schulgr., v. Anf. Hülfslehrer Volkmar Anfangsgr. der Arithme- tik, n. Kries, v. A. Zeichnenlehrer Stork Latfein. Exercitia n. Wifs Elementarb. I C. Hülfslehrer Volkmar Choral-Singen, mit Quar- ta zusammen Musiklehrer Volkmar und Gesang beim Musiklehrer Volkmar Donnerstag von 7 bis 3 für die Tenoristen Freitag Stimmen zusammen. — für die Bassisten Mittwochs und Sonnabends von 6— 8 Uhr Abends unter der Lehrers Statt finden. 3 2— 1 Ein.La dumg. Den 6ten April werden, nach Aufführung des zweiten der sieben letz- ten Worte J. Ch. von Hayd'n, die Prüfangen der Primaner, den 7ten der Secundaner, den 9ten der Tertianer, den ioten der Quartaner und den iiten der Quintaner jedes Mal von 9 Uhr Vormittgs an Statt finden. Den 8ten April von 9 Uhr Vormittags an werden von den oben genannten neun Abiturienten folgende öffentlich valedicirnen: Calssel- mann, welcher Theologie studiren wird, indem er über gedruckt vorgelegte Theses disputirt, die andern, indem sie Rede-Versuche machen; Stern, welcher Cameralia studiren wird, de causis apud veteres Aegyptios peractis non sermone praesente, sed scriptis exhibitis; G. Zülch, welcher, die Rechte studiren wird, sur les periodes des constitntions chez les Romains; C. Zülch, welcher Philologie studiren wird, de praestantia linguae Latinae; Fürstenau, welcher die Rechte studiren wird, de imitatione scriptorum classicorum, Heermann wird einen Rede-Versuch machen über die Wichtigkeit des hebräi- schen Sprachstudiums...“ Den 27sten April von 10 Uhr Normittags an findet, nach Auf- führung einer Motette von Lorenz, die feierliche, nicht ganz öffent- liche Translocation und Censur der Schüler Statt.. Zu diesen Prüfungs- und Feierstunden werden hierdurch die verehrlichen Behörden, so wie anwesende Eltern, und aufserdem noch väterliche und mütterliche Freunde und Freundinnen der Jugend, deren Gegenwart die ernsten Zwecke dieser Handlungen fördert, ge- ziemend eingeladen.„— Den 26sten April beginnt der neue Lehrgang, nachdem in den zunächst vorhergehenden Tagen die neu Ankommenden geprüft sein werden.. e er Zur Aufnahme auswärtiger Gymnasiasten in Pension erbieten sich besonders die Gymnasiallehrer Dr. Boclo, Dr. Schiek, Dr. Franke und Dr. v. Manikowsky.“ Die auswärtigen Eltern werden ersucht, sich die halbjährlichen Censuren ihrer hier frequentirenden Söhne von denselben immer zei- tig einschicken zu lassen und sie ihnen visirt baldigst zurückzugeben. ———.—— ⸗—-—ö—