8... F.. Lee en 3 ebESrINUNY OHRATIARUI ELLUS TERTIUS K QUo sUBIUNCTA ANNALIUM SCHOLASTIOORUNN aARrICUILA TRIOESINMA pHINA 5* 2 ,— 4D 1s 3 5 2 4.* GvuxAsn EIEOTOHAIIS HASso. SCHAUMBURGI AcCrus vINOS INVITAT D. WISS, — f. 7. 7 l. F 6 3 1 8 1 b 4 4 g 39 RINTELII MENSE MARTIO MDcCCxXXIII, LITERIS c. A. STEUBERI.* „ De Horatii carminibus ex artis ratione judicandis. De poeta Venusino scripturus, jam saepe indolem poeticam quoque vel carminum omnino vel singulorum locorum ad artis praecepta censere constituebam. Quumque laudatores eorun- dem nunquam defuerint, operae pretium facturus esse mihi vide- bar, si potissimum, quae minus haberem probabilia, tractarem. Deterrebar vero, nescio, utrum pietate quadam in scriptorem, qui, praecipue in scholis publicis, poetarum Romanorum prin- cipem tenet locum, an Zoili illius infortunio, qui, quum Home- rum carpsisset, patria adeo expulsus est. Etiamsi enim scribendi genus, quod ad res pertinet antiquas, tutissimum esse videatur, in republica literaria tamen non minus, quam in civili, aqua ignique interdici solet. Quae quum ita sint, sicut eos, quos diligimus, vituperare non possumus, quin simul laudemus: ita rem instituam, ut, tam praesidium mihi contra adver- sarios comparaturus, quam pietati erga poetam simul obtemperatu- rus, praecepta epistolae ad Pisones probatissima unice sequar poetamque ex poeta aestimare aggrediar. Ita fiet, ut, quantopere 4 forsitan infirmetur, tantopere simul confirmetur ejusdem praestan- tia. Etenim quantumvis haec epistola leges poeseos non ad artis formam absolvat, tamen praecepta in carminibus pangendis se- quenda potiora ita complectitur, ut commentationis loco excellen- tissimae possit haberi. Praeterea in satiris et epistolis passim praecepta obveniunt, quae, ut naturam poeseos egregie illustrant, ita nobis ad carmina dijudicanda viam sternunt. Omnia vero bona, quo majorem in iis obtinendis operam in- sumsimus, eo cariora nobis esse solent. Quod quidem in classi- cis antiquitatis scriptoribus eventum habet, quos non sine acri studio intelligere valemus; ita ut, vocabulis, enuntiationibus et argumentis erutis, vel animus, eorum virtutes mendasve rimandi, post tantos labores jam exantlatos deesse videatur, vel interpre- tibus idem fere accidat, quod patribus, qui gnatum strabonem paetum, maleque parvum pullum balbutiunt 1). Quamvis igitur cum scriptores antiqui, tum Horatius, juventuti inprimis hoc fine explicentur, ut vera, honesta atque pulchra recte percipere et sentire discant: tamen in lectione, his quaestionibus praetermissis, saepe in solis exclamationibus de eorum praestantia et pulchri- tudine acquiescimus. Difficilius vero etiam est, sicut in artificio qualicunque, ita in carminibus quoque mendas forsitan obvias ostendere, quam decori venustique, quo praestant, rationem red- dere. Huc accedit, quod hooc ipsum de pulchritudine carminum antiquorum judicium ambiguum est. Aut enim quaeritur, quid poeta pro suo tempore, populo, statu, lingua, suis denique reli- gionibus praestiterit, aut quantum placeat una sub omnibus con- —— 1) Cf. Hor. Sat. I, 3, 43 sqaq. 5 ditionibus, quibus scripsit, cum principiis artis poetisque proba- tis collatus ¹). Ita v. c. de carmine II, 19 si quis judicium ferre aggreditur, duplicem inire rationem potest. Aut enim ex mente ejus judicat, qui sacris Bacchi assuetus est, adeoque ejusmodi fictiones satis habet graves; aut materiam carminis ipsam simul in calculo ita ponit, ut cum poeta antiquo antiquitas ipsa in ju- dicium vocetur. Quod quidem quum fieri tamen non possit, illa judicandi ratio sola est tenenda. Patet igitur, veniam dandam esse veteribus poetis, quod religiones et mores aetatis populique sui sequuntur, dummodo sapiunt, quantum pro rerum statu sapere Aatum erat ²). Cap. II. De arte Horatii ex suis praeceptis aestimanda. Quum IIoratius ipse quoque de arte poetica praeceperit, ad indolem poeticam carminum suorum dijudicandam via strata vi- detur commodissima. Et si praecepta quidem ipsa cum legibus, quas ferunt nostrates, conferimus, satis conveniunt. Attamen 1) Cf. Krugii Aesthetik(Königsb. 1823) p. 93. 2) Cf. Lessingius in Laocoon(Berl. 1766. Abschn. 9, ubi de artificibus plasticis dicuntur, quae huc quoque faciunt: sein Werk, zur Verehrung und Anbetung bestimmt, konnte nicht allezeit so vollkommen sein, als wenn er einzig das Vergnügen des Betrachters dabei zur Absicht gehabt hätte. Der Aberglaube überladete(sic) die Götter mit Sinn- bildern etc. 3 6 usus eorundem, in operibus nostris conspicuus, multis nomini- bus discrepat. Ut poesis ad sensum pulchri tota pertinet, ita ta- men nec rationi nec honestati potest adversari, quia anima hu- mana simul facultas cogitandi, volendi et sentiendi est una. Ita- que noster etiam Pisonibus leges hoc triplici respectu fert sa- pientissimas, ipse tamen, modo antiquiorum poetarum morem sequens, modo lasciviae saeculi indulgens, nonnunquam migrat. ¹) Sicut igitur poema quoque primum leges rationis servare debet, ita v. c. noster recte praecipit v. 23: deniquesit quod- vis duntaxat et unum. Sed ut cum poetis Graecorum lyricis Pindarus potissimum argumentum primarium nonnunquam vel parum tractat, vel, fine carminis proprio plane omisso, ad aliam transit materiam 1¹), ita Venusinus etiam a scopo suo vel aberrat, vel certe imagini, in qua fractis navibus exspes enatat, cupres- sum adpingit, infelicem hominem, missratlonem moturum, totum obtegentem ²). Ejusmodi carminibus j jam accensendum est III, 5, quod ima- gine Reguli eximie splender; sed quum viri fortissimi historia non ipsum argumentum possit constituere, cum Horatio debemus Horatio objicere, nunc his locum non fuisse. Idem valet de Carm. III, 2, ubi oratione Junonis nihil po- test esse praeclarius. Sed quomodo cum sententia fineque carmi- nis cohaereat, nemo adhuc satis ostendit. 4 Non aliter de Europa ejusque oratione judicare licet Carm. III, 27. Nam quum carmen ad Galateam pertineat, non debuit Europae historia ita intexi, ut haec nympha plane iis undis mer- geretur, quas illa herois tranat. 1) Cf. Pind. Ol. I. 2. 3. Pyth. 4.— 2) Cf. Pis. 19. 7 Hiis adjungamus unum exemplum argumenti parum connexi, quod Carm. III, a praebet. Quam eximiae singulae habeantur sen- tentiae, tam parum intelligitur earundem nexus, ita ut ex tri- bus carminibus potius conflatum esse videatur. Commendantur enim fortitudo probanda, constantia, in rebus publicis laudanda, et silentium ubique servandum; deest vero notio universa, quae has singulas virtutes connectat.. 2) Ut deinde poema honesto non debet tdrersari, ita HHora- tius quoque de virtute a poetis juvanda in epistola ad Pisones no- bilissima praeclare dicit, cf. 391 sqq. Et tantum abest, ut hone- statem susque deque habeat, ut vix poeta aetatem tulerit, sapien- tissimorum praeceptorum plenior. Sed quam multis quoque poe- mutis singulisque locis noster a se ipso defecerit legesque poetis scriptas migret, omnium minime opus est, ut prolixius doceatur, quum Ramnes austera poemata frequentius praetereant. 1), quam carmina ad Xanthiam et satiras de Ambubajis lectitent ²). Ars profecto est nobilior et sanctior, quam ut ejusmodi argumenta cum ea possint convenire.— 3) Sed ut ad pulchritudinem suave etdecorum inprimis pertinet, sic noster Pisonibus, qui versus est 308, praecipit, decorum ut sequantur, dum ipse nonnunqum parum observasse deprehenditur. Quemadmodum ratione tam carminum non paucorum, quam ser- monum nonnullorum, omnes sobrie judicantes mecum habeo con- sentientes, sic non est, quod hos illave laudem, nedum censeam. Talia potius commemorabo, quae minus in oculos incurrunt et exemplo ad judicium moderandum inservire posse videntur. Si 1) Cf. Pis. 342. 2) Cf. Carm. II, 4. Sat. I, 2. 8 Horatius v. c. Carmine I, 4, novum ver adumbraturus, imagini- bus satis pulchris etiam versu au et 12 Fauni ejusque sacrorum agna sive haedo faciendorum addit: nostratium nemini facile pla- cebit. Huc pertinent omnino deorum quorundam simulacra a no- stro sensu nimis aliena, cf. Carm. I, 4. Nam ut hirsuta Fauni imago jam per se nobis parum arridere potest, ita agnorum hae- dorumque sacrificia tantopere a sacris nostris abhorrent, ut pul- chri quidem sensum nostrum dulciter afficere non possint. Qui enim fiat, ut numen, quod naturae formas, vires, bona reprae- sentet, bestiis partim simile nobis placeat dignumque cultu videa- tur sacro? Si deinde versu 19 Lycidae mentionem facit, quem Sextius miratur et omnis juventus amat: ejusmodi imago nobis taedium adeo creabit. Quid ergo? Carmen nobis magis placeret, si ejusmodi sacrificia et amores abessent. Ita quo carmine I, 10 Mercurius furto faciendo bobus surreptis Apolline ridente terre- tur, nemo potest sensus concipere religiosos. Secus autem Ro- mani his locis affecti sunt. Utrorum igitur ex mente judicabi- mus, ubi pretium huic carmini statuendum est? Si Horatio poe- tae ipsi, ex Romanorum, si vero carmini per se spectato, ex principiis artis omnino et communi nostroque sensu praestantiam aestimemus. Quae quum ita sint, judicium multo facilius est ferendum, ubi res in medio positae tractantur, in quibus nec res, nec imagines obveniunt, nostris religionibus moribusque adver- santes. Nam plurimae quidem, ex mythis etiam proficiscentes, ita sunt comparatae, ut nobis quoque, mirum, quantum, arrideant. Quis enim non qdulciter afficitur, ubi, v. c. Carm. IV, 7, Minos splendida facit arbitria, nec Diana Hippolytum liberare pudicum, nec Theseus Pirithoo abrumpere caro vincula Lethaea valet? Sunt igitur tales imagines, quae ideae cuidam vere respondent 9 eamque oculis commode subjiciunt, sed ita, ut sensui pulchri, de- cori, venusti materiam praebeant. Jam vero sunt quoque imagines, quae his nominibus prae- stant, dummodo singulae earum partes non ostenduntur. Ita ubi noster Carm. II, 20. suam in cygnum transformationem describit, etiamsi imago in universum spectata satis placet, pelles tamen asperae cruribus jamjam residentes spectaculum parum decorum praebent magisque risum movent, quam hanc metasomatosin extol- lunt. Hoc vitium frequentissimum est in comparationibus, quae in universum rem illustrant ornantque, nisi singulas partes adum- braveris. Tortitudo imaginibus aquilae et leonis recte describi- tur; at vero ea, quae naturam bestiarum ferocem et voracem oculis subjiciunt, abesse debent. Jam ubi Carm. IV, 4 aquila, quae Drusi virtutem bellicam illustret, nido propulsa in ovilia de- mittitur et in dracones agitur amore pugnae atque dapis, non magis, quam ubi leo, a lacte matris depulsus, dente novo a ca- preis conspicitur, gravitatem et dignitatem deprehendimus rei accommodatam. Nam primum bestiae non per se describendae sunt, sed tantum ea afferenda, quae ad fortitudinem Drusi facie- bant, illaque studiose non solum omittenda, sed adeo tegenda, quae homine, nedum principe juventutis, cujus laudes canuntur, non digna sunt. Huc pertinet quoque locus Sat. II, 1, 20, ubi Augustus, si ei male palpere, recalcitret undique tutus; quae qui- dem omnino dura et inhonesta est comparatio. Subest enim imago equi, calces remittentis, cujus excusatio ne quaeratur in Homero, ut II. XI, 357, ubi Ajax a caede rediens cum asino con- fertur, pascua aegre relinquente. In hoc carmine epico talia certe cum simplicitate naturali omnino satis quadrant, neque vero in satiris, in quibus morum elegantia aulaeque urbanitas (2) 10 observatur. Nihil dicunt interpretes, qui monere solent, tertium comparationis tantum tenendum esse alienaque a re illustranda praetermittenda. Nam hoc idem est, ac si statuarius, levigatae formosaeque faciei aspero foedoque corpore addito, jubeat, illam solum adspici, hoc vero non obvelaverift. At provocare licet ad ipsum nostrum in epistola ad Pisones versu 33, ubi carpitur fa- ber cirea ludum Aemilium, qui ungues et molles capillos aere imitari callet, infelix operis summa, quia totum ponere neseit. An quis nigris oculis nigroque capillo spectabilis naso vivere pravo velit? ¹) Nonne idem est, ac si pictor ²) humano capiti equinam cervicem jungat et membris undique collatis varias plu- mas inducat, ut femina superne formosa in atrum piscem desinat? Cap. III. De carmine saeculari pluribus nominibus naud probabilt. Carminum Horatiorum nullum facile tantis interpretum laudibus ornatum est ³), quam carmen saeculare; quod jam propterea prae- clarum visum, quia Augusto jubente factum ésse dicitur, atque saecularia peragenda demum post diuturnum tempus recurrunt. Et plurima quidem in eo gravissima esse, quis eat inſitias? Nec tamen propterea minus probabilia negligamus, vel caeca quadam 1) Cf. Pis. 35. 2) ibid. init. 3) Cf. instar omnium III. Doeringius et III. Mlitscherlichius 11 admiratione prosequamur. Accuratius enim hoc ipsum carmen legentibus argumenti, dispositionis, cohaerentiae, et versuum ratione plura sunt animadvertenda. 5 1) Et argumentum quidem quod adtinet, si quis ad gapcula- ria urbis Romae peragenda carmen componere voluisset, quod a juvenum et virginum choro caneretur: ejusmodi fere, putaverim, res tractandae fuissent: Laus deorum, qui temporum annorum- que decursum moderari existimabanturz deinde providentia nu- minum tutelarium, quibus propitiis Roma condita et aucta esse videbatur; tum gloria virorum, qui tam antiquioribus) quam re- centissimo saeculo, de republica maxime meruerint, quibus res ge- stae Augusti commode annecti poterant. Proinde amplitudo et poten- tia imperii Romani, amplam terrae partem complexi extolleretur, Denique bona vota pro reipublicae urbisque Romae incolumitate, mo- ribus, fama, felicitate, perpetuitate subjungerentur.— An quis ri- det, quod argumenta poetae praecipiam tractanda?— In carmine, quod singulari tempori, loco, accommodatum sit, profecto libertas pro arbitrio materiam eligendi sublata est. Pluribus nominibus etiam Horatius talia cecinit: Phoebe et Diana, annuite votis tempore, quo juvenes et virgines laudes vestras canunt— 6. Sol, extolle urbem ad felicitatis fastigium— 12. Diana, adjuves partus, et no- vis de matrimoniis legibus eventum concedas, ut te post saeculum suboles denuo canat— 14. Parcae, addite bona fata futura prae- teritis— 28. Agricultura et pecuaria prosperentur— 32. Apollo et Diana, audite preces puerorum et puellarum, et, si Roma a Trojanis divinam habet originem, juventuti probitatem, sene- ctuti tranquillitatem concedite— 48. Augustum magnum in bello et pace esse jubete, ut populi longinqui adeo se ei subjiciant— 56. Virtutes jam redeunt— 60. Phoebus jubeat identidem feli- 12 ciora succedere tempora— 63. Diana annuat precibus— 72. Non tam speramus, quam confidimus, fore, ut Tupiter omnibus cum diis hasce preces audiat— 76. Attamen plura desunt, quae non posse videntur abesse. Ni- nil enim occurrit de viris bene meritis, nihil de amplitudine im- perii Romani, nihil de gloria Romanorum per orbem terrarum propagata; quae splendidissimam praebebant dicendi materiam. Caetera vero, quae tractata sunt, canendi tam pro natura illo- rum saecularium, quam pro exemplis antiquiorum carminum usi- tatorum necessitatem quandam fuisse, praecipue colligi potest ex iis, quae Angelus Politianus de saecularibus Romanis memoriae ¹) prodidit. Et ista quidem nobis debent obversari, carmen diligen- ter aestimaturis.. Jam ut vocabulum saeculum ipsum vel a sene, vel aseco aliisve etymis minus probabilibus deducitur, ita cum longin- quum tempus, tum centum fere annorum spatium significat; sed ab imperatore inde Augusto etiam centum decem complecti- tur. Saeculares quidem ludi primum rebus in adversis ad deos placandos morbosque late grassantes avertendos institueban- tur. Post expulsos reges M. Valerio Poplicola Cos. prima vice sive anno U. C. CCXLV, secunda M. Valerio et Sp. Virginio Coss. sive anno CCIIC facti esse dicuntur. Zosimus ²) etiam, qui tertia, quique quarta vice locum habuerint, memorat. Jam Au- gustus anno DCCXXXVII imperio suo ornamentum conciliare vo- luisse videtur, quum C. Furnio et C. Junio Silano Coss. splen- dide eos repetere constituebat. Quam rationem librorum Sibylli- 1) Cf. Omnia opera Angeli Politiani, miscell. cent. 1.„. 7. 58; Varr. I. J. V, 5; et Gesn. s. h. v. 2) Cf. II. 5. et Mitscherl. in proleg. a. c. s. 13 norum interpretes, apud quos erat ejusmodi sacrorum moderamen, inierint, ut ille annus justus esse videretur, non satis intelligi- tur. Nam si annos computamus, nec ab urbe inde condita, nec a regibus expulsis numerus C vel CX annorum partem efiicit, quin aliquid restet. Qua re mihi quidem est verisimile, interpre- tes librorum Sibyllinorum aut ab anno DCXXVII inde Coss. L. Cassio Longino et L, Cornelio Cinna rationem iniisse ludosque, qui eodem editi fuerint, qualescunque saeculares habuisse, aut quum ludi, saeculares licet appellati, non certos post annos exactos instituti essent, ab alio anno inde annos ita compu- tasse, ut illo ipso tempore, quo Augustus eos denuo acturus erat, agendi esse viderentur. Quemadmodum sexta vice imperator Claudius ex alia anno- rum computatione ludos istos, ab Augusto quasi anticipatos nec legitimo tempori reservatos, sic septima Domitianus, ad Augusti rationem annis denuo computatis, anno DCCC se XIV et L. Mi- nutio Rufo Coss. ediderunt. Octava vice anno CX post Domi- tiani ludos instauravit eos imperator Septimius Severus. Deni- que teste Eutropio ¹) imperatores Philippi ingenti ludorum appa- ratu M Romae annum celebrarunt ꝛ). 1) Cf. Brev. h. R. IX, 3. 2) Juvat cum hoc imperatorum Romanorum computandi ratione conferre similem Pontificum M. in sdecularibus sive jubilaeis suis constituendis celebrandisque agendi modum. Bonifacius VIII enim primus anno MCCC haec sacra post C annos instauranda induxit; Clemens VI anno NMCCCL post L. annos repetenda peregit; Urbanus VI spatium XXXIII, quia Christus tamdiu vixerat, constituit; Paulus II denique XXV quoque anno ea peragi jussit; quem morem nuper Leonem XII secu- tum esse, constat. 14 IHoratius hos ludôos quidem ita tractat, ac si statis tempori- bus repetiti et repetendi essent, sed pristinam eorum significa- tionem, qua deorum irae causa averruncandae habebantur, non abjecit. Inde forsitan est factum, ut poeta de argumento carminis fluctuaverit, pluraque tentet, quam ad unum ac totum perſiciat. Alia causa eaque gravior etiam, qua poeta exspectationem fere destituit, quaerenda erit in oraculo, quod Sibyllinum ferebatur, et poetae materiam praebere debebat, ab Angelo Politiano serva- tum. His versibus, quos Mitscherlichius graece dedit, praecipi- tur, ut ludi postcentesimum et decimum quemque annumita ageren- tur, ut sacra fierent primum in campo Martio, et quidem agnae ca- praeque immolarentur Parcis, sues aprique Terrae, taurus Jovi et Junoni, tum Apollini et Dianae hymni separatim a pueris puellisque iisque patrimis et matrimis canerentur. Denique nuptae Junonem venerari jubentur. Sicuti haec omnia simul cum ludis per plures dies noctesque peragenda eeuntur⸗ ita ab iis fau- sta quaecumque sperantur. 2 Carmen igitur nostrum non solum, sed DInra alia quoque, noc ipsum vero a choris puerorum puellarumque in honorem Apollinis et Dianae in solemnibus saecularibus cantata sunt, quorum Sanadonus et Anchersonius primo die I, 32 et IV, 6 in campo Martio„ secundo die III, 1 in capitolio, nocte, quae diem testium praecessit, III, 22 et I, 21 in templo Dianae Axventinae, tertio die I, 31 atque nostrum in templo Apollinis Palatini, denique eodem die sub finem ludorum III, 30 in campo Martio audita esse, per lusum i ingenii contenderunt ¹). 1) Cf. Wetselius ad C. S.(Lign. MDCCIc). 15 2) Haec carmina, in quibus similes res tractantur, tantum non omnia huic nostro praetulerim etiam ratione dispositio- nis. Etenim ut puerorum puellarumque erant chori, ita primum duo quoque numina erant laudanda, Apollinis et Dianae. Quid igitur aptius fuisset, quam aequabilis versuum partitio inque sin- gulis particulis sententiarum similitudo? At quam sibi dissimi- les singulae partes inveniuntur! Octo versus priores ad utrum. que pertinent(1— 3). Deinde ad Apollinem solum quatuor(9— 12), ad Dianam vero duodecim(15— 24). Tum Parcae appellan- tur quatuor versibus(25— 29), utque Tellus, quae vero non ipsa invocatur, fruges donet, optatur(29— 32). Quo episodio quasi finito, denuo utrumque numen Apollinis et Dianae compel- lantur 23 versibus(33— 60). Denique, nec vero ipsis invocatis, Apollo ut bonam valetudinem concedat, octo versibus optatur (61— 61), similiter ut Diana aures precibus adplicet, quatuor versibus rogatur(69— 72). Tandem in epiphonemate chorus, ratas fore preces, sperat(75— 76).. 3) Jam quod cohaerentiam adtinet, non solum versuum numeros, qui sibi tamen respondere debebant, computantes, ae- quabilitatem, sed magis etiam sententias inter se comparantes, similitudinem quandam jure desideramus; quod quidem ubique fere in oculos incurrit. Et initio quidem Phoehus primum deus solis, qui temporibus praesit, commode rogatur. At, ubi nunc Diana tanquam Phoebe exspectatur, dea silvarum potens sequi- tur, ita ut lucidum coeli decus nunc ad utrumque numen non quadret, sed potius ad solum Phocbum referri debeat, licet dea silvarum potens interjecta est. Deinde si pueros virginesque no- bis canentes cogitamus, epitheta castorum et lectarum vix sibi ipsi addere possunt. Jam quam pulchra sequitur sententia de 1 16 Apolline tanquam sole, qui diem promit et celat, aliusque et idem nascitur, tam parum respondet Diana tanquam Ilithya sive Lu- cina sive genitalis, quae nihil valet, quam matres tueri, subolem producere patrumque decreta super jugandis feminis prosperare. Quae nunc sequuntur de Parcis si in fine posita essent, placerent, dum hoc loco non minus subito interveniunt, quam cum iis, quae a Tellure expetuntur, parum cohaerent. Quae a versu 33 ad 638 sententiae se excipiunt, pleraeque tam aptae quam pulchrae ha- beantur. Plura tamen interveniunt, quae lectori minus arrident. Nam si Roma KApollinis et Dianae opus esse dicitur, fabula certe haec numinum merita ignorat, nisi quod Apollo et Diana a parte Trojanorum steterunt. Et versu 45 quam elegantes senten- tiae subsequuntur! Sed commemoratio Aeneae in Italia appulsi cum desiderio, ut dii probos mores dent, non satis connectitur, utque prolem Romuli genti, jam antea versu 17 occurrit. Nec magis cohaerent cum proxime antecedentibus, quae versu 61— 64 sequuntur et post versum 32 potius annectenda fuissent. 8 Quae quum ita sint, prope absum, quin existimem, carmen non integrum et genuinum aetatem tulisse, nisi forte Horatius modis praescriptis ita adstrictus fuerit, ut partium aequabilita- tem et cohaerentiam posthabere deberet. 4) Restat, ut dictionis versuumque rationem disquiramus, in qua, ne carpendi libidine commoveri videar, nihil dicam de hystero protero o colendi semper etculti, nihil de versu sibilante certus undenos decies per annos, nihil de secunda persona, qua dii appellantur, cum tertia promiscue mutata(cf. versus 9 sq. cum versu 6 1 sd.). At particulam que vicies quinquies recurrere idque pluribus in locis cumulate, praetermittere non possum. Scio equidem, in hexametris Romanos ejusmodi polysyndeton 17 frequentasse et haud dubie adamasse, veluti apud Ovidium prae aliis saepe recurrit. Et quis rhythmum in versibus, ut Meta- morph. VIII, 130— Scelus hoc patriaeque patrique—, et vividum orationis v. c. ibidem 22— Armaque equosque habitusque Cydoneas que pharetras—, vel II, 612— Natarum matrumque animae, juvenumque senumque—, dulcissi- mum non sentiat? Verum enim vero quomodo scriptor carminis — Septimi, Gades sqq.— hanc particulam toties usurpare potuerit, vix assequor, nisi quod poetis carmina injuncta minus prospere procedunt. At manum de tabula! Singulas sententias imaginesque praeclaras esse, nemo nescit.. 1 C a p. IV. De versibus Hloratii mimicis. Si verum est, veluti pictorem loqui coloribus, ita poetam pin- gere verbis debere: nihil magis dulcedinem rhythmorum versu- umque augere valet, quam mimesis, cujus inter alios ¹): Venu- 1) Cf. Hom. II. III, 363— Tpx˙ τe al rerpαι dατονρ†αεν tansoe Neigde(de gladio fracto). XXIII, 116— IIoxlld Adxyra, adνπιαυντα, dερωυνπντ e, SG*,μα⁴, Ʒιαo(de mulis gradientibus). Odyss. XI, 597— Abrig Farewra r*do èe rndero dals dveidς.(de lapide Sisyphi.) Aristoph. Av., 736—*, rid, r, rior k sqd. et passim.(de lusciniis) Theocr. Id. I, 1— Add, εQα Jiupe- Clα mαd ⁴ νν⁹ς, ior6e, rich(de pinu susurrante). Virg. Aen. VIII, 596— Quadrupedante putrem sonitu quatit ungula cawpum. (3) 18 sinus mirus est artifex. Et ut haec quidem mimesis cernitur tam in sonis ambituque vocabulorum, quam in hythmis pedibus- que naturam rei propositae imitantibus, repraesentantibus, pin- gentibus, ita in carminibus quidem ob metrorum lyricorum bre- vitatem et leges severiores minus libera esse et plerumque in solo verborum syllabarumque delectu versari potest. Saepius vero liberior mimesis in epistolis et satiris ecurrits digna, quae accuratius expendatur..— Quemadmodum igitur noster ¹) Pisonibus pracciit, ne satis habeant, pulchra„ed. etiam dulcia esse poemata, sic, quod for- mam externam adtinet, haec dulcedo duobus potissimum obtine- tur, scilicet literarum soni, et pedum rhythmi cum sententiis convenientia auribus percipienda. Ita poesis tota ad musicam accedit, quae sonorum tam harmonia, quam motu sive tardiore sive celeriore sensus excitat similes, quam quibus cogitationes quaedam peculiares animum afficere valent. Ita si cogitatio na- turae amoenae, pascuorum viridium et gregum luxuriantium, pa- storum canentium et morum simplicium jam per se in pectore humano dulces movet sensus, soni vocabulorum et pedum tam leves et canori esse debent, ut vel rem ipsam auribus quoque objiciant percipiendam(mimesis objectiva) vel animi habitum rem objectam cogitantis exprimant(mimesis subjectiva). 1) Jam primum artem nostri in literarum et syllabarum sono, 2 1“* 1 4 e 8 (de equis currentibus). Georg. IV, 174— Olli inter sese magna vi brachia tollunt.(de Cyclopibus cudentibus). Ovid. Met. V, 376— Quamvis sint sub aqua, sub aqua maledicere tentant ect. ect.(de ranis coaxantibus). 3 1) Cr. Ep. II, 3, 99. ¹9 naturam rei perscribendae signifcante, locis quibusdam Seleolis illustremus. 112 3 a) Huc jam pertinent ea, quibus naturae ipsius soni adum- brantur, v. c. stridor, quem grandines decidendo collisae edunt, Carm. I, 1, 1: Jam satis terris nivis atque dirae gran- dinis misit pater—, ubi vocalis acutissima i in novem voca- bulis novies repetita una cum consonante sibilante sexies rede- unte, dum litera liquida quater recurrens vim simul exprimit, instar tempestatis cum grandine aures perstringit. Similiter, ubi Carm. I, 3, 3, legimus: Ventorumque regat pater—, nescio, an ventos audire mihi videar; quod non solum vocales o et u, sed etiam post v, flatum imitans, con- sonantes t ad ictum accedentes efficiunt. Belli strepitum tempestatumque fragorem imitatur sonis si- milibus Carm. II, 14: Fractisque rauci fluctibus Ha- driae, quod tam in vocalibus gravibus, quam in consonanti- bus durioribus r et t cumulatis quaerendum est. Huc pertinet quoque locus notissimus Carm. III, 3. 7: Si fractus illabatur orbis, impavidum ferient ruinaez ex consonantibus enim potissimum rett omnium aures adtingit fra- gor et ruina, uti tonitribus et aedificiis fulmine collabentibus audiuntur. Avis vero querelas pipiendo expressas simulat Carm. IV, 12, 6: Nidum ponit, Ityn flebiliter gemens, infelix avis — quod poeta vocali i cumulata obtinuit. b) Velut igitur sonos naturales, sio Horatius non minus artificiosos quoque strepitus literarum et syllabarum sonis reddit, Ita belli armorumque fremitus fragoresque jam hoc modo imita- tur. Nam Carm. II, 14, 13 versus: Frustra cruento Marte 20 carebimus— nemo non audit simile quid iis sonis, qui cum bello et armis sunt conjuncti. Similia loca recurrunt Sat I, 4, 60:— Postquam discordia tetra belli ferratos postes por- tasquerefregit, ubi vocabula strepitum imitantur, in oppidis et portis refringendis edi solitum. Item Sat. II, II, 3, 223: Hunc cir- cum onuit gaudens Bellona cruentis— vocabula, inpri- mis circumtonuit et Bellona, ad imitationem sonorum in bello percipiendorum egregie faciunt. Ejusmodi versibus aeque stre- pitantibus, ac res, quam exprimunt, accensendus est Ep. II, 2, robustis luctantur funeraplaustris—, ubi syllabae ur et consonans r saepe repetita prae ommnibus ad strepitum rotarum accedunt. 2) Mimesis vero, quae in sonis vocabulorum syllabarumque cernitur, non minus artificiosa in rhythmo versuumque modis, et duplici quidem ratione, invenitur. a) Etenim primo positio singulorum vocabulorum ad vim, quam sententia quaedam in animum exserit, mirifice facit. Ita Ep. II, 2, 74: Hac rabiosa fugit canis, hac lutulen- ta ruit sus— monosyllabum in fine inexspectatum exprimit. Quum enim ultima syllaba, etiamsi per se longa, in thesi posita sine accentu legatur, ubi integrum vocabulum est, post plurium syllabarum verbum accentum habet insolitum. Hac re vero te- meritas adumbratur, qua ejusmodi animal viatoribus nonnunquam occurrit ¹), Simillimus locus isque notissimus est Ep. II, 5, 139: Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus—, ubi ipsum monosyllabum in fine praeter expectationem additum vim comi- ————— 1) Cf. locum simillimum Ovid. Met. VIII, 359. 21 cam continet. Conferendus etiam locus ad Pis. v. 328, ubi en eandem habet vim. 4 Ubi vero quid prius auditur, duam roote, quale sit, intelligi potest, ab initio noster, ut par est, collocat; quo nomine exi- mium videtur exemplum Sat. II, 6, 11, ubi in versibus: Rebus agit laetum convivam— rhythmus tantum non omnino de- sinit, et in sequentibus: cum subito ingens valvarum strepitus lectis excussit utrumque-— properantior pergit, ita ut vocabulum valvarum, novum incipiens versum, strepi- tum valvarum, bestiolas subito terrentem, vivide imitetur. b) Quae quidem imitatio denique frequentissime obtinetur in peculiaribus versuum modis. Quo nomine versus quidem ly- rici parum inflecti possunt, hexametri vero et longitudine et pe- dum mutabilitate eo magis ad imitationem sunt facti. Sicuti tria genera constituuntur,„didactici, bucolici et heroici, ita pro na- tura et argumento satirarum et epistolarum genus primo loco po- situm apud Horatium usitatissimum est. Pluribus spondeis et paucioribus caesuris aequalius et quietius ejus flumen procurrit, dum bucolicum, dactylis magis, quam multis caesuris, insigne, propterea minus alte assurgit, quod duo pedes ultimi, nisi seusu, rhytbhmo tamen separati, particulam singularem efficiunt; heroicus vero omni splendore, qui cum vocabulis sonoris et caesuris fre- quentibus, tum caesura post primam tertii pedis syllabam obti- netur, altiores spiritus exprimit. Jam ars Horatii hoc respectu potissimum in eo cernitur, quod pro ratione sententiae ex genere didactico vel ad bucolicum vel ad heroicum commode transire solet. Qua ratione juvat v. c. haec loca conferre: Sat. I, 4, 60: postquam discordia te- tra— belli ferratos postes portasque refregit, ubi hi 22. Ennii versus heroict hexametros didacticos eximie distingunt. Haud secus Sat. II, 1, 13, ubi docet, non cujusvis nec suum esse, versus facere heroicos, pulcherrimos addit, qui contrarium probant:— neque enim quivis horrentia pilis agmina, nec fracta pereuntes cuspide Gallos, aut labentis equo describit vulnera Parthi, vel Sat. II, 3, 223: Hunc circumtonuit gaudens Bellona cruentis.— Utpoeta he- roico utitur rhythmo, sic ad bucolicum quoque transit, ubi ru- ris, horti, aurae amoenitas adumbranda est. Ita Ep. I, 10, 14 sdqq.— Novistine locum potiorem rure beatot Est, ubi plus tepeant hiemes? Dubi gratior aura?— In epistola ad Pisones vero omnia fere cum dictionis tum hexametrorum genera pro poeseos et sententiarum generibus obvenientibus se excipiunt. Versu 17 seqq. quam apte tran- sit poeta, naturae amoenitates adumbraturus, ad versus bucoli- cos: Purpureus, late qui splendeat, unus et alter assuitur Ppannus, cum lu cus et ara Dianae, et pro- perantis aquae per amoenos ambitus agros. Plerumque noster etiam sequitur praecepta ita, ut forma ejusdem statim exempli locum sustineat. Ubi brevitatem com- mendat, brevitati dietionis studet, cf. vers. 3365; ubi abundan- tiam carpit, copiose dicit, cf. v. 337; ubi os Graecorum rotun- dum laudat, hanc ipsam enuntiationem rotunditatem imitatur, ocf. 323; ubi disciplinam Romanorum arithmeticam defricat, praece- ptores et tirones rogantes et respondentes ipsos quasi audiendos facit, cf. 326 sqq.; ubi poesin laudat, ubi afrmat, artem cura peculi altioris esse dignitatis, ubi denique augusta poetarum no- mina commemorat, oratio quoque altiores sumit spiritus, versus magis extollitur rhythmique pulchrius procurrunt, cf. 331 84. 3 23 ubi res bellicas tangit, epicos aemulatur, cf. v. 75; ubi iratum describit, cum emphasi eloquitur, cf. v. 94, ubi Homeri reminiscitur, ejus colorem induit, cf. v. 120 et 141 qd.; ubi denique assentatores carmina patroni laudantes ponit, vanas exclamationes audiendas facit, v. 427. At sufficiat, loca alia ejusmodi tantum laudare, vers. 60, ubi Hom. II. VI, 146 redditur; vers. 75, 79 et 30, 83, 94 et 95, 121 et 122, 137, 141 et 142, 161 et 162, 260(In sce- nam missos magno cum pondere versus), 326— 330, 412, 415 etc. etc. Ita nunc interim observationibus finem facere liceat versiculo, qui celeritate imitatur sententiam suam Sat. I, 10, 92: I, puer, atque meo citus haec subscribe libello!— 24 Chronik des Gymnasiums vom vergangenen Winter-Semester. 1. Von der Anstalt überhaupt. Da⸗ Gymnasium erwartet mit den übrigen vaterländischen Ge- lehrtenschulen die Vorlegung eines Gymnasial-Gesetzes auf dem gegenwärtigen Landtage, wie die demnächstige Verkündigung des- selben mit einer weiteren Gymnasial-Ordnung. Zugleich sieht dasselbe mit den übrigen Gymnasien einer wesentlichen Verbesse- rung der Lehrer-Gehalte und zwar nach Normal-Classen, wie der fortschreitenden Ausführung aller der Absichten entge- gen, welche vom Kurfürstlichen Ministerium des Innern im vo- rigen Jahre eingeleitet und von der vorigen Stände-Versamm- lung durch Zustimmung schon größfstentheils vorbereitet ist. Hier- nach ist besonders auch die Errichtung einer fünften Classe und und die Anstellung eines Hülfslehrers zu erwarten. 2. Von der Bibliothek. Der Bibliothek ist zu dem bisherigen jährlichen verlage ein weiter nöthiger Zuschufs zugedacht. Auch wurde, hauptsäch- lich zum Vortheile der Gymnasiasten, eine allwöchentliche Eröff- nung derselben verordnet, welche jetzt Mittwochs Nachmittags 2 Uhr Statt findet. 3. Von den Lehrern. Auſser dafs ich, nach einem dreivierteljährigen Aufenthalte in Cassel als Mitglied von zwei Commissionen zur Berathung vater- ländischer Kirchen- und Schul-Angelegenheiten, wie später zu- gleich als Landtags-Abgeordneter, in der Mitte des Octobers wie- 25 der zum Gymnasium zurückgekehrt bin, ist keine besondere Veränderung in Absicht der Lehrer eingetreten; von denen Dr. Grebe ein mathematisches Lehrbuch unter dem Titel„Regeln über die wichtigsten arithmetischen Operationen“¹ ¹) herausgegeben hat. 4. Von den Schülern. Im vergangenen Semester besuchten die Anstalt 135 Schü- ler, 22 Prima, 29 Secunda, 41 Tertia, 43 Quarta, von denen 52 Einheimische, 61 andere Inländer, 22 Ausländer. Wenn auch dieses Mal bei einzelnen Schülern mehr Correo- tionen nöthig gewesen sind, als gewöhnlich, so entsprachen da- gegen desto mehr andere gerechten Erwartungen durch sittliches Wohlverhalten und sehr eifrige Thätigkeit, welche sich, aufser den öffentlichen Studien, besonders auch durch Privat-Arbeiten gezeigt hat, als im Deutschen durch Aufsätze und metrische Ubersetzungen aus Horaz, Ovid, Virgil, wie Homer; im La- teinischen durch Lesung von Büchern und Stellen aus Cäsar, Cicero, Curtius, Justin, Livius, Nepos, Ovid, Persius, Plinius d. j., Tacitus, Vellejus; im Griechischen aus Aeschylus, De- mosthenes, Euripides, Homer, Plutarch, Sophocles, Sosiades, Xenophon; im Französischen aus Beaumont, Florian, Telemaque; dann in der Mathematik durch Auflösung mannichfaltiger Pro- bleme; der Geographie durch Karten-Zeichnen; der Geschichte durch Ubersichten, Ausführung historischer Kalender; endlich 1) Rinteln, bei Osterwald 1833. Von Gelegenheitsschriften sind nur zur Feier der Stiftung der Schule herausgekommen: Theses in memo- riam Ecclesiae reformatae et Gymnasii inaugurati defendendas— pro- posuit— Wils. Rintelii, 1832. (4) 26 im Memoriren deutscher, lateinischer, griechischer, französi- scher und englischer Gedichte und Stellen, in welcher Beziehnng ein Schüler(Hille aus Marburg) 450 Verse aus Horaz memorirt hat. Folgende Schüler haben guten Erwartungen vorzugsweise entsprochen: die Primaner, Piderit I und Lang aus Rinteln, v. Buschmann aus Oldenburg, durch öffentliche und privat Le i- stungen—; die Secundaner, Meyer aus Bomte im Osnabrücki- schen, Creuzer aus Marburg, Stern aus Rotenburg, durch öf- fentliche und privat Leistungen; Clemen aus Schmalkalden durch privat und öffentlichen Fleiſs; dann Bulling aus Olden- burg, Zülch II aus Melsungen, v. Manikowsky aus Rinteln, Wippermann aus Vlotho, v. Dörnberg aus Lorsch im Darmstädti- schen, Koch aus Rinteln, Pfotenhauer I aus Kirchdorf im Ho- yaischen, Heermann aus Obernkirchen, Zülch I aus Melsungen, v. Göddäus aus Brünchenhain in Oberhessen, Mohrhagen aus Ol- denburg, Casselmann II aus Rinteln—; die Tertianer Etienne aus Rinteln, Zülch III aus Melsungen, v. Oheimb aus Enzen im Lippe-Schaumburgischen, Zeifs aus Silixen im Lippischen, Fabra aus Naumburg, Wagner aus Rinteln, wegen ihrer öffent- lichen und privat Leistungen; dann Fromme aus Obern- kirchen, v. Hesberg aus Cassel, Hohmeier aus Westendorf im Schaumburgischen, Süchier aus Carlshafen, Piderit II aus Rin- teln, Jacobi daher, Heinichen aus Aplern im Schaumburgischen—; die Quartaner, Eichenberg aus Rinteln, Cohn aus Rodenberg, Depmeyer von der westendorfer Landwehr im Schaumburgischen, Bunte aus Exten daselbst, Piderit III aus Rinteln, Heusner da- ner, Ernst aus Rodenberg, Brock aus Rinteln, wegen ihres öf- fentlichen und privat Fleifses; dann Casselmann III aus Rin- teln, Düllmann aus Obernkirchen, Fränzel aus Exten im Schaum- 27 0 burgischen, Sauer, Reicherzer und Wiſs aus Rinteln, Dallwig und Cronshagen aus Möllenbeck im Schaumburgischen. Zu den besonderen Leistungen der Schüler gehören die KRede-Versuche, welche fünf Primaner zur Feier des scheiden- den Jahres gemacht haben: v. Cornberg aus Auburg im Hoyai- schen über das Bestreben der Menschen, Blicke in die Zukunft zu thun; Ordemann aus Ovelngönne im Oldenburgischen de rationibus rerum primordia cognoscendi; Piderit Taus Rinteln über den Glau- ben an das goldene Zeitalter; Lang daher de l' influence de la mé- moire de grands hommes sur notre coeur; Bersch aus Marburg in memoriam Gustavi Adolphi rerum Statoris Evangelicarum post duo saecula recolendam. Als Repetitoren im Fache der Mathe- matik haben sich ausgezeichnet: Heermann I aus Grofsenwieden im Schaumburgischen und Clemen aus Schmalkalden. 10 11 Stunden Unterrichts-Plan für das Prima. Lectionen und Lehrer Secunda. Lectionen und Lehrer 11 12 Religion, nachßretschneider, v. A., mit Secunda zusammen Professor Wiſs Stereometrie, nach Schmidt Doctor Grebe. Rede-Ubungen Professor Wiſs Aeschines Rede gegen Ti- march, v. A. Doctor Franke Hebräische Sprachlehre, n. Gesenius, I Hälfte, mit Se- ſcunda zusammen Aϑ Professor Wils Tacitus Historien, v. A. Doctor Schiek Homers Ilias, v. B. VIII w. Doctor Franke Religion,nachßretschneider, v. A., mit Prima zusammen Professor Wiſs. Virgils Eclogen, v. A. Professor Wiſs Wiederholung der Planime- trie, n. Schmidt, verb. mit Erklärung ausgewählterStel- len aus Euclides Elem. Doctor Grebe Französische Exercitia nach Sanguin, II Curs., von Nr. 68 w. Doctor v. Manikowsky Hebräische Sprachlehre, n. Gesenius, I Hälfte, mit Pri- ma zusammen Professor Wiſs Ciceros Rede f. d. manili- sche Gesetz, v. A. Doctor Fuldner Allgem.Weltgesch., nach Pö- lite gr. Lehrb., v. A. Doctor Boclo — 29 Sommer-Halbjahr 1833. Terti a. Lectionen und Lehrer Quarta. Lectionen und Lehrer Justin, v. B. XII w. Doctor Schiek Erdbeschreibung von Europa aufser Deutschland, v. 54.„ nach Volger Doctor Boclo Griechische Spracllehre, nach Butt- mann. I Hälfte— Doctor Franke Naturgeschichte, Pflanzenreich, nach Voigt Doctor Grebe Figur- und Landschafts-Zeichnen Zeichnenlehrer Storck Schönschreiben Zeichnenlehrer Stonck Anfangsgründe der Arithmetik, n. Kries, 11 Hälfte, mit besonderer Berücksichti- gung des pract. Rechnens Doctor Grebe. Lat. Sprachlehre, nach Ramshorns Schul- grammatik, Doctor Schiek Französische Aufgaben nach Sanguin, von. A. Doctor v. Manikowsky Choral-Singen Musiklehrer Volkmar Allgemeine Geschichte, nach Volger v. A. Doctor Boclo Tranzdsische Sprachlehre, v. A. Doctor v. Manikowsky 30 Prima. Sequnda. Tag Stunden Lectionen und Lehrer Lectionen und Lehrer 2—— 2 A Dienstag— 9 Horazens Satiren, mit Aus-Arithmetik u. Buchstaben- wahl, v. A. rechnung, v. A., n. Schmidt 3 mit des Lehrers Regeln ¹) Professor Wils Doctor Grebe 9— 20 Deutsche Geschichte, I. IHI, Terenz, Andria, v. A. nach des Lehrers kl. Lehrb.. Doctor Boclo Doctor Schiek 120— 11 Theocrit, V. A.. Lehre vom deutschen Style, nach Heinsius, II Abschn. Professor Wiſs Doctor Fuldner 11— 12 Experimental-Physik, I Th. Lat. Exercitia, nach Wiſs nach Kries gramm. Praxis, v. A. Doctor Grebe Doctor Fuldner 1— 2 Figur-Landschafts- u. Plan- Zeichnen, dieses nach Lehmann G Zeichnenlehrer Storck 2— 3 Griechische,Syntax u. Exer- Figur-Landschafts- u. Plan- citia nach Rost, III§. 1. Zeichnen, dieses nach Lehmann Doctor Franke Zeichnenlehrer Storck 3— 4 Thomsons Jahrszeiten, v. A. IHIomers Odyssee v. B. IX w. Doctor v. Manikowsky Doctor Franke 1) Regeln über die wichtigsten arithmetischen Operationen, Rinteln 1833. Tentia Lectionen und Lehrer 31 Quarta. Lectionen und Lehrer. 8 Religion, nach Holzapfels Leitfaden, Pflichtenlehre, von A. Doctor Fuldner Deutsche Sprachlehre, nach Heyse, v. Cap. VII w. Doctor Franke Lat. Scripta, nach Döring, II C., v. A. Doctor Schiek Ovids Metamorphosen, mit Auswahl v. B. IX, W. Professor Wilſs Barthelemys Anacharsis, im Auszuge, V. XVII w. Doctor v. Manikowsky Planimetrie, I Hälfte, nach Schmidt Doctor Grebe Vorübungen zur deutschen Schreibart Doctor Boclo Phaedrus, m. Auswahl, v. A. Professor Wiſs Eutrop, v. B. VII w. Doctor Franke Formenlehre der griechischen Sprache, I Hälfte, nach Buttmann Doctor Franke Anfangsgründe der Arithmetik, n. Kries, I Hälfte, mit besonderer Berücksich- tigung des pract. Rechnens Doctor Grebe Schönschreiben Zeichnenlehrer Storck 32 Stunden Prima. Secunda. Tag Lectionen und Lehrer Lectionen und Lehrer Mittwochs— 9ſRhetorik, nach Heinsius, I'Vicar of Wakefield, v. Cap. Hälfte 3 XI w. Doctor Schiek Doctor v. Manikowsky. 9— 10 Tranzösische Exercitia und Xenophons Memorab. v. B. . Aufsätze, nach Debonales II, C. 3 w. Cours d. l., von Nr. 268 w. . Doctor v. Manikowsky Doctor Fuldner 10— 11 Cicero vom Redner, v. B. Livius, v. B. XXII 35 w. III w. Doctor Fuldner Doctor Schiek 11— 12 Latein. prosaische Aufsätze und metr. UÜbers., verbun- den mit Disputir-UÜUbun- gen*) Erdbesehreibung von Eu- ropa, n. Volger Professor Wiſs Doctor Boclo *) Diese werden bis ein Uhr fortgesetzt. Zur Ubung der Primaner im lateinisch Spre- chen dient auſserdem, daſs überhaupt in vierzehn Stunden der Vortrag lateinisch ist. T erntia. Lectionen und Lehrer 2 33 Quarta. Lectionen und Lehrer —— Arithmetik u. Buchstabenrechnung, n. Schmidt mit des Lehrers Regeln Doctor Grebe Geschichte, nach Pölitz kl. Lehrbuche, v. A. 3 Doctor Boclo Französische Exercitia, n. Sanguin, I C., physikal. Belustig. w. Dootor v. Manikowsky Griechische Sprachlehre, nach Butt- mann, I H. Doctor Franke Religion, Glaubenslehre., v. A., n. Holz- apfel Doctor Fuldner Lateinische Sprachlehre, n. Ramshorns Schulgr., v. A. Doctor Schiek Erdbeschreibung, allgemeine Einleitung, nach Volger. 4 Doctor Boclo Lateinische Syntax und Exercitia, nach Schulzes Vorübungen, v. A. Doctor Schiek (5) 34 Prima. Secunda. Tag Stunden Lectionen und Lehrer Lectionen und Lehrer —— 8 2 2— Donnerst. 3 9(Religion, nach Bretschnei- 10 11 12 Aeschines Rede der, v. A., mit Secunda zusammen Professor Wiſs 10 Stereometrie, nach Schmidt Doctor Grebe 11 Geogr. statistische UÜbersicht von Europa, n. Volger Doctor Boclo march, v. A. Doctor Franke 2 Gesenius hebräisches Lese- buch, mit Secunda zusam- men, S. 19 w., Genesis. Professor Wiſs. Tacitus Historien, v. A. Doctor Schiek 4 Griech. Literatur, n. Oertel, I B. Doctor Schiek gegen Ti- Religion, nach Bretschnei- der, v. A., mit Prima zusammen Professor Wilſs Lat. Scripta nach Döring, III, 92 w. 8 Professor Wiſs Wiederholung der Planime- trie, n. Schmidt, verb. m Erklärung ausgew. Stellen aus Euclides Elementen Doctor Grebe Molière, d. bürgerliche Edel- mann Doctor v. Manikowsky Gesenius hebräisches Lese- buch, mit Prima zusam- men, S. 19 w., Genesis Professor Wiſs. Ciceros Rede für das mani- lische Gesetz, v. A. Doctor Fuldner Allgem. Weltgesch., nach Pölitz gr. Lehrb., v. A. Doctor Boclo Tertia. Lectionen und Lehrer 35 Quarta. Lectionen und Lehrer Justin, v. B. XII w. Doctor Schiek Erdbeschreibung von Evyropa auſser Deutschland, nach Volger Doctor Boclo Griechische Sprachlehre, n. Buttmann, I Hälfte Doctor Franke Naturgeschichte, Pflanzenreich, nach Voigt Doctor Grebe. Figur- und Landschafts-Zeichnen Zeichnenlehrer Storck Lat. Syntax, nach Ramshorns Schul- grammatik, verbunden mit Exerci- tien, v. A. Doctor Fuldner Anfangsgründe der Arithmetik, nach Kries, I Hlälfte, mit besonderer Be- rücksichtigung des pract. Rechnens Doctor Grebe Lat. Syntax und Exercitia, nach Schul- ze, V. A. Doctor Schiek UÜbersetzungen aus dem Französischen nach Sanguin, von Nr. 31 w. Doctor v. Manikowsky Unterricht in der Harmonielehre für eine besondere Schüler-Zahl Musiklehrer Volkmar Deutsche Sprachlehre, nach Heyse, v. Abschn. VI, 19. w. Doctor Boclo Fraunzösische Sprachlehre, v. A. Doctor v. Manikowsky 36 Secunda. Lectionen und Lehrer ——— Prima. Tag Stunden Lectionen und Lehrer Freitag— 9/Horazens Satiren, mit Aus- 10 11 10 11 12 wahl, v. A. Professor Wils Deutsche Geschichte, I H., nach des Lehrers kl. Lehrb. Doctor Boclo Theocrit, v. A. Professor Wils Experimental-Physik, I Th., nach Kries Doctor Grebe Arithmetische Aufgaben Doctor Grebe Englische Exercitia, nach Kühne, v. S. 150 w. „ Doctor v. Manikowsky Arithmetik u. Buchstaben- rechn., v. A., nach Schmidt mit des Lehrers Regeln Doctor Grebe Lat. Syntax nach Ramshorns Schulgr.§. 151 w. Doctor Fuldner Römische Alterthümer, nach Ortel, II B. Doctor Schiek. Deutsche Ausarbeitungen Doctor Fuldner Griechische Syntax u. Exer- citia, n. Rost, C. II, S. 16 w. Doctor Franke Homers Odyssee, v. B IX 85 Doctor Franke T enti a. Lectionen und Lehrer. — Religion, nach Holzapfels Leitfaden, Pflichtenlehre, v. A. 8 Doctor Fuldner Deutsche Stylübungen Doctor Franke [Lat. Syntax, nach Ramshorns Schulgr., verb. mit Exercitien, v. A. Doctor Fuldner Ovids Metamorphosen, mit Auswahl, v. B. IX w. Professor Wiſs Barthelemys Anacharsis im Ausz., v. C. XVII w. Doctor v. Manikowsky [„planimetrie, I Hälfte, n. Schmidt Doctor Grebe —„ 37 Quarta. Lectionen nnd Lehrer Vorübungen zur deutschen Schreibart Doctor Boclo Phaedrus, mit Auswahl, v. A. Professor Wilſs Eutrop, v. B. VII w. Doctor. Franke Formenlehre der griechischen Spra- che, I Hälfte, nach Buttmann Doctor Franke Anfangsgründe des Zeioimens Zeichnenlehrer Storck Schönschreiben. Zeichnenlehrer Storck 38 Tag Stunden Prima. Lectionen und Lehrer ‿ A Seocunda. Lectionen und Lehrer Sonnabend!3 9— 10 10— 11 112— 12 — 9 1 Deutsche Aufsätze Doctor Schiek Idelers Handbuch der franz. Lit., poet. Th., v. Boileau w. Dr. v. Manikowsky Cicero vom Redner, v. B. III w. Doctor Fuldner. Lat. Scripta n. des Lehrers rhetorischer Praxis von S. 119 W., mit beständiger Be- nutzung von Ramshorns Grammatik Englische Sprachlehre, nach Fahrenkrüger, I Hälfte Dr. v. Manikowsky Nno hons Memorabil, — II§. 3 w. Doctor Fuldner V. Livius, v. BXX C. 35⁵ w.. Doctor Schiek Erdbeschreibung von Euro- pa, n. Volger Professor Wiſs — Doctor Boclo Weiterer öffentlicher Unterricht in Musik Montag von 7 bis 3 allgemeiner Elementar- Unterricht, — ⸗ für die Discantisten und Altisten, Dienstag— Für eine besondere Schülerzahl sind aufserdem Dieristag und Freitag 11— 12 Clavierstunde, T ertia. Lectionen und Lehrer 39 Quarta. Lectionen und Lehrer N Arithmetik und Buchstabenrechn. nach Schmidt mit des Lehrers Regeln Doctor Grebe. Geschichte nach Pölitz kl. Lehrbuche, v. A. Doctor Boclo Trauaöstsche Sprachlehre, nach San- guin, I H. Doctor v. Manikowsky Lucian, ausgewählte Dialoge d. T. v. XVII w. Doctor Franke Religion, Glaubenslehre, v. A., nach Holzapfel Doctor Fuldner Lat. Sprachlehre, nach Ramshorns Schul- grammatik, v. A. Doctor Schiek Erdbeschreibung, allgemeine Einleitung, nach Volger, v. A. Doctor Boclo Lateinische Scripta, nach Döring, I 2 C, 20 W. Doctor Fuldner und Gesang beim Musiklehrer Volkmar. Donnerstag von 7 bis 3 für die Tenoristen und Bassisten, Freitag— ⸗ noch folgende Lehrstunden bestimmt: — ⸗ für alle vier Stimmen zusammen. * Mittwoch und Sonnabend 11— 12 Orgelstunde. 40 Einladumg. .— Den a5sten März werden ‚ nach Aufführung des letzten Chors aus Don Juan, die Prüfungen mit den Prima- nern, den 26sten mit den Secundanern, den 28sten mit den Tertianern, den 29sten mit den Quartanern, jedes Mal von 9 Uhr Vormittags an, unter dem Vorsitze des Kur- fürstlichen Schulrathes Statt finden. 1 Den 27sten März wird von den Primanern, welche die Maturitäts-Prüfung bestanden haben, Heinrich Lud- wig Friedrich Gustav Bersch aus Marburg mit einem Rede-Versuche über die Ursachen des Man- gels volksthümlicher Gesetzbücher in Deutsch Tand Abschied nehmen, und dann von mir entlassen, um zum Studium der Rechte überzugehen. Den 15ten April von 10 Uhr Vormittags an findet, nach Aufführung einer Partie aus der Schöpfung, die feierliche, nicht ganz öffentliche, Censur und Verse- tzung der Schüler Statt. Den 416ten April ist der Anfang des neuen Lehr- ganges. Zu diesen Prüfungs- und Feierstunden werden hier- durch die verehrlichen Behörden, so wie anwesende Eltern und Vormünder, und aufserdem noch väterliche und müt- terliche Freunde und Freundinnen der Jugend, deren Ge- genwart die ernsten Zwecke dieser Handlungen fördert, geziemend eingeladen. K Zur Aufnahme auswärtiger Gymnasiasten in Pen- sionen erbieten sich die Gymnasiallehrer Dr. Boclo, Dr. Schiek, Dr. Franke und Dr v. Manikowsky.