J ſl h res beri ch t— über das Königliche 4 Gumnaſium zu Kinteln, am 7. und 3. April 1879 ſtattfindenden öffentlichen Prüfung und Schlußfeierlichkeit ergebenſt einladet Inhalt: 1) Statuta, leges et privilegia Universitatis Rinteliensis. Erſte Hälfte, beſorgt vom Oberlehrer Dr. Suchier. H 2) Schulnachrichten vom Dirletor. —— Rinteln. Druck von C. Böſendahl. 1879. 1879. Progr.-⸗Ur. 334. Vorwort. Von den Statuten der 1810 unter weſtphäliſcher Regierung aufgehobenen Univerſität Rinteln, der Alma Ernestina, ſind in hieſiger Stadt drei Exemplare vorhanden. Das eine befindet ſich im ſtädtiſchen Archiv auf dem Rathhaus, das andere im Beſitz des Herrn Kreisgerichts⸗Refe⸗ rendar O. Freudenſtein, in deſſen Hände es durch einen glücklichen Zufall aus dem Nachlaſſe des verſtorbenen Phyſicus Dr. Kahler, eines der letzten Profeſſoren der Univerſität Rinteln, gelangte und ſo dem Untergang entriſſen wurde. Dies wurde mir vom Beſitzer in freund⸗ licher Weiſe zur Verfügung geſtellt. Das dritte Exemplar befindet ſich auf der hieſigen Gymna⸗ ſialbibliothek. Dieſes nebſt dem vorher erwähnten, wahrſcheinlich Copien des erſten durch unkundige Hand, hat ſehr viele ſinnentſtellende Schreibfehler und einzelne ſchwer zu enträthſelnde Abkürzungen. Es war daher ein Glück, daß das Exemplar des ſtädtiſchen Archiv's zur Vergleichung und Berich⸗ tigung vieler Fehler herbeigezogen werden konnte. In der Herausgabe dieſer Statuten ſah unſer Gymnaſium einerſeits eine Pietätsrückſicht gegen die heimgegangene und in obenerwähntem Jahre auf dem hieſigen Marktplatz feierlich zu Grabe getragenen Univerſität, wenn die Beſtimmungen, nach denen jene ihr Leben geregelt, dem Andenken aufbewahrt blieben; denn unſer Gymnaſium iſt thatſächlich, wenn auch ſeiner Beſtimmung gemäß in beſcheidenerer Stellung, um für den Verluſt der Univerſität den Bürgern Rintelns einiger⸗ maßen eine Entſchädigung zu bieten, an die Stelle jener getreten; andererſeits ſind auch in der That noch zahlreiche Männer vorhanden, die theils in directer, theils in indirecter Beziehung zu der früheren Univerſität geſtanden haben, und denen als eine liebe Erinnerung die Mittheilung der Sta⸗ tuten erwünſcht iſt. Außerdem enthält dies Actenſtück doch immer einen Beitrag zur Culturgeſchichte und dürfte wohl in den hierfür ſich intereſſirenden Kreiſen als eine willkommene Gabe erſcheinen. Solche Rückſichten werden die Herausgabe dieſer Statuten wohl rechtfertigen. Rinteln, 20. März 1879. Dr. Suchier. 0183 unpuini rzdatan dn pnurpigeöe aefüs Auoit Tnur 31 S nelſps 27117 25 uunſagn 32an 58 izud 1sS 10gi nig ur n a esal HiHIs Snne STATUTA, LEGES' PRIVIIEGIA ILLUSTRIS et MAGNIFIOTE ACADEMIILE HOLSATO-SCHAWENBURGIOCR IN OPPIDO RINTELEN AD VISURGIM FUNDAT PER ILLLUSTRISSIMUM PRINCIPEM ac DOMINUM DN. ERNESTUM PRINCIPEM HOLSATIE ScHAUMBURGI et STENBERGR DOMINUMM GEHME ANNO MDONXI. —-—— ERNESTUS DEI GRATIA PRIN- CEPS COMHES HOLSATIE SCHAWENBURGI et STERNBERGÆ DOMINUS GEHMET. PROEMIUM. Quum ante annos admodum decem communicato cum Praelatis, Militibus et Civi- tatibus nostris consilio illustre Gymnasium ut offerremus Deo pii et grati animi sacrificium in oppido nostro Adolphopoli, quam vernaculo sermone ab ejus conditore vocant Gra- ven-Alveshagen*), instituissemus, multis rerum argumentis edocti sumus, eventum votis notris non infeliciter respondisse. Quam ob causam, re in ulteriorem deliberationem deducta, et Divino implorato auxilio, praedictum Gymnasium ad propagandum catholicae, apostolicae, orthodoxae Religionis cultum ad salutem Reipublicae Germanicae et Sacri Romani Imperii in hisce oris procuran- dum ad commodum denique Provincialium nostrorum, et vicinantium Gentium, quibus tranquillis pacatis et Amicis utimur promovendum, ampliare decentius et magnificare de- crevimus; utque ex Gymnasio in Studium generale, Academiam publicam et Universitatem privilegiatam eveheretur ac sublimaretur indeque in oppidum nostrum alterum Rinthelium ad Visurgim amnem situm transferretur summis opibus atque industriis omnibus procurare constituimus. *) früͤherer Name Stadthagens. — 2— Quod quidem cœptis nostris Deo benigniter annuente et summorum Principum animos, quos in manibus habet, propitiante, nobis est non modo a Septemviris primum Electoribus et Sacri Romani Imperii Vicario ac Interrege verum etiam a Sacratissimo ac Clementissimo Domino nostro Domino Ferdinando II. electo Romanorum Impera- tore semper Augusto etc: gratiosissime et liberalissime concessum et indultum. Etenim previlegia impetravimus tam Vicarialia quam Divalia in solennissimis formis rescripta, adeoque spe et opinione nostra insigniora: quorum exemplaria et documenta seorsim transsumpta et nostrae Celsitudinis manu ac sigillo munita fidei Rectoris novae nostrae Academiæ committi et in tabulario Universitatis reponi mandavimus. Animum autem ad bene cunstituendam ipsius Academiæ fundationem serio atten- dentes, non solum dotare honestis et perpetuis reditibus, sed et Statutis ac legibus, sine quibus nullum Reipublicæ corpus nec Collegium quantumvis exiguum stare diu unquam potuit conformare et componere aggressi sumus. Petitis ergo et collatis aliarum Acade- miarum non paucis institutis, omnia ea excerpi et selegi jussimus, quæ ad rectam ac salu- tarem Academiæ gubernationis formam, et necessariam studiorum, disciplinarum et gra- duum scholasticorum normam, pertinere visa fuerint. Quæ a Consiliariis nostris domesti- cis Viris undique præstantibus et rerum Academicarum non imperitis, graviter deliberata, diligenter considerata et ad amussim perpensa maturo consilio compilari et in justam methodum redigi curavimus. Hæc igitur Statuta et leges, Privilegii Cæsarei vigore, nunc promulgamus, sancimus et confirmamus, eademque ab Academiæ nostræ Civibus universis ac singulis, tum Professoribus, tum Studiosis, et aliis quantum cujusque intererit, reveren- ter ac religiose servari, earumque custodiam diligentem et severam executionem Rectori ac Senatui Academico nec non et Cancellario Universitatis, veluti»o⁵αμοαηαχσαο Jitemque Visi- tatoribus a nobis deputatis, tanquam Scholarchis districte mandamus et injungimus. PARS I. DE— Privilegiis, Juribus, Libertatibus et Immunitatibus, cum Professorum et Officialium, tum Studiosorum et aliorum Civium Academiæ Holsato-Schawenburgiæ. TITULUS I. De Privilegiis et Immunitatibus Professorum et Studiosorum. I. Statuimus ut in hoc oppido nostro Rintheliensi unum sit Academiæ nostræ corpus constans ex quatuor facultatum Theologiæ, Jurisprudentiæ, Medicinæ et Philosophiæ colle- giis, cujus corporis unum caput ordinamus Rectorem Academiæ, qui habeat in omnia uni- versitatis membra peculiarem et distinctam, a Senatu oppidano Jurisdictionem, juxta nor- mam privilegii a Sacra Cæsarea Majestate concessi. II. Concedimus collegio Professorum potestatem eligendi Rectorem universitatis, seu Academiæ ex corpore ipsorum, nisi forte adsint Personæ IIlustres, puta Principes, Comites, Barones, quibus hunc honorem haberi ac decerni mos et consuetudo aliarum jubet Acade- miarum. — 3— III. Hunc Rectorem non Legibus solum et Statutis armamus, sed judiciali etiam potestate, citandi, audiendi, judicandi, exsequendi, puniendi et alios actus Judicis ordinarii erga Scholasticos et cœtera Academia membra universa exercendi et jus reddendi etc. decoramus. Eique ut supremo Academia nostræ Magistratui super omnes cœterorum Collegio- rum seu Facultatum, Decanos, Professores et Auditores, et omnia Universitatis membra eorumque ministros utriusque sexus in civilibus causis et levioribus delictis jurisdictionem supra memoratam largimur et attribuimus. IV. Ipsum vero Rectorem et totam Academiam nostram ab omni alia jurisdictione et superioritate, præterquam nostra, hæredum et nostrorum in regimine Principatus Holsato- Schaumburgici successorum, præeterquam etiam Concellariæ, aliorumque a nobis vel iisdem successoribus nostris ad certos actus delegatorum eximimus et liberamus. V. Senatus tamen oppidi Rintheliensis vel Prætor inibi constitutus, in causis publico- rum judiciorum manus injectionem seu capturam habeant: studiosum autem nobilem an ignobilem, e vestigio Academiæ carceribus per ministros publicos tradant, quem deinde Rector in causis leviora delicta excedentibus ei custodiæ remittat, quam nos, hæredes et nostri suc- cessores pro tempore assignabimus. VI. Professores vero et Studiosi omnes, quotquot in album seu matriculam Acade- miæ recepti sunt, sub jurisdictione et defensione Rectoris, Academiae nostre degant atque coram eo fori privilegio gaudeant. VII. Eodem privilegio gaudere jubemus omnes Universitatis officiales et ministros. Praterea Typographos, Bibliopegas, Scribas, Pharmacopolos, Hortulanos, cunctosve alios qui deputati fuerint quoquo modo ad servitia academica aut singulorum de Universitate tantum sint matriculati, et Rectori debitum præstiterint juramentum. VIII. Rectori et Professoribus Academicæ nostræ, præsentibus et futuris, liberam potesta- tem condendorum Statutorum Academicorum pro communi utilitate universitatis concedi- mus et conferimus ad approbationem tamen et confirmationem nostræ Celsitudinis hære- dum et successorum nostrorum salva interim nostra absoluta statuendi, mandandi, praescribendi ac ordinandi libera potestate. X. Ex speciali quoque nostra gratia Rector et Professores Jure ac Privilegio habendi fiscum utantur, fruantur. X. Idem Rector et Decani singularum Facultatum sigillis publicis secundum formas a nobis exhibitas, literas, programmata, informationes jurium, consilia ac responsa et id genus alia, cum cera rubra insigniendi auctoritatem habeant. 1* — 4— XI. Omnes etiam Professores et officiales Academiæ nostræ cum universis familiis et substantiis, eorundem Viduae, quamdiu manent in statu viduitatis, tam Studiosi cum famu- lis et Suppellectilibus a publicis quibuscunque muneribus personalibus, excubiis, indictioni- bis, exactionibus, vectigalibus et arrestis sive personarum sive bonorum in territorio nostri Principatus Holsato-Schaumburgici, liberos et immunes renunciamus statuentes, ut quam- diu Academiae nostrae membra permanserint, absque impetrato nostro consensu nequeant arrestari, sed omnibus ac singulis Privilegiis, gratiis, libertatibus et immunitatibus gaudeant ac fruantur, quibus aliarum Academiarum et Universitatum praesertim Heidelbergensis, Tubingensis, Coloniensis, Triburgensis, Ingolstadiensis, Marpurgensis et Helmstadiensis Professores, officiales et Studiosi gaudere solent ac frui. XII. Publicis insuper Professoribus hanc peculiarem gratiam indulgemus, ut coquen- dae cerevisiae in aedibus suis pro se, uxoribus, liberis et domestica familia, non item ven- dendae, habeant licentiam et potestatem. XIII. Hisce Professoribus eorumve uxoribus ac liberis jus sepulturae in Coœmiterio Collegii Academici permittimus et concedimus. XIV. Denique omnes ac singulos Professores cujuscunque Facultatis et officiales Acade- miae nostrae, eorum uxores, liberos Familias utriusquesexus cum universis rebus ac sub- stantiis: nec non Studiosos, eorum Famulos et conjunctos cum omnibus supellectilibus, in specialem nostram, haeredum ac Successorum nostrorum Holsatiae et Schaumburgiae Princi- pum ordinumque nostrorum Provincialium, protectionem, tuitionem ac defensionem susci- pimus, eosdemque in Universis ac singulis beneficiis a sacra Cæsarea Majestate concessis atque a nostra clementia liberalius extensis fideliter constanterque protegere, tueri ac defendere pollicemur: quin et operam dare promittimus, ut quisque in accessu, mora et recessu, co- miter, benevole et honeste pro Status sui conditione et dignitate habeatur et observetur. TITULUS II. De Memoria Introductionis et Inaugurationis Anniversaria. I. Statuimus ut singulis annis redeunte solemni introductionis et inaugurationis die festum collegii solemne celebretur, et Rector Professores, Studiosi ac Cives Academiae et oppidi nostri Rintheliensis, in Templo publico concionem de Scholarum necessitate et dig- nitate audiant et vota ad Deum pro Universitatis salute, pro luce Evangelii, pro honesta- rum artium propagatione, pro Sacra Caesarea Majestate, Sacrove Romano Imperio, pro nobis, haeredibus et successoribus nostris Principibus Holsato-Schaumburgicis, nutritiisque Ecclesiae et Academiae harum regionum fundant. II. Eodem die declamatio ad Academiae statum accommodata, quae commonefactiones discentium studiis ac moribus proficuas contineat, in Auditorio maximo recitetur. III. Possunt eodem die post meridiem panegyres ac disputationes de privilegiis Aca- demiarum a Magistris extraordinariis et orationes ad eandem rem spectantes a Studio- sis institui. IV. Peractis tamen Sacris officiati et Ministri Academici, item famuli domestici, ad consueta munera subeunda teneantur. V. Nisi forte comœdia post meridiem spectanda a Professore Poëseos exhibeatur. TITULUS III. De Dissidiis in Religione præcavendis et moderamine in aliorum Scriptis exagitandis tenendo. I. Ut in Academia nostra, quæ tuendæ ac propagandæ veræ de Filio Dei doctrinæ causa, præcipue a nobis condita est, pium ac salutarem in Religione consensum consti- tuere, et animos docentium simul ac discentium ad concordiæ et pacis Christianæ vincu- lum conglutinare possimus: maturo et gravi consilio statuimus, ut omnes Academiæ nostræ Professores tam sacri quam profani veram Augustanam Confessionem divo Imp: Carolo V. Anno 1530. exhibitam ejusdemque Apologiam in ordinatione nostra Ecclesiastica una cum articulis Schmalcaldicis repetitam et receptam, quæ est Symbolum ac norma nostrarum Ecclesiarum, quæ discessionem ab Antichristo et superstitione Romana fecerunt, profitean- tur sine dolo et amplectantur. Quod si hanc fidei et confessionis normam labefactare, vel opini- ones cum ea pugnantes spargere, aut defendere vel defendentibus se adjungere quidam inclinantur, et a Rectore vel Cancellario Academiæ admoniti non statim desistant, nulla interposita mora, ad Nos et Consistorium nostrum Aulicum causa deferatur: a quo statim abstinere illi, dum causa cognoscitur, ab omnibus scriptis et dictis eam controversiam tangentibus ju- beantur. Quodsi causæ magnitudo, vel dissidentes in Consistorio sententiæ flagitarint, Rector, Cancellarius Academiæ et Consistorium nostrum Aulicum, causam ad vicinas Aca- demias pro informatione et dijudicatione transmittant. Quorum sententiæ si accusati acquiescere et obtemperare tergiversentur, confestim ab officio remoti ex Academia nostra dimittantur. II. Si forte contingat quosdam diversæ nec tamen in Imperio interdictæ Religionis in Facultatibus Juridica, Medica et Philosophica ob eximiam virtutis et artis excellentiam, aut inclitam eruditionis famam in hanc nostram Academiam a nobis, hæredibus aut suc- cessoribus nostris aliquando vocari, volumus ac præcipimus, ut in libertate conscientiæ suæ vivere permittantur, dummodo pacate, quiete et moderanter sese gerant, nec cuiquam scan- dalum præbeant. Quod si præter fidem jurisjurandi, quam dare, antequam recipiantur, jube- mus, facere tentaverint, nec moniti destiterint, officio privati dimittantur. — 6— III. Ne etiam nobis, Provinciis et subditis nostris, ab inquietis ingeniis et turbulentis hominibus periculum aliquod generetur, universis ac singulis Professoribus, aliisque in Aca- demia nostra versantibus Doctoribus, Licentiatis, Magistris et Baccalaureis, nec non Stu- diosis quibuscunque severissime mandamus, ut modeste ac reverenter sese in dictis et factis gerant, erga Sacram Cæsaream Majestatem, ceu primum ac Summum Imperii caput et hujus nostre Academiæ benignissimum Privilegiatorem, erga omnes ac singulos Sacri Ro- mani Imperii Electores, Principes ac ordines, tam Sacros, quam profanos: Erga cunctos denique exteros Reges, Potentates et Communitates, cuicui Religioni addictos, aut quaqua Reiqublice forma gubernantes. Abstineant insuper ab omnibus litibus non necessariis. Caveant sibi à famosis libellis et injuriosis Scriptis quocunque colore palliatis, quibus aliorum honesta existimatio lædi possit atque offendi. Personalia, quae vocantur, nec in Politicis, nec in iis, quae ad Religionem spec- tant ullo pacto tractentur. Omnia denique Scandalosa, et Sacro Romano Imperio parum profutura quam maxime in hoc distracto ordinum Imperii statu prorsus omittantur, eaque tantummodo pro- ponantur, quæ ad commodum et salutem Reipubl. facere possunt. Hæc est unica et districta nostra voluntas, cujus temerationem in transgressores, et gratiæ nostræ indignatione et arbitraria insuper pœna irremisibiliter vindicabimus. Mo- deratis autem et discretis faciemus, ut favor noster et propensa Clementia recepisse declaretur. TITULUS T. De Dotatione Academiæ. Porro constantem et perennem Academiæ hujus a nobis fundatæ dotationem per- petuamque salariorum et stipendiorum necessariorum ordinationem, ex reditibus Monasteri- orum a Parentibus et antecessoribus nostris reformatorum, sufficienter constituimus, et pia majorum nostrorum Legata ad piam hanc causam, cui ab initio fuerunt dicata conse- crata ex timore Dei et devota proprii animi pietate, reduximus. Qua super re instrumen- tum publicum confici, et Rectoris fidei curavimus committi, ut in Scrinio novæ nostrae Academiæ custodienda reponatur. ITITULUS v. De Translatione Academiæ. I. Quanquam in privilegio Cæsareo Academiæ nostræ in locum opportuniorem et com- modiorem transferendæ, quovis tempore nobis sit reservata facultas, eademque translatio in arbitrio nostro posita: tamen decrevimus, statuimus etiam et sancimus, ut Academia nostra in oppidum Rinthelenum ad fluvium Visurgim in confinibus Saxoniæ et Westphaliæ situm, locum non modo Musis ac Studiis aptissimum, sed importandis victualibus apprime com- modum, translata, fixam sedem habeat, nec inde ullo unquam tempore moveatur. II. Si tamen pestis bellive vis ingruat, Rector et Professores cum Studiosis, secedendi in locum tutiorem, quoad periculi causa cesset, licentiam habeant: moxque in locum soli- tum modo memoratum revertantur. PARS II. De institutis ac offlciis quatuor Facultatum Theologiæ, Jurisprudentiæ, Medicinæ et Philosophiæ. DE earumque Lectionibus et Promotionibus SECT. I. De O0fficio Facultatis Theologiæ, TITULUS I. Ut Theologia ex ipsis Fontibus biblicis tradatur, et Lectiones a precibus auspicentur. I. Prima et summa in instituenda hac nostra Academia cura et sollicitudo fuit, ut doctrina de Filio Dei Servatore nostro Jesu Christo, et de aeterna salute nostra, ex limpidissimis verbi divini fontibus, pura ac illibata teneris discentium animis instilletur et cum Lectione Bibliorum assidua universae doctrinae Christianae summa, in Symbolis Apostolico, Nicaeno et Athanasiano ab Apostolis et sanctis Patribus primitivae Ecclesiae comprehensa et a Doctoribus reformatae Ecclesiae in confessione Augustana, ejus Apologia, articulis Schmalcaldicis, Catechismis ac scriptis Lutheri aliorumque istis conformibus, fusius explanata et in unum veluti corpus redacta fideliter auditoribus tra- dantur a facultatis Theologicae Professoribus, quos Doctrina, pietate, prudentia, modestia et docendi dexteritate praeditos esse volumus huic tanto muneri a nobis aut haeredibus et Successoribus nostris praeficiendos. II. Quum vero ut gravissime D. Irenaeus dixit: Deumrecte discere, nemo possit nisi Deo ipso docente sine cujus Numine nihil est in homine, nihil est innoxium, ut pie canit Ecclesia. Ideo præcipimus, ut initium a Iehova fiat, omnis boni datore et largitore, et Lectiones Theologorum sacris precibus, non secus ac conciones in templis, inchoentur pariter et finiantur. TITULUS II. De Receptione Professorum Theologiæ. Quicunque ad Theologicam Professionem Academiae nostrae a nobis, haeredibus et successoribus nostris adsumetur, initium a lectione et disputatione publica auspicatus specimen ingenii acDoctrinae suae edet. Deinde in Consistorio nostro Ecclesiastico, praesente Academiae Cancellario, et Facultatis Theologicae ordinario seu Decano, sententiam de Religione suam diserte exponet, seseque ad Augustanam Confessionem, articulos Schmal- caldicos, Catechismos Lutheri, et ordinationem nostram Ecclesiasticam hujus nostri Princi- — 8— patus Holsato-Schaumburgici amplectendem ac tuendam: Concordiamque et consensum in doctrina cum Collegis constanter tueri velle promittet. TITULUS III. De Lectionum Theologicarum Ordine ae Distributione. 1 Porro lectionum Theologicarum hunc ordinem sancimus, ut primus et ordina- rius Libros Mosis et vaticinia Prophetarum diebus usitatis quatuor per hebdomadem interpretetur. II. Secundus Evangelistarum et Apostolorum scripta explicet diebus ordinariis qua- tuor similiter. III. Tertius Augustanam confessionem ejusque Apologiam justa enarratione diebus ordinariis tribus illustret, indicatis Sacro-Sanctae Scripturae locis, nec non legitimorum Conciliorum et Sanctorum Patrum testimoniis, quae orthodoxo et perpetuo consensui Ponti- ficiorum aliorumque Sectariorum opponendo, in Ecclesia Catholica auctoritatem suam confirment, et novationis calumniam a nostris Ecclesiis depellant. Quarto die concionum formandorum rationem Studiosis Theologiae tradat et dispositiones Concionum subinde praescribat. IV. Quartus V. T. Libros Historicos ceu sunt verbi gratia liber Josuae, Ruth, Judicum, Libri Samuelis et Regum, Paralipomena etc. tribus ordinariis diebus strictim commentetur, textumque Hebraicum resolvat juxta Grammaticorum et Rhetorum praecepta, verumque et genuinum sensum exponat similibus aliis scripturae dicendi generibus et phrasibus, et simul indicet quo pacto hunc vel illum locum prisci interpretes, Chaldaeus, Syrus, Arabs, Graecus et Latinus in suis versionibus intellexerint, ut hoc velut compendio Studiosi pos- sint ad cognitionem Orientalium Linguarum, et earundem ministerio ad fontes ipsos Sacrae Scripturae sine magnis laboribus perduci. Nec inutiliter etiam Veterum Rabbinorum, nec non Sanctorum Patrum, qua Graecorum, qua Latinorum, expositiones, denique Profano- rum auctorum testimonia et exemplae, ceu quaedam Egyptiaca spolia, ad evin- cendas vocabulorum insignium notationes et emphases sententiarumque et Historiarum conformitatem adhibeat. Quartum diem Chronico Philippi Melanchtonis recitando et illustrando impendat, aut aliud quoddam compendium historiae Ecclesiasticae instituat. V. Hi quatuor Professores, ornati gradu Doctoris aut Lice ntiati Collegium consti- tuant Facultatis Theologicae et Fidem ac diligentiam in docendo suam Deo nobis et Aca- demiae nostrae probent et consensum purae doctrinae ac concordiam inter se mutuo religio- seque colant, tueantur. —. 91— TITULUS IV. De Examinibus Theologiecis. I. Tria sunt examinum genera: Quorum primum est Stipendiatorum Theologiae, quos volumus ut Methodicae Professionis Doctor, non modo voce sua doceat, verum etiam examinet, et tradita in praelectionibus ab eis repetat, definitionesque singulorum doctrinae Christianae locorum accurate addisci et recitari jubeat, ac reliquas methodicae explicatio- nis partes subinde ab eis reposcat. II. Alterum examen est ordinandorum ad ministeria Ecclesiastica, quod deinceps in Academia nostra retineri, et a Superintendente ac Collegio Facultatis Theologicae administrari et de singulorum vocatione, doctrina et vita diligenter inquiri volumus eo or- dine ac modo, qui est in ordinatione nostra Ecclesiastica praescriptus. III. Tertium examen est promovendorum seu eorum qui aliquem dignitatis Academicae gradum postulant, cujusmodi sunt Baccalaureatus, Licentiatus et Doctoratus. Quod examen promotiones seu graduum collationes praecedit et a Decano cum caeteris collegis more solemni atque aliis in Academiis recepto celebrandum et peragendum. TITULUS v. De Gradibus Theologicæ Facultatis. I. Nec quenquam proponere aliquid in Theologia, nec Ecclesiarum nostri Princi- patus Superintendentem deinceps aliquem constitui volumus, nisi gradu aliquo Theologico ornatus sit. II. Qui vero gradum et insignia Doctoris petit, is et mores inculpatos(etsi aliunde veniat) testimonium Ecclesiae, a qua vocatus est, vel cui antea praefuit honestum ex- hibeat, et toto sexennio antea doctrinam in aliqua Academia consensum doctrinae, quae in nostris sonant Ecclesiis, amplectente, assiduus audiverit recteque didicerit et in publica disputatione ac privato examine specimen doctrinae laudabile praebuerit et de omnibus fidei articulis catholice, orthodoxe ac pie sentire ostenderit. III. Gravi etiam de causa neminem ornari gradu Doctoris aut Licentiati in Theologia permittimus, qui et functionem in aliqua Ecclesia vel Academia aut vocationem certam nondum habet. IV. Sumtus promotionum ita moderati sumus, ne magnitudine illorum aut tenuiores a gradibus petendis arceantur aut alii etiam locupletiores absterreri possint. V. Statuimus igitur, ut Baccalaureus in Theologia, qui magisterii Philosophici titulo 2 non est insignitus, fisco academiae thaleros Imperiales, quos Joachimicos vocant, tres, Fisco Facultatis duos, Decano et Collegis, qui disputationum et examinum labores sustinuerunt, tres persolvat. Qui vero Magistri artium antea sunt promoti, Decano et Collegis solum- modo gratitudinis significationem ostendent. VI. 3 Licentiandus in Theologia fisco Academiae thaleros impuriales sex, fisco Facultatis quatuor, decano et collegis itidem sex offerat ac numeret. VII. Doctorandus in Theologia, si eodem tempore lauream et licentiam accipit, fisco Academiae thaleros Imperiales octo, Fisco Facultatis sex, decano et Collegis duodecim praesentet. Quod si Doctorandus antea Baccalaurei vel Licentiati titulo decoratus est, summas antea fisco et collegio solutos deducet et dimidiam tantum partem constitutae summae persolvet. VIII. Pedellis Baccalaureus dimidium thalerum Imperialem, Licentiandus unum thale- rum Imperialem cum semisse, doctorandus tres thaleros Imperiales exhibeat. TITULUS VI. De Ritibus in Promotione Doctorum Theologiæ observandis. I Postquam Rector, Professores ac Candidatus juxta Decanum facultatis in Templum Collegii venerunt, hymnus Veni sancte spiritus in organo ac viva voce decantetur. II. Tum puer aliquis recitet precationem carmine conscriptam, qua Filio Dei danti hominibus pastores et Doctores, gratias agat, eumque oret, ut studia doctrinae inter nos servet et Candidatum custodiat. III. Postea Decanus Facultatis Promotor habeat orationem quae dodrantem horae non excedat. IV. Finita oratione Candidatus flexis coram Cancellario Academiae genibus praestet juramentum. Promotor eum genibus instantem commendet Cancellario. V. Cancellarius assurgens vel adstans sedi, paucis verbis Licentiam conferat, vel ad- scendens in Cathedram orationem habeat ipso quoque Candidato interea in inferiori Cathe- drae loco rursum conssistente. 3 VI. Collata Licentia Candidatus oratiunculam pronunciet. VII. Qua finita Promotor eum renunciet Doctorem, et vocato in Cathedram tradat in- —-— 11— signia, librum, pileum, annulum et addat complexum et osculum, et singulis brevem decla- rationem adjungat, et tandem precatione concludat. VIII. Promotus Doctor habeat orationem vel respondeat puero ad propositam quae- stionem. IX. Interibi distribuantur pileoli et chirothecae. X. Si unus tantum est Candidatus, fini orationis suae attexat gratiarum actionem, sin plures postremus agat gratias. XI. Professores et hospites invitati deducant promotum Doctorem in Chorum templi et canatur: Te Deum laudamus. XII. E templo eatur ad convivium, quod usitato Academiarum et vetustissimo etiam Ecclesiae sacrificiorum more post Ceremonias Sacras pie peractas celebretur, cujus sumtus in hac annonae caritate per hasce oras immodicum crescente ita restringantur, ne Candi- dato fiant intolerabiles. XIII. Baccalaureos tamen Theologiae nolumus convivii sumtibus onerari. TITULUS VII. De Officio Decani Facultatis Theologicæ. I. Decanus Collegii Theologici singulis semestribus Collegarum suffragiis creetur, ac eo ordine quo in Collegium recepti sunt, quisque Decanus eligatur. II. Hic sigillum Facultatis et librum Statuta Collegii et nomina Collegarum conti- nentem fideliter custodiat, et testimonia det doctrinae et morum promotis et in Theologia et aliis petentibus communicato tamen cum Collegis consilio. III. Consilia etiam et responsa Facultatis Theologicae, quae nobis, haeredibus et suc- cessoribus nostris aliisque consulentibus reddentur peculiari libro curet inscribi ut exem- pla cum usus flagitabit illico ad manum sint. IV. Literas quoque Collegio inscriptas recipere et resignare Decanus possit. Sed priusquam respondeat Collegas convocet et sententias singulorum eo ordine, quo in Facul- tatem recepti sunt, roget et de majoris partis sententia concludat, V. Quod si de rebus dubiis ad forum conscientiae pertinentibus consilia petantur, 2* Decanus intra triduum de sententia certa in Collegio ut constituatur curabit, operamque dabit sub poena arbitraria, ut ambigenti intra dictum tempus respondeatur. Et si quis Collegarum a Decano ad deliberationem vocatus non accesserit, nec causam absentiae De- cano indicarit mulctae nomine thalerum imperialem fisco Facultatis pendat. VI. Thesium etiam seu disputationum quae rebus Theologicis publice proponentur singula exemplaria colligat, et diligenter asservanda curet in capsa Facultatis Theologicæ. VII. Libri denique recens de materiis Theologicis scripti, quos typis imprimi vel unus ex Collegis vel peregrini cupiunt, Collegio Theologico inspiciendi exhibeantur, ac Decanus inquisitis Collegarum indiciis et sententiis, si editionem probarint, suo et Collegarum no- mine subscribat, et censuram Collegii subsignet; illamque porro in Cancellariam nostram Aulicam, ut comprobetur transmittat. VIII. Denique de pecunia promotionum et caeteris acceptis, rationes Collegis, intra dies quatuor post novi Decani electionem reddat. TITULUS VIII. De Alumnorum et Stipendiariorum inspectione. I. Praterea decano Collegii Theologici curae esse volumus, ut studia nostrorum Alum- norum et Stipendiariorum observet. II. Mandamus ut cum Collegis et artium Professoribus, quos Rector ei adjunget, bina quotannis examina instituat, et non solum in Grammatica artibusque Philosophicis, sed prae- cipue in Catechesi seu Doctrina Ecclessiae eos exploret, ac si quorum industriam ac pro- fectum probabit, ut docendae Ecclesiae aut Scholae utiliter praefici posse judicet, nomina eorum diligenter annotet, ut, cum Ecclesiae aut Scholae nostrae vacabunt, ministrosque, a nobis, haeredibus et successoribus nostris substitui flagitabunt, maxime dignos possit atque idoneos nobis indicare. SECTIO II. De 0Offlcio Facultatis Juridieæ. TITULUS I. De Qualitate Professorum Juris. I. Statuimus ut in nostra Academia quatuor ad minimum sint juris Antecessores, gradu Doctorum ornati, viri sapientes, timentes Deum, instructi vera et solida Legum doctrina. II. Quorum officia præcipua sint, veram ac salutarem Studii juris recte instituendi — 13— rationem cupidae legum juventuti monstrare: et libros legum, quibus Romani Imperii et nostrae Reipublice judicia reguntur, ordine, erudite, et ad utilitatem ac captum audito- rum accommodate, docendo ac disputando interpretari, et applicationem ac usum legum in foro et praxi nostri temporis maxime usitatarum fdeliter ostendere: et viris honestis ac recte in jure eruditis, doctrinæ testimonia ac gradus tribuere: nobis denique et aliis de jure consulentibus(sine tamen lectionum publicarum damno ac intermissione) sancte fideque juxta legum normam absque ullo personarum gratiæ, odii, lucri, aut simili respectu, respondere. TITULUS II. Ut Jurisprudentia ex fontibus divini et humani juris tradatur et ad mores nostræ Reipublicæ applicetur. ½ Quum autem jus hodie sit bipartitum Civile et Canonicum, utrumque juris com- munis appellatione comprehensum, et in corpore Juris Civili, Feudali et Canonico clausum, volumus ac jubemus, ut utrumque in Academia nostra publice recitetur et explicetur. II. Et ne in veteribus tantum Romanæ illius Reipublice constitutis, quorum bonam partem nostris moribus obsolevisse, nec magnum habere usum in foro et praxi a peritis et prudentibus jam pridem est demonstratum, studiosa juventus distrahatur, volumus et ex indulta privilegii Cæsarei mandamus, ut Professores juris in nostra Academia præter jus illud commune etiam Sacri Imperii nostri Germanici novellas, constitutiones et ordi- nationes, eadem quadam qua ipsum jus Romanum auctoritate interpretentur, et cum ipso jure communi collatas, et compositas, studiosis adolescentibus publice privatimque propo- nant. Qua ex re duo hæc commoda sequentur: Primum ut studiosi adolescentes ex ipsis statim legibus possint differentiam veteris Romani et nostri hodierni Imperii comprehen- dere, et formam utriusque Reipublicæ in modo gubernandi utiliter observare. Demum, ut usum fori et conversationis politice cum cognitione auntiquitatis pariter hauriant atque imbibant, ne, cum in forum venerint, putent se(ut ait Romanus Satyricus) in alium terra- rum orbem delatos. III. Quamobrem Juris insuper Francorum et Saxonici, quorum auctoritas per auream bullam est confirmata, et quibus universa propemodum Europa hodie utitur ac regitur, non sperni volumus allegationes et conciliationes. IV. Divinas denique leges, quas primo loco nominari ac poni oportuit, non solum na- turæ insculptas, verum etiam in Scriptis Sacris ipsius Dei voce patefactas et manu exa- ratas, diligenter inculcent easque fontem omnis sapientie ac legum esse demonstrent. TITULUS III. De Lectionum juridicarum ordine ac distributione. I. Lectionum autem ipsarum hunc sancimus ordinem, ut primus antecessor seu or- — 14— dinarius, qui et Senior appellari solet, duobus prioribus diebus prælegat Codicem, alteris posterioribus feudorum consuetudines et connexas Recessuum Imperialium materias. Secundus Pandectus. Tertius prioribus diebus jus Canonicum, posterioribus ordinationem Cameræ Im- perialis, quæ processus juris continet, quem imitari et sequi tribunalia inferiora jubentur. Quartus tribus prioribus diebus Institutiones Juris, quas singulis annis vel quo- libet sesquiennio semel absolvet, quarto die titulum de verborum significatione, vel de re- gulis juris exponat. II. Si quis forte extraordinarius Professor ex singulari gratia et indulgentia nostra accesserit ei volumus, ut materiam et horam convenientem Cancellarius Academiæ nostræ cum consensu Consiliariorum nostrorum Aulicorum præscribat et attribuat; nisi nos De- cano et reliquis doctoribus Juridicæ Facultatis id commiserimus. TIITULUS IV. De Receptione Professorum Juris utriusque. J. Omnes doctores Juris in Academia aliqua publice et legitime promoti a nobis, hæredibus et successoribus nostris Principibus Holsato-Schaumburgicis ad munus in hac Academia docendi ac profitendi, solemniter vocati in Collegium Facultatis Juridicæ a De- cano, reliquorum tamen Collegarum consilio accedente recipiantur et hoc modo recepti, Decano Aureum Hungaricum, qui ei soli cedat, pro inscriptione in Matriculam Facultatis Juridicæ, numerare teneatur. II Recipiendi autem in Facultatem Juridicam, tempore receptionis Decano et Seniori seu ordinario jusjurandum praestent, quod velint servare statuta et statuenda a Collegio Facultatis Juridice juxta leges divinas et humanas. SECTIO III. De Offleio Facultatis Medicæ. TITULUS I. Medicina ex Quibus Auctoribus Tradenda. I. Medicinam, quam Deo docente et inspirante prisci illi artifices divinitus excitati Hippocrates, Theophrastus, Galenus, Dioscorides apud Græcos; Avicenna, Averroës, Rhasis, apud Arabes; Cornel: Celsus, Sammonicus Macer apud Latinos, et patrum memoria Theophrastus Paracelsus, homo Germanus, recte et integre constituerunt et tradiderunt, conservari ac propagari docendo in Academia nostra volumus, eo ordine ac modo, quem sequenti Titulo præscribemus. II. Empiricos vero omnes et Chymicorum quoque minus perita et explorata dogmata, cum vero Medicinæ principiis pugnantia, penitus ex Academia nostra eliminari et explodi — 15— jubemus, aut saltem eorum fraudes, imposturas et corruptelas Studiosæ juventuti de- monstrari. TITULUS II. De Lectionum Medicarum Ordine ae Distributione. I. Medicinæ partes cum præcipue tres sint, a tribus Professoribus Medicis, singulæ a singulis tradantur, ita ut quatuor annis suum absolvat quisque pensum. Quo fiet, ut Universa Medicina breviculo hoc temporis spatio explicetur, ut in Italicis Academiis id moris est.. II. Primus, qui est Senior Facultatis seu ordinarius, interpretetur integram Physio- logiam cum suis partibus, quarum præcipue sunt quatuor: I. rνο˙ †ooνπον εμμεοο Galeni de Elementis, de Temperamentis, de natura humana, Hippocrates de naturalibus facultatibus. II. τ0 οααστομμια ν de ossibus ad quorum demonstrationem in promtu ac ad manum sint sceleta maris et foeminæ, de anatomiæ administratione, de usu partium Galeni, Vesalii anatomica. Quibus jungi potest libellus Philippi Melanchtonis de Anima et Ars parva Ga- leni, III. 5εανν de rebus naturalibus, quibus sanitas conservatur, de Abre, cibo, potu etc. de conservanda valetudine etc. quo referri possunt Athenæi Dipnosophistica. IV. rò pρνμασσνσνενινιν de simplicium Medicamentorum Facultatibus, Dioscorides de re herbaria, Plinii naturalis historia. III. Hæc maxime prima et secunda classe librorum Galeni continentur. Ultimum Pharmaceuticum quinta et sexta classe ab eodem primario tradatur, si potest: Sin minus cum collega ejus secundario communicetur. Fieri enim non potest, ut ab uno tribus annis haec omnia possint exponi, ideo delectu opus est, ut ea quisque legat, quæ suo instituto convenire videntur. Et ordinarius quidem ex hisce eligat, quæ ad Physiologicæ partis expositionem commodare imprimis censebit. IV. Secundus Professor tradat Pathologiam, quæ complectitur alriοxνοναeν et onteiori. Aetiologia ea dicitur, quae de morbis, morborum natura, essentiis et qualitatibus, tempo- ribus et causis, symptomatis etc. de locis affectis, de differentiis febrium, pulsuum, de hu- moribus præternaturam, disserit. His tertiæ classis summa continetur. Tnuelorinn quae signa morborum præsentium et futurorum explicat, de præcog- nitionibus, de Pulsibus, de diebus Criticis edisserit. Quibus jungantur Aphorismi et prog- nostica Hippocratis. Hæc quartæ classis Librorum Galeni summa est. . V. Ordinarii Professoris partes, quia operose nimis sunt, hic secundus teneatur suble- vare, et Botanica suis Lectionibus illustrare, puta Theophrastum, Plinium, Dioscoridum de herbis. Quibus non inutiliter jungentur neotericorum Dodonæi, Rucelli, Matthioli, Lobelii, Clusii, Camerarii, Tabernamontani, Bauchini ac similium scripta de herbis ac plantis tam domesticis quam exoticis.— — 16— VI. Tertius Oeparevr*n doceat, quae duplex est xeiροvee et agμαeuuen garruen. Chirurgica tractat de fracturis Galeni in libros Hippocratis, de articulorum luxatorum re- positione, de fasciis, de ligaturis, de cucurbitulis, de scarificatione, de hirudinibus, de venæsectione, de vulnerum ac tumorum præter naturam curatione. Pharmaceutica de arte curandi ad Glauconem, de methodo medendi, de medicamentis paratu facilibus, de victus ratione in morbis acutis, disserit. Et haec est summa sextae et septimæ clasis Galeni. VII. Nec ab instituto hujus tertii Professoris alienum fuerit, universam praxin a ca- pite ad calcem, ut ea explicari in quibusdam Academiis solet, auditoribus brevissima Methodo proponere. VIII. Periti ac prudentis Medici erit, pro auditorum captu ex hisce quaedam suo pro- posito maxime convenientia eligere, cumque omnia eademque integra Galeni scripta publice praelegi et explicari non possint, haec tantum notari voluimus, ut ordinem aliquem osten- deremus, quo Medicinae praecepta sint tradenda. IX. Licebit autem, ut initio diximus, aliquando et Arabum nec non et Paracelsi scripta hisce jungere, modo quisque in suo persistat scopo, et ex melioribus scriptis qui- bus partem sibi commissam idonee illustret. X. Practices Professor studiosos Medicinae, qui jam gradus superiores ambiunt, ad aegros secum ducat et artis usum in morborum curationibus fideliter ipsis monstret. XI. Sit autem quisque Professor hujus Facultatis Medicae ad quatuor singulis septi- manis lectiones obligatus. Quas horas inter sese obeundas commode dividant. XII. Quotcunque quis Lectiones neglexerit eas resarcire teneatur, nisi forte nobis haeredibus et successoribus nostris illustrissimis pro tempore Holsatiæ et Schaumburgiae Principibus, ad Academiae negotiis operam suam locare cogatur, vel per valetudinem legere ipsi non sit integrum. Et Medico ob praxin heic quoque aliquid concedendum est. TITULUS III. De Laboratorio. I. Quum ad Physiologiam spectet etiam ars Chymica nec non et illa, quam vulgus vocat Alchymisticam, ejus laboratorium vel ordinarius vel alius ex collegis instituat, et cupidis studiosis usum non modo distillationum herbaticarum, sed etiam extractionum et transmutationum metallicarum ad usum Medicinae certis temporibus demonstret. II. At Chrysopoeiam, quae est vana et falsa ars, a limine nostrae Academiae penitus repellimus. — 17— TITULUS IV. De Anatomiae Administratione. I Physiologicus vel Anatomicus Professor singulis annis unam ad minimum Ana- tomen publice exhibeat, modo commoditas cadaveris non desit. Et brevissima methodo, dum Sectionem administrat, universi humani corporis partes edoceat. II. Pretium Anatomico Professori, pro inspectione quando cadaver secatur, a quovis Studioso exigere liberum esto,(ejusque pecuniæ tertia pars Chirurgo Lectori debeatur). III. Cadavera quoque eorum, qui in nostro Principatu Schaumburgico fuerint ultimo supplicio affecti, Facultati Medicae petenti non denegentur, nisi nobis aliter fuerit visum. . IV. Liberum quoque fuerit Medico in difficilioribus casibus et morbis, mortuorum corpora aperire, modo id fiat cum venia et pace proximorum defuncti agnatorum. TITULUS V. De Herbationibus. I. Herbationes quoque singulis annis binæ vel ternæ, videlicet medio Vere, æstate et autumno, a Botanico Professore instituantur, tum in horto a nobis adornato et omni genere plantarum tam domesticarum quam exotericarum copiosissime exculto, tum in vicinis montibus ac nemoribus. II. Omnibus herbationibus Pharmacopoeus Academicus cum suis ministris interesse teneatur, ex quibus cum maximum commodum ad ipsum perveniat, volumus ut Botanico et cæteris Professoribus Medicis herbatum in campum et montes abituris tentaculum præbeat ex vino Malvatico vel condito. III. Studiosi etiam, qui herbationibus intersunt, ut animum gratum suis Præceptori- bus declarent, conviviolo, herbatione peracta, Professores Facultatis excipiant. IV. Festum denique collegii generale indicetur si quando herbationes celebrandæ sunt. SECTIO IV. De Offlcio facultatis Philosophicæ seu artium. TITULUS I. Philosophia peripatetica retinenda. I. Philosophiam veram et non fucatam, in Academia nostra doceri et tradi jubemus, ex priscorum sapientum fontibus haustam, et Aristotelicis præceptis conformem. 3 — 18— II. 11 Liceat tamen Aristotelica instituta cum Rami methodo et Melanchtonis ac Ru- dolphi Agricolæ præceptis(sine injuria tamen et suggillatione) modeste ac decenter con- ferre, et publice profiteri. Etenim de Personis sentiendum et loquendum est honeste: de rebus autem et doctrinis disputandum graviter et modeste: idque secundum verius et utilius. TITULUS II. De Professione Linguæ Latinæ. Etsi autem nollemus in Academiam nostram mitti adolescentes qui Grammaticam nondum mediocriter didicissent, et etiam congrua Latinorum verborum significatione ac stractura uti non possunt: tamen ut juventuti rudiori et sub privata disciplina viventi consulatur, volumus ut Linguae Latinæ Professor unam singulis septimanis horam in ali- quo Grammatico libello explicando impendat. Reliquis tribus horis alternatim epistolas Ciceronis et Plinii, Comœdias Terentii et Plauti, Tragœdias Senecæ, Commentarios Julii Cæsaris et Hirtii vel Oppii et Livii vel Valerii maximi Historias, consimilesque Latinae Linguae Principes enarret. Ex quibus auditores reddi possint, non modo elequentiores, verum etiam doctiores et moratiores.. TITULUS II. De Professione Linguae Graecae. Certum etiam ac assiduum Græcæ linguæ Professorem in Academia nostra or- dinavimus, qui subinde repetat aliquem libellum probatæ auctoritatis, et simul exponat auctores vetustos, Homerum, Hesiodum, epistolas et orationes Isocratis, Demosthenis, Aristidis etc. Euripidem, Aristophanem, Theognidem, et id genus alios melioris notæ scriptores quos Græcia nobis admodum numerosos conservavit, et nos judicio atque pru- dentiæ relinquimus ipsius Professoris, qui pro tempore et captu auditorum seliget, quos sibi videbitur convenire. TITULUS IV. De Professore Iihönae Haebraicae. Hunc quoque decernimus constantem et ac perennem esse in nostra Academia qui expedita docendi facultate adhibita, Hebrææ Linguæ Grammaticen ex meliori aliquo libello subinde repetat: et interpretationem Historiarum Josuæ, Ruthi, Judicum, Estheræ, Proverbiorum etiam Salomonis et Psalmorum Davidorum, nec non etiam antiquorum Rab- binorum Sapientias, quæ nostra memoria a viris literatis in lucem fuerunt protractæ, per vices explanet. II. Hujus etiam officio incumbat Chaldææ linguæ institutionem provectioribus et cupidis studiosis tradere, et Onckeli chaldaicam paraphrasin cum Danielis et Esdræ locis explanare. III. Quin et syriacae atque Arabicae gnarum esse hunc Professorem desideramus, et earum hoc tempore necessarium linguarum instructionem atque apparatum quovis tempore — 19— in promtu habere ut tam publice quam privatim, si usus postulaverit, cum nobis, hæredi- bus et successoribus nostris, tum ipsis studiosis, possit inservire. IV. Et hi tres Doctores linguarum, non modo in nudis Grammaticorum præceptis tradendis et inculcandis hæreant, sed altius aliquando elegantiora ingenia evehant, atque suas explicationes philologicis et moralibus dictis prudenter condiant et exornent, ut stu- diosis adolescentibus cum linguarum cognitione pariter etiam doctrinae ac mores sapien- tum instillentur. V. Deinde Grammaticas et Philologicas seu criticas quaestiones de verbis, phrasibus et dictis obscurioribus in modum ac formam aliarum disputationum singulis quadrimestri- bus ab uno ex auditoribus publice proponi ac dissertari unus quisque linguarum Professor curabit, quo ingenia studiosorum adolescentulorum jam inde statim a principio studiosorum prudenter acuantur. ITITULUS v. De Professore Rhetorices et Eloquentiae. 2. J. Hic Aristotelis libros de arte Rhetorica, Hermogenem Aphtonium, Longum, So- phistam, Cornificium ad Herennium, Ciceronis libros Rhetoricos et id genus alios ejusdem libellos publice proponat, atque interpretetur. II. Quibus praeceptis adjungat explicationem, et analysin orationum Demosthenis et Isocratis apud Graecos, Ciceronis, Quintiliani et Senecae, Patris, apud Latinos, nec non et panegyricos Veteres, ut habeant studiosi paradigmata quaedam, quorum ad instar suum stylum debeant et possint conformare. 1n Declamationes etiam de rebus honestis ac utilibus vel ad hortationem ad virtutis studia vel laudationes artium, et illustrium virorum ac Principum continentes, ut publice ab auditoribus recitentur operam dabit sedulam. IV. Quin et Themata nonnunquam ab acutioribus et profectioribus discipulis institui, atque publice ad examinandum proponi, more solito annitetur. TITULUS VI. De Professore Dialectices et Physices. 1. Volumus atque jubemus, ut Professor Dialectices studiosos adolescentes ad ipsos statim fontes, quibus Aristoteles et prisci illi peripatetici scaturiunt, traducat et proposito Porphyrii libello, Aristotelis organum, quod fontes artis uberrimos continet, interpretan- dum sumat. II. Deinde Aristotelis évresens et drdeigeis declaret: cumque ABCdariis tantum — 34 — 20— exemplis Geometras initiatus, Aristoteles utatur; idoneis aliis exemplis et Physicis, Meta- physicis, Ethicis, Theologicis etiam et juridicis disputationibus sumtis eas illustret. III. Volumus enim Aristotelicum lectorem ex fontibus Aristotelicis Graecis non modo logicum organon interpretari, verum etiam Philosophiam seu integram naturæ historiam et Physicis et Metaphysicis libris proponere. IV. Hiic singulis quadrimestribus binas, unam logicam, alteram Physicam disputatio- nem publice proponendam curabit. TITULUS VII. De Professore Ethices. I. Moralis itidem Professor fontes sectetur priscorum sapientum et Aristotelis libros ad Nicomachum, primis duabus horis semper praelegat. Tertia et 4ta vel ejusdem magna moralia, ut vocantur, et illa ad Eudemum et Oeconomica: Ciceronis etiam moralia scripta nec non Senecae et Plutarchi libellos vere aureos, qui sapientissimis sententiis, aptissimis similitudinibus dulcissima exemplorum ac historiarum veritate et copia, omnibus aliis, antecellunt. II. Nolumus hunc in solis Aristotelicis ripis haerere, sed ad ipsos pertendere S. Scripturae limpidissimos fontes. Quibus temperanter miscebit ac superinfundet sententias priscorum Sophorum, Trismegisti, Orphei, Pythagorae, Platonis, Plotini, Procli, Sanctorum item Patrum qua Graecorum qua Latinorum, nec non et Scholasticorum Philosophorum, inprimis Thomae Aquinatis selecta dicta apte commodeque ad mentem auctoris quem inter- pretandum sumpsit, illustrandam conferet. Quae symbola utiliter conducent cum ad ve- ram de vita Christiana demonstrandam doctrinam, tum ad Jurisprudentiae Respublicas et Judicia gubernantis, initia ac fontes cognoscendos. Vulgo namque dici solet: Ubi desinit Ethicus, ibi incipit Juris consultus. mr Quod magis etiam ex trimestribus disputationibus sedulo instituendis elucescet. TITULUS VIII. De Professore Politicorum et Historiarum. I. Doctrina Politicorum in aliis Academiis demandari solet Ethico Professori, cum ad Ethicen pertineant, non œconomica, verum etiam Politica. Nos vero certo studio ducti, has lectiones dispertiendas curavimus, Politicemque Doctori Historico assignandam et prae- cepta cum exemplis conjungenda consultius fore censuimus. II. Is ergo Aristotelis Politica sic explanet ut quam maxime ad nostros mores nos- traque instituta accommodentur. III. Nec inutiliter Platonis de Requblica libros cum traditis Aristotelicis conferet, nec — 218— mediae artis interpretes, Averroem, Thomam Aquinatem, Occamum, Albertum M. et eorum Coaetaneos ac sequaces ullo pacto negliget. Vere enim magnus ille Scaliger Scholasticos Doctores vocat Patres Philosophiae, non tantum contemplative, verum etiam hujus practice. IV. Licebit etiam Poliaenum Kliani Tactica, Leonis et Constantini Imperatorum The- mata et Mauritii Imperatoris Strategica, nobilioribus ingeniis proponere. V. Porro in Academiis Historiae proponuntur partim verum et prudentiae causa, partim propter orationis formam. Et inter Græcos quidem Herodotus; ut antiquitate et rerum varietate, ita admirabili orationis elegantia commendetur. Quem proxime sequun- tur Thucydides, Xénophon, Polybius, Dio Cassius, Pausanias, Arrianus, Herodianus. Inter Latinos palmam tenet Livius in verborum copia, Cæsar et Hirtius in perspicuitatis ele- gantia, Sallustius ac Tacitus in prudentiæ magisterio, in moribus Valerius Maximus, in universitate verum et exemplorum Corn: Nepos, Suetonius, Paterculus, Justinus et Florus. VI. Propter notitiam verum totius orbis proponi etiam alicubi consuevit libellus Schlei- dani de quatuor Monarchiis et Chronicon Carionis a Philippo continuatum. VII. Postremo Professor iste singulis trimestribus binas disputationes, unam politicam, alteram historicum proponendas curabit. ITITULUS IX. De Professore Physices et Metaphysices. IJ. Physicam doctrinam certis de causis cum professione dialectica conjungi volumus. II. Et quanquam Metaphysice, ne distortis ingeniis ansa præbeatur turbandi pacem Ecclesiae et veritatis unitatem, non temere soleat publicitus proponi, nos tamen saniora consilia secuti, noluimus primam ac summam philosophiæ partem, quae dicit: ars artium et scientia scientiarum a nostra Academia relegari. III. Maxime autem ad Aristotelis mentem illustrandam facere possunt, Platonis, Speu- sippi, Trismegisti, Sibillarum, Zoroastris, Homeri, Hesiodi, Pindari, Lucretii, Ciceronis, Aquleji, Dionysii, Areopagitæ, Philonis Judæi, Plotini, Porphyrii' Jamblichi, Procli, Dia- dochi, Clementis Alexandrini, Synesii, Boetii et consimilium scripta alia de Deo, de Ente et primis rerum causis. IV. Quia tamen Physicum studium, quod dialectice Professioni conjunximus, amplius est ac latius quam ut se diffundere ad alia possit, volumus Ethices Professorem hac qui- dem in parte ei succurrere, ut is quartam hebdomadis horam in metaphysicis tradendis impendat. Quod tamen judicio ac discretioni Decani et Collegii Facultatis Philosophicæ — 220— ita permittimus, ut nobis, haeredibus et successoribus nostris liberam cum hac professione, tum in caeteris omnibus quovis tempore servemus disponendi facultatem. * V. Disputationes vero Trimestres, quas Metaphysicus ex more et instituto hujus nos- tre Academiae tenetur exercere, non proponat, nisi a Rectore, Superintendente, Decano Facultatis et Cancellario Academiae censitas ac subscriptas, ac in nostra Cancellaria Aulica comprobatas. . TITULUS IV. De Professore Mathematices. I. Huic primum demandamus Arithmeticam quam Gutbertus Tonstallus aut Gemma Prisius singulari dexteritate ac Judicio in artem redegerunt. Possunt et Euclydis Elementa et Nicomachi Boetii, Barlaami etc. Arithmetica plurimum ejus in instituto inservire. Et hanc quidem partem prima hebdomatis hora proponat. II Deinde adnectat Geometriam seu Geographiam in explicandis Euclidis, Ptolomæi Plinii, Strabonis, Melae, Solini etc. elegantibus praeceptis. Primum autem in globo ter- restri totius orbis terrarum formas et regiones praecipuas, circulis parallelis et meridia- nis distinctas, oculis dicentium subjiciat et longitudines locorum in aequinoctiali vel pa- rallelis, et latitudines in meridiano animadvertere et numerare doceat. Tum in plano explicatam orbis terrarum ideam in mappa universali, ut facilius mente complectantur de- monstret. Peculiares etiam mappas in promptu habeat, ut sunt Ortelii, Mercatoris, Bertii et consimiles, in quibus nomina ac situs locorum omnium auditoribus ostendat. Huic Lec- tioni secundam hebdomadis horam deputamus. III. Tertio loco Astronomiam proponat ex fundamentis Euclidis, Ptolomæi Aræti, Ma- nilii et aliorum. Sed imprimis Sphæricum aliquem libellum methodice explicet. Dein ope- ram det, ut auditores Calendaria annua intelligant. Præterea usum aliquot instrumentorum, ut Astrolabii, quadrantis etc. Studiosis indicere satagat. Cui lectioni tertiam et quartam horam assignamus. IV. Disputationes Trimestres habeat de singulis suae Professiones partibus. IITULUS XI. De Professore Poeseos. IJ. Interpres Poëtarum prima hora legat Horatii artem poëticam, aut alium libellum de figuris Carminum et generibus. 1r Dein Virgilium, Horatium, Juvenalem, Persium, Lucanum, Silium, Italicum, Statium, Papinium, Ovidium, Martialis et Petronii casta Carmina, Catullum, Tibullum, Propertium, publice interpretetur. Quibus ex Graecis adjunget, quos ei videbitur congruere. Hic suam Professionem debita eloquentia ac eruditione pro virili tueatur. .— 23— IV. Dabit insuper operam, ut unus ex auditoribus Carmen aliquod publice recitet: positiones etiam difficiliores de Carminum generibus, Prosodiis et figuris ac Phrasibus poëticis, examinandas proponat. VN. Unam vel duas etiam singulis annis Comoedias vel tragoedias in Theatro cxhibeat Collegii Academici. ¹ TITULUS XII. De Professore Architectonices. 1. Si forte contigerit, ut extra ordinem assumatur qui Architectonicen Studiosæ ju- ventuti proponat, quoniam haec ars vitae humunae maxime est necessaria, Vitruvium ei praelegendum et interpretandum exhibemus. II. Habebit etiam in promptu varias figuras Instrumentorum mathematicorum et Mechanicorum, ut Studiosis adolescentibus eorum usum ad oculum demonstret. TITULUS XIII. De Professore Musices. I. Et hic quoque si forte extra ordinem constituatur, præcepta artis tam choralis quam figuralis Musicae explicabit. II. Instrumentalis etiam Musicae, si non exercitatum in omnibus instrumentis artificem, peritum tamen et intelligentem eum esse volumus, qui applicationem systematis Musici ad singula instrumenta monstrare, et de forma etiam Veteris Musicae, et instrumentorum Cytharae, Psalterii, Lyrae et Organorum eorumdemque cum nostris comparatione docere aliquid possit. III. Hic singulis trimestribus examen Musicum in publico auditorio instituat. IITULUS III. De Professore Linguarum Exoticarum.—. I. Sacratissimus Imperator Carolus IV. Augustus, in aurea Bulla constituit, ut Elec- torum et eorundem exemplo aliorum Principum 10. Nobilium filii, quatuor præcipue Linguas calleant, Teutonicum, quam cum lacte nutricum hauriunt; Latinam, quam in Scholis ad- discunt; Gallicam et Sclavonicam, quibus Imperium nostrum Germanicum majore ex parte utitur. Et sub Galicae appellatione etiam Italicam, Hispanicam subintelligere voluit ex Germanico Idiotismo, quo verbum Wälſch omnes illas tres nationes comprehendit. Quare et nos harum trium Linguarum interpretem in nostra Academia ordinandum duximus, qui certum aliquem libellum Grammaticum plana methodo conscriptum unius cujusque linguæ. proponat. Deinde praestantissimos auctores eodem enarret modo, quem Superius in Grae- cae et Latinae Linguae institutione proscripsimus. — 24— ₰ II. Singulis etiam diebus argumenta vertenda dictet, ut Gallica, Italica et Hispanica discant in Latinum vel Teutonicum sermonem, et vice versa nativis verbis et Structuris aptis commutare. III. Hic quoque singulis Trimestribus documentum suæ industriæ exhibebit, dum cu- rabit ut unus ex auditoribus vel orationem vel Carmen aliquod publice recitet. IITULUS XV. De Sessione ac Præcedentiæ Professorum facultatis artium. I. Professores Facultatis Philosophice locum(primo tamen semper Decano reservato) in Consistoriis, Disputationibus et reliquis conventuum solemnitatibus, obtineant pro ratione temporis, quo quisque diutius publicum Professorem egit sive heic, sive alibi. II. Eodem etiam ordine Decanus eligatur quolibet semestri. III. Quodsi quispiam alius propter Excellentem doctrinae et virtutis famam in Colle- gium Philosophicum cooptatus fuerit, ei locum aliquem honestiorem decernendi, facultatem Decanus et Senior habeant. IV. Sed et ejus aliquam rationem haberi in hac honoris prærogativa volumus, qui dignitate gradus, puta doctoris, cæteros antecedit. Disponendi tamen libera facultate super hac ordine, et aliis rebus omnibus, nobis, hæredibus et successoribus nostris in perpe- tuum reservata. V. Quodsi quiuspiam fato cesserit aut alio avocatus migrarit, nominandi quidem et commendandi potestatem Decano et Collegio Facultatis permittimus; sed jus vocandi et substituendi successorem, quicunque idoneus visus fuerit, sive nominatus ac præsentatus fuerit a Collegio Facultatis, sive non penes nos hæredes et successores nostros esse vo- lumus et manere. IITULUS XVI. De Recipiendis aliis in Facultatem Philosophicam. 1 I. Cum artium et linguarum studium sit amplissimum, nec a publicis Professoribus totius Philosophiæ et Linguarum encyclopedia Juventuti simul proponi possit, expedit alios eruditione et morum integritate præstantes in Collegium artium adsciscere qui publicos docendi labores privatus lectionibus juvent ac promoveant. II. Ne autem impediant ac turbent potius discentium progressum, nihil sine consilio et consensu Decani prælegant. Schulnachrichten. I. Lehrverfaſſung während des Schuljahres von Oſtern 1878 bis ebendahin 1879. Prima. Ord. Director Dr. Frick(S.) Director Dr. Buchenau(W.) Religionslehre. Römerbrief(S.) Kirchengeſchichte II. Theil; Augsb. Confeſſion nach Hollenberg, Abſchn. VI. u. VII. Repetition des Katechismus, der wichtigſten Kirchenlieder.(W.) 2 St. w.(Dr. Zange.) Deutſch. Die ältere deutſche Litteratur; näheres Eingehen auf den Inhalt des Parzival. Uebungen im Definiren und Disponiren. Allmonatliche Aufſätze(S. Dr. Frick.) Wiederholung und Fortſetzung der deutſchen Litteraturgeſchichte. Lectüre von Schillerſchen Gedichten und von Leſſings Laokoon. Uebungen im Declamiren und freien Vorträgen. Aufſätze. 3 St. w.(W. Dr. Buchenau.) Lateiniſch. Horatius, Od. lib. I.— Cic. Tuscul. lib. V.(S.) Horat. Od. lib. II u. III. — Tac. Annal. lib. I u. II mit Auswahl(unter beſonderer Hervorhebung der Kämpfe der Römer in Germanien), u lib. III Anfang.(W.) Scripta nach Süpfle(vöchentlich eins), Extemporalien, Auf⸗ ſätze, grammatiſche Repetitionen, Memoriren. 8 St. w.(Dr. Stacke.) Griechiſch. Homers Jliade XI- XVIII. V. 238. Platos Phædon(S. Dr. Frick.) Homers Jliade XVIII, V. 239— XXIII mit Auswahl. Sophokles' Antigone. Platos Apologie. (W. Dr. Buchenau.) Außerdem Scripta und Extemporalien nach Dictaten. Wiederholungen aus der Moduslehre.(6 St. w.) Franzöſiſch. Athalie von Racine(S.) Au coin du feu par E. Souvestre(W.) Gram⸗ matik nach H. A. Müller. Syntax§ 541 688(S.)§ 688—812(W.) Alle vierzehn Tage ein Scriptum. 2 St. w.(Dr. Suchier) Hebräiſch. Judic. c. 8; Pſ. 8, 98, 23, 24. 25; Ruth; 1 Sam. 22.(S.) Pſ. 42, 43, 44, 46; Geneſ. 27, 28. 29; Jeſaj. 2.(W.) Grammatik nach Geſenius.§ 32— 37; 88— 98;(S.) § 106— 125 u. 155 repetirt.(W.) 2 St. w.(Dr. Suchier.) Mathematik. Arithmetik: Gleichungen des 1. u. 2. Grades mit einer und mehreren Unbekannten.(S.) Fortſetzung, ſowie das Wichtigſte aus der Lehre von den Kettenbrüchen; Diophan⸗ tiſche Gleichungen(Aufgaben v. Heiß§ 60— 80)(W.) Geometrie: Ropetition der Planimetrie; planimetriſche Conſtructionen.(Nach Kambly.) Ausführlicher Curſus der ebenen Trigonometrie mit 4 — 26— logarithmiſcher Berechnung. 4 St. w.(Dieſes Penſum wurde in zwei räumlich getrennten Coeten gelehrt, in Oberprima von Oberl. Kutſch, in Ib von Dr. Hartmann.) Geſchichte. Mittelalter, von der Völkerwanderung bis zum Ausſterben der fränkiſchen Kaiſer 1125.(S.) Fortſetzung u. Schluß des Mittelalters. Neuere Geſchichte bis zum 30jährigen Kriege(W.) Nach Pütz Il u. III. 3 St. w.(Dr. Stacke.) Naturkunde. Einleitung in die Phyſik. Mechanik der feſten, tropfb. u. gasförmigen Körper. Akuſtik und Thermik.— Nach Jochmann, Grundriß der Experimental⸗Phyſik. 2 St. w.(Oberl. Kutſch.) Secunda. (Ordinarius Prof. Dr. Stacke.) Religion. Neuteſtamentliche Bibelkunde.(S.) Leben Jeſu nach den ſynoptiſchen Evange⸗ lien.(W.) Pauli Leben und Schriften; 1. Theſſ. und 1. Corintherbrief eingehend geleſen. Wieder⸗ holung des Katechismus und der Kirchenlieder. 2 St. w.(Dr. Zange.) Deutſch. Betrachtung der epiſchen Poeſie im S. am Nibelungenlied(in neuhochd. Ueber⸗ tragung), im W. an Göthes Hermann und Dorothea. Privatim geleſen und in der Schule be⸗ ſprochen wurde außerdem Gudrun u. Göthes Götz von Berlichingen. Ausgewählte Abſchnitte der nach Angabe des Lehrers priv. zu leſenden Geſchichte des 30jährigen Krieges von Schiller. Aufſätze. Disponir⸗Uebungen. 2 St. w.(Gl. Berlit.) Lateiniſch. Vergils Aeneide, B. IV u. VI; Georg. II, 136— 176 u. 458— 542. 2 St. w. (Dr. Zange.) Cic. pro Roscio Amerino. Grammatik nach Seyffert§. 129— 234(S.) Liv. lib. VII, VIII, IX mit Auswahl(Samniterkriege.) Grammatik,§ 235— 350.(W.) Scripten u. Extemporalien(wöchentlich je eins.) Aufſätze für die 1. Ordnung. Memoriren von Phraſen. 8 St. w.(Dr. Stacke.) Griechiſch. Herodot, lib. VI, c. 94— 115. u. VII, c. 1— 100.(S.) Xen. Hell I. c. 7; II, c. 1—4(W.) 2 St. w.(Dr. Sunchier.) Hom. Od. 1-VIII, v. 265(S. Berlit.)— Hom. Od. VIII V. 370 und weiter, dann IX— XII mit Auswahl. Verſchiedene Stücke wurden memorirt. 2 St. w.(W. Dr. Buchenau.) Grammatik nach Kühner.§§ 138—331.(S.)§§ 305— 331. (W.) Alle 14 Tage ein Scriptum u. Extemp.; erſteres nach Franke, letzteres nach Dictaten. Franzöſiſch. Repetition der unregelmäßigen Verba.(S.) Die Lehre v. Conjunctiv, Par⸗ ticipium(W.) Alle 14 Tage ein Thème. Al. Dumas, vie de Buonaparte(S.) Thiers, Pexpéd. en Egypte(W.) 2 St. w.(Gl. Birkenſtamm.) Hebräiſch. Lectüre nach Geſenius Leſebuche mit Auswahl. Grammatik meiſt nach münd⸗ lichen Erläuterungen. Die Paradigmen nach der Grammatik von Geſenius. 2 St. w.(Dr. Suchier.) Mathematik. Allgem. Arithmetik, insbeſ. die 4 erſten Zahlenverbindungen; Gleichungen des 1. Grades. Mit Uebungsbeiſp. Nach Hartmann u. Heis. Planimetrie 1. Theil, nach Kam⸗ bly. 4 St. w.(Kutſch.) Geſchichte u. Geographie. Orientaliſche und griechiſche Geſchichte, unter genaner Be⸗ handlung des Geographiſchen; nach Pütz, Grundriß der alten Geſchichte. 3 St. w.(S. Dr. Frick.) (W. Gl. Berlit.) — 27— Naturkunde. Einleitung in d. Phyſik. Mechanik d. feſten, tropfb. u. gasförmigen Körper. (S.) Akuſtik und Thermik.(W.) 1 St. w.(Kutſch.) Tertia. (Ordinarius Dr. Suchier.) Religion. Apoſtelgeſchichte(S) 3. 4. und 5. Hauptſtück des luther. Katechismus.(W.) Mittheilungen aus der Kirchengeſchichte. 10 Kirchenlieder. Wiederholung des 1. u. 2. Hauptſtücks. 2 St. w.(Zange.) Deutſch. Die Periode und der zuſammengeſ. Satz, nach Wendt, Grundriß der d. Satzlehre; Uebungen im Disponiren, Recitiren und mündlichen Reproduciren im Anſchluß an das Leſebuch von Hopf u. Paulſiek II., 1.(Die Gedichte nach einem feſtgeſetzten Canon memorirt)— Aufſätze und ſtiliſtiſche Uebungen. 2 St. w.(Dr. Häſecke.) Lateiniſch. Ovids Metamorph. IIl a: VI, 157— 382; VIII, 611— 722;(S.) X, 1— 219; XI, 1— 215; 411— 748.(W.) 2 St w.(Zange.) IIl b: 1, 89 bis Ende d. B. mit Auswahl (S.) II, 1— 400; III, 7— 130(W.) 2 St. w.(Der Director.) IIl a u. b: Memoriren einiger Stellen; Scandiren von Verſen, Uebungen im Versmachen.(S. u. W.)— Casar de bell. Gall. IVu V.(S.) VI u. VII.(W.) Grammatik nach Siberti⸗Meiring§ 80— 577(S.)§ 578— 790 (W.) Allwöchentliche Extemporalien, alle 14 Tage ein Scriptum, letztere nach Oſtermanns Uebungs⸗ buch für Tertia, erſtere nach Dictaten. 10 St. w., davon 6 in der vereinigten III, 4 getrennt nach Illa und IIIb.(Suchier.) Griechiſch. Obertertia. Xenophon Anabasis, B. Il— IV. Im letzten Quartal Hom. Od. IX, V. 216— 406.— Grammatik nach R. Kühner, kurz gefaßte Schulgr. Abſchluß der For⸗ menlehre. Verba auf ne vollſtändig; Deponentia passiva; unregelm. Verba. Gelegentl. der Lectüre Erläuterung der gebräuchlichſten ſyntaktiſchen Verhältniſſe. 6 St. w.(Zange.) Untertertia. Xenophon Anabasis. B. I. Grammatik nach Kühner. Repetition und Ergänzung des Penſums von Quarta. Verba contracta, liquida; tempora secunda. 24 der ge⸗ bräuchlichſten unregelm. Verba. Die regelmäßigen Verba auf α. 6 St. w.(Häſecke.) In IIla und b gleichmäßig alle 8 Tage ein Extemporale, alle 14 Tage ein häusliches Scriptum. Franzöſiſch. Lectüre ausgewählter Stücke aus Müllers Leſeſtücken. Syſtematiſche For⸗ menlehre nach der Schulgrammatik von Plötz, bis zum regm. Verbum.(S.) Untegelmäßige Verba. (W.) Alle 14 Tage ein Thème. 2 St. w.(Birkenſtamm.) Mathematik. Arithmetik: Wiederh. aus der Lehre von den gemeinen und Decimalbrüchen. Quadrat⸗ und Cubikwurzel⸗Ausziehung. Geſetze der 4 minderen Zahlenverbindungen, Proportions⸗ lehre. Mit Uebungsbeiſp. nach Stolzenberg und Heis. Planimetrie, insbeſ. Kreislehre. Nach Fliedner. 3 St. w.(Kutſch.) Geſchichte. Deutſche Geſchichte bis zum Augsburger Religionsfrieden. Nach Pütz, Grund⸗ riß der deutſchen Geſchichte. 2 St. w.(Gl. Berlit.) Geographie. Enropa. St. w.(S. Dr. Frick, W. Dr. Hartmann.) Naturkunde. Zoologie. Niedere Thierklaſſen(S.) Höhere Thierklaſſen.(W.) Nach Leu⸗ nis, Leitf. 2 St. w.(Kutſch.) 4* — 28— Quarta. (Ordinarius Gl. Berlit.) Religion. 1. und 2. Hauptſtück mit Luthers Erklärung und den nothwendigſten Bibel⸗ ſprüchen. Repetition und Ergänzung der bibliſchen Geſchichten, im N. T. an der Hand des Ev. Lucä. 10 Kirchenlieder. 2 St. w.(Zange.) Deutſch. Leſebuch von Hopf u. Paulſiek. Thl. I, 3. Im Anſchluß daran, Leſen Re⸗ citiren von Gedichten nach einem feſtgeſetzten Canon. Zuſammengeſetzter Satz nach Wendt. Drei⸗ wöchentl. Aufſätze. 2 St. w.(Birkenſtamm.) Lateiniſch. Lhomond, viri illustr. l-IV, mit Auswahl.— Repetitionen beſonders aus der unregelmäßigen Formenlehre. Caſuslehre(Das Weſentlichſte.) Das Allgemeinſte vom Ge⸗ brauch der Conjunctionen, acc. c. inf., partic. und von den Frageſätzen; mündliche und ſchriftliche Uebungen. Muſterbeiſpiele nach Wiechmann. Alle 14 Tage häusliche Scripta, wöchentlich Ex⸗ temporalien. 10 St. w.(Berlit.) Griechiſch. Regelmäßige Formenlehre bis zu den verba muta incl. Mündliche und ſchrift⸗ liche Ueberſetzungen, nach dem Uebungsbuch von Kühner. Wöchentliche Extemporalien. 6 St. w. (Berlit.) Franzöſiſch. Plötz, Elementargrammatik von lec. 60— 103 incl. Schriftl. Uebungen in d. Claſſe. Alle 14 Tage ein ThOme 2 St. w.(Birkenſtamm.) Mathematik. Decimalbrüche. Rechnungen des gemeinen Lebens. Geometriſche Anſchau⸗ ungslehre. Wöchentlich ſchriftliche Arbeiten. 3 St. w.(Hartmann.) Geſchichte. Die hauptſächlichſten Biographien aus der griechiſchen Geſchichte.(S.) Die rö⸗ miſche Geſchichte nach Biographien von Anfang bis 476 nach Chriſti Geb.(W.) 2 St. w.(Birkenſtamm.) Geographie. Die außereuropäiſchen Erdtheile. Nach Vierteljahren abwechſelnd 2 und 1 St.(Hartmann.) Naturkunde. Uebungen im Beſchreiben und Beſtimmen im S. von Pflanzen, im W. von Thieren. Nach Viertelj. abwechſelnd 2 und 1 St.(Hartmann.) Quinta. (Ordinarius Dr. Häſecke.) Reeligion. Bibliſche Geſchichten des N. T. nach Zahn.(Auswahl.) Repetition des 1. Haupt⸗ ſtücks. Das 2. Hauptſtück.— Kirchenlieder und Sprüche nach dem Schulgeſangbuch von Walther und Karow. 2 St. w.(Häſecke.) Deutſch. Der einfache Satz und das Einfachſte vom zuſammengeſetzten Satz. Gramma⸗ tiſche und orthographiſche Uebungen im Anſchluß an das Leſebuch von Hopf und Paulſiek, I, 2. Leſen, mündl. und ſchriftl. Wiedererzählen.(I4tägige Aufgaben.) Die zu memorirenden Gedichte nach einem feſtgeſetzten Canon. 2 St. w.(Häſecke.) Lateiniſch. Unregelmäßige Formenlehre, beſonders der verba anomala; Acc. c. inf., Abl. absol. Die gebräuchlichſten Conjunctionen. Conj. periphr. Mündliche und ſchriftliche Uebungen zur Einprägung der Formen und im Ueberſetzen aus dem Uebungsbuch von Spieß. Alle 8 Tage ein Extemp., alle 14 Tage ein Exerc. 10 St. w.(Häſecke.) — 29— Franzöſiſch. Elementargrammatik v. Plötz, von lec. 1— 60 incl. Schriftliche Uebungen in der Claſſe; alle 14 Tage ein häusliches Thome. 2 St. w.(Birkenſtamm.) Rechnen. Gem. Brüche. Fortſetzung und Erweiterung der Schlußrechnungen. Wöchentlich eine ſchriftliche Arbeit. 3 St. w.(Hartmann.) Geſchichte. Biographien, im S. aus dem Mittelalter, im W. aus der Neuzeit. 2 St. w. (Birkenſtamm.) Geographie. Enropa: Die außerdeutſchen Länder.(S.) Deutſchland.(W.) 2 St. w. (Hartmann.) Naturkunde. Beſchreibung von Pflanzen⸗ und Thier⸗Species, vorzugsweiſe an lebenden und todten Exemplaren.(S.) Thiere und Mineralien.(W.) 2 St. w.(Kutſch.) Schönſchreiben. Deutſche, lateiniſche und griechiſche Schrift. 2 St. w.(Roſenſtock.) Sexta. (Ordinarius Roſenſtock.) Religion. Bibliſche Geſchichten des Alten Teſtamentes und die Feſtgeſchichten des Neuen Teſtamentes, nach Zahn. Das erſte Hauptſtück ohne Erklärung. Das Vaterunſer. Einige Sprüche und Kirchenlieder. 2 St. w.(Roſenſtock.) Dentſch. Im Anſchluß an Hopf und Paulſiek I, 1. Uebungen im Leſen, Recitiren und mündlichen Reproduciren. Orthographiſche Uebungen. Erſte Verſuche ſchriftlicher Wiedererzählungen. Der einfache Satz. 2 St. w.(Roſenſtock.) Lateiniſch. Regelmäßige Formenlehre einſchließlich der Deponentia. Mündliche und ſchriftliche Uebungen nach Spieß. 10 St. w.(Roſenſtock.) Rechnen. Die 4 Species in unbenannten(wiederholungsweiſe!) und in benannten ganzen Zahlen. Einfache Schlußrechnungen. Theiler. Vielfache. Wöchentlich ſchriftliche Arbeiten. 4 St. w. (Hartmann.) Geographie. Heimatkunde. Grundlehren der Geographie.(S.) Ueberſicht über die Erd⸗ theile, nach dem Atlas von Deber.(W.) 2 St. w.(Hartmann.) Naturkunde. Wie in Quinta 2 St. w.(Kutſch.) Schönſchreiben. Deutſche und lateiniſche Schrift. 2 St. w.(Roſenſtock.) Zeichnen. In Sexta, Quinta, Quarta obligatoriſch. Sexta. Geradlinige Figuren nach Vorzeichnung an der Wandtafel und nach Domſchke. 2 St. w. Quinta. Gerad⸗ und krummlinige Figuren unter Berückſichtigung von Licht und Schatten, nach Vorzeichnung an der Wandtafel und nach Domſchke. 2 St. w. Quarta. Ornamente, Gefäße, Blätter, Blumen, theils nach Troſchels Wandtafeln, theils nach Domſchke. 1 St. w. Tertia. Nach Vorlagen und Troſchels Wandtafeln. Ornamente, Blumen, Baumſchlag, kleine Landſchaften. 1 St. w. — 30— Secunda u. Prima. Köpfe, architektoniſche Glieder, große Landſchaften mit Kreide, ganze Figuren. 1 St. w.(Roſenſtock.) Geſang. Sexta. Uebung des muſikaliſchen Gehörs, Tonbildung, leichte Tonleitern, Solfeggien, Notenkenntnis, leichte Treffübungen. Einübung von Chorälen und 14 Liedern nach Erk. 2 St. w. G Quinta. Wiederholung und Erweiterung des in VI Bearbeiteten; 12 Lieder nach Erk wurden eingeübt, wobei das Taktweſen beſondere Berückſichtigung fand. 2 St w. Quarta und Tertia comb. Das Penſum für die aus dieſen Claſſen noch nicht zum Chor herangezogenen Schüler iſt außer der Repetition des Früheren um 8 Lieder nach Erk erweitert. (Wegen des Confirmanden⸗Unterrichtes nur im Sommerſemeſter.) 1 St. w. Chorklaſſe. Es wurden eingeübt— vierſtimmige Lieder von Mendelsſohn, Karow, Greef u. A. — Liturgiſche Chöre, einige Pſalmen, Motetten, das Vorſpiel zu der Oper: Das unterbrochene Opferfeſt,(Chöre und Soli); ein Chor aus„Meſſias.“(Kapmeyer.) Turnen. In drei Abtheilungen je 2 St. im S. und 1 St. im W. Im W. außerdem 1 St. für die Vorturner. In ſtufenweiſer Folge: Frei⸗ und Ordnungsübungen, Gerüſt⸗ und Ge⸗ räthübungen, Turnſpiele. Auch die in dieſem Winter ſo günſtige Gelegenheit zum Schlittſchuhlaufen iſt unter Leitung des Lehrers eifrig benutzt worden.(Roſenſtock.) Baden u. Schwimmen. Im S. täglich 1 ½ Std. in der Weſer, unter Aufſicht des Schwimmlehrers Meyer. II. Chronik des Gymnaſiums. Montag, den 29. April, Nachmittags 2 Uhr fand die Aufnahmeprüfung der von auswärts angemeldeten Schüler ſtatt. Am folgenden Morgen um 7 Uhr wurde das neue Schuljahr mit einer gemeinſamen Andacht, ſowie mit Vorleſung der wichtigſten Beſtimmungen der Schulordnung und der Aufnahme von 24 neuen Schülern eröffnet. Die Lectionen des Morgennnterrichts waren auch in dieſem Sommer, wie in dem vorangegangenen, auf die Zeit von 7—11, bezw. 7—12 Uhr ge⸗ legt, welche Einrichtung ſich abermals gut bewährte. Mit Anfang des Sommerſemeſters trat der Candidat des höheren Schulamtes Ludwig Spieß aus Schönbach dahier ſein Probejahr an; derſelbe verließ uns nach kaum vierteljähriger Thätigkeit, um als Hilfslehrer am Gymnaſium zu Caſſel ſein Probejahr fortzuſetzen. Eine größere Störung des Unterrichts wurde ſogleich bei Beginn des Schuljahres durch die Einberufung des Gymnaſial⸗Elementarlehrers Roſenſtock nach Hannover zu einer vierzehntägigen Uebung herbeigeführt. Sonnabend, den 11. Mai langte dahier die erſte telegraphiſche Nachricht von dem am Nach⸗ mittag dieſes Tages auf die geheiligte Perſon Sr. Majeſtät des Kaiſers und Königs verübten und durch Gottes gnädige Fügung vereitelteten Attentates an. Die Entrüſtung und der Schmerz über dies fluchwürdige Unternehmen waren, wie in unſerer ganzen Stadt, ſo namentlich auch bei Lehrern und Schülern unſerer Anſtalt gerecht und groß: und dieſe Gefühle fanden dadurch ihren na⸗ türlichen Ausdruck, daß die erſte Morgenandacht nach dieſem Mordverſuche(am Montag, den 13. Mai) zu einer Dankfeier für die glückliche Errettung des geliebten Monarchen geſtaltet wurde. — 31— Am darauffolgenden Wilhelmstag, Dienstag, den 28. Mai, wurde dahier in der luthe⸗ riſchen Stadtkirche die von Bonn aus angeregte kirchliche Dankfeier abgehalten, an welcher ſich unſer Gymnaſium durch Beſuch des Gottesdienſtes und durch die Mitwirkung des Gymnaſial⸗Chors bei demſelben betheiligte. Nachmittags machten die einzelnen Klaſſen unter Leitung der betr. Ordina⸗ rien Ausflüge nach verſchiedenen Punkten der Umgebung. Kaum aber hatten ſich die aufs tiefſte erregten Gemüther ein wenig beruhigt, als die blutige That des 2. Juni und die ſchwere Verwundung Sr. Majeſtät aufs neue alles mit Schrecken und Entſetzen erfüllte. Bei der Morgenandacht des nächſten Tages(Montag, den 3. Juni) gab der Director den Gefühlen des Abſcheus vor einer ſo grauenvollen That, ſowie der Freude und Dankbarkeit gegen Gott, deſſen Gnade das Schlimmſte von unſerm Volk abgewendet hatte, in ernſten Worten und unter Verleſung des 143. Pſalms entſprechenden Ausdruck. Am 8. Juni ſtarb nach längerer Krankheit an einem Lungenleiden der Obertertianer Heinrich Schnüll, ein ſehr wohlgeſitteter, fleißiger und treuer Schüler von ſinnigem Gemüth, der ſeinen Mitſchülern und allen ſeinen Lehrern lieb und werth war. Er hatte ſein Leiden mit großer Ergebung getragen und war mit völliger Klarheit über ſeinen Zuſtand und getröſtet durch den gläubigen Aufblick zu Gott und ſeinen Heiland dem Tod entgegengegangen. Die erſte Morgen⸗ andacht nach den Pfingſttagen wurde ſeinem Gedächtnis gewidmet, und an demſelben Tage wurde er unter dem Geleit der ganzen Schule und unter Geſängen des ausgewählten Chors zur Ruhe beſtattet. Der 2. September wurde zur Erinnerung an den großen Sieg bei Sedan von unſerm Gym⸗ naſium morgens um 8 Uhr mit einer gemeinſamen, durch Vorträge des Geſang⸗Chors erweiterten Andacht begonnen; der Unterricht fiel an dieſem Tage aus. Gegen 10 Uhr verſammelten ſich ſo⸗ dann Lehrer und Schüler auf dem Kollegienplatz und zogen mit der großen Gymnaſial⸗ und den Klaſſenfahnen nach dem benachbarten Dorfe Volkſen. Auf dem Wege dahin tummelten ſich die Schüler unter Leitung der jüngeren Lehrer in muntern Kriegsſpielen. Nachmittags begann im Freien die eigentliche Feſtfeier, welche aus Vorträgen Schenkendorf'ſcher Gedichte durch die Schüler, aus Chorgeſängen und einer patriotiſchen Anſprache des Directors beſtand. Am 18. September war die Aula des Gymnaſiums zum erſten Male mit dem Porträt des zu Sulzfeld bei Meiningen 1588 geborenen und als Profeſſor der Theologie und Superintendent zu Rinteln 1632 geſtorbenen Joſua Stegmann(ſ. Jahresbericht von 1878]) geſchmückt. Das⸗ ſelbe iſt nach dem in der hieſigen Stadtkirche befindlichen Original von dem Maler David in Hannover künſtleriſch reprodncirt. Der Director wies an dieſem Tage in kurzen Worten auf die Bedeutung Stegmanns(er iſt der Dichter des Liedes Nr. 61 in unſerm Evangel Schul⸗Geſangbuch: „Ach bleib' mit deiner Gnade“¹) und der Stiftung ſeines Porträts für unſer Gymnaſium hin. Mit dem Schluß des Sommerſemeſters rückte der Augenblick heran, wo der ſeitherige Leiter der Anſtalt, Director Dr. O. Frick, von der ihm liebgewordenen Schule Abſchied nehmen ſollte, um einem ehrenvollen Rufe als Mitdirector der Francke'ſchen Stiftungen in Halle Folge zu leiſten. Sonnabend, den 21. September verſammelten ſich die Schüler, welche ſich gedrungen fühlten, den Empfindungen ihrer Dankbarkeit gegen den ſcheidenden Director durch Ueberreichung eines Ge⸗ ſchenkes Ausdruck zu geben, mit ihren Lehrern in der Aula, und, nachdem der Director durch den Chor mit ſeinem Lieblingspſalm 121(von Mendelsſohn) empfangen worden war, übergab der Pri- — 32— mus omnium Johannes Schwerdtmann im Namen ſeiner Mitſchüler die ſinnige Gabe— eine Nachbildung der Laokoongruppe— mit einer den Gefühlen der Dankbarkeit und Verehrung Aus⸗ druck gebenden Anſprache. Tief ergriffen dankte der Director mit herzlichen Worten in einer länge⸗ ren Rede, durch welche er die Schüler auf die Worte des eben geſungenen 121. Pſalmes:„Ich hebe meine Augen auf zu den Bergen, von welchen mir Hilfe kommt u. ſ. w.“ hinwies und ihnen zuletzt noch ſeinen ihnen ſchon bekannten Wahlſpruch: Sursum corda! ans Herz legte. Nachdem ſich ſodann am Abend desſelben Tages die Kollegen zu einem Abſchiedseſſen in den Räumen des Abendvereins um den Scheidenden verſammelt hatten, nahm Director Dr. Frick Donnerstag den 26. September in der Morgenandacht feierlichen Abſchied von unſerer Anſtalt und reiſte Abends 8½ Uhr, von Lehrern und Schülern an den Bahnhof begleitet, mit ſeiner Familie nach Halle ab. Herr Director Dr. Frick hat dem hieſigen Gymnaſium fünftehalb Jahre(von Oſtern 1874 bis Michaelis 1878) vorgeſtanden und ſich durch ſeine reiche Geiſtesbildung und Ge⸗ lehrſamkeit, durch ſein vorzügliches Lehrgeſchick und ſeine treue Pflichterfüllung vielſeitige Ver⸗ dienſte um dasſelbe erworben. Unſere Schule wird ihm daher ein dankbares Andenken bewahren. Die vierzehntägigen Herbſtferien begannen am 28. September. Inzwiſchen war der Unterzeichnete durch Allerhöchſte Entſchließung Sr. Majeſtät des Kaiſers und Königs vom 16. September zum Gymnaſial Director ernannt und ihm durch den Herrn Miniſter der geiſtlichen ꝛc. Angelegenheiten die Direction des hieſigen Gymnaſiums übertragen wor⸗ den. Da jedoch die Kürze der Zeit demſelben die ſofortige Ueberſiedelung an ſeinen neuen Wohn⸗ ort unmöglich machte, ſo gewährte ihm der Herr Miniſter einen vierzehntägigen Urlaub bis zum 26. October, und Königl. Prov.⸗Schulkollegium zu Caſſel beauftragte am 2. Oct. den Prorector Profeſſor Dr. Stacke mit der Führung der Directorial⸗Geſchäfte. Dieſer eröffnete in üblicher Weiſe mit einer gemeinſamen Andacht und mit der Aufnahme von 3 neuen Schülern am 14. October das Winterſemeſter. Montag den 28. October Morgens 9 Uhr fand in der Anla des Gymnaſiums, in welcher ſich Lehrer und Schüler, ſowie eine Anzahl geladener Gäſte eingefunden hatten, die feierliche Ein⸗ führung des Directors durch den Königl. Commiſſar, Herrn Prov.⸗Schulrath Dr. Rumpel ſetatt. Nachdem der Schüler⸗Chor die Doyxologie geſungen hatte, legte der Königliche Commiſſar in warmen und eindringlichen Worten und unter beſonderer Bezugnahme auf jüngſte Erlaſſe des Herrn Kultusminiſters dem Director die hohen Pflichten ſeines neuen Amtes ans Herz, ver⸗ pflichtete denſelben ſodann unter Hinweis auf den früher geleiſteten Dienſteid durch Handſchlag an Eides Statt und überreichte ihm die Allerhöchſte Beſtallung. Hierauf ergriff der Director das Wort und ſprach ſich über die Grundſätze, nach denen er ſein Amt zu verwalten gedenke, in der Weiſe aus, daß er die Worte des Apoſtels Petrus im 17. V. des 2. Kap., ſeines 1. Briefes: Fürchtet Gott, Ehret den König, als den Leitſtern ſeines künftigen Wirkens hinſtellte und ſie auch den Schülern ans Herz legte als eine ernſte Mahnung zu den Haupttugenden eines braven Schülers. Die Feier ſchloß mit dem Geſang einer Str. des Stegmann'ſchen Liedes: Ach bleib mit deiner Gnade. Ueber ſeinen bisherigen Lebensgang bemerkt der Unterzeichnete folgendes: Georg Buchenau, geb. am 12. April 1826 zu Caſſel, beſuchte das Gymnaſium(Lyceum — 33— Fridericianum) ſeiner Vaterſtadt und widmete ſich von Michaelis 1844 an auf der Univerſität Mar⸗ burg dem Studium der Philologie und Theologie. Im Auguſt 1847 beſtand er die theoretiſche Prüfung für Bewerber um ein Gymnaſiallehramt und im December 1848 die theologiſche Fa⸗ cultätsprüfung. Nachdem er am 25. Juli 1849 von der philoſ. Facultät zu Marburg die Doctorwürde erlangt hatte, wurde er durch Allerh. Entſchließung vom 12. Oct. 1849 dem Gymn. zu Fulda als Practicant zugewieſen. Vom 2. Nov. 1850 an war er auftragsweiſe Lehrer am Gymnaſium zu Hanau, dann Lehrer an einer Privaterziehungsanſtalt daſelbſt, vom 2. Mai 1854 an beauftragter Lehrer am Gymnaſium zu Caſſel, beſtand ſodann im Juni 1854 die ſog. praktiſche Prüfung vor der Gymnaſial⸗Commiſſion in Fulda und wurde am 16. Mai 1855 an das Gymnaſium zu Marburg verſetzt. Dort wurde er im September 1856 zum Hilfslehrer, im Januar 1863 zum ordentlichen Hauptlehrer, im September 1869 zum Oberlehrer befördert und gehörte von da an, nur mit einer kurzen Unterbrechung im Sommerſemeſter 1875, während deſſen er eine Oberlehrerſtelle am Gymnaſium zu Caſſel bekleidete, bis in den Herbſt 1878, wo er zum Director des hieſigen Gymnaſiums berufen wurde, dem Gymnaſium zu Mar⸗ burg an.— Im Druck erſchienen von ihm außer kleineren Aufſätzen die Disſertation: De scri- ptore libri ept ⁸οusᷣ(Marburgi 1849) und: des Burcard Waldis Leben und Schriften(Pro⸗ gramm Marburg 1858.) Am 3. November gingen dem Herkommen gemäß Lehrer und Schüler gemeinſam zum heil. Abendmahl, und zwar diesmal in der lutheriſchen Stadtkirche. Vom 25.— 30. Nov. fertigten die Primaner unter Aufſicht der Lehrer ſog. Tentamen⸗Ar⸗ beiten an. Am 5. December hielt unſer geliebter Kaiſer, von ſchwerer Verwundung wieder geneſen, Seinen Einzug in die Reichshauptſtadt. Unſer Gymnaſium gedachte dieſes Tages in der durch liturgiſche Geſänge, ſowie ein darauf bezügl. Gebet des Religionslehrers Dr. Zange und eine Anſprache des Directors erweiterten Wochenandacht vom 7. December. Am folgenden Sonntag (8. Decbr.) führte ſodann der Gymnaſialchor bei dem aus Anlaß der Geneſung des Kaiſers in der luth. Kirche gehaltenen gemeinſamen Dankgottesdienſt der luther. und reform. Gemeinde die liturgiſchen Geſänge aus. Die 14tägigen Weihnachtsferien begannen mit einer durch Schriftlectionen und Vorträge des Sängerchors feſtlich geſtalteten Weihnachtsandacht am 21. December. Die ſchriftliche Maturitätsprüfung fand in der Woche vom 3.—8. März ſtatt. Die Aufgabe für den deutſchen Aufſatz lautete: Welchen Einfluß hatte die Einführung des Chriſtentums auf die deutſche Nationalitteratur?— Die für den lateiniſchen Aufſatz: C. Marius rebus domi bellique gestis quid profuerit reipublicae, quid nocuerit, quaeritur.— Die hebr. Auf⸗ gabe war Levit. Cap. 18, V. 1—5. Die mathemat. Aufgaben lauteten: 1. Berechne die körperliche Diagonale eines rechtwinkligen Parallelepipedes von 7,283 cm. Länge, 4,566 cm. Breite und 5,018 cm. Höhe(ohne Anwendung logarithmiſcher Tafeln) bis auf 3 zuverläſſige Decimalbruchſtellen.— 2. Beſtimme die Methode d den Unbekannten aus den Gleichungen: — 34— 5 I. 12 ½ VX—= 7i 53 Vy— 40; II. 10 ½ VX+ 12—=— 13 ½ v, 3. Beweiſe, daß die Summe je zweier ebenen Winkel einer dreiſeitigen Ecke ſtets größer, als der dritte iſt.— 4. Führe den Beweis zu dem für jedes Dreieck geltenden trigonometriſchen Lehrſatz tg. 4(a-6) a=— b tg ½(ε‿)— a Tb; entweder auf geometriſchem oder auf analytiſchem Wege. Am 22. März beging das Gymnaſinm unter ſehr zahlreicher Betheiligung von Mitfeiernden aus der Stadt in der feſtlich geſchmückten Aula die Geburtstagsfeier Sr. Majeſtät des Kaiſers und Königs durch einen Redeact, durch Chorgeſang, Schriftlection und Declamationen der Schüler. Die Feſtrede über das deutſche Reich unter Preußens Führung hielt der Oberlehrer Dr. Suchier. Die mündliche Prüfung der diesjährigen Abiturienten fand am 31. März und zwar, da Herr Schulrath Dr. Rumpel zu erſcheinen verhindert war, unter der Leitnng des Directors ſtatt. An deren Schluß wurden 5 Abiturienten für reif zu den akademiſchen Studien erklärt. Die Bibliothek des Gymnaſiums ſowie deſſen übrige Sammlungen ſind in herkömmlicher Weiſe aus den etatsmäßigen Mitteln vermehrt worden. An Geſchenken erhielt die Bibliothek: 1) Von Herrn Dr. Friedrich Oetker in Berlin: deſſen Lebenserinnerungen. 2. Band. Stuttg. 1878 und deſſen Helgoland. Berlin 1855. 2) Von Herrn Emil Selberg dahier aus der Bibliothek ſeines verſt. Vaters, des Sanitätsrath Dr. Selberg eine große Menge Abhandlungen und Zeitſchriften. 3) Von Herrn Buchhändler Böſen⸗ dahl dahier: Teutſcher Regierungs⸗ und Ehrenſpiegel, beſonders des Hauſes Hohenzollern, durch J. U. Pregitzern. Berlin 1703. 4) Von Herrn Kaufmann Karl Poppelbaum dehier(für die Schülerbibliothek): Deutſche Jugend von J. Lohmeyer und O. Pletſch Banod IIl u. IV. 5) Von einer Anzahl Verleger Werke ihres Verlags, theils für die Lehrer⸗ theils für die Schülerbibliothek; ſo von Marcus in Bonn: Jahrbücher des Vereins von Alterthumsfreunden im Rheinlande. Heft 62— 65. 1878; von Nicolai in Berlin: Dr. O. Richters latein. Leſebuch; K. Bädeker in Leipzig: Zeitſchr. des deutſchen Paläſtinavereins Bd. I, Heft lI. 1878; Velhagen und Klaſing in Bielefeld und Leipzig: Andree⸗Putzger, Gymnaſ. und Realſchul⸗Atlas 1879; Van⸗ denhoeck und Ruprecht in Göttingen: 2 lateiniſche Uebungsbücher von Lattmann; G. Reimer in Berlin: Berger, griechiſche Grammatik; Bachem in Köln: Hundertfünfzig vaterländiſche Ge⸗ dichte. 1879; G. D. Baedeker in Eſſen: Heilermann und Diekmann, Unterr. in d. Algebra. 1879; M. Schauenburg in Lahr: Sering, Auswahl von Geſängen für Gymn. und Realſch. 7 Hefte 1878/79; B. G. Teubner in Leipzig: eine größere Anzahl von Schulbüchern ihres Verlags, ſowie eine Textausgabe des Homer für die Unterſtützungsbibliothek.— Allen dieſen Gebern ſpreche ich hiermit im Namen des Gymnaſiums den wärmſten Dank aus. III. Verfügungen des Königl. Provinzial⸗Schulkollegiums zu Caſſel. Caſſel, 15. Juni 1878. Ein Miniſterialerlaß vom 13. Juni legt es den Lehrern der höheren Schulen ans Herz, ganz beſonders in der jetzigen ernſten Zeit in ernſter geiſtiger Arbeit, ſittliceer Selbſtbeherrſchung und idealer Lebensauffaſſung den Schülern voranzuleuchten, die religiös⸗ ſittiichen Anlagen der Jugend durch Lehre und Beiſpiel zu entwickeln, den Sinn für Zucht und Ordnung zu wecken und zu kräftigen, die Liebe zu König und Vaterland zu hegen und zu pflegen. Caſſel, 25 Juni 1878. Nach einem Miniſterialerlaſſe vom 16. Juni ſind revaceinirte Schüler auf die Dauer von 14 Tagen, von der Vollziehung der Wiederimpfung an gerechnet, von den Turnübungen zu dispenſiren. Caſſel, 1. Auguſt 1878. Die Uebung regelmäßigen Vocabellernens, fleißiges Repetieren und geeignetes, zweckmäßiges Verwerthen der gelernten Vocabeln wird empfohlen. Caſſel, 30. Januar 1879. Der mathematiſche Unterricht ſoll ſich künftig bei logarith⸗ miſchen Rechnungen nur der öſtelligen Logarithmen bedienen. Caſſel, 31. Januar 1879. Außer den von der Aufſichtsbehörde genehmigten Lehrbüchern und ſonſtigen Unterrichtsmitteln ſollen anderweitige wiſſenſchaftliche Hilfsmittel bei dem Unterricht weder officiell gebraucht, noch privatim nebenher zugelaſſen werden. IV. Statiſtiſche Ueberſicht. 4. Die Lehrer des Gymnaſiums. Die dermalige Zuſammenſetzung des Lehrerkollegiums iſt folgende: Director Dr. Georg Buchenauz; drei Oberlehrer: Prorector Profeſſor Dr. Ludwig Stacke, Auguſt Kutſch, Dr. Hugo Suchier; fünf ordentliche Lehrer: Dr. Friedrich Zange, Alfred Berlit, Dr. EduardiHartmann, Dr. Max Häſecke, Daniel Birkenſtamm; 1 Gymnaſial⸗Elemen⸗ tarlehrerz Au guſt Roſenſtock; Geſanglehrer und Cantor Chriſtian Kapmeier. Ueber die Vertheilung des Unterrichts, der Ordinariate u. ſ. w. während des Schuljahres 1878/79 gibt die dem Programm beigefügte Tabelle nähere Auskunft. B. Die Schüler des Gymnaſiums. Das Winterſemeſter 1877/78 ſchloß(ſ. vorj. Progr. S. 13) mit einer Geſammtzahl von 153 Schülern; von dieſen gingen zu Oſtern 1878 18 ab, darunter folgende 4 Oberprimaner(ſ. Pro⸗ gramm von 1878 S. 17) mit dem Zeugnis der Reife zur Univerſität: 1. Albert Bührmann aus Rinteln, 18 ¼ Jahr alt, 8 Jahr im Gymnaſium, 2 Jahr in Prima; ſtudirt Theologie und Philologie. 5* — 36— 2. Karl Ehrlich aus Segelhorſt, 21 ½ Jahr alt, 7 ½ Jahr im Gymnaſium, 3 J. in Prima; ſtudirt Theologie. 3. Auguſt Spanuth aus Haddeſſen, 22 ½ Jahr alt, 7 Jahr im Gymnaſium, 3 Jahr in Prima, ſtudirt Theologie. 4. Otto Emanuel aus Rodenberg, 18 ½ Jahr alt, 6 Jahr im Gymnaſium, 2 Jahr in Prima, ſtudirt Jura. Mit Beginn des neuen Schuljahres traten 24 Schüler ein. Die Geſammtzahl aller Schüler am Anfang des Sommerſemeſters betrug alſo 159. Während des Sommerſemeſters traten drei Schüler ein. Im Laufe, bezw. am Schluß, gingen folgende 14 ab: aus I. Johannes Frick (auf das Gymnaſium zu Halle); aus II. Ernſt Hering(zum Landrathsamt), Franz Lehn und Heinrich Heräus(zum Apothekerberuf), Guſtav Roſenſtock(ins Lehrerſeminar); aus Ula. Konrad Frick(auf das Gymnaſium zu Halle), Heinrich Schnüll(ſtarb am 8. Juni); aus Ullb. Hans Jacobj(auf das Gymnaſium zu Gütersloh), Ludwig Zeddies(auf das Gymnaſium zu Hameln); aus IV. Heinrich Maus(ins Elternhaus), Henry Helfers(nach Wernigerode); aus V. Martin Frick(auf das Gymnaſium zu Halle), Hans Krauſe(nach Hausberge), Heinrich Matthei(auf die Realſchule in Schmalkalden.) Demnach ſchloß das Sommerſemeſter mit 148 Schülern. Am Anfang des Winters traten drei Schüler ein, je 1 nach I, V. und VI.; es begann alſo das Winterſemeſter mit 151 Schülern. Da zu Weihnachten ein Schüler, Wilhelm Grove aus V.(auf das hieſige Technikum) abging, ſo beträgt unmittelbar vor dem Schluß des Schul⸗ jahres 1878/79 die Geſammtzahl der Schüler 150. Ihre Vertheilung auf die einzelnen Klaſſen, ſowie nach Confeſſion und Heimatort ergibt ſich aus folgender Tabelle. ———-——é——— A. Sommerſemeſter 1878. B. Winterſemeſter 1878/79. . Confeſſion; Confeſſion Geſammtz.] Einh. Ausw. Geſammtz. Einh. Ausw. ſammez Cinh=nh. ſud-] ſummtz. Einh. Ausw.—s ſFrh. ſüd. Früna 2⁷ 7EIſ 53S— Secunda 33 11 22 33—— 30 10 20 30—— Tertia 38 20 18 36— 2 36 17 19 34— 2 GQuarta 27 16 11 26— 1 25 15 10 24— 1 Quinta 23 18 5 20— 1 21 15 6 18— 3 Sexta 14 13 1 13— 1 15 14 1 14— 1 Summn ſ 155 50 ſſ6- e n 37 Verzeichnis der Schüler. Name. Heimatort. Name. Heimatort. I. Prima. 16. Himſtedt, Karl Rinteln. A. 17. Eise⸗ Theoder Pamein 18. Maus, Anton ohenrode. 4 Schmwerüüman„ Sohannes Prwerſen 19. Kraft, Julius Rinteln. 3. Fiſcher Auguſt— 20. Falke, Guſtav Rehren. 4. Schlichting, Guſtav Rodenberg. 21. Thomae, Auguſt Darenhauſen. 5. v. Düring, Ernſt Hamburg. 22. Volger, Alexander Rinteln. 6. Fuchs, Alexander inteln. 23. Böger, Friedrich Apelern. 7. Heuſer, Julius Rodenberg. 24. Vogelſang, Wilhelm Afferde. 8. Borbein, Paul Vlotho. 25. Muͤller, Wilhelm Vlotho. 3 26. Schwick, Adolf„ 27. Walter, Philipp Obernkirchen. 9. Bödeker, Karl Rinteln. 28. Munzel, Robert Nenndorf. 10. Boſſe, Wilhelm„ 29. Deetjen, Nicolaus Rinteln. 11. Heyußen, Karl Gettorf. 30. Hilgenſtock, Julius Witten. 12. Jacoby, Karl Göttingen. II. Tertia. 13. Aldlüet) arig Rinteln. A 14. Reiſſert, Oswa„ 4. 15. v. r nh Hans„ 1. Hilker, Wilhelm Rinteln. 16. Hoffmeiſter, Albert„ 2. Weber, Hermann„ 17. Pollitz, Hermann Verden. 3. Büthe, Hermann e 18. Fallmeier, Friedrich Rinteln. 4. Brandt, Heinrich Hannover. 19. Reinert, Ludwig Almena. 5. Witte, Hermann Eilſen. 20. v. Hardenberg, Askan Schlöben. 6. Dütſchke, Gottfried Lübbeke. 21. Volger, Hermann Rinteln. 7. Emanuel, Richard Rodenberg. 22. Dönch, Pare) Vlotho. 8. Mohme, Friedrich Rinteln. 23. Kappe, Louis Rinteln. 9. Siekmann, Karl Möllenbeck. 24. Nerjes, Auguſt Salzhemmendorf. 10. Spranck, Karl Singlis. II. Secunda. 11. Vockroth, Georg Rinteln. 4 12. Budde, Georg„ 1 3 13. Hyneck, Ludwig Fuhlen. 1. Suchier, Edmund Rinteln. 14. Ratz, Otto Möllenbeck. 2. Borbein, Johannes Vlotho. 15. Fromme, Auguſt Volkſen. 3. Ratz, Albert Möllenbeck. 16. Kaul, Ludwig Rodenberg. 4. Burckhardt, Walther Rinteln. 17. Steinfeld, Theodor Rinteln. 5. Herwig, Friedrich Unna. 18. Hupfeld, Guſtav Kaſſel. 6. Schulze⸗Kump, Karl Wiescherhöfer. ſ19. Reinhard, Ludwig Lübbecke. 7. Winter, WDadid Panis B. 8. Rinne, Wilhelm Eilſen. 4 9. Deußuer, Rhdm. Ziegenhain. 20. Aroned de dermam Rinteln. rij 2 1. 9 10. Brüggemann, Richard Vlotho. 22. Reimerdes, Ernſt Neelhof. 11. Watermann, Heinrich Rinteln. 23. Meyer, Auguſt Hoyerhagen. B. 24. Böſendahl, Otto Rinteln. 12. Gutheil, Karl Rinteln. 25. Bolte, Georg„ 13. Stock, Friedrich„ 26. Clemen, Hartwig„ 14. Berkenbuſch, Heinrich Bremen. 27. Leitheußer, Auguſt Großenwieden. 15. Hillebrecht, Hermann Rinteln. 28. Thorade, Emil Rinteln. 38— Name. Heimatort. Name. Heimatort. 29. Kloſtermann, Ferdinand(Großenwieden. 2. Himſtedt, Wilhelm Rinteln. 30. Poppelbaum, Ludwig Rinteln. 3. Söffker, Adolf 2 31. Schaer, Hermann Lauenau. 4. Scheidt, Albert Kettwig. 32. Bansmann, Rudolf Rinteln. 5. Brill, David Rinteln. 33. Deetjen, Chriſtian„ 6. Spanuth, Albert„ 34. Born, Ludwig. 7. Fuchs, Oscar„ 35. Brandt, Albert Bremen. 8. Benkert, Hermann Oeynhauſen. 36. Scheidt, Auguſt Kettwig. 9. Bödeker, Ernſt Rinteln. IV. Quarta. 10. Bühenanie. dani Bſfngfel 1. S Naj iſchbeck. 11. eeberg, Wilhelm ingfeld. 2. Swife, Wiheln Fiſchbeck 12. Spanier, Louis Oldendorf. 3. Hartmann, Arthur 4 13. Werner, Albert Rinteln. 4. Reeſe, Ernſt Todemann. 14. Beisheim, Guſtav„ 5. Oetker, Karl Cathrinhagen. 15. Buſſe, Friedrich 6. Baldewein, Karl Jeſtädt. 16. Fiſcher, Fritz 7. Haupt, Rudolf Rinteln. 17. Schrader, Wilhelm„ 8. Stock, Wilhelm„ 18. Römer, Karl Carlshafen. 9. Redeker, Auguſt„ 19. Vockroth, Emil Rinteln. 10. Menſing, Wilhelm„ 20. Eyſſel, Auguſt„ 11. Bödeker, Heinrich„ VI. Sexta. 12. Bartling, Hermann Barkſen. 1. Schwarz, Louis Ninteln. 13. Fiſcher, Fritz Eisbergen. 2. Löwer, Georg 9 14. Saſſe, Andreas Hille. 3. Thorade, Hermann„ 15. Steinfeld, Hugo Rinteln. 4. Pimßner, Hermann„ 16. Fulda, Traugott Wechold. 5. Höfken, Julius„ 17. v. Reden, Karl Hann. Oldendorf.] 6. Dühlmeyer, Fritz. 18. Eyſſel, Auguſt Rinteln. 7. Diſſelhorſt, Louis„ 19. Jungk, Friedrich„ 8. Brandt, Wilhelm„ 20. Kramer, Karl Nenndorf. 9. Fritz, Gottlieb Doctorweide. 21. Kröger, Otto Ninteln. 10. Büthe, Otto Rinteln. 22. Hoberg, Hugo„ 11. Weitemeyer, Siegmund„ 23. Meyer, Wilhelm„ 12. Rauch, Adolf„ 24. Pimßner, Ludwig„ 13. Jung, Georg„ 25. Propping, Auguſt„ 14. Kröner, Chriſtian„ v. Quinta 15 Spanier, Alex. Oldendorf. 1. Freund, Heinrich Eime. AAAARANAANARAᷓRRZ;ZB — Am Ende des Schuljahres den 8. April werden folgende Oberprimaner mit dem Zeugnis der Reife aus dem Gymnaſium entlaſſen werden: 1. Johannes Schwerdtmann aus Heuerſen, 17 ¾ Jahr alt, 4 Jahr im Gymnaſium, 2 Jahr in Prima; wird Theologie ſtudiren. 2. Karl Werner aus Rinteln, 19 ¾ Jahr alt, 9 Jahr im Gymnaſium, 2 Jahr in Prima; wird Philologie ſtudiren: 3. Guſtav Schlichting aus Rodenberg, 19 Jahr alt, 6 Jahr im Gymnaſium, 2 Jahr in Prima, wird Medicin ſtudiren. 4. Ernſt von Düring aus Hamburg, 20 ¾ Jahr alt, 1 Jahr in der Oberprima des hieſigen Gymnaſiums, wird Medicin ſtudiren. — 39— 5. Paul Borbein aus Vlotho, 18 ½ Jahr alt, 3 Jahr im Gymnaſium, 2 Jahr in Prima; wird Mediein ſtudiren. V. Ordnung der öffentlichen Prüfung. Montag, den 7. April 1879. Nachmittags: 2 Uhr 15 Min. Chorgeſang: Allein Gott in der Höh ſei Ehr. Von 2 ½ bis 3 ½ Uhr. Prima. Sophokles. Der Director. Tacitus. Dr. Stacke. Von 3 ½ bis 4 ½ Uhr. Secunda. Religion. Dr. Zange. Franzöſiſch. Gl. Birkenſtamm. Dienstag, den 8. April 1879. Vormittags: Von 8—9 Uhr. Tertia. Mathematik Obl. Kutſch. Caeſar. Dr. Suchier. Von 9—10 Uhr. Quinta. Lateiniſch. Dr. Haeſecke. Rechnen. Dr. Hartmann. Von 10—11 Uhr. Quarta. Griechiſch. Gl. Berlit. Franzöſiſch. Gl. Birkenſtamm. Von 11—12 Uhr. Sexta. Lateiniſch. Roſenſtock. Geographie. Dr. Hartmann. Zwiſchen den Prüfungen der einzelnen Klaſſen finden Vorträge der Schüler ſtatt. Nachmittags 3 Uhr: Schlußfeierlichkeit und Entlaſſung der Abiturienten. Vierſtimmiger Geſang: Ave verum corpus von Mozart. Deutſche Rede des Abiturienten Johannes Schwerdtmann. Chorgeſang: Morgengebet v. Eichendorff, comp. v. Mendelsſohn. Lateiniſche Rede des Abiturienten: Guſtav Schlichting. Hymne: Wenn ich nur dich habe, v. Succow. Entlaſſung der Abiturienten. Gemeinſamer Choralgeſang: Nun danket alle Gott. Austheilung der Zeugniſſe durch die Ordinarien in den einzelnen Klaſſen. VI. Zur Nachricht. 1) Wegen der zweckmäßigſten Art der Vorbereitung derjenigen Knaben, welche für den Oſter⸗ termin 1880 zur Sexta des Gymnaſiums angemeldet werden ſollen, bittet der Unterzeichnete die geehrten Eltern, ſich jetzt ſchon mit ihm benehmen zu wollen. Zur Aufnahme in die Sexta iſt in der Regel das vollendete neunte Lebensjahr erforderlich. An Vorkenntniſſen wird verlangt: a) Fertigkeit in deutlichem, ſinngemäßem Leſen, ſowie im Schreiben deutſcher und lateiniſcher Schrift; b) die Fähigkeit, eine kurze Erzählung mündlich und ſchriftlich ohne allzu grobe Fehler wiederzugeben; c) praktiſche Geläufigkeit in den 4 Spezies mit unbenannten ganzen Zahlen; d) Kenntnis bibliſcher Geſchichten.— Vorkenntniſſe im Lateiniſchen ſind nicht erforderlich. 2) Das neue Schuljahr 1879/80 beginnt Donnerstag, den 24. April 7 Uhr morgens zunächſt mit der Aufnahmeprüfung der von auswärts angemeldeten Schüler. Nachmittags 3 Uhr werden die Lectionen mit einer gemeinſamen Andacht, mit Verleſung der Schulordnung und feier⸗ lichen Aufnahme der neuen Schüler eröffnet werden. Anmeldungen werden unter Beifügung von Geburts⸗, Impf⸗, bezw. Revaccinationsſchein, ſowie dem Zeugnis der bisherigen Lehrer möglichſt bald erbeten. Der Königliche Gymnaſial⸗Director Dr. Georg Buchenan. Vertheilung der Lectionen im Schuljahr 187379. Lehrer. 5 5 1. II. III. IVv. v. VI. Summa. A⁴ Dr. Frick, Director. S. 1 Griechiſch 6.(S. Geſchichte 3. S. Geographie 1. Dr. Buchenau, Director W. Deutſch 3. W. Homer 2. W. Ovid(Ill b)2 13. Prof. Dr. Stacke, Latein. 8. Prorector und 1. Oberl. II. Geſchichte 3. Lateiniſch S. 19. Autſch, Mathem.( a.) Mathem. 4. Mathem. 3. 4. Naturkunde 2. Naturk. 2. 20. 2. Oberlehrer. Phvfik 2. Phyſik 1. Naturkunde 2. Dr. Suchier, Franzöſiſch 2. Griechiſch 4. Lateiniſch 10. 3. Oberlehrer, Bibliothekar. III Hebräiſch 2. Hebräiſch 2.(in 2 Abth.) 20. Dr. Jange Reſigionßl 2) 8 T., igi Religionsl. 2. Griech.(III a. 20. Religionsl. 2. Relig b„ Religionsl. 2 5 6.OvidS. IIla u. gionel. 2, W. 18. 1. ord. Lehrer. Vergil 2. b.4. W.a,2. . F§. Homer 56.— 8. 22. Berlit, IV S. Homer 2. Ge i te 2 Lateiniſch 10. W. 23 2. ord. Lehrer. Wea Weſch. 3. Geſchich Griechiſch 6. Rechnen 3. Rechnen 4. Pr. Hartmaun. Mathem.(Tb.) W. Geogr. 1. Naturk. und hecnengn. 2 Bechne 2. F. 24. 3. ord. Lehrer.. Geogr. 3. Zeichnen 2. ã Griechiſch Lateiniſch und Dr. Häſecke, V.(III b.) 6. Deutſch 12. 22. 4. ord. Lehrer. Deutſch 2. Religion 2. Birkenſtamm,.. ranz. 2. FFranz. 3. 15. 5. ord. Lehrer. Franzöſiſch 2. Franzöſiſch 2. Veunas Geſchichte 2 . Lat. Deutſch 12. .. 2.:2. 3 Roſenſtoch, Zeichnen 1. Zeichnen 1. Zeichnen 1. Beichnen 2. WReligion 2. 23. Gymnaſ. Elem.⸗Lehrer. VI.— 3 Schreiben 2 2) Außerdem Turnen in drei Abtheilungen§. 6, W. 4. Kapmeier, Chorgeſang 2. V 8. Geſang 1. Geſang 2. Geſang 2. 7. Cantor, Geſanglehrer. V