Prͤgramm eiezen des Humnaſiums zu Minteln, womit zu der am 28. und 29. März 1890 ſtattfindenden üffentlichen Prüfung ergebenſt einladet der Gymnaſial⸗Direktor Dr. Büsgen. Inhalt: 1) De versuum paceonicorum et dochmiacorum apud poëtas Graecos usu ac ratione. Par- ticula IV. Von dem Oberlehrer Dr. Karl Steiger, 2) Schulnachrichten vom Direktor. —:—. AA— Rinteln, Druck von C. Böſendahl. 1390. 1390. progr. 386. De versuum paeonicorum et dochmiacorum apud poetas Graecos usu ac ratione. Particula IV. Cum ante hos quattuor annos de versuum paeonicorum et dochmiacorum apud poetas Graecos usu ac ratione quae mihi viderentur litteris mandare forasque dare instituerem, fore non putavi, ut haec mea commentatio per tantum temporis spatium extracta tot annos quasi dvev egadijſe, ut est in proverbio, incedere cogeretur. at enim accrescente in dies, ut fit, dum progrediaris, copia rerum et silva, cum praesertim omnia scaenicorum poetarum carmina dochmiaca accurate recognoscenda signisque metricis describenda mihi proposuissem, ita auctum est et multiplicatum huius dissertationis argumentum, ut angustis programmatis finibus com- prehendi satis commode non possit. quare quamquam incohatae carminum dochmiacorum recognitionis tertia fere pars nondum est vulgata, tamen, quo celerius ad id, quod recte quis initium dixerit omnis huius disputationis ac fundamentum esse, perveniamus caputque tandem huic nostro opusculo imponamus, dabitur fortasse haec a viris doctis venia, ut nulla amplius mora facta ad leges pergamus explicandas, quas in carminibus dochmiacis condendis scaenici Graecorum poetae sibi scripserint. quamquam ne sic quidem hoc anno commentatio mea absolvetur. cuius cum non plus duo in praesentia capita typis exscribi possint, hac quarta particula de formis tantummodo dochmiorum et de legibus responsionis breviter exponemus. I. Formarum igitur triginta duarum, quas Seidlerus olim constituit, ex iis, quae de numero paeonico et dochmiaco supra disputavimus, quasi iustae et legitimae sunt hae duae: C—S— r IxEraν αeεσσ(Eum. 151) et——S— drenaν*ꝓ(Antig. 1307), quos Graecorum metri- corum rationem spectantes rrödac uvoove dicere possumus. etenim cum dochmium mono- metrum paeonicum esse cum anacrusi legitima iudicaverimus, cumque hanc modo ex tribracho, modo ex iambo fieri cognoverimus, solutionibus ceterarum longarum remotis duas illas, quas nominavi, formas exsistere apparet. quae ut primariae, ita omnium longe usitatissimae formae sunt adeo, ut dochmiorum, qui quidem superstites in operibus scaenicorum ad nostra tempora pervenerint, quos ad duo milia numero esse iudicaverim, altera paene tertia, altera amplius quarta pars efficiatur. quamquam singularum formarum usu vehementer inter sese poetas discrepare res est notissima, nam cum apud Euripidem maximeque apud Aeschylum prior 1 — II— aliquanto frequentius occurrat altera, apud Sophoclem adeo secunda forma praevalet, ut eam paene dimidia, priorem vix quinta omnium dochmiorum pars praebeat. apud Aristophanem autem paene par est earum formarum frequentia, tamen ut apud hunc quoque poetam prioris numerum paullo secunda superet. Atque hae quidem, ut diximus, formae sunt primariae. ceterarum autem formarum maxime memorabilis ea est, quae dactylicam anacrusin habet:— OC—SC— d οον iοννον(Sept. 203). quae quidem apud Aeschylum tam saepe legitur, ut frequentior sit ipsa secunda, quin etiam, si Septem fabulam solam respicias, omnium formarum sit creberrima, cum plus tertia pars dochmiorum eam praebeat. quamobrem nihil mirum, si addita hac forma duabus illis, quas supra memoravimus, tres a viris doctis formae primariae statuuntur. neque vero defuerunt, qui prorsus alieni generis hanc formam esse opinarentur, quod secus esse haud cunctanter affirmaverim. nam strophas quidem exstare apud Aeschylum maxime poetam, in quibus ita ea praevaleat, ut ceterae plane vitatae aut certe de industria aliquatenus declinatae a poeta esse videantur(ut Sept. 219 sqq., 686 sqd., 698 sqq.), quamquam negari non potest, tamen ne nimis ei rei momenti attribuamus, cavendum est. etenim cum idem fere non raro in aliis generibus evenire videamus, ut similis parisque formae pedes consociare poetae soleant, ne in dochmiaco quidem tanto opere illud est mirandum. nam si exempli causa canticum afferimus quod apud Euripidem in Ione vv. 144—183 legitur, totum paene illud quidem ex spondeis constans, num quis ideo anapaesticos hos versus esse negaverit? quid? quod in ipso genere dochmiaco eadem res non semel recurrit? si quidem strophae exstant, quae omnibus paene locis iambum in anacrusi, aliae, quae tribrachum habeant; num has quoque formas secernere et diversis generibus attribuere libeat? quales strophae Med. 1273— 1276, Ai. 364— 367= 379— 382, Herc. fur. 735— 738, Rhes. 131 sqq. leguntur. gravius illud videtur, quod non solum dochmiis eius formae(-— O=SC) identidem clausula haud dubie logaoedici numeri additur, sed etiam interdum cum illis verbo non finito cohaeret, ut Sept. 222, 687, Aesch. Suppl. 351. at logaoedicis ordinibus terminatas non minus saepe alias formas quam hanc, de qua quaerimus, reperias; v. Aesch. Suppl. 396, 759, Eum. 792, cett. nec desunt exempla, quibus item illae verbo non finito cum dochmio antecedenti coniunctae sint. v. Aesch. Suppl. 405, 751, Sept. 221. quod vero non minus saepe in medio versu illam formam— nam id quoque additur— quam ab initio versus reperimus, cum spondiaca anacrusis frequentius ab initio versuum occurrat, ne hinc quidem colligi posse arbitror aliam eius formae ac ceterarum naturam esse. nam nec ita raro ana- crusis spondiaca in mediis versibus(et dimetris) invenitur— v. Eum. 842, Phil. 510, Bacch. 982, Herc. fur. 917, Hel. 676, Ion. 714, Or. 322, Phoen. 293, Ach. 490, Av. 1195, qui numerus facile augeri potest, cum praesertim locos tales quoque, quales sunt Hec. 1025, al., addere queas— et omnino coniectura hinc capta dubitationem habeat necesse est, cum neminem fugiat nequaquam parem esse rationem horum ordinum: OS—S— et———O-. quae cum ita sint, nihil sane est, cur secernere hanc, de qua quaerimus, a ceteris formam cogamur; at sunt eaeque graves causae, quae facere id nos prohibeant. nam primum quasi dedita opera paene nullam stropham poetae ita composuerunt, ut aliam formam nullam admiscerent¹); deinde ita ¹) afferas eam stropham, quae Sept. vv. 698— 701= 705—708 legitur, in qua aliae formae nullae insint; at huius strophae prorsus eandem rationem atque eius esse, quacum coninncta est(686— 688= 692= 694), nemo est, quin videat. sunt praeterea loci quidam, quos dochmiacos non iudicemus, ut Aesch. Suppl. 679= 689. — III— plerumque mixta et coniuncta illa forma cum aliis est, ut diversa genera statuere vix possimus. perlegas periodos eiusmodi, quales sunt apud Euripidem in Hippol. 830— 833 vel apud Aeschylum in Suppl. 734— 738= 741— 745; nonne aequali variarum formarum usu dubitatio paene omnis tollitur? conficere autem illud rem videtur, quod vel apud ipsum Aeschylum non raro omnes has inter sese formas respondentes reperimus, quod fieri nullo modo posset, nisi eiusdem numeri ordines essent. qua de re infra accuratius paullo erit disputandum. Quid causae sit, quod Aeschylus potissimum hanc formam adeo frequentaverit, pro certo cognosci vix poterit. id quidem constat, soluta syllaba longa anacruseos maiorem velocitatem et volubilitatem Aeschylum temperare saepe solitum esse longa irrationali praeposita. cuius exemplum ceteri poetae scaenici secuti non sunt, si quidem apud Sophoclem, Eurip., Arist. vix quartum decimum quemque huius formae(—O=— SO) dochmium reperimus. ac si omnes, quot- cunque anacrusin dactylicam habent, apud hosce poetas dochmios computaveris, universus eorum numerus vix amplius decimam dochmiorum partem efficiat. quin etiam apud ipsum Aeschylum, si Septem fabulam omittas, ne quinta quidem pars dochmiorum dactylicam ana- crusin habet. quod si Seidlerus in libro saepius laudato(pag. 17) hanc formam(O—SS) tam esse usitatam iudicat,„ut ipsa primitiva dochmii forma(-—-) non sit usitatior“, vehe- menter eum, si ceterorum poetarum rationem respicias, errare dixeris, cum nisi de Aeschyli usu vere illud dici non possit. Quid de natura anacruseos dactylicae statuendum nobis videatur, partic. II pag. 5 sq. exposuimus. id si tenemus, dactylus nihil nisi varietas quaedam tribrachi est, ut spondeus varietas iambi. quare cum ex utraque forma primaria quinae denae quasi varietates syllabis irrationalibus solutionibusque longarum proficiscantur, hanc quidem formam(Oᷣ—— prioris vel classis vel ordinis alteram nominare nobis liceat. Reliquas prioris ordinis varietates si quaerimus, omnium creberrima haec est: Ceε——— uεleoc ε&ννιασπσν(Orest. 160), quam tertiam nominamus. quae similis quodammodo ei videtur, de qua modo diximus:— OS=—S—. ut in illa numerus dochmii concitatus producta prima ana- cruseos syllaba quasi mitigatur atque retardatur, ita hic, quo exitus tardior et gravior exsistat, in thesi pro brevi syllaba irrationalis ponitur. de qua syllaba videas, quae part. II pag. 6 sq. disputavimus. haec forma, si omnia exempla computamus, dimidio fere rarius legitur altera; sed plurimum inter se singuli eius usu poetae differunt, namque cum apud Sophoclem unum quod certum videatur, exemplum ¹), apud Aristophanem duo omnino occurrant²)— quamquam fortuito magis quam consulto id quidem evenisse ex iis, quae de forma sequenti dicenda sunt, verisimile fit— nec Aeschylus plus duodecies ea usus sit), apud Euripidem frequentior est ipsa secunda— plus enim centum apud eum exstant exempla— omniumque earum, quas varietates diximus, formarum creberrima, ut omnium dochmiorum fere duodecimus quisque eam praebeat. quod si singularum eius poetae fabularum rationem ineas, facile intellegas saepius ea forma in recentioribus tragoediis quam in vetustioribus eum usum esse, quod maxime cadit, in Herc. furentem, Helenam, Phoenissas, Orestem, Bacchas, ut magis magisque eam formam delegisse et quasi adamavisse poeta videatur. ¹) Phil. 395. quo accedit fortasse v. Ai. 402.— ²) Thesmoph. 716(bis).— ³) ut Prom. 573, Sept. 566= 629, Ag. 1117, Choeph. 936= 948, cett. 1* — IV— Utroque loco syllaba irrationali admissa exsistit quarta forma:— OS——— odxει e decνιινιν(Bacch. 1035). quae dimidio fere rarius a poetis adhibita est tertia, ita, ut Aeschyli usum atque Sophoclis considerantes contrariam fere rationem inveniamus huius formae atque tertiae. apud illum enim duo reperias exempla certa¹)— paremque numerum apud Aristophanem*)— apud hunc, qui in Aiace potissimum eam frequentavit, duodeviginti³). Euripides amplius quadragies eam usurpavit, ut apud hunc vicesima sexta pars, apud Sophoclem fere sexta decima dochmiorum hanc formam habeat. Soluta arseos syllaba longa ex iis, quas modo diximus, quattuor novae formae exsistunt: &ESBS-- 1;— 8-- 2; 9UU 3;—VsU-— 4;) Coses- 5;-SSA8Ss= 6; Cesece-- 7;VSsSe 8. atque quintam quidem(CoooeS- aele εοεa Hipp. 363), in qua propriam omnis numeri dochmiaci vim et naturam insigniorem etiam et concitatiorem multae syllabae breves reddunt, tantum abest, ut evitaverint poetae, ut apud Sophoclem quidem et Euripidem vicesima fere dochmiorum pars eam praebeat. paullo rarius Aeschylus ea usus est); semel, id quod casu evenisse censuerim, Aristophanes. ¹) Sexta forma(O= 067010„ Srexduαν Troadd. 265) multo est rarior: haud plus quattuordecim exempla, quae certa iudicari possint, reperimus; in quibus tria Aeschylea), duo Sophoclea?), Aristophaneum nullum.s) quare quod Seidlerus dicit I. l. pag. 17:„Neque de octavae(formae—OO) usu maior dubitatio est, quam fuit de quarta“, quamquam non falsum id quidem per se, tamen non ita velim acceptum, ut totiens aut paene totiens ea forma, quotiens quarta(quam nos quidem quintam nominamus ú O, legi iudicetur: septuplo enim fere plus exemplorum quintae quam sextae formae reperias; adeo hanc rarius quam illam poetae usurpaverunt. Septimam vero formam et octavam cur poetae, quantum fieri potuit, declinaverint, nihil sane est, quod causas afferamus; quorum numerus parum elegans ita fractus est et elumbis, ut multo magis esset mirandum, si frequentius occurrerent. itaque et Aeschylus*) et Sophocles et Aristophanes iis abstinuerunt; at Euripides non omnino eas videtur vitavisse: nam octavae quidem unum¹⁴), septimae duo exempla repperisse nos putamus.¹¹*) quamquam Seidlerus ¹) Sept. 114, 705.— ²) Av. 236, Thesm. 700.— ²) velut Ai. 900= 946, 909= 954, El. 853= 864, Trach. 1041, cett. etiam Ai. 886= 931 eandem formam exstare arbitramur: Aαρσεεννον 1ειιαοαν‿‿‿ ν̈ ⁴d tοεαε–ς. ⁴) ut Suppl. 349, 371= 382, Sept. 233, cett.— ⁵) Thesmoph. 913.— ⁶) Sept. 80, Eum. 256, Pers. 961: Ayßdrava nodεm. frustra viri docti elaboraverunt, ut hunc versum anapaesticum esse demonstrarent. nec enim prima syllaba pro brevi haberi potest, nec ullo modo incredibile aut inauditum dochmios singulos anapaestis intermisceri. de quo usu poetarum infra dicendum erit.—*) Ant. 1310. cf. part. II pag. 20 adnot. 3. El. 205. —°) Euripidea haec sunt: Hec. 1081, 1089, Troadd. 265, 309= 326, Or. 1383, Phoen. 346, Med. 1280(G erexec dοοrov), etiam Ion. 1509, ubi sic metimur: eνεre τοινσειν ν eαάůvν σν εέꝓꝓνε' νεᷣο ꝭωια odos b — 7—-ᷣ8 5 4. 3 raxuv, d na.—=Seed adi fortasse Dotest Bacch. 1021:„eAdνι νοοοννπν εο- 5.2ς̈ 5ν⁄.— ⁹) nam ut alios, ita Eum. v. 844 logaoedicum potius quam dochmiacum statuimus hoc metro -CO==-—C.— ¹⁰) Hipp. 1273: daνμυοωον εν Tνν.— 1¹¹) Hel. 694: xαακοινποταιονν ⁴ͤmοσαάœν. Herc. fur. 1052. qubia ratio metrica v. Or. 1484, ubi dimetrum dochmiacum statuere possis: 5 AOeοςα daQνν οσves EAddos: COCCOC== SOCS=S, quem locum aliter dividendum et metiendum putamus. etiam Phoen. 1350 talem versum Kirchhoffius constituit, cum proposuit: dναμν αναωνν△ᷣ ηνν Tν. — V— (l. 1. pag. 52 sqq.) multo maiorem exemplorum copiam affert, quos versus exceptis duobus (Hippol. 1273, Hel. 694) omnes aliter metiendos esse censemus. Laus est propria Seidleri ab ipso Hermanno plurimi aestimata cognovisse etiam ultimam dochmii longam solvi posse. quo facto ex octo formis, quas supra enumeravimus, totidem novae gignuntur: Ss SS= 9;=SS=SE 10; 8=—=—= 11;—+½— E 12; SSs=SS=l;S ⁸SS 14; Vsese8-A8 15;—- GG= ² 16. opus non est demonstrare hac quoque re dochmium i. e. monometrum paeonicum cum anacrusi .. similem prorsus esse monometri anacrusi carentis:—. sed haec etiam latius patet O——— similitudo. errat enim in eo vir doctissimus, quod ex re ipsa liquere dicit eum dochmium, qui systema claudat, solutionis illius esse expertem(l. l. pag. 57). quae lex in eum tantum- modo dochmium valet, qui cum periodo omnem simul stropham claudit. quae res quamquam ad systemata formanda pertinet, tamen e re videtur hoc eam loco pertractare. quam ad illustrandam loci eiusmodi, ubi syllaba ultima dochmii soluta alter dochmius sequatur, haud satis videntur idonei esse, cum occurrere plerumque ita quis possit, ut numerum conti- nuari dicat, nec fere unquam interrumpi numerum pro certo demonstrari queat. nec plus probare ii loci videntur, ubi dochmium paeonici ordines subsequantur, cum ne in iis quidem rhythmus interrumpatur necesse sit. quorum versuum haud ita exiguus afferri potest numerus. inspicias hos locos. Aesch. Prom. 578: zı πQ Q ᷣ% KoövieſaA* ι mνπQͤj*⁴αο ε&νεᷣενενα euοσν dμαε⁵ονασαασν 8ν ⁴νσναις,;= 596. Soph. El. 1246: dνεέςεον εραιέαε ou ore eraluανον, 05:6 Trore Aσωμμιμνοω qdmνμέιμεοο έ 1266. Eur. Alc. 398: 1de vdo 1e S16.ραααόν x πααραασναονονα πεοααs. Eur. Herc. fur. 758: dρ.ανσα 1νον obοœσνέν μάνα⁴ανν ναάεαα 5 dον d Gϑeμινουσιν ϑεο ⁹ 745. cf. etiam Sept. 521, Bacch. 1018 sq., Or. 1501, cett.— at enim cum ne tales quidem loci desint, ubi numeros prorsus alieni generis post dochmium soluta ultima longa sequentes videamus, dubitari profecto nequit, quin ne interrupta quidem numeri continuitate illa libertate poetae plane abstinuerint. Soph. Oed. R. 1330: 6 αα dæd 1ενν εμα α ⁸εα π εσα. αe ν αντéνενο νν ⁴νιςι, dad⁴ Sy adοαν.= 1350. Eur. Or. 1468: xvνοο ε †ρ ορσννσέ†ερεν 8 xoμαας daxtuloue dioν Oosoras. Eur. Phoen. 1513: 1R³ ea uvegd; rd⁵αν ος εεεεεα. Eur. Phoen. 1533: 076 ν1⁊6, Gòν ανα μεινεοων, dρμααα ν e(ςαοων σάσοων υνμάμααα. — VI— Ar. Av. 427 sqq.: röreoa lανοιένꝙνο⁹ς; ã†απσον ς£οονιμμος. ννο σωον τ σοεσν⁹ TTuαννπεασισ Qεμναοο, -οφαςμα, ziouα, roiνμα, raundsuνòꝑſbov. cf. etiam Av. 631, 234, Thesmoph. 915, Rhes. 456, cett.— expositum autem est part. I pag. 41 sq. etiam paeonicorum versuum ultimam longam ita interdum solutam esse, ut vel versus vel periodus claudatur. quod cum proprium paeonum et dochmiorum esse videamus nec in alio fere ullo versuum genere evenire, nonne hinc quoque de natura dochmiorum con- iecturam capere licebit? Nona igitur forma CSS=SSS did ouldo ³α Hipp. 587) haud ita rara est: amplius triginta eius certa exempla occurrunt, quorum paene viginti apud Euripidem ¹), duo apud Sophoclem ²) exstant, reliqua apud Aeschylum ³) et Aristophanem. ¹) Triplo fere minus exemplorum decimae formae(—ℳO=OSSS ris πααωνασά|έςαος Hipp. 369) repperisse nos putamus, unum Aeschyleum5), duo Sophoclea), nullum Aristophaneum, at decem Euripidea.*) Undecima forma(—oS——SO et duodecima( OS——SO9 minus poetis placuerunt, cuius rei causas afferre supervacaneum. itaque duodecimae nullum omnino, undecimae pauca ad- modum exempla repperimus. e quibus duo Aeschylea ⁵), reliqua Euripidea?), cum Sophocles et Aristophanes hac quoque forma abstinuerint. Tertia decima est forma ex omnibus illa quidem syllabis brevibus constans(‿ᷣεᷣ drοεσμααε dτοεςααςε ⁹ Or. 150), quae summam animi concitationem et commotionem significat, ut, quae propria sit universi generis dochmiaci vis et indoles, ea in hac maxime et clarissime eluceat. quam praeter ceteros poetas Euripidem, fautorem illum, ut recte ait Seidlerus, bre- vium syllabarum, frequentavisse nihil sane mirum. apud quem sexagies fere occurrit; ac sae- pissime quidem in Oreste neque raro in Hercule fur. et in Helena, rarius in Medea, Hippolyto, Hecuba, Andromacha, Supplicibus, Heraclidis, Rheso, Alcestide. Sophocles duodecies ea usus videtur, semel in Electra ¹⁰), ter in Oedipo Coloneo ¹¹), saepius in Oedipo Rege. Apud Aeschylum tria reperio exempla ¹²), octo apud Aristophanem. ¹²) Omnium autem exemplorum copia vicesimam quintam fere universi dochmiorum numeri partem efficiat. Aliquanto rarius quarta decima forma occurrit( S=o0 nore zaradlναον Soph. El. 1247). cuius quinque apud Sophoclem ¹⁴), sex apud Euripidem ¹⁵) exempla, tria apud ¹) ut Hipp. 587, Iph. T. 647, 655, Rhes. 131= 195, Or. 346, cett.— ²) Ant. 1319, Oed. R. 1340. — ¹) Prom. 577= 596, Sept. 212, Eum. 838= 871; fortasse etiam Sept. 110.— ⁴) Avv. 427— 430, Ach. 360= 387.— ⁵) Sept. 521.— ⁴) Oed. R. 1345= 1365.—*) ut Hipp. 369, 830, Herc. fur. 758, 1178, Troadd. 325, Hec. 1067, cett.— ⁵) Sept. 205= 213.— ⁹) Herc. fur. 1183: 1εναωρμιμυάν ˙ν εέασν. ibid. 1023, Or. 327.— ¹⁰) v. 1246.— ¹¹) vv. 1479(cui dochmio quae forma in antistropha respondeat, haud satis constat); 1448= 1463.— ¹²) Sept. 204, Ag. 1176, 1410(7 vid. part. III pag. 19), quibus versibus quamquam omnibus aliae formae respondent, tamen hanc haud scio an iniuria viri docti ab Aeschylo abiudicaverint.— ¹⁰) ut in Ach. vv. 361= 390, Avv. 234, cett.— ¹⁴) El. 1247= 1267, 1266, Oed. R. 661= 690(? cf. part. III pag. 13). de v. Oed. Col. 1493 vid. part. III pag. 10 adnot. 2.— ¹⁸) Hec. 702, Herc. fur. 745, Iph. T. 870, Phoen. 1513, 1533 Or. 1305. — VII— Aristophanem exstant¹); apud Aeschylum nullum omnino repperi. unum versum Hecubae si excipias, in iis tantummodo fabulis legitur, in quibus etiam tertia decima occurrit. Undecima et duodecima forma si raro legitur, idem fere de quinta decima C==) et de sexta decima(— ́=—) usu venire consentaneum. nec sane ullum apud Aeschylum, Sophoclem, Aristophanem earum formarum exemplum invenimus, cum Euripides, qui sexta decima ipse quoque abstinuit, quinta decima identidem usus sit. ²) Alterius ordinis forma primaria sive septima decima(C—— C—), ut iam diximus, quartam fere omnium dochmiorum partem efficit. hanc praeter ceteros poetas Sophocles amplexus est, cuius in Antigona, Aiace, Oed. Coloneo plus dimidia, in Philocteta et Electra non multo minus dimidia pars dochmiorum eam praebet. quod casu evenisse nemo, puto, iudicaverit. proprius enim est huius formae in summa concitatione modus quidam, ut optime eam congruere cum temperanti lenitudine et moderatione artis Sophocleae dixeris. rarius paullo in Oed. Rege occurrit, nusquam, ut videtur, in Trachiniis, qua in fabula dochmiorum numerum perexiguum inesse constat. de ceterorum poetarum ratione sufficere ea videntur, quae supra exposita sunt; addidisse illud iuvabit in una fabula Aeschylea, Eumenidibus dico, huius formae frequentia vel alteram primariam(S— SOS) superari. Syllaba irrationali in primo loco admissa duodevicesima forma exsistit—— C— eAd⁴εαι gera(Bacch. 1034). quae haud ita frequens apud Aeschylum ³), Soph. ¹), Arist.*) in fabulis Euripidis paene quadragies legitur, ut tricesimam omnis apud hunc dochmiorum numeri partem efficiat, frequentissime occurrens in Herc. fur., Phoenissis, Oreste, Hecuba. ¹) Recepta syllaba irrationali in thesi pedis cretici duae formae gignuntur hae:———— 9αναισν oν α̈☛μν(Hipp. 837), undevicesima, et———— 0dx Sorοαν αμαἀν ο%(Hel. 686), vicesima. utriusque formae apud Aeschylum*) quidem et Sophoclem) rara admodum, apud Aristophanem nulla omnino exempla reperiuntur. Euripides undevicesimae plus triginta exempla, vicesimae paullo minus viginti habet eaque per plurimas fabulas haud inaequaliter distributa, nisi quod undevicesima frequentissime in Oreste legitur, in qua fabula vicesimae exemplum non repperi- mus; nam versus 327 altera pars num huc sit referenda, incertum est.²) Soluta porro arseos longa syllaba quattuor novae formae exsistunt: BV—- B½s½ ⁸½— 21;—— W½ 22; O— ½—— 23;——- C—- 24.* ac de vicesima prima quidem(dixas dyouεναν Aesch. Suppl. 430), quam una cum ceteris hinc oriundas Engerus olim exstirpandam esse censebat(Philol. XII, 457 sqq. cf. quae de ea re part. II p. 7 sq. exposuimus), iniuria hodie quoque viri docti quidam dubitant. quamquam ¹) Avv. 1192= 1265, 631.— ²) vid. Herc. fur. 888„νοο d᷑eνονον iuk, Troadd. 269, Hel. 687, Or. 1501. — ⁰) Sept. 116, Eum. 781= 811, 842= 875; fortasse etiam Sept. 101.— ⁴) Ant. 1317, 1311, 1275, 1277= 1300, Oed. Col. 836, Trach. 1023; fortasse etiam Ai. 948.— ⁵) Ach. 490, 494, Avv. 1195, 904.— ⁶) ut Herc. fur. 757, 917, 1042, 1071, 1085, 1027, 901, 1193.—*) Sept. 135, 146;(num etiam 101, ubi tradita verba haéc sunt: nör' el ir vö Aαιαρσενειταν ν. 1. 4.? cf. part. III pag. 25 aduot.;) Eum. 266.— Eum. 841= 874. alii loci dubii, ut Sept. 770= 776.— ⁵) Ant. 1307, 1341, Oed. R. 1223, Phil. 395.— Phil. 510. omnibus his dochmiis aliae formae respondent.— ²⁹) exempla reperias Hipp. 816, 365= 672, 837.— Hec. 1057, 1060, 1061, Andr. 860, lon. 1496, Herc. fur. 917, Iph. Taur. 869, Troadd. 253, Hel. 676, 686, cett. — VIII— apud Aristophanem nulla et apud Sophoclem ¹) paene nulla eius exempla exstant; at Euripides ipseque Aeschylus non nimis raro ea usus est, si quidem apud hunc supra decem*), apud illum plura etiam ³) exempla occurrunt. Multo rarius, id quod mirum esse non potest, forma vicesima altera legitur, tamen ut ne haec quidem in dubium vocari possit. cuius pauca exempla repperimus ⁴); at vicesimae tertiae et vicesimae quartae, quod quidem certum videatur, nullum. quibus formis poetas abstinuisse censemus. ⁵) Soluta denique ultima syllaba longa octo rursus novae formae oriuntur hae: ==On5;—-- OSD 26; 8---O 27;—--Ds; S=SS= 29;— SS 0; SD=S=31;—-G=D 32. quas omnes formas et Aeschylus et Aristophanes prorsus videntur vitavisse, cum apud Euripidem si non omnium, at plurimarum quamvis pauca hic illic exempla inveniantur. quamquam negari nequit quaedam eorum esse eiusmodi, ut dubitare de iis merito quis possit. ac frequentissima quidem harum vicesima quinta est, quam etiam apud Sophoclem bis*), plus decies apud Euripidem(quinquies in Bacchis) legimus.*) tricesimae formae duos), vicesimae sextae*), undetricesimae ¹¹⁰), duodetricesimae¹¹), tricesimae primae¹*), tricesimae secundae ¹³) singula, vicesimae septimae nullum omnino exemplum repperimus. et quamquam non fugit nos esse quosdam locos, unde rariorum harum formarum etiam alia quis exempla capi posse existimet, hos tamen aut nimis incertos aut aliter utique metiendos esse rati praeterire hoc loco maluimus. In universum prioris ordinis dochmios ad mille fere trecentos, alterius ordinis paullo minus septingentos reperias, quorum tribrachum in anacrusi paene mille, dactylum amplius trecenti, iambum paene sescenti, spondeum nonaginta fere habent. solutam arseos longam in prioris ordinis dochmiis fere ducenties, in altero ordine vix quadragies repperimus, in thesi syllabam irrationalem longa arseos soluta fere decies, non soluta paene ducenties quinquagies. ultimam longam solutam, ut rationalis thesis, soluta arsis praecedat, paene centies; rationali thesi, non soluta arsi plus sexagies; irrationali thesi, soluta arsi septies; denique irrationali thesi, arsi non soluta quater repperisse non putamus. ¹) Ai. 879, cui versui respondet O—— O—.— ²) ut Suppl. 430= 435, Eum. 793= 821, Prom. 573, Sept. 86, 127, 169= 177, cett. quamquam de quorundam versuum ratione metrica dubitari potest.— ³) ut Med. 1262,(ubi Musgravii verborum transpositio udræν dνσααά iure ab editoribus recepta est;) Hipp. 815, 833, Ion. 1487, Iph. Taur. 840, Hel. 654, Or. 159, 344, 1385, 1389, Rhes. 465= 831, cett. etiam v. Or. 1467(αᷣo 95 n0d³ τν Tοοεεοσeς³‿ςον) hue videtur referendus esse.— ¹) Or. 146: Aemετν dοναοςο. Bacch. 982, Or. 1387, Phil. 1092. quorundam locorum ratio dubia, ut Sept. 164, Ant. 1289, Bacch. 1002, Phoen. 178.— 5) quamquam sunt quidam versus, quos huc fortasse quispiam referendos censeat, ut Iph. T. 896: zi 1ν doαmπιν quem aliter metiendum putamus.— ⁴⁶) Ant. 1320= 1342: eyG, gduν Eruμονασ πασ ποο τοτεονQ.— ⁷) ut Bacch. 979= 999, 990= 1010, 1018, cett.— ³) Ion. 782: 6ς̈ ꝓσmαν‿ †ρᷣαειον d†ς̃a rov. Hec. 1078.— ⁵) Hec. 1063: xνερα TAddag. quo accedere videtur Troadd. 1238, si cum Hermanno scribendum censeas: dαρα⁴άαρ&vene. 247(2).— ¹⁰) Ant. 1273: dεςοα οασ τοτe. quae verba tradita, quo usitatiorem dochmii formam efficeret, Er- furdtius haud scio an recte sic transponebat: 1 ² dορσα mĩτ³α ϑςις. cf. part. II pag. 29.— fortasse etiam Orest. 1267.— ¹¹) Or. 145:&( οωυσσισνꝙο 11 εμαμςα.— 1¹²) Hel. 664: αeeπνα dεν Ʒ⁶ꝓν)ον.— ¹³) Troadd. 250: 1 2⁶ ακε⁶αιμοωνυ⁴ιιςσ‿). — X— Plurimum autem differre inter se poetarum scaenicorum opera cum frequentia dochmiorum, tum forma et varietate, nemo est, quem fugiat. etenim cum in septem Aeschyli fabulis omnium dochmiorum paene quingentorum sit numerus, totidem Sophoclis tragoediae haud multo plus dimidiam partem contineant: Euripides septendecim fabulis ad mille ducentos, Aristophanes sex comoediis vix nonaginta dochmios inseruit. quid? quod eiusdem saepe poetae fabulae singulae multitudine dochmiorum mirum quantum inter sese differunt? nam apud Aeschylum quidem cum Septem fabula non multo minus ducentos contineat, in Prometheo triginta maxime, in Persis vix duo aut quattuor dochmii videntur inesse. Sophocles plus sexagies dochmio in Antigona, vix decies in Trachiniis usus est; Aristophanes plus tricies in Acharnensibus, sexies fere in Pluto, nunquam, ut videtur, in Equitibus, Pace, Lysistrata, Ranis(?), Ecclesiazusis. ¹) Euripides rursus Aeschyli hac quidem in re similior; qui cum ducentos fere dochmios in Oreste, centenos vel plures in Hercule furente, Hippolyto, Phoenissis, Ione usurpaverit, ne decem quidem Supplicibus, nullos omnino Iphigeniae Aulidensi(et Cyclopi) videtur inseruisse. ceteris autem, quas non nominavimus, fabulis media quaedam ratio. praeterea de distributione dochmiorum per singulas fabulas conferantur ea, quae part. II pag. 18 de hac re exposita sunt. nec minus quam frequentia forma ac varietate dochmiorum inter sese discrepant poetae. simpli- citate quadam severa et aequabilitate praeter ceteros, id quod exspectaveris, Aeschylus excellit, qui triginta duarum, quas enumeravimus, formarum non amplius sedecim adhibuit ita, ut sex partes vel primas duas formas vel septimam decimam(OS-—S—,—SS=Se=,S=SSe praebeant; quibus si tertiam, quintam, unam et vicesinam Coo--——, SSesssseee addas, non amplius duodevicesima pars relinquitur inter decem formas distributa. cuius haud plane absimilis ratio Sophoclis est. qui cum septendecim omnino formas admisisse videatur, prima et septima decima(SUS=—S—, S—SO i. e. primariis duabus paene tres partes dochmiorum efficiuntur; adicias formam alteram, quartam, quintam, tertiam decimam CUS=SS, Ss, SSssss—, SSSssssS'), ceteris undecim non multo amplius decima pars relinquetur. quae vero et quanta apud Euripidem varietas! cuius in tragoediis cum sex et viginti formarum exempla insint nec multo plus dimidia pars dochmiorum duas illas primarias praebeat, non minus quattuordecim formarum dena vel plura exempla reperiuntur. Aristophanes autem, cuius nonaginta fere dochmii supersunt, novem formis usus est, saepissime et ipse primis duabus et septima decima. Atque haec quidem de triginta illis duabus formis, quas Seidlerianas rectissime dixeris; nam quae praeterea de iis cognovisse intererit, ex iis, quae supra exposuimus, facile depromi posse speramus. Age iam de iis formis quaeramus, quae amphibrachyn in anacrusi habent, ut tripodiae jambicae omnis dochmius similis exsistat. in quo cum ex iis, quae de hac re part. II pag. 14 disputavimus, et ab initio et in thesi xoıνοο ãaoyoc admittatur, longa syllaba et in arsi et in thesi solvi possit, in anacrusi non possit, formae eius hoc schemate indicantur:—S, unde sedecim omnino variae formae exsistunt. quarum exemplis demonstrari longe plurimas non posse, mirum non est, cum recto quodam iudicio ac venusti decorique sensu usi poetae, ¹) sunt autem versus quidam, quorum ratio metrica qubia sit, ut Eccles. 941= 945, alii. 2 — X— id quod non minus in ceteris formis quam in his apparet, ab eiusmodi formis, quae nimis videbantur a primariis diversae esse, abhorrebant. itaque non amplius quattuor formarum exempla exstant. et quamquam maiorem earum partem iam part. II pag. 10—14 collegimus, tamen omnes, qui huc referendi sunt, locos hic iuvabit composuisse. Ac frequentissima quidem, id quod opinione facile augureris, prima forma est:——S=. cuius apud Aeschylum decem fere exempla reperias, quamquam nonnulla eorum dubia. sunt autem haec. Suppl. 431: ππηmον μμμαααν.¹)— Sept. 239: rorαννιιο Qχααννασα.)— Prom. 572: xvxyerer, Aαν.¹)— Eum. 783= 813: ueεαα αlα.— Ag. 1156: 10 ydουοο vᷣνμυο = 1167: ꝛ0 0„ο τ νο.³)— ibid. 1158: Qννων εαάραρeέeνρο—½ 1169: 10 1 FrOπτνον ο.³)— dubitari etiam potest de versu Sept. 90. nam liber Mediceus quidem, cum ceteri omnes versus et antecedentes et subsequentes aut dochmiaci aut paeonici sint, haec eo loco habet: eurgeni et rötν dαν. quod si post αν verbum iambicae formae intercidisse iudicetur, dimeter dochmiacus exsistat, in quo haud scio an wτ⅛recte se habeat: eu οσαισνκν ενπι ππτοουνν Ʒϑ!᷑mάν ih. eadem fere est ratio versus eiusdem carminis 128, cuius infra mentionem faciemus. Apud Sophoclem autem hos repperimus locos. Ant. 1340:&xνρꝙνQναεέμαιαιασναον.¹)— ibid. 1276: aακσηαη̈ν⁷ τον ⁴νταέιριμν εἀᷣον ⁹ 1299: Eraντα τπτιοπεέmνι εκα.— Oed. R. 1365: E—νo ααα καααꝓν.⁵)— fortasse etiam referendus huc est versus El. 1260: 1· dv dy deElay ye coον πε⁵ςςσνντο, quem iambicum trimetrum esse non posse strophae ratio docet.*) dubia autem admodum ratio est versus Oed. Reg. 657: Gν νςιμον ευση5ααάαεε ν), ubi G. Hermannus recte fortasse posuit Serνeν. Iam vero apud Euripidem viginti fere exempla inveniuntur; inspicias hos locos. Med. 1290: 1i dνιμ οdν pvour“] d.— Hipp. 593: zd zourd vydo eꝓe.— ibid. 841: rd⸗³αιννασ ταχοςεασν⁸*)— Hec. 715: dνερν τ τ dixc&gror;— ibid. 1033: 4 76x.ꝙνο, 10 1⁴.. ²) — ibid. 1075: 8αές; l τ⁴ανα.— ibid. 1083: 16 ᷑△mανm¶ðq✝mH˙⁵μν ρsαeĩE.— Herc. fur. 83: lεέοναεν 6xAuτν τ⁸ες.¹⁰)— ibid. 901:„æοαν ⁵‿ς˙ ᷣαάσςνι. 1¹)— ibid. 907: z⁴οαασν μα ταοεααςιον ας.— Andr. 853: räreo u εmaxiv.— ibid. 856: 2ε μν ⁶ειια μεκε τι] dxe οισακηενισασα— Ion. 1453: 10 uα, εν.— ibid. 1476: Erοαπκι οσσν ναἀοα..— Or. 337: döμονςα ειααιτοοων— Phoen. 183: εραανυν τε σϑέ.— Rhes. 714: νυφςαφoo&ν πmννναα.²)— dubia magis est ratio horum versuum: Hipp. 852: 70 11 1α, ‿500v.— Andr. 835: dedorναωεν τοσισν³)— Troadd. 1227: 5 μα¶mIõoæ–M,.— El. 1151: 1 νν˙εꝙοιοοντεςσꝑ.— Or. 1418: 0ονε J* d*νos d²νov.— ibid. 1482: dννα⁴,‿ ννναᷣαε.— Phoen. 331: dvsee eεν Eiρs.— Iph. Taur. 647: 1 veœνid. ¹¹)— Hel. 666: Sαeνν⁵αοοωναν»εxνd. ¹⁴)— Phoen. 147: eG,1dery vecνένeς. ⁴) Altera est forma, quae ab initio xοοeν νιο admittit. quae quamquam rarior est quam prima, tamen et ipsa satis frequenter occurrit. videas Oed. Reg. 1360: vö'ν ϑν d⁹ 4σ ¹) antistr. 6αμ⁵αν Ʒν— ²) str. dl dν νον— ³) quamquam hos quidem versus aliter fortasse quispiam metiatur.— ¹) str. dοσμμε] πον ᷑ αõαο.— ³) str. Erο τκαά 5ε.— ³) de quo loco cf. part. II pag. 12.—) antistr. äAân&eν αoν μένυνν— ³) str. a³‿αeνο ⁴αοο⸗— ⁴) recte hoc loco dochmium requiri Dindorfius videbat; quem ad restituendum Aidc si scribas(pro 44dæv), alia mutatione nulla videtur opus esse.— ¹⁰) ant. nοrνα dο fiza.— 1¹) an forte hoc loco diphthongus ante sequentem vocalem corripienda est?— ¹²) str. ziνι ‿πωοοειεασν; vide adnotat. ¹²)— ¹) str. 2εππντιμαον μἀ οο.— ¹*) ubi„xvics trium sylla- barum potest esse. — XI— ue eiu“] dνοααων!)— Heracl. 81: M.dε 1ν% 60.. Ʒενꝙ. ²)— ibid. 90: elcæxouaα xaν πππσιν ϑἀed zoö.— Hec. 1025: eic dνπνοων εόμμόιχνεια.— ibid. 699: Ex‿ραQꝙ 1 εοσ,. — ibid. 1078: Gori y dadr“ dμαεον.— Iph. T. 652:&ed—eëν diονναασ.— Ion. 1471: Tς ε&mπαςα; dad⁴dε.— Bacch. 986: 2ασπ ⁶οεα⁴μαν. ³)— dubiae rationis hi sunt loci. Eumen. 846= 887, ubi fortasse scribendum est zνʃμέν ωσμ ν ϑέεν. cf. part. II pag. 17.— Sept. 128: voinoςᷣ Jενο.— Ai. 902: duy raörcy, 10 ädas.— Orest. 1442: alat‿as sorlας, el di. Syllaba irrationali in thesi admissa duae novae formae exsistunt:———— et —+——-, quarum prior tantummodo a poetis videtur usurpata esse. exempla haec reppe- rimus. Hec. 692:&μάμα ιν εέmπηαιοσν⁶ω.— Herc. fur. 1079: Euelles Exrrodεeεαν.— Ion. 1509: 03 Ooc Ex ασν, πμα.— Bacch. 1037: t bο, od Oipaw.— qubii sunt versus Or. 1267: da Soœrouνo drg et Alc. 413: 5Sas 1⁶οα σιν τέ] ⁸&φαατ— Aeschylum quoque et Sophoclem ea forma usos esse haud equidem affirmaverim; quamquam referre huc possis Sept. 135 ⁴) et Soph. El. 1239, de quo loco videas, quae part. II pag. 12 adnotavimus. Soluta denique arseos longa aliae formae gignuntur quattuor, quarum primae exemplum repperisse nos putamus apud Euripid. Orest. 1247: zd roᷣe xard Héelac yöv.⁵) reliquas formas aeque poetae videntur declinasse atque eas, quae soluta ultima longa fiunt. Haec putavi exempla esse, quae ad quaestionem de natura talium ordinum diiudicandam aliquid momenti afferre videantur; sunt autem praeterea loci quidam, quos consulto prae- terierim. et quamquam eorum ordinum, quos nominavimus, dubii quidam sunt aut scriptura aut ratione metrica, longe tamen plurimi ita sunt formati et collocati, ut de dochmiaca eorum natura dubitari vix queat. ac facile quidem plerumque est, ut repetamus, quae alio loco diximus, scripturas traditas coniecturis mutare ita, ut solitus numerus dochmiacus exsistat, quod in plurimis locis a viris doctis videmus tentatum esse; sed temere et iniuria id factum esse ipsa eorum versuum multitudo coarguit. sed quoniam de natura horum ordinum et mensura copiosius alio loco diximus, nunc iam haec missa faciamus eoque pergamus, quo rerum ordo ac sententiarum nos vocavit. Est enim de dochmio hypercatalecto dicendum, cuius de natura et ratione rhythmica part. II pag. 8 sq., quae nobis viderentur, exposuimus. quocirca hoc loco ea exempla colle- gisse satis habemus, quae aliqua probabilitatis specie huc aliquis referenda esse censeat. at enim cum ordinum huius formae——S=, quibus poetas in claudendis maxime systematis haud ita raro usos esse constat, logaoedici potius plerique quam dochmiaci sint iudicandi) (v. part. II pag. 9), perexiguus sane in iis, quae ad nos venerunt, carminibus eorum numerus exstat. accedit, ut in omnibus fere graves tradita scriptura dubitationes moveat. et 8i dicendum est, quod sentio, magis magisque inducor, ut iis assentiar, qui dochmio hypercata- lecto usos esse poetas omnino negaverunt. quos autem dixi, loci sunt hi. ¹) str. dndyer xατοmνπιο.— ²) ant. Sdς εκιν deνιωυν.— ³) ant. Iαο 9 οεσυοσ Ʒετρα.— ⁴) ubi haec est scriptura libri Medicei: o τν, Aons, ged geö,&nυu Käduν—‿— SeSe. et quam- quam ipsi olim(part. III pag. 26) G. Hermanni auctoritatem secuti verba nunuo KdAduov transponenda esse censuimus, tamen res dubia nobis videtur.— ⁵) antistrophae verba corrupta. scribitur plerumque xοοας 2³ές ore deς— ⁶) ut Eur. Alc. 403= 415 et saepe. 2* — xII— —-C— Aesch. Eum. 170= 175: ad ögoντοος αἀτναυοσο— 00 or eννεᷣονra. Aesch. Suppl. 351: dαφ νσαυννοο μ̈μιαμνυια. ¹) ==S Eur. Herc. fur. 1025: à ıννα mπσπτσαακναmρά²)— quid vero dicam de versibus Bacch. 982= 1002, quo loco, si Nauckium sequi velis, vel respondere dochmius hypercatalectus acatalecto videatur: str. 4ενρ d πιτας, ant. μ⁴ατσσα ëεσο–σdeσς—— OO licet sane maxima sit in metris formandis neglegentia Euripidis, hanc ei inaequalitatem quasi obtrudere nemo, puto, audebit. itaque iure locus corruptus esse iudicatur. II. Ac de singulorum quidem dochmiorum formis hactenus. nam cum et anapaestum in anacrusi(— SS) et choriambum pro cretico(osl—SS) positum a dochmio abiudica- verimus, cumque ordines eos, qui, ut tripodiae trochaicae formam prae se ferunt, ita et ipsi paeonicae naturae videntur(O†—S-), una cum ordinibus trochaicis infra tractare e re ducamus, nunc enumeratis dochmii varietatibus, priusquam ad responsionem diversarum inter se formarum describendam transeamus, de hiatu in mediis dochmiis admisso deque vocalibus ante vocales correptis pauca videntur dicenda esse. Vocalem quidem ante vocalem corripi ut dactylici ita paeonici generis est proprium, ut hinc quoque, cum dochmii eadem fere ac paeones ratione correptionem admittant, de eorum natura coniecturam iure capi existimemus. sed cum solutis omnibus longis octo syllabis brevibus in dochmio locus sit C=SS, harum octo sedium, quae correptionem quaque ratione admittant, deinceps iam considerabimus. quamquam prima quidem syllaba nihil nos morari videtur. nam etiamsi dochmios quosdam huc referre aliquis possit eiusmodi, in quibus correpta primae syllabae vocali stropha et antistropha, id quod apud Aeschylum quidem plerumque fieri videmus, accurate exaequentur*), tamen, cum illis locis ne dactylica quidem anacruseos forma intolerabilis videatur, si quidem saepius vel apud ipsum Aeschylum tribracho respondet, vocalem ante vocalem corripiendam esse pro certo affirmare vix audeas. quare huius iam syllabae correptionem missam facimus. Eo frequentius in altera syllaba vocalem correptam reperias. quo genere— si multi- tudinem respicias— tres fere omnium correptionum partes continentur: adeo hoc quasi suo iure usurpatum poetae frequentaverunt. et quamquam negari non potest eam esse quorundam locorum rationem, ut ne iambicam quidem anacruseos formam() numerus repudiet“), tamen longe plurimis in versibus correptio praeferenda est. correptam autem plerisque locis ultimam interiectionis vocalem videmus et plerumque ita, ut interiectio aut eadem iteretur— velut Aesch. Prom. 575: ꝛ01 πντπ Agam. 1125: ⁴ àd ꝛ⁶οι ⁷³⁴oν, Prom. 114: d Ʒl a(ubi nihil erat, quod interiectiones a&a editores delerent), Eumen. 143: 70d 10d rönar— aut alia interiectio subsequatur, ut Soph. Trach. 1025: adaAr 1 Ʒ⁵ον, Eur. Hec. 702: ³⁴⁵μοο alaꝛ, ¹) quibus verba: A“εανε αↄνν ⁴ἀ ⁴εονςα dννoν num respondeant, mutilata antistropha incertum. nec omnino quomodo haec metienda sint, satis videtur constare.— ²) quae est Kirchhoffi coniectura pro codicis: e&s ziνα qrewαeμέν. sed alii aliter. res in dubio.— ³) quales dochmii exstant apud Aeschylum in Suppl. vv. 737= 744: o³νυ⁴d˙ευιμν ρυ= vixs ndeuœm ⁶⅔ς]&πιαχέ, Ag. 1114= 1125: 5 5 nanat nœiναε—t àA& 1b 10.— ¹) velut Eur. Rhes. 714: tradita scriptura αρσαο ένmπιέμασα õvidetur retineri posse, hoc metro.—C—, quamvis facilis sit mutatio. — XIII— Euααο quamquam est quoque, ubi interiectionem μ(vel oi⁴οl) aut pronomen personale syo aut pronominis possessivi&uος genetivus sequatur; velut Eur. Hipp. 817: ³⁴μιοι(ν⁶ tꝛτιωονσ Troadd. 265: iο ε&ꝓςν τας, Hec. 1098: Gμο ιέιι⁴‿ 1⁶υας, Soph. Ant. 1265: 6μέο ⁹νμιν dνν μαν alia verba raro interiectionem sequuntur, ut Soph. Ant. 1288:.α, ⁶ια‿τν ν d, Ai. 846: ⁶μο o§ ⁴lνντα. at Eur. Iph. Taur. 652, ubi Kirchhoffius proponebat: qedꝰ—es, dmπτνπαιυασ, traditam scripturam&ed—eõ, dννα probamus. nec vero desunt loci, quibus alius verbi ultima vocalis corripiatur. quales sunt Aesch. Sept. 86: Soα ινπιεο τεινεονν Eum. 255: 5olα doα uανν ad, Soph. Ai. 348 sq.: 2à6 ν!Q(◻⁶‿ν ꝓσ⁴ςων, 6ο εέτ* ε&μφιέ̈νοντε qui numerus aliquanto accrescat, si doctorum virorum emendationes his locis sint adoptandae. Aesch. Sept. 135: Kãduov αννναυμοων(sic enim Hermannus); ibid. 164: Oyxc dneo εο(idem); Soph. Oed. Col. 1499, quem versum Gleditschius verbo Oyceõ addito explebat: Orεκνο, dισ, ds, cum Triclinius posuisset: mενσαοων νακαι⁴.; Eur. Iph. Taur. 852: gy&y εαεος.(sic Kirchhoffius pro tradito sy uεeos.) sed hae emendationes dubiae. at Eur. Hec. 692 et Andr. 856, ubi contra auctoritatem librorum viri docti scripserunt: Aμέα εένκιονσα't lεr der uε τ˙— traditae scripturae retinendae sunt. nec magis huc referendum putamus versum Ai. 412, quem quidem sic metimur: 7 οꝙμισοοιι ⁷ ‧— OCS=S-. denique haec correptio etiam mediis in verbis hic illic videtur inveniri. quamquam versum Sept. 121 non afferemus, cum pro tradito doονεανν 5mπ³ν G. Hermannus recte restituisse videatur dοmν παν Yat Oed. Col. v. 1480 verbi 14ο nec minus fortasse Ant. v. 1310 verbi deilaios media syllaba corripitur. ubi cum liber Mediceus in stropha habeat deias sy,—eı geö, in antistropha öτατoοο τ τν, pro- bandum non videtur verbum ey deleri, cum responsio tam inaequalis VEn plane in. audita sit. probabilius, non probabile deletis litteris ey scribi deilus, ed—edsen. itaque part. II pag. 20 Gleditschium potissimum secuti sumus, qui verbis ged—eõ deletis eyo duplicavit: OSCS. qua in scriptura, quamquam et ipsa incerta est, tamen nunc quoque acquiescendum esse putavimus. Tertiae syllabae nisi raro vocalem non corripi iam supra diximus. exempla exstant: Soph. Oed. R. 686:—alveraw,&ννν ƷaονSev, cui ordini in stropha respondent: σα G‧ςαe? 1öy.— Eur. Hipp. 830: lar a, uεᷣe.— Hec. 702: ³⁴νμ αH 5uα⁵ιο.— ibid. 1067: exrde 1½ ονιαQάἀα.— Hel. 635: ds Ad., rοlς.— Or. 1501: Meve³dos dναναε νοο.— dubitari potest de Hec. v. 1091, de quo infra dicemus; de Soph. El. v. 244: yã ze** οdde, qui versus utrum sit pro dochmiaco an pro logaoedico accipiendus, incertum est; de aliis quibusdam. at Eur. Hel. 686 codicis scriptura dyxονευιοον α6ονOůw§†lΠVvix recte sese habeat et iure Elmsleium dyxνιον posuisse iudicamus. quamquam Sengebuschius quidem in tertia lexici Graeci editione dyxνεον defendere videtur sic, puto, versum metiens: oux&οτν¶mMμμς σιεù dyxöνεεοων εϑοσνwτ ———SO== SS, quod metrum quamvis usitatum hoc tamen loco minus placet. Arseos longa syllaba soluta num ad priorem brevem correptio pertineat, quaerendum, quod negandum videtur, cum nullum eius quidem rei in reliquiis poetarum exemplum reperiatur. at alterius brevis i. e. totius dochmii quintae vocalem raro a poetis correptam esse verisimile. certum enim exemplum apud Sophoclem videtur exstare in Antig. v. 1331: drraros Iro 1ro. unde colligi fortasse potest etiam strophae versus, de quo modo diximus, cuius verba depravata sunt, eandem rationem fuisse: deidxos&yd y. etiam versum Thesmoph. 915 huc referendum putamus, ubi faceta cavillatione Mnesilochus ut Helena Euripidem ut Menelaum sic consalutat: — XIV— à³ TOνυοο&νϑιυνsοσς dυμας̈o ε εοαs, tr. iamb. Aaßsé uε, 1aρεᷣ εε, röc eiα dε τέα. ò Oͤ A” gẽéoe e τνν. dnays u dnay änay änays auec OCC= Oe”se 11.ρ½ mεᷣνα2. tr. iamb. in tertio versu ultima vocalis verbi xio correpta, quamquam hunc quidem versum aliter accipi posse non negamus. etiam Oed. Reg. v. 662: AAν, Smre ³εο num pro dochmio sit habendus, haud facile diiudicaveris. cf. part. III pag. 13 adn. 2. De sexta syllaba idem fere est, quod de prima, dicendum, non deesse tales quidem locos, ubi correpta eius syllabae vocali accurata responsio efficiatur(velut Soph. Ant. 1307= 1329: ri εν oux dvraidv= d zd⸗αm μι), sed id non tanti momenti videri, ut propterea correptionem huius syllabae admissam esse existimemus. nec magis nos, ut id factum cre- damus, versus Herc. fur. 1052(„†νοο 5 59=, d d) et Hel. 694(αexοmππιιαων ςαααν) movent, quamquam nullum praeter hos dochmium eius formae(+‿=——) repperimus. ¹) Septimo loco correptionem exclusam esse nihil sane mirum; quam in octava, id quod vix exspectaveris, raro poetae videntur admisisse. videas Eur. Troadd. 269: 1 166"% aas; dod uοι ⁴(ε‿εο τωι⁄σειι; at versus Oed. Reg. 1350:&laße ³εν d τe—νο ⁵ονυνιο⁶) et Rhes. 822: rör d νον, dre Gαm] yyeloc huc referendos esse, cum praesertim ad alium protinus numerum transeatur, vix crediderim. Quod si singulorum poetarum rationem et discrepantiam accuratius paullo consideramus, severissimus, ut ceteris fere in rebus metricis, sic in hac quoque procul dubio Aeschylus. corripitur apud eum vocalis ante vocalem nusquam nisi in altera dochmii syllaba brevi,— nam versum Sept. 970 dochmiacum non putamus,— paene nusquam nisi in interiectionibus, nusquam denique, si certa quidem exempla respicias, nisi ab ineunte periodo rhythmica. ac de altera quidem lege, ut nisi in interiectionibus vocalis ne corripiatur, unum video— nam Eumen. v. 255: boa do udâνò as verba 50 5ν interiectionum paene loco habenda sunt— unum, dico, video, qui excipiatur, dochmium Sept. 89: 5G6 drreo ειμεέ̈ν. quae cum ita sint, tamen animum non inducimus, ut neglecta codicis auctoritate cum editoribus quibusdam œrdνres onreo TelNo scribendum esse censeamus. sed ob nullam magis causam G. Hermanni coniecturae illae Sept. 135 ³) et 164 ⁴) in dubium videntur vocandae esse, quam quod simul et alteri et tertiae legum a nobis propositarum officiunt. et quamquam utroque loco nomen proprium quispiam excusaverit, tamen in dies magis has mihi scripturas, quas fuit cum probarem, displicere libere confiteor. prima vero lex haud scio an omnium minime exceptionem patiatur. quare im- probandum, quod ipse olim Sept. 154 tentaveram: ³—*φ◻ Aoreulc, quo verisimilius fortasse fuerit, quod etiam ad traditam scripturam: 4oreu iα à ³ propius accedit: 4Oresνςα qiac. nec vero magis probabile aut, quod eiusdem fabulae v. 699 ⁵) pro tradito iονꝙ com- plures viri docti, ut nuperrime J. H. H. Schmidtius, maluerunt, Siov, aut, quod vv. 89 sq. pro codicis scriptura optime conservata: ò leuxaorts öovrct daoòs eu onne, ponere ausus est is, qui totum fere hoc carmen choricum perversissima emendandi ratione foede turbavit, G. Din- dorfius, Ievxordem—⁷ 1eds öνerat Snl röAv. ¹) at exstant plures dochmii huius formae==-=, et unus quoque huius— O=——, ut supra demonstratum.— ²⁹) videas part. III pag. 12.— ³) KAduν εmννινμιον— ⁴) Oyxd dneg odeαα.— ⁵) αbs os xeεx³νοσσιι εον εν ακα̈οσνσι α. Maiore licentia Sophocles et Euripides usi sunt. qui quamquam plerumque legibus, quas Aeschylum sibi scripsisse demonstravimus, et ipsi se continuerunt, tamen hic illic non modo in fine aliorum verborum, sed etiam in mediis verbis, non modo ab initio periodi, sed etiam in mediis versibus vel periodis dochmiacis, non modo altero, sed etiam tertio, quinto, octavo dochmii loco correptionem vocalis ante vocalem admiserunt. quid de Aristophanis usu statuendum sit, in tam exiguo dochmiorum numero incertum, tamen ut ad rationem Sophoclis et Euripidis propius ille accedere videatur. quamquam et hos ipsos poetas, Sophoclem dico et Euripidem, in corripiendis tertiae, quintae, octavae syllabae vocalibus artos admodum fines terminosque sibi constituisse non negaveris. quibus locis dochmii, si duos versus, quorum de mensura haud satis constat, excipias, nunquam correptionem admittunt in syllabis, quibus vocis sonus admoveatur, et ita plerumque, ut accentus aut ad antecedentem syllabam aut ad sub- sequentem pertineat. quae res exemplis supra in unum collatis satis demonstrari videtur. duo autem illi, quos excipi diximus, versus et ipsi iam supra sunt nominati, Oed. Reg. 662 et. Eur. Hec. 1091. ac de priore quidem loco videas, quae part. III pag. 13 adnotavimus; Hecubae autem vv. 1088—1093, si scripturam libri Vaticani et Marciani 468 sequaris, sic dividere ac metiri possis: 2„ 2,. 4 20-— al 1 or—ͥ 1†ł✕H0 Solov-B=--- Bs=F „. QO◻ euuτον ⁴eος νκαονοων„ένοο,— ½—W-S= „ 2„„ 2— 2 ANGοα⁷, 1rεε O— V.—-W-— 90%, So⁴dν duννι, 50„. D=- L- Ire, ddere 90 9ε ν G GL=DᷣS qua mensura adoptata tertio versu tertiae dochmii syllabae vocalis corripienda est. at id quidem dubium est nec mirum, si cui versus ille aliter accipiendus esse videatur: CO=XS=S-——. quamquam nec hunc nec priorem illum ordinem(Oed. Reg. 662) dochmiacum esse plane denegare audemus, quod ea est versuum huc pertinentium paucitas, ut certa et quae fallere nequeat lex cognosci inde non possit. illis versibus duobus autem accedit fortasse v. Antig. 1310, de quo supra dictum est. Atque haec quidem de vocalium correptione. hiatum autem in mediis dochmiis vocali, si longa est, non correpta nisi in interiectionibus paene nusquam reperimus ac ne in iis quidem frequentius. videas Aesch. Prom. 579= 599: μνπαιαι ⁸ι ⁸σηχ[f†PSJντ̈ςα⁴ε, Agam. 1114= 1125: à& παηm&Æηο‿σνQmᴵάÖnat= d d 1000 160b, Soph. Ant. 1276: gedõ—†eëꝰ, 6⁴, Eur. Hec. 703: ³⁴μι alar, éuα⁵ν. huc etiam»al referendum: Herc. fur. 1060: ν⁴e; vai ενε, Or. 148: Sodr. v*l obro«. raro igitur in interiectionibus hiatus admissus, at rarissime in aliis verbis, ut Prom. 602:(duνsdaυ⁶ννν) do iενες ⁸◻ε, Ag. 1147: Teεα.οοοντ?, Oed. Col. 1485: Zeë dva, G*2l£⁵ν.(quod si de tam exiguo exemplorum numero coniecturam capere liceat, nisi in syllabis, quibus vocis sonus admovetur, hic hiatus usu non venit.) De caesuris dochmii cum accuratione et diligentia Karolus Pickel disputavit(dissert. de versuum dochmiacorum origine pag. 30 sqq.), quamquam quae inde de origine numeri dochmiaci colligi vult, nequaquam nobis quidem probantur. quae res cum in medias nos de natura dochmii controversias exortas deducere videantur, alio loco commodius tractabuntur. — XVI— Tam in eo est, ut de antistrophica versuum dochmiacorum ratione paucis exponamus. quae tantum abest, ut ad omnes dochmios pertineat, ut eorum, quae ad nos venerunt, paene dimidia pars responsionis expers sit. quo in genere miram quandam reperias poetarum scaenicorum diversitatem., nam cum apud Sophoclem paene nulli¹), qui non sint responsione antistrophica temperati, dochmii videantur exstare, Aeschylus, si in universum aestimes, quintam fere, quin etiam in Septem fabula amplius tertiam partem dochmiorum responsionis lege solutam habeat ²): in fabulis Euripidis et Aristophanis ita liberorum, ut ita dicam, dochmiorum auctus est numerus, ut apud hunc supra dimidiam partem, apud illum plures etiam canticis solutis contineantur. itaque et sunt fabulae, in quibus omnes versus dochmiaci antistrophici sint(ut Aeschyli Supplices, Persae, Agamemno, Euripidis Alcestis, Rhesus, Aristophanis Vespae), nec desunt, in quibus omnes sint liberi(ut Euripidis Hecuba, Andromacha, Iphigenia Taurica, Supplices, Helena, Aristophanis Nubes, Thesmophoriazusae, Plutus). Quod si in hoc genere omnibus Sophocles praestat, at Aeschylus longe ei ceterisque antecellit aequalitate et diligentia, omnium enim apud eum, qui responsionis lege tenentur, dochmiorum paene quattuor partes ita inter se sunt exaequatae, ut accuratissime syllaba syllabae respondeat ac ne minima quidem discrepantia admittatur; quaeque restant dochmiorum paria, tantum non omnia nisi anacruseos forma nihil variant. ac facillima quidem ob eamque rem frequentior paullo— plus enim decies reperitur— tribrachi est et dactyli in anacrusi commutatio SCS-SS. exemplis his utare. Suppl. 393= 403: xò⁴εαιν εσꝓ ωά σέ‿ ZedS 6reοοσοσσνν, ibid. 394= 404, 737= 744, 750= 757(?), Prom. 575= 594, ibid. 576= 595, Sept. 220= 228, ibid. 564= 627, 686= 692, 700= 707, Choeph. 935= 946, 942= 962, 943= 963.— rarior tribrachi et iambi mutatio est, tamen ut et ipsa satis multis certisque locis testata sit. videas Suppl. 394= 404:„d‿νιμ dυασαςςρονο ά⸗t 51 ꝙ 8ν νπμς Sept. 418= 453, Choeph. 953= 965, Eum. 143= 149.— dubitaveris, an iambo dactylus mutetur. cuius rei etsi Choeph. vv. 956= 968, 960= 971, alii documento esse vix possunt, tamen versus, quales Sept. 564= 627(xουνς dν υονρεας άďr, dueréoas εεειςιν mςσ•ο, Ag. 1164= 1175(diμαε ρωνιsz one SοαιmoGðsCímtfℳWʃw) leguntur, propter metri inaequalitatem a viris doctis in dubium vocatos esse prorsus improbandum.— quin etiam duo reperiuntur dochmiorum paria, in quibus vel tribrachus vel iambus irrationali illo, de quo supra dictum est, iambo vel spondeo mutatus sit, C⸗ Sept. 233= 239: d deνν τõaν—ö= orννοιν αχ‿ᷣνoν αάα, et Suppl. 431= 439: InνπGιν ἀe'ομννπνν— aoia eμzu. licet addubitent de tali responsione scripturasque im- pugnent, id quidem constat, duobus apud ipsum Aeschylum locis, qui cur in dubium vocentur, nulla ceteroquin causa, solitam dochmii formam legi cum iambica mutatam. quae res cum haud nimis raro in Sophoclis et Euripidis fabulis recurrat, videant viri docti, ne temere nullaque causa traditas scripturas tentaverint, obliti nimirum ex carminibus poetarum potius leges hauriendas quam ad leges regulasque quasi a priori excogitatas carmina poetarum emendanda et corrigenda et fingenda esse. ¹) perpauci enim excipiuntur hic illic alienis numeris intermixti velut El. 243, Trach. 880.— ²) qua in re illa nimirum tenemus, quae part. III pag. 26 sq. de Septem fabulae parodo exposuimus redditaque accuratius ratione probare studuimus, incipere eius carminis responsionem a versu 151. — XVII— Sunt etiam loci quidam, quibus arseos longis binae breves respondeant. videas Suppl. 349= 361: gvydda εοατ⁴ονμνν άr. à⁴εέι έοαοꝓν,‧ Agam. 1121= 1132: 0 6 00αοα—*æάr ie dyaod ris. huc etiam Sept. vv. 204= 212 referendi sint, si Seidlerum ibi in antistropha sequi liceat: doοατm mσναιυιπιω ντοον Ʒυντν‿άr- εονσσσπέννοο ιρεέ‿ας. Creticus porro dochmii num molosso mutatus sit, quaerendum. quam in rem exempla- afferri possunt duo loci: Sept. 698= 705: Smπποτο τονο τας οd κεακα⁴ανσι έ‿ 1raos draxev, emre* dasu et Agam. 1117= 1128: dxögeros Jνε έ e„„ν⁴ο eεiνxet, quorum utrumque ab Hermanno impugnatum esse nihil paene mirum, qui pro daiuο adoptabat aAluνeν, pro reöxe⸗ autem zörel. quod eo magis improbandum, quod hanc syllabarum mutationem, quamvis rara sit apud Aeschylum, ceterorum poetarum usu haud paucis locis firmatam videmus. Denique vel in fine dochmii raro pro longa brevis videtur posita esse. cuius rei si non Sept. vv. 481= 521 aut Agam. 1410= 1429, at Agam. vv. 1166= 1177: 4mνννο‿‿ ϑςεσο- uErac= JOεοα ϑςαμιπιασατοoοᷣα documento habeantur. Atque hi quidem, quos adhuc consideravimus, loci ita erant comparati, ut inaequalitas responsionis aut ad anacrusin aut ad singulas cretici vel paeonis syllabas pertineret; nunc quaerendum, num etiam utramque apud Aeschylum in eodem dochmio discrepantiam coniunctam inveniamus. quod nec affirmare pro certo nec refellere in animo est. sunt enim loci quidam, quibus id factum esse non sine causa aliquis indicaverit: Suppl. 351—= 363: Ai τος, r“ d⁷* ⸗ 160:6wa eν et Sept. 156= 164: rd ſoxet, ri yevicoerde= Oyxa oò rö. at enim neuter horum locorum suspicione caret. ac priorem quidem, quamquam mutilata est antistropha, tamen ita, ut scribitur, ab Aeschylo profectum esse a probabilitate non putamus abhorrere; alter graviorem dubitationem movet, cum praesertim, id quod supra docuimus, unicum eius formae in operibus Aeschyli dochminm praebeat(——=S), quam etiam apud ceteros scaenicos rarissime reperias. Secundus ab Aeschylo tragicorum diligentia in exaequandis antistropharum syllabis adhibita procul dubio Sophocles est, cuius in fabulis, si in universum aestimes, amplius quarta pars parium inter se respondentium inaequaliter formata est, ita tamen, ut singulae inter se non paullum tragoediae discrepent. velut in Electra undecim, in Antigona, id quod mireris, vix duae partes dochmiorum prorsus eandem in stropha, quam in antistropha, syllabarum rationem praebent. at illud rursus cum Aeschylo Sophocli convenit, quod apud hunc quoque plerumque discrepantia tantummodo ad anacrusin pertinet. et dactylum quidem pro tribracho positum multo rarius pro numero parium inter se discrepantium quam apud Aeschylum reperiri nihil sane mirum, rarius enim omnino anacrusin dactylicam apud Sophoclem occurrere supra demonstravimus. videas hos locos. El. 1246= 1266: Gννέφαό εστεέ‿αρ☚αε= 168 mrd⁴οος Erεν ταςιεο, Oed. Reg. 657= 686, 1342= 1362, Ant. 1310= 1330, Ai. 402= 420(2).— tribrachum iambo mutatum repperimus Ant. 1264= 1287: A,ετοντπνςι έ&μέννέoνς—- 1tra 90 Aöyov, Ai. 348=356, Oed. Reg. 1329= 1349, 1455= 1470, Ant. 1273= 1296(2).— parem fere numerum talium locorum reperias, ubi spondeus ponatur pro iambo. Ant. 1275= 1299: 0⁴ι ταάφάνραηι τονzdaas, r0„ dν εέꝓærſra, ibid. 1311= 1333, 1317= 1339, Oed. Col. 836= 879, 1477= 1491(?).— iambum dactylo mutatum Ai. 880= 926: duνιν οναι dHρe—= errνσeενν cxdν non ferendum ratus G. Hermannus ante dımπovc addidit dμας, quod cum et metro et sententiae satisfaciat, nobis 3 — XVIII— eo minus necessarium videtur, quod nec ab ipsius Aeschyli arte talem responsionem plane abhorrere statuimus, et apud Sophoclem non modo eandem Phil. 395= 509 recurrentem, sed etiam tribracho spondeum respondentem eodem versu videmus: τπνν ευηυνν⁴αιινμαιων ά ϑέιις Aroeidac.— spondeus dactylo mutatus Trach. 1023= 1041, amphibrachys(—) pro iambo vel tribracho positus legitur Ant. 1318= 1340: douœα ποοꝑ εs dtria= rνν ναεε̈ακιαmνον, Oed. Reg. 1345= 1365: àrο àε ταά deςα ά—⸗y 5co αν ταν. quo accedunt vv. eiusdem fabulae 1340= 1360. similem Ai. versuum 902= 948: νν αaαemω, 1 d= 4 104ν 71 ãee rationem esse, quamquam a probabilitate illud quidem abhorrere non putamus, tamen pro certo affirmare dubitavimus. nec minus dubium, quid de El. versibus 1239= 1260 statuendum sit, ubi si scribas:. o ydo doreutr= ric ody dy deixv, spondeus et iambus inter se, irrationali arsi uterque, respondeant:—— SO—. quod idem in eiusdem versus altera parte eveniat. ¹) Atque hae quidem mutationes ad unam anacrusin pertinent; priorem autem cretici longam binis brevibus mutatam his locis videmus. Ant. 1273= 1296:„εᷣα mπαο εέμwσ‿ά̃ 7rör s drν τππέοιιεμνιι(cf. eiusdem versus priorem partem). ibid. 1324= 1345, Ai. 879= 925; cretici autem brevem longae respondentem his locis: Ant. 1319= 1341: à&ꝓ„α̈ σν εέπꝙνν—= 1 1d⁴ν⁴⁴, νμ Oed. Reg. 1315= 1323, Trach. 1026= 1042, 1023= 1041, Phil. 394= 509. El. 1239= 1261(2). ter pro ultima longa binae breves positae: Ant. 1319= 1341: Fxaνο ⁸ uᷣlεο ‿άṽr, 4εέοο, 50“ ,, Oed. Reg. 1340= 1360, Ant. 1273= 1296(2). Plurium denique syllabarum in eodem dochmio commutationes poeta his locis admisit. Trach. 1023= 1041: Qν, o ror;= nνοσ αάαiνQᴵ⁹‿⁷⁷‿‿——. Phil. 394= 509: η *ε νκαᷣeςκα ⁶ει—⸗. 4 dèe rixous drar Oe=e, ibid. 1092= 1113: 9" Aεμοοο dέeν= 70 Gαάη̈νqmQᷣἀʒIö ir=S, Oed. Reg. 1340= 1360: d‿nrdyer kxrönrtov=„d d' νμνο μτ uνG⁵οοων‿τ— O=’ dubii hi loci videntur: Ant. 1273= 1296: 9εος ir doœ röre= ris dbœ ris ut ör us e“), El. 1239= 1261: 1dr alor dduντe= dsia] pe Gον πιςρσντ ςπ———. * Ut in ceteris fere omnibus rebus metricis, ita in observandis responsionis legibus omnium neglegentissimus Euripides. quae neglegentia, si dochmios respicias, tribus maxime rebus cernitur, primum quod plus dimidia dochmiorum pars, ut supra dictum est, responsionis anti- strophicae omnino expers est, deinde quod paene tertia parium inter se respondentium pars aliquam syllabarum inaequalitatem praebet, tum quod genere et sede inaequalitates apud eum insigniores. quae frequentissimae pro numero dochmiorum antistrophicorum in Herc. fur.,(Alc.,) El., Troadd., Bacch., Or., Hipp.; rariores in Med., Ion., Rhes., Heraclidis. naturam vero ac sedem mutationum si quaerimus, illud imprimis notabile, ne dimidiam quidem earum partem ad anacrusin pertinere longeque omnium syllabarum saepissime sextam mutari, ut in medio vel cretico vel paeone in locum brevis longa irrationalis substituatur: LelnS. Ac primum quidem in anacrusi hasce mutationes reperias: dactylum pro tribracho positum: Med. 1258= 1268: d21⁴„ν, ϑφ‿os= Ialend ydo Soorofs, ibid. 1260= 1270, Hipp. 817= 836, ¹) videas, quae de hoc loco pag. X dicta sunt.— ²) vid. pag. VIII adnot. 10. XIX— Or. 322= 337, Rhes. 698= 716, 709= 727, Hipp. 369= 676, Troadd. 308= 325. tribrachum lammbo mutatum: Ion. 681= 700: riν, 6 ra, rroο,νμασ̈νιά⏓ ro2εον ε‿οασρπμααοο αα, ibid. 682= 701, Ah 93= 406, El. 1148= 1156, 1150= 1158, Or. 1353= 1537, 1358= 1542, Rhes. 700= 718, .146= 158. spondeum iambo respondentem: Or. 146= 158: Aerτν dοναάσα ‿άzů Zmvnrvou ,uenee Or. 145= 157, 328= 344. fortasse etiam 326= 343, quamquam huius quidem loci scriptura prorsus incerta. videas part. III pag. 5. Med. 1252= 1262(2).¹) dactylum pro iambo positum fortasse: Alc. 402= 414; spondeum pro tribracho: Hipp. 826= 844: z6να 16yov rdνας 61 ⁴ι σασςεκνν Herc. fur. 743= 757, Or. 322= 338. trochaeum irrationalem(—) pro syllaba longa anacrusis: Bacch. 986= 1006: Aασ το ⁶οσιι⁴⁶εέρμď Laiο ϑƷουενnσ reo, Or. 1247= 1267, Alc. 401= 414(2) ²), Andr. 835= 839(2); pro binis brevibus eundem: Hipp. 822= 841: xr6Aνοο εωο ⁹ 1cννα ααοdiwv, Med. 1255= 1265, Or. 321= 337, 1248= 1268. Arseos autem syllaba longa binis brevibus mutata his locis legitur. Hipp. 363= 670: 6ε ϑοςιεαeς Tnoden a*εl 2yov, Ion. 690= 709, Herc. fur. 745= 758, TProadd. 308—= 325, El. 1152= 1160, Or. 17 35, 330= 346, Med. 1252= 1262(⁵). Longe frequentissima autem omnium, ut supra dictum, brevis syllabae et longae in medio paeone vel cretico mutatio, quam paene tricies invenimus, ut locos huc pertinentes omnes afferre nihil opus esse videatur. exempla eligamus, quae in Oreste repperimus. ubi illas syllabas inter se mutatas his locis legimus. vv. 143= 155: GK,νεπο᷑ ⁴ι mꝙποο⁷πεεα—⸗z S0α.οινι§˙ d ναστσεένειι, 141= 153, 145= 157, 146= 158, 147= 160, 320= 336, 322= 338, 328= 344. 1248= 1268, 1265= 1285, 1357= 1541, 1364= 1547. Nec desunt loci, quibus pro ultima longa binae breves legantur. videas Hipp. 363= 670: 1Od⁴ ννον τταννιαα ‿έ rir dd vör 16 X.ν, Or. 327= 343, Bacch. 1169= 1185, Or. 319= 335 330= 346, 1247= 1267, Hipp.? Nec plures quidem eiusdem dochmii syllabae raro aliis mutatae. velut quartum paeonem pro primo bis poeta admisit, Or. 319= 335: ααοσν εέναeʃ εν έ 61o, ddxgva et ibid. 330= 346; et semel insuper mutato anacruseos dactylo cum tribracho: Troadd. 308= 325: ärexe. Irãοεεε, ̈ᷣ ⁹ r2* 169 Al⁵οιο. ali loci eius generis hi afferantur. Or. 145= 157: d⁴* συσιꝓννοο ν πτ έ= Wlefs,& SAgaoa èd; ibid. 146= 158:&iα, Gυπυέει ⁴μ⁶ εοααιεμνιᷣ Edoο—ε—‿νmQ ibid. 322= 338: dνμσηαι⁴εασαν αἀιαοοάö 5' dαœαm ε‿ι‿‿—,, Bacch. 986— 1006:— 69ε¹⁹ O= aiο Pehe,.——SS; Med. 1252= 1262: darie Aion(?2)= udrar doa yéν—SS, 369= 676: 1iνα raναηιμνεοιο‿άέ‿ αοέσ⁴˙ςροςσ⁷ woasl)r V2-OSS Or. 1247= 1267. rd 1τονια rd THIea vyör = v0ας ³ιαμoe ‿ O; Or. 330= 346: de Sdueεroc dr ddedo r*εοꝓνοσ rduwr I. Restat, ut de Aristophane paucis dicatur. is enim nullam omnino mutationem admisit nisi in prima syllaba anacruseos, ubi compluribus locis dactylum pro tribracho, semel spondeum pro iambo posuit. videas Vesp. 730= 744: 1⁷6» drevis äyar drsoduνν deis= 161 ¹) vid. part. II pag. 21.— ²) mutilatis strophae verbis ratio metrica dubia. — XxXX— , εαννε εpe do doriος, 736= 749, Av. 1189= 1263; Av. 1195= 1268: 9ε ν τει αε Ireνσ ϑνσι mOεᷣμπμνεμιναν αuαάmμν. ceterum tertia fere parium inter se respondentium pars inaequaliter formata. Illud igitur in universum statuendum est, saepissime in anacrusi syllabarum rationem a poetis variatam esse. quod mirum esse non potest, modo meminerimus omnium versus partium anacrusin facillime paene omne genus libertatum admittere. una apud Euripidem sexta sedes excipienda est, cum totiens eo loco syllabae brevi longa irrationalis respondeat, quam quanto ceteris poetis frequentius ille usurpaverit, supra demonstratum est. Ichulnachrichten. ——G—— I. Allgemeine Lehrverfaſſung der Schule. 1. Überſicht über die für die einzelnen Lehrgegenſtände beſtimmte Stundenzahl: 1 I. II2 IILIII2 IV V VI Sa. ¹ Religionslehre 212 2 2 2 2 2 3 17 Deutſch 3 2 2 2 2 2 2 3 18 Lateiniſch. 88 8 9 9 19 9 9 69 Griechiſch...... 6 7 7 7 7——— 34 Franzöſiſch 22 21 2 2 2 5 4— 19 ebräiſch. 2 2————— 4 d ſch fakultativ Geſchichte und Geographie 3 3 3 33 4 3 3 25 Mathematik...... 4 4 4 3.⸗ 3 4 4 V 4 30 Naturkunde.. 22 2 28 2. 2 2 2 16 Schreiben....——-——— 2 2 4 ·˖——,—— Zeichnen....... 2 2 2 2 2 10 fakultativ Geſang......... 3 2 2 7 hor Tumen[2 2 12 12 2 2 2.2 16 2. Verteilung der Unterrichtsſtunden unter die einzelnen Lehrer im 4. Vierteljahr 18*. Lehrer. Or. 1. II, 1. II. 2. b III, 1. II, 2. Lv.„. vI. sa. Dadtede, Griechiſch b Vergil?2 Homer 3 vid 2 13 Dr. Steiger,-... Deutſch 2 Geſchichte und Oberlehrer. I Lateiniſch 8 Lateiniſch 6 Seſbicir und Geographie 3 2² Dr. Hartmaun Mathematik 4 Mathematik 4 Mathematik 3: ie Vbenlehrer., II, 1 aanr 2 Panndr 2 Naturkunde 2 Geographie 2 Geographie 2 21 Deutſch 3 Deutſch2 Lateiniſch 7 Letlit, III, 1 Geſchichte und Geſchichte und Geſchichte und C1) Oberlehrer. Geographie 3 Geographie 3*) Geographie 3— Dr. Häſecke Religion 2 ehi Deutſch 2 2 Gymnaſtallehrer. IV Deutſch 2 Griechiſch 7 Lateiniſch 9 2 v. Kampt Mathematik 4 Franzöſiſch 2; 4 J 2 Gymuaſia Jehrer. Phyſik 2 Mathematit 3 Franzöſiſch 2 Franzöſiſch 5 Mathematik 4 2 Miedzychodzhi, II, 2 Griechiſch 7 Lateiniſch 8 Geſchichte und 23 Gymnaſiallehrer. 7 Griechiſch 4 Geographie 4 Deutſch 2 Lateiniſch 9 0Pe pe, ſ Griechiſch 7 Franzöſiſch 4 Seſchichte 1 23 i 2 Naturkunde 2 Mathematik 4 Mathematik 4 Wif. Kitelichrer. Turnen 2 Turnen 2 Turnen 2 Waturn Wla enabe 3 Naturkunde 2 Mahenunde 3 24 ſigion 2 igi Schwarz, Religion 2 die lgion Religion 2„ Religion 2 Religion 2 Lateiniſch 9 24 Wiſſ. Hülfslehrer.[V Sebräiſch 2 Debrälſch 2 3 8 Geſchichte 1 Boſſe Deutſch 2 Wiſſ. Hülfslehrer. III, 2 Lateiniſch 9 11 Mosheim 5 5 zuſ Wiſſ. Hülfslehrer. Franzöſiſch 2 Franzöſiſch 2 Franzöſiſch 2 6 8—————. Religion 2 Religion 3 Schmidt Zeichnen 2 Zeichnen 2 Zeichnen 2 Schwiben 2 Deutſch 3 Gymn.⸗Elem ntar Sehre Turnen 2 Turnen 2 Zeichnen? Schreiben 2 30 ywmn.Elementar⸗ Turnen 2 Vaichnen 2 urnen 2 Hoßfeld, Singen 2 Singen 2 7 Elem.⸗Lehrer(beauftr.). Chor 3 3 inge öutheil, Geſchichte und 3 Kandidat. Geographie 3*) * Siehe Seite 13. 3. Uberſicht über die während des abgelaufenen Schuljahres abſolvierten Penſa. Prima. Ordinarius: Oberlehrer Dr. Steiger. Religionslehre: 2 St. w.— Erklärung des Römerbriefes. Glaubenslehre im Anſchluß an die Confessio Augustana. Kirchengeſchichte: Reformation— Union. Wiederholung früherer Penſa. Repetition von Kirchenliedern.(Schöbe; im letzten Quartal Schwarz). Dentſch: 3 St. w.— Überſicht über die deutſche Litteraturgeſchichte bis Fiſchart. Ein⸗ gehend beſprochen wurden u. a. die Gedichte Walthers von der Vogelweide, der Parzival, der arme Heinrich, Hans Sachs, Don Carlos und die Briefe über Don Carlos, Wallenſtein und die Braut von Meſſina. Jeder Schüler hielt einen freien Vortrag. Auswendig gelernt wurden die im Kanon vorgeſchriebenen Gedichte und Dichterſtellen aus Schiller und Walther von der Vogelweide. Schrift⸗ liche Dispoſitions⸗Ubungen. 8 Aufſätze.(Berlit). Themata der deutſchen Aufſätze: 1) I,1. Warum treten die Tiere in der Fabel auf?(Nach Leſſing.) I,2. Man lebt nur einmal in der Welt. 2) I,1. Das Leben ein Kampf. 1,2. Wodurch weiß Schiller in ſeinem Drama „Maria Stuart“ unſern innigſten Anteil für ſeine Heldin zu erwecken?(Tentamen⸗Arbeit). 3) Was ieht die Menſchen nach Italien? 4) Wodurch wird Wallenſteins Schwanken begründet? 5) Die nſichten Walthers von der Vogelweide über das rechte Verhältnis von Staat und Kirche. 6) Wie unterſcheidet ſich die Gudrun von dem Nibelungenlied?(Tentamen⸗Arbeit). 7) Heilig iſt das Un⸗ lück: Wenn Götter ſtrafen, weine der Menſch und lerne! 8) Welche Motive des Sophokleiſchen edipus hat Schiller für die Fabel des Stückes in ſeiner Braut von Meſſina benutzt? Themata der Maturitäts⸗Arbeiten: Michaelis 1889: Warum erregt Hektor in hohem Grade unſer Intereſſe? Oſtern 1890: Des Helden Namen iſt in Erz und Marmorſtein So wohl nicht aufbewahrt, als in des Dichters Liede. Lateiniſch: 8 St. w.— Hor. Carm I. III. Auswahl. Sat. I, 1. 4. 9. II,2.— Cic. de orat. I.(mit Ausſcheidung einiger Abſchnitte).— Tac. Germania. Ann. I. II.(ausgewählte Abſchnitte).— Extemporieren aus Livius XXII.— Grammatiſche Repetitionen. Mündliches Über⸗ ſetzen und Domeſtica aus Süpfle. Extemporalien nach Diktaten.— Die Formen der Argumentatio. Aufſätze. Sprechübungen.(Steiger). Themata der lateiniſchen Aufſätze: ¹1) Verum esse illud Senecae miseriam fortes viros probare exemplis demonstratur. 2) Ll: Ea fato quodam Romanis data sors fuit, ut magnis omnibus bellis victi vincerent. 12: Pyrrhus, Epirotarum rex, quas res in Italia et Sicilia gesserit.(Tentamen⸗Arbeit). 3) Quibus rebus factum sit, ut e bello Peloponnesiaco Athenienses inferiores discederent. 4) dgüi ſche — 4— annus initium fuit libertatis novae Romanis, recuperatae Atheniensibus. 5) Athenas omne genus clarorum virorum tulisse. 6) I,1: Exemplis a rerum Græcarum memoria repetitis comprobatur verum esse illud: Concordia parvae res crescunt, discordia maximae dilabuntur. I,2: Exponuntur causae belli a Persis Graecis illati.(Tentamen⸗Arbeit). 7) Quos potissimum mores Germanorum Tacitus laudaverit. 8) Funestum diem Alliensem Romanis, funestiorem Graecis diem Chaeroneensem fuisse. Themata der Maturitäts⸗Arbeiten: Michaelis 1889: Athenienses saepenumero ingratos se praebuisse in cives de patria optime meritos. Oſtern 1890: Qui viri nobilissimi fuerint inter hostes Romanorum. Griechiſch: 6 St. w.— Hom. II. I. II. IV. VI. VII. VIII. X. XII.— Dem. Ol. I. II. III.— Thuc. II Auswahl.— Überſetzungen aus Böhme mit grammatiſchen Wiederholungen. Alle 3 Wochen ein Extemporale.(Büsgen). Franzöſiſch: 2 St. w.— Les deux Philibert par Picard. Histoire de la révolution française par Mignet. Alle 3 Wochen ein Extemporale über größere zur Repetition aufgegebene Abſchnitte aus Plötz, Schulgrammatik.(Im Sommer Suchier, im Winter Mosheim). Hebräiſch: 2 St. w.— Das regelmäßige Verbum wiederholt. Einige Klaſſen der unregel⸗ mäßigen Verba neu nach Seffer. Einiges aus der Syntax. Überſetzungen aus Seffer und Geneſis. (Schöbe; im letzten Quartal Schwarz). Geſchichte und Geographie: 3 St. w.— Das Mittelalter und die Neuzeit bis 1555 nach Pütz.— Geographiſche Repetitionen.(Berlit). Mathematik: 4 St. w.— Stereometrie(nach Stegmann). Arithmetiſche und geome⸗ triſche Reihen, Zinſeszins⸗ und Rentenrechnung. Bearbeitung von Aufgaben aus allen Teilen der Mathematik. Alle 3 Wochen ſchriftliche Arbeiten.(Hartmann). Mathematiſche Abiturienten⸗Aufgaben: Michaelis 1889: 1) In einem Dreieck ſind gegegeben ein Winkel, 6= 56° 48/ 17“, 2, eine anliegende Seite, a= 6954,2 m und die Summe der beiden anderen Seitei b+†c X 9468, 4 m. Es ſollen die übrigen Winkel berechnet werden. 2) Wie verhält ſich bei einer Kugel vom Radius r der Kubikinhalt einer körper⸗ lichen Zone, welche die Höhe 2 h hat und von einem größten Kreiſe der Kugel halbiert wird, zu dem Kubikinhalt eines Segments derſelben Kugel von gleicher Höhe?(r= 4; h= 3). 3) Es ſoll ein Dreieck gezeichnet werden, wenn gegeben ſind 1) der Winkel; 2)—= n: 3) 9*, der Radius des erſten äußeren Berührungskreiſes. n 4)+y) 6+ ³)= a. (—)(E— 9) h Oſtern 1890: 1) Einer körperlichen Kugelzone ſei ein gerader abgeſtumpfter Kegel einbe⸗ ſchrieben, deſſen Grundflächen die Endflächen der Zone ſind. Das Volumen des Kegelſtumpfs ſei gleich V, die Seitenlinien desſelben ſeien gegen die — 5.— rößere Grundfläche unter dem Winkel« geneigt, ſeine Höhe ſei gleich h. an berechne das Volumen der Zone. V= 298,95;= 53⁰ 7748“, 4; h.— 4. ä. 2) 1 r= m. X.+ y=n. 3) Es ſoll ein Dreieck gezeichnet werden, wenn gegeben ſind 1) ge+† p; 2) a+ b; 3) r. 4) Wie groß iſt der Ablenkungswinkel der für die Bildung des Regenbogens wirkſamen gelben Sonnenſtrahlen a) für den erſten, b) für den zweiten Regenbogen, wenn der Brechungsexponent für die Frauenhoferſche Linie D gleich 1, 3324 iſt? Uaturkunde: 2 St. w.— Optik, Akuſtik.(Nach Jochmann).(Hartmann). Sekunda 1. Ordinarius: Oberlehrer Dr. Hartmann. Religionslehre: 2 St. w.— Leben Jeſu nach den Synoptikern. Das Wichtigſte aus der Geſchichte der chriſtlichen Kirche nach dem Neuen Teſtament. Das Wichtigſte über die neu⸗ teſtamentlichen Schriften und Bibelüberſetzungen. Lektüre der Bergpredigt. Stellen aus derſelben memoriert. Kirchenlieder mit der Lebensgeſchichte der Verfaſſer repetiert.(Schöbe; im letzten Quartal Schwarz.) Deutſch: 2 St. w.— Goethes und Schillers Leben. Hermann und Dorothea, die Jung⸗ frau von Orleans und Maria Stuart wurden in der Schule, Goethes Götz von Berlichingen und Voß' Luiſe privatim geleſen und in der Schule beſprochen. Kulturhiſtoriſche Gedichte von Schiller. Privatim geleſen wurde Schillers Abfall der vereinigten Niederlande. Deklamationen. Die im Kanon vorgeſchriebenen Gedichte und Dichterſtellen wurden auswendig gelernt. 10 Aufſätze, darunter 2 Klaſſenarbeiten. Dispoſitions⸗Ubungen.(Berlit). Themata der deutſchen Aufſätze: 1) Wie kam es, daß nach den Perſerkriegen die Hegemonie von Sparta auf Athen über⸗ ging? 2) Die Beſtimmung des Thores.(Nach Schillers Epigramm). 3) Weshalb iſt den Deutſchen der Rheinſtrom ſo lieb?(Klaſſenaufſatz.) 4) Charakteriſtik des Apothekers nach dem 1. Geſang von Goethes Hermann und Dorothea. 5) Ferro nocentius aurum. 6) Das Geſpräch zwiſchen Mutter und Sohn im 4. Geſang von Goethes Hermann und Dorothea. 7) Warum iſt es gut, daß wir die Zukunft nicht vorherwiſſen? 8) Warum konnte Hannibal die Römer nicht beſiegen?(Klaſſen⸗ aufſatz.) 9) Welche Eigenſchaften der Johanna lernen wir ſchon im Prolog kennen? 10) De mor- tui nil nisi bene. Lateiniſch: 8 St. w.— Verg. Aen. V. VI(im Sommer Mosheim, im Winter Büsgen).— Liv. XXI.(außer einigen Abſchnitten).— Cic. or. de imperio Cn. Pompei und Cato maior.— Grammatiſche Repetitionen nach Ellendt⸗Seyffert§ 202— 342.— Mündliches überſetzen und Domeſtica nach Klaucke. Extemporalien nach Diktaten.— Die Formen der Trac⸗ tatio.— Zwei Aufſätze.(Steiger). Themata der lateiniſchen Aufſätze: 1) De Codri morte voluntaria. 2) Quibus de causis Pompeius Ciceroni aptissimus visus sit äd bellum Mithridaticum gerendum. — 6— Griechiſch: 7 St. w.— Homer Od. XIII— XVIII u. XXII. Xenoph. Cyrop. I, cap. 1—5, II, cap. 2; Hellenica III. Moduslehre nach Kochs Grammatik§ 91—131. Wiederholung der früheren Penſa. Überſetzen aus Böhmes Aufgaben, 14-tägige ſchriftliche Arbeiten.(Im Sommer Danysz, im Winter Miedzychodzki). Franzöſiſch: 2 St. w.— Choix de poésies narratives von Göbel. Histoire de la seconde guerre punique par Rollin. Plötz, Schulgrammatik Lektion 60—79; Repetition der früheren Abſchnitte. Alle 14 Tage eine ſchriftliche Arbeit.(Im Sommer Suchier, im Winter Mosheim). Geſchichte und Geographie: 3 St. w.— Römiſche Geſchichte nach Pütz. Geographie von Deutſchland nach Daniels Leitfaden§§ 75, 85—103 einſchl.(Gutheil). Mathematik: 4 St. w.— Trigonometrie. Die Lehre von den Logarithmen. Gleich⸗ ungen zweiten Grades mit mehreren Unbekannten. Geometriſche Konſtruktionsaufgaben und Konſtruktion algebraiſcher Ausdrücke. Alle 2 Wochen ſchriftliche Arbeiten.(Hartmann). Naturkunde: 2 St. w.— Mechanik.(Nach Jochmann).(Hartmann). Sekunda 2. Ordinarius bis Michaelis Prorektor Dr. Suchier, von da ab Gymnaſiallehrer Miedzychodzki. Religionslehre: 2 St. w.— Geſchichte des Reiches Gottes im Alten Teſtament. Lektüre ausgewählter Stellen aus dem Alten Teſtament. Pſalmen und Kirchenlieder teils wiederholt teils neugelernt. Lebensgeſchichte der Kirchenliederdichter.(Schöbe; im letzten Quartal Schwarz.) Deutſch: 2 St. w.— Das Nibelungenlied in neuhochdeutſcher Überſetzung.— Ausge⸗ wählte Gedichte von Schiller geleſen und erklärt, mehrere auswendig gelernt.—„Wilhelm Tell“ von Schiller; ausgewählte Stellen wurden memoriert.— Leben Schillers und Uhlands.— Tropen und Figuren.— Deklamationen. Disponierübungen. Aufſätze.(Steiger). Themata der deutſchen Aufſätze: 1) Wie bewahrheitet ſich das Sprichwort:„Wer andern eine Grube gräbt, fällt ſelbſt hinein“, an Robert in Schillers„Gang nach dem Eiſenhammer“? 2) Geben iſt ſeliger als Nehmen. 3) Siegfrieds Fhugjen nach dem Nibelungenliede.(Klaſſenarbeit.) 4) Der Wilde. Eine Charakter⸗ ſchilderung nach Seumes Gedicht. 5) Concordia parvae res crescunt.(Chrie). 6) Wodurch ge⸗ winnt der Jüngling in Schillers Ballade:„Der Taucher“ unſere Teilnahme? 7) Not bricht Eiſen. 8) Goethes„Fiſcher“ und das Lied des Fiſcherknaben in Schillers„Wilhelm Tell.“ 9) Zwiſchen Lipp' und Kelches Rand ſchwebt der finſtern Mächte Hand.(Chrie). 10) Welche Bedeutung hat der fünfte Aufzug in Schillers„Wilhelm Tell“ für die Handlung?(Klaſſenarbeit). Lateiniſch: 8 St. w.— Verg. Aen. II und III. Memorieren ausgewählter Stellen. Liv. XXIII, cap. 1— 20; Cic. pro Archia, pro Sulla. Grammatik nach Ellendt⸗Seyffert, § 143— 350. Skripta nach Klaucke und Extemporalien nach Diktaten(wöchentlich je eins.)(Im Sommer Suchier, im Winter Miedzychodzki). Griechiſch: 7 St. w.— Hom. Od. IX. X. ſowie Stücke aus I. II. III. V; letztere wurden auswendig gelernt.(Büsgen). Xenoph. Anab. V und VI; Caſuslehre nach Koch, griech. — 7,— Schulgrammatik.§ 68— 85; Überſetzen entſprechender Stücke aus Böhme, 14⸗tägige Arbeiten.(Im Sommer Danysz, im Winter Miedzychodzki). Franzöſiſch: 2 St. w.— Don Quichotte de la Manche von Cervantes überſetzt von Florian mit Auswahl. Plötz, Schulgrammatik Lektion 50— 69. Alle 14 Tagge eine ſchriftliche Arbeit.(Mosheim). Geſchichte und Geographie: 3 St. w.— Griechiſche Geſchichte nach Pütz.— Die außer⸗ europäiſchen Erdteile nach Daniel.(Steiger). Mathematik: 4 St. w.— Die Lehre von den Potenzen und Wurzeln. Gleichungen vom erſten Grade mit mehreren Unbekannten und vom zweiten Grade mit einer Unbekannten. Pro⸗ portionalität und Ähnlichkeit. Ausmeſſung des Kreiſes. Geometriſche Konſtruktionsaufgaben. Alle 2 Wochen ſchriftliche Arbeiten.(von Kamptz). Naturkunde: 2 St. w.— Die Lehre vom Magnetismus und der Elektrizität. Wärme⸗ lehre.(von Kamptz). Tertia 1. Ordinarius: Oberlehrer Berlit. Religionslehre: 2 St. w.— Das Evangelium Matthäi und die Apoſtelgeſchichte geleſen und erklärt. Kurze Mittheilungen aus der Geſchichte der Ausbreitung des Chriſtentums und Luthers Leben. Ausgewählte Stücke der Bergpredigt memoriert. Kirchenlieder und Sprüche des Kanons gelernt, reſp. repetiert. Wiederholung des Katechismus.(Haeſecke). Deutſch: 2 St. w.— Proſaiſche und poetiſche Stücke des Leſebuchs geleſen und be⸗ ſprochen. Gedichte des Kanons gelernt, reſp. repetiert. Mündliche und ſchriftliche Satzübungen (Satzbildung, Satz⸗ und Gedankenverbindung.)— Dispoſitionsübungen. 12 Aufſätze(darunter 4 Klaſſenaufſätze.)(Haeſecke). Lateiniſch: 9 St. w.— Stücke aus Ov. Met. I, VIII, XII, XIII überſetzt und zum Teil auswendig gelernt.(Büsgen).— Cæsar, de bello Gallico, IV—VII mit Auswahl. Gram⸗ matik nach Ellendt⸗Seyffert,§§ 202— 342 mit Auswahl. Müvdliches und ſchriftliches Überſetzen aus Oſtermann; jede Woche eine ſchriftliche Arbeit. Phraſen aus Cäſar, Synonyma.(Berlit). Griechiſch: 7 St. w.— Xenoph. Anab. I, u. I2I. 2. Abſchluß der Formenlehre. Memo⸗ rieren der Vokabeln und mündl. und ſchriftl. Überſetzen aus Weſener II. Wöchentlich eine ſchrift⸗ liche Arbeit.(Pulch). Franzöſiſch: 2 St. w.— Aus Plötz, lectures choisies, ausgewählte Stücke geleſen. Schulgrammatik von Plötz, Lektion 29— 49. Alle 14 Tage eine ſchriftliche Arbeit.(von Kamptz). Geſchichte und Geographie: 3 St. w.— Geſchichte der Neuzeit, mit beſonderer Berück⸗ ſichtigung der brandenburg⸗preußiſchen Geſchichte vom 30jährigen Kriege bis 1871 nach David Müllers Leitfaden.— Geographie Deutſchlands nach dem Leitfaden von Daniel.(Berlit). Mathematik: 3 St. w.— Arithmetik: Gleichungen erſten Grades mit einer Unbekannten. Anfangsgründe der Lehre von den Potenzen und Wurzeln. Berechnung der Quadratwurzeln. — 8— Geometrie: Flächeninhalt gradliniger Figuren.(Kambly, Abſchnitt 4.) Konſtruktionsaufgaben. Alle 14 Tgge eine ſchriftliche Arbeit.(von Kamptz). Naturkunde: 2 St. w.— Das natürliche Pflanzenſyſtem. Die Coniferen und Gramineen. Beſtimmen von Pflanzen nach Leunis.(S.) Die Lehre vom Bau des menſchlichen Körpers. Mineralogie(W.)(Deinet). Tertia 2. Ordinarius bis Michaelis Gymnaſiallehrer Dr. Danysz, von da ab Hülfslehrer Boſſe. Religonslehre: 2 St. w.— Katechismus: 1.—3. Hauptſtück repetiert, 4. und 5. neu gelernt. Kirchenjahr. Das Wichtigſte aus der Reformationsgeſchichte. Sprüche und Kirchenlieder nach dem Kanon. Das Leben einiger Kirchenliederdichter.(Schöbe; im letzten Quartal Schwarz). Deutſch: 2 St. w.— Anfänge der Stiliſtik. Indirekte Rede. Wortbildungslehre. Neu⸗ hochdeutſche Deklination.— Lektüre proſaiſcher und poetiſcher Leſeſtücke aus Hopf und Paulſiek.— Kurze biographiſche Notizen über die hervorragendſten Dichterperſönlichkeiten(im Anſchluß an die Lektüre.) Wöchentlich kleinere ſchriftliche Übungen(Disponier⸗ und Satzübungen). 12 Aufſätze(da⸗ runter 4 Klaſſenaufſätze). Memorierübungen nach dem Kanon.(Im Sommer Haeſecke, im Winter Boſſe). Lateiniſch: 9 St. w.— Stücke aus Ovid. Metam. I, II und III, zum Teil memoriert; Anfangsgründe der Proſodie und Metrik.— Cæsar de bello Gallico I—III.— Ergänzung der Kaſuslehre.— Mündliche und ſchriftliche Überſetzungen aus Oſtermanns Übungsbuch.— Extem⸗ poralien und häusliche Arbeiten zur Einübung des grammatiſchen Penſums und im Anſchluß an die Lektüre.— Phraſen.(Im Sommer Danysz, im Winter Boſſe.) Griechiſch: 7 St. w.— Formenlehre bis zu den Verba auf ½. Memorieren der Vo⸗ kabeln und mündliches und ſchriftliches Überſetzen aus Weſener I. Wöchentlich eine ſchriftliche Arbeit.(Haeſecke). Franzöſiſch: 2 St. w.— Lektüre nach Plötz, lectures choisies. Schulgrammatik von Plötz, Lektion 1—28. Alle 14 Tage eine ſchriftliche Arbeit.(von Kamptz). Geſchichte und Geographie: 3 St. w.— Deutſche Geſchichte bis zum Augsburger Re⸗ ligionsfrieden nach Müllers Leitfaden.— Geographie: Die außerdeutſchen Länder Europas nach Daniels Leitfaden.(Steiger). Mathematik: 3 St. w.— Arithmetik: Die vier Species der Buchſtabenrechnung(Heis § 7— 25). Gleichungen erſten Grades mit einer Unbekannten.(Heis§ 61 mit Auswahl.§ 63 Anf.) Geometrie: Lehre von den Dreiecken, Vierecken und vom Kreiſe.(Kambly II und III.) Alle 2 Wochen ſchriftliche Arbeiten.(Hartmann). Naturkunde: 2 St. w.— Botanik: Beſtimmen von Pflanzen nach dem Linnéſchen Syſtem. Anordnung der bekannt gewordenen Pflanzen in die wichtigſten Familien.(S.) Zoologie: Ueber⸗ ſicht über das Tierreich. Die wirbelloſen Tiere, insbeſondere die Weichtiere.(W.)(Hartmann). — 9— Quarta. Ordinarius: Gymnaſiallehrer Dr. Haeſecke. Religionslehre: 2 St. w.— Repetition der wichtigſten bibliſchen Geſchichten. Chriſti Lehrthätigkeit nach dem Lukasevangelium. Überſicht über Paläſtina. Katechismus: 1. und 2. Haupt⸗ ſtück repetiert und 3. Hauptſtück neu gelernt. Kirchenlieder und Sprüche nach dem Kanon des Lehr⸗ plans.(Schöbe; im letzten Quartal Schwarz). Deutſch: 2 St. w.— Leſeübungen aus Hopf und Paulſiek für IV. Beſprechung von Leſeſtücken und Gedichten. Memorieren von Gedichten(nach einem Kanon). Satzübungen unter Benutzung von Satzbildern. Diktate. Anfertigung kleiner Aufſätze, meiſt im Anſchluß an die Lektüre.(Haeſecke). Lateiniſch: 9 St. w.— Lhomond, urbis Romaæ viri illustres—XXX); die Caſus⸗ regeln nach Oſtermann. Muſterſätze. Übungen im Überſetzen aus dem Deutſchen ins Lateiniſche nach Oſtermann für IV. Repetition der Formenlehre. Wöchentlich eine ſchriftliche Arbeit.(Haeſecke). Franzöſiſch: 5 St. w.— Plötz, Elementargrammatik, Lektion 61— 112; ausgewählte Leſeſtücke aus Plötz' Elementargrammatik. Wöchentlich eine ſchriftliche Arbeit.(von Kamptz). Geſchichte und Geographie: 4 St. w.— Griechiſche Geſchichte im Sommer und rö⸗ miſche im Winter nach Jägers Hilfsbuch.— Geographie: Die außereuropäiſchen Erdteile nach Daniels Leitfaden.(Im Sommer Danysz, im Winter Miedzychodski). Mathematik: 4 St. w.— Die Decimalbruchrechnung. Zinsrechnung. Regeldetri.(Föl⸗ ſing II mit Auswahl). Die wichtigſten Sätze aus der Lehre von den Winkeln, den Dreiecken nud den Vierecken. Alle zwei Wochen ſchriftliche arithmetiſche Arbeiten.(Deinet). nNaturkunde: 2 St. w.— Botanik: Das Linnéſche Syſtem. Die Familien der Labiaten, Scrophularineen und Umbelliferen. Beſtimmen von Pflanzen nach Leunis.(S.) Zoologie: Die Reptilien, Amphibien und Fiſche. Überſicht über die Wirbeltiere.(W.)(Deinet). Quinta. Ordinarius bis Weihnachten Gymnaſiallehrer Schöbe, ſpäter Hülfslehrer Schwarz. Religionslehre: 2 St. w.— Bibliſche Geſchichten des Neuen Teſtaments. Wieder⸗ holung des erſten Hauptſtückes des Katechismus. Das zweite Hauptſtück. Memorieren der im Kanon vorgeſchriebenen Sprüche und Kirchenlieder.(Schmidt). Deutſch: 2 St. w.— Leſen und Erklären poetiſcher und proſaiſcher Stücke aus Hopf und Paulſiek. Die Gedichte des Kanon wurden gelernt. Alle 8 Tage ein Diktat, im Winter jede dritte Woche dafür ein Aufſatz.(Pulch). Lateiniſch: 9 St. w.— Formenlehre und einiges aus der Syntax. Unregelmäßige Verba nach der Grammatik. Vokabeln nach Spieß. Wöchentlich eine ſchriftliche Arbeit.(Schöbe, im letzten Quartal Schwarz). Franzöſiſch: 4 St. w.— Plötz, Elementargrammatik, Lektion 1— 60. Wöchentlich eine ſchriftliche Arbeit.(Pulch). 3 — 10— Geſchichte und Geographie: 3 St. w.— Erzählungen aus der deutſchen Geſchichte. 1 St. w.(Schöbe; im letzten Quartal Schwarz).— Europa mit beſonderer Berückſichtigung Deutſchlands 2 St. w.(Hartmann). Mathematik: 4 St. w.— Rechnen: Die vier Species mit gemeinen Brüchen. Einfache Regeldetri mit ganzen Zahlen und Brüchen. Fölſing I. Teil, 3. Abſchnitt. Alle 14 Tage eine ſchriftliche Arbeit. 3 St. w. Geometrie: Punkt, Linie, ebene Figur. Übungen im Zeichnen pla⸗ nimetriſcher Gebilde. 1 St. w.(von Kamptz). Naturkunde: 2 St. w.— Botanik: Eingehende Betrachtung großblütiger Pflanzen. Blumen und Inſekten.(S.) Zoologie: Die Vögel. Der Bau des Vogelkörpers.(W.)(Deinet). Schreiben: 2 St. w.— Einübung der lateiniſchen und deutſchen Kurrentſchrift. Takt⸗ ſchreiben.(Schmidt). Sexta. Ordinarius: Gymnaſiallehrer Dr. Pulch. Religionslehre: 3 St. w.— Bibliſche Geſchichten des Alten Teſtaments. Das erſte Hauptſtück des Katechismus. Das Vaterunſer. Memorieren der im Kanon vorgeſchriebenen Sprüche und Kirchenlieder.(Schmidt). Deutſch: 3 St. w.— Leſen und Erklären proſaiſcher und poetiſcher Stücke aus Hopf und Paulſiek. Im Anſchluß an das Leſebuch: Konſtruktion der Präpoſitionen, Wortklaſſen, der einfache Satz. Mündliches Wiedererzählen des Geleſenen, Memorieren von Gedichten. Einübung der Orthographie. Jede Woche eine ſchriftliche Arbeit.(Schmidt). Lateiniſch: 9 St. w.— Die regelmäßige Formenlehre. Die Wörter aus Spieß für VI wurden gelernt, die Übungsſtücke zum Teil überſetzt. Wöchentlich eine ſchriftliche Arbeit.(Pulch). Geſchichte und Geographie: 3 St. w.— Griechiſche Heldenſagen. 1 St. w.(Pulch). — Elemente der Geographie. Überſicht über die Erdteile. 2 St. w.(Hartmann). Rechnen: 4 St. w.— Die vier Species mit benannten Zahlen. Reſolvieren und Re⸗ ducieren. Teiler und Vielfache der Zahlen.(Fölſing I.) Wöchentlich eine ſchriftliche Arbeit.(Deinet). Naturkunde: 2 St. w.— Botanik: Beſchreibung großblütiger Pflanzen.(S.) Zoologie: Die Säugetiere.(W.)(Deinet.) Schreiben: 2 St. w.— Deutſche und lateiniſche Kurrentſchrift mit Zerlegung und Dar⸗ ſtellung der Entſtehung der Buchſtaben an der Wandtafel(Schmidt). Vom evangeliſchen Religionsunterricht waren während des Konfirmanden⸗Unterrichts im Winterhalbjahr dispenſiert aus III,I 10, aus III,2 8 und aus IV 4 Schüler. Religionslehre für die katholiſchen Schüler: 2 St. w.— Die Gnadenmittel; Kirchen⸗ geſchichte: Zeit von Gregor VII. bis zur franzöſiſchen Revolution.— Sexta: Die Gebote.(Pfarrer Müller). Techniſcher Unterricht. a) Turnen: Je 2 St. w. für jede Klaſſe: In ſtufenweiſer Folge: Frei⸗ und Ordnungs⸗ übungen, Holzſtab⸗, Eiſenſtab- und Hantelübungen, Gerätturnen, Turnſpiele. Im Winter gelegent⸗ lich Schlittſchuhlaufen unter Leitung der Lehrer.(VI—III,2 Schmidt, III,1— I Deinet). Dispenſiert vom Turnen waren im Sommer 9, im Winter 12 Schüler. b) Singen: VI und V je 2 St. w. Außer einer Anzahl Choräle wurden noch Turn⸗ und Wanderlieder von Erk geſungen; außerdem wurden Dur⸗ und Moll⸗Tonleitern geübt. Chor: Je 1 St. w. Sopran und Alt, Tenor und Baß, vereinigter Chor. Eingeübt wurden geiſtliche und weltliche Lieder aus Serings und Schwalms Chorbüchern.(Hoßfeld). c) Zeichnen: Obligatoriſch: VI: 2 St. w. Die gerade Linie in ihrer verſchiedenen Richtung. Zeichnen von Quadraten, Rechtecken, Dreiecken und Benutzung dieſer Formen zur Ausführung von einfachen geradlinigen Flachornamenten: Mäander, Sternfiguren, parquetartige Muſter und Bandver⸗ ſchlingungen. Nach Vorzeichnung an der Wandtafel. V: 2 St. w. Fortgeſetztes Zeichnen von geraolinigen Flachornamenten. Die krumme Linie. Zeichnen des Kreiſes, Ovals und der Vielecke. Einfache Blattformen. Nach Vorzeichnung an der Wandtafel. IV: 2 St. w. Einfache krummlinige Flachornamente unter Zugrundelegung der gerad⸗ und krummlinigen geometriſchen Figuren. Die Spiral⸗ und Schneckenlinie, Umriſſe von Gefäßeu. Nach Vorzeichnung an der Wandtafel. Die erſten Übungen im Zeichnen nach Modellen. Fakultativ: Je 2 St. w. für jede Abteilung. 1. Zeichnen nach Gipsmodellen und Holzkörpern. Ausführung der Zeichnungen in Licht und Schatten mit dem Wiſcher und zwei Kreiden, ſowie in Tuſchmanier. Elemente der Projek⸗ tionslehre und Perſpektive. Das Wichtigſte aus der Ornamentformen⸗ und Stillehre. 2. Schwierigere Flachornamente und Umriſſe von Gegenſtänden nach Vorzeichnung an der Wandtafel. Übungen im Tuſchen und Anlegen mit mehreren Farbentönen. Zeichnen nach ein⸗ fachen Modellen.(Schmidt). Am fakultativen Zeichenunterricht beteiligten ſich im Sommer 23, im Winter 21 Schüler. Baden und Schwimmen: Zur Sicherheit der Badenden war während der Badezeit der Schloſſer Troſcheit täglich 1 ½ St. mit einem Kahn an der Badeſtelle anweſend. Unterricht im Schwimmen wurde in dieſem Jahr vom 6. Juni bis 8. September in 4 St. w. erteilt. Am Schwimmunterricht beteiligten ſich 24 Schüler.(Deinet und Schmidt). 2 ½ — 12— Zuſammenſtellung der beim Unterricht gebrauchten Lehrbücher: Religionslehre: Deutſch: Lateiniſch: Griechiſch: Franzöſiſch: Hebräiſch: Geſchichte u. Geogr.: Mathematik: Naturkunde: Geſang: Schulgeſangbuch von Walther— Karow für VI. J— I. Bibel für VI.— I. Zahn, Bibliſche Hiſtorien VL— IV. Hollenberg, Hilfsbuch für den Religionsunterricht für II— I. Das Neue Teſtament im Urtext für II— I. Regeln und Wörterverzeichnis für die deutſche Rechtſchreibung für VI— l. Leſebuch von Hopf und Paulſiek für VI— III. 3 Rumpel, Philoſophiſche Propädeutik für I. Grammgtik von Ellendt—Seyffert für VI— I. Spieß, Ubungsbuch für VI—V; von Oſtern 1890 ab Oſtermann, latein. Übungsbuch und Vokabularium für VI und V. Oſtermann, latein. Ubungsbuch und Vokabularium für IV und III. Klaucke, Aufgaben zum Überſetzen aus dem Deutſchen ins Lateiniſche für obere Kladfen für II. Süpfle, Aufgaben zu lateiniſchen Stilübungen für I. Grammatik von Koch für III, 2— I. Weſener, griech. Ubungshuch für III. Böhme, Aufgaben zum Überſetzen ins Griechiſche für II— I. Plötz, Elementargrammatik für V und IV. Plötz, Schulgrammatik für III, 2— l. Plötz, Lectures choisies für III. Seffer, Elementarbuch der hebr. Sprache. Jäger, Hülfsbuch für den erſten Unterricht in alter Geſchichte für IV. David Miüller, Leitfaden zur Geſchichte des deutſchen Volkes für III. Pütz, Grundriß der Geſchichte und Geographie für obere Klaſſen für II u. I. Daniel, Leitfaden für den Unterricht in der Geographie für VI—I. Fuling Rechenbuch für VI—IV. Heis, Aufgabenſammlung für III— I. Kambly, Planimetrie für III— II. Schlömilch, Logarithmentafeln für II— I. Stegmann, Trigonometrie und Stereometrie für II-— I. Leunis, Leitfaden für IV— III. Jochmann, Experimentalphyſik für I— I. Erk, Turn⸗ und Wanderlieder. Sering, Chorbuch. Für die lateiniſchen und griechiſchen Klaſſiker wurden in der Klaſſe Teubner'ſche Text⸗ Ausgaben gebraucht II. Verfügungen der vorgeſetzten Behörden. Verf. Kgl. Provinzial⸗Schulkollegiums zu Kaſſel vom 4. April 1889, S. 1068; bei dem Ankauf von Büchern, Karten ꝛc. für die Anſtalt iſt von den betr. Buchhandlungen der ſonſt allgemein übliche Rabatt in Anſpruch zu nehmen. — 13— Desgl. vom 13. April 1889, S. 1361; in Zukunft ſollen den Schülern über die Ergeb⸗ niſſe der ſchriftlichen Reifeprüfung keine Mitteilungen gemacht werden. Desgl. vom 4. Juni 1889, S§. 2438; es wird für die Gymnaſial⸗Bibliothek ein Druck⸗ Exemplar der aus Anlaß des 25 jährigen Beſtehens des Preußiſchen Landes⸗Vereins zur Pflege im Felde verwundeter und erkrankter Krieger von dem Geh. Sanitätsrat Dr. Brinkmann gehaltenen Feſtrede überſandt und dabei die Förderung der Intereſſen des roten Kreuzes empfohlen. Miniſterialerlaß vom 23. März 1889, G. III. 5205; die unter dem 26. Oktober 1888 für den Bereich der Staats⸗Eiſenbahnverwaltung feſtgeſtellten„allgemeinen Vertragsbedingungen für die Ausführung von Leiſtungen und Lieferungen“ ſind auch bei allen das Reſſort des Kgl. Miniſte⸗ riums der geiſtl., Unterrichts⸗ und Medicinal⸗Angelegenheiten berührenden Bauten, deren Koſten ganz oder teilweiſe aus Staatsfonds gedeckt werden, zur Anwendung zu bringen. Verf. Kgl. Provinzialſchulkollegiums vom 29. Juni 1889,§. 3258; in den Zeiten ſommerlicher Hitze ſoll der Lüftung der Klaſſenräume beſondere Fürſorge gewidmet werden, auch haben die Direktoren die Befugnis, bei großer Hitze nach ihrem pflichtmäßigen Ermeſſen den Unterricht in einzelnen Klaſſen oder in der ganzen Anſtalt für einzelne Stunden auszuſetzen. Desgl. vom 1. Juli 1889, S. 2835; Karzerſtrafen ſollen in Zukunft nicht über eine Zeit von 6 Stunden hinaus verhängt werden. Desgl. vom 17. September 1889, S. 4440; von dem Königl. Konſiſtorium zu Kaſſel iſt die Reviſion des evangeliſchen Religionsunterrichts in den höheren Schulen innerhalb des Kon⸗ ſiſtorialbezirks Kaſſel dem lutheriſchen Generalſuperintendenten zugewieſen worden. Miniſterial⸗Erlaß vom 31. Dezember 1889, U. IV, 4102; vom 1. April 1890 ab ſoll die von der internationalen Stimmtonkonferenz, welche 1885 in Wien getagt hat, beſchloſſene Normalſtimmung in den höheren Lehranſtalten Anwendung finden. III. Chronik der Schule. Montag den 29. April 1889 wurde, nachdem vormittags die Prüfung der neu eintreten⸗ den Schüler ſtattgefunden hatte, nachmittags 4 Uhr das Schuljahr in üblicher Weiſe eröffnet. Von den vier Kandidaten, welche unentgeltlich an der Anſtalt beſchäftigt waren, Boſſe, Mosheim, Dr. Suchier und Gutheil ging Dr. Suchier zu Oſtern als Hülfslehrer an das Realgymnaſium zu Höchſt a’M.; am 20. Mai verließ uns Kandidat Boſſe, da er zur Vertretung eines Lehrers an das Königl. Real⸗Gymnaſium zu Wiesbaden berufen wurde. Die Kandidaten Mosheim und Gutheil blieben weiter zu unentgeltlicher Beſchäftigung. Die Pfingſtferien dauerten vom 8. bis 12. Juni, die Sommerferien vom 7. Juli bis zum 3. Auguſt. Für die letzte Woche vor denſelben und die beiden erſten Wochen nach den⸗ ſelben war der Gymnaſiallehrer Dr. Haeſecke vom Kgl. Provinzial⸗Schulkollegium zum Gebrauch — 14— einer Badekur beurlaubt worden. Vertreten wurde er durch die Herren Mosheim und Gutheil. Vom 12. bis 16. Auguſt wurden von zwei Oberprimanern die ſchriftlichen Ent⸗ laſſungsprüfungsarbeiten angefertigt. Zur Feier des Sedantages fand am 2. September vormittags ein Schulaktus ſtatt und nachmittags ein Ausflug nach dem nahe gelegenen Dorfe Todenmann, an dem ſich auch die Familienangehörigen der Schüler zahlreich beteiligten. Am 10. September fand unter dem Vorſitz des Königl. Provinzialſchulrats Herrn Geh. Reg.⸗Rats Dr. Lahmeyer die mündliche Entlaſſungsprüfung ſtatt, bei welcher die beiden Aspiranten das Zeugnis der Reife erhielten. Anſtatt der ſonſt üblichen Turnfahrt machten die Primaner und Sekundaner unter Füh⸗ rung des Direktors und einiger Lehrer am 20. September eine Fahrt zu den Kaiſermanövern in der Gegend von Coppenbrügge. Am Ende des Sommerhalbjahres ſchied der erſte Oberlehrer, Prorektor Dr. Suchier, von der Anſtalt, da er von dem Herrn Miniſter auf ſein Anſuchen in den Ruheſtand verſetzt wor⸗ den war. 43 Jahre hat er in Treue und mit Segen der Schule gedient und ſeit dem Jahre 1859 ununterbrochen dem hieſigen Gymnaſium angehört. Bei der Schlußandacht am 28. September, mit welcher auch die Abiturienten⸗Entlaſſung verbunden war, richtete der Direktor Abſchiedsworte an ihn und überreichte ihm zufolge höheren Auftrags die Inſignien des von Seiner Majeſtät dem Kaiſer und König ihm verliehenen Roten Adlerordens 4ter Klaſſe. Auch verließ uns der Gymnaſiallehrer Dr. Danysz, der an das Königl. Gymnaſium zu Neiſſe verſetzt worden war. An ſeine Stelle trat, vom Gymnaſium zu Neiſſe hierher verſetzt, mit Beginn des Winterhalbjahres, das am 14. Oktober in üblicher Weiſe eröffnet wurde, der Gymnaſiallehrer Miedzychodzkii). Gleichzeitig rückten die Oberlehrer Dr. Steiger und Dr. Hartmann in die lte bzw. 2te Oberlehrerſtelle auf und die wiſſenſchaftlichen Hülfslehrer Boſſe und Mosheim wurden mit der Erteilung einer Anzahl von Lehrſtunden beauftragt. Donnerstag 31. Oktober wurde der Unterricht nachmittags 3 Uhr geſchloſſen und dann in der Aula die Feier des Reformationsfeſtes und des Stiftungsfeſtes der Anſtalt in her⸗ kömmlicher Weiſe begangen; die Anſprache hielt der Religionslehrer, Gymnaſiallehrer Schöbe. Sonntag 3. November fand die gemeinſame Abendmahlsfeier von Lehrern und Schülern der Anſtalt ſtatt und zwar diesmal in der reformierten Kirche. Die Weihnachtsferien dauerten vom 23. December 1889 bis zum 6. Januar 1890. Am 24. December ſtarb ganz plötzlich nach nur zweitägiger Krankheit im 33. Lebensjahre der ordentliche Gymnaſiallehrer Oskar Schöbe. Seit Oſtern 1886²) hatte er mit unermüdlichem ¹) Ludwig Miedzychodzki, geboren in Kleszezewo Kreis Schroda am 16. Auguſt 1841, beſuchte das Königliche Marien⸗Magdalenen Gymnaſium in Poſen, ſtudierte in Breslau hauptſächlich klaſſiſche Philologie und beſtand 1869 das Examen pro fac. doc. Darauf leiſtete er 1869— 1870 das Probejahr am Königl. Gymnaſium zu Oſtrowo ab, wurde 1. Oktoher 1874 am Königlichen Gymnaſium in Glatz angeſtellt, 1. Oktober 1885 an das Königliche Gymnaſium zu Groß⸗Glogau, 1. April 1888 an das Königliche Gymnaſium zu Neiſſe und von dort 1. Oktober 1889 an das Königliche Gymnaſium zu Rinteln verſetzt. ²) Nachrichten über ſein Leben bis dahin finden ſich im Programm von Oſtern 1887, S. 15. — 15— Eifer und gewiſſenhafteſter Pflichterfüllung an der Anſtalt gewirkt; ſein Andenken bleibt unter uns in Segen. Die während der Ferien hier anweſenden Lehrer und Schüler der Anſtalt gaben am 28. Dezember der Leiche, welche dem Wunſche der Eltern des Verblichenen gemäß in ſeine Heimat überführt wurde, das Geleite zum Bahnhofe. Mit der Verſehung der durch dieſen Todesfall er⸗ ledigten Lehrerſtelle wurde von dem Königl. Provinzial⸗Schulkollegium der Kandidat des höheren Schulamts Ludwig Schwarz') beauftragt, welcher ſein Amt am 13. Januar 1890 antrat. Montag 27. Januar fand zur Feier des Geburtstages Sr. Majeſtät des Kaiſers und Königs ein Schulaktus ſtatt, bei welchem Oberlehrer Dr. Steiger die Feſtrede hielt. Vom 28. Januar bis 1. Februar wurden von 8 Oberprimanern die ſchriftlichen Ent⸗ laſſungsprüfungsarbeiten angefertigt. Die Gedächtnisfeiern für die hochſeligen Kaiſer Wilhelm I. und Friedrich wurden in der vorgeſchriebenen Weiſe begangen; die Anſprachen dabei hielt Gymnaſiallehrer Dr. Haeſecke. Am 25. März fand unter dem Vorſitz des Königl. Provinzialſchulrats Herrn Geh. Re⸗ gierungs⸗Rats Dr. Lahmeyer aus Kaſſel die mündliche Entlaſſungsprüfung ſtatt, bei welcher 8 Oberprimaner das Zeugnis der Reife erhielten. IV. Statiſtiſche Mitteilungen. 1. Frequenztabelle für das Schuljahr 188%o. —— or uI n omoIIV V VI Na. 1. Beſtand am 1. Februar 1889. 12 9 19 V 21 13 27 17 19 18] 155 2. Abgang bis zum Schluß des Schul⸗ jahres 188)... 105 2 8S 4 3 5 3 3 2 40 3° Zugang durch Verſetzung zu Oſtern 7 9 9 9 20 11 14 V 13—— 32 e Aufnahme 2 eu 1 11 1L=Ll11= 171 23 4. Frequenz am Anfang des Schul⸗ V Fhunn 1. nfang... 10 10 11 20 22 13 17 15 20 j138 5. Zugang im Sommerſemeſter 1889 1————1-——— 1 6.—„ 3. 13 1† 2——— 1 3 10 7* Zugang durch Verſetzung zu Michaelis— Y= V—-—-—— 7 ¹„„ Aufnahme„„——— 1—— 1 3 8 8. Frequenz am Anfang des Winter⸗ deeoers 1889%0 i 3.... 8]9 12 11 18 23 13 17 15 20 137 9. Zugang im Winterſemeſter.———1—9———— 1 10. Abgang„„..—=Bö=11= 1 3 11. Frequenz am 1. Februar 1890 8 12 11 19 22 12 17 15 19 1 135 Durchſchnitksalter am 1. Febr. 1890[19 1 19 72 17 ½ 16 ½ 15 1 147, 12 ½ 11 ½1 10%— 1 i eb. den 27. Mai 1861 zu Melſungen, beſuchte die Gymmaſien zu Hersfeld und Kaſſel, indientn Aawien h weur, Thrologie, Philologie und Naturwiſſenſchaft auf den Univerſitäten Marburg und Verlin, trat im April 1887 in das heſſ. Jägerbat. M 11 ein und leiſtete das pädagogiſche Probejahr von Oſtern 1888 bis 1889 an dem Königl. Gymnaſium zu Weilburg. — 16— Ev. Kath.] Diſſ. Juden, Einh. Ausw. Aual 1. Am Anfang des Sommerſemeſters. 135 2 V— 1 81 50 7 2,„„„ Winterſemeſters. 133 3— 1 7 52 7 8. An 1. Zebrnar 1890..... 131 3—[1 73 50 Das Zeugnis für den einjährigen Militärdienſt haben erhalten: Oſtern 1889: 12, Micheelis: 1 Schüler; davon ſind zu einem praktiſchen Beruf abgegangen: Oſtern: 4, Michaelis:— Schüler. 3. überſicht über die Abiturienten, welche im Schuljahre 188% das Zeugnis der Reife erhalten haben. 5 Nann Geburts- Des Vaters Gewählter S. Relig.. Beruf 8 Jahr Ort Stand Wohnort. A. Michaelis 1889: 1 Fri Gottlieb 1868 Rinteln ref.] Landwirt NRinteln Landmeſſer 2v. Lengerke, Albert[1868 Teicha ev. † Oekonomie⸗ Rinteln Militärdienſt. (Schleſien) ommiſſarius B. Oſtern 1890: 1Bödeker, Ludwi 1871] Rinteln luth.] Gaſtwirt Rinteln Jurisprudenz. 2Gührmann, Kar 1869 Rinteln luth. Syarfaſſen⸗ Rinteln Medicin. endan 3[Camlott, Adolf 1869 Rohden luth.] Lehrer Hohenrode Theologie. (Kr. Rinteln) 4 Magdeburg, Fritz 1869 Potsdam ev. Newierungs⸗ Potsdam Militärdienſt. ekretär 5Matthäi, Karl 1871 Jemgum luth. Pr Apotheker a. D. Rinteln Jurisprudenz. 1869(Kr. Leer) 6 Gberdieck, Georg Hannover lluth.] Sanitätsrat Hannover Militärdienſt. 7Rolffs, Friedrich 1872 Bremervörde luth. † Kaufmann Bremervörde Jurisprudenz. S'Schwartze, Georg 1870 Halle a./S. ev. Uaiverſücüs⸗ Halle a./S. Jurisprudenz. rofeſſor V. Sammlungen von Lehrmitteln. Für die Lehrerbibliothek wurden angekauft: a) Zeitſchriften: Literar. Centralblatt.— Blätter für liter. Unterhaltung.— Petermanns Mitteilungen.— Zeitſchrift für das Gymnaſialweſen.— Monatsſchrift für das Turnweſen.— Centralblatt für die geſ. Unterrichtsverwaltung in Preußen.— Neue Jahrbücher für Philologie und Pädagogik.— Zeitſchrift des Vereins für heſſiſche Geſchichte und Landeskunde. b) Fortſetzungen: Allgemeine Deutſche Biographie.— Grimms Deutſches Wörterbuch. — Roſcher, Lexikon der griech. und röm. Mythologie.— Erſch und Gruber.— Europ. Staaten⸗ geſchichte.— Frick und Meier, Lehrproben und Lehrgänge.— Herders Werke, herausgegeben von Suphan.— Statiſtiſches Jahrbuch der höheren Schulen. c) Neue Werke: Aus der Lehrerbildungsanſtalt des deutſchen Vereins für Knaben⸗ Handarbeit.— VIII. deutſcher Congreß für Knaben⸗Handarbeit zu München.— Flinzer, Lehrbuch des Zeichenunterrichts.— Hauſer, Grundzüge der ornamentalen Formen⸗ und Styllehre.— Sales Meyer, Handbuch der Ornamentik.— Kühner, ausführl. Grammatik der latein. Sprache.— Fiedler, anatomiſche Wandtafeln.— Raydt, ein geſunder Geiſt in einem geſunden Körper.— Müller, Handbuch der klaſſiſchen Altertumswiſſenſchaft.— Widmann, Geſchichtsunterricht.— Kaegi, Griech. Schulgrammatik.— Bornemann, Schulandachten.— Wehner, Gedichtſammlung für Schul⸗ feierlichkeiten.— Guizot, récits historiques, bearb. von Bandow. I. 6 Exemplare. An Geſchenken erhielt die Bibliothek: 1) Von Behörden: Vom Königl. Miniſterium der geiſtl. u. ſ. w. Angelegenheiten: Luthers Werke, Krit. Geſ.⸗Ausgabe. VIII. XIII.— Jahrbücher des Vereins von Altertumsfreun⸗ den in Rheinlande. 87.— Das Römer⸗Caſtell Saalburg.— Weck, Unſere Toten.— 12te Direktoren⸗ Verſamml. der Prov. Oſt⸗ und Weſtpreußen.— v. Schwarzkoppen, Karl von Francois.— Vom Kgl. Provinzialſchulkollegium: Mitteilungen des deutſchen Vereins für Knaben⸗Handarbeit. I. II.— Brinkmann, Organiſation des preuß. Landesvereins zur Pflege verwundeter Krieger. Von Privatperſonen: Vom Verfaſſer: Karſten, zur Geſchichte der Botanik.— Derſ., Die Fäulniß und Anſteckung.— Von dem Abiturienten Voß: Ungariſche Bibel, Utrecht 1737.— Novum testamentum latinum Castalione interprete. Gothae 1715.— Von dem Abi⸗ turienten Schrader: Vega, logarithm.⸗trigon. Handbuch. 1853.— Linnaei systema naturae. Lips. 1748.— Demosthenis orationes philippicae IX, edidit Franke. Für die Schüler-Biblothek wurden angekauft: Richter, Quellenbuch für den Unterricht in der deutſchen Geſchichte.— Kluge, Auswahl deutſcher Gedichte.— Felix Dahn, Ein Kampf um Rom.— W. Schilling, Quellenbuch zur Geſchichte der Neuzeit.— Derſ., Überſetzungen zu dem Quellenbuch.— Roßmäßler, Die vier Jahreszeiten.— Groſch, die letzte Schuld.— Meiſner, Chriſtroſen.— Rother, Gott führet alles wohl.— Noth, Er führet es herrlich hinaus.— Groſch, Marx Hornfried.— Meiſner, Klein⸗ bürgerlich.— Ziegler, Unveränderlich treu.— Hoffmann⸗Rühle, Der Fiedelfritz.— Derſ., der — 18— Chriſtmarkt.— Derſ., Ein Meiſter von Gottes Gnaden.— Chr. von Schmid, Erzählungen.— Campe, Robinſon.— Braunſchweig, Auguſtus v. Leubelfing.— Klietſch, In der Köhlerhütte. Für den geographiſchen Apparat wurden aus den etatsmäßigen Mitteln angeſchafft eine polit. Schulwandkarte von Frankreich und eine ſolche von Oeſterreich⸗Ungarn. Für den naturwiſſenſchaftl. Apparat erhielt die Anſtalt als ſchätzenswertes Geſchenk von Herrn Dr. Wagner aus Ems eine Auswahl von Vertretern verſchiedener Käferfamilien in tadel⸗ loſen Exemplaren. Der Untertertianer Diederichs ſchenkte einen in der Nähe gefundenen Mam⸗ muthszahn. Aus den etatsmäßigen Mitteln wurde der Apparat durch Anſchaffung einer Reihe von ausgeſtopften Säugetieren und Vögeln ergänzt. Für den Zeichen-Apparat wurde angekauft: Gropius, Archiv für ornamentale Kunſt, zweite Hälfte. 7 Körpermodelle für geometriſches Zeichnen. 3 Aauarellſtudien von Giacomelli. Fellner, Grundzüge der Projektionslehre. VI. Stiftungen und Unterſtützungen von Schülern. Aus der Unterſtützungs-Bibliothek konnten anch in dieſem Jahre wieder einer Anzahl bedürftiger Schüler die nötigen Schulbücher zur Benutzung gegeben werden. An Geſchenken erhielt die Unterſtützungsbibliothek: Von Herrn Gymn.⸗Lehrer Dr. Danysz: Lhomond, urbis Romae viri illustres, herausgegeben von E. C. Holzer. 1885.— Von mehreren Abiturienten einige Exemplare von Ausgaben franzöſiſcher Schulſchriftſteller. — 19— Mitteilungen an die Schüler und deren Eltern. Die öffentliche Schlußprüfung findet Freitag den 28. und Samstag den 29. März in folgender Ordnung ſtatt: Freitag den 28. März. Nachmittags: 5— 5 ½: III,2. Turnen. Schmidt. 5 ½— 6: III,1. Turnen. Deinet. Samstag den 29. März. Vormittags: 8— 8 ½: VI. Lateiniſch. Pulch. 8 ½— 9: V. Rechnen. v. Kamptz. 9— 9 ½: IV. Deutſch. Haeſecke. 9½— 10: II,2. Geſchichte. Steiger. 10— 10 ½: II,1. Homer. Miedzychodzki. Um 10 ½ Uhr verſammeln ſich alle Schüler in der Aula zur Schlußandacht, mit welcher auch die Entlaſſung der Abiturienten verbunden ſein wird. Das neue Schuljahr beginnt Montag den 14. April vormittags 8 Uhr mit der Prüfung der neu angemeldeten Schüler. Nachmittags 4 Uhr verſammeln ſich alle Schüler in der Aula zur Andacht. Bei der Meldung zur Aufnahme ſind die Geburts⸗ und Impſſcheine, ſowie die Zeug⸗ niſſe über den bisherigen Unterricht, bezw. das Abgangszeugnis der zuletzt beſuchten Schule vorzu⸗ legen. Für auswärtige Schüler unterliegt die Wahl der Wohnung nach§ 25 der Schulordnung der vorher einzuholenden Genehmigung des Direktors. Rinteln, 26. März 1890. Der Königliche Gymnaſial⸗Direktor: Dr. Büsgen.