Fahalt: 1) Dissertationis de latine scriptis, quae Graeci Veteres in linguam transtulerunt, particula IV; 2) Schulnachrichten. Beides von dem Directo herr Ee uaeiih weu, —— Caſſel, 1852. Druck von Theodor Fiſcher. Dissertationis de latine scriptis, quae Graeci veteres in linguam suam transtulerunt, particula quarta. Postquam dissidia Latinorum et Graecorum ex seculo nono adeo creverunt, ut omnes Latinorum basilicae Constantinopoli clauderentur ¹), quamquam ex more antiquo Imperatori latinae laudes et in ecclesiis graecis recitabantur latinae lectiones²), unde- cimo demum seculo commercia inter Romam et Constantinopolim de rebus sacris denuo institui coepta sunt. Leo enim IX, summus episcopus Romae, ut pacem ecclesiae la- tinae cum graeca conciliaret, anno MLIII Humbertum et Petrum et Fridericum legatos Constantinopolim una cum epistolis latine scriptis ad Constantinum Monachum ³) Impe- ratorem et ad Michaelem Cerularium ⁴) patriarcham Constantinopolitanum misit. Qui quum in monasterium ³) Studii intra urbem Constantinopolim advenissent, Humbertus ¹) contra calumnias Graecorum in Latinos jactatas, inprimis contra Michaelem, qui ecclesiae romanae auctoritatem imminuere atque pontifici romano dignitatem detrahere studebat, apud Imperatorem multa egit et Dialogum inter Romanum et Constantinopolitanum latine scripsit. Is Dialogus, qui latine superest“), una cum iis, quae Humbertus cum Impe- ratore transegerat, jussu Constamini ex latino in graecum translatus et apud Graecos evulgatus et servatus est³); sed Graeca interciderunt. Idem Humbertus anathema sive libellum de Michaele excommunicando scripserat, quem Paulus et filius ejus Sma- ragdus interpretes Latinorum ⁹) injussu Imperatoris, ut videtur, graece converterunt ¹) Leonis IX Epist. I apud Coletum Concil. gene- ral. T. XI p. 1336. ¹) Leonis IX Epist. I. l. p. 1333. ²) Apud Colet. I. I. p. 1350. *) Apud Colet. I. I. p. 1319 et p. 1349. ²) In eo fortasse lingua latina utebantur; Nicetas certe Pectoratus, qui tunc libellum contra Hum- bertum sive contra Latinos latine scripsit, mona- chus fuit ejus monasterii; cf. Baron. Annal. eccles. Tom. X p. 706 et Saxii Onomast. T. II p. 181. Dissert. IV. *) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. XI p. 483 Harl. et Saxii Onom. T. II p. 180. *) Ex codice Vaticano apud Baronium I. I. p. 683. ²) Baron. I. I. p. 213, qui Leonem Ostiensem affert testem; of, et acta, quae ab Humberto ipso scripta esse dicuntur, apud Baronium I. I. et apud Coletum I. I. p. 1360. *) Baron. I. I., Colet. I. I. p. 1361 et Sigebert. Gem- blac. de script. eccles. c. 151. 2—, et in medium protulerunt, ea de re verberati, detenti, Michaeli traditi. Id anathema, italicis literis exaratum ¹⁰), quod legati romani arae maximae imposuerant, Michael per Cosmam protospatharium et Pyrum ¹¹) Romanum et Joannem monachum Hispanum graece reddendum curavit ²²). Interpretatio ita se habet: Narratio Humberti apud Colet. T. XI p. 1361. Quicunque idei sanctae romanae et apostolicae sedis ejusque sacrificio contra- diæerit, sit anathema maranatha ¹³), nec habeatur christianus catholicus, sed prozy mita haereticus. Fiat, fiat, fiat ¹⁴). Humbertus dei gratia cardinalis epi- scopus sanctae romande ecclesiae, Petrus Amalphitanorum archiepiscopus, Frideri- cus diaconus et cancellarius omnibus ca- tholicae ecelesiae filiis. Sancta romana prima et apostolica sedes, ad quam tan- gquam ad oaput sollicitudo omnium ecole- siarum specialius pertinet, ecelesiasti- oae pacis et utilitatis gratia ad hane re- giam urbem nos apocrisiarios suos facere dignala est, ut juæxta quod seriptum est descenderemus et oideremus, utrum opere complenus sit olamor, qui sine intermissione ew tanta urbe conscendit ad ejus aunes, aut si non est ita, ut sciret. Ouamobrem coynoscunt ante omnia gloriosi imperato- res, elerus, senatus et populus huius Con- stantinopolitanae urbis et omnis ecelesiae ¹0) Acta Pseudosynod. Constantinop. apud Coletum T. XI p. 1457. ¹1) Fort. Pyrrhum. ¹³) Colet. I. I. ueεrαιμ SS ſue(i. Michael)— r„ Traltda„duday els ri ddæ ueradaderr, Aid6r, noxaeoauer rade— urragodar 16 Eyroagoy nerosèaro al roi ydou— elger 1j uͦgh adros o*αoe ouraot. Acta synodi Constantinopol. apud Colet 7. XI p. 1457. Oorig dν j lores œdl i Suolg vis o‿νμασέάννqðhð ↄDQC drοοτouri 1έ⁶εσε dτ⁴- Leyn ¹6), ddoνεηνανααα ⁸οαι, x unτε dεxεςι 39⁸6605 og, dlld deyεϑο ππτοσοσειυνιαμετιι α eoς dvεναοαιστο*ς. 00 oros εοο νον rie cylag 16ꝙPo- uœαυν εᷣκνο⁵æν&‿leνοαποο,HTéro 1υν‿⁴ιαν T-νν dονσνινεαοωνιοοαισ, Oεdεο dεἀeοσνο ε σσσςαεαρ⁵ος) σ οες τ ανιοαυκmς Suννπσαεαο τέω᷑νπνποννι. H dylc Llεα οακ 2 dοστQ*⁴.⁴⁴ οα‧ nr008G 2 dre- 109 eeqαν( qooyrts rασαι zν Sx*ε2ννσωυν 7duακνσ&ceronòte, rijg 6uxaGiαortris 8o* vpg val xOelag X⁴οιυν ς ταττν sκνm do Auvi It6At» vted SrrorOtote:lovs æðrijg tou- vœα eœτνεοααeν, Tyc 1er0Dg voOα‿νa xcr⸗ SAcdus- x² 10Gεεεκν, e? aoa Soο πιπην̈‿Qοlĩďc 1 S011,) A⁶ιαοσει⁵εισ νm) 2æ ανννυε εuς Gνεςαενε επσ dν re“ el ds l* ⁴ν 7 00rονο,„„. O9eν„νονυσνσαέιρνειαασαασηρτmm μιι mtdr o! dedosaα,νιμ̈νο αἀαεοωοο⁴τοοεσς, d v1*oo,* dedos zol 6 dads tu‿ντεα*e KGνσντασννννννοιιισεεειας ν☚‿ ποσα ᷣαονν ¹3) Ugutio: i. Perdilio in adventu domini; mara. natha enim adventus dicitur. ¹⁴) Haec secundum narrationem, quae Humberti esse fertur, non scripta, sed coram Imperatore et opti- matibus viva voce dicta fuerunt; Colet. l. l.. 1362. ¹⁵) Ita pro dντ⁴αέeι. ¹6) Lege aνκνααέι⁹. ¹¹) Vox lexicis deest. — 3— erxula ijuãs Sανα deoGdt,; 598* Asgrh αοσeςρα, deναdeν xal usrονσκονν 59e» SAeανςᷣ αυνπμ̈ουφάι α, xdv. catholicae, nos hie persensisse magnum, unde vehementer in domino gaudeamus, bonum et maæimum, unde miserabiliter con- tristemur, malum.. Quamquam Humbertus, qui historiam ejus rei scripsisse fertur, Michaelem ana- thema hoc transferendo ¹⁸) omnino corrupisse atque ejus rei ab Imperatore convictum fuisse dicit, tamen id factum esse non verisimile est, quum archetypum libelli in sacro Chartophylacis secreto sive tabulario ecclesiae repositum fuerit ¹⁹), et interpretatio ipsa insimulationem refutet, in qua nihil depravationis invenitur, nisi quod singula vocabula vel omissa vel addita sunt, et initium aliter constitutum est, cujusmodi mutationes ab Miehleted admitti solent. Ceterum Michael Cerularius ipse se suam ad Leonem IX epistolam latine scriptam una cum Leonis responso ²⁹²) in graecum transtulisse dicit 2¹). Mutuae quoque epistolae graece vel scriptae vel conversae Leonis IX papae et Petri patriarchae Antiochensis, a Baronio in annalibus MLIII laudatae, supersunt ²²). Commercia, inter Latinos et Graecos restituta, neque postea prorsus cesserunt; Gregorius VII papa pacis restaurandae causa, quum legati Constantinopolitani, sed dubiae fidei, Romam venissent, epistolam latine scriptam ad Michaelem VII Parapina- eium Imperatorem anno MLXXIII misit ²²⁵). Idem Imperator, regno ejectus, postea auxi- lium Gregorii papae imploravit ²⁴). Urbanus II autem papa praesidium commeatumque ab Alexio I in epistola latina ²⁵), anno ut videtur MEXXXXV! scripta, petiit; Graeci quoque eoncilio, quod Bari sive Baroli anno MXCVII habitum est, interfuerunt ibique cum Latinis de processione Spiritus sancti disputarunt ²⁸). In re judiciali vero tunc vel nulla vel pauca tantum latinitatis apud Graecos servatae apparent vestigia. Is quidem, qui libellum rεε 6mπι sive de intervallis. retractasse dicitur, Eustathius ²⁷) antecessor, patricius, qui Constantinopoli anno MXXV floruit, partes juris Justinianei nonnisi graece conversas ante oculos habuisse videtur, Codicem Gννισ Anatolii ²s) et Theodori Hermopolitani ²²) et late conversum Tha- lelae u) Quae praeterea in libro ipso leguntur formplas sollennes latinae et expli- 1) Apud Coletum I. J. p. 1361. ¹3) Acta apud Colet, p. 1464 et Sigebert. Gemb. 1.l. ²⁰) Apud Coletum IJ. I. p. 1347 sqq.. ²¹) Epist. apud Baronium I. I. p. 216. ²²) Cf. Bandinii Catal. Codd. Medic. T. II p. 414. ²¹²) Apud Coletum I. l. T. XII p. 248 sq. ²¹⁴) Epist. Gregor. apud. Colet. J. I. p. 486. ²²⁸) Apud Colet. I. l. p. 731. ²³) Colet I. l. T. XII p. 945 sq., Guilielmo ſlalmes- burensi teste usus. *1) ldem Romanus dicitur vel d— ef. de 60 Fabrig B. Gr. Tom. IX p. 152. Harl., Bach. Hist. jurispr. Rom. IV, 2 Sect. III§. 10 et Zacha- riae in Richteri Krit. Jahrb. XXII p. 612. *³) De annis L§. 1 p. 245 ed. Leunclav.; cf. Dis- sert. II p. 46. ²⁰) De dieb. X§. 4 p. 212 et de annis XL 8. 4 et 6 p. 244; cf. Dissert. II p. 53. ³⁰) De annis XI.§. 4 p. 244 ed. Leuncl. 5ν** maa- re 100 Galelatov et de annis L. 1. l.; cf. Dissert. III p. 2. 82 1* — 4— cantur, v. c.* Oedερετοο⁵α ι⁷*), 1 oudvre 1uuv60⅛,& ³2) et aliae, a scriptore, qui paullo post Justinianum vixit ³³), profectae sunt, non ab eo, qui librum retractans numeros plerum- que ex collatione Basilicorum addidit et nonnulla adnotavit. In his unum inveni latini- iatis vestigium c. IV de duob. dieb.§. 6 p. 211 Leuncl.: rꝗaxrcoOeias dè εꝓνοro al veleugeis al ra νν εν⁴᷑οαναν weo ³4) SH.⁵αυν dοοναμικαι νεν⁴⁶eεεκνναα, d l⁴d*α‿ν‿ννσαςι aꝰr Adα ααε P‿ααον, ouredrs u,uœαc, quae et ipsa ex glossis Basilicorum sumta sunt ³⁴). Omnino fontes juris Justinianei tunc neglecti jacebant, quum loti doctrinam legum ex Basilicis potius haurirent ²³). Solus Michael Constantinus Psellus ³s) minor, natus Constantinopoli anno MXX, vir omnibus paene literis eruditus, in Synopsi legum versibus scripta se jus Justiniani latine scriptum aliqua ex parte cognovisse ostendit ²⁷), verba latina ad jus pertinentia vel literis graecis proferens v. c. Alyeoza, 560919, AlreOος,*oναςσνασαο(consensu) vs. 13. 95. 105. 106 etc., vel interpretans(&eE½εà1άνεωοσ) v. c. vs. 21 ds Tovdeu⁵ vro* 1102 16ν τοεοσεασνν, vs. 38 terribiles libros οινud Bala, vs. 111 sdd. 22 pouori, 22 11891 Aomij, 6⁷ Govöoout denrO0ui, Jpy i½ εαeν do‿τασeκ ρααν udτσ Louννeuet, 1-)y 1„αυομιασςοιυ, νςᷣ dνν αννμαυνεr etc.; sed pauca sunt, quae babet, neque exquisitam linguae latinae scientiam testantur. Neque alii scriptores tunc latinae linguae multam operam navasse videntur. Geor- gius Cedrenus ²⁸) sane, compilator historiarum parum doctus, qui circa a. MLVII floruit, in Compendio suo p. 322(T. I p. 563 ed. Bonn.) literas latinas nummorum victoriato- rum interpretatur: Ora 1 rςσ vurι v00 vo*⁴⁵μασιος uoreituee Poαανα vOdu uœxo ꝗndοũm raõ'z, 720 K ißerdres, 10 0 anig, 10 N„6Gα, 10 0 68601ν%, 26 B Seve0αιινε, zourere l odeie ädau srs& εεασερeαqν⁴εέοαρσσι μοοοσσσά οε. Sed quum fere omnia aliis debeat scriptoribus, adeo ³oe) ut viæ unam alteramve periodum— Cedreni propriam ac legitiman reperias, haec quoque ex alio seriptore sumta esse, ut jam v. ört indicat, mihi persuasum est. Habet quidem vocabula latina, plerumque ad antiquitatem spectantia, v. c. Seoτιααα p. 375(T. I p. 658), Keoxs*αιον p. 147(T. I p. 258), orοτα, gloxos, xdνεk p. 169(T. I p. 297), quae interdum ex- plicat, cf. locum modo laudatum et p. 169(T. I p. 297), ubi AααιmOάνἀ⁴d ιον explanat, sed alia, quae profert, vel confusa(Auoos pro Aufido T. II p. 546), vel inaudita(maod Poo*εαας εέ̈ε uννεᷣ ta αᷣœσνṽ T. I p. 294), vel male enodata(örο Ʒν MdQαενα 0 Pℳ⁴ᷣ‿᷑οο 1αρτιε εeέαmνον olovet ddνσσο T. I p. 295 et aletrai 4%) ds 12dexεεα ³1) De VI mensib.§. 2. 3 p. 221 sq., quae transie- ²⁶⁴) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. X p. 42 sqq. Harl. runt in Basilic. XIX, 10, 17(6).*¹) Biener I. I. p. 143. *²) Cf. Dissert. III p. 17. ²²) Cf. de eo Dissert. 1 p. 29 et Fabric. B. Gr. ¹¹) Eustath. Neogdde, correxi ex Labbeo. T. VII p. 464 sq. Harl. et T. XII p. 32 sqq. ²³) Cf. Labbei Vet. Gloss. p. 34 et Du Cange Glos- Harl. sar. Graecit. v. Kougtva p. 689. ²⁰) Leo Allat. apud Fabric. I. I. p. 33. ²²⁴) Biener Gesch. der Novell. p. 145 sqq.*⁹) Similia vide apud Lydum de mensib. IV, 80. — 5— 100 16νι õτφαοστι⁶νν⁷ mQπνμο τ‿ͥtjertο=»lxy T. I p. 573), vel denique ex aliis, ex Suida*²¹) et Joanne Lydo ⁴²) aperte transscripta, Cedrenum literis latinis parum eruditam fuisse ostendunt. Seculo quoque duodecimo ineunte Graeci literas latinas neglexisse videntur. Etenim ut silentio praeteream Eulhrmium Zigabenum sive Zigadenum ⁴⁸), qui Ambrosii duos locos, unum ut videtur ex Leontii⁴⁴) libro contra Nestorianos, habet*³) trans- scriptos, Joannes quoque Zonaras ¹⁶), quem fere omnia in Chronico suo aliis debere con- stat ⁴⁷), Tertulliani locum(Apolog. 5), quem in Chronico affert(XI, 3), una cum multis aliis ex Eusebii Chronico(II, 2) hausit, ut verba ſipsa, et ea quae Zonaras iis prae- mittit atque subjungit, et libri incerta designatio sy υοαπρσᷣ rν pro ea, quam Eusebius praebet ν v dnoloylæ, manifesto docent. M. Porcii Catonis vero orationem, quam Chron. IX, 17 habet, procul dubio ex historiis Cassii Dionis ut multa alia sumsit. Idem habet in collectione canonum sacrorum, quos commentariis ⁴⁸) amplis expli- cavit, non modo canones ipsos, sed etiam acta conciliorum Africanorum ⁴⁹) et con- cilii Sardicensis 5) in graecum conversa, quae primum latine scripta ⁵¹) Dionysius Exiguus anno circiter DXXVII una cum Codice ⁵²) canonum ecclesiae universae in Occidente evulgaverat, et Graeci graece reddita ante annum DCXCII*³), ut apparet ⁵⁴) ex canone secundo concilii Trullani, anno DCXCII habiti, Codici canonum ecclesiae orientalis inseruerant. Zonaras, Constantinopolitanus primusque a secretis ⁵⁵), et cano- num et actorum graece conversorum codicibus, qui in chartophylacio patriarchae Con- stantinopolitani servabantur, nimirum usus est. Eorundem codicum exemplaria nobis supersunt, quorum ope Justellus in Voellii bibliotheca juris canonici veteris Tom. I p. 321— 409 canones ³⁸) ecclesiae Africanae una cum actis edidit. Initium codicis cano- num hoc est: *¹) v. Kaĩoxo, quae repetit Cedrenus p. 165(T. 1 p. 289). ) p. mensib. IV, 20, quae leguntur apud Cedre- num p. 168(T. I p. 293). *) Cf. de eo Fabric. Bibl. Gr. T. VIII p. 328 sqq. Harl. et Dissert. I p. 29. **) Cf. Bibl. Max. Patr. T. IX p. 683 et Tom. XIX p. 187 et Dissert. III p. 19. ¹) Panopliam suam cum ex multis patrum scriptis composuit, tum Leontium ipsum laudat. ¹²) Cf. de eo Fabric. Bibl. Gr. Tom. VII p. 465 sqq. et Tom. XI p. 222 sqq. et Dissert. I p. 29. *) Ipse dicit Praef. 2. n0111,, S d, 2eafaaoSa.. *³) Editi sunt Lutetiae Paris. 1618. *5) Carthaginiensis, anno CCLV habiti, una cum epi- stola Cypriani ad Jovianum vel potius Januarium (p. 272— 285) et Carthaginiensis anno CCCCXIX habiti(p. 384— 422), et aliorum conciliorum ecclesiae Africanae(p. 422— 528). *⁰) Anno CCCXL.VII habiti(p. 362— 384). ²¹) Dionys. Exig. in Epist. Codici. canon. praefixa p. 101 ed. Justell.(Biblioth. juris canonici): Statuta guogque Sardicensis concili atque Africani, quae latine sunt edita, et Euseb. Hist. eccles. VI, 43, 2. *²) Qui probatus et confirmatus est in concilio Car- thaginiensi a. CCCCXIX; cf. Justell. I. l. p. 515. ²²) Translata sunt in graecum anno DCLXXXVI; cf. supra Dissert. III p. 27. *⁴) Asseman. Bibl. jur. orient. T. 1 p. 118 sqq. *²) Leunolav. Jus Graeco-Rom. T. I. p. 351, coll. cum p. 457. ²⁴) Canones et acta apud utrumque inter se con- DPost consulatum 5) gloriosissimorum Imperatorum, Honorii XII et Theodosii VMIII Augustorum, octavo Kal. Jun. Car- thagine in secretario hgsilicae Fausti, guum Aurelius Papa una eum Valentino primae sedis provinciae Numidiae, Fau- stino eccleside Potentinae, provinciae Ita- liae Piceni, legato ecglesiae Romanae, sed et legatis diversarum provinciarum Afri- canarum id est Nuamidiarum dugrum, BH zacenae, Mauritaniae Sitifensis et Mau- ritaniae Caesariensis, sed et Tripolis, et Vincentio Culucitano, Forlunatiano Naapohltanò et celeris episcopis provinciae Proconsularls residentibus CCXVII nec non Philippo et Asello presbyteris aeque legatis Romanae ecclesiae consedissent, astantibus diaconis Aurelius episcopus diæit. Singula, ut vides, sibi respondent, 11£,ν α⁴ ⁵⁸) Mard u) unarelay 1ν εν⁴οsordrmνν ασ G4ννωυοοι τ dLxœτον να εοdοσdoν 16 d„ 60 16ν¶ᷣνοστσσισν, 1100 derdd wa- Axαν⁴³εꝙν loοeiν eνᷣ Kaννν eis 20-iαοννον xijg ezxanlas Dgugzou Quννes döeru, Auon. liou zou πmQπ dναμ Balerri vig o⁴ν½ „*ν—ς xije Noutuddexũs«⁴οds, Dqpori dε½οmIIεακινιοσι τμι IIorevrine grro0las zig Iralν Ʒαοσασeς 1oornohun v⁷ς derAotge Polins,*l a* 9⁴εmi₰ο ο vonouiugis 105„ Ag'œued Sr.αονόσ³ ενιέστ-υν σ⁶⁷ Nousαανν Buε‿αρeννν, Mauoercyiag e. Mævourolag is Kaiga- Liuvi xal Tou*τεςα νœα Biαeν⁵ Kolou- Guει, Doεοιυστ‿νε Næcπιοει N vo 10οmππος εμmτχμ☛μιιοαιπ 15⁸ id vnxriae I4Oας ⁴mά⁸ο⁵σιο deεeεμ⁴, 20ν αμ⁴d aœd ln aœ Aoς τας mOsvL,0ʃ⁸ 2onννοας vijg Sxalijiag Po¹, 1αιν dse l α- 107„sεν ττμοοεεισσστν ιν ‿ςμινιμυν ͥũνοσ A¹ rloxοmρσοο els. hiec illic alia addita, alia omissa sunt, in universum interpres, qui latina recte intellexit, verbum de verbo reddidit, quod Zonaras non poterat. Is enim et in commentariis canonum, et in chronico exiguam linguae latinae cognitionem sibi fuisse prodit. Quae enim affert vocabula de suo vel sunt sollennia et apud Graecos notissima, Chron. VII, 4. Kéleoag, za½elg; ib. 12. IIon⁴ικ⁵ας, d-εαο enJ0s dyundraros; ib. 15. T0ιροσνοοο, Ʒαιερςσονις,„αμερος— Comment. p. 189 „Oννμιμαμοας, 26312g08; p. 433 41 4408, 2X0Gοε, vel sunt barbarograeca, Comment. p. 59 Bevsqtzico, edersoiar;; p. 187 doννινμσ, dwαeννμι; p. 383 xναν, dyονσς ⁸⁶‿ασάιsς; P. 420 d.—ναμι diiοσυ α d⁴4ola» a), vel denique sunt falsa et perversa, quas Sepligat. Chron. VII, 11 anlra— 1)*ε̈εασάαά dνονμἀεςετα ib. 15 vodg dnudexνus— ggruunt, nisi quod numerus canonum apud Zona- ram(CXLVI) alius est, quam vulgaris(cf. Theod. Balsam. in Leunçlav. Jure Graeco-Rom. T. 1 p. 454) apud Justellum(CXXXIII), quod Justel- las titulos canonum ab initio praemissos habet, et quod Zonaras in fine nonnulla ex actis con- 19 11 39 4 3 41½09( unhenns! 10½ r 9 elo cilii Constantinopolitani et exemplum una oum supplemento canonis XII addidit. *1) Anno CCCCXIX p. Ch. n. ³³) Maveer. zjjs desunt apud Zonaram. ⁵⁰⁹) Alia vide p. 425. 430. 434. 484. 512. 524. “ 189 4 100 8 — 7— 9aνποοσσmνννονε dv⁵αασασeαiνm᷑,ͥõ oloy relxn dyοα sis qoowode νν d—ũg ναααουναινον rvyxci= vovrag darod vdo aœd Parxαdoie d slxe, wad dyxra d dc; Comment. p. 486 ¹ijxOra ds id„ετοιαι ro Aarlots duεαmσεεdB deνεμ αe,˙ ασ εμαα⁴νς εα dx- rOl*. Neque quod praenomina et cognomina invertit, ut Chron. V, 7 Ayrννο⁹ς Mdoxos, VII, 6 Oorladας Toıνdos, X, 9 Mdãννε IIoεαμνννέοs, eum lingua latina admodum eruditum fuisse probat. Sseeculo duodecimo medio, sub Emanuele illo Comneno lmperatore(MCXLIII=MCLXXX), commercium Graecorum et Romanorum per primam expeditionem sacram restitutum, ali- quamdin continuatum est, donec Graeci a. MClXVIII ⁴¹), in concilio Constantinopolitano, ad quod sacrorum antistites ex ltalia frustra convenerant, sea latina ecclesia prorsus segregarunt. Quare non modo epistolarum imperialium interpres tunc commemoratur Leo Fuscus 4¹), a quo missa Joannis Chrysostomi latine conversa exstat ³²), sed etiam epistolae latinae supersunt, illo tempore scriptae, Hladriani IV papae ad Basilium*³) Achridenum, archi- episcopum Thessalonicensem, ut dissidia ecclesiae componeret(a. MCLIV), et Alexan- dri III papae ad Emanuelem ³⁴) Comnenum(a. MCLIX). Neque tamen adeo magnum linguae latinae studium apud Graecos tunc fuisse ostendunt Eustathius*s) Thes- salonicensis et Joannes Tzetzes ⁶), viri tunc eruditissimi, qui vel parum vel nihil lati- nitatis in libris suis produnt, ef. Dissert. supra 1 p. 29; nullum ¹²⁷) certe librum latine scriptum legisse videntur. Michael quoque Glycas, chronographus ³³) ejusdem seculi, unum quem commemorat Tertullianum ex Eusebio habet ¹*), et Theorianus ²°), legatus Manuelis Comneni Imperatoris, anno circiter MCLXX ad Armenios missus, quos in 9t 26„ero(cubitum) ad Odyss. I. l. et ad VI, 115 p. 1554, quocum cf. Etym. Magn. v. K- 1os P. 543, ubi lege r dyæaua. Neque quae de origine v. Caeres ad Odyss. II. 35 p. 1432 habet: Katos&*⁴ν J æerno 19 Taiοεε, ασ⁵αραασοοειοαα rard e y⁴,„adoda, neque vocabula graceo-barbara Séouankord et*10b,o 0(Vestes füguris et clavis intextis ornatac) eum linguae latinae gnarum fuisse probant. Eadem valent de Joanne Tzetza, qui vanus sui ostentator aliarum linguarum, hebraicae et syrae, se peritum esse ait (cf. Chil. VI, 283), non latinae. Ceterum de loco ⁴⁶) Cf. Dissert. I p. 30. 2¹) Cf. de eo Fabrie. Bibl. Gr. T. VII p. 722 Harl. *²) Cf. Fabr. Bibl. Gr. T. VIII p. 563 Harl. *³) Apud Leunclav. in Cod. Juris Gracco-Romani T. I p. 307 et in Concil. gener. ed. Colet. T. XIII p. 20 sq.; cf. et Bandini Catal. Codd. Graec. in bibl. Laurent. T. 1 p. 9 sq. et Nesscl. P. 1 p. 280, 10.. 8o **) Apud Coletum I. I. p. 199 sq. et p. 215. *¹) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. I p. 390 sqq. Harl. *²³) Cf. de co Fabric. B. Gr. T. XI p. 228 Iarl. *²) Eustathius laudat quidem Virgilium(ad IHiad. Il, 607 p. 302), sed hausit sua, ut jam vv. d„οαα- was scil. rd oνιd indicant,(cf. Fabric. I. I. T. I p. 393 et p. 472) ex Stephano Byzantino; idem Suetonii libro msol a⁴⁶⁵αιι, cujus locum excer- psit ad Odyss. 1I, 106 p. 1397, vel graece scripto, vel graece converso usus est. Singula vero quae habet vocabuſa Iatina debet vel lexico la- tino(cf. Dissert. I p. 29 n. 317) vel aliis libris, Vitruvii(VIII, 3, 6), quem in Schol. ad Lycophr. 1050 laudasse male fertur, cf. Plin. H. N. XXXI, §, 2. *) Cf. de eo Pabrio. B. Gr. T. VII p. 468 sq. et T. XI p. 199 sqq. Harl. *²) Cf. supra Dissert. I p. 30 et adde Glycam 11 p. 341 et III p. 423 Bekk. *⁰) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. XI p. 281. — 8— dialogo, quem cum Norsesi quodam habuit, affert locos Ambrosii*¹¹), eos non latine scriptos oculis suis lustravit, ut jam locus libri ad Apollinarium falso laudatus ²³) in dicat, sed conversos ex actis synodi Chalcedonensis, quam in dialogo paullo post p. 53 commemorat et in librum suum transscripsit; quamobrem et verba Theoriani cum verbis synodi Chalcedonensis consentiunt. In Sicilia sola et Calabria praeter linguam graecam tunc latina paullatim usu recipi coepta est ²³), ita ut Graeci ibi facile sermonem latinum addiscere possent. Restat illius seculi unus, apud quem latine scripti interpretatio graeca invenitur, Theodorus Balsamon*⁴). Is Constantinopoli circa annum MCLXXIX Nomophylax, juris ecclesiastici peritissimus, scholia ad Photii Nomocanonem scripsit, in quibus(ad Tit. VIII cap. 1) donatio illa Constantini Magni graece conversa legitur ²⁵). Sed quaestio est, utrum ipse an alius latina in graecum transtulerit. Balsamonem vel nullam vel perexiguam linguae latinae scientiam habuisse jam alii observarunt*²⁴); et sane quae in scholiis ejus ad Photii Nomocanonem inveniuntur latinitatis vestigia(I, 5 p. 824 7100αον ydo léyerai εœd Aaxlrou 10 1046„; I, 34 p. 856 αακιτοισ τßðd̃ᷣœ œud Aarlοs Téyerat; VII, 4 p. 926»ardlixu dε elduνo mτ 1υνυ ⁸ααπαν νενεεια ναά) 1ꝛꝰw Gäa- yâoevoig, et XIII, 30 p. 1133 10 dεας⁶ꝓ— dv,μααστα παάο aæxlyοiνς deτο⁶εον), rara sunt neque omnino recta, et ipse se zdo ralado Sεααωνσetæν librorum Justinia- neorum in scholiis usum esse testatur*. Quae vero in u‿oyf Swx³νοσιααειιντ ölmdsec leguntur latina, vel subscriptiones, vel rubricae, in censum non veniunt, quum œ³οꝓν illa, quod Bienerus*³) docuit, non a Balsamone, sed ab alio, qui fortasse breviario Codicis Stephaniani**) usus est, sub Heraclio, certe ante aetatem Photii patriarchae composita sit. Neque quae Balsamon in responsis sive meditationibus suis habet, eum linguam latinam calluisse declarant; etenim praeter pauca vocabula graecolatina ³0) duo insunt loci, in quibus latina perverse explicantur, T. I p. 457 Trαοα„αο zι TPouulous qde*- 10„ ³¹) TcOd 10 dioινε ν α ouidrren sorl“ et p. 472 Sαtoy œrd Potεαο oðrs ld- dog soxlν εν dεν⁴ρον*νυαιπηπιιεένοο, obre d6 0„ e* dodon qudeisoy, obre OlrOν εα xOενωυννσ συ³σαενριμ νο d οσωμσππ⁸ιννυ ε αρι εν 1de elg 166 ueεrdααρ ³eα 6„10νr* ποnod Syreõeν„do odus udorotas Sarodloue œτονονμ³⁴‿ιμεν oαο 1d ¹¹) Ex libro ad Apollinarium, ad Gratianum et ad stolarum, ubi legitur zdv-οrο do α Pa- Sabinum(Epist. VII, 47) p. 50. *ꝛ²) Est potius locus libri de Fide II, 4; cf. supra Dissert. III p. 20. *²) Cf. Montfaucon Palaeogr. p. 381. *¹³) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. X p. 373 sqq. Harl. *²) Bibl. jur. canon. ed. Voell. et Justell. T. II p. 929— 32. *⁸) G. E. Heimbach. Anecd. T. 1 p. LlII, qui rem probat scholio Balsamonis ad canon. XXI Apo- ualois d dνεοs ad explicandum v. castralus. *) Gesch. der Novell. p. 184 sqq. ¹⁸) Praef. Schol. ad Phot. Nomocan. I. II p. 814. Voell. *⁵) Cf. Dissert. supra uI p. 51. ²⁰) Noasalzdrogac p. 472 Juris Graeco- Rom. ed. Leunclav. T. I. ¹0) Cf. Etymol. Gud. v. α⁵ladαο; ex Anastasio Sinaita. —— vr⁴⁸ T0O TTœl6doν qooviααάτ ueryonnas 7100 d666 νασσ. latina invenitur. Nihil ejusmodi in lingua Quamobrem mihi persuasum est donationem illam commenticiam, quae in concilio Nicaeno anno CCCXXV a Constantino Imperatore Silvestro papae facta esse falso per- hibetur, latino quidem sermone primum compositam, neque tamen a Balsamone graece conversam esse, sed ex alius interpretatione in scholia ejus transiisse. Donationis latine ³²) compositae, quam primi, quantum sciam, Hincmar episcopus Remensis anno DCCCXLVr et Aeneas ⁸³) Parisiensis anno DCCCLIV comemorant, duplex superest editio. Altera est brevior, cujus maxima pars apud Leonem IX papam in epistola prima (cap. XIII), ad Michaelem Constantinopolis patriarcham scripta**), legitur; eadem Gra- tiani decreto ⁵⁵⁸) inserta est, ita tamen ut plura quam apud Leonem desint, nonnulla autem addita sint, inprimis subscriptio. Haec plerumque a scriptoribus nomine donationis Constantini circumfertur. Altera est longior et amplior, edita a Marq. Frehero ³³), omissis tamen iis, quae de sanatione et confessione et baptismate Constantini praemissa leguntur integra apud Suriam in Tomo I Conciliorum p. 319— 322, in Scriptis Clementis Romani p. 471—– 473 et p. 474— 79 editionis Coloniensis et apud Coletum ⁸⁷); eadem quam ⁸⁸) Bartholomaeus Picernus de Monte arduo e graeco codice Palatino in latinum convertit. Recte enim jam Freherus ⁴⁸) aliique donationem utramque et bre- viorem et prolixiorem primo latine fuisse scriptam judicaverunt, sed quis auctor vel potius subjector ²⁹⁴) donationis fuerit, viros doctos latet. Utraque in graecum translata est, de quo Laur. Valla ⁹⁷) dubitare non debebat, ita tamen, ut eadem conversio varias inprimis per sectatores ecclesiae graecae passa sit mutationes. ³1) Exemplum aureis literis manu Joannis, cui a di- gitis cognomen est, scriptum se in bibliotheca Vaticana vidisse testatur Joan. Bodinus de re- publ. I, 9 p. 221. ³¹) Fabricio teste Bibl. Gr. T. VI p. 697. Harl. ³⁴) Apud Colet. Concil. T. XI p. 1327— 1329, ubi (p. 1327) Leo se pauca haec eæ privilegio Con- stantini ad medium proferre diéit. Omisit autem caput, nonnulla in media parte et versus finem, ab ipso tamen indicata, et subscriptionem. ²³) Distinct. 96 c. 14 p. 470 ed. Lugdun. ³³) Ex Alberico de Rosate ad Tit. Cod. de officio praef. Urbis, ut videtur, in dissertatione, cui index est: Constantini M. Imp. donalio(typis Voegelini 1610, 4) p. 1—23. *¹) Concil. T. I p. 1564— 1573. ²³) Apud Matth. Flacium de translat. imperii Ro- mani(Basil. 1566) p. 233— 249. Dissert. IV. Donatio integra, quae ³²) I. I. p. 31 sq. *⁰) Alii nominant Joannem Diaconum sub Joanne VII(a. DCCCLXXII), cf. Freher. I. l. Diss. de Othonis III donatione p. 22 et 26, alii Pseudo- Isidorum sive lsidorum Mercatorem, alii Bene- dictum Levitam„ Diaconum Moguntinum(a. OCCCCXLV), qui nunc plerumque pro auctore habetur. Scriptor procul dubio sub Ludovico Pio post a. DCCCXXIX vixit et in componenda donatione actis sive vita Silvestri(quam postea Fr. Combefisius Paris. 1659 p. 258— 288 graece edidit) atque epistola Hadriani I ad Constanti- num et lrenen scripta(cf. supra Diss. III p. 33 et Augustin. Steuchi Opera T. III p. 268) pro fundamento usus est. 8* ¹l) Declam. in Const. donat. apud Matth. 1. I. p. 307. Flacium 2 10 2 etiam plura habet, quam quae in Gratiani decreto leguntur, exstat graece in codd. Pa- latinis, cujus initium Augustino Steucho auctore*²*²) ita se habet: Edictum°s) domini Constantini Impera- toris ⁹⁴. In nomine sanctae et individuae trini- tatis, patris scilicel et filii et spiritus sancti, Imperator Caesar Flavius Constanlinus in Christo Jesu, uno ex eadem trinitale sancta, salvatore domino deo nostro fidelis, mansuetus ²e³), beneficus, Alemanicus, Go- thicus, Sarmalicus, Germanicus, Britan- nicus, Hunnicus, pius, feliæ, victor ac triumphator, semper Augustus, sanctissimo ac beatissimo patri patrum Silvestro, urbis Romanae*²*) episcopo et papae, atque omni- hus ejus successoribus, qui in sede beati Petri usque in finem seculi sessuri sunt, pontificibus nec non et omnibus reverendis- simis et deo amabilibus catholicis episcopis eidem sacrosanctae romanae ecclesiae per hanc nostram imperialem conslitutionem sub- jectis in universo orbe terrarum, nune et in posterum cunctis retro temporibus constitu- tis, gratia, paæ, caritas, gaudium, longani- miltas, misericordia a deo patre omnipotente, et Jesu Christo filio ejus, et spirilu sancto cum omnibus vobis. X Jam in his videmus non omnia latina *²) Opera T. III p. 270 sq. *²) Ex Colet. T. I p. 1564 collat. cum concil. Surii T. 1 p. 319 et Clementis Rom. Oper. p. 471. Codices longobardicis literis scriptos se vidisse ait Aug. Steuchus I. I. p. 255, b. Aoyua Saoudurde rocgey, rαννιν xal doοϑένν τ 1eοσ να dyl ‿νοενη zal derro- orodν enνααο ν Tuun n οο uxr=νο⁵ον Kygrœvrlyou ro ε&ν Ʒαoιεοσι nOdrou zioεανou. Ey 2 66 G1αmά zns dylag val duοο‿το rꝑεα⁴ςos, 200 Narο⁶ 95d⁶y xal zoũ u?O5*s) 2œ το d⁶yiov miei⁵τ%s Sœœσεονς Kaĩoa Odßeos Koqrxντενο ν XBlG;S Inoo 20 2¹ Wvs auris dylas rL⁴‿⁶εοs -Gνάοσ deoνσmς x ε Jruc 1111ν09, 710ο, edeεοε, da&οQσeννε, VorDux, Gaενέαυιν⁵⁶ε. yeoαννs, Sorrueirog, 0d „urds, eᷣgeßiig, drv, vux-uijg, de Seurys, del arνοτος, 206, dοιαωντ⁴αν εαά uααςμιεσαστι 1τμαι—mQά̈αινέοιι ½ά‿⁴αεέασταοσ 2rrοeναμν ε πανεα i ε̈νακ τπαεαςσ Pduςᷣ ναά ασσ τοσ xαπ ϑιααἀο—τιις doxisενσσα τνσ εν τm αάςει³οστοσν εμσάmασ Olov TNèrοον μεινι τi τον lαονο σονοοπι Aelas νανε⁴ουιμενοις, ι dε πωάαα τοε alds- Gεμιαιαπααἀαισοισ εααχα ϑ(dει⁴ςςσι ναάαινπος ενμ Gαοπηιασ τονς xτ vH 10⁶ 22 dyig dw- lα⁵ſ Suαν³ιο⁴ς ⁶ι rci⁸ vi Ituerα Baοdiriss rarαοτ⁴mεσενς ooreiueots, doi, 2TO**νν, dydmνmν, dςραον, e᷑ναeoονuia, Aso ra zon œeντοdνυν⁴ἀσ⁴αν ϑεο zad mœτος τ 1ωαοοσTkοσꝙτον oıν uoν ‿‿o „α rod dylov euαάo derd drον d20Oy. esse graece conversa; omissa sunt, quae *⁴) Clem. Confessio Constantini Imperatoris. 55)„a* z05 vIoi, quae casu exciderunt, addidi. ²⁴) Clem. add. maximus. *1) Clem. Romae. — 11— auctoritati ecclesiae graecae aliquid derogantia ⁹⁷) interpreti procul dubio displicebant; interpres enim ecclesiae graecae, ut ex aliis quoque locis apparet, addictus erat. Quae vero interpres primus graece converterat, ea alii interpretationem ejus vel corrigentes vel transscribentes mutarunt. Sunt enim in bibliotheca Vaticana quatuor codices(Pa- latini) interpretationis graecae, quos August. Steuchus ²⁹) contulit, ex eodem fonte orti, sed inter se differentes, ita ut plerumque duo vetustiores a duobus recentioribus rece- dant, interdum tres eadem praebeant. In universum interpres verbum de verbo Iligemu reddidit, quam id apud Balsamonem factum esse videmus ¹⁰⁶), sed interdum errores commisit, quum in latinis ¹⁰¹) nonnulla vel aliter legisset, vel propter ambiguitatem male intellexisset; hic illic glossae serius, ut videtur, insertae sunt. Ex eodem fonte sed neque integro, neque limpido Balsamon quoque particulas donationis, quas graece conversas habet, sine dubio hausit, quum verba ejus maximam partem cum interpretatione codd. Palatinorum ¹⁰²) consentiant ¹⁰3). Sunt vero eaedem donationis particulae, quas praeter unam Leo IX papa in epistola ad Michaelem supra laudata latine scriptas habet, ita ut jam ex eo conjici possit, epistolam illam Leonis, publice missam, ab interprete publico eonversam et in chartophylacio patriarchae Con- stantinopolitani servatam fuisse, unde Balsamon eam facile nancisci et in usum suum adhibere posset. Balsamon enim, qui saepius ¹⁹⁴) hanc donationem laudat, id nunquam ita fecit, ut se interpretem ejus graecum indicet, neque facile pro studio suo, quod erga ecclesiam Romanam prodidit, ¹⁶⁸) ea, quae in donatione Graecis ingrata vel damnanda ab interprete graeco mutata sunt, ipse mutasset. Aperte enim apud Balsamonem com- plures donationis loci perfide mutilati atque dolose depravati ¹⁰³) sunt; quamobrem mihi *s) Sic deest locus in duobus pervetustis codd. der trihus Codd.) et zuα rdν is neeεæeονς uμ‿ν ecclesiis Petri et Pauli, Romae a Constantino ouyrdjrou Souddeth al ddaεαα κανοσαος dnea- conditis, alque de potestate Silvestri in Orien-&ugat, undeva rν ele 1odro*αoue ϑ tem, Graeciam, Asiam etc. per Constantinum Oneoavlay nadauraα rij- rduν. tradita, dum alii Codd. recentiores locum qui. ¹0*) Unus cod. habet uœeεddus pro ⁴αeννο dem priorem habent, sed pro Oriente efc. ri-(mappulis). uara xab dygous ponunt. ¹⁰²) Unus cod. praebet 1600- glossam v. 2 ν⁴᷑[⁵⁴μ⁴οα **) Opera T. III p. 262, b, qui tamen varietatem(superhumerale). codd. diligenter annotare omisit, ita ut de sin- ¹⁰³) Hinc August. Steuchus defendi potest ab inju⸗ gulis codd. pro certo judicari non possit. ria Joan. Bodini(de rep. I, 9 p. 221), ipsum graeco sermone, ut fucum faceret, donationem Constantini scripsisse arguentis. Ad Phot. Nomoc. I, 36 p. 860, ubi 9e, e 39 Obi Balsamon habet al olon roον ⁴ν Haoνιεε etes leguntar in Palat.(Steuch. p. 264, b)*A* 10 Gomeo Saoudir 2eouofa duρoi 3uxlois ou- 9 Sοdaotoen al dorialov wal erouerdαν*οε a se varaoroςορν insertum dicit, et Meditatt. I uetrai, et Paulfo- post uœεnddots va 396„x.i j. 451; II p. 461 ed. Leuncl. euxordrou Tαμαμαοε„e MonckeoSge; tum(Steuch. ¹⁵) Cf. Schol. ad Phot. Nomocan. 1, 5 p. 824; 36 p. 265, a) ⁴υν⁵οαι οdο Tort. lewvordrn d9⁶νm p. 860 et Fabric. B. Gr. T. XII p. 207. Harl. ne* 1 drod*uνάᷣe v0509; postea contra(in ¹⁰*) Cf. infra not. 109 et not. 118. 2* — 12— persuasum est Balsamonem interpretatione Sed quisquis interpres fuit, ut conversio ejus cum maliara, de qua post videbimus, com- parari possit, duos elegi locos hos: Utile ¹0ꝛ) judicavimus una cum omnibus nostris satrapis et universo senalu, op- timatibus etiam et cuncto populo roma- nae gloriae imperio subjacente, ut sicut beatus ο) Petrus in terris vicarius filii dei videtur esse constitutus, ila etiam el pontiftces ipsius principis iui) apostolorum vice principatus potestatem, amplius quam terrenae imperialis nostrae serenitatis man- suetudo habere videtur, concessam a nobis nostroque imperio obtineant, eligentes no- bis ipsum principem apostolorum vel ejus vicarios ¹¹s) ſirmos apud deum esse pa- tronos. Et sicut nostra est terrena imperialis potentia, ita ejus sacrosanctam romanam ecclesiam decrevimus veneranter honorare et, amplius quam nostrum im- perium terrenumque thronum, sedem sa- eratissimam beati Petri gloriose exaltare, tribuentes ei potestatem et gloriae dioni- tatem atque vigorem et honorificentiam imperialem atque decernentes sancimus, ut principatum leneat tam super qua- tuοr 116) gedes, Alexandrinam ¹1⁷), Antio- ¹⁰7) Ex epist. 1 Leon. IX apud Colet. T. XI p. 1327 et ex Decret. Gratiani Distinct. 96 c. 14 p. 470 ed. Lugdun. ¹⁰³) Balsam. in schol. ad Photii Nomocan. Tit. VIII Tom. II p. 929 sqq. ed. Justelli; eadem in Con- cil. collect. ed. Mansi T. II p. 606 sqq. et in Concil. general. Coleti T. I p. 1567 sqq. ¹⁰³) Steuchus p. 261 b ex codd. Palat. α τ 4 da³⁴& Haouletac ueyaidru et ex alio cod. 1 d„ 4 6 Th d6&y daνναμανιννqð ¶ZoBJo⁴elas unstowre. 11⁰) Al. in terris sanctus Petrus. 3(*1 donationis graeca integra usum non fuisse. 97 Aον 3) erolnuer uerd rch'r 6ν qœτοmQ Juud, æal ᷣος ovyxin- rou, ncl 1d doxbureνν, zal uierd rœν 108 105 1..ον ¹⁹) 105 drd eou- lœν ν dũεανα disᷣ᷑mν, Tuαα ⁴ςᷣ dοο Iérςα εέι ττσσιρο το ιο το εν sor³ν elg i piy, oörog al d enloνοαmσπο 0 di⁴dοοο τοο τοονυρσααον ετνν σοστ⁶σανσων doνσενικιν soolcæv ele hy pi 2rct, 10 11° Ʒνεαι ꝛ1 Sασelæ i d6&„G 1ινν, a! roντο ταοεναιονσν e JOdιαων zx d zij Soοιetαꝭ—⁴νꝑ zαd εᷣ⁵ον̈ ν μες αάeεν 20„„ουρσςσαἀ˖ο τινντo⁶¶ττ⁶‿‿ιιμν ναα‿ ονςι di- 6 ½υρ qαχεον έτqq1Bꝛr609%% aατον ποα⁴- 70b9 11) 71009 10 90„ tarsς elvath oal d²*ε νσσοσες*- xc onen 7 Baαμκ εε̈oν 1 ola 71⁵ν εl ni m„i oëerur 22 Tiντα 00rG bSOm0O,1» ενε½ς αάι mrα ταιέἀ α ν dylaæy νν εμααον εννσeν να ειο Tra imy Saoldelxy rddo xœd Td piftvo* 906„ vn„ dylan 2έ⁴⁶ ασeφ*τον dyov TIErOou doεαεεασοασι να oνονσσσ dedëvzes auun dd- vaαιν mQάα d⁶ε Eys 49 aelouc dæc loaxνοενο- res Seoοmνπειυοωνεν, Ta x 8SouGHlν dονανονm . ¹r¹) Al. qui successores sunt ips. principis apost. principal. 112) Interpres primos— patres legisse videtur. 113) Al. et eius successores. 110) Steuchus I. l. ex codd. addit Teerechcren r0 uaxdιον NHéroov aab rous rον ταmOσωνν εεακακενον imo- ras pro vv. xœꝭν ⁴epeνασας. 11s³) Steuchus I. I. ex Codd. dd πᷣeσ a e. 11*) Al. addunt praecipuas. 11) Al. Anlioch., Alevand. 1100 8 491 „ chenam, Rierosolmitanam ae Constanti- nopolitanam, quamꝗque etiam super omnes in unirerso orbe terrarum dei ecclesias. Et pontifeax, qui pro tempore ipsius sacro- sanctae romanae ecclesiae extiterit, cel- sior et princeps cunctis sacerdolibus totius mandi eaxistal, et ejus judicio quaeque ad cultum dei vel fidei Chrislianorum sta- bilitatem procuranda fuerint, Giqpnan- tur.——— 8 Concedimus ¹¹³) ipsis sanctis apostolis is dominis ¹²), beatissimis Petro et Paulo, el per hos etiam beato Silvestro patri nostro, summo ponlifici et universali ¹²¹) urbis Romae papae, et omnibus ejus successori- bus ponlificibus, qui usque in finem mundi in sede beati Petri erunt sessuri, alque ¹²²) de praesenti contradimus palatium imperii nostri Lateranense, quod ¹²s) omnihus in toto orbe terrarum praefertur ulque praecellit palatius; deinde diadema, videlicet coronam capitis nostri, simul- que phragium ¹²⁸) nec non et super- humerale, videlicet lorum, quod imperiale circumdare assolet collum, verum etiam et chlamydem purpuream, atque tunicam coccineam, et omnia imperialia indumenta, *¹s) Steuchus p. 273. ex cod., quo usus est Bar- thol. Picernus, al rν εαρ☚ςτd, uνϋ⁴ς aues zus teoäs eat dylag dtaaurye Ternofas drra derεεο vuyureden saα ννι,õeỹogorra ndyror Tur teosr rdr dy ndoy r). 0Oleoνμε̈—*⁄, didd nan ndera de — qi eorecoen, rode zs riw Selar Taroetar nal T'je orsoedryr rije ro‿ Xeuge d aloTsus rũ ourou xolos Otuoονοειςσσσ 4 11⁰) Concedimus— let Hor hos eliams lesuon apud Gratianum. 2t 1²⁰) Al. add. meis. xœl Slu raury req* 100„ re0d,οον Seν: Srο ον deνou xig Alescνeias, xijs Arrtoxelag, v⁴ν T200l³νε⁴μν xcl zije KGoν orærrενονmlscos xB dmdg elg olag 1ds Sexllas drdoε rijs oiuoun:*d³ 1¹⁸) 6 2nleκοαπιαοο d ια⁵ωĩQOříßelvtl eic Tnv dlαeν τν Poεααoουναά εέυηακ⁴⁵οσ⁶ασν deide evαι εν⁴οε zal o-doεο παοα πQάoάe τπας τσνςι εοε ou ⁶σρνι νQηα ε τ εσισιι ττοςσ dεοαmQππeναᷣeν roν 00 œ ↄτο9 01699h0ñqe'r‿ĩch 1εεαιασσν τνσ ariqrεονσ τνν ½‿ᷣτeνν, Tα xαοενιννιασααι τασςο ædroi.——— TIcαα⁶εασνεκν dν τοσς τονς dyloς deo 9τ 40, 1079 licxcaOious. evlots 10d 7 HNé 70% ³ IIaui, x 1er. adτοαςσ τ Larai ulgsν œ ππμασαισο iu, 16 εᷣyd Ʒνι 9*ονπαις mεα*ααοο³υι mZzidxα rie 616 Hd- *νςρᷣ α τη⁴˙σι ττα dc⁶⁶νος Hαπο, olruve 8% 1 162Oue 700 r6,Gιο ueouo 7100- ανσωᷣι εlς 2 ν 90» 105.ααα̈dο THIé- 1000 bGdrr⁶ vijs 0-εεκοο vd jusreor S⁶ι⁵υιασ rraldrιον 20 Aaærsτεεασιν 10 dneOνον ꝙανα SrreOs 1⁴ τνʃ εον eonuou maldi‿: Srexεν σε εα* ⁴⁶ Siddnud„ο τ⁶³ν σσ☚‿ςι˙α— o vis eua)e Juud ⁴ιασι⁷*α τ⁶ν ⁶μοοσν r* 20 G1¹09600% örεο εκννκνο τυν εασμ³μκον redxνννονο duα ds 126) xdœl³ν τν ο†σνυοσeσ ααεα‿ 1²1) Grafian. universalis. ¹2z) atque deest apud Gratianum. *²s) quod— palatis desunt apud Gratianum. 1²¹) Steuchus b. 263, b ex cod. duodas J* al 10 veue, rodꝰr“ ori rije 2202ga, 5 7 rye ulroœν, ou u* dald zab r0 2α‿ειμωοων vrov 10 5ον(al. cod. vœ 1659ν 70 duo*ειο Hacs Kanne r⁶ν Sæol- 12⁴ον neανυνκεοονν aduera. 123) Al. add. id est mitram. 144) Steuchus p. 264 ex cod. kre Te 7 122, 27. xat 19 dxx. tudrioν. — 14— sed et dignitatem imperialium praesiden- udæ nal Tirναα νεᷣeαμινον, ecd rdαν ¹²⁸) wd tium equitum, conferentes ei) etiam im- Saειμκ εν⁴νμαια*α τ diαιαd εαν perialia sceptra, simulque euncta signa Sadulαν ddoνμυν ßddς dœ τ Saoιdνd atque banda ν), etiam et diversa or- dimroœ vol dra rd otync ed zd Sdvra ¹so) namenta imperialia et omnem processio- val τ οπ οσνινμρη i a‿οdees' nsya nem imperialis culminis, et gloriam pote. l2τκνο ⁄ eν dôεuν i fid eovolas: statis nostrae. Viros ¹s) etiam reveren- d⅜νρασςς ε evosᷣeodτον*1Oεναοα⁴ιςσ τοι⁶ dissimos clericos diversi ordinis, eidlem eενεεν, ze i, dyl oᷣxs, 2xxnoi dou- sacrosanctae romanae ecelesiae servien- ledovrag, 9eoνπκεειzʒννv ¶ OOeoct wa Srenn tes, illud culmen singularis ¹⁸³ν) potentiae eretne Tj* dx³ενe 2 leyeooue, 5* et praecellentiae habere sancimus, cujus 2exGotunrca 3 ueydi-—dꝓQαmνe˙0ς* hucoy, Jronii) amplissimus noster senatus videtur gloria ol arOſri,* οl oονυσοωιιοοι—σmτι ον Smπάσ adornari id est patricios atque consules 1„ al 1d⁴ ound dειυινιασσασ. effici, nec non et eeteris dignitatibus impe- G rialibus eos veee s, eee decorari. Vides plura, quae ab interprete primo dihgenler erant reddita, ita ut plerumque verbum verbo responderet, apud Balsamonem esse mutata sive de industria propter doctrinam ecclesiasticam Graecorum, sive quod latina aliter erant scripta ²²5). Omnino interpres vestigia orationis latinae, qualis est in epistola Leonis IX, non apud Gratianum satis feliciter legit, sed ita ut pressius convertat, singula omittat, raro aliquid explicandi causa ¹³³) addat vel unum vocahulum latinum duobus graecis explanet, raro structuram et nexum verborum mutet. Plerumque latina satis recte intellexit, quamquam in sin- gulis errores commisit ¹⁸⁷); praeterea utitur vocabulis graecolatinis ¹³³), interdum 121) ei deest apud Gratianum.*3) Steuchus I. I. ex codd. zoıνντνν Ʒο πτʒεεlous 124) Steuchus I. I. ex codd. d2⁴ ab riy dν αα aurous †ννερ ασι mdrous. Tεννν ποιαασάνν5υεέν νν qdelay eab Te r innsv. ¹35) Cf. supra not. 111. Ita legit p. 932 Just. viris 12⁰) Alberic. de Rosate legit baltheum; al. addunt sanctae romanae ecclesiae pro juri et conver- lit rore dydodaο; et paullo post legit in By- zantia Pprovincia in oplimo loco et convertit ⁊⸗ xij Butæyrtg oꝓ rdn Toytup, ubi codd. Palat. (apud Steuchum p. 262, b) Uabomt z rf Xd⁴ rod Nohaeſ9 Tecora rdn. vel banta. 130) Alii arda significasse putant Imperatoris procedentis insignia,(veæxilla) quae Ilali hodie- que banderas vocanl. Justelli. Suidas s. v. rd onueεν 2⁴ ν n026⁶⁴eν 4 60) 2νισαουοοι*◻1mτ˙ιι ε εαπτοι p. 930 Seapon, 7 na- ¹21) Steuchus I. l. ex cod. xat maoxue rir r raĩs 1atoοαν p. 931. 006 G0οε ijs Sæoudej„ogugije Sosar zar durauun. ¹³¹) Sic Phrygium do dicitur p. 931, mod est ¹¹1) Gratian. Viris— reverendissimis clericis in capitis ornamentum, tiara.— diversis ordinibus— Servientibus. 13²) 4ay,das p. 929 Just., d†ræ val nari, p. 930. ¹22) Gratian. singularitate, potentia et praecellentia. orodroòοε ⁶ρρσμοο. 931. 15 novis ¹⁸⁵); etenim sermo graecus, quo utitur, indicia linguae in pejus mutatae prae se fert. Ceterum Nesselius ¹⁴⁰) hanc Constantini donationem in codd. duobus Vindobonen- sibus secundum editionem Constantini Harmenopuli legi nescio quo dicit jure, nisi forte quod in uno codice inter alios Harmenopuli libros invenitur. Postquam Constantinopoli, a Latinis anno MCCIV expugnatae, Henricus, Flandriae comes, imperator praefuit et Graeciam in suam redegit potestatem, Innocentius III papa nihil sanctius habuit, quam ut graecam ecclesiam ad catholicam reduceret vel certe cum romana reconciliaret. Itaque ad concilium generale, quod Romae anno MCCXV habitum Lateranense quartum dicitur, invitati per epistolam papae latine scriptam, vene- runt, praeter legatos Imperatoris graeci, patriarcha Constantinopolitanus, metropolitae, episcopi et sacerdotes Graecorum. Et quum in illo concilio inter alia de rebus ¹**) actum esset, quas cognoscere non modo eorum, qui latinae linguae haud dubie gnari in synodo aderant, sed omnium Graecorum multum intererat, factum est, ut unus verisimiliter ex Graecis, qui concilii decreta domum referre vellent, ea latine scripta in graecum converteret. Interpretationem graecam exhibet codex Mazarinaeus ¹⁴²) ejusdem aetatis, qua concilium est habitum, sed mancus et mutilus, partim casu, partim ut videtur dedita opera alicujus, qui justo acrior in defendendis legibus ecclesiae graecae capita, Graecis odiosa, de fide catholica, de superbia Graecorum contra Latinos et de dignitate patriarcharum rescidit. Elegi caput undecimum. Colet. I. J. p. 948. 7„ Tya ol enloxοmQηάηο σι᷑ααmκάαονς εeταόαα 7 r00s diddεαονταν τονςσ νκαννονιαοωις. Errl0*) 1⁶-°⁵εꝓνεεαασνι νεα 1 00 d'œ- /— 2 Yiνοεσηναισmoάσασοωσ αœά ενταάα zονν τπωνο „— 2. e6ετειιιboἀ‿σιοεεεα, 050 Aœreeνοω „* 7„ 9 Oνο⁴ς ꝙεοασεεε dιαεςει 1τενοντν, d 3 1. G 2 2„ .⅜ ĩᷣrdoτς ναάνοεοmνι xxνοσεα dεαaœ- „* 8— 2 Ox⁴νς ρmmςν κᷣαμμμς νπς æðrijg Sexdn- ** olς ε τονςι ⁴⁷ππιςν φπννας πωs Gοοενꝙ παα⁴εασονιι ⁴|ς⁶εςοων 764,010» 1⁴⁴) Colet. Concil. Gener. Tom. XIII p. 947. Ui 13) episebpi magistros habeant, qui clericos doceant. Quia nonnullis propter inopiam et le- gendi studium et opportunitas proficiendi subtrahitur, in Lateranensi concilio pia fuit institutione provisum, ul per unamquamgue cathedralem ecelesiam magistro, qui eleri- eos ęjusdem ecclesiae aliosque scholares pauperes gratis instrueret, aliquod com- petens beneficium praeberetur, duo et do- 12) nauπα⁴⁴νοοαlα p. 931 i. corona episcopalis s. fon- uu¹) V. c. de ecclesiis Cypri insulae etc. sura; T1oyο i. equi ib.; T*νos ib., quorum hoc deest apud Ducangium. 11l) Catal. MSS. P. I.(2) p. 16, 7 ct P. V pP. 63, 35; cf. et Lambec. P. V p. 237 cod. Nr. 284 et P. VI p. 39 cod. Nr. 11. 1¹²) Colet. Concil. general T. XIII p. 927. *¹*) In alüis inscribitur: De magistris scholasticis. **¹*) ldem vocabulum c. 3. significat beneficium eccle- Siasticum. — 16 cenltis relevaretur necessilas, et via paterel discentibus ad doctrinam. Verum quoniam in multis ecelesiis id minime observatur, nos praedictum roborantes statutum adjici- mus, ut non solum in qualibet cathedrali ecclesia, sed etiam in aliis, quarum suffi- cere poterunt facultates, conslituatur ma- gister idoneus, a praelato cum capitulo seu majori ac saniori parte capituli eligendus, qui clericos ecelesiarum ipsarum et aliarum gratis in grammalicae facultate ac alis in- struat juæta posse. Interpres graecus hic illic alia in lati rt rrαοαανεο*—, rreg d al* 105 didd- Gνοονκνπιε deνκαχανοννπφασ ον d pνν αz⁷ ddd œ „0 τꝛσμ⁶σαά̈σνοἀτιωασιυσν eLe d46ασemνxæOr4 d? Sy rol⁵l Sæxliαs oνro 0ddνς quldrreraꝭ, wdieg n το0 4εσσασ dxu- 00yrε ddrαeνυντᷣQṽοεσπτε˙νεκιμνε, Tva‿r 1ν⁷ ⁴ „O?r⁴oτm αοεοπ*/ ursol&, dlld al ν αB dνας, d d aταννιαασοσυ al eνιοοduα, iααςαν—ν ε⁶³‿οσναοs eldn- 1ν½σmπωαη⁴⁴ 1τν*ποειστόιτοο τ⁴ετ‿˙ ον αmOη 1010b* 14s) 105 dpytsoτεοο μέοιςι τον 2ανπνντποον εέυα2ερνοσmενοο, odg dye- 00 16ν αετσ εακακηαmσάι ν εχε τν ν νωυ 9οσεέ⁴ν εν μανιαασνικ πνοουασ να J0- Tαο dιddεονꝙ ανάαι 10 dνναdν: nis aliter falsove legit, alia vel commu- tavit ¹⁴⁴), vel male intellexit, interdum male intellecta ipse correxit, raro singula voca- bula omisit, omnino ad literam interpretatus saepius, ut jam alii monuerunt ¹¹⁴⁷), haud eleganter adeoque barbare in graecum transtulit. Interpretationem actorum concilii Lateranensis fortasse Micolaus quidam Hydruntinus 14) sive Matore v6οασοσ seculo duodecimo ineunte fecit. Is certe utriusque linguae peritus tunc interpretis munere in disputationibus, religionis causa cum Latinis Constantinopoli, Athenis et Thessalonicae habitis, est functus et multa contra Latinos graecb scripsit, quae ipse partim in latinum transtulisse fertur, et prooemium, quod in Laxeuterii cujusdam sive Rhabolii, Persae ut videtur, artem geomanticam latine ¹⁴⁹) scripserat, ex latino (&x Oꝶνααμq oιασ‿εέμιο) in graecum convertit. Initium prooemii hoc est: To?s ¹s0) eεειεμναι ται—ιυeν ohot‿οονν deαηνν ειοωσέωνοις, et finitur his: 6g ₰αeεαμαε ααυς dοσνᷣu 105 aαυι συσντπ⁴ἀ᷑mριαμαάιασο oνταοσ⁴ τππeαις. Inter scripta theologorum tunc judicialis quoque liber graece est conversus. Jussu enim Friderici secundi Imperatoris Petrus de Vineis cancellarius Librum augustalem, qui ejus est index ¹⁵⁸¹⁷), sive constitutiones Rogeri, Guilielmi utriusque et Friderici ipsius, regum Siciliae collectas et in tres libros distributas anno MCCXXXI Melphiae ¹³²) edi- ¹*³) Omisit interpres vv. maſori ac. 14*) Sic c. 21 in fine torneamenta i. ludos gladia- torios et tormenta permutavit. ***) Colet I. l. p. 928. 14³) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. XI p. 287 sq. et p. 704. 1¹5) Prius ab ipso chaldaice scriptum erat. 15⁰) Ex Bandinii Catal. codd. Laurent. T. III p. 340 sq. 131) Savigny Gesch. d. röm. Rechts im Mittel. T. VII p. 63(Ed. 11). 152) Savigny I. I. T. V p. 197(Ed. 1). „ — 417— derat. Sed quum nonnulla oppida in finibus terrae Neapolitanae et Siciliae lingua graeca etiamtum uterentur vulgari, idem Imperator constitutiones latine scriptas in graecum publice transferendas nescio per quem curavit 1⁵*). Quae conversio, cui nomen est 9*.αό⁴αέιαι mιϑασι⁴eεειι, ex codice ¹³⁴) bibliothecae Parisiensis seculi XIII Nr. 1392(apud Montfauc. 3370²), postquam Montfaucon singula evulgavit ¹⁵), una cum verbis latinis integra edita est Neapoli*⁵⁶). Prooemium. Post mundi machinam, providentia di- vina formatam, et primordialem mate- riam, naturae melioris conditionis officio in rerum effigies distributam, qui facienda praeviderat, facta considerans et conside- rata commendans, a globo circuli lunaris inferius hominem, ereaturarum dignissi- mam creaturam, ad imaginem propriam effigiemque formatum, quem paullo minus minuerat ab angelis, consilio perpenso dis- posuit praeponere ceteris ereaturis, quem de limo terrae transsumptum viviſicavit in spiritum, ac eidem, honoris et gloriae diademale coronato, uæxorem et sociam partem sui corporis aggregavit, eosque tantae praerogativae munimine decoravit, ut ambos efficeret primitus immortales ipsosque verumtamen sub quadam lege praecepli constituit, quam quia servare tenaciter contempserunt, transgressionis eosdem poena damnatos ab ea, quam ipsis ante contulerat, immorlalitate proseripsit. Incipit his: TLoo*εκαοd τν εαιμναν ασστ⁴εεανν. Merd n 1oν ½οσνινꝙσστασιν, Set, rO0O Gονανιιστιασσαένν, al- dονσα⁵ονον d2 gddecoe zOerroεεοασςσ ε⁷) alεσεας εευφάνν elg Olαeέιἀ⁶ιννqꝙ oε6do dεασνεεςαασν 6 10 vYeiσemρενα εποοσοσνν νααν ε ενᷣeæ œta- vOGν εα τ εσσντασοϑέντασ επταόιι τον σφe⁵α- 00ει⁴oĩς deενννιατ ειναον νἀιιεεέόνετ⁶eν dν 9mQηνν τιν eφιυιυοωνυουνιέαιων ele dεlιανεεένιασν elxéνα εκα‿ Oixelay d-εο⁴ενσυν ιμωορεμετα, 2- rο ν☛τι τπασο dyy εdu 1dντονοε, dedαννσο 1εν ouds 0 οι T00εναι mμν ⁴αςωρ d-*αιονιονννιυἀτσν dvνα æ O09 1—Oντ‿ Ʒεει⁴³ 10e 2 rε1αν,§ις τιν α Ʒϑοεμνςσ d*⁵ννμμσνσνσντεσεμντιι σεσυνν εεᷣ εα αντοꝓον ueο⁵dα ον ε⁶οω οσσεναριοο σeυνννοσεσνQ α τοdς 6 πGw Eοσοπταεηονμαάκναοοο νννο⁶⁴‿ρασσιι εαααα⁵⁴— mσέν‿ςσσε dνμμςοεοονς ενeννσπην dςαωνέωατονε, aντςι ϑε 5νμσς νmOη⁶ tuνυιν⁶μοων εντοεν gor„- Gey, 3)y&rred-*—ρυeεα deνιρμαο εεονιένιισσν, 1*ς αοαι⁴οσενς εναιτι⁴ν αά́òτoος œᷣa- dεαασςσαένναςσ ἀςρ⁶ τα ⁴νιασασαασςοα, adrorg 11001⁸00 80◻νασαχανσο, 8&ᷣ⁴εοιςσεσν. Latina, ut vides, ad verbum sunt graece reddita, quod in plerisque constitutio- nibus factum est; sed ubi graeea latinis non respondent, magnum apparet discrimen. 1 ¹53) Raumer Gesch. d. Hohenstauf. T. III p. 478. 154) Eadem continet codex Barberinus. sed ab initio mutilus. *ss) Initium et Lib. III tit. 62 in Palaeograph. p. 319 sq. et p. 417, unde Schoellins sun habet in Gesch. d. griech. Lit. T. III p. 470. Dissert. IV. 15°) Anno MDCCLXXXVI F. XXIV et 459 pp. cum indice: Constitutiones regum regni utrius que Siciliae etc. Exemplum libri rarissimi biblio- theca Gottingensis liberalissime mihi com- modavit.. ¹57) Forma inusitata. —— Legum ordo alius est in graecis atque in latinis; nam XIX tituli, qui in latinis initium libri tertii constituunt, in graecis librum secundum claudunt. Tum graeca in singulis partibus abhorrent a latinis, ita ut alii tituli aliter vel conjuncti(I, 40. 41. 70. 71), vel disjuncti sint(I, 14. 50. 61. 91. III, 4. 19. 49. 54), alii latinis constrictiores et bre- viores(I, 60. 61. 62. 66 aliisque locis); quin integri tituli in graecis desunt(XXXIV in libro primo, IIl in secundo, X in tertio). Porro constitutiones graecae plures habent rubricas quam latinae; sed hae nomina regum legislatorum in fronte gerunt; praeterea rubricae graecae a latinis multum recedunt, et in constitutionibus graecis non modo nomina regum interdum absuntz¹⁵³³), sed etiam in rebus ipsis compluria inveniuntur diversa. Jam quum constitutionum latinarum neque: archetypum neque exemplar descriptum supersit, editiones ¹⁵*) vero fidem criticam non habeant, quae- ritur, quali convertendi ratione usus sit interpres graecus, et num sit fide dignus. Montfaucon ¹³⁶) et post eum editor constitutionum recens ¹⁶⁹⁸) graeca pro recensione potius retractata, quam pro interpretatione habenda esse censent, sed minus recte. Constitutiones enim latinae, praesertim quum aliae episcopis summis clericisque ¹⁴²) displicerent vel non satisfacerent, aliae ad civitatem melius ordinandam ²⁴³) non suffi- cerent, cursu temporis et usu quotidiano paullatim immutabantur, ita ut novae adde- rentur, antiquae vel interpretamentis additamentisve aliis augerentur vel iis, quae antiquata erant, omissis conciderentur. Tum ex initio, quod supra legitur, et ex multis titulis, qui ad verbum translati sunt, colligas necesse est, reliqua quoque accurate presseque reddita fuisse, sed latina aliter paullatim conformata ad nos pervenisse. Quam rem confirmant fragmenta latina libri augustalis, a Ludov. Beihmanno in codd. Nr. 274 et 405 montis Casinensis reperta, quorum verba et res et ordo legum cum graecis prorsus conveniunt ¹*⁴). Itaque quod jam editor constitutionum regni utriusque Siciliae Praef. p. VII de pretio hujus conversionis jadicaverat, graeca verba, ubi recto stet titulo sententia, lucem quam maximam latino contextui praebere, id auctoritate gravissima Savigny ¹³5) confirmatum nobis quoque placere mirum videri non debet. Graeca enim fontem unum et genuinum legis augustalis restituendae exhibent. Theologi tunc vel parvam vel nullam habebant latine scriptorum notitiam; nam ss) Ita nomen Rogerii in B,„'(cf. III, 4) et Gui- ad Graeculi cujuslibet libidinem, licet— ad lielmi in I, 26(cf. III, 57). Regis nulum, omnia fuisse transscripta. 1⁴²) Cf. 1, 33. III, 28. 29. ¹³) Eo spectant pleraeque constitutiones novae libri primi. 13*) Melior esse fertur Lindenbrogiana ex codice nunc deperdito evulgata; Neapolitana(1786) se- quitur editionem primam anni 1475. 1e.) Savigny I. l. T. VII p. 68.(Ed. Il) 142) l. l. p. 419. Aestimo igitur graecas(constitutio- ¹ ⁴) l. l. Diese Bruchstücke— begründen für den nes) Post latinarum primam editionem faclas, griechischen Text in allen seinen einzelnen auetas inter dum, ut fleri solet, nonmunduam Theilen den Vorzug vor unserem lateinischen mminutas el aliam in formam deductas fuisse. und unbedingt den Werth ursprünglicher Aecht- 1*) Praef. p. VII. Patet— non zard eker, sed heit. — 19— quos Micetas Acominatus ¹*³), Choniates sive Colossensis, qui anno cireiter MCClV floruit, in Thesauro fidei orthodoxae teste Bandinio ¹⁶⁷) laudat looos Ambrosii Medio- lanensis ex libris contra Apollinarium et ad Gratianum, Augustini, Julii et Leonis I Pontificum ex epistolis, eos vel Leontio scholastico ³) debet, vel potius ex Eutbymio Zigabcno ¹⁸⁶), quem in multis secutus est, hausit. Conjunctio inter ecclesiam romanam et graecam tunc restituta aliquamdiu mansit, ut epistolarum commercium ⁹) anno MCCXXXII inter Germanum II patriarcham Constantinopolis, qui graece quidem scripsit, et inter Gregorium IX papam, qui latine respondit, nos docet. Idem Gregorius quatuor apocrisiarios i. legatos, Hugonem et Petrum, fratres Praedicatorum ordinis, Haimonem 1ul) et Radulphum quendam, fratres ordinis Minorum, ad Germanum anno MCCXXXIII misit, qui de locis quibusdam do- ctrinae christianae cum eo agerent. Et quem patriarchae tradidisse videntur 500» 172) i. definitionem, quod spiritus sanctus a Patre filiogque procedat aequaliter, ex latino, fortasse a patriarcha ipso, graece conversum ad nos pervenit. Concil. general. Coleti ¹⁷³) Tom. XIII p. 1131. Pater perfectus deus est in se ipso, 0 marije Sore mujons d0⁸ 5* davuo, 6 Iilius perfectus deus a patre genitus, spi- Ve06 mjoys Ss⁵ Ce0 ron ardos„enuog. ritus sanctus perfectus deus, a patre et 1⁶ Tvsoεααντ dνοαν νν Sͦ 20g reo ro filio procedens;, procedit autem eæ filio τοο œu oë‿ uo Sxοεν⁶εμεννον rad 10 guidem immediate, at eæ patre mediante mxveitac 2» xν ν uos Seropeuerc duε Filio. Quod enim spiritus sanctus a filio pro- G, Gerc roõũ œοοες ueεesuονros z05 vlos. cedit, id filius habet a patre. Propterea 10 8 5 n⁴ mεiνμα 1 cyuo* SeroOeusra quicunque non crediderit spiritum sanctum d⁶ roũ vloõ„ 10010 3 Exer d ve08 dmν roũ a filio procedere in via perditionis est. Nε☚ᷣ dud roõro ooris ιατeiνε, ort 16 Iveiuα ν dιμο οννά νποοενεuα dἀε o 4oOë, d» ddc† drodelag sorlv. Germanus ¹*⁴) locos certe patrum latinorum de processione spiritus sancti ad- versus Latinos collegit et graecis verbis expressit ½⁸); sed Gregorio papae ad con- fessionem fidei, quam dixi, graece respondit ¹*⁸). ¹0*) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. VII p. 737 sqq. dobon., of. Lambec. III p. 118 et Nessel. P. 1 p. 1en) Catal. Med. Laur. T. 1 p. 432 sq. 229. 24. Edidit F. C. Alter una cum Phrantzis 1s) Cf. supra Dissert. III p. 19. Chronico p. 139— 149 sub indice: Exdeic rije 15) Cf. supra p. 5. dνdoytas rije mloreus rdν Aarl-un e. r. 1. *ze) Apud Colet. I. I. p. 1120 et 1127 sqq. et Fabric."¹²) Ex Cossartii Appendic. Tom. XI. B. Gr. T. XI p. 167 Harl. ibique not. 00). 179 Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. XI p. 162 sq. 1un) Iu subscriptione legitur Ammonius. 12*) Fabric. I. I. p. 163. *1¹) Cf. Fabric. B. Gr. I. I. ldem legitur in ood. 11⁴) Lambec. P. III p. 118 nr. 25. Veneto, cf. Zanettium T. I p. 85 et in cod. Vin- 3* 1 — 20— ldem Germanus II patriarcha postea, anno**) MCCLX;, quum inter episcopos graecos et latinos Cypri insulae de imperio ecclesiastico lis esset exorta, Romam pro- fectus coram Alexandro IV papa rem suam ipse latine defendisse videtur ¹½). Quo facto Alexander eodem anno constitutionem quam dicunt Cypriam ¹⁷⁴⁹) edidit, eujus exstat, nescio tamen ubi, interpretatio graeca. Secundum hanc constitutionem Ger- manus, quem dixi, coram latino episcopo obedientiam suam jure zu AMdo tlaud dubie latinis verbis profiteri debebat ¹⁸0). SMeS G Postquam Michael Palaeologus Constantinopolin anno MCCLXI recuperavit, Clemens IV et Gregorius X papae, de concordia ecclesiae romanae et graecae servanda solliciti, commercium epistolarum latinarum eum Michaele ¹³¹) Imperatore, cum Josepho ¹⁸²) patriarcha Constantinopolitano aliisque presbyteris 1⁸4) graecis inie- runt. Imperator autem, conjunctionem utriusque ecclesiae promovere studens, ad concilium Lugdunense, quod anno MCCLXXIV habitum est, quum ipse ei interesse nequiret, non modo Georgium Acropolitam ²⁸⁴) aliosque legatos vum epistola graece scripta ¹⁸⁵) misit, sed etiam Pantaleonem patriarcham Constantinopolitanum alios- que episcopos sacerdotesque graecos concilio âdesse ¹³) passus est. Cujus rei gratiam üt Romani referrent, graecorum advenarum ita est habita ratio, ut in concilio initiando epistola apostolica et symbolum una cum evangelio non modo latine, sed etiam graece recitarentur et cantarentur ¹⁸⁷). Michael ipse autem, fidem professurus, formulam christianam, quam Gregorius papa, imperatorem ad concilium invitans, in epistola latina proposberat 13s), in responso ad verbum(er⁴ 1εέeέιαας) Ftaebe roaaidi quae ita se habhet.. concil. gener. ed. Colet. T. XIV p. 507 sq. Credimus sanotam trinitatem, patrem, IIioτεενοσοέιν τννν dytxν rοdα, 6 œκτεοα et filium, et spiritum sanctum, unum deum ⁊œ 1⁶ν uν, zad 16 πηνενμάα qτ e ⁸α,. omnipotentem totanque in trinitate deita- dεdν επασνο⁶υνασ⁴αν, d, 16 ν 10ã⁶ ã aν tem coessentialem et consubstantialem 18²), Serντα αον εα ασeσννασε⁶ιονxux σνιιαννο coaeternam et coomnipotentem, unius vo- dναη☛ν, νςο Ʒεανμαάαοε, é&sovotag zu ³μepa 121) Alii sane Germanum jam anno MCCLIV vel ¹²³) Fabric. Bibl. Gr. T. VII p. 768. Harl. LV mortuum esse dicunt; cf. Fabric. I. 1 p. 162- ¹s3) Quae ut in concilio recitaretur, latine conversa 17³) Colet. Concil. gener. T. XIV p. 277. est(cf. Colet. I. I. p. 504), quod et in sacramento 1*⁰) Apud Coletum J. I. p. 24ee282. 45 Michaelis et in epistola Praelatorum sraccorum ¹30) Colet. I. l. p 2816. 65 accidisse videtur; cf. Colet. J. l. p. 513 sd. 2 ¹2¹1) Coleti Concil. gener. T. XIV p. 483. 486; com-*²¹) Colet. I. I. p. 479. 3 mercium continuatum est cum filio ejus Andro- ¹¹²⁷) Colet. I. I. p. 503. nico, cf. ib. p. 518. 2 15³) Colet. I. I. p. 487. ¹²²) Colet. I. I. p. 489. 1*²) Deest in graecis. ¹⁵⁸) Colet. I. I. p. 518. 7 — 21— luntatis, potestatis et majestatis, ereatorem Aecros, 3 7tetouO d,εον rr 3ueauo. omnium creaturarum, a quo omnia, in quo Vnnudrτο, dg 00 Tdvra, 6„ 6 rG⁴τα, duν0ν omnia, per quem omnia, quae sunt in coelo eνe να εν 2 0dOνmu af pi, dad et in terra, visibilia, invisibilia, corporalia zal dodara, d Gcoddετεed c* yeutixrund. et spiritualia. Credimus singulam quamque Tioredo⁵ieν Eαοπσον εeν 25 T0. πο⁶εοσηο in trinitate personam unum verum deum dya A 1¹0), mlijen œ τιαεαο ITIοανενουο plenum et perfectum. Credimus ipsum 1eεeẽ τ⁶eν τν uεν τον*ϑεο, Lbyο* 1⁰0 605, filium dei, verbum dei, aeternaliter natum iος Yevv Sérra er 100 nνοs, 6*αοόmππσην de patre, consubstantialem 1), coomnipo- 100v*0ν xœ* ασν værd ndrνα ε Trνο⁹ tentem et aequalem per omnia patri in dy* eoryre. dlivinitate. 1 Singula singulis respondent; quae desunt interpres consulto omisisse videtur. . Quemadmodum Romae, ita paullo post anno MCCLXXVII Constantinopoli de con- cordia ecclesiae latinae et graecae promovenda in concilio actum est; num vero literae Joannis patriarchae Constantinopolitani, ea de re ad Joannem XIX papam scriptae, quae nobis supersunt ¹⁰²), latine fuerint exaratae, an quod verisimilius est ex graeco in latinum conversae, non liquet. Plures quam antea seculo quarto decimo vixerunt interpres graeci. Commemoratu digni sunt hi:— Matthaeus Blastares sive Blastarius ¹³) hieromonachus, letus graecus a. MCCCXXXV, qui refutandis Latinorum erroribus multam dedit operam et glossarium juris latino-graecum, cum scriptis ejus in codicibus ¹⁹⁴) aliquot certe conjunctum, com- posuisse fertur 1 s). Glossarium incipit his verbis: Aœxtwtxde έeεε. AdOνάι⁴ονονG)„ar oroμσι εεενκιοιαι Auowtdες**r) dy&xouoœ ard dixiv. 96810 40τQα ½ Sia: dddg. Sεαἀαοο ⁹⁸⁸) etc. 3. Apud eundem Blastarem in Tuvvrdydαeτ‿ι ι) xl rouxeio sive in synopsi juris, ex sacris conciliorum patrumque canonibus et ex Imperatorum legibus collecta atque digesta, cap. xοα τον Boulyaolas invenitur ²⁶⁶) donatio Constantini Magni graece his verbis: 1 ¹⁵⁵) Fahric. J. I. p. 590. ¹⁰⁶) 9edy excidisse videtur. ¹*⁶) i. e. recensio militum ex vv. ad nomen sc. re- ¹*¹) Deest in graecis. ¹⁰²) Apud Coletum I. I. T. XIV p. 589 sqq. spondere. Eadem leguntur in Labbei veter. ¹93) Cf. de eo Oudin. Comment. de script. eccles. glossis juris p. 3. T. 11I p. 828 et Fabric. B. Gr. T. XI p. 588 ¹³) Lege Axouilta; eadem apud Labbeum ut t sedg. — 90. Harl..*¹¹) Nessel P. V p. 53, 31 et p. 150, ubi temen 164) Lambec. Comment. P. VIII p. 997. 1002 et Blastaris nomen non legitur. 1024. Ejusdem glossarii et Rob. Gerius memi- 15) Quod circa a. MCCCkAXN wompeuu; cf. nit, cf. Append. ad Cave Hiist. de seript. eeccles. Fabric. I. I. T. 1I p. 34. ²³³) In Guil. Beveregii Synolico magno(guod. T. 11 4 — 22— Oε ι1ν QðMc5 eενααον Kaνσœriον εᷣαν τον παœηνα Hdεμ⁸. Oeonigosεse ddẽ d oig dœrodnauts al i duſ— vis wud Sadideiag 16» PRμ επμ⁴οσρσοαααον ταᷣα‿ dοα⁴ονωον αονρρασονν ετινι dνποσστdse— œl eudiouν ou Héroou nleiova ijg Saoο‿εeας xetwr eEoudta ord rdda ee Ouen-,, n r, mod*ᷣ 140„* 10„ Saddddᷣa uνα α—EmBNt! eet, elise re Slraι 1νeν εκασοσα˙ςο maœτοααοαιιαισ μνυυωπν νεα zε πος αrou eœ—ꝙteα τ 6090668% G‿υ Sairovra uidεειαεù ϑαυοουνιασα ⁴ε πααστοι μον τν mάεενπααοεν Hερμιςοετιο z* os ou daανοςσν τ³ μάέιτεεοον μαάάααα⁴ςαον, ν ν εᷣꝓαiς dad⸗νμαα εν σemωẽ)iṽvinic ul ανσ ydοννν duyxsiενον τ υυον τν οe?⁷ον νμοꝓmσαιον, οοꝓνοerνν ανιαά, rdν 6&αεακινο εαειια Qασ πἀͥvτα αφebσt ν⁴ᷣuμαασραα, d ανν εασμαυν πάmινων Sdeεεα‿μαανa, 1d eκ*πντεασ τκαάι τἀ 1οιαασ zς Sadidelas OG⁴νιναναα α τσνν ddxν dαασν ²⁶⁵) rijg„,*⁵⁴ν sovglag 10 d 1☚☛ᷣ̈¶mο0œ vie dᷣκν̈παᷣeνsάhq õSduν areideyueroue oαlρρμνακ⁵ςσαααόαα ²⁶) vedενονμέ τπανασmσνιm⁶σεαει ²⁹) vf duyd ꝙ1εααόιυν Sν⁴νυινμμαασόον, οοςι ε1επνο sε νουει ²⁹⁴), 396- vag sιαιειμιμνουα εννἀς 6⁵⁸ ³⁰³) de να 1α eπOηοτηαμαα 1οωτππν ιειοωνQõm Sl πιειτονπχGν‿ Teurν, l d deν αοοατο νυιοιιε, e&x rije ⁴ανυ dνκανον vενεααςσσαι, 105ro 19 1 ινĩ% 11 Gασά³ 8&*ορꝓναασα. Vides hanc Constantini donationem non ex latino translatam, sed potius ex graeco Balsamonis ²⁰³⁴), quod supra p. 12 exhibitum est, esse excerptam, ut singula vocabula et enunciata inter se congruentia aperte docent. Male igitur pro nova conversione habetur. Difficilius est inquirere, utrum haec donatio a Blastare, an a Constantino Har- menopalo in brevius sit coacta. Eadem ²⁰¹⁷ enim appendicis loco in multis Harmenopuli codicibus legitur ²⁰³), Hexabiblo ejus addita. Fuerunt itaque, qui eam Harmenopuli esse dicerent, Lambecius ²⁰⁶), Fabricius ²¹⁰⁶), alii. Et sane ²¹¹) Harmenopulus(natus ²¹²) MCCCXX et mortuus MCCCLXXXIII), qui literis artibusque bene instructus et linguam latinam ab Aspasio monacho Calabro edoctus Constantinopoli anno MCCCXI.V letus P. 2 p. 1— 272 Blastaris totum Syntagma con-*²³⁵⁴) Eundem in capite, quod praecedit, Blastares tinet) I. l. p. 117, separatim in Marq. Freheri laudat. Donat. Constantini p. 25 sqq., in Fabric. Bibl. ²³⁷) Fabric. B. Gr. T. VI p. 698 et T. XI p. 266. Gr. T. VI p. 699 sq.(Harl.), qui eam Harmeno- 5589 utramque male distinguit, diversam esse pulo tribuit, et in Harmenopuli Manuali legum. ratus, ut Iriarte Codd. Matrit. 1 p. 349. ed. G. E. Heimbach p. 820 Eadem donatio ²³²³) Codices enumerat G. E. Heimbach in Praef. legitur in codd. Vindobonenss.; cf. Lambec. editionis Harmenopuli p. VII— XII. P. V p. 244; P. VI p. 35 et Nessel P. I p. 326 ²³*) Commentar. VI P. 1 Nr. 10, 2. (ubi inseribitur Eæ roõ„oμν. O usyas Nororav- uo*) I. I. I. l. riros) et(2) p. 27, 2. a¹¹) Editor Harmenopuli recentissimus, rem in medio ²01) Heimbach drdouc.. 4 relinquens, donationem hexabiblo ab Harme- ²⁰³) Heimb. οmne**ναν. nopulo ipso additam esse negat. Praef. p. XXIV. ²⁰²³) Freher. aασνσναοαςα oεs ouyl. ²¹³) Of. Emil. Herzog. oꝓια ειασν eοσ aα. Ague- ***⁴) Heimb. male krexoutwous et postea meguœeuνiis, vomoulou, p. 19 sqq.; male enim Cave Hist. de ut in cod. Matrit.. script. eccl. T. II p. 226 eum ad annum MCl. ²⁰½) Heimb. dore zat.. refert. — 23— inclaruit ²¹⁸), hanc Constantini donationem graece concepisse possit; sed quum donatio aperte ex graeco Balsamonis depromta et medio contextui addita sit; quum Blastares Balsamonem non modo saepius in Syntagmate suo laudet ²¹⁴), sed etiam in complurihus locis secutus sit 2¹³) et omnino ex aliis scriptoribus sua excerpserit; denique quum liber Blastaris anno circiter MCCCXXXV collectus sit 2t⁴), quo tempore Harmenopulus quintum decimum annum agebat: mihi persuasum est donationis graecae, quam dixi, auctorem esse Matthaeum Blastarem, qui donationem latinam neque cognovisse, neque linguae latinae gnarus fuisse videtur, nullum certe scriptorem latinum laudat ²¹*). Prae ceteris, qui seculo quarto decimo floruerunt interpretes graeci, laudandus est Maximus Planudes als), monachus oriundus Nicomedia ²⁰⁶) Bithyniae, sed quum diu Constantinopoli habitaret dictus Constantinopolitanus, philosophus, theologus, grammaticus et rhetor, anno ferme MCCCXXVII clarus. Eo certe anno jussu Andronici Palaeologi II Imperatoris cum Leone, orphianotrophii praefecto, ad Venetos de caede suorum pla- candos missus legationem suscepit ²²⁰⁹). Erat enim linguae latinae amantissimus, cujus studio, ad mortem fere usque continuato, ita tenebatur, ut libros latinos non modo legeret atque relegeret, sed etiam converteret. Sermo ejus graecus ²²) non ex omni quidem parte probandus, neque elegans et purus est, nihilominus satis aptus, perspicuus legi- busque antiquis grammaticorum maximam partem conveniens. Homo sane neque ingenio, neque judicii acumine venustatisque sensu excellens, sed sedulus, diligens, studiosissimus literarum et pro temporibus illis doctissimus, multa ipse composuit ²²²), multa ex latino in graecum presse et satis scite transtulit. Quae graece reddidit si recte aestimare velis, singula, prout ab eo edita sunt, ratione temporis habita in censum vocare debes, quippe qui ab initio linguae latinae parum gnarus et in arte convertendi parum exercitatus paullatim majores fecerit pro- ²¹³) Cf. de eo Oudin. I. I. T. III. p. 924— 27, Fabric. Wharton ad Cave I. l. Append. p. 38, Fabric. B. Gr. T. XI p. 260— 68 Harl., Theophil. ed. Reitz T. II p. 998 et Schoell. I. l. T. III p. 469. ²¹4) p. 36. 57. 76. 77 teste Fabricio. 3 ²¹*) Fabric. I. J. T. XII p. 222. *¹*) Fabric. I. 1 T. XII p. 205 et 221. ²¹¹) Fabric. 1 I. T. XII p. 222. Neque Harmeno- pulus nisi graecis fontibus in Hexabiblo sive Promptuario suo usus est, quod docet Heim- bach I. I. Praef. p. XVII sqq, unde corrigendi sunt Fabric. I. l. T. XI p. 260 et Bach Hist. jurisprud. Rom. p. 686. Adde Herzogium I. J. p. 29. Ceterum Harmenopnlus in Hexabiblo nonnulla habet vocabula latina vel graeco- . latina, sed pauca. ²¹³) Cf. de eo Oudin. I. I. T. 11I p. 760— 69, H. B. Gr. T. IV p. 429 sqq. et T. XI p. 682— 93 Harl., Harles Introd. in Hist. ling. graec. T. II P. 1 p. 530 sqq., Schoell I. l. T. III p. 221 sqq. et. Carmina Boethii, quae edidi Darm- stadii 1833 p. I sqq., typis repetita in Caesaris de bello Gall. interpret. graeca ed. A. Baum- stark p. XII sqq. 2¹⁵) Boissonade ad Ovid. Met. p. XII. 22⁰) Pachymer. Hist. III, 21 p. 243. Bekk. ²21¹) Aliter sentit Huet. de clar. interpr. p. 217. A Latinorum sententia saepe declinat et quae assequitur neque salis presse, negue satie pura dictione effert. ²2²¹) Enumeravit ea Fabric. B. Gr. T. XI p. 683 s9q. 3 — 24— gressus. Convertit vero et poetas et scriptores. Quod ad illos attinet primum tiroci- nium in distichis Dionysii Catonis, quem dicunt, posuisse videtur. Codices conversionis graecae laudat Th. Chr. Harlesius ²²³), quibus adde Meihomianum ²2²⁴), Taurinensem 225) Monaceènses septem ²²⁶) et Matritensem ²²¹). lnitium libri I hoe est: Si deus est animus, nobis ut carmina dicunt, Hie libi praecipue sit pura mente colendus. 1 EI 6 ²²⁸) 909„609 2099, 6 10 10„leω τπνν⁶Gωια, Kal*ανϑαάᷣ vν τ⁶‿νε σαέον ετειοαμ‿α ι) ⁴dντα. Plus vigila semper, nec somno deditus esto, Nam diulurna quie svitiis alimenta ministrat. Ayounvet 0 AO», 1ν πν½ ενα⁶οτο 20 ⁰ ²³⁶⁸⁷)- MaxOòy„dο ν ²³⁷) deναναα ⁶νυονv£ επαμάσαεεασ ƷονSũ. Virtutem primam esse puta compescere linguam, Proæimus ille deo est, qui scit ratione tacere. TIoανπ⁴εασπνmνẽ αoοντανν εμαόαα ²³²) 10„Aοσασασς&ποeνꝓνασe☛ Fiyyd9 νꝗ 5νι ε τeν νν 16„ 106 α Gtyv. Sperne repugnando tibi tu contrarius esse; Conveniet nulli, qui secum dissidet ipse. WIj driεετον 0αυν⁶ 10) qæνν gyœντlos eln: Os Nο εέασυισινmτιυOQ/ wWỹÅW'4ꝓᷣαανε, 11ρ εεοοισ Jos. Scaligero ²³³) metaphrasis adeo et a puritate hellenismi aliena est visa et tot barbarismis lita, ut nisi ei aliunde constaret, Planudem ejus auctorem esse, vix a tirone, nedum ab homine graeco profectam esse crederet; Planudem enim tam negli- genter usum esse verbis non mere graecis, neque graecae poesi accommodis, ut non minori patientia illis legendis opus sit, quam judicio castigandis, adeoque raro ei impru- denti bene dicta excidisse, ut vix sex septemve versiculos in ca metaphrasi reperias, qui meliores effici non possint. Itaque Jos. Scaliger Planudem in notis perstringens atque sugillans meliorem Catonis interpretationem graecam ipse addidit. Attamen vir sagacissimus acerbius quam verius hac in re judicasse videtur. Planudes sane tunc ²²²) In Fabric. Bibl. gr. T. XI p. 683 sq. De qua- ²¹¹³) Graeca dedi ex editione Arntzeniana. Jos. Scali- tuor Caesareis cf. Nessel. P. 1 p. 259, 10; p. ger articulum otiosum esse monet. 369, 34 et P. IV p. 101, 27 et p. 109, 3. 2²*) Male esse intellectum a Planude recte dicit ²²⁴) Dion, Catonis Distich. ed. O. Arntzen 1754 Scaliger. Praef. p. XIII. ¹3) Cf. Odyss. III, 200. 22⁵) Cf. Pasinum T. 1 p. 269. ¹³¹) Contra usum. ¹*) Cſ. Aretin. Beiträge z. Gesch. u. Lit. T. V p. 151; ¹²¹²) Planud. legit pufo. T. VIII p. 653; T. IX p. 714 sq. 814 et 828. 23²) Apud Arntzenium Praef. p. XxXux- ²²7) O, 87, teste Federo meo. — 25— non admodum latine erat eruditus, compluria male intellexit ²³³⁴), vel obscure reddidit, in usu et concinnitate verborum hic illic erravit et passim leges linguae graecae migra- vit ²³s); sed alia ab eo peccata aetatis, qua vixit, ingenio debet, alia codice depravato usus corrupit, alia consulto mutavit ¹³³), in universum non admodum laudedignus, neque tamen prorsus contemnendus. Aliam viam ingressus est Planudes Ovidii Heroides et Metamorphoses prosa ora- tione in graecum convertens, fortasse quia poematis illis amplioribus ligata oratione graece reddendis se imparem esse sentiebat. Heroidum, quas edere Lennepio erat in animo ²³⁷), et Metamorphoseon codices laudat Harlesius ²³s), quibus adde, quos ego nominavi in editione carminum Boethii ²³⁶⁵). Metamorphoses, quas Joh. Fred. Boisso- nade ²⁴⁴⁹) in lucem emisit, ita incipiunt: 4 In nova fert animus mutatas dicere formas Corpora. Di, coeptis(nam vos mutastis et illas) Adspirate meis primaque ab origine mundi Ad mea perpetuum deducite tempora carmen. Ante mare et tellus et, quod legit omnia, coelum 5 Unus erat toto naturae vultus in orbe,“— Quem dixere Chaos, rudis indigestaque moles, Nec quidquam, nisi pondus iners congestaque eodem Non bene junctarum discordia semina rerum. Nullus adhue mundo praebebat lumina Tilan, 10 Nee nova crescendo reparabat cornua Dhoebe, MNec circumfuso pendebat in aere tellus, Tog elg rated ddοαœσte dᷣαμενεοα d- νονòς ε syeν duαν*ετσυ 90, val„ydo o 9Ob eεedεuε ²³ν) zaνιας, 2 d,ρςα oεέιππσœ νꝓνρ dν υνς oν 26G,⁴ονι ενεσες εl 10 Hετεοον qπονυο guvexn rœrdyoure iv 0y. IIodνν Ʒέαςααœαeω clyct vd yif ed* dMν, de dr alunret, dy&ldog sv ον τ ε εασρας*ν neloxſf, Xdos Gn6ααοσσν, dο⁵οoos œl dveεeονααοο ννος, 0532» ö140 411) ν½ g erdiοmν, 2œd zuiora a³ας εν zαντ‿ mσενμεᷣeνε⁵έᷣ α d‿σ*ρodre 1d 1ν ντ oneονμαα*ν. O0ν☚τασ1μσm⁴σιέμ⁵ σέ ε&νααεε⁵εεεο Tuieν, odd, S&y eOurεu6ν τoο ⁷ vij drdντπο mβοιε ε εαvυνm 1αντευνονιμέενν, 030 242) dνεεαοισνπηοεαι νεέασ αιοα⁷ Oois 334) Sic vino te tempera convertit olœ osauvror re⁴e vvs et iracundiam tempera rhy deydoòrira elovc. Ita et Erasmus Roterod. censet apud Arntzen. Praef. p. XXXI. 22s) Isaac. Casaubon. XXXVI. u*) Sic nomina poetarum latinorum ab initio libri ll in nomina graecorum. Dissert. IV. apud Arntzen. Praef. p. ²22) Cf. Joh. Chr. Jahn Introd. ad Ovid. Heroid. p. 7. ¹3²) Ad Fabric. B. Gr. T. XI p 683. ²³⁰) Praef. p. IV. ²⁴⁰) Paris. 1822, 8 in collectione Lemariana. Parti- culas inde excerptas vide in Seebodii Archiv. 1824 p. 664— 673. ¹¹¹) Sic Boissonade; codd. ueraßdlere, uereßdalere. ²4²¹) Nota commutatum versuum ordinem. 1 — 26— Ponderihus librata suis, nec brachia longo Margine terrarum porrexerat Amphitrite; Quaque fuit lellus, illic et pontus et aer. 15 Sic erat instabilis tellus, innabilis unda, Lucis egens aer, nulli sua forma manebat, Obstabatque alüs aliud, quia eorpore in uno Frigida pugnabant calidis, humentia siccis, Mollia cum duris, sine pondere habentia pondus. 4ε 120 aiν⁶⁵ε⁷ 030 goνεονοσ 26 Licxd ris pis vdStucer, 3 Augureien SSersuven: 33„α 2 py, exet ντοσ. duoũ„αl do. Oöroς* dοτασιαο τ⁴μέιν½ ꝙ* vi, dn⁴αισιον ο⁸ 10 d6%, Oτs 3/0iεο 6 aije: aαœ ο⁶ειν nosi u 101 0 ⁴μοσGS Gα ε d10¹ coosl- orœπσο α„o εν ν 06⁄εασασι τἀ 1μμη m ı◻υυεοα το Ʒιιμοςι εαmρμιέιαιαειιε, 2 d oyod 10⁷α E„, 1 uαα τονςα ασeιιο zα τ ἀονςσ εαυ³d ος τιν ετυο. Interpretatio, arduum opus aggressa, satis stricta et pressa, sed magis vituperanda quam probanda est; ut enim nihil dicam de commutato dicendi genere, Planudes non semper Ovidii verba recte intellexit, usus fortasse codice pravo, sed etiam linguae latinae, ut videtur, tunc non admodum gnarus; compluria vocabula temere confudit ²⁴³), ita ut a sententia poetae interdum ridicule aberraret; neque sermo, quo usus est, omnino purus, elegans aptusque, quamquam planus atque perspicuus et hic illic, sed raro, ad meliora assurgens. Ad rem criticam exercendam parum nihilve facit. Idem orationis pedestris scriptores in graecum transtulit, de quibus nunc disseram. Ut enim Aristotelis libros de plantis, quos ex latina interpretatione graecitati reddidisse fertur, nunc silentio praeteream, ea de re infra dicturus, Ciceronis Somnium Scipionis ab eo graece conversum esse nunc non amplius dubitatur. Fuerunt sane, qui Theodorum Gazam Somnii Ciceroniani esse interpretem dicerent ²¹³³⁴), in errorem inducti editione Aldina, quae Catonis interpretationem graecam, a Theodoro Gaza factam, cum Sommii conversione, diversorum interpretum nomina non distinguens, in unum conjunxit. Sed quum complures codices ²¹²³⁸) Somnii graeci seculo XIV, quo Planudes vixit, scripti esse dicantur; quum eadem verba graeca legantur in conversione et Somnii et commenta- riorum Macrobiü, quos a Planude graece redditos esse inter omnes constat; quum inter- pretandi genus in Somnio graeco cum Planudeo alias cognito in universum conveniat, nisi quod magis politum sit, utpote in re magis exercitata; quum denique plurimorut *.3) Ita confudit canorus et canus, ripae et rupes, ²¹²) Parisin. Nr. 963, cf. Bocth. Carm. a me edita redditus et reditus(reversus) etc. 4 Praef. p. II, et Monacens. 439 et 495, cf. Hess. 244) Fabric. B. Gr. T. X p. 393 Harl. et alii, cf. Ph. 1. l. Praef. p. XXXIII et XXXV. C. Hess. Praef. p. XI in M. T. Ciceronis Ca- tone Halis 1833, 8. — 27— oodicum Somnii graeci inscriptiones nomen Planudis praeser riejant 2⁴): hujus inter- pretationis auctor Planudes nune ah Hessio ²⁴⁸) aliisque recte constituitur, Gaza vero, qui describendis codicibus graecis vitam sustentasse fertur ²⁴⁹), interpretationem eandem transscripsisse videtur. Codices Somnii graeci enumerant et describunt Fabricius et flarlesius ²so), Montfaucon ²⁸¹), Aretinus ²³²), G. H. Moserus ²⁵⁷), Ph C. Hessius ²⁵4), quibus adde quos ego nominavi in editione carminum Boethiiss). Editiones, praeter Lugdunen- sem 1544, curaverunt Moserus ²so) et Hessius ²) et F. Brüggemann 25s). initium Som- nii hoc est: 4 Ouum in Africam venissem M'. Ma- Hyixo en?*se) 75 219Ou, aer iunn nilio consuli ad quartam legionem tribu- Autriou Mœrdlou omœrsiονο, Enr1 10 26*αρ‿ nus, ut scitis, militum, nihil mihi fuit po- ov zνρμαέ Oijuaoxos 100); ds ꝛrs, vic oroæ tius, quam ut Masinissam convenirem re- r¹⁴ρ, 0096„ ⁴ σέν‿ n000οb 4³*„ Ma- gem, familiae nostrae Jjustis de causis oeοασν 25 Bade Gννεέαϑ⁴φενεν νς Musreas amicissimum. Ad quem ut veni, complexus olulag eE l τ³ιαινννᷣ εκαeω lA ddια 1αυν‿ me senex collacrimavit aliquantoque post w ruyxdνopre. IIoο 5„ dyra ueε εο suspexit in coelum et Grates, ingçuit, tibi Sde 6 pνν aτs ouros 6ddrονο 2 ago summe Sol vobisque religui Coeliles, 109 500» dncigAhds 89 ouαοr, adοντε duod antequam eg hac vita migro, con- 90¹, qydiν, öuore IHIus, er 22 r ⁶αν spicio in meo regno et his tectis P. Cor- z0is d 0s Seois, öru, r0¹„ 7 1050e 200 nelium Scipionem, eujus ego nomine ipsο 910 eεεανυαασσινmηάσάαια d επα ν εᷣμα̈ννον recreor; itaque nunquam e; animo meo Saæoοouetaœ væl 16» o-uddrν 10100„ Iad. discessit illius optimi atque invictissimi 10 563) KOO e- 10 TenrcvG ²03), oumeo viri memoria. Deinde ego illum de suo aurds Sy10 6„6εμστ 2*εεισονο◻α 0dr regno, ille me de nostra re publica per. odx 2r» ö1⁸ L9 rijs diciolas dxorex- eunctatus est, multisque verbis ultro ci- eεν„ 100 dlοτον ενακι⁴ειονι οG⁸⁷ xα rogord- troque habitis ille nobis consumptus est zou 33s) d„⁶οeςσ eniſuun. Eyreꝰ ειν 6y 1 qies. eæεενον αεοε τ αον αtdelae, 80 ˙* 24²) Cf. quos laudavi in Boeth. carm. Praef. p. IIsq. 2³⁵) Praef. D. u sq. 24) I. l. Praef. p. XII sqq. et jam ante eum a ²¹⁵⁵⁴) in Ciceron. de republ. p. 549— 60. Gronovio ad Ciceron. Somn. c. 2. ¹“) in Ciceronis Catone maj.(Halis 1833) p. 69— 98. . 8 2⁵) M. T. Cic. Somn. Sci ²⁰) C. B. Hase in Praef. Moseri ad Ciceron. de. nitz 1840.(Pr.) P. Graece expressum. 00¹ republ. p. XVIIf; ef. Bandinium T. II p. 121. 13,) Cod. August. neot ²¹⁰) Bibl. Gr. T. XI p. 682.. ¹6°) Dictum pro z2laoos. ¹3¹) Bibl. T. I p. 468, a. T. 11 p. 742, d.*¹) Al. ⁴‿α. Dicendum erat dαοον ¹n) Beiträge z. Gesch, u. Lit. T. VIII p. 383 sq ²0*) Al. Honaeor. et p. 653 sq. ²*³) Cod. August. Tentoyx ob. 23³) in Cicer. de. rep. pr— p. XIl sdq.* 2½) Deest in Cod. Aug. 3 ²²¹) J. l. Praef. p. VIII sqq et p. XXXIII sqd. 0.) Brüggemann de suo dxyrordrow, 4* exerν πωά ναμνᷣsᷣαν olerelag drnero 0vre ²66) xelννν 11μμιν ατονς τν‿εαμέεοάσφ 28 moldods de 6youe deuoo dxece dedanxνναmρεν. Planudes, qui magis ad verba quam ad sententias Ciceronis respexit, sensum ora- tionis latinae non semper assecutus in errores incidit, raro explicandi causa singula vocabula addidit, saepius nomina confudit, omnino neque accurate, neque eleganter Ciceronem expressit ²⁰⁷), in vocabulis formisque vocabulorum deligendis et in dictioni- bus et sententiis conformandis graecitate deteriore usus. habuisse videtur, qui alia praebebat, quam Ceterum codicem Somnii quae nunc leguntur, et hic illic vitiosa. Quemadmodum Ciceronis Somnium Scipionis, ita Maerobii commentarium in Som- nium, non Saturnalia, quod alii falso dicunt ²⁸³⁸), Planudes graece convertit. Codices interpretationis laudant Fabricius ²⁵⁶) et Hessius ²⁷⁰), quibus adde a me in editione Boethii carminum ²²¹) nominatos. Inter Platonis et Ciceronis libros. Codex Coislinianus integer incipit his: Merasu o Tdrανοο τα Kiαεα „oO S1Al. Ex codice Augustano mutilo, qui incipit verbis ²⁷²) ultimis cap. XV' libri primi et finitur ab initio capitis IV ²⁷²) libri secundi, Christian. Frider. de Matthaei graeca edi- dit ²*⁴) in libro rarissimo, cui index est: Varia graeca ex VIII Codd. edita cum ani- madoversionibus. In his autem tot nominibus, quae de sole dicuntur, non frustra, nec ad laudis pompam lascivit oratio, sed res vere 33) vocabulis eæprimitur. Dux et princeps, ait, et moderator luminum reliquorum, mens mundi et temperatio. Plato in Ti- 266) Cod. Aug.*aAτ Hess. xores. 267) Unum locum c. 25 et 26, quem Cicero ex Platone hauserat, Planudes non convertit, sed ex Phae. dro ipso p. 245,— 246 transscripsit. 2⁰8) Fabric. Bibl. Gr. T. XI p. 685 Harl. *“) J. l. p. 682 et p. 685. Adde Venetum alterum apud Zanettium T. I p. 117. no) in Cic. Catone maj. Praef. p. XlIj sq. et p. XXXIII sqq. 371) Praef. p. V. 27²) Fatdvvvrat 5„reiε εαπι d ndeœ usra- „d⁴μεν et latinis respondent cingitur— tracla- hum ad sequentia lransferamus. Inde haec transscripsi, quae capite XX libri primi leguntur. Ey ds 1o⁴το τοσ m%οσοοτσιςσ νν.ριαοσε rog eε τ ποοι eνεκεσσ ο eμνν, 0008 00G Snldeie a dyos&mouεevoe: dAdd zνα bJ-11⁴αά̈ nxodᷣ⸗u 26 öyre ergai- verct Hye ,⁶d ² doοxααν,—ꝙß onol, æcl olxo- 26 ια%¶ςmwιν ⁴⁵ν σσςατιν, voνςᷣ 100 v⁵⁴.ραο ²73) roĩro dt zat ded zir reroxwοεe, latine et propter anguslias. Mosquae 1811, 8 p. 91— 182. Negant quidem prodiisse librum, quem G. H. Schaeferus ad Gre- gor. Cor. p. 876 redemtoris morte infelici suffo- catum esse dixerat, sed eodem anno impensis Zosimadarum fratrum in lucem est emissus. Exemplum, cui tamen index deest, Hessio hu- manissimo, directori gymnasii Helmstadiensis, debeo. Hinc corrigenda et supplenda, quae mo- nuit Jan Proleg. ad Macrob. p. XLVIII sq. ¹¹³) Gronov. vult res verae— eæprimuntur. 2²⁴) — 29— maeo, cum de octo sphaeris loqueretur, xœl euνdᷣ. IIAdτυω ε 1 Tuα ν⁷)m εο sic ait: Ut autem per ipsos octo eircuitus zη derdd deεννμμεννοο ⁶σφ⁶σνν oird eopy celeritatis et tarditatis certa mensura et dè did roτν εανν εια*ετοαdαιν2 xũjs sit et noscatur, deus in ambitu supra ter- axuriros aœl Sodueiroe 610 6501G½ε ram secundum ²) lumen accendit, quod vo» ei* s val NYuοαασσοστο. 6 ες ε 1 ⁴- nune solem vocamus. Vides ut haec de-„³⁶ rJ onre pije deuεεετι †φσ diεν, finitio vult esse omnium sphaerarum lumen 9 v 171εν dνοαμαανςιων ℛ önπααασ§³ο in sole; sed Cicero, sciens etiam ceteras ιτπ⁹ς 00rog.G⁴ασ ꝙ εlνα S0Aer 2ι Stellas habere lumen suum solamque lu- G.†φ*ά☚α⁴ἀι● ον—φσ εν ε mιε αι Kuα nam, ut saepe jam diximus, proprio ca- Qor ErriOrε,μεννο 2 rous ãloue dorsoaς rere ²⁷⁸), obscuritatem definitionis hujus otxe0» Sxoyας—†φ2⁶σ, 4⁶νυmν d 1νmν σαέιτν, liguidius absolvens et ostendens in sole ⁴ς rolldνις ε†ραν ⁷, οœαντο 0rε⁵ισαιι maximum lumen esse, non solum ait dux ²**) vn dixeiou, 10 doaoès roν⁶e 1ν dϑοσισν et princeps et moderator luminum re-*αόιατεοο εmπμαναιν νά dewudg» 26 liquorum; adeo et ceteras stellas scit iν μωνιιπηον lρινς ν, 00 1460», ꝙyol,„e- esse lumina, sed hune ducem et principem, àαe, dlld al doxν αd 0lOν,eσ<œ:Üh gquem Heraclitus fontem coelestis lucis ap- à²dν—ραeιν. Kal dilo doe olde adl 1o⁵⁵ Pellat. Louodg dorορασς φαέτα ruν⁴ᷣνοντας εαά ταων r0 Iyeενα α dονννα, d HOdναlεειτosς mni roı Oννορασσονιφσρτσαο τνοςσνπσνοσενοeεν Interpres nonnulla quidem falso intellexit neque accurate convertit, sed in universum sensum verborum bene, immo elegantius atque planius, quam latina sunt, reddidit. Sin- gula omisit„ alia explicandi causa addidit, alia aliter corrupto codice usus legit. Ad verba Macrobii et rectius constituenda et melius intelligenda nonnihil confert, con- jecturas virorum doctorum vel confirmans, vel docens vitiosa adesse atque nonnulla excidisse. Hic illic addita sunt scholia, distincta nomine Planudis, qui et Gανeος i. Silentiarius dicitur. Qui enim seripsit codicem homo diligens et doctus non solum ea scholia adnotavit, sed etiam interpretationem Planudis cum latino comparavit ²⁰) et suam interpretationem Planudeae passim substituisse videtur. Virgilii versus Planudes vel pedestri oratione convertit vel omisit ²³²¹), ita ut ex hac quoque re conjicias, Macrobii interpretationem ad priora Planudis studia latina pertinere. ¹) P. 39, B(p. 154 Ast.), ubi ita legitur: Tra 2¹*) Gronov. correxit secundo, quod Planudes legit. d2 ei, utroo Sragyte e ldνda Headur 2¹³) Gronov. addere vult lumine. al rdxe aal d mnegt rds derd gogde mogeiorro,*²*) Gronov. recte scripsit sed et, ut graeca do- 9d d Sede dyjer e h nede pie deureo 20⸗ cent. ne9 GJar, 3 d)„d, eedjeafuen jloy. Platonis e) Cf. 1, 18 p. 102; 19 p. 104; 20 p. 134; 21 verba interpres non mutavit, sed ex latino p. 137. transtulit. Alium Platonis locum(II, 2 p. 170) ¹²³²) Cf. II, 3 p. 178.. in spatio relicto additurus erat. — 30— 4 19 Ut praetermittam Ciceronis Catonem, quem a Planude graece expressum esse codices nonnulli fulso indicaot ²³²), et Anonymi Rhetoricorum ad Herenniam particulam, cujus interpretationem graecum alii male Planudi tribuunt ²⁸³), Caesaris libros VII de bello Gallico in graceumpa Planude esse translatos fere omnes viri eruditi sibi per- suaserunt, quos inter Godofr. Jungermunnus, qui dend conversionem graecam edidit, Dav. Hoeschelius ³⁸⁴⁷), Joh. Alb. Fabricius ¹4), Aug. Wolf ²se), Schoellius ²³7), Bachrius ²³s) et editor ejus recentissimus Ant. hn we 28). Huetius ²⁰⁶) quidem dubitat Gazaene an Planudi, an alteri ejusdem aevi adscribat interpretationem, et Christ. Aenoth. Flade ²ν*) eam Gazue ctribuit, sed id male fieri jam codices inter- pretationis, ducentis annis ante Gazam seripti, ostendunt. Recſe vero Baumstark ²³³) ex°, quod interpretis nostri graecitas non magis laboret, quam quae dominetur iu graecis versionibus opusculorum aliquot Ciceronis, quod nostrae etiam interpretationis auctor novis interdum vocabulis novisque vocabulorum formis utatur, et quod maxime in usu modorum grammaticorum a probata et integra graecitaté recedat, in quibus omnihus totoque ratione dicendi ²*⁸) conspiret interpres eum reliquis Ciceronis, Ovidii, Dionysii Catonis, Boethii et Augustini operum interpretationibus graecis, hane ipsäm Caesaris eommentariorum initium dejus zinterprötationon a Planude esse confectam censet. En 38 Bell. Gall. I. 1 Gallia est omnis dirisa in partes tris. Ilãga d Talcrla eis 0lα εon quarum unam incolunt Belgae, aliam Ajui- di*οντσα υ%½ ᷣiσ⁴mOάνν oε Blyα, 16 dε od tani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur Hi omnes lin- gua, institutis, legibus inter se differunt. Gallos ab Aquitanis Garumna flumen. a Belgis Matrona et Sequana dividit. Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a eultu atque humani- ¹3¹) Cf. edit. meam Bocthii carminum Praef. p. III. ²³3) Cf. me J. I. et quae ea de’ re infra dicta sunt. 2s) In epistola ad Jungermannum. 25) Bibl. Lat. T. 1 p. 250 Ern. 286) Gesch. 4. röm. Lit. p. 282. 2*⁷) Gesch. d' griech. Lit. T. III p. 222. ²³³) Gesch d. röm. Lit. p. 359. Ed. II(T. II. p. 42 e Ed. IIl). 3 ²⁸²*) C. Jul. Caesaris Commentariorum de bello Gallico interpretatio graeca Maximi quoe fertur Planudis etc. Friburgi 1834, 8. Praef. p. IX. 6„O⁵⁵αιεενο Auvtravol, 20 rlron dν ot En r0bics udν Kélrat, zurd 2 rnv nuerceν Pονν Ta*dor Eντοιινσι q ⁵ ⸗ge 0ro⁴ 1* nchree g 1e ur didAewron dal ods vo 1099 ²94) 2lBl τν œrraν dm αee1 εᷣ xνο 00Garα. Tod⁴e ε Kelrοος ²0s) dτ QμένιννQόνν Auutrcννν½ Tαορνπωνας, dπ ε τυν Bεl 8 1½ 26⁰) De clar. interpr. p. 219. ²01) In Iibello scholastico, Comparatio Jul. Caesaris graeci eum latino(Fribergae 1815, 4), typis repetito apud Baumstark p. XVIII sqq. ¹93] J. I. Praef. p. IX. e 3 4 2⁰8) Phrasium similitudinem cum Planudeis Hösche- lius quoque in epistola ad— ob- servavit. 5* 0 2²9 ½) Ordo commutatus est. 52 ²⁰½) Variat interpres in formis Kedraꝛr, Kelrot. 1 — 331— tate Provinciae longissime absunt, mini.„νν τε̈ MarOdrag val 6 X,αeνας ³υοοτοαοσε meque ad eus mercatores saepe commeantk FOrσ. IIdνυπιιιννꝙτοαυινπτπ eOdτσπο εlοσ ot atque ea, quue ad effeminandos animos Béayat, mO05νᷣ 1μέ̈ν dre οα ρεκo 1i pertinent, inportant, proximique sunt Ger- Aν* 1̈ω̈ Hννασα⁴ου en xoxνινα vuεοινο ris manis, qui trans Rhenum incolunt, quibus- diαmνωνννσ, oò d μν mQᷣõ‿⁵⁵deεαν εαηιον o†ꝓ₰ eum continenter bellum gerunt. Qua de Ge επεεiονονταα, ν ρ⁵οννια ον ³ννοι causa Helvetii quoque reliquos Gallos uνε 9⁶νετειν ναά ενανινναυνειννν de'νetν εειο⁶ virtute praecedumt, quod fere quolidianis eε Srrer 3 ör*πεοιο⁶εε⁵σιτος πιςασ proeliis eum Germanis contendunt, quum ou Pijvov Tsouœoς, ole lνεέρνα πε aut suis finibus eos prohibent, aut ipsi in 1⁴⁶⁶σ. u' d dν τοντο α ιναο eorum finibus bellum gerunt.. 1 xOαισσοοε εlοσυνυεν τοςο Ktαας αœακ dxdoτνν 1ud»„do xεddν αμἀeεν τοςο εαάςνν αυος εμαάηνος συναάνιννασαν, er vije G—†iαblν εεεα‿α- voyreg*) œl sig u αα sεμμραςss. 3 4 Judicia de interprete admodum inter se differunt. Jo. Davisius ²²³) eum vitiosis codicibus esse usum ait et linguam latinam minus calluisse, unde factum, ut a Caesaris mente passim aberrarit et ineptum sensum procuderit. Huetio ²⁰) judice conversio Caesarem— nonnunquam ducem deserit, breves tentat ercursus, raro tamen et vere- eunde, ceterum non impura ea nec invenusta. De sententia Fladii ²*⁸) paraphrastes mutat plura, etiam ea quae mutari non debebant, adjungit vel quibus oratio graeca aegre caret, vel quibus orationi auctoris vim addere atque eam explicare studet, variis de causis ab auctore recedit et nonnulla in conversione omittit. Rectissime vero Ant. Baumstark ²⁸⁵): Lieet Graeculus verba Caesaris non Presse et religiose vertere, sed fere interpretari studuerit, neque desint loci, in duibus auctoris sententiam vel minus recte vel omnino perverse ceperit et expresserit, in universum tamen haec interpretatio cum Caesare latino conspirat. Quibus adde interpretem verba Caesaris omnino recte intellexisse, sed hic illic, in numeris, in ordine verborum et sententiarum, in nominibus propriis plura mutasse, alia brevius expressisse, raro de suo aliquid adjecisse neque sine fructu in oratione Caesaris vel explicanda vel recte constituenda adhiberi posse. Praeter Caesaris libros de bello Gallico Planudes Aelii Donati quoque gramma- ticam parvam, quae differt, ut videtur, a Donato minori, graece expressit ³⁰) et Augu- stini libros XV de trinitate; ejusdem vero Augustini libros de civitate a Planude in graecum translatos esse Montfaucon ²⁰³) pererro rem dixerit, nullum certe ejus conver- ¹00) Praef. edit. C. Jul. Caes. p. II infestius quaam ¹³³) Conversio inedita, vv. Hoνn eiut zotc incipiens, verius judicans. exstat in bibliotheca Bodlejana(cod. Baroc- ²*2) De clar. interpr. p. 219.— cian.); cf. Catal. MSS. Angl. et Hibern. T. 1 ²⁰s) J. 1. qui comparationem Caesaris libri I graeci p. 8 Nr. 71 et Fabric. B. Gr. T. VI p. 349 et et latini instituit. T. XI p. 685. ²o) I. 1. Praef. p. VIII sd. ³0*) Bibl. Bibl. I p. 589, c ex bibliotheca Monacensi. 32 —— sionis vestigium in catalogo bibliothecae Monacensis inveni. Libros autem de trinitate a Planude graece redditos non modo Demetrius Cydonius ³⁹⁊), Bessarion ³⁶³), P. Arcu- dius ³⁰) commemorant, sed etiam multi codices cum nomine Planudis in bibliothecis hie illie continent ³es). Conversio integra lucem nondum vidit, incipiens in codice Tauri- nensi ³⁰³m») his verbis: Augustinus de Trinit. I, 1. Lecturus haec, quaxe de trinitate disse- Aeĩ 307) elyal Tnjuus 10„ 1⁴⁵⁴ε 2xνννσis- rimus, prius oportet ut noverit stilum»ov, d nso 308), rolεdos§iεduνερeνοννν 1100 nostrum. 1800» Gꝓναι τον Iuereo»-οπmπιeν. Aliter inchoant Vindobonenses ²³⁶⁸) aperte mutili. Particulam ejusdem conversio- nis, XV, 17—19, P. Arcudius in Opusculis aureis*o) edidit; alium vero locum, quem Fabricius ³¹³) ab Jo. Leunclavio evulgatum esse dicit, non ex Augustino, sed ex Honorio, neque a Planude translatum esse infra videbimus. Augustin. de trinitate 17 apud Arcudium. Satis de patre et filio, quantum per hoc speculum atque in hoc aenigmate vi- dere potuimus, locuti sumus. Nunc de spiritu sancto, quantum deo donante vi- dere concedlitur, disserendum est. Qui spi- ritus sanctus secundum scripturas sanctas nec patris solius est, nec filii solius, sed amborum, et ideo communem, qua invicem se diligunt pater et filius, nobis insinuat caritatem. Ut autem nos ewerceret ser- ²⁰²) In libro de processione spiritus c. 6 et 12, ubi locos aliquot laudat; ef. Arcud. Opusc. aur. p. 571 sq. et p. 595. Inde fortasse locus Au- gustini inter testimonia patrum de spiritu sancto in cod. Mediceo; cf. Bandin. T. III p. 325. Apud Oudinum de script. eccles. T. III p. 761 sq. Locum ex libro IV de trinit. habet in libro de process. spirit. p. 269 ed. Arcud. ¹⁰⁴ Opuse. aurea p. 589.— ²⁰³) Laudat eos Fabric. B. Gr. T. XI p. 684 et Harles ibid. not. f, quibus adde Taurinensem apud Pasinum T. I p. 153 Nr. 47, Venetos Nr. 145(mutilum) et Nr. 571(integrum) apud Zanettium p. 81 et p. 299 et tres Parisinos 3⁰³) lus 1εν³ odν mr20) T.νο‿ς eœl oο, 676 G di 105ε 05 Scοπνκην œ² ν τde 26 ali yhuœre?dety 7dun,nler, 9¹εdνεᷣe. vvyl de πειο⁴ι ο dylou Teurααo, 6 ⁷ roꝰ εον ονmάOάοοννιοσ d9ν 0vyxοοοσmυεο 9*αραꝓσνμον, 638 3¹²) 20 veinu 10 ayοoν xcν zds leods Vagas 0ντε το⁸ Soτι ιμυνοων, od'ε 00 b*O, ⁴ον, dd du- potr, cd did rod'ro vouvi Tnr Ti dyd- mr diοddανέια, νασςσν ⁴ν v⁵ι œ*α Nr. 2419 et Nr. 2420(bis), cf. Montfauc. T. 1 p. 732 B. 4⁰) Cf. Pasinum T. I p. 153 Nr. 47. ¹⁰7) Sic. cod. Monac. 54; Taurin. Ast; scribendum kéov&lvxe. ³03) Taurin. dneg. ³⁰¹°) Cf. Lambec. P. IV p. 159 sq. et Dan. de Nessel T. 1 P. 1 p. 21 et p. 402. ²¹⁰) Romae 1670(Edit. alt.) p. 591— 613, quem librum pretiosum ex bibliotheca senatus Li- psiensis Nobbe vir humanissimus mihi trans- misit. *9¹) Bibl. Gr. T. XI p. 684. 21²) Intellexit interpres qui, ut sit quomodo. — 33— mo divinus, non res in promtu sitas, sed d viòg dycaνσe Da d'„d 6 Derog A6yos in abdito servandas et ex abdito eruendas vvnuvdoy, oux elg rοονππον eusa nody- majore studio fecit inquiri.. uarx, dl²l„ drr*νσε SOeu*νκέμ eα εε So rοανοινσο εέεε εxεεα, uetονε dανν mrerro-uε n yreασ.— Quam interpretationem fideliter factam esse recte censet Bessarion s), et Huetius 224) verborum adeo numerum atque descriptionem laudat; sensum certe Planudes diligenter et perspicue reddidit. Idem Planudes duo scripta Severini Boethii in graecum transtulit, prius de diſfe- rentiis topicis sive de dialectica, quod quidem codices Monacenses tres ius). Tauri- nensis ³¹⁶), Mediceus ²νν), Mosquensis aus) et unus Parisinus ³re) graece versum sine nomine interpretis exhibent; sed quum duo Parisini ³²) et Baroccianus 32t) Planudis nomen ipsum in fronte gerant, et codices inter se consentiant ³2²), non est quod de Planude conversionis auctore dubites su). Librum latine et graece sed sine nomine interpretis ex codice Augustano Nr. 487, ut videtur, ita ut variam scripturam A(502) et C(543) adderet, Wegelinus ³⁴²⁴⁷) evulgavit. Initium hoc est: Todασde soα ⁷)ο d1961ο◻⁸⁷⁸) 3)„eö⸗-. dos onεœ⁵ν, de el 21&IO¹ 10» 2s) 90‿ d0* 0O Slp. O5r0 d? dναꝓρσασνοοα zα noyyeila zaderrai 061„να᷑ ϑ¶»ε νd- 7 nO dmνοσνυ¶mł<Τ⅞l duαραρμοοdæν*τοτσατνο εν*i τπτ⁸σ, d el zig SCyrer, el Eor 6 3ϑνσπηποο εο. X2πνπτιοοάησ⁴ S&oνν xei O*εμμασσσ d* το⁶εερμeν ετο-᷑-, dg el xi es da³⁴αν τποασꝓννρἀι dνπμο⁶eteæννσι εον d*νϑοσ no elal εαέ. H GAr*ρααασιι zolyvy elre alrlo Eaνννν½ ιανον yerat, etre elo 10 deAIo vr oοsꝙεοεεια dmντodeεε⁷ πωοot oxονν εν BPropositio est oratio, verum falsumbe significans, ut si quis dicat coelum esse volubile. Haec et enuncialio et prolo- quium nuncupatur. Quaestio vero est in dubitationem ambiguitatemque adducta proposilio, ut si quis quaerat, an coelum sit volubile. Conclusio est argumentis ap- probata propositio, ut si quis coelum 9b aliis rebus probet esse volubile. Enun- ciatio quippe, sive sui tantum causa dica- tur, sive ad aliud afferatur approbandum, Propositio est; si de ipsa quaeratur, quae- *1.) Apud Allatium de consensu p. 842 teste Fabricio. ²¹¹) de interpret. claris p. 217 sq. 2¹³) Olim Augustani Nr. 487. 502 et 543; cf. Are- tin. Beitr. T. VIII p. 549 sq. et T. IX p. 700 et 850. 3 *¹⁶) Cf. Pasin. T. I p. 228 Nr. 122. 2¹¹) Cf. Bandinium T. III p. 21. *¹³) Apud Matthaei in Variis Graecis p. 204. *¹⁰) Nr. 2830. Particula legitur in cod. Vindobon.; cf. Nessel. P. V p. 178. Dissert. IV. ²²⁰) Nr. 2094 et 2103; cf. Catal. ²²¹) Cf. Catal. MSS. Angl. et Hibern. I, 1 p. 10 Nr. 83. Aliud exemplum vide ib. p. 12 Nr. 106. ²²z²) Monacenses certe eadem continent. s) Jgn. Hardt quoque Planudem nominat apud Aretinum I.I. I.I. ²²¹) Aug. Vindel. 1604, 8. 3 *n²) Monac. cod. 502 dν etas; cod. 543 4279 6 Weudég. 3 ²²³) Hic et infra aliud est exemplum in graecis. 5 stio est; si ipsa est approbala, conclusio est. Idem est igitur propositio, quaeslio et conclusio, sed differunt modo supra diclo. Argumentum est ralio rei dubiae faciens fidem. 34 — meol ijg Sireircd, O6Anαιↄ81 A‿ισ ²**) diπο⁶εdeενκηι³αι, duνμρμεοαν. T0 αrd Sort rolyvy drꝓσσνασαισ, τοτα, νανηQ̈/ wel Guνννεεμοασσναα d dισπσςουασι ετφ̈τmτπσmεπιρν̈ τ mr0000ενν Errixelon,dᷣ εœν dyo 1d⁴ uœατοο dναιρσις⁴sον τπτοισ ³ε³) lgrev. Prooemii initium in graeca conversione deest una cum libro quarto, quo et ceteri ³²⁹) codices carere videntur. Huetius ³³*) hanc interpretationem inter optimas et singula- rum cum sententiis vocum retinentissimas merito commemorandam esse censet, nisi in referendis Boethi exemplis asr) fides ejus vel ipso statim operis vestibulo defecisset. Interpres praeterea singula vocabula et singulos- locos ³²²) nescio cur omisit; alia autem habet latinis auctiora, vel exempla(II, 1), vel quae contextus latini lacunas aperte sup- plent(II, 4). Latina et graeca hic illic inter se discrepant, quod Planudes latina sive aliter ³³³) legisse videtur, sive male percepit ³⁵⁴). Ceterum Huetio assentior conversionem diligenter et intelligenter esse factam; sed nimis presse vestigia latina sequitur, ita ut interdum obscuritate laboret. Quod et Anonymus notavit, qui latinae linguae gnarus ³³) in scholiis cod. Nr. 487 additis non modo explicat graeca eaque cum latinis comparata corrigit ³³⁵), sed etiam de angustia latinae orationis queritur ³³⁷) et contextum(velεμεκνον˙, quia ex latino conversus sit, obscurum esse dicit ³³s). Alterum denique Boethii scriptum, quod Planudes graece expressit, libri V sunt de consolatione philosophiae. Multi ejus conversionis extant codices, quos laudavi in Carminibus Boethii a me editis ³³*). Graeca, quibus jam Vallinus editor Boethii usus erat, nondum prodierunt, nisi metra, quae ipse ante hos undeviginti annos e codice Caesareo evulgavi, apographum nactus liberalitate Joh. Henr. Christiani Schubarti, viri humanissimi, nunc mihi amicissimi ³⁴⁰) Metri primi, quod incipit librum primum, pars ita se habet: Carmina qui quondam studio florente peregi, Flebilis heu moestos cogor inire modos. 22n) Codd. æPrn. ³²⁸) Codd. 502 et 543 αιινιφν. ²²⁰) Certe Baroccianus et Mediceus, qui scholia habet. ²³0) de clar. interpr. p. 216 sq. ²21¹) Exemplum unum, latine repetitum a coelo vo- lubili, interpres commutavit cum homine ani- mali, idque toto libro. .*ss) I, 3. II, 1. 5. III, 2. ²²²) II, 7 causis pro casibus. ²³¹) II, 4 emimus pro eminus. ²²²) Consuetudinem sermonis latini novit(p. 187 et p. 223), vocabula latina explicat(p. 183), lati- na cum graecis comparat(p. 187 propositio et dEl‿μαα* p. 195 inhaerere et Leεodα; p. 264). ²²6) p. 195 et p. 260, ubi vult inhaerere interpre- tari per Eneodα vel yxoldãαα pro sagracda et Sritdveiy. 337) p. 249. ³s⸗) p. 216. ³35) Praef. p. VI sq. Adde Fabric. et Harles in B. Gr. T. XI p. 684 et codd. Laurentianos apud Bandinium T. II p. 327 sq. T. III p. 236. ¹4⁰) Darmstadii 1833, 4. —-— 35— Ecce mihi lacerae dictant seribenda Camenae, Et veris elegi fletibus ora rigant. Has saltem nullus potuit pervincere terror, Ma nostrum comites prosequerentur iter. Gloria felicis olim viridisgque juventae Solantur moesti nune mea fata senis. Venit enim properata malis inopina senectus, Et dolor aetatem jussit inesse suam. Intempestivi funduntur vertice cani, Et tremit effeto corpore laæa cutis. Mors hominum feliæ, quae se nec dulcibus annis Inserit et moestis saepe vocata venit. Do r⁴dοοs Soπαι⁶ρσιςοον εμισηά*νμεέον οσσυν˙εαασν s⁴ά⁷⁴de[T, doιαα mrooννuνα»u ³4¹) geν„Oν ππαενεεν dy„do ον—Qια⁴εαα εᷣdεεαισαι τ σm&οκν Moũcau dννεέκν⁴⁴ανν εεeνυ ddουοσ re)O,έινν 080⁸ν pdo* 1doòe æuυννννωυοεσσσσο 1dο⁵og, doxε—σeυουννινισναοο⁵ν ꝙμενεεμοιν ποοσνmνεννεν döga d' sung verτ siενταόσeνσ ³³ε) ⁴οο odda⁴ võy Traαανανιενντια Yijoal dusruxl» ³43). HMIOe zæνος„⁴ο mειιαιννέν εενιρηιον ννοασm£ς, dr d8 Valy us rsleir érlero vndogdvy: xœl vsalije olual urexνerat, dyxν*π6 Goag, r³ 10ομεει σρασερ⁴έ sᷣραμαα νεκνιαιιέν dœνν. „O139109 07109 S«*ν9, d Ouu„19 csöruxeouot, „1 9e1e 6* ³¹⁴) sude 8 dusruxeναε 5orolg. Conversio, de qua judicium plenum et fusum in libello supra laudato ³⁵³) feci, in melioribus numeranda est, immo optima apparet ex Planudeis, fortasse ab eo aetate pro- vectiore composita. Interpres, ad antiqua versuum genera reversus, jam eo quod metra vel difficiliora in convertendo adhibet, se rei metricae satis peritum fuisse probavit; etenim omnia Boethii metra dactylica, anapaestica, iambica, trochaica, choriambica iisdem rhyth- mis presse reddidit, sane non adeo sonora, ut cum Aeschyleis vel Pindaricis comparari possint, nihilominus facilia et expedita, meliora certe versibus Catonianis; sed a labe temporis sui non immunis hic illic aures numeris claudicantibus offendit. Oratio satis **¹) Sic codd. Paris. duo; cod. Vindob. omisit-õ⁵. ²*⁴) Sic Parisini duo; Vindob. omisit. ²*²³) Syllaba media correpta. ³¹³) Praef. p. VIE X. ²⁴³½) Vindob. duνεmdαyi.. 5* — 36—. apta et elegans in usu singulorum verborum eorumque structuris, ab antiqua illa sim- plicitate et pulchritudine sane recedens. Dialecto utitur Planudes in universum epico- elegiaca, ita tamen ut singulas formas ex aliis dialectis adsciscat. Plerumque Boethium ad verbum expressit, alia tamen omisit addiditve, alia libere in graecum transtulit vel amplificans vel recidens; raro verba latina male intellexit, fortasse codice depravato usus. Conversio itaque magis laudanda quam vituperanda est et ad Boethiana rectius con- stituenda atque intelligenda adjuvat et studium magnum, diligentiam, assiduitatem viri pro tempore suo doctissimi declarat. Planudes porro partem Summae, a Thoma Aquinate scriptae, graece convertisse dicitur; teste enim Montefalconio ³⁴³⁴) in codice Ambrosiano Mediolani est St. Thomae Aquinatis expositio orthodoxae fidei graece interprete Maximo Planude; sed quum alii codices nomen interpretis non addant ³⁴⁷) et Demetrium Cydonium, de quo p. 40 vide- bimus, eandem Summam graece expressisse constet, Planudis nomen falso impositum esse videtur. Neque Petri Hispani Summularum logicalium partem Planudes graece reddidit, ut codicis Barocciani ³⁴³³⁸) index exhibet, sed potius Georgius Scholarius sive Gennadfus, de quo infra dicetur. 3 Studium latine scripta legendi et graece reddendi, inter Graecos per Maximum Planudem denuo suscitatum, ab aliis postea nutritum et continuatum est. Ut nihil dicam de Micephoro Xanthopulo ³⁴⁸), Callisti filio(anno circiter MCCCXLI, qui epistolas tres Innocentii I papae, historiae ecclesiasticae ³⁵) intextas, et locum Tertulliani ³³²) non sibi, sed aliis debet, nihilque de Leontio Pilato Thessalonicensi sive, ut Petrarca vult, Calabro ³³⁸²)(anno circiter MCCCXL), qui Odysseam latine vertit, eodem fere tempore floruit Manuel Calecas ³³⁸s), oriundus e familia Joannis Calecae patriarchae Con- stantinopolitani, interpres publicus, insignis magna et eruditione et fide. Is, qui a partibus Latinorum stans complures libros contra Graecos scripsit, hymnum illum, quem vulgo Ambrosii ³³³) esse dicunt, Ze deum laudamus, in graecum transtulisse 444) Bibl. Bibl. T. I p. 505, E. ²5²) Cf. Dissert. supra I p. 30 et Saxii Onomast., ³¹⁷) Cf. Harl. ad Fabric. Bibl. Gr. T. XI p. 685. T. II p. 361. 8 ²¹⁸) Cf. Catal. MSS. bibl. Angl. I, 1 p. 9 Nr. 76. ³58) Cf. de eo Oudin. de script. eccles. T. III p. ³¹) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. VII p. 437 sqq. 1059— 162 et Fabric. B. Gr. T. XI p. 453 sqq. Harl. r Harl. 3 *²o) XIII, 32, transscriptas ex Sozomeno VIII, 26.*²*) A. J. Rambach in Antholog. T. I p. 88 et H. 27, unde facile conjicias, eum tertiam quoque A. Daniel in thesauro hymnolog. P. II p. 290 epistolam, ab eo XIII, 34 landatam, quam et putant latinum hymnum ex graeco matutino apud Michael. Glycam Annal. IV p. 480— 82 per varios interpretes esse conversum, unde legimus, ab alio mutuatum esse. explicandum, quod varii nominentur ejus poe- ²²⁸²*) Apol. 5, haustum ex Eusebio; cf. Vales. ad tae, Ambrosius, Augustinus, Sisebutus, Nicetas Euseb. Hist. Eccles. II, 25. sive Nicetius, Hilarius. — 37—. fertur. Extat enim in codice Mediceo*⁵*⁴) hymnus ille graece conversus una cum Calecae nomine, in margine codicis addito. Incipit his verbis: 7Te deum laudamus, te dominum confitemur. 8* 7 c— X½ 16» 9e0 d2ενονmQεκν σν τ0ν dsοmσeπηεeφηφν ⁶ράα2ο ννμεν. Desinit his:. In te, domine, speravi, non confundar in aeternum. Enl dol, auois,"dr‿ιασέά, ⁴μ ²αᷣτdοσσνυνενν sis 10„ ald. Eadem interpretatione et Matth. Ludecus in Vespertino et Matutinali suo usus esse videtur ³³⁵⁶).. In eadem bibliotheca Laurentiana ²³*) legitur et ö zijs e⁵o ν⁴μοQG˙-106 105 xulou Marοννàl roν Kaléra 5νναεα αν ον Ʒαeτν⁵εασο, confessionis modus sive forma absolutionis peccatorum secundum Latinorum ritum Manuele Caleca interprete. Incipit EEoH2νον, ν⁴μαάη 2) 1¶mνιερ μω τ m ⁶ει 4a09 xal 90¹, mdre, rdo œονναa ou. Desiit in verbis doxe deεέιαιοννναε σς is luœναᷣοας Sνςρ ³⅜νυν. Idem Boethii librum de trinitate in graecum transtulit ³⁵⁹), quae conversio in duobus superest codicibus, in Ambrosiano Mediolani ³⁴) et in Taurinensi ³⁵⁷). Initium capitis primi hoc est: 5 Tijs ⁴ν ꝙαρνοτιισνινν π⁴αστσιαιας τ σσσ- Christianae religionis reverentiam Plu- 1. 4 1—— 4uuo» o* mr10νꝙτεννάν αʃρεειακρν νυςασμ⁶‿ςμουασσ res usurpant. In fine leguntur: 70.αοeν( ⁴eετιννειαιν dr*⁶ vñs Aœxlν dlbxrou eig e AAdda d*daerro α Mavount o Kalexc Soesou rœl eντενοω doulous Tiον X⏑œbαo zoë ueyddoν ϑoν τκα*σαυυντνιοο νεμμινν. eadem conversio male Demetrio Cydonio attri- buitur; cf. Bandin. T. I p. 483. ²5) Latina invenire non poteram; similia leguntur in Missali Romano(ed. 1627) p. 231 et in Joan- nis Bona Rerum Liturgic. II, 2 p. 311, quem locum debeo Hahne, viro reverendissimo, qui decanus ecclesiae catholicae Cassellis praeest. ²sc) Calecas ipse tractatum de trinitate scripsisse fertur, qui incipit rã παuιν Aςσεαν„„; cf. Fabric. B. Gr. T. XI p. 454 et p. 511. ²⁰) B. 146, teste Federo meo; cf. et Montfauc. Bibl. T. I p. 494, A, ubi tamen Planudes dicitur in- terpres esse. 235) Plnt. IV cod. 12; cf. Biscionii Biblioth. Catal. T. 11 p. 151 sq. et Bandinii Cat. codd. gr. Laur. T. 1 p. 533, cujus verba Harles, Sisebutum interpretem dici ratus, male intellexit. Idem hymnus graece cum explicatione inter lineas extat in bibliotheca Caesarea, ubi Ambrosii esse dicitur; cf. Lambec. P. V p. 152 et Dessol Ca- tal. T. I p. 281. 19. ²³) Cf. Daniel I. I. p. 299, ubi vs. 21 ννναριρμνιννν legi dicitur pro munerari. Alia interpretatio graeca est Conr. Rittershusii apud Weizium Heortol. p. 224. ¹²:) Plut. LXXIV cod. 13 nr. 41;3 cf. Montfaucon T. 1 p. 386. E et Bandinium I.I. T. III p. 110. In alio codice XIV Plut. X nr. 1 eadem con- fessio Thomae Aquinatis esse falso dicitur et ²*¹) Nr. 161; cf. Pasini Bibl. Taurin. MSS. T. 1 p. 246. Pars ejusdem fortasse confessionis le- gitur in cod. Caesareo; cf. Nessel P. I p. 280 nr. 13 et Lambec. P. V p. 150. — 33— Denique Calecas Biscionio teste ³³²) nonnulla ex synodo Toletana, quae jussu Leonis I pontificis anno CCCCXLVII contra Priscillianistas habita est ²⁸³), graece red- didit; ea in codice Mediceo-Laurentiano ³³⁴) leguntur, de quibus quod amplius dicam non habeo.— Manueli Calecae aequalis fuit Demetrius ses) Cyldone sive Cydonius, ut volunt, a Cydone oppido, ubi commorabatur, vel potius Thessalonicensis, Joanni Cantacuzeno Imperatori admodum familiaris, post annum MCCCLV senex in Italiam profectus, ubi Mediolani literis latinis operam dabat, superstes etiam-tum anno MCCCLXXXIV. IS, doctrinam christianam primum Graecorum, tum Latinorum amplexus, quum placita ecclesiae latinae inter Graecos proferre vellet, multa non modo ipse, veteres graecos, inprimis Platonem imitatus, eleganter et pure scripsit ³), sed etiam e latinis, ad- stricta er) et castigata interpretandi ratione usus, in graecum transtulit. Quae con- vertit haec sunt: Augustini libri XV de trinitate, qui graece supersunt in codice Vaticano 38) et fortasse in bibliotheca Bessarionis ²⁶³⁶⁹). Praeterea ex Augustini eæpositione in Euangelium secundum Joannem locus in libro Demetrii de processione spiritus ³⁴⁷⁹) graece redditus legitur. Tum Soliloguia Augustini subdita, a Demetrio conversa, supersunt euxal 9eα‿ Onrtxœl al SOανεα dονεε να 0v016)4, quae leguntur in codice Laurentiano ³*²¹) cum verbis praemissis: ucúra rdg edxde&ierederiosy eugos Amuiεs 6 Kuddg raðurag z3 euxdg eu⁵αν ³⁷²τ) 6 d⅜ο Eosεαοα 2 Trallaæ d Föpendds uι Mdos. Initium hoc est: Augustin. Oper. T. VI p. 565. Agnoscùm te, domine, cognitor meus. Eniꝓρνoνν 9s,*νοιε, 10 Sreꝓννυναμοσρονπ⁶ 1ε. Sunt vero excerpta ex variis capitibus soliloquiorum, inprimis ex cap. XXII. Ab ea conversione alia differt, quae sine interpretis nomine in codice Monacensi legitur ³⁷³) et XII capita soliloquiorum continet, his incipiens verbis: Tuvοασαααα⁶ σᷣ, xdονε,„οσσ εμ⁴αοαν et finitur his: uneoνꝓρœάνa ziε ‿ꝶg. Eadem denique soliloquia, graece conversa nescio a quo, extanf in codice biblio- ¹⁰2) J. I. T. II p. 160. ³⁰*) Huet. de clar. interpr. p. 218. ³³) Cf. Cave de script. eccl. T. I p. 479. 2) Montfauc. T. I p. 12, c. 2*⁴) Plut. IV cod. 12.. ²⁵³) Montfauc. I. I. T. I p. 468, c. ³³) Cf. de eo Wharton Append. ad Cave T. II*ꝛc) Cf. P. Arcudii Opusc. aurea p. 570. p. 57 et 59; Oudin. de script. eccles. T. IIl ²*I¹) Cf. Bandinium T. II p. 522. p„. 995— 1005 et Fabric. B. Gr. T. XI p. 398— ¹s) Leg. edeev. 405 Harl.. 3*7³) Nr. 573; cf. Aretin. Beitr. T. IX p. 943. ¹⁰³⁴) Recenset ea Fabric. B. Gr. I. I. p. 399— 404. — 39— thecae Augustinensis Neapoli ³*³⁴) et in codice Taurinensi 373), — XXVIII desunt. in quo tamen capp. XXI Porro Demetrius graece expressit Augustini enchiridion ³⁷³²) et capita aliquot ex sermonibus sive orationibus ³⁷⁷)— Idem Demetrius Allatio ³⁷s²) auctore Anselmi Cantuariensis librum de processione spiritus sancti contra Graecos in linguam patriam transtulit. Conversionis initium ita se habet: 1 MNegatur a Graecis quod spiritus san- ctus de filio procedat. 1 AOvetrat 7*) 20ν ITOιαέρ ε9 ν9 v2 S- roꝰ vloν τ πνμα τσ dyloν Sxοοεςεσϑασα. Codex libri graeci servatur in bibliotheca Vaticana ²³o). Anselmi epistola quoque de tribus quaeslionibus ad Waltranum ³s¹) sive rectius Waleramum episcopum Numburgensem, a Demetrio graece expressat, eodem Allatio 332) teste extat manuscripta, fortasse in bibliotheca Neapolitana ²ss). Initium epistolae hoc est: Scienti breviter loquor. Si certus essem Prudentiam vestram non favere. Edéra Soaxsa Atyοο ε ⁶εαο* n*o! rijs diς poov, eοε, dg od—‿νεμαeρμαφeα εν. Pauca in Anselmianis mutata esse vides. Deinde Demetrius Thomae Aquinatis libros IV de veritate catholicae fidei contra gentiles graece reddidit. in codicibus Venetis ³s), Taurinensi ³³³), Parisino ³³³) et in alis ³2). se habet: Veritatem ³se) meditabitur guttur meum et labia mea detestabuntur impium. Graeca extant Initium ita Anr elxν εεᷣlεiνσαďα Adοwys uov, 26e- dupuer ds Sναντον εμααον xzet Veudi. Graeca in his cum verbis septuaginta interpretum consentiunt se). ²7⁴) Fabric. B. Gr. V p. 796 Harl.; T. I p. 3, c et p. 231, c. *²²) Cf. Pasinum T. 1 p. 469, quem codicem fortasse et Montfancon T. I p. 356, b significavit. ²²*) OQudin. I. I. p. 1001 et Lambec. Comment. P. p. 149(p. 272, c Kornar.); res tamen est dubia. Locus fortasse ejus interpretationis in codice Mediceo; cf. Bandin. 1. 1. ²21) Harl. ad Fabric. I. I. p. 404. 21³) de consens. utriusque eccles. II, 18, 5 p. 857. ²**) Fabric. I. I. p. 405 aliud initium, quod est libri de spiritu sancto, ab ipso Demetrio compositi, falso laudat; cf. p. 402, g.. ²¹0) Montfaucon. Bibl. bibl. T. I p. 12, c. 31) Cf. Saxii Onomast. T. II p. 198. cf. Montfaucon 22) I. I. ²²s) Montfaucon Bibl. T. I p. 231, c. ²³²) Oudin. de script. eccles. T. III P. 999, Montfauc. T. I p. 468 et Zanettium p. 81. 82 et 299, in quibus codicibus nomen interpretis non legitur. *¹s) Cf. Pasinum T. I p. 93 cod. XXIII, b. V, 3, in quo tamen codice interpres non nominatur. ²²⁶) Nr. 1868 mutilo et Nr. 1236 integro, in quo et nomen interpretis, Demetrius, legitur. ³³¹) Fabric. B. Gr. T. XI P. 504. ¹³²) Proverb. 8, 7. **) Aliam ejusdem libri partem, argumenta, qui- bus animam ereatam esse ostenditur, II, 87, babet codex Parisinus Nr. 2027. — 40— Tertius liber ejusdem operis de veritate catholicae fidei eodem Demetrio interprete graece in bibliotheca Bessarionis ³ο) et Caesarea ³⁸³²) est, et singula ejus capita una cum aliis Thomae excerptis in eadem bibliotheca Caesarea ²⁶ι) servantur. Ex his pro- miscuis primum Gaput ita incipit: Ooνι Ayxlyou ³9s) 46„0* meol i Selas 2e*ννσεενςB drενέςασες νœd zije Selag αοοααdαν ³³ AA ol vij lorei dvriαεεαμενοι οααπννd z dvrendyouoio νf Selg œœαοναοσε Sεο obre Gα‿μ⁴ εœσιν, oure duνααμς ε&ν σιρ⁴στι ⁵⁸). Demetrio quoque Biscionius ²³⁹³) attribuit ejusdem libri tertii caput CXXII, quod graece conversum sine interpretis nomine extat in bibliothecae Laurentianae codice XII plut. IV et ita incipit: E ds, ig droνεας Ʒεκααο⁸ν, d οοεεοσν uενοο y od 46»O 11009 10 ³0) Ge xij slyi τν 1 dndodo œl rijs uας*ο vclœν,„d.αοων ⁶νονἀεονεν ν, byely doxel, 2 4 4 X* 8 97 7 alld xu*l did œντςσ εlναν lov. Si quis autem recte consideret, prae- dicta ratio non solum ad hocç perducere videtur, ut societas maris et feminae, quam matrimonium appellamus, sit diu- turna, sed etiam quod sit per totam vilam. Desinit verbis: Ego autem dico vobis urorem a viro non discedere. Eyd d8 Tbyνυν⁴ᷣẽ pveaxa d dode u Xlοειεςσισ. In quibus latina presse reddita esse vides. Tum Demetrius Thomae Aquinatis Summam theologiae in graecum transtulisse fertur, cujus conversio latet in codicibus bibliothecae Parisinae ³³³), in duobus Vénetis ³⁵⁹) et uno Barocciano ⁴⁴⁹), in quibus prima tantum pars et secundae partis prima pars leguntur, in Sangermanensi ⁴⁰¹), qui singulas quaestiones habet, et in duobus Caesareis ⁴⁹), qui singula capita continent, nomine tamen interpretis latente, ita ut de auctore dubitare possis, quem Nesselius, OQudinus ¹⁰⁸), Fabricius ⁴⁰⁴) Demetrium esse affirmant. Denique expositio sive declaratio quorundam articulorum contra Graecos, Armenios, Saracenos ad cantorem Antiochenum, qui Thomae Aquinatis liber vulgo de recta ſide dicitur, graece conversa a Demetrio, cujus'nomen codex Vaticanus ⁴⁹⁸) praebet, cum ²5°) Montfauc. Bibl. T. I p. 468, c et in bibliotheca Marci; cf. Zanettium T. 1 p. 81.. ²e) Lambec. Commentar. T. I p. 272 Kornar. ¹⁰²) Cf. Nessel P. 1 p. 339. 358 et Lambec. Com- mentar. P. V p. 173. 225. cod. Nr. 257 et Nr. 277, sed nomen interpretis in codicibus celatur. 203) Pro Aæoutrou; cf. Lambec. l. l. P. I p. 266 Kornar. ²²⁴) lta et Lambec. P. I p. 146(Ed. D, sed Nessel P. I p. 339 ³Hoxdeε. ²*½) Locum Thomae non inveni. ²⁰⁸) Bibl. Med. Laur. T. II p. 156 et Bandini T. 1 p. 534 sq. A& 1 ²07) Correxi pro zv. ²³8) Codd. Nr. 1235. 1237 et 1274; cf. Fabric. B. Gr. T. XI p. 504 Harl. ²0) Montfaucon T. 1 p. 476, d. et Zanettium T. I p. 81 sq. 4⁰°) Catal. MSS. Angl. et Hiber. T. I p. 12 Nr. 105. 4⁰¹) Montfaucon T. I p. 1054, e. p. 414, a. ¹⁰¹) Nessel P. I p. 339 et p. 358. ¹⁰³) de script. eccles. T. III p. 1000 sq. 40⁴) Bibl. Gr. 1. I. 4⁰³⁸) Cf. Opera Thom. Aqwinat. ed. Venet. T. XIX Praef. p. XII. 2 — 41— indice: dοdaνννμι τέν Lbyον vjje mlorecs, erdodεεα αd z roũ x ro Ayxlou node Gανπνι‿ dvrioxelas, in bibliotheca Veneta ⁰*) et Laurentiana ³s) servatur. Decem vero ejus libri capita extant in bibliotheca Caesarea ⁴⁶) et Veneta ⁴¹). Initium libri hoc est: Bealus Petrus apostolus, qui promis- 9 ulrdοο TIrο d dmπαστοdοs 6 enay- ... 7„ 1— sionem accepit a domino. veAlaν αmρα ταα ον αανοον Desinit conversio verbis: G Alibi diligentius pertractata sunt. AAAxνοοον ⁶ριρμεοσεεοον diειννεt. Praeter Thomam Demetrius Ricoldi 41¹) sive Riculdi(male apud alios Richardi) de Monte crucis, Florentini, qui anno circiter MCCL. XXXXV vixit, confutationem Alcorani Muhamedici latine scriptam stilo elegantiori, ut Bartholomaeus Picernus 1) ait, graece vertit. Codices et editiones Oudinus ⁴¹³), Fabricius ⁴ ⁴), Lambecius ¹¹⁵) recensent. Confu- tatio graeca, a Theod. Bibliandro in Machumetis vita et Alcorano s. I. 1543 edita, ita ⁴¹⁸⁶) incipit: 1 Quot ³²⁷) sunt dies servi tui? quando I16G1 ⁴18) eloly at sα τ d οdou facies de persequenlibus me judicium? Gοο; ors oανινασωκιας μοσιο«έν ονν νατ³α⅔ ειωικν Narraverunt mihi iniqui fabulationes, sed 1ν ⁴μμe οαρν dενννσσν ⁴μιeοd ouα 4”) Cf. Zanettium T. 1 p. 82.. roð Kudolou So uesdeoa SAvdg. Apud Bi- 4⁰³) Montfaucon T. I p. 265, B, Biscion. Bibl. Laur. bliandrum T. II p. 83 ita se habet: Pevdodov- da- T. 11 p. 156 et Bandinium T. 1 p. 534 sq. oxeu* rijs xœο oi ααστaοdrou Magouuds rotc a- ¹⁰³) Nessel P. IV p. 154 et Lambec. P. 1 p. 266 darijrois redεtoνε vouodeotas, uerevsx eia d⸗ xijc Kornar.(T. I p. 146 ed. l), qui tamen ex Pos- Teaderie Jiadéerov eis ryy Sdldda ded rwos Ahuy- sevino alium indicem libri affert. rolov. 21) Cf. Zanettium p. 271. ¹-) Latina Ricoldi verba, quae Barthol. Picernus ¹¹¹) Cf. de eo Scriptores ordin. Praedicator. ed. in codice Parisino Nr. 4230 legisse videtur, J. Quetif et S. Eckard T. I p. 504— 506(quem primus edidit ex codice Veneto Marc. Anto- locum discipulus olim carissimus, Guil. Man- nius Serafinus Venet. 1607 p. 1— 63 hoc in- goldus, mihi indicavit), ubi Eckardus nomen dice: Propugnaculum Fidei, toti Chrislianae Riculdi pro Richardi defendit. Religioni adversum mendacia et deliramenta ¹2) Is ipse Ricoldi libellum e graeco in latinum Saracenorum, Alchorani praecipue, maxime convertit et edidit Paris. 1511. ulile. Authore RN. D. magistro F. Ricoldo ete. *¹) De script. eccles. T. III p. 1001 sq. Exemplum est Vindobonae in bibliotheca Cae- *¹⁴) B. Gr. T. VIII p. 86, ubi nota 00. est corri- sarea. Hanc notitiam una cum verbis Ricoldi genda, et T. XI p. 404 Harl. latinis debeo Gust. Linkero, discipulo aman- 2¹) Commentar. V p. 167. Cod. 254 nr. 2; cf. et tissimo, literas humanitatis Vindobonae do- Nessel P. I p. 363 et P. V p. 167 sq.. centi. *¹*) Index libri in codice Caesareo este Arareom, 2s) Sunt verba Psalm. 118, 84— 86 juxta LXX in- xegadια⁶ςφν Trö»d⁴as NMoαmνε, dnd ude Paxdo- terpretes. dou rurds xrsdαœᷣν œrνιε, und ε uνjrolou Dissert. IV.. 6 non ut leæ tua. Omnia mandalta tua ve- ritas; iniqui persecuti sunt me, adjuva me. Psalm. 118. Verba sunt ecclesiae mi- litantis, quae suspirat et ingemiscit, gra- vata diversis afflictionibus, a quibus divino auæilio liberari confidit. Et licet innume- ras passiones el tribulationes ecclesia pa- tiatur, omnes tamen ad tres generaliter reducuntur. Primo namque passa est rabiem manifeste persecutionis a tijrannis paganis, et hoc praecipue a passione Chri- sti usque ad tempora Constantini, videli- cet trecentis decem annis, quo tempore Romani, qui tenebant monarchiam mundi, et alii pagani per mundum innumeros sanctos dei martyres occiderunt. 42 Adoxeoxtaς, dal odx e d doe ou, ed Ois: Tασσαι α ντοdαᷣ αν dπν‿²εα ddεαυασ œτεεαοεν με O0101 0! 16„l0 τ6 οα- T uμεμ dον Sæκιυο⁵ας πενοοdοσeσς τε cl reνσmετ d³ιαραm α̈ννενα αzα- 7 ονοιασο, ν ναονðαα τωm mƷεές εmνο σν uux½ᷣfõν d*α dναενιάια τπυινπννέν 7 Sxrtla dνρ ᷣ, αᷣ εα⁴μέωντο .α ου ες οεαες εσlσρ vdν̈eνανεᷣ. IIOτον ẽ do Qœεος umedoeσm i αœυν τν diα‿αιόοο, 2iν τπ 1ν̈ à‿σειεμενν ενυνοαννον Sε- vex9ercανν αusö. Todro αμἀανμισαα α Gσνέμννν‧ eoι Qωέμνονννέων Xòστ⁹ε ομέιπασ 16ν Klνασσσασννιενον εαα⁵ςν, 8v 8r6ι ϑν- „ 1 10„ται τοιαασα⁵οςι εα deαα, öre ol œτενονννεςσ *— 7—— 11 15 σρ ⁴μοπσον⁴α lναασασμνοοmπα‿ τυν à1Ln d0ε⁵⁴αινν œαικ⁴„ν ναανο z᷑ olxοινμένεμν oἀαιινμηνα τανν oeνιυωνꝙ‿ον oν a⁵σρσσσασ dmOG·ςετεεινισασν. In conversione, quantum eam cum latinis comparare poteram, Ricoldi verba diligenter sunt reddita, ita tamen ut singula sed raro omissa, alia et saepius addita sint, praesertim ubi perspicuitas orationis hoc flagitabat. Quae enim apud Ricoldum obscure et contorte sunt dicta, ea Demetrius, plerumque recte intellecta, plane et attenuate expressit. Fortasse ab eodem Demetrio christianae ſidei confessio, Saracenis adeundis ab incerto auctore ⁴¹⁹½) facta, quae legitur apud Theodor. Bibliandrum ⁴²⁹) I. I., e latino in graecum conversa est. Initium hoc est: Nos tales etc. Christianae fidei pro- fessores, a longinquis partibus venientes existentesque gratia dei sanae mentis, ho- die in nomine sanctissimae trinitatis, patris et filii et spiritus sancti, unius, summi et omnipotentis dei, creatoris et gubernatoris universorum, pura et sincera intentione et nulla humana passione moti, coram tua et tuorum terrena et transitoria po- 4¹⁴) Bibliander eam ab ipso Ricoldo, de 4a dictum est, scriptam esse putat. 1 Hasie ol deiyeg v. 1. 1. Wnο Oισντιαάονακ lτεααας dαμdοννα, drd dlαx0ν⅔ τ⁴ἀ᷑ εππιωνν 0x6,Hαενοο αα‿ ndoxovres 1* τ05 oν vd- Ourν d†εανς ϑσωνυοας, Grμεοον εν τρ mννπμ̈œ, rijs dyοααdeενς οος, rodν πατνοο α οο vio? œ o dylov νeαασάιτ, 105 8-g, dàxoou al αeντοτοαατοοο dεο, ν dyναu- 0uvyoν κσ αρνεμοριι ταόι ν ⁴ωων, αςρ xœl&*⁵ιααοαννεε σνκοιπαι αz νά,Pet deνοσσσmονορ *») T. II p. 166—178. — 43— testate nos humiliter praesentamus ad duo α‿νεέ εαιυοαισινινι, ιmπηιοοιαν rijs xijg xad firmiter et constanter faciendum, primo ν σν νενoν ux Tονεονοιμέιν εεouνοbae quidem ad profitendum nomen domini nostri zœrteuvds mουςστ⁴ένμεανοα dσπσε dυο zεν⁴α eoun- Jesu Christi ejusque sincerae et immacu- dau Beßhals** eðστεακηατιςα, 1τ0τν μν dore latae fidei atque sancti evangelii veritatem; 0⁴μ̈¶⁴(çPT( G.αᷣ xχ⁶ε 5νν qVwdο xνοι νυιν Iygoð secundo ad annunciandum vobis viam, eatra Xôoiorod al is adod al dοιαυιάννσ gquam salvi esse non potestis. niors⁸ a⁴od α το dylov edapyellou i- A*,eαœαeν deureoo dore dαꝙvaui dr d- 606», 7 8 HG09α od, dννυσσ ε. In quibus latina bene intellecta esse et ita reddita graece vides, ut verba verbis respondeant, interdum non sine damno quodam orationis graecae. Porro J. Morelli*2¹) testis est, ad feriam sextam in parasceue liturgiam illius diei, a Demetrio Cydonio ex latino graece redditam, hisce verbis afferri: Eyreö εν 2toiν ε euxat, ds eixerct ⁵&xxaola dndo 6eroy gy raury ef Pus, al reves mooyo- uijvevyri ανd oν‿ μά̈̈αοεον ‿ενυπνο⁶ον, ud e-l» S» xi doουπηννεixν ν oανes et Irœσ εxαεενο Teurrovoylag, eamque interpretationem libris a Demetrio conversis addere vult, quemadmodum conversionem alius Missae, in nativitate Domini juxta ritum Ambro- sianum cantatae, quae in codice olim Vaticano, nune Ambrosiano*³⁷) legitur. Denique Fabricius 4²³⁸) librum Francisci Petrarchae de contemtu mundi a De- metrio graece conversum laudat, sed nihil de conversione mihi constat. Eodem fere tempore id est anno circiter MCCCLXXX floruit Manuel ChryYso- loras 2⁴), qui literarum latinarum gnarus, Joannis Palaeologi senioris legatus, principes Europae occidentem versus adiit, tum legationis munere deposito Romae et inprimis Florentiae linguam graecam docuit, postea ecclesiae latinae placita secutus ad conci- lium Constantiense se contulit ibique anno MCCCCXV diem obiüt supremum. Is Missalis romani orationes et ordinem Missae secundum ritum romanum graece reddidit, quae conversio legitur in codice bibliothecae S. Marci ⁴²³) Venetiis. J. Morel- lius ⁴²⁶) docet, latina ex missali ad usum fratrum Praedicatorum in Gallia degen- tium hausta esse, in quibus interpretandis Chrysoloras, ut ipse in epistola testetur, 3¹) Bibl. MSS. Venet. T. I p. 51.*²⁴) Cf. de eo Gerium et Wharton Append. ad ¹²²¹) Ex eo sed latine conversam, ut Baehrius putat, Caveum T. II p. 81, Oudin. de script. eccles. Ang. Fumagallius missam edidit in libro, quem T. III p. 1232, Fabric. B. Gr. T. VI p. 325— 29. frustra quaesivi, in Raccolta Milanese. Milan. T. XI p. 409— 11 Harl., Schoell. Gesch. d. gr. 1757, 4; cf. Codice diplomat. Sant— Ambrosian. Lit. T. III p. 502 sqq. et Dissert. supra I p. 30 Milan. 1805 p. XII sq., cujus rei notitiam me et 32. J. C. F. Baehrio, professori Heidelbergensi, viro**) Nr. 38. 3 humanissimo debere gratus profiteor.**) Bibl. MSS. Venet. p. 50. *2¹) Bibl. Gr. T. XI p. 405 Harl., ubi nomen Pe- trarchae deest. 6* — 44— si non elegantiam, at certe fidem servarit. Initium orationis in Dominica prima ad- ventus hoc est:. KvOιαν τοσσιτ τ̈νν το iσ αρονασHς vοι ετι+oοαστο„εννονν. Py¹00 ¹²*), de⁶νμνες α, wν dνyœrelx ov, xdοιε,*α‿ ε&α•ιε. Excita, quaesumus, domine, potentiam tuam et veni. Idem Chrysoloras Gregorii Magni Liturgiam sive Missam in festo S. Trinitatis e latino graece convertit, quae conversio nomen quidem Georgü Codini prae se ferens Lutetiae a Fed. Morello ⁴*³⁸) et inde in bibliotheca ⁴²⁹) patrum Morelliana edita est, sed quum interpretatio in codicibus Barberino ⁴³³⁹), Taurinensi ⁴³¹), Veneto ⁴³²) nomen Chry- solorae in fronte gerat, et quum Georgium Codinum Curopalatam latina in graecum transtulisse non constet, Codini nomen falso additum esse mihi persuasum est. Missa Praesanctificatorum, quam Fed. Morellus ex codice Parisino ⁴³³) Nr. 2162 edidit, exorditur his: S. Gregorii papae, quem Dialogum Graeci cognominant, divinum officium sive Missa. Sacerdos ⁴³s) missam celebraturus, sa- cra veste indutus et stans ante altare dicit: Confitemini domino, quoniam bonus. Minister autem respondeat illi quod se- quitur: Quoniam in seculum misericor- dia ejus ⁴³³⁸). Deinde inclinans se ipsum sacerdos dicit: Confiteor*³⁰⁹) deo et beatae virgini Mariae et omnibus vobis, fratres, quia peccavi nimis verbo, opere, cogita- tione et omissione. Ideo precor vos, ut oretis deum pro me.. Aeurovol ercynrriosTge dd e- 105 ⁴34) elg J⁴μααχσν⁶ν τμα ευν⁵ον Meκουα v05 XOvσο⁵σαά. 10 u444eνυη εεοουοαειν eοεdς sν⁶ds ui* keod' εσοσνπα ναά σς εeυηιια˙εέων το ϑο ιυααστσνο⁴ον ⁷εένει‿⁴³⁸) S½ lαοοſ˖̈ ό5iς m⅔‿m᷑νο⁵ς d11 yασε d ³⁷) dε νπνοέρα dmπάωαιιιϋιιςσσ ⁴τ τ⁴ 1OαmπένD Jι εlς 16» Mlνα τ lεoς ðro. Elra xllyag ανατ⁶σν ο Lsoεος syes- So⁴ανννμσι ι dε αα zjs αœκαᷣςα αο- ν᷑ Maolæ val σαι m³ιρά̈, àdεα⁴‿†ςε, öra vμααςορον σφο ly, doy, diœyolg val ‿νενυαμ⁴‿ράα τοωστοι τηἀ εμυ εοωνασα dεαανν, dei- Srrε uno εμο τον dεoo. 2²²⁷) Morell. Epyeov. 42³) Toyyoolou roν ⁴ddνον Sela errougyta etc. cum interpretatione graeca Georgii Codini. 1596, 8. ⁰) T. XII p. 369 sqq. .9*) Fabric. B. Gr. T. XII p. 59. *2¹) Cf. Pasinum T. I p. 222. 32) J. Morellius I. I. p. 51. *²s) Alii codd. Parisini Nr. 393 et 1260 eandem babent. ²⁴) Codd. Barber. et Taurin. demπͦ Jaruννανje dia‿rou eio he nvuhv. In editione Parisina est» dela lecrouoyta sine interpretis nomine. *²3) Missae Gregorii latinae, quae in Operibus ejus leguntur T. X p. 48 et p. 79 Venet., ab hac recedunt. ) Cod. Taur. 7eysro. *²²) 6— 10„ desunt in cod. Taur., qui paullo post d Ʒleεos habet. 4³³) Cf. Psalm 136, 1. *²5) Similia leguntur in Ordine Missae; cf. Missale (1627) p. 231. — 45— Constat Missa(eadem qua Catholici adhuc utuntur) ex duabus partibus, ex priore, quae ingressum, confessionem et absolutionem ex Canone Missae ⁴⁴⁹) sumta partim in brevius coacta, partim integriora habet. Sequuntur in altera parte nonnulla de discrimine inter Missam Latinorum et Graecorum ab interprete addita ⁴1¹), quae excipit pro exemplo Missa in festo S. Trinitatis, his incipiens verbis p. 6: Benedicta ⁴⁴²) sit sancta trinitas atque HAoyεμεμν exν 1 dyla roido ad ddeat- indivisa unitas; conſitebimur ei, quia fecit Osros ⁴νάďς Ʒεοαιμαοςοουνο&σαηέκα α ²—, öu4 nobiscum misericordiam suam. Benedica- 2mοlmν εκν ισ τν έοο αν. Eolo- mus patrem et filium cum sancto spiritu. niονeν 10 rege e d Amen. d'yòοιον πνεννκα Aniv.. Composita vero est ex Missa in festo S. Trinitatis, ex Ordine Missae et ex Canone Missae, quae in Missali romano leguntur, ita ut verba graeca conversionis et latina Missalis plerumque inter se consentiant**³); singula tamen aliter collocata*4¹), et circumcisa sunt vel desiderantur*⁵), vel a latinis differunt 4⁴⁴). Eadem interpre- tatio graeca ex hac editione Parisina in Bibliotheca patrum Morelliana Tom. XII p. 369 sqq. typis repetita extat, sed deest prior pars et nonnulla alia, nescio cur, in Canone Missae. Inde fortasse explicandum est, quod Barberinus et Venetus ¹⁴⁷) codi- ces Chrysolorae missam graecam auctiorem et perfectiorem, quam quae in Bibliotheca patrum est, habere dicuntur. Ceterum interpretatio ad verbum facta nihil habet, quo ab ejusmodi conversionibus distinguatur. Una cum Chrysolora in concilio Constantiensi anno MCCCCXVI erant quum alii legati et Manuelis Imperatoris et episcoporum graecorum, tum duo Joannes patriarchae et Constantinopolitanus et Antiochenus, quorum hic legem latine tulit, ex qua papam a negotiis removeri illicitum esset. Basileensi quoque concilio legati Graecorum interfuerunt. Joannes enim VII Palaeologus Imperator, ad concilium invitatus, anno MCCCCXXXIV Demetrium Palae- ologum, Isidorum et Joannem Dissipalum ¹⁴⁸) nuncios cum bulla aurea imperatoria et *0) Missale p. 231 sq. Agnum dei et post Orationem p. 289 sequun- 44¹) p. 6 Eneid« ε Ʒν τ rbr dariuν teur ovgylæ ra tur, praeter Corpus et Sanguis etc. d doauroe leyerat, 1d xal duetera. 4) Inprimis id factum in Communione p. 26. 24¹²) Missal. p. 344.*) Leo Allat. apud Fabric. B. Gr. T. XII p. 59 et ³) Oratio p. 8 et Secreta p. 12 cum Missal. p. 344; J. Morelli I. I. p. 51 sq. Hinc corrigenda, quae Praefatio et Cantus p. 12 cum Missal. p. 251— 53 Hodius de diversis conversionibus Chrysolorae (s. 263— 265). 3 et Codini teste Harlesio ad Fabric. B. Gr. T. VI 43) Cf. Offertorium p. 10 cum Ordine Missae p. 235 p. 326 habet. et 237 et Communionem p. 26 sq. cum Canone ‧¹*) Alii volunt Dishypatum a graeco dα ero i. Missae p. 288 sq. secundo consulem. ²) Desunt omnia, quae in Canone Missae post 46 cum bulla plumbea patriarchae Constantinopolitani de concilianda utraque ecclesia Basileam miserat ⁴⁴⁹). Quo facto concilium, ut concordia confirmaretur, Constantino- polin oratores legavit, qui quum rem graece exponere non possent, coram Imperatore lingua latina usi sunt ⁴⁵°). lidem cum epistolis latino graecoque sermone scriptis*⁵⁴) Basileam reversi sunt, ubi postea, anno MCCCCXXXVI, de rebus Graecorum agi coeptum est ⁴⁵²). In eodem concilio fuit idem, quem antea commemoravi, Joannes patriarcha Antiochenus, qui ibidem libellum de superioritate inter concilium etl papam latine scripsit 45³), et Andreas de Petra archiepiscopus Rhodius ⁴³⁴), qui primum Basileae (MCCCCXXXVI), postea Ferrariae(MCCCCXXXVIII) pro Latinis cum Marco Ephesio dis- putavit. In eodem concilio erat Georgius Gemistius Pletho ¹ss) Byzantinus, doctrina insignis, et Joannes Bessarion ⁴⁵³) Trapezuntinus, qui non modo sceriptores latinos, Ambrosium, Augustinum ¹³⁷), Hieronymum, Hilarium 4⁵⁸) legerat, sed etiam orationem suam de conjunctione utriusque ecclesiae, ad synodum Florentinam MCCCCXXXIX habitam, ipse quamvis libere in latinum transtulit 4se), et Georgius Trapezuntius 40), Graecorum fere primus Romae, ut utar Jovii 4⁰⁶³) verbis, qui graeca feliciore stilo in latinum vertisse ⁴³¹) existimatus est, uti liquidissime constat eæ Aristotelis 4⁴²) sacrisque Eusebii Caesariensis operibus et ex rhetoricis praeceptis Hermogenis. alius ⁴⁶³) est sancti processione ⁴⁰⁶⁵) latine convertit. Idem, nisi forte „ Joannis Chrysostomi homilias ⁴⁴⁴) aliquot et Basilii sermonem de spiritus Paullo post Graeci et in synodo generali, Ferrariae anno MCCCCXXXVIII in- cepta et postea Florentiae peracta, cum Latinis convenere, ipse Joannes VII Palaeo- logus Imperator, Josephus patriarcha Constantinopolis, episcopi Graecorum plurimi et *⁴⁹) Coleti Concéil. gener. T. XVII p. 306. 309 sq. **0) Colet. I. I. p. 646. 41¹) Colet. I. I. p. 342; epistolas latinas vide p. 792 sqq. et p. 815 sq. 4²²) Colct. I. I. p. 334 sqq. *²³) Legitur apud Coletum I. l. p. 706 sqq. *³⁴) Fabric. B. Gr. T. XI p. 67 et p. 478. Dispu- tationes ejus extant in actis concilii Florentini; cf. paullo post p. 47. 4⁵³) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. Vnt p. 79 sq. et T. XII p. 85 sqq. Harl. ²³) Cf. de eo Dissertat. supra 1 p. 31. 4³⁷) Cf. de process. spirit. p. 251 ed. Arcudii. *³³) Cf. Colet. Concil. gener. T. XVIII p. 457. *²°) Cf. Colet. I. I. p. 400 sqq. Praeterea, quae graece composuerat, confutationem Gregorii Palamae, orationem ad Alexium Lascarin Phi- lanthropinum, epistolam exhortatoriam ad omnes Graecos, ipse in latinum convertit; cf. P. Arcud. Opusc. aurea p. 66 sqq. De libris Aristotelis ab eo latine conversis agit Buhle ad Aristot. T. I p. 332 sq. 4⁰) Cf. de eo Fabric. B. Gr. T. XII p. 70 sqq. et Dissert. supra I p. 31. ¹0a) Eloq. doct. vir. p. 59. 4³¹) Aliter judicat Bessarion, qui crassiores quos- dam errores, ab eo in latina Platonis conver- sione admissos, libro singulari reprehendit; cf. Fabric. B. Gr. T. III p. 103. 4⁰²) Cf. Buhle ad Aristotel. T. I p. 180 et 302. *³3) Dicitur enim et Gregorius Trapezuntius Cre- tensis. 4⁰⁴) Fabric. B. Gr. T. VIII p. 552 sq. Harl. ¹⁰³⁸) Abraham Cretensis apud Colet. Concil. general. T. XVIII p. 1283 sq. et Fabric. B. Gr. T. XI p. 434 sq. 47 legati. Quae ibi et Graeci et Latini suo quisque sermone usi disputarunt, ea unus interpres communis ⁴⁴) explicavit, Molaus Secundinus ³⁶) Euripontinus, ut ipse se appellat, sive Euboicus. Is scabello quodam inter concertantes disposito sedens 48),„es — graeco sermone— expositas verbis latinis et quidem gravibus et facundia plenis illico proferebat, a sensu et sententia in nullo divertens— pariterque latina lingua— eæxposita in graecum convenientissime referebat;— cuncta namque in graecum et lati- num prolata sunt interpretis organo.— Aderant ex Latinis plurimi, qui graecis literis eruditi de fida translatione judicium dabant vel ipsi graeca ab iis prolata latine con- vertebant, ut Andreas Rhodi summus sacerdos ⁴⁶⁴); aderant et Graeci, qui linguam latinam callebant, Bessarion, tunc archiepiscopus Nicaenus, et Dorotheus metropolita Mitylenaeus ⁴⁷⁶); aderant denique tres notarü constituti pro qualibet parte, qui omnia gesta in latino et graeco fideliter conscribebant 41¹)y. Jam duo nobis supersunt exempla actorum, alterum ab Andrea de sancta Cruce, patricio et consistorii advocato ⁴⁷²), qui notarii munere fungebatur, latine scriptum ²²³), alterum graece sine notarii nomine ¹*¹⁴). Utrumque in singulis tantum partibus inter se congruunt; utrumque enim est retracta- tum, ita ut acta concilii, qualia notarii scripserant, pro fundamento quidem ponerentur, sed a latino certe scriptore in novam formam 47⁵) et in alium ordinem ¹⁴²⁶) redigerentur. Alia sunt omissa ⁴⁷), alia addita ⁴˙⁵), alia omnino pro partium studio a Graeco potissi- mum mutata ⁴⁷⁵⁹). Ut interpretandi ratio cognoscatur, concilii decretum(ö9ov sive defini- tionem), in quo omnes et Latini et Graeci consenserunt, prius*³*) latine lectum ab Juliano cardinali, postea graece a Bessarione*³¹) et editum Non. Jul. MCCCCXXXIX elegi. *²6) Ita dicitur ab Juliano aequali in Concil. general. Colet. Tom. XVIII p. 540. ldem jam in con- cilio Basileensi MCCCCXXXI munus interpre- tis administraverat. *2) Colet. I. l. p. 539. Alii eum Sagudineum, Sa- gundinum vel Saguntinum nominant; cf. de eo Gerium Append. ad Caveum T. II p. 148, Ou. din. I. I. T. III p. 2581, Saxii Onomast. liter. T. II p. 422, Fabric. B. Gr. T. XI p. 294 sd. et p. 705, Schoell Gesch. d. gr. Lit. T. III p. 524 et Dissert. supra l p. 30 et 32. S *) Acta concil. Ferrar. apud Colet. I. l. p. 9413 cf. et p. 843.— **) Is comparat genitivum Graecorum cum ablativo Latinorum(Colet. I. I. p. 121) et interpretatus est Maximi epistolam graecam ad Marinum, sed ea de re vituperatus a Nicolao Secundino; cf. Colet. I. 1. p. 128. *0) Colet. 1. 1. p. 21. **1¹) Fontinus de Valleresso apud Colet. I. I. p. 843. *7²) Colet. I. I. p. 906. 4²8) Continet Graecorum dicta ea interpretis organo (Colet. I. l. p. 941) et legitur apud Colet. 1. I. p. 845 sqq. 3 *1⁴) Legitur apud Colet. I. I. p. 5 sdq. 47⁵) Latinus dialogi forma est usus. 42⁰) Cf. Colet. I. I. p. 918 not. *) A Graeco, cf. Colet. I. l. p. 968 et p. 1005; a Latino p. 1099; exemplum latinum omnino uberius et integrius esse videtur. 4*³) A Graeco exhortatio Josephi patriarchae apud Colet. I. l. p. 20 et not. p. 931. *⁰) Acta apud Colet. I. I. p. 1059. ³⁰) Sic et papae decretum prius latine est lectum; cf. Colet. I. I. p. 21. *u) Colet. I. l. p. 521. Decreti bulla fuit seripta in latino et in graeco, in una charta; in medio charlae, videlicet per longitudinem char- lae, erat uma linea, sicut fit in quinternis, in guibus scribuntur jura; of. Colet. I. 1. p. 1188. 48— Acta concilii Florent. apud Colet. T. XVIII p. 521 et p. 1181. Laetentur coeli et exultet terra, sub- latus est enim de medio paries, qui occi- dentalem orientalemque dividebat eccle- siam, et paæ atque concordia rediit illo angulari lapide Christo, qui fecit utraque unum, vinculo fortissimo caritatis et pacis utrumque jungente parietem et perpetuae unitatis foedere copulante ac continente, postque longam moeroris nebulam et dis- sicdlii diuturni atram ingratamque ⁴⁸⁴) ca- liginem serenum omnibus unionis optatae Jubar illuxit. Gaudeat et mater ecclesia, Quae filios suos hactenus invicem dissi- dentes jam videt in unitatem pacemque rediisse, et quae antea in eorum sepa- ratione amarissime flebat, eæx ipsorum modo mira concordia cum ineſfabili gaudio omni- potenli deo gratias referat. Cuncti gra- tulentur ſideles ubique per orbem, et qui christiano censentur nomine matri catho- licae collaetentur. Ecce enim oceidentales orient alesque patres post longissimum dis- sensionis atque discordiae tempus, se maris ac terrae periculis exponentes omnibus- gue superatis laboribus, ad hoe sacrum oecumenicum concilium desiderio sacratis- simae unionis et anliquae caritalis redin- tegrandae gratia laeti alacresque conve- nerunt et intentione sua nequaquam fru- strati sunt. r0? 2 maxide dydνν d ναπανςασσοασ Svexa peyes OvdOν αα τπευάιμαοι να*ᷣ τον 0οππα Odx dnετεννον. Eogαιτοςσοσ 0¹ 00Oνο⁷ xc dy 1¹οϑόι ⁴³⁸⁷)) ꝛi. dgijonras uεν„αο 1 ε- 906 τά X5⁹10—ꝗ ντιαη να drdu—e d¹α 005» Sx&2*αœανν, εταηeάννεκ ε 1 elorſ e val dα νοα τον αἀοοꝓσνυσννια⁶ον ⁴³⁸) 21ou SrelvOu XOlοετον τον ττηινσπσηννοο t νdεοα ⁸ν, 2 ie dydονmς e ud lo*zν lox½uνrder deνιρ *εαeτεον roοειτοων euνros al duαꝓνꝓοντςσ ε æœò συνεναονινοεσ στοοσꝓν didtou dvörrog al ueετ⁴ e*ν μαόαάαα⁴eν Lᷣαεtνν zie dν‿s dulxu,„ œ τνv³ ἀ⁶ τ τοονιον dimααmνεας μιαι » e wal d½aυν Jν„αινάαιυοσασ εηςσ⁷ dvrle 2,*οσταοσνν νς ονειινοεεε dνιςσεας. Fd—οαιινισσνmQĩbed—) 1uο serlyola 1d dau- rijg ré᷑ra ᷣν odde ος να ra- Ol⁴eοvra elg&vοrεα ze ac elO„ sαα vido og‿σα, al—) ⁴ν νπ ετα τωυοιιι³ urν νασσα κανα εα ε vo aArν Hααινιαασασε dσιμοωοοιασς σςν deνεᷣεαρστι ανσ 1 αmρντυο⁶υν⁴σ εενμκαισσεεεει ε. Ildvres ꝗusνρρςσαυειςσσωισασσ oο τππαάιιαααο rijc olxou- 1ενσ τπμισταοει α* τ hνωℛ XOσꝓτον d⁶eεμάœντ x*2νμμ̈νοι τν 1μυποοι εαάιμνπ rο œνναꝓνα̈ ‿˙σϑιαασασνε ⁷³eou„do l ze durixol aal* 00 dvœαοννο πωπœάσes Heεrd 10ν ααααννεœτον rijs ducꝓꝓœανυtag zal dεαανdσενς Ʒνον ꝙεεννο O0 derc aᷣα—|⁴σαανμμενο εενdννον 16 ν pyij*³ Saldern val Tdνo noo êmegalbe- zε 71909 un legd»ν rcurp vud olxoutuενεν 0ννο⁴ον v⁷ ze zijs 1eoαςν ενααεος εεᷣαοε l 7 Nicolaus, interpres Graecorum publicus, qui vir dicitur fuisse optimus ac prae- stantissimus et in lingua latina apprime exercitatus graecamque optime calluit ⁴⁸⁵), latina 4²2) Vox lexicis deest. 4⁴³³) Vox nova. 4⁴⁴ Al. ingentemgque. *²²) Acta apud Colct. I. I. p. 85. Idem Bessarionis epistolam ad Nicolaum V papam latine vertit cf. Fabric. B. Gr. I. 1. — 419— plerumque ita transtulit, ut sensum recte pereiperet, sed orationis incisa diligenter ser- vans et verbum de verbo exprimens graeca latinitatis colore inſiceret. Inde fit, ut interpretatio ejus interdum obscura sit et novis barbarisque depravetur vocabulis. Interdum latina cum graecis non congruumt maxime in ũs locis, quos disputantes ex scriptoribus graecis laudarunt. Nihilominus tam facili 62 aeef antanhe animigue vigorositate in comprehensione eæxpositorum, multo ommi 2s, Ae guibus ennoria es1, videbatur hic praeferendus in traducendis graecis literis in latinas et latinis in grae- cas ⁴⁸²); et si quid ab eo male intellectum conversumve est, id angustiis temporis, ; 5 r. quibus erat circumscriptus, tribuendum videtu* Idem Ni olaus jnterpres Juliani ¹⁵*) Caesarini cardinalis senioris tractatum ³2*) em Nic: 7. nvertit. Index conversionis est: latinum, in concilio supra laudato prolatum„Sraece convertit. x conversiomis e 1— 2¹ 7 dylov dyyclou sle 10 Lirhulα 10*εον ε‿ν eora oog- Touliœνον Kadνναlou voνν αe 27A 1 14on 4 2 ..— 3 à dαον ν νπ, douαννιννεέννmιι⁶ Niexoldou Ʒνυνꝛdιαοαεμσςσ αν Toai- 119 ε ακαι mQo.̈˙ν τ̈ς όν̈ᷣ ᷣ αἀπν 6 2 20) erei 5 So ecide Lrrng doy. Conversio ipsa his incipit: Aéyouνν ο οαιeο* ⁶τ eseat 17, Ocofenexi) en„* . 31 n KAI T0Y VIOY 4&w,„dν dνιιι m 16 πντιεκνμα qτd‧ew μ I1*ϑꝓεέιωνναι έν½ τν συιυιμμ⁵ς τν— 4 25, 17 bo d 9c Cw„33 8enoOsdeOα mεέν 105 IO did 6 εααιανονασι τοντο&ν 1 0% vis Gs9 συσννdou, desblehs verbis d&f al Saoeue Odν arol zal udio. Codices ejus servantur in bibliotheca Caesarea*) et in Laurentianà ³⁶), cujus codice non satis tamen diligenter d c usus librum edidit cum interpretatione sua latina Rudesindus Andosilla Florentiae 8 AM1DCCILXII, 4. Latina nondum iypis exscripia esse videntur. Denique Nicolaus Arrianum de expeditione Alexandri, Putarchum de institutione ni S civili et Onosandri strategemata ³²¹) in latinum transtulit. Omnia mira celeritate, peritia, diligentia fideli 21. un ornatu ab e0 conversa esse ait Matthaeus Palmerius ⁴⁵⁹⁴); Andreas de S. Cruce 2) autem 8 eo ita Sucst: Un concilio) verbis latinis et quidem gravibus et lacundia plenis illico Vda⸗ at, a sensu et sententia in nullo divertens— pariterque latina lngua Per nostros ezposita in graecam convenientissime referebat. Aderant eæx Latinis plurimi„ qui— Üle- ris eruditi de fida translatione judicium dabant; omnium tamen judicio impossibilitati fuisset adseriptum, tam facilem esse traductionis modum de rebus maxime tam pro- * fundis. .941. 4*³) Cf. Lambec. P. V p. 153 et Nessel Cat. P. 1 3³) Acta concil. Florent. apud Calet 1. 1. p. 941 2) Dhbe wede P 7) Cf. de eo Fabric. Bibl. med. et inf. aetat. 1. 11 ⁴*) Cf. Biscion. Bibl. MSS. T. II p. 154 et Bandinii p. 569, Wharton in Append. ad Caveum T. Cat. Codd. gr. T. 1 p. 534 nr. 9, qui scriptu- p. 126 et Oudin. I. I. T. III p. 2341. ram codicis ab editis discrepantem adnotavit. 3 jus in concilio Florentino babitae ¹) Fabric. B. Gr. T. IV P. 337. 3 h henunae e Coneinis Colet T. XVLII p. 173. wn) Apud lodium de Gende, illnstr, 1, 8 5. 182 335 228 et. 468 graece, p. 978 etc. latine. ¹⁰²) Apud eundem Hodium p. 183. Dissert. IV.— 7 * — 50— In eodem concilio Florentino fuit et alius Graecus, qui linguam latinam bene callebat, doctrina sua clarus, Constantinopoli primum judex primarius, tum patriarcha, Georgius Scholarius, postea, ubi in coenobium se recepit, Gennadius dictus ⁴⁴⁴). Is cum Joanne VII Palacologo MCCCCXXX in Italiam profectus, primum dissidii inter utramque ecelesiam componendi studiosissimus, postea in oppugnandis Latinis acerrimus, von modo latina lingua ipse usus est, sed etiam compluria latine scripta in graecum transtulit. Graece enim conversus est ab eo, quod ipse testatur ⁴⁹³), Gilberti Porretani liber de sex principiis, qui manuscriptus, sine nomine interpretis, in bibliotheca regia esse fertur Parisiis. Is liber ex graeco denuo latine translatus ab Hermolao Barbaro in aliquot Aristotelis editionihus ⁴⁹⁴) legitur, graece nondum editus est. Praeteres Georgius aliquot Thomue Aquinatis opuscula graece expressit, primum de ente es essentia, qui libellus(σν ααοσeς odοↄς val 105 82“i) graece conversus et commentariis ab eodem Gea—rgio instructus servatur in bibliotheca Palatina ⁴⁶⁷) et ex parte in bibliotheca Caesarea 4³³), ubi ita incipit: Quia parous error in principio ma-. Ersddy c 1uενο παdm dy vi doxf ue- gnus est in fine. 7AAy Sorly 1⁄ αãàεέ. Porro prolegomena et praemeditationes ex Thomae commentario in Aristotelis Physica, quae incipiunt: Quia liber Physicorum, cujus eæposi- En&⁶⁴ν 26 αον τόι mꝓρση⁵ασαιιάαιν, 0d p- tioni intendimus, est primus liber scienliae àε ννπσάυ—αOνοενμνεασ, 10ανρτν ειμ⁴‿1oν So1 naturalis. zijs ꝙuœouxς ειιιστιυ½. 3 et desinunt verbis: SUνεν ν re zal zie roturt**, dà m„vGuxn did mαααν, ab eodem Gennadio secundum Bandinium graece reddita, nobis supersunt in codice Lauren- tiano ¹⁴³⁴. Tum expositio Thomae in Aristotelis libros de anima, quae graece nomine ²¹) Cf. de eo Allatium apud Fabric. B. Gr. T. XII qualem Porretanus seripsit, habes in Aristot. p. 104 sqq. Harl., Wharton et Gerium Append. ed. Venet. 1574 T. I p. 65. ad Caveum T. II p. 170 sqq., OQudin. de script. ⁴*) Fabric. B. Gr. T. XI p. 391. Commentarii sine eccles. T. III p. 2469 sqq. et, qui optime de libello in bibliotheca sunt Laurentiana; cf. Ban- variis Georgiis scholariis disseruit, Fabric. B. dinium T. III p. 370. Gr. T. XI p. 349 sdq. Harl. et Buhlii Aristot. ⁴²) Nessel P. V p. 178 et Lambec. Comment. P. VIII T. 1 p. 301 sq. p.. 818 Korn.— *¹³) Allatio auctore apud Fabric. B. Gr. T. XI p.**) Plut. LXXXVII Nr. 19(cf. Bandin. T. III p. 362), 391, ubl male legitur Guilielmaus pro Gilbertus. in quo tamen nomen Gennadii non legitur. *²⁵³) Venet. 1496. 1507. Basil. 1538. Librum latinum, Gennadii interpretis addito legitur in codicibus duobus latino ³⁰⁹⁴½*), incipit: Sicut docet philosophus in XI de ani- malibus. Jet desinit: et haee dicta de anima ad praesens sufficiant. 51 Laurentianis ³°0) et uno Pa- Qor‿εο †αpos daddoves e- 1 1 1r&1 S6d. xal ræıra ey e vxis etO„εεαειννα τ‿εαςσ dοαεεεμσαασꝓν 3 Deinde Gennadius Thomae Aquinatis librum de fallacüs ad quosdam nobiles artistas graece convertit, qui liber cum indice: à*α ⁵) 26⁵νeν GOρααάα³σ⁶⁴εσρν τοο cylou O‿πμμ lμει εεοινννκυνιννιεένειντππαι 1oν ποε‿εενναμέμννυν μαονον τον Xolaolov, servatur in- bibliotheca Vaticana ³⁰³³), Matritensi ⁵⁰⁴), Laurentiana ³⁶⁵). Incipit:. Quia soo) logica est rationalis scientia et ad ratiocinandum inventa. et finitur his: Patet ergo, quod haee fallacia prove- nit secundum unum et multa. Et haec de fallaciis dieta sufleiant. Eneα⁴ν Toytui) Snor,*νf qcSorl** Ldyous l 1ος τeς dοαsᷣεeis Sevννινν. „ v— Amloy od» öra 20 d6eαᷣα*τοτο 1τ%⁶et- 4. Gt ατ τ6 ν νœν π— α zuνυια εν mε Tν ꝙαιαόσσέεο doοxelro. Denique supersunt Petri ³or) Hispani Summulae logicales, ab eodem Gennadio conversae, hoc indice: Néroou 05 Toαηνοσν dονοπνπ Gυ⁵riri) s εομμνκννννεεςσα i ap ddα υνν αd oı‿σοꝙρᷣν Iονεον oν ᷣεοααρουαεέν B⁴ε. Incipit liber his: Dialeclica est ars artium, scientia scien- tiarum ad omnium methodorum principia viam habens. Desinit his ³⁰³): Sed animal contractum ad hominem per suas differentias. Unde sequitur, ²0⁰) Bandin. T. III p. 363. XII, ubi est codex in- teger, et p. 403, ubi est mutilus. Ceterum in utroque codice Thomas hanc expositionem ab Joanne Philopono furatus esse dicitur. *0¹) Fabric. B. Gr. T. XI p. 391. ¹²¹*²) Matrit. 104 addit 2æ post Gνμάιοναἀαιν Laurent. habet mzeot pro x.. 108) Nr. 235. 1 ¹0¹) Cf. Iriarte Bibl. Matrit. T. 1 p. 276 et p. 410 Nr. 75 cet 104. in priore deest nomen et auto- ris et interpretis.* 7„„ 5—„ Aiadeurεν/ εᷣατ εανν εᷣ᷑νιυ α e- Gr2ε εέρμέαατπmπιαυυν παο zds dυασαννν ταμι‿ Qυν 960 doxde 66 Souoa. Aldd 16 SGOν 10 uεlανυνσειάν vεες 16„ dϑοοππο did rν 161ν§⁴εακοᷣν. 098„ *⁰³) Plut. LXXI cod. 33, 2 sine nomine interpretis; cf. Bandin. T. III p. 21, cui Thomas noster non venit in mentem.. *0*) Thom. Aquin. Op. T. XVII p. 213 ed. Rom. ³0¹) Is Petrus, Juliani filius, postea dictas Joannes XXI sive XIX, pontifex summus, vixit anno MCCLXX; ef. de eo Cave de script. eccles. T. 1I p. 322 et Fabric. B. Gr. T. XI p. 337 Harl. ³0*) Quibus finitur primus tractatus parvorum logi- calium 4 7* — 52— quod omnis confusio ſit necessitate signi le ouxavole ori uf dedyuy 10u o„μεᷣον vel modi. 5) 0*) roν 100 0u. Conversio manuscripta est in bibliotheca Matritensi ³¹), Ambrosiana ³¹¹) et ex parte in bibliotheca Caesarea ³¹²) et Laurentiana 5³¹³). Quae in codice Barocciano ⁵¹⁴) superstes esse dicitur conversio ejusdem libelli, a Maximo Planude facta, non est alia, quum eodem modo incipiat. Ultimus denique ex interpretibus graecis seculi XV, sed inter omnes excellens, est Theodorus Gaza ³¹⁵), Thessalonicensis, vir et praeclari ingenii et magnae eruditionis, qui quum anno circiter MCCCCXXX in Italiam venisset, Victorino Feltrensi magistro usus, usque adeo copiose et diligenter, ut Paulus Jovius ⁵¹⁶) in elogiis de eo dicit, latinas literas didicit, ut longe omnium latinissime scriberet, nec plane dignosci possel, an exaclius et certius ab eo latina graece, an ipsa graeca latine verterentur. Multa enim scripta Aristotelis, Hippocratis, Theophrasti, aliorum in latinum transtulit, ita ut ipse proſiteretur, se non minus eleganter Aristotelis libros latine expressisse, quam Aristoteles graece scripsisset*), adeoque sermonem latinum vocabulis novis ditavit. Idem nonnulla quoque ex latino graece convertit, primum Ciceronis Catonem sive de senectute. Codi- ces ³*³) et editiones libri in graecum translati recensent Fabricius et Harlesius 31°) et Phil. Car. Hessius ³¹⁰); illis adde Baroccianum ³²¹), Matritensem ⁵¹²), Lugdunenses Aeduo- rum ³²³) et Batavorum ⁵²⁴) et duos Mediceos 35²3). Novissimam editionem curavit P. C. Hessius Halis MDCCCXXXIII. et Gaza, locum capitis XVII transscripsi. Xenoph. Oecon. 4. Orog olν d KöOos 14- Terai Auανςρ, drs 19e* 20s) Cod. Laurent. zat.— *¹⁶) Cf. Iriarte T. 1 p. 276 et 410. *n) Fabric. B. Gr. T. XI p. 392, qui ibi et p. 337 plures laudat codices. *0) Nessel P. V p. 178, 4 et Lambec. P. VIII p. 819 Korn. *ns) Plut. LXXI Cod. 33; cf. Bandin. T. III p. 20, qui de libri auctore dubitat. *¹¹) Catal. MSS. Angliae T. I p. 9 Nr. 76. ²¹²) Cf. de co Gerium et Wharton ad Cave T. II Append., Oudin. de script. eccles. T. III p. 2540 sdq., Fabric. B. Gr. T. X p. 388 sqq., Buhlii Aristoteles T. 1 p. 345, Schöll Gesch. d. gr. Lit. T. III p. 513 et Dissert. supra 1 p. 31 sq. *²¹*½) Jovii Elogia vir. doct. p. 61 sq.; diem obiit subremum anno MCCCCLXXVIII. *nn) Aliter judicat Jul. Scaliger ad lib. II de plan- Cicer. Cato 17. Cyrum minorem, regem Persarum, praestantem in- Inde, ut inter se comparari possint Xenophon et Cicero Theodor. Gaza. KOOO 16»„ vε⁴τεαρον, Sa- e TTOOG⁴ν, dpxtvolg re tis p. 411, Gazae orationem latinam additis ca- lamistris fusam, laxam atque etiam turgidam esse dicens et locutiones impuras, anxias, pe- regrinas. *¹²) Nonnulli male nomen Planudis prae se ferunt; cf. Catal. MSS. Angl. T. I p. 21 et Montfauc. T. I p. 398, b. Nr. 26. *¹⁵) In Bibl. Gr. T. X p. 393. ²2) In editione sua Proleg. p. V sqq. et p. XX. ¹zn) Catal. MSS. Angl. T. I p. 21 Nr. 165. ²2¹²) Nr. 34; cf. Iriarten T. 1 p. 135. *²³) Nr. 1486; cf. Delandine MSS. de la bibl. de Lyon T. III p. 462 sq.. ²²⁴) In libris Bonaventurae Vulcanii; cf. Catal. bibl. Lugdun. Bat. p. 412. *²2) Montfaucon Bibl. T. I p. 354, b et p. 398, b et Bandinium T. II p. 484, 15. 2 &νουνν εανττ⁴α‧ παάσἀ ανν ν- H⁴derdυ dα, dla e dlo- qooveε?αᷣσα, ςο αάds eꝓ†n 6 Adαασσ⁶οο νρν̈ m¶οτdꝗvt ν Mseydοοεε dιυπνvνοemννμεοο, a! 10„& Ndεσ τταοσαειασοσν 6⁴⁴ειικηνυνσιασητν ⁸eρ. Enel dà ⁸αιαανςενꝙ mατν. At-. Gαdoos, do α’ 1d deενςοσ el⁷E, di 1oονν α meεᷣννενινιμιμννα, 60900 ds ol 9lXOl 1νον ꝙϑεμνν⁵μμρν eu*α ds dyra 2έοςσ εει, doαα dè οεα α ⁴ε συννρ&ναάα 00αας εεν αάτος παινοισπαα‿ r0νσει xακ τασοτα Ʒσάυάσνιανιυ eIne: d*αν εκꝓνα τοα, Köos, ndyra udy adra au‿εααεισ Sn 2ᷣ᷑ ααεν, 1 ds ν 1o dõναηρνσσσͥmeı εααναμrεν Oœανπντ⁶σσς‧ σπ—¶rxœα didασντνο Exœoτ oυν Axodαœꝓro dè raæiπα τν KO0ν σννινννα re xal eireTy adra Tol-v, d Adασν⁶οε,&yd dvra vcl diε.ααειτιορσα εlα* εαeεναα στσ 6' ‿μέν,&dv, al ou- revoœνh rαχντ. Kal Auοσe dοsν ˙—ο eενασς eis d 10„ xl 16G0 T⁴νν τε 1 ⁴ααα⁵αυ 10 d⁴A1og d eIxe, xal vus dνννςρ αοφιεν, xl* 10„ groενπντιασν εαα* 1⁴ννν*νννεαε⁵αυν τ⁶ dad, roũ λ‿‿ον αονοο 00 SIXey, eln ε*» 546).——— diασςσ α⁴οσι§doveig,&ꝓ, 43 Küõos,&0⁴ααμανν eαειαάκς ydo dν dvio eudaμονε. 53— genio atque imperii gloria, gquum Lysander Lacedae- monius, vir summae virtu- tis, venisset ad eum Sardis eique dona a Ssociis attu- lisset, et ceteris in rebus comem erga Lysandrum at- que humanum fuisse et ei quendam conseptum agrum diligenter consitum osten- disse. Ouum autem admira- retur Lysander et procerita- tes arborum, et directos in quincuncem ordines, et hu- mum subactam atque puram, et suavilatem odorum, qui afflarentur e floribus; lum diæisse, mirari se non modo diligenltiam, sed etiam sol- lertiam ejus, a quo essent illa dimensa atque descri- pta; et ei Cyrum respon- disse? Atqui ego omnia ista sum dimensus; mei sunt ordines, mea descriptio; mul- tae etiam istarum arborum mea manu sunt satae. Tum Lysandrum intuentem ejus purpuram et nitorem cor- poris ornatumgue Persicum multo auro multisque gem- mis diæisse: Recte vero te, Cyre, beatum ferunt, quon- iam virtuli tuae fortuna con- Jungta est. œ ρꝓOᷣ̃γάmtovelag edxelꝓ dd- Po0oν, öre Auασ⁴ οει fa- xe dι⁶νμεος, G* en' dos- rijc xooy SAnAaxdg, dꝓlxero r00 adrd ele Xa0deee o- 1ulrνν τα παο⁴ 1ν gurtud T0 ddOœ, rd re d³2α*ννυς xœl ιααάσι⁴οσερσαςσ 1ν2% IOogevex Oſoto al rev eυ³α nsεοτQννοένν dpνον επιρνυνννν 16„νν drolelaeν ,re- deiò. Enel de εασφμααρενν d Adαασνσαο τHo e rcS„ dε&eνασεωνν εινινυαμυοεας εασ oους doο⁸ς elg evrddc syνεον orlxoug 1 ο a- Aaròꝝy al urᷣνονρσον να*ν r6 dyεαισ ντ σρτονττνειονλμαιυνν ..ϑραομς deν d₰Q zl Sαυιρ⁴αιν esπαναι, ¼ε6νον 10 dπννQνðνμιαοκέeον dAd al 10 ꝓeldre xOν ασυνηιαανει roν xœπεσιφνεςασνοο ενα α dirdeεασσντσοο, 10„ KöOov dro- Oluαmσσσσι ε ε&eςρρ oνν radra diενιμαειτονασα πάͥτ, 5ο et- 0t» ⁶σαο, ⁷ dderaseg, 11011 dà 165ν dεέμν⁴ ρωυσν αιιντισν ral xεεε πστeεντα 2us. Kal 10ν fααν⁶ οονο ⁴αe⁶ε- rourcY elg 16 10“„ nroρσœ0mάν eddνν α* 1⁴νποε xou- Gον α 1τναιιον ϑ⁴υν nr*o- Quναον ν⁶σρν εlmπιαeν d0dg doα, ³⁴ Köoe, 14αleηα⁴σν ασ elyal ꝓασ ruxi„do„ασε- Teuxral oν xñ doexij. ²²*) Compluria Xenophontis verba, quae Cicero non transtulit, omisi. — 54— Quf ea de conversione judicium tulerunt, in diversas abierunt partes. Paulus Jovius ³²⁷, nimius Gazae laudator, tanta felicitate ait Catonem graece esse redditum, ut peritissimi praeter adaequatos sensus ipsam quoque Ciceronis eloquentiae majestatem scite et graviter repraesentantem admirarentur. Cujus judicio subscripsit Laurent. Inge- waldus Elingius ³²³); alii contra multa et acerbe in Catone graeco vituperant. Recte autem jam Angel. Politianus ³²⁹) de Gaza judicaverat, non incommode profecto, nec in- feliciter vertit in linguam graecam, sed est in 20(Catone) quoque, ne quid gravius diæe- rim, paullo nonnunquam indiligentior 5³⁰). Quae C. Ph. IIessius ³³⁴*) censura sua com- probavit dicens: Gaza linguae latinae non satis gnarus et usus codiice in deterioribus habendo— mullis locis nec recte intellexit, nec ea qua par erat diligentia interpreta- tus est Ciceronem, modo mutans et transponens, modo addens, modo circumeidens. Quibus adde Gazam latine quidem haud indoctum, discrimen tamen utriusque lingune vel non satis cognitum habuisse, vel non semper servasse atque non modo sententias Ciceronis commutatis verbis structurisque interdum paullo obscuriores reddidisse, sed etiam vestigia orationis latinae prementem graecitate non ubique optima usum fuisse. Ab eodem Gaza Ciceronis Laelium et Parodoxa in graecum esse translata Raph. Volaterranus ³³²) et Fabricius ⁵³⁸) affirmant, sed codices ejus conversionis nusquam in- veni; error fortasse inde est ortus, quod Dionysius Petavius Laelium et Adrianus Turnebus Paradoxa graece reddiderunt. De Somnio vero Scipionis, Gazae male assi- gnato, ejusque interprete Planude supra p. 26 sq. diximus. Porro idem Gaza Michaelis Savonarolae librum de balneis et thermis naturalibus omnibus Italiae ³³⁴) graece convertisse dicitur ⁵³³), qua de conversione mihi nil constat. Denique Theodorus Mcolai F pontificis summi epistolam ad Constantinum Pa- laeologum Imperatorem, anno MCCCCLI scriptam, e latino graece expressit ³ss). Codi- ces epistolae graecae laudat Fabricius ³³*⁷), quihus adde Mediceum ⁵³³) et quae de Cae- sareis disserunt Nesselius 5³*) et Lambecius ⁵⁴)) Edita est epistola graeca in Petri Arcudii Opusculis aureis ³⁴⁴), ubi incipit his verbis: un) In Elogiis vir. doct. p. 62. ²²²) In histor. gracc. ling. p. 335 apud Bandin. Ca- tal. MSS. Graec. T. II p. 484. ³²⁶) Miscell. o. 91. 4 24c) Similiter jndicat Iiuet. de clar. interpret. p. 219, ⁵³⁴) Editus est liher Ferrariae 1485. ²²) Cf. Hodium de graeoc. illustr. I, 3 p. 71. *3c) Oudin. de script. eccles. p. 2541 et Fabric. B. Gr. T. X p. 393 Harl. qui fidem quidem, perspicuilatem, nilorem in- terpretationis laudat, sed nonnulla in ea meliora fieri posse, alia mutari debere ait. 2n) I. I. Pracf. p. VIII. ²³²) Anthropol. XXI p. 775. *¹*³) Bibl. Lat. T. I p. 198 Ern. *“n) J. J. *²²) Cf. Bandin. Cat. MSS. Laurentian. T. 1 p. 484. 5e) Catal. bibl. Caes. P. 1 p. 318 et P. V p. 42. ²¹⁰) Commentar. de bibl. Caes. III p. 126(p. 325 sq. Kollar.) *¹) p. 685— 699. Oratorem tuum nobilem virum, Andro- nicum Brienium Leonardum, quem ad nos serenitas tua misit, gratissime recepimus et lectis literis tuis ipsum gratius audi- vimus; nam gravissime et prudentissime omnia sibi a tuau serenitate commissa se- riosius explicavit. Intelleæimus tum ver- bis suis, tum ex literis, quas animi tui testes ac desiderii misit ad promulgandum decretum unionis in universali Sonodo Flo- rentina promulgatum; intelleæimus prae- terea, quibus impediaris, ne hoe tuum desiderium compleretur. Cogitavimus et cum venerabilibus fratribus nostris Sanctae romanae ecclesiae Cardinalibus saepe con- sultavimus, ut rum impedimenta illa tantae retardationis verisimilia esse viderentur; et nisi novitas exaltationis tuae ad im- perium moram illam verisimilem eſfecisset, credidissemus tam per oratorem tuum, quam per literas ³⁴) magis, quam rebus satis factum iri.. 5⁵ » 7 — Adtron Bouteεor Aerraεν dvdox ⁴ν 4 2„εοντσ, ν τεοeu)e Tε᷑rtoνεᷣσς αm — 4 4 Nu¹cãs, ijdécος eꝰdousv„a* d αρ α‿ Pod- „ 7 7 lacraο Gαesω νꝙντες*⁶ιωοο 14„οντοο ou 2 4„„ c dxνπνοοα&νννννq³ mνναα„⁴ο, öda ddol ορ mrOosreraxνρα, υνετας εd αἀaα al xœxd oxiεαα ‿ioiς dεναεντοο μ˙ dies- vAey. Eudομεέν ονντ τ εμέν» 5d8 er- 0rjxs¹, 10 dà& 1ν Gενννν ‚ρά‿αέτμν, νπωυ υ nrO0νεαας xεις εlς*ναοιυπν vεs lα u- Qdνσ 1τνν Geυαν⁴ες τerνοαε̈νον eig de- ra.ο doοςντα 00„. 09 ν ᷣ παα‿αεκις ꝰrot e Idiæ duεοαενν⁴έιςαε α νœ dαν zog 1 εεετμ³εμεοιςσ dded ονς Kaodtνανεαν εedovreg, et d οwst»³εεννσα ταντα*νεο³ιμμαε πμαυα Grra aln eig Soαurire zOdον τασ ωιον, ad dy Ody&? 16 Gs veοασρ nαοαάααmεένν rννν doxνν IiασρινοέοσqmαQ τ5 diαuτοινν dnεᷣdsl- v„νενν, S6,μειρα mQ⁴ιιια αα 16 ν 10εα⁴m⁵νεν 1 œd d pOdναμνμαα 1τποdeρ᷑αρσσι—ν⁵μέιν 0ο⁴ενο, da⁵⁴ααασ σς επαάe[χνʒτνmκενος τ ιασνσ⁴⁶σν*ννν Iοεειιυνᷣłuέ—εαεις α. Quae Ang. Politianus et C. Ph. Hessius de Ciceronis interpretatione censuerunt, in hanc quoque cadunt conversionem. Parum diligenter enim Gaza epistolam graece reddidit; singula omisit vel circumcidit, multo plura de suo addidit, alia falso intellexit, quae sane ad intelligendum difficiliora sunt, alia transposuit et commutavit in contextu verborum et conjunctione sententiarum, ut graeca latinis saepe obscuriora facta sint. Omnino Gaza, qui literis graecis latinisque eruditus magna cum volubilitate utraque lingua utebatur, versione, quae verbum de verbo exprimit, omissa, novam constituit con- vertendi rationem, qua non singula verba orationisque latinae dictiones et membra accurate presseque reddebat, sed res potius et sententias libere atque strictim trans- ferre studebat. Hi sunt interpretes graeci, quorum de nominibus et aetatibus certi aliquid con- stat; supersunt nonnulli, quorum aetas dubia est, et Anonymi. *¹) Excidit v. verbis; interpres locum mutavit. 8 Lecturo S. Quae restant una cum indice nominum propriorum totusque libellus de latine seriptis, quae Graeci veteres in linguam suam transtulerunt, Cassellis apud Theodorum Eischerum bibliopolam prostant. Schulnachrichten. I. Lehrercollegium. Zu demſelben gehören gegenwärtig 1) eilf ordentliche Lehrer: Dr. Carl Friedrich Weber, Director, Dr. Ernſt Wilhelm Grebe, Dr. Johann Carl Flügel, Dr. Hein⸗ rich Rieß, Dr. Georg Sippell, Dr. Conſtantin Schimmelpfeng, Dr. Carl Wilhelm Piderit, Dr. Johann Wilhelm Fürſtenau, Heinrich Philipp Friedrich Matthei, Johann Auguſt Kutſch und Wilhelm Chriſtian Victor Henkelz 2) ein Hülfslehrer, Ludwig Wilhelm Eduard Caſſelmannz 3) drei beauftragte Lehrer: Dr. Chriſtian Oſtermann, Carl Schorre, Franz Joſeph Breidenbach, und 4) drei außerordentliche Lehrer: Conrad Friedrich Geyer für Schreib⸗ und Rechen⸗Unterricht, Carl Guſtav Adolph Rohde für Zeichenunterricht und Auguſt Roſenkranz für Geſang. Als Praktikanten ſind am Gymnaſtum beſchäftigt die Lehramtscandidaten Guſtav Schimmelpfeng und Otto Witzel. Die zum erſten Mal hier erwähnten Lehrer berichten Folgendes über ihre Lebensumſtände: Wilhelm Chriſtian Victor Henkel wurde am 16. December 1813 zu Rodenberg in der Grafſchaft Schaumburg, wo ſein Vater Rentereibeamter war, geboren und auf dem Gym⸗ naſium zu Rinteln für die academiſchen Studien gebildet. Von 1834— 37 ſtudirte derſelbe Theologie auf der Univerſität zu Marburg und übernahm alsbald nach beſtandener Prüfung vor der theologiſchen Facultät die Erziehung von zwei Knaben in einer adeligen Familie in Kurheſſen. Nach faſt vierjährigem Zuſammenleben verließ derſelbe dieſen Familienkreis und verweilte in den drei folgenden Jahren theils in England, theils in Frankreich zu ſeiner weiteren Ausbildung in den neuen Sprachen und deren Literatur. Gegen Ende des Jahrs 1843 in das Vaterland zurück⸗ gekehrt wurde er bald darauf zum zweiten Erzieher der erlauchten Söhne Sr. Königlichen Hoheit des Kurfürſten ernannt. Ein Allerhöchſtes Reſcript verlieh ihm im Jahre 1845 das Prädicat Profeſſor. Im Herbſte 1848 aus gedachter Stellung entlaſſen erhielt er bald darauf den Auftrag zur Ertheilung des engliſchen und franzöſiſchen Sprachunterrichts an der höheren Gewerbſchule 8 — 58— dahier, der jedoch zwei Jahre darauf in Folge einer Reorganiſation jener Anſtalt und des Aus⸗ falles von allem Sprachunterrichte an derſelben zurückgezogen wurde. Nachdem ihm ſpäter der Unterricht des Franzöſiſchen an der hieſigen Kriegsſchule auftragsweiſe übergeben worden war, ernannte ihn ein Allerhoͤchſtes Reſcript vom 8. Januar d. J. zum wentlichen Haupilehrer des Gymnaſiums dahier.. Franz Joſeph Breidenbach, Sohn des vorhinnigen Schullehrers Johann Adam Breidenbach, iſt geboren am 18. December 1819 zu Rüdigheim, Provinz Oberheſſen. Durch den Unterricht der katholiſchen Geiſtlichen Traudt und Grau vorbereitet wurde er 1833 in das Gymnaſium zu Fulda aufgenommen, verblieb daſelbſt bis zum Jahre 1839 und beſtand nach einer mehrjährigen Unterbrechung ſeiner Gymnaſtal⸗Studien das Maturitätsexamen im Jahre 1844. Hierauf widmete er ſich dem Studium der Theologie zu Fulda, ward 1846* ins Prieſterſeminar daſelbſt aufgenommen, 1849 zum Prieſter geweiht und fungirte beit Mai 1849 als Caplan zu Margrethenhun bis zu ſeiner Anſtellung dahier. Ueber den beauftragten Lehrer Carl Schorre, welcher ſeit ſeiner Verſetzung von hier (ſ. Progr. 1850 Seite 59) zum Seminarlehrer beſtellt worden iſt und bis Herbſt 1851 an dem Schullehrerſeminar zu Homberg unterrichtet hat, ſ. Progr. 1847 S. 50. Beſchluß Kurfürſtlichen Miniſteriums des Innern. Caſſel am 12. Januar 1852. Nr. 410. Den Herren Gymnaſial⸗Directoren wird die Verfügung vom 6. Mai 1850 Nr. 4028 abſchriftlich zur Nachricht und Bekanntmachung an die Lehrercollegien, um hiernach eintretenden Falles den betreffenden abgehenden Schülern die etwa erforderlichen Weifungen für ihre künftigen Studien zu geben, mitgetheilt. Haſſenpflug. Beſchluß vom 6. Mai 1850. Nr. 4028. Es wird genehmigt, daß bei Vornahme der praktiſchen Prüfung der Candidaten des Gymnaſiallehramts hinſichtlich derjenigen Candi⸗ daten, welche Zeugniſſe über ein befriedigend vollendetes theologiſches Studium beibringen, von der Wahl eines dritten Faches(§ 3 der Inſtruction vom 25. April 1837) abgeſehen, und in den Fällen, in welchen ohnehin nur zwei Fächer zu wählen waren(§. 3 pos. 1 der genannten Inſtruction), eins derſelben als Nebenfach behandelt werde.— Der Schulcommiſſion für Gym⸗ naſialangelegenheiten wird hiervon zur Nachachtung Kenntniß gegeben.— 2) Nachricht hiervon der Prüfungs⸗Commiſſion in Marburg, um ein gleiches Verfahren auch hinſichtlich der theore⸗ tiſchen Prüfung der Candidaten des Gymnaſiallehramts in den Fällen eintreten zu laſſen, in welchen dieſe Candidaten vor ihrer Prüfung als Candidaten des Gymnaſiallehramts bereits ihr theologiſches Studium durch eine befriedigend ausgefallene Prufung vor der theologiſchen Facultät abſolvirt haben ſonten. Haſſenpflug. — 59— II. Lehrverfaſſung. A. Allgemeines. Die Zahl der Claſſen hat ſich im Verhältniß zu der des Jahrs 1850/51 um eine, nämlich um die Parallelquarta c, vermindert; die Bildung einer Sexta iſt auch in dem ver⸗ floſſenen Schuljahre(ſ. vorjähriges Progr. S. 142) trotz mehrmaliger Aufforderung wegen Mangels an dazu geeigneten Schülern nicht zu Stande gekommen. Beſchluß Kurfürſtlichen Miniſteriums des Innern. Caſſel am 12. Jan. 1852. Nr. 409. Sämmtlichen Herren Gymnaſial⸗Directoren wird eröffnet, daß in den durch die Verfügung vom 29. Oct. 1849. Nr. 11548 Pr. d. J. angeordneten Einrichtungen des Gymnaſialunterrichts nunmehr folgende Abänderungen getroffen worden: 1) Das Lehrziel der lateiniſchen Sprache im Gymnaſtum wird, unter Aufhebung der Beſtimmung unter IJ. 4* der gedachten Verfügung vom 29. Oct. 1849, dahin beſtimmt, daß die Schüler einen Proſaiker ſowie einen Dichter der guten Zeit, mit Ausſchluß beſonders ſchwieriger Stellen, ohne Vorbereitung richtig in das Deutſche und ein dem lateiniſchen Ausdruck nicht widerſtrebendes Dictat grammatiſch richtig in das Latei⸗ niſche übertragen können, anch einen kurzen lateiniſchen Aufſatz über einen hiſtoriſchen Gegenſtand ohne auffallende Fehler gegen Sprache und Diction abzufaſſen im Stande ſeien. Nach Befinden iſt bei der ſchriftlichen Maturitätsprüfung neben dem Exercitium auch ein Auſſatz der eben be⸗ merkten Art zur Aufgabe zu ſtellen, und wird hiermit die betreffende Anordnung in I. 8 der ge⸗ nannten Verfügung zurückgezogen.— 2) Der lateiniſchen Sprache ſind in den zwei obern Claſſen nicht über neun, in den vier untern Claſſen nicht über zehn wöchentliche Lehrſtunden zuzu⸗ weiſen; auch iſt 3) der Unterricht in der griechiſchen Sprache in Quinta zu beginnen, und wer⸗ den hiermit die betreffenden Beſtimmungen der gedachten Verfügung unter I. 7 zurückgezogen.— 4) Die Forderung der Anfertigung eines leichten griechiſchen Scriptums für die Maturitäts⸗ prüfung wird unter den durch das Regulativ vom 7. Auguſt 1844 desfalls getroffenen Beſtim⸗ mungen wieder hergeſtellt, und hiernach die betreffende Vorſchrift unter I. S der mehrerwähnten Verfügung aufgehoben.— 5) Die Anfangsgründe der Stereometrie(die Lehre von den Kegel⸗ ſchnitten, ſowie ſelbſtverſtändlich die ſphäriſche Trigonometrie ausgeſchloſſen) ſind in den mathe⸗ matiſchen Lehrcurſus der Prima aufzunehmen, und, nachdem dieſe Aufnahme wird bewirkt und ein die Stereometrie umſchließender Lehrcurſus wird vollendet ſein, zum Gegenſtand der Maturi⸗ tätsprüfung zu machen. Es iſt übrigens nicht erforderlich, daß bei jedem Act der Maturitäts⸗ prüfung jeder einzelne Abiturient in dieſem Lehrgegenſtande geprüft werde, vielmehr genügt es, die Stereometrie mit der Trigonometrie theils von einem Act der Maturitätsprüfung zum andern, theils unter den Abiturienten eines und deſſelben Prüfungsactes nach Befinden abwechſeln zu laſſen. Hiernach iſt die Beſtimmung in der gedachten Verfügung vom 29. Octbr. 1849. I. 44, bezw. 8, am Schluſſe aufgehoben.— Im Uebrigen wird, um vorgekommenen Mißdeutungen zu begegnen, Folgendes bemerkt: a) Wenn ein förmlicher Curſus der antiken Prosodik und Metrik 1 8* — 60— in I. 5 der Verfügung vom 29. Octbr. 1849 unterſagt worden iſt, bei welcher Beſtimmung es auch, eben ſo wie bei der Abſchaffung der lateiniſchen Disputationen und Interpretationen, ſein Bewenden behält, ſo iſt damit nicht auch die dem Zwecke einer grüͤndlichen lateiniſchen Sprach⸗ übung entſprechende Uebung in der kateiniſchen Metrik überhaupt unterſagt, ſo wenig wie durch die Abſchaffung der lateiniſchen Disputationen und Interpretationen eine angemeſſene Uebung im Lateinſprechen, oder gar das Memoriren lateiniſcher Stücke in den untern Claſſen, in Wegfall hat gebracht werden ſollen.— b) Die Beſtimmung unter I. 6 der gedachten Verfügung, die Uebung im deutſchen mündlichen Ausdrucke betreffend, iſt nicht ſo zu faſſen, als ſollten eigene Lectionen, in welchen Selbſtverfertigtes, vielleicht ſogar Ertemporirtes, von den Schülern vorge⸗ tragen, oder eine förmliche Discuſſion unter ihnen eröffnet würde, zur Ausbildung der„freien Rede“ angeſetzt werden, während Lectionen dieſer Art völlig unzuläſſtg ſind; wohl aber ſoll der Vortrag der Schüler in einer der, dem Unterrichte in der Mutterſprache gewidmeten Lehr⸗ ſtunden an dem Leſen und Recitiren der Meiſterwerke deutſcher Dichtung eigens und ſorgſam ge⸗ bildet, ſowie außerdem nach den weiteren Beſtimmungen der angeführten Vorſchrift(I. 6) bei dem Unterrichte im Allgemeinen verfahren werden.— Die Herren Directoren der Gymnaſien haben dieſe Anordnung zur Kenntniß der Lehrercollegien zu bringen, und deren Ausführung vom Beginne des nächſten Jahrescurſus an zu bewirken. Haſſenpflug. Communicat der Superintendentur dahier. Caſſel am 12. Novbr. 1851. Der Gymnaſialdirector wird darin erſucht, diejenigen aus der hieſigen Diöceſe gebürtigen, der reformirten Confeſſion angehörigen Abiturienten des hieſigen Gymnaſtums, ſo wie die an demſelben pro maturitate geprüften Auswärtigen gleicher Kategorie, welche Theologie als ihr künftiges Studium angeben, dem Superintendenten dahier nach Namen und Herkunft möglichſt bald nach Vollendung der Maturitätsprüfungen bezeichnen, ſowie denſelben die Mittheilung machen zu wollen, daß ſie ſich bei dem evangeliſch⸗reformirten geiſtlichen Miniſte⸗ rium zu Marburg, bei ihrer Ankunft daſelbſt, als der ſeelſorglichen Pflege deſſelben Angehörige zu melden und dieſer Seelſorge ſich zu überlaſſen hätten, indem durch die Einordnung in dieſe ordnungsmäßige geiſtliche Disciplin ihre künftige Zulaſſung zu dem Candidaten⸗Tentamen, bezhw. zur Candidatur des Pfarramts werde bedingt werden. Für den Superintendenten der Diöceſe Caſſel der Conſiſtorialrath Vilmar. B. Beſanderes. 1. Unterricht. a) Zahl der Lehrſtunden. In I 30(32) St., in II a. b. III a. b. c. IV a. b. je 31 St., außer Geſang und Zeichnen, in V ebenfalls 31 St., Geſang und Zeichnen mitgerechnet; dazu fuͤr jeden Schüler 2 St. gymnaſtiſche Uebungen. * — 61— b) Lehrpenſa während des Schuljahrs 1851 bis 1852 abſolvirt. Prima. Griechiſch. Bach's Anthologie(Idyllia. Lyrica mit Auswahl). 2 St. Homer's Ilias XVI— XXII. 1 St. Grammatik und ſchriftliche Uebungen. 1 St. Director. Thucydides II mit Auswahl. Platon's Apologie und Kriton. 2 St. Dr. Flügel.— Latein. Horatii Odae I- III. 3, ſpäter 2 St. und(ſpäter) ſchriftliche Uebungen. 1 St. Director. Taciti Annales Tund Il und Cicero de offic. I. 3 St. Stilübungen 2 St. Dr. Rieß.— Deutſch. Rhetorik und Poetik, Grammatik. Aufſaͤtze und Declamationsübungen. Lectüre des Taſſo von Göthe und ausgewählter Gedichte. 4, ſpäter 3 St. Dr. Rieß.— Franzöſiſch. Graziella par Lamartine, Grammatik und Erercitien, 2, ſpäter 3 St. Dr. Heräus, ſpäter Henkel.— Hebräiſch. Grammatik nach Geſenius und Lectüre des Leſebuchs von Geſenius. 2 St. Dr. Schimmelpfeng.— Religionslehre. Geſchichte des Reichs Gottes A. T. und Kirchengeſchichte(1. Hälfte). 2 St. Dr. Piderit.— Geſchichte. Römiſche und neuere Geſchichte. Nach Pütz. 2 St. Dr. Flügel.— Phyſik. Elektricität. Allgemeine Eigenſchaften der Körper. Gleichgewicht und Bewegung der feſten, tropfbar⸗ und ela⸗ ſtiſch⸗flüſſigen Körper. Nach Eiſenlohr. 2 St. Kutſch.— Mathematik. Wiederholungen. Fortgeſetzte Uebungen im Löſen algebraiſcher Aufgaben und geometriſcher Conſtructionsaufgaben (Wöckel's Sammlung bis zu Ende). Handhabung der logarithmiſchen Tafeln und ebene Trigo⸗ nometrie. Algebraiſch⸗geometriſche und trigonometriſche Aufgaben. 4 St. Dr. Grebe. Obersecun da. Griechiſch. Xenophon's Anabaſis l(mit Auswahl) V— VII, Grammatik und Erercitien. 4 St. Dr. Flügel. Homer's Iliade X— XII. I—IV. 2 St. Dr. Nieß.— Latein. Terentii Andria und Virgilii Aen. X. XI(zum Theil). 3 St. Director. Livius XXII. XXIII, Grammatik, Exercitien und Extemporalien. 5 St. Dr. Flügel.— Deutſch. Stiliſtik und Metrik, Aufſätze und Declamationsübungen. Lectüre der Jungfrau von Orleans von Schiller und lyriſcher Gedichte von Schiller und Klopſtock. 3 St. Dr. Schimmelpfeng.— Franzöſiſch. Fränkel, Grammatik und Erercitien. 2, ſpäter 3 St. Dr. Heräus, ſpäter Henkel.— Religionslehre. Erklärung des Evangeliums Johannes und des Römerbriefs. 2 St. Dr. Piderit.— Ge⸗ ſchichte. Neuere Geſchichte. Nach Pütz. 2 St. Dr. Flügel.— Geographie. Ethnographie und Statiſtik der Staaten Europas, Deutſchland ausgenommen. Nach Roon. 2 St. Kutſch.— Naturgeſchichte. Vergleichungen der einzelnen Thierclaſſen. Chemiſche Eigenſchaften der Metalle und Metalloide. Ausgewählte Theile der Geognoſie. 2 St. Kutſch.— Mathe⸗ matik. Geſetze der Zahlenverbindungen dritter Stufe. Algebraiſche Aufgaben des erſten und zweiten Grades mit einer und mehreren Unbekannten. Beendigung der ebenen Geometrie. Geome⸗ triſche Conſtructionsaufgaben(Abſchnitt 4 und 5 der Woͤckelſchen Sammlung). Wiederholungen. 4 St. Dr. Grebe. Untersecunda. Griechiſch. Herodot VIII und IX, 1—50, Grammatik und Erercitien. 4 St. Dr. Schimmelpfeng. Homer's Odyſſee XIII—XVIII. 2 St. Dr. Rieß.— Latein. Livius III, Cicero de amicitia, Ciceronis oratt. Catilinariae, Grammatik und Crxexrcitien. 6 St. Dr. Schimmelpfeng. Virgili Aeneis IIl und IV. 2 St. im Sommer Dr. Schimmel⸗ — 62— pfeng, im Winter Prakt. Schimmelpfeng.— Deutſch. Briefſtil und niederer Geſchaͤftsſtil, Balladen, Göthe's Hermann und Dorothea, Aufſätze und Declamationsübungen. 3, ſpäter 2 St. Dr. Oſtermann.— Franzöſiſch. Fränkel, Grammatik und Erercitien. 2, ſpäter 3 St. Otto, ſpäter Henkel.— Religionslehre. Erklärung der ſynoptiſchen Evangelien(der Leidensge⸗ ſchichte des Herrn insbeſondere) und der Apoſtelgeſchichte. 2 St. Dr. Piderit.— Geſchichte. Mittelalter. Nach Pütz. 2 St. Dr. Flügel.— Geographie. Statiſtiſche Geographie der Erdtheile außer Europa. 2 St. im S. Otto. Mathematiſche Geographie. 2 St. im W. Schorre.— Naturgeſchichte. Anleitung zum Beſtimmen der Pflanzen und der Thiere. 2 St. Kutſch.— Mathematik. Geſetze der Zahlenverbindungen dritter Stufe. Wurzelaus⸗ ziehen. Algebraiſche Aufgaben des erſten Grades. Geometriſche Conſtructionsaufgaben(Wöckel Abſchnitt 3). Ebene Geometrie nach Nagels Lehrbuch Buch 1— 4. Wiederholungen. 4 St. Dr. Grebe. 4 Obertertia. Griechiſch. Lucian's Gallus, Somnium und Prometheus. 2 St. Gram⸗ matik nach Buttmann§. 110— 122 mit entſprechenden Scripten. 2 St. Dr Piderit.— Homeri Odyss. VI. VII und VIII mit Auslaſſung des Geſanges von Demodokos. 2 St. Dr. Schimmelpfen g. — Latein. Curtius VIII, S— fin., Ovid's Metamorphoſen I. II mit Auswahl, Grammatik, Exercitien. 9 St. Caſſelmann.— Deutſch. Lectüre, Aufſätze und Declamation. 2 St. Caſſelmann.— Franzöſiſch. Knebel's Leſebuch, Grammatik und Exercitien. 2 St. Dr. Heräus, ſpäter Henkel.— Religionslehre. Lectüre des A. T. 2 St. Dr. Sippell.— Geſchichte. Römiſche Geſchichte. 2 St. Dr. Rieß.— Geographie. Allgemeine phyſikaliſche Geographie. Ethnographie und Statiſtik von Deutſchland. Nach Roon. 2 St. Kutſch.— Naturgeſchichte. Mineralogie. Umriſſe der menſchlichen Anatomie. Nach Schwaab. 2 St. Kutſch.— Mathematik. Weitere Befeſtigung des arithmetiſchen Penſums von Untertertia und Fortſetzung bis§. 33 des Uebungs⸗ buches von Heis. Fortführung der ebenen Geometrie bis zur Kreislehre einſchließlich und geometriſche Conſtructionsaufgaben(Wöckel Abſchnitt 1—3). 4 St. Dr. Grebe. Untertertia(b). Griechiſch. Jacobs, Homer's Odyſſee I und IX mit Auswahl und Grammatik. 6 St. Matthei.— Latein. Cäſar B. G. II— IV, 19, Grammatik und Exercitien. 9 St. Dr. Fürſtenau.— Deutſch. Grammatik, Aufſätze, Lectüre und Declamationsübungen. 2 St. Dr. Fürſtenau.— Franzöſiſch. Collmann's Vorſchule. 2, ſpäter 3 St. Dr. Heräus, ſpäter Henkel.— Religionslehre. Lectüre des A. T. 2 St. Dr. Sippell.— Geſchichte. Griechiſche Geſchichte. 2 St. Dr. Rieß.— Geographie. Topiſch⸗phyſtkaliſche Geographie der außereuropäiſchen Erdtheile. Nach Roon. 2 St. Kutſch.— Naturgeſchichte. Botanik. Wir⸗ belloſe Thiere. Nach Schwaab. 2 St. Kutſch.— Mathematik. Uebungen im Analyſiren und Auswerthen zuſammengeſetzter Zahlenausdrücke. Geſetze der Zahlenverbindungen erſter und zweiter Stufe. Ebene Geometrie bis zum pythagoriſchen Lehrſatze. Geometriſche Conſtructions⸗ aufgaben(Wöckel Abſchnitt 1 und 2). 4 St. Dr. Grebe. . Untertertia(c). Griechiſch. Lectüre aus Jacobs und Homer's Odyſſee IX. Gram⸗ matik nach Buttmann§. 1— 109 mit entſprechenden Scripten. 6 St. im S. Dr. Heräus, — 63— im W. Prakt. Schimmelpfeng.— Latein. Caesar B. G.—IV, 20. 5 St. Grammatik nach Putſche, Syntar§. 1— 80, mit entſprechenden Scripten und mündlichen Uebungen und die Wortbildungslehre. 4 St. Dr. Piderit.— Deutſih. Grammatik, Auſſätze, Lectüre und Decla⸗ mationsübungen. 2 St. im S. Prakt. Schimmelpfeng, im W. Witzel.— Franzöſiſch. 2 St. im S. Dr. Heräus, im W. Witzel.— Religionslehre. Lectüre des A. T. 2 St. Dr. Oſtermannn.— Geſchichte. Griechiſche Geſchichte. Nach Pütz§. 1— 70. 2 St. im S. Otto, im W. Witzel.— Geographie. Topiſch⸗phyſikaliſche Geographie der außereuropäiſchen Erdtheile. Nach Roon. 2 St. Kutſch.— Naturgeſchichte. Botanik. Wirbelloſe Thiere. Nach Schwaab. 2 St. Kutſch.— Mathematik. Arithmetik. 4 St. im S. Auth, dann Prakt. Schimmelpfeng. Geometrie. 4 St. im W. Schorre. Quarta(a). Griechiſch. Jacobs und Grammatik. 6 St. Caſſelmann.— Latein. Cornelius, Grammatik und Exercitien. 9 St. Matthei.— Deutſch. Grammatik, Aufſätze, Lectüre und Declamationsübungen. 3 St. Matthei.— Religionslehre. Erklä⸗ rung des Landeskatechismus. 2 St. Dr. Oſtermann.— Geſchichte. Mittlere und neuere nach Rogge§. 35— 56. 2 St. Dr. Fürſtenau.— Geographie. Europa nebſt Deutſchland. 2 St. im S. Otto, im W. Schorre.— Naturgeſchichte. Botanik. 2 St. im S. Auth. Zoologie. 2 St. im W. Schorre.— Mathematik. Arithmetik. Regeldetri. 4 St. im S. Auth; 3 St. im W. und 1 St. Geometrie. Schorre.— Kalligraphie. 1 St. Geyer. Quarta(b). Griechiſch. Jacobs und Grammatik. 6 St. Dr. Fürſtenau.— Latein. Cornelius, Grammatik und Crercitien. 9 St. Dr. Oſtermann.— Deutſch. Gram⸗ matik, Aufſätze, Lectüre und Declamationsübungen. 3 St. Dr. Oſtermann.— Religions⸗ lehre. Erklärung des Landeskatechismus. 2 St. Dr. Sippell.— Geſchichte. Deutſche. 2 St. Caſſelmann.— Geographie. Europa, namentlich Deutſchland. 2 St. Geyer.— Naturgeſchichte. Botanik. 2 St. im S. Auth. Zoologie. 2 St. im W. Schorre.— Mathematik. Regeldetri. 3 St. Geometrie. 1 St. Geyer.— Kalligraphie. 1 St. Geyer. Quinta. Latein. Eutropius, Grammatik und Crercitien. 9 St. Dr. Sippell.— Deutſch. Grammatik, Aufſätze, Lectüre und Declamationsübungen. 4 St. Dr. Sippell.— Religionslehre. Geſchichte des N. T. nach Hübner. 2 St. Dr. Oſtermann.— Geſchichte. Griechiſche und Römiſche Geſchichte. Nach Rogge§. 13—34. 2 St. im S. Prakt. Schimmel⸗ pfeng, im W. Witzel.— Geographie. Allgemeine Geographie und Deutſchland. 2 St. Geyer.— Naturgeſchichte. Botanik. 2 St. im S. Auth. Zoologie. 2 St. im W. Schorre.— Arithmetik. Gemeine Brüche und Decimalbrüche. 4 St. Geyer.— Kalli⸗ graphie. 2 St. Geyer.— Zeichnen. 2 St. Rohde.— Geſang. 2 St. Roſenkranz. 3. Diseiplin. Die Special⸗Aufſicht führte über I Dr. Rieß, über Ila Dr. Flügel, uber IIb Dr. Schimmelpfeng, über IIIa Caſſelmann, über IIIb Dr. Fürſtenau, über IIIe Dr. Piderit, über IVa Matthei, über IVb Dr. Oſtermann, über V Dr. Sippell. 3. Aeſthetiſche Bildung. Den Zeichenunterricht benutztten freiwillig anfangs 110 Schüler, nämlich 19 aus I!, 58 aus III, 33 aus IV, zuletzt 104, und zwar 12 aus II, 59 aus III, 33 aus IV, während ſämmtliche Schüler der Quinta dieſem Unterrichte beizuwohnen verpflichtet waren. Am Geſangunterricht nahmen außer ſämmtlichen Quintanern anfangs 127, zuletzt 90 Schüler Antheil, nämlich 16 Baß, 10 Tenor, 15 Alt, 24 Sopran und 25 in der Vorbereitungsclaſſe. Wie früher, ſo wurde auch in dem verfloſſenen Schuljahre den Schülern Gelegenheit gegeben, Proben ihrer Leiſtungen im Singen, Declamiren und Clavierſpielen öffentlich abzulegen. Dies geſchah bei der Geburttagsfeier Sr. Königlichen Hoheit des Kurfürſten, bei den Abiturienten⸗ Entlaſſungen zu Oſtern und zu Michaelis ſowie in den ſeit 1842 eingeführten muſikaliſch⸗declama⸗ toriſchen Abendunterhaltungen am 2. Juli und am 20. December. Bei der letzten Abendunter⸗ haltung vergnügten ſich die Schüler zum Schluß, wie auch früher, mit Tanzen. Beſchluß Kurfürſtlichen Miniſteriums des Innern. Caſſel am 31. Decbr. 1851. Nr. 13577. Die— Geſtattung muſikaliſch⸗declamato⸗ riſcher Abende in dem hieſigen Gymnaſium, welche dem Vernehmen nach mit Einſchluß der— Tanzbeluſtigungen bis in die neueſte Zeit in Uebung geweſen ſind, wird— nicht gewährt, viel⸗ mehr darauf hingewieſen, daß es nicht angemeſſen gefunden werden könne, die Schüler außerhalb der öffentlichen Prüfungen Proben von Geſangfertigkeit und muſikaliſcher Geſchicklichkeit, noch weniger von declamatoriſcher Kunſt ablegen zu laſſen, welche letztere ſich nicht einmal zur Vor⸗ führung auf den oͤffentlichen Prüfungen eigne; daß es aber als ungehörig bezeichnet werden müſſe, Schullocale zu Tanzvergnügungen der Schüler zu benutzen. Haſſenpflug. Ein weiterer Miniſterialbeſchluß vom 15. Januar ds. Js. Nr. 405 Pr. d. J. eröffnet dem Gymnaſialdirector, daß, wenn es ſeiner Seits für angemeſſen gehalten werde, außer den Geſangſtücken, welche an dem Geburtstage Sr. Königlichen Hoheit des Kurfürſten aufgeführt zu werden pflegen, auch Declamationsſtücke von den Schülern recitiren zu laſſen, man dabei nichts erinnern wolle.. 4. Phyſiſches Wohl. Auf Förderung der Geſundheit, körperlicher Kraft und Gewandtheit iſt, wie früher, durch gymnaſtiſche Uebungen und Einrichtungen anderer Art die erforderliche Rückſicht genom⸗ men worden. Das Erercieren iſt der Verhältniſſe wegen unterblieben. Dagegen haben wir, was ſchon oft gewünſcht worden iſt, ein für die gymnaſtiſchen Uebungen geeignetes Local in einer geſchloſſenen heizbaren Halle gewonnen. Daſſelbe, an der Südweſtſeite des Spielplatzes neben dem Gymnaſialgebäude gelegen, iſt mit einem Pultdache von 10 ½ F., reſp. 24 ½¼ F. Höhe im Lichten verſehen, bietet bei einer Länge von 58 ½ F. und einer Tiefe von 24 ½ F. im Lichten einen Flächenraum von 1447% ◻ F., erhält ſein Licht durch verglaßte, feſtſtehende Oberlichter, welche längſt der ganzen Vorderſeite, einſchließlich der beiden Thorflügel, hinlaufen ſowie durch — 65— Sproſſen⸗, Kreuz⸗ und liegende Fenſter, welche an den Giebelſeiten und im Dache angebracht ſind, und kann durch zwei an den Giebelwänden ſtehende Oefen erwärmt werden. Unmittelbar daran, mittelſt einer Thür verbunden, ſtößt ein Behältniß zur Aufbewahrung der Turnwerkzeuge. Dieſe Einrichtung verdanken wir den gefälligen Bemühungen des Herrn Landbaumeiſters Sall⸗ mann dahier, was zu erwähnen ich mich für verpflichtet fühle. Durch dieſe Halle wird es nun möglich, die ſo heilſamen körperlichen Uebungen auch bei eintretender ſchlechten Witterung im Sommer und in den rauhen Tagen des Winters ohne Unterbrechung fortzuſetzen. Uebrigens war der Geſundheitszuſtand ſowohl der Lehrer als der Schüler im Ganzen erfreulich; nur zwei Lehrer, Dr. Oſtermann und Roſenkranz, waren durch Krankheit genz⸗ thigt, ihren Unterricht längere Zeit auszuſetzen. 1 uII. Chronik des Gymnaſiums. In Gemäßheit des Miniſtterialbeſchluſſes Nr. 4434 Pr. d. J. vom 26. April v. J. ſchied der beauftragte Lehrer Guſtav Adolph Fuhrmann und unterrichtet ſeitdem an dem Gymna⸗ ſtum zu Rinteln. Am 26. und 28. April fand die ſchriftliche und mündliche Recipienden⸗Prüfung ſtatt. Die neuen Schüler wurden an dem zuletzt erwähnten Tage in ihre Claſſen eingewieſen, nachdem zuvor die Hora gehalten und die Schulgeſetze nebſt Hausordnung vorgeleſen worden waren. Tags darauf begannen die Lectionen. Mit Anfang des Schuljahres trat der Praktikant Guſtav Schimmelpfeng(ſ. Progr. 1851. S. 155.) ſeinen Vorbereitungsdienſt für Philologie und Mathematik an. Der bisherige Verwaltungscommiſſar des Gymnaſtums, Regierungsrath Schwarzenberg, wurde als ordentlicher Referent bei der Verwaltungsbehörde zu Rinteln verſetzt. Wir ſind dem⸗ ſelben für ſein freundliches Wohlwollen, womit er ſtets das ökonomiſche Intereſſe unſeres Gymna⸗ ſtums unterſtützt und gefördert hat, ergebenſten Dank ſchuldig. Durch allerhöchſte Entſchließung vom 19. Juni iſt der Regierungsrath von Stiernberg dahier zum Verwaltungscommiſſar bei dem hieſigen Gymnaſtum allergnädigſt beſtellt worden. Im Juni erhielt der Praktikant Auth eine Gratification von 20 Thlr. für einſtweilige Vertretung eines Lehrers. In der muſikaliſch declamatoriſchen Abendunterhaltung am 2. Juli trug der Primaner Philipp Rommel eine von ihm gefertigte Rede über Göthe'’s Iphigenia auf Tauris vor. Die Brunnenferien begannen am 7. Juli und dauerten bis zum 28. Juli. Der Geſanglehrer Roſenkranz erhielt in Gemäßheit eines Miniſterialbeſchluſſes vom 13. Auguſt eine außerordentliche Vergütung von 25 Thlr. für das Jahr 1851. Am 20. Auguſt feierte das Gymnaſium in gewohnter Weiſe mit den ihm zu Gebot ſtehenden Mitteln das Geburtsfeſt Sr. Königlichen Hoheit des Kurfürſten. Geſänge, Gebet und Declamation wechſelten mit einander ab, woran ſich die Feſtrede des beauftragten 35 66— Lehrers Dr. Heräus reihte, in welcher derſelbe einen Ausſpruch von Gervinus über Shakeſpeare beleuchtete und zu widerlegen ſuchte. Vom 25— 27. Auguſt und am 10. September fand die Maturitats Präfung mit 3 Schülern ſtatt. Ein Schüler beſtand dieſelbe nicht; ein anderer war erkrankt und wurde nachträglich geprüft. Das gewöhnliche Herbſteramen wurde vom 22—24. September abgehalten. An dem zuletzt erwähnten Tage erfolgte die Entlaſſung von 2 Schülern zur ÜUniverſität, bei welcher Gelegenheit der Director zu ernſten Betrachtungen der Vergangenheit und zu guten Entſchließungen für die Zukunft aufforderte. Der jetzige Student Wilhelm Pfeiffer ſprach deutſch üder die Verſchiedenheit der Römer und Germanen zu Anfang der chriſtlichen Zeitrechnung. Mit Ende des Sommerſemeſters verließen die Praktikanten Carl Otto und Eduard Auth, nachdem ſie vorſchriftsmäßig ein Jahr lang Unterricht ertheilt hatten, das hieſige Gym⸗ naſium. Dagegen trat zu Folge allerhöchſter Entſchließung(Miniſterialbeſchluß vom 30. Juni) der Lehramtscandidat Otto Witzel als Praktikant für die Fächer der Philologie, Geſchichte und neueten Sprachen ein. Der dem Dr. Heräus im October 1850 ertheilte Auftrag, Unterricht im Gymnaſium dahier zu geben, wurde durch Miniſterialbeſchluß vom 4. October zurückgezogen. Die Herbſtferien währten vom 25. September bis 11. October. Zu Anfang des Winterſemeſters wurde der Seminarlehrer Schorre zu Homberg dem Gymnaſium dahier überwieſen, um aushülflich Unterricht zu übernehmen und die Leitung der gymnaſtiſchen Uebungen zu beſorgen. Am 9. November genoſſen Lehrer und Schüler das heilige Abendmahl in der, großen Kirche. Am 11. November iſt der frühere Geſanglehrer Dr. Wiegand(ſ. Progr. 1836 S. 35 und 1850 S. 57) in Folge eines Lungenſchlags geſtorben. Seine Bereitwilligkeit, ſeine Thäͤtig⸗ keit und ſein unermüdlicher Eifer, den Geſang in dem Gymnaſtum einzurichten und fortzubiden verdienen auch jetzt noch Anerkennung. Am 20. December trug der Primaner Ernſt Heinemann in der muſikaliſch⸗ eeela⸗ matoriſchen Abendunterhaltung eine von ihm gefertigte Rede iber den Einfluß des Socrates vor. Die mit dem 23. December geſchloſſenen Lectionen begannen wieder am 5. Januar. Zu Anfang des neuen Jahrs iſt der Caplan Franz Joſeph Breidenbach dahier mit Ertheilung des Religionsunterrichts für die katholiſchen Schüler des hieſigen Gymnaſiums gegen eine jährliche Vergütung von 50 Thlr. beauftragt worden. Durch allerhöchſtes Reſcript vom 8. Januar iſt der Titular⸗Profeſſor Wilhelm Henkel hierſelbſt zum ordentlichen Hauptlehrer bei dem hieſigen Gymnaſtum mit dem Gehalte von jähr⸗ lich 500 Thlr. allergnädigſt ernannt worden. Am 24. 26. 27. 28. Februar ſowie am 17. und 18. März wurde das Maturitäts⸗ examen mit neun Schülern des hieſigen Gymnaſiums vorgenommen. — 67— Ueberſicht der ſtatiſtiſchen Verhältniſſe. A. Anzahl der Schüler. Dieſelbe hat ſich, gegen früher gehalten, in einer auffallenden Weiſe vermindert, indem viele Schüler, namentlich aus den oberen Claſſen, zu einer andern, nicht wiſſenſchaftlichen Lauf⸗ bahn übergegangen ſind. Das nun vollendete Schuljahr begannen wir mit 257 Schülern(das Jahr zuvor mit 299), von denen 23 der I, 22 der Ila, 36 der IIb, 41 der IIIa, 37 der IIIb, 36 der IIIc, 22 der IVa, 22 der IVb und 18 der V angehörten. Dieſe Zahl verringerte ſich waͤhrend des Sommers bis auf 229 und beträgt jetzt nach Abzug der mit Schluß dieſes Semeſters abgehenden Schüler 183. Aufgenommen wurden zu Anfang des Sommerſemeſters und ſpäter 54, nämlich 2 in IlI, 14 in III, 14 in IV, 15 in V, zu Anfang des Winterſemeſters und nachher ausnahmsweiſe 9, nämlich 1 in I, 1 in II, 3 in III, 3 in IV und 1 in V. B. Abgang der Schüler ſeit Oſtern 1851. Aus Prima: 1) Ernſt Frankfurth aus Wolfsanger, um Oekonom zu werden; 2) Friedrich Sunkel aus Hersfeld, ohne Beſtimmung; 3) Carl Oſann aus Gießen(wel⸗ cher, mit einem Maturitäts⸗Zeugniß von dem Gymnaſium ſeiner Vaterſtadt entlaſſen, ſeiner Aus⸗ bildung wegen das hieſige Gymnaſium ein Semeſter hindurch beſuchte), um Theologie und Philologie zu ſtudiren. Aus Secunda: 4) Robert Finck aus Eſchwege, ohne Beſtimmung; 5) Emil Zimmer⸗ mann aus Allendoörf, auf das Gymnaſium in Hersfeld; 6) Louis Sommer aus Hanau, ohne Beſtimmung; 7) Ferdinand Brambeer aus Melſungen, auf die höhere Gewerbſchule; 8) Wilhelm Hilgenberg ebendaher, um Kaufmann zu werden; 9) Rudolph Sporleder aus Cöln, in derſelben Abſicht; 10) Gideon Günſte von hier, um Soldat zu werden; 11) Wilhelm Schwaab von hier, auf die höhere Gewerbſchule; 12) Guſtav Scholl aus Melſungen, um Kaufmann zu werden; 13) Anton Duyſing von hier, um Oekonom zu wer⸗ den; 14) Heinrich Lange von hier, ohne Beſtimmung; 15) Ludwig Stölzel aus Gotha, auf die höhere Gewerbſchule; 16) Ludwig Rothe aus Hanau, auf dieſelbe Schule; 17) Adolph Zülch von hier, ohne Beſtimmung; 18) Hermann Aubel von hier, um Maler zu werden; 19) Guſtav Wittmer aus Heydau, um Oekonom zu werden; 20) Ernſt von Schenk zu Schweinsberg aus Hanau, um ſich der Naturwiſſenſchaft zu widmen; 21) Stephan Wagner von hier, um ſich privatim fortzubilden; 22) Carl Hupfeld aus Spangenberg, um Kaufmann zu werden; 23) Heinrich Rhein aus Bettenhauſen, um Militair zu werden; 24) Wil⸗ helm Vöpel aus Arolſen, auf das Gymnaſium in Corbach. Aus Tertia: 25) Guſtav Schomburg aus Fritzlar, ohne Beſtimmung; 26) Theodor Hattenbach aus Rotenburg, desgleichen; 27) Heinrich Steindecker von hier, um Kauf⸗ mann zu werden; 28) Wilhelm Bach von hier, auf die höhere Gewerbſchule; 29) Carl Stephan aus Treyſa, um ſich privatim fortzubilden;z 30) Wilhelm Iffland von hier, in derſelben Abſicht; 31) Philipp Uffelmann aus Allendorf a. d. W., auf das Gymnaſium in 9* — 68— Hersfeld; 32) Friedrich Nebelthau von hier, auf die höhere Gewerbſchule; 33) Louis Heil aus Lauenſtädt, um Pharmacent zu werden; 34) Friedrich Wagner aus Marburg, auf die höhere Gewerbſchule; 35) Otto Exter aus Hanau, ebendahin; 36) Theodor Bender aus Spangenberg, ſeiner Geſundheit wegen; 37) Hermann Kellner aus Waldkappel, um Kauf⸗ mann zu werden; 38) Carl Range von hier, um Apotheker zu werden; 39) Wilhelm Schwedes von hier, um Kaufmann zu werden; 40) Carl Wagner von hier, in derſelben Abſicht; 41) Marimilian Kraushaar von Niederelſungen, auf die Realſchule; 42) Lud⸗ wig Lichau von hier, um Kaufmann zu werden; 43) Otto Wachs aus Schlüchtern, um Militair zu werden; 44) Auguſt Sallmann von hier, um Kaufmann zu werden; 45) Albert Harnickell von Hanau, in derſelben Abſicht; 46) Guſtav Neumeyer von hier, in der näm⸗ lichen Abſicht; 47) Auguſt Schaub aus Nenndorf, ohne Beſtimmung; 48) Michael Brüger aus Niederroßla bei Weimar, auf das Gymnaſium in Fulda; 49) Carl Collmann aus Mel⸗ ſungen, um Oekonom zu werden; 50) Wilhelm Oſterwald von hier, ohne Beſtimmung; 51) Hermann Hauß von hier, um Kaufmann zu werden; 52) Rudolph Goldſchmidt von hier, in derſelben Abſicht; 53) Wilhelm von Specht von hier, auf das Gymnaſium in Fulda; 54) Philipp Goldſchmidt von hier, auf die Erziehungsanſtalt in Keilhau; 55) George Böckell von hier, um ſich dem Rechnungsweſen zu widmen; 56) Auguſt Stähle von hier, auf das Gymnaſtum in Fulda; 57) George Heuſer von hier, um Kaufmann zu werden; 58) Carl Keyſſer aus Friedewald, um ſich der Pharmacie zu widmen; 59) Carl Rauſch von hier, auf das Gymnaſium in Hersfeld; 60) Wilhelm Lange aus Eſchwege, um Oekonom zu werden; 61) Ludwig Geiße aus Friedewald, um Soldat zu werden; 62) Heinrich von Uslar von hier, in derſelben Abſicht; 63) Adolph Heym von hier, ebenfalls um Militair zu werden; 64) Friedrich Bochmann von hier, um Apotheker zu werden; 65) Julius von Wangenheim von hier, um Soldat zu werden; 66) Carl Krupp von hier, in der⸗ ſelben Abſicht; 67) Emil Reccius von hier, ebenfalls um Soldat zu werden; 68) Carl Aubel von hier, um ſich dem Bergbau zu widmen. Aus Quarta: 69) Theodor Hozzel aus Melſungen, ohne Beſtimmung; 70) Adolph Bölling von hier, desgleichen; 71) Siegmund Martin aus Homberg, um Oekonom zu werden; 72) Wilhelm Wagner von hier, ohne Beſtimmung; 73) Georg von Apell von hier, desgleichen. Aus Quinta: 74) Friedrich von Uslar⸗Gleichen von hier, ohne Beſtimmung; 75) Friedrich Landre von hier, um Militair zu werden; 76) Rudolph von Kaltenborn aus Hanau, auf das Gymnaſium in Frankfurt; 77) Hermann Schmidtmann aus Schmal⸗ kalden, auf die Realſchule dahier. 2. Mit Maturitätszeugniß. Nach beendigtem Sommerſemeſter gingen zur Univerſität ab: 1) Wilhelm Pfeiffer, geb. dahier am 8. September 1832, Sohn des Buchhalters Pfeiffer hierſelbſt, reformirter Con⸗ feſſion, Schüler dahier von Oſtern 1843 an, in Prima 2 Jahre; 2) Georg Wilhelm Stähle, — 69.— geb. zu Fulda am 4. October 1832, Sohn des Oberſtlieutenants Stähle zu Bronzell, refor⸗ mirter Confeſſion, Schüler dahier ſeit Oſtern 1842, in Prima 2 Jahre, und nach Weihnachten 3) Friedrich Carl Endemann, geb. dahier am 10. April 1833, Sohn des Obergerichts⸗ directors Endemann hierſelbſt, reformirter Confeſſion, Schüler dahier ſeit Oſtern 1842, in Prima zwei und ein halbes Jahr. Von dieſen gedachte der erſte Jura, der zweite neuere Sprachen und Geſchichte, der dritte Medicin zu ſtudiren. Jetzt beabſichtigen die Univerſität zu beziehen: 1) Auguſt Ernſt Conſtantin Friedrich Bernhard Heinemann, geb. zu Gertenbach am 18. Januar 1834, Sohn des Pfarrers Heine⸗ mann zu Immenhauſen, reformirter Confeſſion, Schüler dahier ſeit Herbſt 1847, in Prima ſeit Oſtern 1850; 2) Johann Guſtav Adolph Falckenheiner, geb. zu Hofgeismar den 8. Au⸗ guſt 1833, Sohn des verſtorbenen Staatsarchivars Dr. Falckenheiner, reformirter Confeſſion, Schüler dahier ſeit Herbſt 1842, in Prima ſeit Herbſt 1849; 3) Philipp Louis Rommel, geb. dahier am 4. März 1833, Sohn des Metropolitans Rommel zu Oberkaufungen, reformirter Confeſſion, Schüler hierſelbſt ſeit Herbſt 1842, in Prima ſeit Herbſt 1849; 4) Wilhelm Heinrich Julius Willius, geb. dahier am 11. Auguſt 1834, Sohn des Oberſtlieutenants Willius hierſelbſt, reformirter Confeſſion, Schüler dahier ſeit Oſtern 1843, in Prima ſeit Herbſt 1849; 5) Ernſt Carl George Juſtus Klemme, geb. zu Ehrſten am 23. Mai 1832, Sohn des Revierförſters Klemme zu Rottebreite, reformirter Confeſſion, Schüler dahier ſeit Oſtern 1843, in Prima ſeit Herbſt 1849; 6) Carl Heinrich Knatz, geb. dahier am 12. November 1832, Sohn des Ober⸗Appellationsgerichtsraths Knatz hierſelbſt, reformirter Confeſſion, Schüler dahier ſeit Herbſt 1841, in Prima ſeit Herbſt 1849; 7) Friedrich Wilhelm Franz Gleim, geb. zu Rotenburg am 27. März 1833, Sohn des Ober⸗Appellationsgerichtsraths Gleim hier⸗ ſelbſt, reformirter Confeſſion, Schüler ſeit Oſtern 1844, in Prima ſeit Herbſt 1850; 8) Hein⸗ rich Chriſtoph Wilhelm von Kietzell, geb. zu Fulda am 2. Juni 1832, Sohn des Haupt⸗ manns von Kietzell hierſelbſt, reformirter Confeſſion, Schüler dahier ſeit Mai 1847, in Prima ſeit Herbſt 1849, und 9) Carl Adolph Michael Schuchard, geb. zu Heckershauſen am 25. Auguſt 1830, Sohn des Pfarrers Schuchard daſelbſt, reformirter Confeſſion, Schüler dahier ſeit Herbſt 1845, in Prima ſeit Herbſt 1849.. Unter dieſen beabſichtigen Heinemann und Knatz Medicin, Falckenheiner Natur⸗ wiſſenſchaft, Rommel und Schuchard Theologie, die übrigen Jurisprudenz zu ſtudiren. C. Bibliothek und Apparate. Auch diesmal liegt mir die freudige Pflicht ob, über mehrere Geſchenke wohlwollender Geber zu berichten und im Namen der Anſtalt Dank dafür abzuſtatten.. Der Gymnaſialbibliothek ſchenkte: Kurfürſtliches Miniſterium des Innern Jahn's Jahrbücher für Philologie Bd. 53— 60. Supplem. Bd. 14— 16 3 Darmſtädter Allgemeine Schulzeitung, Jahrg. 1827. 2. Abth. Hr. Buchhändler Bohné dahier Verzeichniß der Bücher, Landkarten ꝛc. vom J. 1851. Hr. Profeſſor Dr. Cäſar zu Marburg aus dem Nachlaſſe ſeines Oheims, des Rectors — 70— Prof. Dr. Cäſar, Schulreden des Rectors Carl Ludwig Richter(handſchriftlich) und eine faſt vollſtändige Sammlung von 147 ſchriftlichen Aoſihiedareben hemaliger Schäler*) des zchieſigen Lyceums aus den Jahren 1770— 1835. 6 Der Studioſus Wilhelm Gleim von Ratenburg Aeliani Variae historiae. Basil. 1797; W. Weiſſenborn's Syntar der lateiniſchen Sprache; der junge Schmetterlingsſammler von J. G. Lentner; J. J. Oberlini Rituum Romanorum tabulae. Hr. Dr. Groß zu Schmalkalden Casper Neumann's Gedichte in Hennebergiſcher Mundart. Hr. Profeſſor Dr. K. F. Hermann zu Göttingen ſeine academiſchen Gelegenheits⸗ ſchriften: Rede über die ſittliche Weihe des Berufs; Disputatio de Philone Larissaeo; Per⸗ ſeus und Andromeda; Disputatio de sceptri regii antiquitate et origine; de Midia Anagy⸗ rasio und Lucian's Schnellfuß überſetzt. Hr. Profeſſor Dr. Heſſel zu Marburg die nach ſeinem Syſtem der ſämmtlichen denk⸗ baren Geſtalten von J. C. Hempfing entworfenen Tabellen. Hr. Gymnaſtallehrer Schell dahier ſeine Abhandlung de Tiresia Graecorum vate. Hr. Obergerichtsreferendar Schotten dahier G. Forſter's kleine Schriften Bd. 4 und 53 Vita Herm. Vulteji; Terence par Mad. Dacier und Joh. Ravisii Textoris Epithetorum opus. Hr. Gymnaſiallehrer Dr. Stacke in Rinteln ſeine Erzählungen aus der griechiſchen Geſchichte. Hr. Gymnaſiallehrer Dr. Grebe dahier Chriſtliche Confeſſion. Darmſtadt 1667; Con- cordia et Confessio Augustana. Lipsiae 1719; Ad. Rechenberg Appendix tripartita; J. Sleidanus de IV summis imperiis. Lipsiae 1686; J. A. Comenii orbis sensualium picti P. I. Norimbergae 17813 C. Ph. Funke's Mythologie; J. Laurenbergi Graecia antiqua ed. S. Puffendorf; F. W. Maſcho's Unterricht von den bibliſchen Tropen; L. Kraushaar's Vor⸗ ſchläge zur Verbeſſerung des Studirweſens; C. G. Wippermann de juris dictione veterum Aegyptiorum; W. Whewell⸗ über die Grundſätze der engliſchen Univerſitätsbildung; C. Th. Rützens Abhandlungen über religiöſe Gegenſtände; Novum Testamentum harmonicum ed. ab El. Hutter. 1602 und 2 Programme. Durch dieſe Beiträge ſowie durch etatsmäßige Anſchaffung neuer Bücher hat ſich die Bibliothek um 160 Bände vermehrt. Der Programmentauſch verſchaffte dem Gymnaſium im verfloſſenen Schuljahre an Diſſertationen und Gelegenheitsſchriften 22 von der Univerſität Marburg, 6 von kurheſſiſchen Schulen und Gymnaſien, 4 von den Coburg⸗Gothaiſchen, 131 von den Preußiſchen, 15 von den Saͤchſiſchen, 7 von den Württembergiſchen, 8 von den Hannoverſchen und je 1 von den Gym⸗ naſten zu Sondershauſen, Meiningen, Hildburghauſen und Weimar. Der naturhiſtoriſchen Sammlung verehrte Hr. Medicinaldirector Dr. Heräus dahier ein von ihm ſelbſt geſammeltes, in Schreibpapier ſorgfältig eingelegtes herbarium vivum *) Es gab dies Veranlaſſung, auch die ſeit 1835 im Gymnaſtum dahler von den Schülern gehaltenen Reden nachträglich einzuſammeln, was großentheils gelungen iſt. Die Sammlung ſolcher Reden ſoll fortgeſetzt werden. — 71— von einigen tauſend Pflanzen, namentlich aus der Wetterauer Flora, in acht Kaſten von Pappe, nach dem Linnéiſchen Syſtem geordnet, nebſt Nomenclator botanicus ed. C. L. Willdenow. Halae 1803 als Verzeichniß der Sammlung. 3 Der ordentliche Lehrer an der höheren Gewerbſchule dahier Dr. Schwaab 7 Stück Kry⸗ ſtallmodelle von Holz. Der Studioſus C. G. Gerland von hier eine Sammlung getrockneter Flechten, nament⸗ lich Cladonien. Der Münzſammlung übergab der frühere Obertertianer Rudolph Goldſchmidt 10 St. altrömiſche Münzen von Kupfer und Erz. D. Stiftungen. Im Genuſſe des Gregorius Schönfeldſch en Stipendiums befindet ſich fortwährend der ehemalige Schüler des hieſigen Gymnaſtums Carl Molter, welcher zu Marburg Theologie und Philologie ſtudirt. Dazu kommt das Eckhardſche Beneficium, welches für das Jahr 1851 ſtiftungsmäßig zur Hälfte bezogen haben der Primaner Friedrich Klemme und der Oberſecundaner Hein⸗ rich Jacob. Die Richterſche Gedächtnißmünze erhielt zu Oſtern 1851 der jetzige Studioſus Carl, Eberhard und zu Michaelis der jetzige Studioſus Wilhelm Pfeiffer. Von CEntrichtung des Schulgelds waren befreit 8 Schüler, 3 aus 1, 4 aus II, 1 aus III. V. Ordnung der öffentlichen Prüfungen und Schulfeierlichkeiten. Montag am 29. März. Nach dem Choral Nr. 35 Vs. 1 und 6: O Gott, deß ſtarke Hand ac. und nach einem Gebete Prüfung der Prima. Vormittags 9—11 Uhr. Latein. Dr. Rieß. Phyſik. Kutſch. Griechiſch. Dr. Flügel. Prüfung der Oberſecunda. Nachmittags 2— 3 ½ Uhr. Latein. Dr. Flügel. Geographie. Kutſch. Griechiſch. Dr. Rieß. Prüfung der Unterſecunda. Nachmittags von 3½i— 5 Uhr. Latein. Prakt. Schimmelpfeng. Franzöſiſch. Henkel. Griechiſch. Dr. Schimmelpfeng. — 72— Dinstag am 30. März. Prüfung der Untertertia(b). Vormittags von 8—9 H Uhr. Latein. Dr. Fürſtenau. Mathematik. Dr. Grebe. Griechiſch. Matthei. Prüfung der Untertertia(c). Vormittags von 9½— 11 Uhr. Latein. Dr. Piderit. Geſchichte. Prakt. Witzel. Griechiſch. Prakt. Schimmelpfeng. Prüfung der QAuarta(a). Nachmittags von 2—3 ½ Uhr. Latein. Matthei. Geometrie. Schorre. Griechiſch. Caſſelmann. Prüfung der QAuarta(b). Nachmittags von 3½¼— 5 Uhr. Latein. Dr. Oſtermann. Naturgeſchichte. Schorre. Griechiſch. Dr. Fürſtenan. Mittwochs am 31. März. Prüfung der Obertertia. Vormittags von 8— 9 ½ Uhr. Latein. Caſſelmann. Mathematik. Dr. Grebe. Griechiſch. Dr. Piderit. Prüfung der Quinta. Vormittags von 9¼— 11 Uhr. Latein. Dr. Sippell. Geſchichte. Prakt. Witzel. Geographie. Geyer. Verſetzung der Schüler und Entlaſſung der Abiturienten. Nachmitttags 3 Uhr. Nachdem die Abiturienten Gleim und Knatz, jener über den Character des Tor⸗ quato Taſſo in Göthe's Drama, dieſer über Philipp den Großmüthigen geſprochen, wird der Unterzeichnete die Verſetzungen bekannt machen und die Abiturienten entlaſſen. Zum Schluß der Choral Nr. 373 Vs. 1: Auf dich, Herr, ꝛc. Durch ihre Anweſenheit und geneigte Aufmerkſamkeit bei dieſen Prüfungen und Schul⸗ feierlichkeiten ſowohl Lehrer als Schüler zu erfreuen, ladet die Eltern und Vorgeſetzten unſerer Schüler ſowie ſämmtliche Gönner des hieſigen Gymnaſiums im Namen des Lehrercollegiums ergebenſt ein Dr. Weber Gymnaſialdirector. Zur Nachricht. Das ſchriftliche und mündliche Eramen der für den neuen Schulcurſus ange⸗ meldeten Schüler wird am 17. und 19. April ſtattfinden.