D1OLANENBI opuſcula, artem medicam exercentibus utiliſſima, VT= SV N T, De Aqua& Aethere;. De Cyna radice, ſeu de degoctis, nunc locupletatum& caſtigatum: Conſitum pro illuſtri Hlieronimo Palauicino Priicipe Curtis Ma⸗- joris, Difficultateſ irandi laborante: Conſilium pro Fluxu anguinis coẽrcendo: Conſilium prõ Mantuano lepram patiente: Medicinę encomium. pRAETERESA, Eiuſdem incalumniatorem librorum de Subtilitate, actio. Bſceſſuum cu lium Index. Rerum& uerborum memorabi- A xætheris ad calidum innatũ ariſtotelis doctrina 1ss ratio 31 xtheris cõficiendi ratio 7z æcheris uinum quale 74 proportio& uſus 5 ariſtotelem multa igno- raſſe& ambitione du- Kobſceſſibus ca ætheris in uſu requiſita ss ctum 160 A lidis 39 xtheris conficiendi ratio ariſtot elici taxati 118 abuſuri aqua, qui 53 fol. 76 artifices, non ars, uitupe- buſum ram nötollere 55 ætheris natura& ex quo rancli 133 aceti uſus qualis 131 fol. 59 aſſandi in ueru modus 103 aceſcentia citd quæ 8a ætherẽ habere maximas aſelli piſces 126 achates lapis 171 uires, quaratione 60 aſcitici curatio ex Auicẽ- accuſatoris boni officium ætherembene olere 6 na 109 fol. 178 ætherem faciẽ di modum aqua ardens acuta 77 aẽr à quo fiat 168 ubi docuetit Cardanus aqua quę optima 3 aẽr quid ad uitam confe- fol. 78 ſaluberrima 4 rat 6z affectibus ſingulis aquã adua quibus partibus no aẽr ubi purior 14 ſimplicem cõuenire;3 cceat 17 acrem nutrire 14 affirmatio quanti 188 aqua ſimplex medicata- xæquinoctium ſine inſtru- alabandicus lapis 7z; aqua cur denſior fiat per mento agnoſcere 164 alopeca 184 circulationem 55 xætate primum abſtinen- aluo aſtrictæ 37 aqua primum ex deſtilla- dum à uino 5 aluo ſuppreſſę ex cynę de tione educta qualis ſit 73 xæther ne euaneſcat in au- cocto, uel nimis fluenti aqua uino draantiar 7 ras 7a4 fol.„ 86 aqua ardens quæ optima xæther ubi reponendũ 75 anginæ 29 fol. 60. eius uis 61 æther quot modis ſeni- anglorum regio 19, aqua quando calidior 12 baus utilis zo angulus quoties diuida-9 quando melior 13 æther quid proprie 56 tur 27 aqua an nutriat 14 æther compoſitum 56 anguium ſtercus 183 aquain quæ membra poſ- æther qualis ſit 2 animalia non omnia ſitire ſit 14. æther quid 15 3 fol. 1s aqua pura quæ dulcis 4 xæther ſanguinis„ animalia quę cicurari poſ aqua qualis bibẽda ſanis? xæther ex melle 76 ſint 136 aqua quæ tutior pro potu xæther metallorum ut ha- animgęimmortalitas 198 2. Jlx peſſima 13 beatur ad quid utilis 78 annos ducentos poſſe ho- aqua ſimplex quę 1 ætheris cuiuſq; rei uis 75 mines uiuere ubi 7 aqua peſſima quæ 9 ætheris utilitas„ antiqui cur de aquæ uſu& quando 13 xætheris inuẽtio ex fine ss non ſcripſerint 53 aqua frigidiſſima, mala ⸗ xætheris quantitas 71 antiquitati non omnia at- aqua praua deterior uino uſus 72 tribuenda 160 fol. 19 ætheris generales uires 6¹ aphoriſmi a Cardano ex- acue ſanis quę optimę 14 ætheris ſpecies 2 politi 1 aqua ſimplex arte 55 xætheris experimentũ ér ardentis aquę partes 73 adula nil utilius in arte me xætheris ad ſingulos mor- ardori& ſiti exueneno æi dica 54 bos uſus 74 ardoribus ao aqua cur non utamur in ætheris temperamentũ 55 ats medica omnibus ho- omnibas morbis 5z xætheris in uita producen- neſtior. 30 aqua ardens r6 da exemplanota 65 ars fabulose tractata 3 adua ardens e uino no- ætheris pars eligenda 77 artem aliquam quis faci- uo 73 xtheris omnis uires 77 le laudet 128 aqua pro exercitu ut pur ariſtotelis conſilium 2a ganda 18 2 aqua —44—— —— aquacum eibo anbiben- da uel quando 25 aqua ubi optima ſit 8 aqua non actu frigidiſsi- ma 2 aqua uarie deſtillata, de- cocta, ciſternina 4. aqua echalybe 4 aqua poteſtate innoxia? aquæ in potu obſeruanda fol. 3 4 26 aquæ cũ lacte conuenien tia 17 aquæ pęſsimæ qug 4 pluuialis quæ bona 5 aquę calidę utilitates ².32 aquæ calidæ uſus tria ge- nera 5 aquæ ac uini collatio aquæ potus cõmoda 16. 7 aquæ qualitas qᷣtuplex i⁰ aquæ uſus quando meli- or 2 aquæ ardentis odor 6 aquæ frigidæ uſus 5 aquæ magnitudo 156 aquę uſus quibus negan- dus 23 aquę exhibendę conditio nes 47 aquæ ardentis elementa, quæ 65 aquæ potãdæ quantitas 1⁸ aquę uſus prima capita o aquæ malæ nocumenta⁊ aquæ potus commoda 20 aquæ aſcenſus 1.3 fontes& ortus 159 aquæ uſus ſeptuplex 5 aquę temperamentũ 5a.55 aquæ cõmoda alia à Car- dano non dicta 55 aquæ ineſſe calorem i6 aquã omnes morbos cu- rare 5² aquam quæ perficiant 8 aquam quæ uitient 8 aquã eſſe neruis utiliſs.20 aquæ ut refrigerandæ 14. aquæ medicam uim re- tinentes 3 aquæ qualitates primæ 2 aquarum differentię prę- cipuæ 3 aquarum ad ſingulos affe ctus compoſitiones 17 aquarum malitia 1⸗ cauſæ ibidem aquarum ex defluxu dif- ferentiæ 5 aqularum collationes 4 aquarum correctio 8 aulici uirulenti 61 auri liquidi nomen 6s aurũ an ab humano cor- pore diſſoluatur 76 aurum an dẽſius uitro 74 aurũ epotũ non ſubigi 78 aurum ſolui non poſſe 6s aurũ an Dotabile heri poſ⸗ ſit 5 auro ueluitro ſeruandi li- quores precioſi 75 auribus dolentibus 29 auribus conſeruandis ar author cur de æthere ſcri pſit, eius ingenuitas 6⸗ author de ſua uita 6s auium generalis differen tia 1 188 B BAlueu ex tepida ſitim & tollere& facere 22- balneũ an in plethora cõ- ueniat 23 balneum quot morbis uti le 29 balneum quibus prohibẽ dum 45 balnei partes 45 balnei uires uariæ 5 quibus noceat 10 balnei aquæ calidæ cano- nes 35. 37 balnei uſ apud Turcas ⸗ balnei uires ex Galen. 36 balneo quando ſit uten- dum 40 balneorum modi ſpecia- les 465 balſamum 165 braſauolus laudatus 182 braſilia ubi 165 bibẽdi tempus& modus fol. 18 bibendi aut edendi tem- us 18 bibendum cur& quando fol. 15 bombycumoua 18s bono hiabitui eomparan- do 25 bubonis auis caro ior bucelatio quid 118 bugloſſum 198 boulimo 34 Oelum an lubſtantia = fol. 205 calidum quadtifariam 73 calidę& humidæ aquę u- ſus 65 calido temperamẽto prę⸗ ditis 23 caliga ex corio canis 1is calor& frigus affinia 23 calor unus eſt vy; calorẽ innatũ morbos cu- rare 52 caluitium ut arcendũ 20 caput ut abluendum ut confirmandum ibid. caput ut lauandum 2 capitis morbis 28 capitis doloribus 27 capparorum uires lot canis rabidi morſui az canes uiſui defici 195 cani ut retardandi 20 caninæ fami 14. cardanus quos odio habe at- 182 cardanus puer eſſe cur op tet 173 cardanus de ſe ipſo ægro fol. 28 cardanus quibus ſcripſe- rit 16¼¾ cardanus iuſtè iratus in Scaligerum 154 cardan. qmodo doceat 6a cardani khrum 176 cardani dicta quomodo intelligantur 168 cardani ars parixa meden- di 158 carda- — cardani patientia 195 cardani medicina 54. cardani pater cur ſanus 16 cardani natiuitas 202 cardani obſcura dicta? cardani grauiores curæ quã ut captiũculis Sca- ligeri reſpondeat iuſto opere 141 cardani ſanitas 20 cardani ſtudium probũ 5z cardano quid curę fuerit ſcribendo 172 caſeus Florentinus 104 caulisquil 15 cauſſam rei ſcire oporte- re 25 chelidonięæther 76 chelidoniæ deſtillatio 73 chelonit es lapis 172 cibus quando optimè cõ coquatur 18 cibus decocta cynæ ſumẽ tium qualis ſit 83 cibi ueri qui 100 cibi ut noſcantur 99 ciborum differentiæ 99 ciborum conſideratio ſex cuplex 98 ciceronis ætas 201 chryſippi inanis gloria a0 cinocrambis purgans 108 circulatio in quib. fiat ys circulatio aquæ uitalis ꝗd fol.. 56 circulationis terminus 57 cygnus 188 cyna cuius plantæ radix fol. 79 cynæ radicis figura 8o deſcriptio integra 81 cynaæ radicis electio. 82 præparatio, uſus. ibid. cynæ decocti uis mira 81 qualitates ibid. noxa ib. cogitationes quando ma- xime lædant 95 choleræ morbo 3 comitiali morbo 30 compoſitum generatur fol. 167 concauſam per cauſa non Index, accii 2o concoctio quando meli- orfiat 56 concoctioni iuuandæ 24 corpora quæ purgari non poſtülent z corpora quando calidio- Ia 1 corporum pręparatio an- te decoctorum aut ther marum potum 80 conſeruandæ ſanitatis prę cipua cauſa 7 conſideranda ante uſum aquæ 22 confilium pro fluxu ſan- guinis 17 cõlilium ad difficultatem ſpirandi 87 conſilium pro leproſo ο conſuetudo non mutan- da inſene 67 conſuetudo regina rei ⸗ conſureta minus afficiunt fol. 20 contemplationis uſus 202 cõtuſa ex carnibus quan- do proſint 103 conuulſioni 33 cubebæquid 175 cuniculos nonbibere 18 cura triplex morbi 122 curandi rationem tria cõ- plent 3 curationis regula genera lis 120 crudis carnib. ueſci ¹sz crurum tumor in hydro- pe u cutis natur 122 D [NEambulatio non eſt exercitium 56 decorationi aquam con- uenire 51 decocta ut bibenda ao decoctorũ aſſidua aſſum- tio quid poſſit 8o declarandi tria eſſe gene- ra,& quæ 166 dei uoluntate an omnia fi ant w„. delphin quid ſit? denſitati cutis 37 dentium et oris morbis78 deſtillando quid primum fluat 3 deſtillatio à quibus uaſis & quomodo 57 deſtillationis& circula- tionis ignes 58 deſtillationis et circulatio nis diſerimen 55 deſtillationibus 27 diabeti 35 diuerſionis modi in ſan- guine fluente ſiſtẽdons dolor an ſentiatur 196 dolor quomodo fiat uʒ dolorem ſoluens 6 doloribus omnibus 29 dubitationum ętheris ſo- lutis. 83 dulcia opilant 104 E. EBrietati& crapulæ a1 edulia quot modis co quantur 103 elementum omne frigi- dum 93 elementa quid 64 elementa quot 15z elementorum qualitates fol. 151 elementorum conditio- nes 156 elephantiaſis quid 120 elyſius quid 56 elyſir unde dictumm ʒs elyſir uulgare quid r1s elyſir uerum, quale 56 empedoclis ſententia lau data 137 empycis qua parte ſecan- dum 26 ephemeris febribus 44 eſcharotica ſine dolore nz ericij caro quib. utilis 101 eruditio quanti fienda fol.. 20; excalefactis quid proſit fol. 24 ; cxer. — exercitium in ſenib.malũ 66. quale cõueniat 6 exercitij quãtitas ubiq;⸗7 exercitationis eonſidera- tio 67 exhalatio quid 79 exotericæ exercitationes Scaligeri iactatæ 142 exuſtionis modus ex Ae tio non laudatus n F Acundiæ nocumenta fof. 4— 137 flatus à cõtrarijs diſcuti 3a fami ex uermibus 34 fracturæ 51 fractionis corporum cau ſa 74 aucibus& gule 22 febris an putrida ut dig- noſcamus 27 febrium ſymptomatib. as febribus peſtilentibus 47 febribus putridis 45 febribus ardentibus 47 febribus balneum conuie nite 4.1.46 finis propoſitus libri de Subtilitate 180 frigida quando conueni- at 6 frigiditas quid 182 frigidiſsima aqua quibus utilis 16 frigidę lotio calefaciat ʒo frigidæ balneum 10 frigidæ potus ex Raſe 32 frigido balneo quomodo utendum 21 frigus poſt calorem quot mala faciat ez frigori arcendo 23 frigore congelatis mem- bris 51 fiſtulis in ano& alibi 5r foliorum humiditas 178 fomentũ aquæ quot mo-⸗ dis 1 10 fontanellæ ſub genubus fol. 5 113 Index. fontes in cruribus ut fiant fol. n4 fontium origo& cauſæ fol.. 159 forma uerè generatur 167 fungi cur non ardeant 5 fluminis aqua melior alijs fol. a. fluxibus fere omnib. 38 6 Alenus Ariſtotelis principia non attigit fol. 8 2 galeni ratio tuendæ ſanita tis. 15 galeni inſufficientia excu ſata 25.2 G galeniæxtas quæ 67 galeni ignorantia 6 ½ aalenum antiquioribus contradixiſſe plus liben ter 15 gallinago pro cibo 10i gammarorum lapides 189 gania auis quæ 113 garum in cibis quid præ- ſtet 102² gręca libris miſcere quan do liceat 192 græca uina 74 gratia diuina libera 8 grammaticus audax te- mere 180 grammatici ſcioli temera rijq; A grando morbus ubigene retur 90 grauedini& raucedini 22 gemma mirabilis 171 gemmarum inſulæ 165 generatio quid a generatio ex putredine ut fiat 179 generationis cauſe 15½ gẽtilis taxatus in Auicen nam 1 29 gingiuas corroborans 31 gongolare, Italice quidh fol. 185 H H Etieis quid optimũ fol. 48 hæmatites lapis 11 hæmorrhoidarum dolori bus 38 hæmorrhoidibus aperien dis unde fiant 39 herba ſicula 118 herbæ ac radices quale de eſſe alimentum 99 herbarum deſtillatio qua lis 73 hermetis uas& ſigillum fO hernia gulæ ubi non ſit fol. 134 herniagulæ unde genere tur 4 ℳ hiſpania cuius rei ferax fol. 166 hyacinthus quid poſſit ⸗2 hydropes inuicem per- mutari 4 hydropi an aqua proſit ʒ2 hocdinacaroo 6 homines uiuaciſſimi qui fol.— 7 honos nullus uirtuti ⁷ humidum multiplex 72 humidum pingue an re- ſtitui poſſit 55 humidi innati deprauatio fol. 9 humiditatis uſus 6 . 1 Acea 75 iecoris imbecillitatis ſig num 9¹ iecoris abſceſſuu 4z ieiunus an ſiti corripiatur fol. 18 ignis quid ſit 11 ignis aquæ ardentis quan do euaneſcat 74. ignem non eſſe prope lu- nam 182 ignium uarij gradus ys impetigo quæ& unde fol. 120 indus indus trecentorum anno rum hydropotes 7 indicarum rerum libri 180 infantes ut robuſti fiãt aut ſani ex balneo 21 inſtillatte aquæ uſus 2 idannes Morales Hiſpa- nus 17.20 ſoannes Formentilaus 1 iridis color& inſeſſus 163 irrigatio terræ quando fie ri deb eat 156 iuniperus maior 165 iuriſconſultorum dictum fol. 42 L. Abruſcxæ uiridis uſus fol 113 lac uitæ producendeæ uti- lis 17 lactucæ qualitas lacus unde fiant 160 lapides in renibus V7; lapides an uiuant 167 lapides creſcere 2 lapides quinã uiuant 165 lapidum natura 174 laſſitudo oſſea 37 laſſitudinibus 35 laterali morbo balneum fol. 42 lauacra quando deſierint fol. 2 laurri folia cur ardeant 179 legumina quæ aqua co- quantur 4 legumina qualia 99 ſepra Græcorũ quæ& un de fiat 120 lepræ diſtinctio 124 lepra cur non curetur 12 leproſorum cibus 123 medela 125 liber mole exiguus, pote ſtate maximus, quis ⸗ libri de fato Cardani 18; lienis natura 193 ligni g guaiaci decoctum „fol. 84. lique eſcere quid,& duci f01. 155 Index. liquores ſeparãdi modus fol. 76 lotio uultus& manuum ex frigida quibus con- ferat. 21 lotionis uis in corpore 2 luxatis 51 Aceris uires,& quid 102 margaritas diſſolui i polis fol.„.78 mahomet cur uinum pro hibuit 23 manardus taxatus 181 mannæ æther 77 marcellus medicus 40 merſilius EFicinus nota⸗- tus 65 martius panis 8z mater puerorum morbus fol. 0 materia concocta quomo do ſine urina cognoſca- tur ,.. 107 materia ſecunda quæ 15z meconium cur interfici- ciat 2 medici cognitio& ſcien- tia. 135 medici ſcribẽda quę ſint mecicigaraurli anarl 27 medici taxati. 21 medici qui diu uixerint 15 medicorum impoſtura& ignorantia 53 medicina latiniſſima 136 medicinæ encomium 128 medicinæ neceſſitas 131 medicinæ exercitatio 14 medicę artis ſcopi duo 7 medicę conditiones in cu rando— 95 medicamentũ quodnã ui num corru nenar 84 medicamentã ut r retinea- tur.. 41 medicamẽta omnia cum frigida aqu Aeü bnde eſſẽ medicamenta purg. da agant erga naturam 3 medicaménta ex oleribus fol...193 medicamẽta paria morbo eſſe debere 7 medicamentaan decoctis cynę, guaiaci miſcẽda 25 medicamenta purgãtia in tympanitide cauẽda ios medicamẽtorũ prauitatẽ acuẽs& retundens 789 medicamentis pauciſſ. u⸗ tendum 1 melut repurgetur 12 melancholiæ 30 membra ut lauanda 2 membris geſatis& fere mortuis 3 5 menſibus prouocãdis 39 metallica quomodo deſtil lentur. 78 mentes eſſe plures 209 methodus librorũ cõden dorũ à Card. inuẽta 156 milium Indicum 114. mixtlo quomodo fiat 162 mixtorumgenera 167 modi fluxionis ſanguinis quot& quu 7 monbaſium uinum 74 mors quid 179 mortis genus naturale ſe- cundum Kritt iſt. 69 mortis cauſa in ſenib. 6s mortem agnoſci 201 morbus cum pruritu 121 morhusindicus 132 morbi qui ſola aqua curẽ er 27 morbi à cerebro orti qui fol.— 15 morbi conſimiles qui ihæ- reditarij 2 120 morborum generalis di- uiſio 3 morbis pluribus aquam mederi 25 morbis repẽte occidẽtib. plures hoc tempore cor ripi 24 morbis omnibus in gene- 1e 143 4 4 morbos morbos inexpugnabiles ſuperari& quibus mo- dis 79 morboſis& exuſtis 34 monſtra unde 185 motuum& exercitij ra- tio 96 mulier an pregnans ſit ut aqua deprehẽdas 26 mulfieres à uino arcendas fol. 16 muſcus coniferæ arboris fol. 116 mutili natura cur omnes mali 195 N MAibb. attracta aqua quid iuuet 21 naturã non fortuito age- rE 185 nerui quando lædãtur 20 neruis pręſeruandis 20 nili aquę qualitates 4 nilotica aqua qualis noſtrum quid ſit 185 numerus certus in quib. fol. 1 8 O Cimaſtri herbæ de- ſcriptio 126 oculorum morbis 37. quot ſint oculorum cõ- ſeruationi 20 odij natura 203 odorata aromata quæ nu- triant 102 odores multi calidi cur quaſi uiolam referãt 6z oleum ſanguinem ſiſtens fol. 119 omnia refrigerari 182 omnia partem ſuã expo- ſcere 66 omnium uexationes 210 operationũ principiũ ʒꝰ oris collutio quid proſit fol. 22 oris affectihus 31 oſtentatio ſcribentium 1 Index. P Latanus arbor 177 plantęuenenoſæ color fol. v76 plantæ ubi ſuccoſiores 79 parotidibus 31 præcipitatum ubi cauen- dum 115 pręmia nulla uirtuti 137 paſtilli iurulenti 10 3 pauonis fabula 181 pazar lapis 177 pectoris abſceſſibus a⸗ pectoris affectibus 31 pedum lotio, qualis 2 pelles ut ſponte urantur fol. 151 perfrigeratis 37 peripatetica philoſophia fol. 210 peſti remediũ ex quo ꝛ petri Mantuani dictũ 14s pituitæ è naribus educen dæ 161. plinius aſinus dictus 142 plinij liber qualis 185 plinij latinitas 172 plinij errores 181 pingue humidum herba rum 73 pinguis humor à quo fiat fol. 13 primum è uino efflurat 73 principes parũ libros cu- rare 68 principum negligentia in ſe& præpoſtera libera litas 61 principum gnatones 6 principia duo rerum natu ralium 337 principalium membrorũ tẽperies quomodo per- mutetur 88 piſces cur facilè mobiles fol. 193 ptiſanæ modus 123 priuationis natutra 2 pyrius puluis ex quibus fol. 151 podagræ 36 phonaſci qui 37 prognoſtica tympanitici fol. 95 prohibitio fluxionis ſan- guinis 118 ptolemeęi dictum 185 potus aquę ante cibũ zs potus omniã animãtium quis& qualis 55 potus frigidę utilitas 2 potus neceſſitas duplex fol. 18 potus ratio ex Hippoc. 1s pluuialis aquæ uſus 5 purgationes per aluũ du- plices 108 purgãtia à cibo num dan- da— 109 purpureum quid vV? purus ignis an detur iꝛ prurituu 40 putei qui frigidiores 3 puerorum aquæ quando calidiores 12 putridũ quodi neũ 104 putredo quid u Vartanæ balneũ con uenit 46 R Aſis ſententia de po- tu 13 regis Neapolis reſpõſum fol. 15 regnũ cui debeatur isi rhetoricaabutentes 137 renum caliditas ut mitige tur 8 renibus præſeruandis 22 repetitio error leuiis 161 reſpiratio quib.iuuet᷑ reſpirare quę non debeãt dum coquuntur 85 rerum omniõ facies uerſa fol. /J37 rondelletius accuſatus fol. 190 romaniauinum 74 romæ cur aquę malę 15 roſę odor nò tẽperatus 171 rutilare quid 62 Scabies —— . 8 Cabies quid ſit 200 ſcaliger ſibi dum ſapit nihil ſapit 180 ſcaliger conuictus 184 ſcaliger de uerbis litigat fol. 148 ſcaliger ut ſepia 151 elleboro indiget is⸗ ſcaliger neſcire noluit 197 ſcaliger tribus uerbis no- tus 145 ſcaligẽri ſumma ineptia- rum 144 ſcaliger mendax 14⸗2 ſcaliger falſus deprehen- ſus non ſemel 158 ſcaliger impugnlatur 158 ſcaliger proteus 1356 ſcaliger ſtultus& male grammaticus 197 ſcaliger ut pauo 181 ſcaliger homonymia labi tur 151 ſcaliger in contradictione 1ol. 181 ſcaliger nouus Priſciã.1gʒ ſcaliger lapis molaris 175 ſcaligeri uirtutes, uana nobilitas 143 ſal uiperinus 125 ſal ammoniaco hauſto az ſalpetræ quid 170 ſanare hominem res diui ma 129 ſanguis fluxionib. 39.41 ſapo gallicus quid ſit ira ſapientiæ fructus 210 ſatietati arcendæ 41 ſeminis profluuio 41 ſeminis genitalis abũdan tiæ& tentigeni ſuper- fluæ 40 ſenecta ætas longior 59 ſenis regimen 66 ſenes cur facilius morian tur iuuenibus 69 ſenes quibus indigeãt s ſenum exercitium quale fol.. 67 ſeptum non ſecandum 27 ſpecies an miſceantur 15½z Index. ſermo acephalus de ęthe- re..S⸗ ſibi placere, malum 185 ſcirrhi quibus diſſoluan- tur 82 ſigillum Hermetis 77 ſincopi tollẽdæ cum aqua ſitis an hominibus natura lis 18 ſitis falſa& uera quæ 18 ſitis naturalis ſedatio 22 ſitis cauſſę 6 ſitis tria genera 18 quę reſtinguẽda potu i ſitim quomodo ſedet a- qua 14 ſmiris lapis 123 ſpirandi& glutiendi diffi cultati 48 ſpirandi difſieultas ut tol⸗ latur 112 ſtibij ęther mirabile 28 ſtipes quid 172 ſycophantę non ferendi fol. 197 ſympathia rerum 78 ſcotia cur caret arboribus fol. 159 ſcotorũ ſylueſtriũ mos 2z ſolida quãdo reſtaurẽtur fol. 194 ſomnum concilians 95 ſophiſtę genus odioſum fol. 16 ſopreſſi Itaic e ꝗ dicant᷑ 2a ſubſtantia quid 209 ſubtile quod ſit 189 ſubtilitatis nomen 14s ſudoris prouocatio ut fiat 8² ſudori ſuperfluo 48 ſuffrutex an latinum 174 ſtudioſiſſimorum mors fol. 202 ſuilla quæ bona 100 † I Raddenlartem diſcipli natũ ſimilitudo 79 tempus qua ætate precio ſiſlimum 210 temperis caritas Cardani fol. 135 tenuia frangi 2e tepidę uſus quis 2 tepidę potus mala ⸗ tepidarum aquarum nul- ſus uſus in cibo 18 terminus incrementi inlõ gum 121 terra quando à ſole exura tur 166 terra quando pinguior 13 terrę rotunditas probata fol. 155 terram ſynceram non ſci- ri 155 tremoti ex uini potu 34 teſtium in aquam demiſ- ſio 41 tripolium 109 titillatio quid 205 tympaniticus ut noſca- tur 91 tubera 173 tuendę ſanitatis libri Car dani 68 truncus quid 175 tuſſi 32 V V Apores terrę ubi eõ- coquantur 166 uas ætheris ut claudendũ fol. 77 uas pellicanum 27 uaſa liquorum ut occlu- denda 75 ulceri cum fractura 51 ulceribus omnibus quid utile 78 ulceribus r0 ungues quando incidẽdi fol. 51 uenenoſæ qualitatis quæ herbę 1⸗s uenenis uomendis ai uentriculi imbecillitas quænam remedium nõ habet 97 uẽtriculi imbecillitas un- de 2180z4 uentriculo quæ ſint ami- ca 98 nentri- uentriculo conſeruãdo a1 uerborum uſus 174. uermium generatio 18z uermib. quomodo aqua danda 40 uerueces quomodo hu- midi 183 uigilijs arcendis 28 conciliandis 29 uinca prouincaherba u' uinũ quibus miſceri poſ- ſit 85 uinum in quibus aquæ pręſtet 17 uinum extinctionis auri fol. 75 uinum quod deterius,& cur 19 uitium abſq; aqua nullis conuenire 23 uinũ fœtibus aduerſari 26 uinum an humidum 2? eius uis 26 uinum quando uentricu lo conferat 34 uinum infantię quantum noceat 25 cur noceat 26 uinum à quo corrumpa- Index. tur 19 uini uſus uitę nociuus 8 uini aqua, qualis 6q uini fex duplex 61 uini ad ætherem propor- tio 7² uini aqua ſeu æther 72 uini natura in corpus 59 & 60 uini potentis uuus 8ss uino an utendum cumcy na 84. uiolæ odor 62 cur in alijs 63 uirgilius ſibi non placuit fol. 185 uires ualidæ quid poſſint fol. 38 uirorum doctorum ætas fol. 201 uirtus impedita à quibus fol. 61 urina turbulenta quid in- dicet 9² urina turbida unde 91 urinæ retentioni 35 urinæ odor ex reſina lari- gnea cur fiat 6z uiſum qui amittant 153 uitalis alias uirtutes reſti- tuit 95 uitalis aqua 55. 56 uitæ tempus à Deo ſtatu- tum 49 uitæ longitudo ubi 5, uitę longitudini quæ ne- neceſſaria 7 uitam quæ producant 5 uitis quando reperta 8 uitrũ an exhalare permit- tat 74 uitrum ob poros nõ fran- gi 75 uoci impeditæ 37 uomitui arcendo 41 prouocando ibidẽ uomitus cum tepida utili tas& quando 21 uulneribus recentibus fol. 40 2 Zibethi odor 18 FEINIIS. ERRATA sSic CORRIGITO. Pag. 2. 114. nitam eſſe. 9. Lzo. tum ctiam. 1s. ka. redditur.li.72. potum. 16. li. 3. concludé.2z. li.18. legumlatores. 29. l.277 habebimus.31. l./ y. At Pectus.;2. 1.36. morbo. 36. 1.26. atq; oſſoſa. 37.1.7. is ci. 8. l. 40. balnea. 49. li. 34. tam utile.;0. dimiſſo. 14.l.8. arti 29. ſucciſſiuasq;. 0 elemcnti 1r. l.2. cas mendicandi. †7. l.-. operatio in. 0.1.6. ignis nil. 61. l. 20. motum, in. 62 lin.-. ui fiũt.;0. at nullum. o. l.). inter utrosc; 37. ut ſi aliquis. s. l.6. cfficacẽ. 6. l.z-r. hęc. 71. 1.177- minus tamẽ. 73. l. ult. ſe cunda77. linca 39. terra 79. lin. 2. ut illis 80. li. 7. Parũ. li.9. nouem eſſe. 81. lin. n.. ſit. 62. lin. 29. Poſſint. s3. li. z6. uel cibi. gr. 18. quis. 92.1. 14. tumor ille. 93. li. pen. curaretur. 4. li. 7. in prof. 9l. 28. heryſipelatibus. ↄ8.1. 16. ſalis nitri. 98. l. a8. garũ quo quc. 101. l. r. farcimina. 106. l. 3. uentriculus. 109.1.6. bolus. 7. manng. 109. l.z0. corrigit noxam. al. conucnientium. 110. li. 4. rhabarbari. l. 15. bulliat. ur. l.. anguinus. u13. l.0. per horas. 4. perdicem aut. 114. l.23. facto finu, li.a0. in utilitatis, dele in. li. 7. in margine, Caureriis po. us. l.a. circumcirca oleo. uo.l.z4. medicus ſuus.18.J. 7. quia. 119. li. 10. emplaſtrũ cx. 129., li.z. non uexctur. 123. li. 8. eſt quod. 121. 1.23. lapidis cærulci. 139. 1.9. nequior. 147. l. 4. non detegerc. 177.1. a. caloris. 118. l. 6. ita iſti. 170.1. 13Preriperc. 71.I.q. xiloaloen. 171. 1. 2. atteruntur. 172.1.6. toxicũ. 18i.l.ar. Probationum. 182. 1. noua do- ccat. 155. 1. n. fimplicitcr. 186. lin. ꝑen. admouct. 187. l. ult.& paſſcris. 189. 1.fi n. l.aa. me accuſct. 19. l.zr. genita. l.a8, pe manens. l.pen. acſi. i9r. l6. ſit cclerior. 196. L.. ob hęc.l. ult. malo genio. 202.1l.s. oftauo.J. penult, claſ- ſicorum librorum. 203. I. 21. ſi omnes. l.33. ſuiſſet repoſuino. 06. l.7.millia. 309.1. 5 18. eſt ipſc. 10.kz3 quod ſuis. l.z. cditione. HIERONYMICAR dani Mediolanenſis Medici, de Aqua& Acthere ad loan. Formentum Reipublicæ Venetæ Legatum Lib. De Aqua Liüb. J. Bſurdum eſſet, immo deteſtabile Io. Formente, ſoluùm oſtentaculi ingenij cauſa in reſeria,& in ſqua tot hominũ ſalus uerſatur, ea docere, quę ex ₰ 22.. 2 perimento haud congruant, uitamq́; ægrorum ob pertinaciam aut admirationis opinionẽa⸗ N pud homines generãdam, perdere. Sed neq; in K 2 genui uiri ad augendũ opus, uel nomen ac titu Aaum, uſus aquarum amplificãdum docere, quo Qnhna pacto ſinguli morbi decoctis uarijs curent᷑. Nã quis dubitat quin paruminterſit quod helleborum des, aut ſcamoniũ, aut piper, ſeuillorum decocta. Talia enim docereeſſet extremæ uanitatis, atq; ambitionis inanis. Quapropter non de decoctis aut aquis calidis, in quibus ſi nõ ars, natura metallum aut aliam rem incoxit:neq; etiam deſtil⸗ latis aquis, quas pari ratione conſtat ſapore& odore uehementi prode- re ſuas uires, ſed tätum de ſim plici aqua, qua pro potu non ſolũ homines, ſed cuncta animantia uti ſolent,tractare propoſitum eſt. Nec ob admira⸗ tionem mentientes, nec ad opus augendum quicꝗ́;præter inſtitutũ adijci entes, ſolam annectã eam tractationem quæ& huicoperi congruat& ali⸗ bi honeſtiorem locũ non inueniat. Ea aũt eſt aquarũ quæ nulſo ſaporeo- doreq́; manifeſto præditæ, uires tamen haud contẽnendas ſunt aſſecutæ Quęnam aũt ſint ſuo loco dicetur. Nunc ſatis ſit rationem redderehuius. Cum enim ſapore atq;odorecareant licet arte factæ, ac ſi natura tales eua⸗ ſerint, cõmuniq́; dulcium aquarũ è genere ſint, eodẽ loco habẽdę ſunt. At. „. 1 S.,„ r.,; PrimoDe ui de medicatis aquis decoctisq́; alibi ſcripſiſſe me memini. Ea uerò fuit con Jam dea ſtruẽdi operis ratio ut uelut Hippocrates dixit: ſi liceret omnes uno me⸗ ⸗4 dicamento ęgros ſanare, id facere deberemus: quàm pauciſſimis em̃ præ- ſtat uti. Ergo cũ id aqua efficere poſsit, nec longius quę ſita petitaue, ſed cui libet præſens& in promptu, operępretium facturũ me poſſe ſpero, ſi quo- modo id ſiat edocuero, ut non ſolùm admirabilis hæc doctrina uideatur, ſed etiam humano generi utiliſsima, tibi uero Io. Formẽte non ſecusac Ga lenus Glauconi aut Hieroni opus hæc inſcriberedeſtinaui, qui cùm pru- dentia uitęque ſplendore ac generis antiquitate longè maiore munere di A gnus 8 2 — ———y=— Aqua nõ eſt clu frigi· di/„ima. 2 Hieron. Cardani gnus eſſes, hac tamẽ cauſa tibi debetur, ꝙ illorũ exemplo ſalutẽ tuã uni mi- hi cõmiſeris, qua in retãtum tibi plus debeo, quantũ ciuitas noſtra celeber rimis medicis abundat. Vſus aũt ſum cõpendioſa quadã compoſitionis ratione, ut quamuis liber mole exiguus uideat᷑, poteſtate tamẽ maximus ſit, ut uerò facilius hoc quiſc; aſſequat᷑ quomodo uerum eſſepoſſit, antequam ad ipſam tractationem deueniam, de illius ordine quædam necelſaria proponam. Primum igitur conſtat operationes maximas,& maximè cõmunesex calido, frigido, ſicco, humidoq́; fieri: uelut arefacere, humectare, aſtrin gere, laxare, confirmare, reſoluere, concoquere, ſomnũ prolicere, lac generare, Ha tũ diſcutere, cæteraq́; eiuſmodi. Quæ igitur maximè calida, frigida, aueſic⸗ ca, uelhumida ſunt, omnia hęc etiam euidẽtius facere poſſunt, uelutaqua: Quæ quod elementum omnium ſit frigidiſsima,& humidiſſima, quod liquida uſui aptiſsima, quod familiaris& conſueta maxima ſub quantita⸗ te actuto ſoleat adhiberi. Verũ ſtatim occurres dicens:ſi aqua frigidiſſima eſſet, ſtatim non ſecus ac meconium& ſub parua quantitate occideret. Etſi humidiſſima cutim uelut oleum laxaret, ac mollem redderet: quorum neu trum facit. Galenus qui tot& tanta conſcripſit, cũ Ariſtotelis principia nõ attigerit meritò hæc intacta reliquit. Sed ſi quis Ariſtotelis principijs inni tatur facilè ab his quęſtionibus ĩe poterit explicare. uerum ſecunda quęſtio facilior eſt,& à Galeno quaſi ſoluta, quod aqua quia non lenta eſt ideo nõ adhæreat,& ob id non adeò humectet. Cum enim hęſerit fermè olei inſtar pinguefacit, nõ tamẽ tantum. Sed hæc mittamus, primã aggrediamur cur aqua cum ſit frigidiſſima non occidit? imò ne lædit, per ſæpe meconium aũt occidit? Sed ſi quis rectè quæ in libris de Rernm uarietate ſcripſimus aſſequat᷑ haud laborabit in reddẽda cauſa. Actu enim aqua expers eſtom⸗ nis caloris:ſed tamen tam facilè caleſcit ut uix unquam frigidiſſima ſit. ue⸗ rum& ſi talis ſit haud pernitioſa eſt, quoniam ut alias docui, frigiditas hæc quędam priuatio eſt. Priuatio autẽ nec iuuare nec nocere poteſt. Sed ſi ꝗs tamen frigidiſſimæ aquę magnam quantitatem ingerat, lædetur, aur forſã prohibita natiui caloris diſtributione peribit. At meconium non frigidi⸗ tate ſua interimit, ſed quia poteſtatem habet ſimilem frigiditati quæ actu ineſt, aquę aut alijs rebus, ſtuporem in ducendo frigidum eſſe uidet᷑, cũ nõ ſit, ipſum enim ſpiritus cohibet& torporem inducit unde mors nonnun⸗ Ne conid o duã ſequitur.Igitur meconium ultimam habet uim cohibendi ſpiritus, ue- teſtate noeſt lut euforbium motum ciendi, unde frigidiſſimum unum, alterũ calidiſſi⸗ principaliter frigidum mum eſſe dicimus. Conſtatigitur ex his aquam poteſtate eſſe omnino in- noxiã actu aũt prout excedentẽ qualitatẽ habuerit. Eamq́; calidã aut frigi⸗ dam, utramq; em̃ qualitatem ſuſcipere poteſt, quod nõ ſint contrariæ. dic- ca aũt eſſe nequit, nam natura ut alibi diximus liquida eſt. Ergo aquæ uires principales ſunt tres, calefacere ſi feruea t frigefacere ſi frigida ſit. humectare quod ſit liquida omnia aũt hæc fermè in extremo or- dine habere poteſt. Nam liquida natura eſt 8& omnium mixtorumliqui⸗ diſsima, — de Aqua liber 3 diſsima, calorem etiã& frigus maxima ſuſcipit, quamobrẽ hæc tria effica⸗ ciſſimè præſtare poteſt. Et quę ex illis deriuant᷑ uelut ex calore exuſtionẽ, ex frigore torporẽ, ut liquida eſtemollit. His decauſis hæc omnia tũ etiã quę ex cõiunctione duorũ fiunt uelut exliquido& calido,& ex ligdo& frigi⸗ do, efficaciſſimè præſtabit. Eſt& quippiã ꝙ; ex medio uelut tepide ꝓpriè gignitur. Et ꝙ ex alterna uiciſſitudine calidi ac frigidi. ut in uniuerſũ iam ſint octo modi.Qui omnes uim maximã habẽt:& ꝓ ratione eorũ medica tiones ualidæ atquæ exquiſite oriũtur. Poteſt& rurſus intus atq; extra ad miniſtrari ut iam modi duplicentur. Atq; hi gꝛnerales ſunt. Quãuis aliqui rarò in uſu ueniant, uelut potus feruidæ. Cumq; pro temporis ratione ſin guli modi innumeras uarietates ſuſcipiant, manifeſtũ eſt numerũ affectio⸗ orbor ſe num maiorẽ non eſſe numero modorũ aquæ potabilis adminiſtrandę. vir n 8 Reliquũ eſtigit᷑ ut doceamus ſingulis affectihuus aliquẽ modũ admini⸗ adniniſtran ſtrationis aquæ opponi. Nã ſi hocoſtenderimus cũ ualidiſsimũ hoc præ⸗ dæ aau dij genus eſſe demõſtrauerimus, nec numero adminiſtrãdi modos affe⸗ ctibus corporis humani eſſe inferiores, cõſtabit ſta im omnẽ morbũ aquę uſu poſſe curari. Cum em̃ tria ſint quæ totam curandirationẽ compleant Triaſutqu contrarietas, uarietas,& magnitudo auxiliorũ, uarieta ẽq́; ac magnitudinẽ Tneeeun4 in aquæ adminiſtratione nõ deeſſe docuerimus, ſequit᷑ ut ſi contrarietatẽ e⸗ denpien tiã adeſſe,ꝓ ſingulis morbis oſtenderimus, ut iã abſoluta medicina in aquę adminiſtratione eſſe uideat᷑. Primũ igitur morbos ꝑ genera diuidamus in eos qui fiunt intẽperie, atq; ea duplex, cũ materia& ſine ea,& continuitatis diuiſione, atq; cõpoſitione. Materiã quidẽ aut permutare, aut educere con uenit:anteauerò cõcoquere. Si ergo calida ſit, ꝗd magis aqua refrigerat, aut intus frigida exhibita, aut exterius tepida: Si frigida intẽperies frigida ex⸗ terius ſoluit᷑. Calor em̃ natiuus cõfirmatur. Educitur uerò multitudine po tus& balneo tepide inde calide. Si ſiccahumectãt balnea. Si humida ſiccan tur corpora feruentib. aquis. Atq; eadẽ ratio eſtintẽperiei absqʒ materia. In ſolutiõe uerðò cõtinuitatis, cũ cura ulcerũ ſit exiccatio, eã facere licet aſſidua lotione frigida. Sicut& uulnera curamus ꝓhibendo phlegmonẽ cũ frigi⸗ da,& feruẽti aqua cõuulßonẽ, quãuis fateamur igne ipſo melius fieri. Si ue rò morbus in cõpoſitione ſit luxata calida perfuſa reponere ſolemus. Ob- ſtructiones potu copioſę aquę liberamus, ita ut ſi libeat modosalios àmul titudine cõſtituere liceat Quanꝗᷓ multitudo ſub efficaciæ cauſa cõtineatur, & ipſa tñ moles rei aliud quippiã facere poteſt, uelut& calor,& frigiditas, & ſubſtãtia aiq; cætera eiuſmodi. Sed quoniã ſi quis hęcꝑ ſingula capita di ſtinguatrurſus repetere coget᷑, ob id ad illius tractationẽ ſtatĩ deſcẽdamus. Aquarũ dulciũ plures ſunt modi atq; differẽtię. ſed pręcipui ſunt fontiũ Aauarũ dal. Hluminũ. lacuũ, puteorũ, paludũ, pluuialis, è ciſterna, cocta chalybe cãdẽti 9 3'hers uel ære feruefacta, ac deſtillata. Omniũ aũt primũ expedit optimã ſcire elige re.optima eſt quę pura eſtac tenuis. Hæ em̃ duę ſunt qualitates illi neceſſa Azuæ opti- riæ nec aliæ ut mihi uidet᷑, Puram igit expertẽ eſſe oportet, ſaporis, odoris, ue 227“ atqʒcoloris, tamẽ mundã ut cũ exponit᷑ luci nihilin ea uideat᷑ innatans. Ma A 2 nifeſtum „ Hic-ron. Cardani nifeſtum eſtem̃ ꝙ; ſiinnatan s aliꝗd, aut ſapor, uel odor alienus, aut color in ea perſpiciatur nõ eſſe purã Etſi in uaſe ęneo polito maculam penitus nul⸗ lã relinquat. Purg etiã in lan eis lineisq;ueſtib. poſtꝗᷓ ſiccata fuerit nullũ ueſti giũ reſtat. Tenuis etiã ſi ſiterit ꝑſpicua& leuis põdere. Quanꝗᷓ deneca ne⸗ get diſcrimẽ eſſe manifeſtũ ponderis inter dulces aquas. Dulces uocamus aquas, id eſt, ſaporis expertes& ut à ſalſis aut bituminoſis diſtinguunt᷑. Eæ dẽ erunt etiã facilè mutabiles ex calido in frigus,& rurſus è frigore in calo- rẽ. Vnde etiã facile putreſcentes ni aliud obſtet ꝓbantur.Id em ex tenuita⸗ te ſubſtantiæ plerunq; cõtiugit. Erunt etiã tales ut legumina in his facilè& breui coquant᷑. Velut em̃ ꝙ penetrat celeriter totũ immutat, ꝙomnino ex⸗ ternũ eſt, nõ ita aqua tẽuis ingredit᷑ legumina:& feruẽs ea emollit, craſſa aũt nequaꝗᷓ. Eſtadeò hoc ingẽs quãdoq; diſcrimẽ ut quędã legumina nunq́; coquant᷑ in quibuſdã aquis, quę tamẽ in alijs celeriter coquuntur. Hæcigi tur ſunt ſigna tenuitatis ut illa puritatis, quãuis ut dixi aquæ hæc duo ſuffi ciant puritas& leuitas. Alua queſſa Omniũũ aquarũ ſalu berrima& optima eſtfluuiorum, quorũ alueus eſt uberrima profundus& terreus nõ limoſus tamen, cuius ortus eſtprocul& aborien te, atq; in calida regione,& motus lenis, ſic em̃ optimè à Sole excoquitur. Octo igitur uidentur aquæ optimæ conditiones, quæ omnes præter unã Niliacę cõueniunt. Quamobrẽ meritò ea ferè omnib. alijs præfertur. Qd. autẽ aqua ex Hlumine melior ſit qᷓ; deſtillata, dignoſci poteſt ex hoc quod ſol plus quàm ignis concoquit,& motus magnus quã paruus,& tẽporis diuturnitas plus poteſt quàm breuitas,& natura quã ars. Poſt hanc tamẽ eſt aqua deſtillata ſuper cineribus, aut fimo, uel fracibus, aut uinaceis, aut in duplici uaſe uel etiã ſuper igne, ſed tamen uaſe uitreo. Subſequit᷑ hanc fõ tium aqua, ſed longo interuallo. Quippe deſtillata leuiſſima eſt atq; puriſ⸗ ſima& ſaluberrima. pluresq; morbos uiſcerum ſola diſcutit. Veluttormi⸗ na, grauedines, ſcyrros, po ebteea ęxias multaq́; huiuſcemodi talia. Fõ tium ergo aqua quaſi media bonitate eſt. Decocta ad ſuum genus refertur multò tamen melior. Ciſternina& ipſa laudabilis, ſi recte illa fuerit facta. Nam ſunt qui picatis uaſis excipiuntaquam, ut fiat medicata. Bt rurſus ſi ab imbre colligatur:aut ſi iam diu non immota manſerit. Optima eſt quæ ſabulo ſolo expurgatur, ſed denſo ac tenui in lapideas hydrias. Leuior eſt hęc aqua quàm fontana, non tamen purior. Soli ac uentis ſit expoſita ut repurgetur. Venetijs dum perpetuò exhauriunt, fieri meliorẽ putant. Ha- betur ĩd uice motus.eſtqʒ neceſſarium& utile, ſed non ſufficiens utoptima fiat. Medicata eſtè chalybe& eò magis ex ære, ſalubrior ex auro ignitoe chalybe ſoluit duritiẽ lienis podagricis& uentriculo utilis, aluum tamen 2 aſtringit. Reliquæ omnes malæ, ſed peſsimę paluſtres,& deinde lacuum. crudæ enim ſunt& impurgę, poſtputeorum, ſed profundiorum& eorum qui ſunt in continuo uſu melior. Cæterum pluuialis aqua non unius gene ris dici poteſt, quandoquidẽ& optima ſit ſimul& peſſima. Eſt cocta atq; ideò tenuis ac ſubdulcis, ut quę acris natura participet, ſed interim impura ð& foœʒetida de Aqua liber 5 & fœtida. Quamobrem Hippocrates conſulit coquendam eſſe& excoſan dam. Eſt autem à natura ſimplicis aquę adeò remota, ut eitrei coloris ſit nõ nunquam,& ſubuiridis. Talis eſt quę in imbribus& cum tonitru decidit. Quæ aũt leniter ut purior eſt, ita minus lenis atq; ſalubris. Quę igitur qua ſi ſponte decidit æſtate& autumno, tantum hyemali& uernali inferior eſt, quant um fontana& fluuiali ſalubrior, ut optima omnium ſit hyemalis& uernalis pura ſcilicet& concocta, atq; ided leuis: inde æſtiua autumnalisq́; etiam magis tenuis uernali ſed impura, inde fontana& fluuiorum. Hęob uſum& puritatem exquiſitè ſanis atq;robuſtis meliores ſunt. Cæterum imbriferæ iecori, lieni, renibus, pulmoni ac neruis, uentriculo quoq;& in⸗ teſtinis utiliores,& ad coctiones ac ſecretiones aptiores. Simile diſcrimen eſt in fluminibus.nam maiora quoniam lẽtius fluunt, minus terram miſ- cant, ideoque ſunt puriora, magiſquùe decoctas habent aquas. Verùm quia longius excurrunt, diuerſaq́; alia fluminain ſe recipiunt, quorum aliqui per metallica tranſeunt loca, nullum illorum ſalubres habet aquas præter Nilum. Qud igitur maiores, eò ſuauiores: non tamen meliores ſemper, ſed plerunque. Velut Iſter, Bridanus ac Tyberis. Vix enim gens ulla quæ ex his fluminib. bibit, boni eſt habitus at; ſalubris, Ob id etiam plurimũ refert qua quiſq; parte utatur in tam longo fluminis tractu. Atqʒ dehis ſic generaliter dictum ſit. E Sequitur ut de ſingulis differẽtijs aquarũ nuncagamus. Hippocrates in aauridf⸗ libello de Humidoruũ uſu inquit de calida: Incarnare, attenuare, liqueface⸗ rentiæ ex iſu re, minuere, colorem reuocare, colorem diſpergere: ſomniferum& in caput: & in alta:conuulſionum, tenſionum, mitigatiuum, dolores ſtupefacit au⸗ ris, oculorum& quæcunq talia. Frigida calefacere uelut pix ulceribus: prę terc; à quibus ſanguis erumpit, aut erupturus eſt, fractis luxatis, reliquis quibus linteola ſunt medicus. Oſſib. quoq; ac dentibus amica, rigores q́= que febrilesſedat. ob id etiã à calida uoluptates& illecebræ. Et calefacit pri⸗ mum calida uelut in manibus internas partes. At ulcera calida gaudentex ,, cõfeſſo quia teꝑi aſſueta ſunt. Caput quoq; nerui, ſpina, dorſum, pectus ac:, præcordia, calidarn perſerre poſſunt, atq; ipſa gaudent. Imus quoqueuen⸗ ter calida in primis delectatur inde extremę partes& ueſica& genitalia ac,, uirilis penis glans. Atq; hęc de calida ſimpliciter, id eſt, nõ feruente, nam de;, feruida inquit: Cutis ipſa exulceratur ſupernè calidæ aſperſione. Nanife⸗, ſtum eſt non de tepida intelligere. Sunt enim calidarum tria genera, tepida, & feruens quæ ferri non poteſturitq́; quemadmodum& ignis, quę etiam ,, pilos cadere cogit Alia calida eſt admodum, ſed tamen ferri poteſt deaqua inquit in ſeptima phoriſmorum: Si febris non à bile habeataqua mul⸗, ta calida ſuper caput affuſa febris ſolutio fit, non enim de feruente intelligit. nã inquit: Calida ne ulterius pergatut urat. De frigida uerò inquit: Aqua, frigida prodeſt papulis rubicundis quales atq; alia parte ſublatę erumpũt,, quales per ſplenia attractoria emergunt. In carnoſis uerò& tenera carne, præditis ſubrubicundæ ſunt, in nigris autem rotundæ, Dothienes id eſt,, A 3 kurunculi 6 Hieron. Cardani e furunculi appellatæ,& quales in ipſis calidis lauacris oboriuntur,& mulie e ribus ex menſium ſub cutem recurſu fiunt,& abirritamentis cutis aut inſo «lita ueſtimentorum aſperorum geſtatione,& ex ſudoris exitu, aut ubi quis «ex frigore repentẽ, ad ignem aut calida lauacra acceſsit. Tumores quoq;in **articulis& dolores ſine ulcere ac podagricos& conuulſa plurima ex his, fri gida multa affuſa leuat ac extenuat, actorporẽ inducit. Torpor em̃ mode⸗ *ratus dolorẽ ſoluit. In diſtẽtione quoq; abſq; ulcere iuueni carnoſo, media ** gſtate multæ feigidæ aquæ affuſio caloris reuocationẽ facit. Calor aũt hęc ſoluit frigida quoqʒ utilis eſt his quibus ſanguis fluit, aut fluxurus eſt. De humida illius ſubſtãtia hæc affert: humectare ꝓlutione uelut nares ueſicã flatus. Oſtendit autẽ duo genera operationũ quæ ab eius ſubſtantia pro⸗ ueniunt, nec nõ diſcrimẽ eorũ ab operationib. quæ à qualitatib. actiuis ꝓ- cedunt, dicens: Madefactio itaq;& humectatio debile quid eſt frigefactio c aũt& calefactio ualida:uelut ex Sole. Sua em̃ lenitate lachrymis confert, ut *ad acres ſtillamentum lene infundat aliquis, ne ſalſuginoſa contactu lędat. Ht cauis ulceribus oculorum elotio prodeſt,& repletio ad naturã reducẽs: Idem qualitatum inuicẽ cõplicatarum uim atq; poteſtatẽà frigiditate hu⸗ midæ ſubſtantiæ iuncta initium faciens docuit his uerbis: Frigida conue⸗ « nit, ubi anxietas ex calida oborta eſt, eam em̃ ſedat. Et cum calidis cibis quis uſus eſt, frigida delectatur. Et in animi deliquijs frigidam affundere extre⸗ mitatibus prodeſt. Et generaliter frigidæ potio iucunda eſtihoraci atq; uẽ ** criculo. De calida uerò& humida aqua hæc habet quæ referret opera: Cali⸗ da oculis cõuenit, doloribus ſuppurationibus, lachrymis mordacibus, ſic⸗ «*cis omnibus. Eſtaũt ſupꝑuratoria non in omni ulcere: cutem mollit, atte⸗ «nuat dolorem, eximit rigores, cõuulſiones, antè ac retrò, diſtentiones lenit, capitis grauitatem ſoluit. Plurimũ autẽ conducit oſſium fracturis, magis aũt denudatis,& ex his maximè his qui in capite ulcera habẽt,& quæcũq; præ frigore aut moriuntur aut ulcerantur. ltẽ in ulcerationibus tã uolunta «rijs qᷓ inuoluntarijs, qualia ſunt deſquãmata: herpetibus ſerpendo, exeden *tibus, denigratis, aut in gingiuis aut aure ſedeùe aut utero. His omnibus ca «lida utilis eſt, ac iudicatoria. Articulos quoq; induratos, autab inflãmatio⸗ «ne aliquando oborta, aut à diſtortione, operępretiũ eſt ſanare aqua calida s in utriculũ infuſa. Subiecit& uim contrariã calidę ac frigidæ aqua, dicẽs: «Poſt calidã corpus refrigeratur, poſt frigidã autẽ incaleſcit. Et quod poſt calidam ſiccatum corpus dureſcit, uelut& à frigida oculi. Ex quibus actio «non propria deprehienditur. Inde etiam ex hoc cõmutationem docuit, cũ ** dixit: Iam uerò pedes deciderunt perfrigerati ex calidæ perfuſione. Voluit enim nos intelligere contrarias operationes cũ ſibi inuicem ſuccedunt eſſe **ualidiores, imò periculoſas, ſi modũ qualitercũq; exceſſerint. Propterea e- tiã ſubiecit uſum eius opportunũ& cõgruentẽ trifariã: ex actiõis mẽſura, ex aquę qualitate& mora, tũ ex ſenſu patiẽtis, dicẽs: Iudicat autem de his ipſe ęgrotus exceptis mutis, aut leuiter ſyderatis, aut ſtupefactis, aut uelur in uulnerib. perfrigeratis, aut nimio dolore uexatis: his em hæc ſenſu non percipiuntur. / — — — de Aqua liber 7 Percipiunt᷑.nam nõ ſentiũt hi peruſti.ltemq;ʒ profundæ ac magnæ luxatio„ nes. Nã calidioris ac frigidioris corpus ipſum perfuſum iudex eſt Verum„ utrarumq; paucitas debile quid eſt, multitudo uerò efficax. Sed tñ ſinere o⸗, portet, donecid fiat, cuius genera talia fiunt: anteꝗᷓ aũt ad finẽ ipſum deue⸗, nianð᷑ ceſſandum eſt. Manifeſtum eſt igit᷑, quemadmodum Galenus dixit. Etiã huius doctrina ſemina, imò totã methodum nobis bonusreliꝗt Hip⸗ pocrates. Nã& quibus calida aut frigida, aut calida aqua, aut frigida aqua aut calidiſſima, aut frigidiſſima intus uel extra,& quæ nam ſint opera illius non ꝓpria,& quibus ſucceſsio conueniat,& quomodo in ſingulis ſitad⸗ miniſtranda, ipſe idẽ diffusè ac quaſi præter ſolitũ morẽ ob rei ipſius utili⸗ tatem tractauit. Quamobrem& facilior nobis etiã diſputatio dehis erit, ac doctrina agendorum. Iam uerò cum duo ſint ſcopi artis medicæ, ſanitatè quidẽ tueri,& mor- bos propellere, de ſanitatis primũ conſeruatione agendum eſt. Nam& ex illa ſcopos curandorum morborum uenabimur. Icaq; haud dubiũ eſtcon ſeruandæ ſanitatis præcipuã cauſã eſſeaquarum bonitatẽ, nam& aèr ma⸗ Ahuæubĩop lus fit ab aquis prauis:& ſt bonæ ſint aquæ, aer malus eſſe nõ poteſt. Cum ane Lee ergo hęc duo elementa neceſſariò in unum conueniant, erunt& fructus& zua. 7 olera etiã optima:& animalia etiã quæ utrunq; elementũ hauriunt, hisq́; ueſcuntur, etiã optimo prædita habitu. Qua de cauſa etiã homines uiua⸗ ciſsimi,& optimæ temperaturæ, qui& utroq; elemento probè utantur,& cibis optimis ueſcant:& condimenta etiã, quæ ex aquis fiunt, pręcipua ha beant᷑. nam in frigidis regionibus ob id uiuaciſsimi eſſe nequeunt, ꝙ fru⸗ ctus& olera abſolutæ bonitatis eſſe nequeant, cũ in his necaẽr purus, nec aqua tenuis licet pura eſſe poſsint. Ob id quanꝗᷓ robuſtiſsimi,& caloris in tegri ob frigiditatẽ acris, nõ tamen centeſimũ annũ excedere queunttat in calidis regionibus hominibus, ſi hęcomnia quæ dicturus ſum, ad ſint, li⸗ cet ad ducentos annos peruenire. Quę em̃ ad longitudinẽ uitę maximè ne ceſſaria ſunt, ſunt quatuor, aqua& aer optima:& cũ his fructus, olera&car nes:bona temperies:& bonum regimẽ uitæ, Hęc aũtomnia exaqua pen- dent᷑ nã deaere fructibus& oleribus ꝙ aquę naturã ſequanĩ᷑, iam dictũ eſt. Temperamentũ etiã generaliter ſi non delinquat᷑ in regimine tale eſt quale acris aquarũ fructuũ olerum. Nã cum hęcſola ab animalib. uelquæ ex his fiunt hauriantur, neceſſe eſt percontinuam generationẽ eo ut deueniant, ut hominũ temperies ſit qualis aquarũ. Quod Cardani uidemus, neq; em̃ ſoli incolæibi bonam temperiẽ bonumꝗ́; habitum habent, ſed alio migrã⸗ tes uſq; ad aliquot generationes eam retinent. Bonum aũtregimẽ hoc cõti net ut aquę potu nõ uini utatur. Namq́; aqua ad uitę prolixitatem& inco lumitatẽ plurimum confert, eſtq́; uino longè pręſtantior. Qum em̃ tenuior ſit, alimentum in partes liquidiores penetrans intimius diuidit, nec adurit quicquam& præcipuè pinguiorem alimenti ſuccũ, nec cogit uinum illud ante coctionem penetrare ad iecur,& ex iecore ad membra. Longeq́ʒ ui⸗ no utilior eſt uentriculo, licet ob conſuetudinem& intemperiem iam uini A 4 uſu Ajuaru cor reclĩo 8 Hieron. Cardani uſu acquiſitũ nonnullis ſecus uideatur. Multi enim uino aſſueti quoniam ab illo uentriculus extenuatur ob inopiam caloris natiui, atq; etiã adi pſum aliunde influentis cogunt᷑ uino uti atq; in eius uſu perſeuerare.Sicut etiã in alijs prauis conſuetudinib. contingit. Patiũtur enim hi quid ſimile utẽtib. cibo immoderato, ut calor non aſſuetus concoquere, ſed ſolum tenuiorem adſe cibi partẽ trahere ſemper multo cibo indigeat.nã nec diutius cõcoque re poteſt: nec ex pauco alimento breuiq́; concoctione tantũ nutrimenti eli cere ut ſe ſuſtentare ualeat. Hũc aquæ& uini diſcrimẽ inſinuaſſe uidet᷑ ſapi entiſsimus Moſes, dum ante diluuiũ uitã hominum deſcribit multorũ ſæ culorum quorundã prope mille annos ꝓducens, ſub diluuij aũt tempore refert Deum tanq́ʒ pœenituiſſet tantę prolixitatis uitę, conſtituentẽ ultimã metam humanæ uitæ centũ& uiginti annos.Inde facit Noã uitẽ inuenien tem& uino utentẽ, cũ antea nec uitis nec uini ullã feciſſet mentionem, qua ſi nobis indicaret potu uini hominũ eſſe decurtatã. Qd ſi ꝗs dicat Moſem uaſi ſui oblitũ, Abrahæ& Iſaaci& Iacobi uitã ꝓduxiſſe multò lõgius cẽ tũ& uiginti annis? reſpõdemus nõ hocex obliuione factũ eſſe, ſed ut oſtẽ⸗ deret gratiam diuinam nullis naturæ legibus ſubijci. Nam neq;ullius alte⸗ rius qui Deo charus non fuerit uitã ultra eam metã producit, nec tam bre⸗ ui interuallo ſcriptorũ aut tẽporis, ꝓpriæ uocis atq; ſentẽtiæ oblitum eſſe ueriſimile eſt. Sed redeo ad ꝓpoſitum. aquę uſus ſaluberrimus eſtuitæ non ſolum ad incolumitatẽ ſed etiã longitudinẽ eius, modò ea optimaſit. Nec optima eſſe poteſt niſiin calida regione. Ea aũt ab oriente fontis ortum ha⸗ bere debet. Cui proxima eſtcuius fons eſt inter ortũ æſtiuũ& hybernum. Eam ſubſequit quæ orit᷑ inter hybernũ& æſtiuũ occaſum. Licet etiã emen dare aquas atq; corrigere,& quamuis ex hoc nõ corrigant᷑ aẽr& fructus& olera, tamen multum facit, hoc ſolum per ſe aquas habere bonas. Corrigunt᷑ aũt aquæ deſtillatione primũ, ſin minus ſtillicidijs: aut ſi nõ licet colis& ut per denſam arenam bis terũe tranſeant, inde coquant᷑ ad ter⸗ tiam albis ouorum additis ate; argilla, demũ colata ſub dio exponat᷑ in ua ſis ac uerberet᷑. Quòd ſi deſtillatæ aquæ retinent odorem ſaporemq́; quid credendum eſt de coctionib.aut percolatione? Certe nihil melius quã aſſi dua& diuturna agitatio atq; ex longo interuallo defluxus. Cũ uerò aqua odoris ſaporis& coloris expers fuerit& nitida: hinc ſi epota præcordia nõ conturbet, celerrimeq; ex uẽtre digeraĩ᷑, iam optima eſtaiq;emendata: ſi nõ prauitate nõ caret. Facile em̃ deſcendere è uentriculo, nec turbare corpus non ſolum ſignũ eſtoptimę aquæ ſed affectus, atq; ur ita dicã ipſa bonitas clementi ſubſt᷑antia. Herbæ etiã fontib. innaſcentes uitiant aquã ſi aqua nõ profunda fuerit& curſus uelocis. Peſſimæ tamen quæ praui ſuntodoris, ranę quoque& talia. Piſces etiam aquã corrumpunt, qui tamen mobiles Aruarũ cor ſunt& ſquammoſi nec frequentes, parum aut nihilobſunt aquæ. In uni⸗ rumpentia uerſum motus& fol aquas perficiunt. Alterum enim attenuat, alterum purgat aquã:his aũt duob.aquę bonitas cõſtat. Aquæ autẽ quæleniter flu unt I herbas nutriũt medicã uim retinẽt. Vt ſisiũ aut adiantũ aut nepita urinas —— —— de Aqua liber 3 urinas cient: ſin cyperus aut malabahrum uiſcera corroborabunt,& diſ- cutiẽt, ſpiritũq́; odoris ſuauitate cõmendabunt: ſin iuncus caput grauãt, ſomnũ conciliant, aluũ aſtringunt, urinã prouocant. Si plantago& nym phea immodicè refrigerabunt ſanguinẽ,& ſeminis profluuiũ cohibebũt. Si quis auerſis renibus curſum earum excipiat, renuũ caliditatẽ mitigabit, & morbos qui ex ea proueniunt tollet. Si harundines heriſipelas ſanabit epota, locoq́; ea abluto ſæpius:& uim habebitattractoriam. Demũ ſipipe ritis aut alia conſimilis diſſoluit flatũ,& uentriculo ac inteſtinis frigidita⸗ te laborantibus confert. Et uſus earum ſtrumis ac duritiebus ſalutaris eſt. Fadem quoq ratio& in alijs. Aquæ quæ ex oriente ad occidentem ferun tur ob id ſunt ſaluberrimę, quòd Solem perpetuo accipiant. Quę uerò ab Aquat quæ medicatas efficiunt Aqnarudiffe rentiæ ex de occidente in orientẽ labuntur& ipſæ concoctæ atq́; ideò ſalubres. Minus fuau. tamen, quia non adeò caleſcunt. Huius autem cauſa à nobis in Phyſicis declarata eſt. Quamobrem neque fontes ſub umbra arborum decurren⸗ tes licet gelidiores nec pręcipiti curſu deuoluẽtes aquas adeò ſalubres ſunt, ut qui in patentibus aruis leniter fluunt. nam hi licet calidiores, cum tamẽ Solem uehementius excipiant, concoquuntur aquæ melius, atq;ob id ſa⸗ lubrioreslongè. optimæ igitur quæ in umbra colliguntur, ſed tamen ex patulo fonte, ac qui longo itinere Solem expertus ſit. Præſtat em̃ aquam quæ à ſanis hauritur eſſe moderatè, frigidam non modicè. Peſsima uerò quæ è proximis montibus uenit,& ſub ſole colligitur, hæcenim neqʒ; leuis neq; ſuauis eſſe poteſt. Vnde cũ diu in uentriculo ſubſcederit, ꝑ aluũ excer nit᷑ tandẽ, ꝙ peſsimæ aquę ſignũ eſt. Nam optima calido tempore ſtatim ſudores profert:alijs tẽporib. urinã prolicit. Caue igitur ne collectã in Sole quæ per umbroſa defluxerit loca, pro optima deceptus habeas, ſed illius curſum qualis ſit conſidera. Et ideò Nilotica quamuis minimè Solem ex⸗ cipiat ab auſtro defluens, quia tamen totam permeattorridam terræzo⸗ nam& leniter fluit atque per terras optima. Cuius indicio eſt, quòdſo⸗ la hæc foſsis excepta quanquàm quieſcens nec corrumpitur, nec deterior utentibus ea ſit: tenuitate enim atri perſimilis non corrumpitur, ſed mi⸗ nimo motu contenta, qui ob lenes auras contigit incorrupta ſeruatur. Quamobrẽ Hipprocrates nõ errat, cũ id re oſtendit ꝙ; uerbis deficere uide tur. Nam cũ aquæ quę ab oriente in occidentẽ fluunt, autab occidente in orientem(omitto em̃ nunc mendũ literæ) ob id ſint ſaluberrimæ ꝙ Solis calore perpetuo cõcoquant᷑. Nilotica uerò ab aere leniter fluens ubiq; præ⸗ terq́ʒ iuxta cataractas excoquatur ob regionis caliditatẽ& ipſa perpetuò:cõ ſtat ex ſentẽtia Hippocratis& illã probariadmodum,& optimam cẽſeri. Adhibetur aũt aqua ſeptẽ modis lauacro balneo fomento potu affuſa, infuſa& inſtillata. Lauam. ut ſordes abluamus, ſolemusq́; pedes acmanus tñ etiã caput lauare frequentius.Lotio omnis natura exhilarare ſolet ꝓpul⸗ ſatis uaporib.humectaq́ cute, atq́; modicè refrigerata: balneũ aũt fieri ex ca lida ac frigida tepidaq́ʒ tũ toti corpori tum ſolis crurib.& olim& nũc, ſed apud Turcas cõſueuit. Iuxta aũt qualitatẽ aquarũ diuerſas etiã ue ber alidior Aquæ uſus ſeptuplex Hieron. Cardani Calidior enim aqua calefacit, ſed nõ perinde humectat ut tepida uel tẽpera ta. Quinimo perſtringens cutim horrorem mouet retentis intus uaporib. Si uerò tepida humectat, atqʒ in initio calefacit, ſub fine aũt difflatis uapo ribus& cũ his calore refrigerat. Temperata quoq; humectat& nõ difſſa⸗ to calore ſed exterius deducto calefacit. Hæc aũt tria refrigerant internas partes, ſed externas calefaciunt, uerũ non eodẽ modo. Ba em̃ quę calidior eſt adurit& calefacit inæqualiter& horrores mouet, tepida ſolum in ini⸗ tio, temperata ſemper ac æqualiter, quibus etiã fit ut temperatũ balneũ ca⸗ lefactos, ut Galenus inquit, refrigeret,& refrigeratos calefaciat. Namq́; cũ tepefaciat ſimileq; ꝓprio temperamento corpus reddat neceſſe eſt ut extre mũ utrũq; ad medium auocet. Rarius quoq; ac laxius balneũ tepidæ aut temperatæ corpus reddit cutimq; rubicundiorẽ& habitum pleniorem fa cit, ac ſomnũ conciliat. Labores quoq; ac laſsitudines diſcutit. Multis aut modis ſomnũ conciliat& reuocatis extra calore acutiore atq; uaporib.& humectato corpore ſugentibus arterijs quod tenuius eſtaquei atq; dulcis uaporis,& uoluptate quæ ex ipſo balnei uſu percipitur. Soluit quoque torporem balneum. Sed parũ utile eſthis quiomnino inculpato ſunt cor pore. Neq;enim aded aquis fauemus ut noxia uelimus pro utilib. collau⸗ dare. Quibus em̃ in caſibus iuuabit ſuo loco referemus. At frigidę balneuũ ſalubrius lõgẽ eſt: libet autem ex Agathino ut Oribaſius refert cõmoda il⸗ lius recenſere, ſic enim inquit. Qui hunc breuem uitæ curſum cupiunt ſa⸗ ni tranſigere frigida lauari ſæpe debent. Vix enim uerbis exequi poſſum quantũ utilitatis ex frigida lauatione percipiatur. quod in cauſa eſt ut qui frigida lauantur etiam ſi ſenio propemodum confecti ſint, corpore tamẽ conſtanti& compacto& colore florido comperias:& omnino qui mul⸗ tum utilitatis& roboris præferant. Quin etiam quęad appetitiones con⸗ coctio nesq; pertineni firma, ſenſus plerunque integros& exquiſitos,& ut uno uerbo dicam naturales actiones ritè conſtitutas habent. Equidem in more barbaris eſſe audiuiut infantes in frigidam aſsiduè demittant. At ego nulli puerulo qui infantis ætatem exceſſerit frigidam lauationem in⸗ congruam cenſeo, modo ne propria quædam natura huic ut etiamalijs utilibus rebus aduerſetur. Atq; id toto anni tempore: pręcipuè tamen uerno. Oportet autem ab exercitatione non magna& ſtatim à prandio ueletiam poſt cænam, ſed abſq; frictione poſt cęnam, ante prandium cum frictione lauari,/frigida ſatis non tamen admodum gelida, cauẽdo neaudi⸗ tus meatus ingrediat᷑. Solũ. n. eis noxia eſt. Ego uerò nõ tm̃ aquarũ cauſæ faueout citra neceſsitatẽ omnẽ hoc fieri ſuadeã, nam præter reliqua ut pri⸗ mum conſuetudo contracta fuerit, ſi eam quis deſerat corpus periclitatur. Deindecontingere faciſe poteſt ut longo uitæ ſpatio perperam aliquando adhibeatur, quę cum uim egregiam nacta ſit hominem perdat. opportu- neigitur tantum& à cęna uel pra ndio aut ſtatim ante corpore ſatis uegeto adhibenda eſt, eo modo quo docebitur inferius. Fomentum adhibetur 2. 2. 1...* & ueſicis& ſpongijs ex calida uelut in doloribus aut duritiebus:è temperata uelut — de Aqua liber n uelut in acribus lachrymis acfluxionibus:ẽ gelida uelut in uulneribus. Po tus frigidæ delectat& uentriculo ſalutaris eſt maximè à cibo: tepidæ ad uo mitum proliciendum:. Affuſa aqua detergit& motu immutat corpus lar- giusq; affundi ſolet. Inſtillata longius atq́; ex alto cadens plus habet uiri⸗ um ac roboris in intemperie mutanda.Eſt etiam illa duplex, una quidem quę guttatim cadit, altera quę affatim atq; confertim. Infunditur etiã aqua uelut in clyſteribus atq; naribus attracta. Atq; liæc deaquis optimis. Cæ⸗ terum cum contingat in itineribus aquas multas occurrere, cogiturq; uia⸗ tor bibere ob ſitim, ſcire præſtat quę nam tutiorſit. Eſtautem ſtans omniũ deterrima,& ex ſtantibus turbulenta ac malè olens ſaporisq́ʒ fœdi. Inter has omnes peior eſt quę peſſimi eſt ſaporis, inde odoris, poſtuiridis,& in qua carnes putridæ iacent, aut ſi ſalamandræ in imo ſintut in quibuſdam riuis iuxta Patauium. Et quæ fuſſæ aut nigræ, ab his omnibus prorſusab ſtinere oprtet.Peſſimarum minus mala eſt muſco obſita& turbulenta, ul⸗ rima quæ ex riuis montium profluit. Et quamuis frigida aqua melior ſit temperata in potu, ſecurior tamen eſt calida, imo feruens cum deferbuerit quaàm frigidiſſima. Quxæ enim frigidiſſima eſt ſemper mala eſt& cruda& periculoſa:nonnunquã uerdò etiam uenenoſa. Aquæ quoq; uſus in ſingu⸗ lis membris talis eſſe debetin ſanis: abluantur pedes ſordidi aqua tepida. Iuuat& manus quotidie abluere ante cibum, aqua tẽperata, quòd quoti⸗ die etiam manus ſordibus inficiãtur, à cibo autẽ frigida. Caput aut lixiuio leui& ipſum cũ ſordidum fuerit:nam aqua non ſufficit ad ſordes pingues eluendas. Vtrum uerò feruens eſſe debeat an tepida potius, Auenzoar di- xit quod feruens, at; ita Celſus uidetur ſentire. Sed Celſus uult ut frigida lauatio ſuccedat. Iam enim Auenzoar ætate lauacra deſierant, caputq; ut nuneſolum lauabatur uelextrema. Ob id apud Galenum de capitis lotio- netantùm non eſt ſermo, cum totus homo lauaretur. Tuùnc uerò calidæ lotioni frigida ſuccedebat. Quod etiam de capite ſolo obſeruandum eſt. Quod ſi aliter fiat, tepida non calida lauandum eſt caput. Neque enim humanum corpus ferro durius eſt, quod ubi in igne candeſcuerit, ſi non in frigidam demittatur, molleſcitadmodum. Si igitur caput calida lauetur nec frigida ſuccedat, aperti meatus manebunt, fietq; caput cuilibet iniuriæ obnoxiũ. Vndegrauedines& deſtillationes neceſſario fermè& alia mala eueniẽt. Dictum uerò Auen zoar intelligi debet ubi frigidæ, ut dixi inſper ſio ſuccedat per quam uelut in ferro aſtricto meatuum,& durities ac ſoli⸗ ditas capiti aduenit. Extrema uerò forſitan licebit& maximè pedes cum uelati nihil excipiant, ſed potius ſudorem meatibus apertis reddant, ferui⸗ da lauare& abſque frigida. Qui ergo ſicaſſueueruntad ſudores ea parte proni ſunt. Quod ſi ſiccare& mutare lintea ac caligas commodum fuerit bonum& uiile: ſi non refrigerato ſudore& cum eo pedibus, pri- mùm ſœtor, deinde periculum morbicontracto calore& conſenſu uen⸗ triculi accedit. 3 Quo uerò tẽpore aquarũ uſus melior ſit nũc conſiderãdum, Opporti nus Aquæ peſi⸗ ma Quæ mebra lauanda Aquæ uſus quo tempors melio⸗ 2. Hieron. Cardani nus ſanè mihi magis uidetur cũ aquę ſunt meliores& corpus refrigeratio ne atq; humectatione magis indiget. Sunt autẽ meliores æſtate quã hyeme & corpus tunc etiam calidius eſtatq; ſiccius multd, quod nemo negat. La⸗ xata quoque membra frigore aquæ coguntur& roborantur. Perpetitur etiam facilius frigus illius eo tempore corpus ac ſine horrore ac ſuſpitione febris diarię, quod ſummũ eſtpericulũ in uſu frigidæ, ſi quis ſiniſtrè utat᷑. Forſan tamen quiſpiam dubitabit ne aquę hyeme ſint meliores, quoniam calidiores eſſe uidentur. At ego& meliores eſſe aquas& magis coctas& calidiores æſtate quàm hyeme eſſe contendo. Nam quod meliores ſint ſi magis coctæ,& magis coctæ ſi calidiores, quiſq; facilẽ concedet. Quòd e⸗ 4 eſtate tiam calidiores ſint aquæ fluminum& fontium æſtate quam hyeme, facilẽ calidtore in puteĩt etiã & hoc plurimi admittent:at quòd aquæ puteorũ, maximeque profundio- Qum peme rum gęſtateq́; hyeme ſint calidiores, id pauci admodum admittere uolent. oemſtratur Plures etiã paradoxũ eſſe ſuſpicabunt᷑. Quamobrẽ& in hoc demõſtratio ne opus eſt: nec ſimplici ſed Geometrica quidẽ, tamen maximè quod hoc demõſtrato de omnib.aquis dubitatio tolletur. Sitigitur caliditas maxima ęſtiui aẽris in noſtra regione. A.hyemalis frigus maximum rurſus. B. tem⸗ pus in quo aqua aëri ſimilis eſttepore. C. Si igitur aqua calidior eſt in hye⸗ me qᷓ; æſtate cum ſenſim in caleſcat& refrigeretur, erit etiam calidior quã in. C.ſit ergo calida iuxta temporisęſtiui. O. calorem ð& in ęſtate frigida pa ri ratione iuxta. B. frigiditatem aẽris. Quia ergo dum aëẽr eſt ſub A. calo re, aqua eſt ſub. E. frigore& dum aëẽreſt ſub. B. frigoreaqua eſt ſub. D. calore, differẽtia igitur æſtiua acris& aquę eſt. A. E.& hyemalis. B. D. igi tur duæ differẽtię aquarũ erunt. A. E.& B. D. quæ excedent. A. B. in D. E. uidebitur ergo ſenſui maius diſcrimen inter aquas ęſtiuas& hyemales quã inter aẽrẽ, ꝙaperte falſum eſt: homo enim indicat differentiã caloris ęſtiui à frigore hyemis eſſe tantam ut uix perferri poſſecxiſtimet mutatio nem unius in alterum. Differentiã autem aquarũ paruam cumunã tepidã aliam frigidiuſculam eſſecredat. Rurſus in fontibus conſtat eos eſſe cali- diores æſtate quã hyeme, cum aẽri expoſiti ſint, nec refugium ibi caloris poſsit aſſignari,& tamen aqua fontium ac fluminum calidior uidetur eſſe hyeme quàm æſtate, cum etiam fumum ex halare cernantur, igitur idem de puteis parum profundis eſtcenſendum. Ergo deomnibns: quiaaliter totam rationem inuertere eſſet neceſſariaũ,& fateri puteos aliquos ſimiles aẽris temperamento eſſe in ęſtate& hyeme. Scilicet illos qui eſſent medio⸗ criter profundi. Quod etiam exexperimento meientium in balneo depre⸗ henditur, quorũ urina cũ ſit uehementer calida, frigida tamẽ eſſe uidetur. Pondus etiam aquę ipſum quod maius eſt hyeme quã æſtate& facilitas deſcenſus è uentriculo& hypochundrijs in æſtate, declarant eã eſſe mul⸗ to calidiorem ęſtate quã hyeme. Videmus etiam homines potu aquæin ęſtate minus lędi quã in hyeme, quamuis corpora noſtra abſq; dubio ſint calidiora in hyeme quam in æſtate. Ided hoc non poteſtcontingere niſi ob naturam ipſius aquæ& etiam auxilium aeris. Et ſi quis obijciat quod ſi corpora de Aqua liber.. h corpora noſtra ſint frigidiora æſtate quã hyeme, ergò& terra, igitur& a⸗ qua in ea contenta? Reſpondeo quòd non eſt par ratio, quia corpora hu⸗ mana ſunt calidiora æſtate quã hyeme, loquendo de caliditate ſen ſibili:qd declarat tactus. Sed ſunt frigidiora caliditate propria, quæeſt animata. Sed hac terra& aqua carent ideo ſunt ſemper elementa calidiora ęſtate q́ hye me, terra ſcylicet, aqqua& aer, quæ ſola ſuntelementa. Dico etiam, quòd pu tei quo profundiores, eo ſunt frigidiores tam hyemeqᷓ́; etiam æſtate:quod eſtargumentnm euidens, aquam eorum eſſe ſemper calidam. Nam ſi hye me eſſet calida uere, quoniam caliditas ſe conderet quò eſſent putei profun diores, eò eſſent calidiores. Sed nõ ſunt, quia calor ille eſtà Solis radi)s, qui remotiores ſuntab aqua in puteis profundis, quã his qui non ſunt pro⸗ fundi. Quod etiã ex affectibus dignoſcitur, nam& æſtate terra magis ſic⸗ catur q́; hyeme,& herbas atq; arbores uberiusalit: igitur pinguior, igitur magis concoctum humidum, igi tur calidius. Declaratum eſt em̃ à nobis & quòd omnes plantæhumido pingui aluntur,& quòd pinguis humor fit à coctione ſyderum calorisq́; eorum. Manifeſtũ eſtigitur ex hoc quòd A3ua vere aqua ſaluberrima eſtin æſtate, inde in uere de autumno, ultimò in hyeme, d a quoniam tunc peſſima eſt. Aiq; hęc omnia ex dictis conſtant, niſi quòd. nõdum clarum eſt cur cum aqua ſit æquè calida uere& autumno, melior iñ ſit in uere. Hoc aũt breuiter nunc declarãdum eſt, netempus extra prin cipale propoſitum fruſtra teramus,& lõgius opus faciamus. Dico ergo ꝙ; omnia quæ creſcunt, ſunt robuſtiora,& fidelius qualitates ſuas exhibẽt cʒ quæ decreſcunt, qd' uidemus in temperie uerna& autumni, in adoleſcenti bus, uiris,& eo qui tantum abeſt receſſu ad ſeniũ à conſiſtentia, atq; uirili ætate, quantũ adoleſcens qui nondũ acceſsit, atq; in omnibus alijs. Igitur cum uere calor aquarum ſit in incremento, ut docuimus, in autumno aũt minuãtun conſtat cur uere aquæ ſint ſalubriores quàm autumno. Quod etiam argumentum eſt aquas refrigerari in autumno, nõ incaleſcere. Siemm incaleſcerent more aliorum omniũj quæ incaleſcunt, eſſent meliores atq; ſa lubriores. Liquet ergo ex hoc cur aquęapud nos Auguſto menſe ſintpeſ⸗ ſimę& noxiæ hominibus qui eas bibunt, uel etiam ſi quis natationemin eis exerceat: nã corpora tunc humana imbecilliora ſunt,& aèr& aquaom nia deteriora euadunt, refrigerãturꝗ́;. Quod malũ etiã per totũ Septembrẽ licet ualidius fiat, tñ magis conſpicuũ eſtin Auguſto, qd in Septẽbri tum ob ex perimentũ pręcedentis mẽſis, tũ ob frigus hominesmagis cauteè ſea⸗ quarũ uſib.tã internis qᷓ; externis cõmittunt. Sed his expoſitis ad princi⸗ pale ꝓpoſitũ reuertamur, doceamusq́; uſus aquarũ nõ ſolũ ad cõſeruandã ſanitatẽ, ſed ad ſingulos quoq; ꝓpulſãdos morbos cõferre. eãq́; tractationẽ in duas partes diuidemus.Primoò ſcilicet de cõſeruãda uniuſcuiuſq; mẽbri ſanitate, tum etiã totius corporis: inde de morbis ꝗ ſingulis mẽbris adueni re ſolent diſſeremus, initium ut par eſt à capite faciẽtes, ac demũ poſtpedũ & mauũ affectus de his morbis ſermonẽ facientes, qui uel totum corpus occupare ſolent, ut febres:uel non plus uni membro conueniunt quã alte⸗ ri, ut .—⸗. 14 Hieron. Cardani ri, ut ulcera atqʒ abſceſſus:aut quæ plurib.& ſi nõomnib. mẽbris poſſunt eſſe cõmunia, ut fractura& luxatio. Verũ primũ de ordine& uſu aquę Aauain zue in ſanis dicẽdum eſt, quarum uſus ꝓculdubio etiã perſeplurimũ poteſt ad membra ma Uitæ lõgitudinẽ: ad dentes firmãdos debilitãdosue, ad fluxiones omnes, ad rimẽ poſit. habitũ corporis, atq́; colorẽ. Poteſt& in reliquis, ſed non adeò. Ex morbis uerò ad lienẽ hydropẽ, uentriculi& intẽſtinorum ſcirrhos& renũ lapidẽ. Hernia gulę nulla magis alia cauſa, ᷓ aquarũ uitio ꝓereat. lam ergo ſuppo ſito, ꝙ optima ſitaqua, uidẽdũ eſt quãdo illã ſumere debeamus, Cõſtat emũ opportuno illius uſu omnia mẽbra fermè ſaneſcere aut infirmari. Auicẽna aũt exiſtimat pulmones& cerebrũ maximè affici. Sed hæc inferius: nunc cõſtat, neceſſariũ eſſe ut ſciamus quantitatẽ aquæ,& ordinẽ cui tẽpus con iunctum eſt.Sunt igit᷑ aquæ ꝗᷓ bibund᷑, à ſanis optimę, frigidę ſeu coctę na turales aut deſtillatę.Et ex his melior modus refrigerãdi aquas eſt, ur ſub di, uo exponaniĩ᷑, aut in puteũ demittant᷑. In altis uerò locis uentus magis flat, & aër purior eſt. Oportet aũt ut celerius refrigeret̃ aqua, uas nõ totù repleri. nã aer qui intus continet facilè refrigerat᷑, atq; inde illi aqua contigua. A⸗ qua etiam niue refrigerata, aut glacie mala eſt,& quia immodicæelt frigi⸗ ditatis,& quoniã uiolenter cogit᷑. Deterior aũt, ſi miſceat: nã neruos tandẽ Azua murit. neceſſario lædit. Aquę uerò uſus nõ eſtnutriẽdi ꝓpriè cauſa, ſed potius ut nutrimentum liquefactum deferat᷑ ad mẽbra,& etiã humidius& frigidius redditũ tẽperet᷑. Verũ quãuis Hippocrates& Auicenna dicãt, ꝙaqua nõ nutrit,& Galenus conet᷑ aſsignare cauſam, quia eſt elementũ,& elemẽta nõ nutriant, nõ tñ uidet᷑ hoc uerum exquiſitè. Neqʒ Hippocrates eam nõ nu trire dixit, ſed nõ mouere feces, debilitare uires languentiũ, nec extinguere ſitim. Hæc aũt haud cõtingunt, quoniã nõ nutriat aqua, ſed quia laxat mẽ brorũ ſubſtantiã excalefacta febrili calore. Neq; etiã extinguere ſitim ingt, quoniã nõ nutriat, id em̃ abſurdum, ſed quoniã in bilẽ uertit. Vndeinꝗt Hipp. Amareſcit,& bilioſis bilioſa eſt. Ex ꝗᷓ patet, illã etiã nutrire. Quę em̃ generare poteſt bilẽ, etiã poteſtgenerare ſanguinẽ tenuẽ, ꝗ aquę ſimilis ma gis eſtꝗᷓ; bilis. Nõ igit᷑ mõ ſedat ſitim, quia nõ nutriat, ſed quia craſſa cum ſit, anteꝗᷓ penetret in bilioſis atq; febricitantib. à bile uincit. Melius igit᷑ erit ita argumẽtari. Sitim ſedat in ſanis, igit᷑ nutrit: qᷓ; nõ nutrit, igitur ſitim nõ ſedat.In prima oratione ꝙaſſumitur. eſt ueriſsimũ,& ſenſui manifeſtum: cõcluditur, dubium, ut in pleriſq; quę ſola in argumenti cõfirmãtur:in ſecunda ex dubio aſsũpto cõcluditur falſum& repugnãs experimento. Libro de u· Mirũ eſt aũt, ꝙ Galenus cõceſſerit aẽrẽ nutrire,& neget illud deaqua, quę e vſlhe lõgè corpulentior eſt. Solida igitur mẽbra ex terreis nutriri uidẽtur, cõten ta& liquida ex potib. uino atq; aqua, ſpiritus ex aëre. Sedat aũt aqua ſitim nõ ſolum nutriendo, ſed etiã temperãdo mẽbra ſuꝑcalefacta. Vnde aqua frigida melius ſitim ſedat, qᷓ; calida aut tepida. Cum tñ utraq;ſitim ſedet. cõ ſtat ꝙ etiã nutriendo ſitim ſedat, nõ ſolã qualitate. Videmus etiã piſces a⸗ qua ſola nutriri, qd& Rõdelletius expertum ſe teſtatur. Et animalia ſi bi⸗ bant aqᷓ; ſerius ex fame pereunt, qᷓ́; ſi omnino nihil bibãt. Penos n libris eRerum de Aqua liber. de Rerũ uarietate nõ ſolũ ex aꝗᷓ, ſed etiã exaẽre nutriri homines docuimus, humorẽ; aqueum ex illo gnãri. Nõ recte igit Galenus negataqᷓʒ nutrire:ꝗᷓ cum nõ ſit elementũ purum nutrire poteſt.& ſi etiã eſſet, nutrire trãſmuta⸗ ta poſſet. Nã ut inꝗt Hipp. Putrefacta aqua craſsior reddit,&: In quãtum cunq; puro uaſe uermiculos generat nullo alio addito: quãto igitur magis in corpore noſtro tot coctionib. immutata: Fruſtra igit quaſi infamẽ po⸗ tu aquę Galenus reddiderat, quoniã uino potius q́; aqua delectabatur. Sed alia maior difficultas exoritur. nã Raſis nõ cũ cibo bibẽdum aꝗᷓ cõſu⸗ lit, quẽ Auicenna ſecutus inꝗt: Nec poſtcibum ſtatim multa aqua bibẽda eſt, ne ſupernatare eum faciat: nec multò minus cũ cibo ipſo, uerũ à cibo ſta timtm̃ aquæ ſumẽdum, ut cibus humecttetur,& maximè ſi ſitiat.Ideoq; fri gida tunccõuenit. Poſtꝗᷓ aũt tibus è uentriculo deſcenderit, ꝙ ex ipſius uẽ- triculi& partium ꝗᷓ illièẽ regione ſunt leuitate dignoſcit᷑, aꝗᷓ bibere cõuenit, ut cibus cõcoctus ad mẽbra facilius deferatur. Quòd ſi antea ſiti urgeatur, parum aquæ frigidæ bibere, quẽadmodum& ſtatim à cibo aſſumere pote rit Et quod magis mirum eſt, eandẽ fermè de uino ſententiã habẽt. Que tñ uidentur factu difficilia, quoniã homo cõmedẽdo ſitim patitur, quia hu midum roridum ab ore uentriculi ſugitur à cibo, atqᷓ; etiã detergitur. Sunt etiã à ratione aliena, cum iam dixiſſet Paumine debere biberecum ſitit, quia corpus ſiccatur:& cõmedere dum eſurit, quoniã uentriculus malis replet᷑ ſuccis.Deinde mirum eſt, quòd hic mos nõ fueritantiquis. ut. n. Athienæ- us recitat, neq; Homeri tẽpore hoc fiebat, ſed inter prandendũ& cęnandũ potabãt. Nec Galenus huius cõſuetudinis meminit ullibi. Illud uerò ma⸗- gis abſurdum, quod cum aquę potũ in ieiunis dãnet, hic iam cibò è uentri⸗ culo educto potũ copioſumimperet. Deinde àccna quomodo bibemus? an ſtatim? nõ probat:an per noctẽ? uigilabimusnè tota nocte, ut occaſio⸗ nem hancobſeruemus? an mane, cum iã ieiuni ſumus: quis hoc ſanis auri bus audiet: Quis etiam hanc uentris ſuperioris leuitatẽ atq; uacuitatem in telligit? quaarte aſſequentur hancſcientiam ruſtici, artifices, milites, nego⸗ ciatores, quã uix ex multis medicis unus percipit? Galenus autem uidetur primo ex ſexto de Tuenda ſanitate ſentire idem quod nobis in uſu quoti⸗ diano eſt, uel non multum ab eo diſſidens, ſcilicet ut à cibo bibamus: qui mos certè eſt ualentium corporum. Sed undè nam tam abſurdus mos ema nauerit, non facile forſan diiudicareliceat. Ego tamen Arabibus hac in par te magis credendum exiſtimarẽ, quòd pleriq;ex his cẽteſimum annum at tigerint, ut Raſis& Zoar. Auerroes quoq; ualde ſenex obijt. Galenus cũ norman uitæ alijs pręſcripſerit, neq; admodum diu uixit, nec illud tempus quo uixit perpetuis fermè uacauit incõmodis,& tñ adeò operoſam tuen⸗ dę ſanitatis rationẽinſtituit, ut illud probẽ quod Rex Neapolis aulicis ſu is quãdoq; reſpondit. Cum em̃ ſenẽ ualde& quicenteſimũ annũattigerat, ut aiebant illi,ei oſtendiſſent, interrogauit illum quonã uitæ inſtituto uſus eſſet? cum ille multa quæ uitaſſet narraret, Rex prudenter inquit: Malo iu⸗ uenemmori qᷓ; in producenda uita quicquid eſt uita amittere. Et rectè in- B 2 cquam. An eum ct⸗ o non bibé⸗ dum.— Duarto ad Almãſorem cap.ſ· Capai. ⁵. Lib. 1. rap.3. Qap.:. In Aquæ po⸗ 16 PHlieron. Cardani qua m. nam ſi centum annis uiuas, totus in hoc ut uiuas ſolum intentus, ne dieculam uixiſſe gloriari potes, quoniã neq; illius dulcedinẽ nec ſuauitatẽ aut ullius alterius percipere licuit. Quantò melius igitur eſt quinquaginta nnnis ſibi uixiſſe, ́; uel cẽrum in cõtinua formidine aiq; ſeruitute? Sed hęc hactenus:ſatis cõſtat, Galenum ut contradiceret antiquioribus, plus iuſto ſtaduiſſe, nos aũt iter cœptum proſequamur. Quod magis obſtat eorum opinioni, eſt Hipp.ſententia tertio libro de Dieta: Potu interedendumu-⸗ tendum eſt ſufficiente, interdiu aũt minime bibendum, niſi aliqua neceſſa ria ſiccitate corpus urgeatur. Hic uidet ſane Hip.omnẽ huneuſum potus exploſiſſe. Nihil deniq; inuenio quod huic opinionicõducat, Nã quòd Cel ſus dicat hyeme ſumendũ eſſe cibum ſiccum abſq; carne& ſine potu, nihil ad rẽ:prius em̃ dixerat poſt multas potiones, quę aliquãtum ſitim exceſſe⸗ rint, nihil edẽdum. Vt tandẽ cõcludum eã ſententiã apud Arabes ex illa au T.,er thoritate, ꝗᷓ à nobis tertio Cõtradicentium medicorum citat᷑ ortã. Cęterum 6. quã uide. his omiſſis ad. ordinẽ redeamus. in potuaquæ natura, qualitas, quãtitas&. ordo ſpectanda ſunt. Natura em optima eligẽda,& deſtillata putredini mi que nam nime obnoxia eſt. Nam& in uaſis ſeruata ferius corrumpit:& ciſternina. ohſe uanda. Qualitas aquę multiplex eſt, frigidi ſſima, fri gida, tepida, calida, calidior. nã Aquæ cõmo: de potu feruẽtis agere eſſet inſani.frigidiſſima utilis eſtrobuſtis tm̃,&aſſue tis,& modica cum cibo:aliter ieiunis aut copiosè ſumpta hydropẽ ſubito creare poteſt. Pauca aũt, ut Celſus inꝗt, ſtatim à cibo ſumpta cõcoctionẽ iu uat.uẽtriculi em̃ os cõcludit,& calorẽ ad imum eiusrepellit. Cæterũ in alijs uſus ſit frigidæ. Vtiem̃ aqua frigida, qualis eſſe debet,& qualiter, uentricu lum cõfirmat, oris ſpiritum bene olere facit. Vnde Romani nõ im̃ adcohi bendã mulierum inſolentiã(ſi quidem per ſe mulier ſtulta eſt& procax ſin autem uinum bibat, bis ſtulta& inſolẽs))eas uti aqua iuſſerunt: ſed ob pau⸗ pertatem, cum ab initio ager eorum anguſto limite cõcluderetur,& penẽ ſine uitibus eſſent,& ipſi bellis quaſi perpetuis occupati:& ad cõmendan⸗ dum oris anhelitum hoc inuentum eſt, quo nil uenere ſuauius eſſe poteſt. Vnde hic uſus uidetur hac ratione omnib. cõmodus. Temperatiores etiã dagenerali tur. Præterea etiam ingenio magis ualent, nam halitus ac uapor à uentricu ker⸗ lo aſcendens nõ conturbat cerebrum. Etob id etiam ſuauiſſimè dormiũt præter cęteros,& ſomnia uident ueriora, nõ agitatis ui uini imaginib.Cor pora uerd eorum ad magnitudinẽ maiorẽ perueniunt, nõ ante tempus ſic⸗ cata,& molliora, ac ſolidiora firmioraq́;. Amorbis uerò quiex cerebro ori ginẽ ducunt, tuti magis ſunt, imò ſponte nunꝗᷓ́ʒ in eos morbos incidunt. Sunt aũt attonitus, paralyſis, ſurditas, cæcitas, podagra& arthritis cõuul⸗ ſioq;. Neq; ob aliud(tametſi modico uini potu ob regionis conſuerudinẽ & naturam uteretur) patrẽ meum integris ſenſibus ad extremã ætatem& abſq; podagra perueniſſe exiſtimo, q́; quòd aſſiduè aqua fermè uteretur in potu. Ii neque tremuli fiunt neq; inſaniunt:& quod magis mirum eſt᷑ eti⸗ am rariſsime lithiaſi corripiuntur. Decetaũt hoc quod nõ tã perſpicuũ eſt 85* declarare. reddunt in actionibus,& prudentiores quicunq; ſola aqua in potuutun⸗ —— — de Aqua liber. 17 declarare. Nam& ſi lentos cibos& craſſos edant, cum aqua non impellat ut uinum, cogitur natura ut penetrare poſsint, magnis uiribus tales cibos coquere. Manifeſtum eſtautẽ, quòdà tali coctione nihil mali euenirepo⸗ teſt. Verum tñ ut aqua optima omnibushis conducit, ita lacuſtris in hac cauſa cœnoſaq́;peſsima eſt. At nobis ſermo eſt de aqua, quę nulla in parte culpari poteſt. Iuuat præterea aqua omnem facultatem concoquendi, expel lendi, attrahendi retinendiq́;:& omnes cohibet fluxiones/ corporis etiã ra⸗ ritati confert, ſeu epota frigida, ſeu etiã exterius admota. Imbrifera ad excre tiones omnes maximè urinarum, fecum, ſudoris utiliſſima eſt. Aqua etiam ad ſanguinis generationem, ac bonum habitum præſtantior eſt uinò,& la cti melius longè eo ſociatur. Lactis autẽ uſus utiliſsimus ad uitam produ-⸗ cendam. Sed& per ſe ſumpta ad uitę diuturnitatem plurimum aqua cõdu cit Audiui de quodam, qᷓuis fabuloſum eſſe exiſtimẽ, qui ad trecentos an⸗ Fabespeenn nos peruenit. Verum haud dubium eſt, eam multum uitæ longitudini cõ torũ annorũ ferre. Nuper agnoui quendam Hiſpanum Ioan. Moralem, qui habitat iu lod'opoter. xta arcem, què referunt centum annos iam ſex menſibus exceſſiſſ. e cum nner M0 tiã ipſeid teſtetut, eſtq́; robuſtus, nec incuruatus ulla ex parte, cũ etid multa rale eiſpa- uulnera lethalia acceperit:atq; ex machinis igneis.quibus oſſa crurium cô⸗ nus annorũ .— 57 3 centum, hy* fracta ſunt. Hic iitur uini potu nunqꝗᷓ uſus eſt. Facilius etiã ſingulis mor⸗ dtopotet. bis aqua qᷓ; uini potu occurrere, incoctis his quæ opportuna ſunt cuiq; lã- 27a, e guori. Velut fluxio eſt àcapite, incoquantur papauer aut Indica ſpica: eſt Thann uentriculi pituita, menta autcinamomum uulgare, optimũ tñ: ſunt flatus ſtioner. aniſum, uiticis ſemen: eſt tuſsis& pulmonis affectus gliciriza, zinziber:eſt renũ calculus, lappæ ſemen, aut flos geniſtę, aut ſaxifragia. Quin etiã ubiq; aquam inuenire decet bonam, aut efficere, nõ uinum:neq;aquarum tm̃ diſ crimen, quantum uinorum. Quamobrem etiam ad bellicum uſum nihilac commo datius, multa em̃ bella hoc ſolo infeliciter geſta exercitus abſumpti, quòdaſſueti uino, necillud inuenire, nec aquã ferre poterant. Atq; ita incly tæ acies periere. Videtur itaq; aqua uino anteferenda. Ad prolis quoq; ge⸗ nerationem illo utilior eſt, dum ueneris ſuperfluum uſum cohibet, atq; co⸗ hercet. Vnde ſemen concoctum generationi aptius redditur. Verùm ner⸗ uis& pectori&obſtructionib. tũ' internis abſceſſibus inutilis exiſtimatur. Sed aqua nõ tam neruis ntilis eſt ꝗᷓ; neceſſaria:& his qui cerebrum habent imbecille. Propterea in morbis neriiorum uinũ cum ſit peſſimũ, nec aua Vinũ ſolum frigida utilis, mulſa exhiberi debet. ſolum ad lætitiã uinum,& exhilarandũ Anane confert, eſtq́; aqua præſtantius. Senib. itac; ac melancholia laborantib. nõ ſantiu. omnibus, ſed his qui natura tantũ ad eum morbum propẽſi ſunt conue⸗ nit. Generaliter ergo aqua uſq; ad ſenium uino commodior,& ſenib.ipſis qui natura non ſunt melancholici, id eſt qui non abundãt plurima ſangui nis fece. Ad obſtructiones etiam& abſceſſus,& pectus infirmũ tantò ui- num periculoſius eſt quantò aqua inutilior. In uniuerſum pauciſſimis ui⸗ num nutili eſt, eiusq́; uſus conuenit, niſi uiolenta illaac omnium malorum fautrix,regina conſuerudo obſtiterit. Porrò quoniã aquę copia in exercitii z neecceſſaria — 18 Hieron. Cardani nmuhwes neceſſaria eſt eo quo in priuatis auxilio purgandi eas deſtituimur: quam⸗ Nam uo- Obrem oportet foſſis excauatis, ſabuloq́; interpoſito eas colare& corrigere. modo pur- 3— 1e, Pont ger 2d. Tepidarum aũtaquaruminter cibos nullus uſus eſt ut que nauſeam ſem⸗ er cõmoueant. Sed harum& aliarum quid meminiſſe expedit, quando⸗ hhr hus quidem nullę ad uſum exquiſitæ ſanorum ſpectent Quantitas aquæ nõ u⸗ zadienur na ratione deſcribi poteſt cibus, temperamentũ, anni tempus, ætas, cõſue⸗ tudo, neceſſitas atq; alia multa conſiderã da ſunt. Cibus ſiccior, copioſior, corpulentior plus aquæ exigit ́; quinon eſteiuſmodi. Aetas iuuẽtutis& bilioſum tem peramentum. Conſuetudo, plurimi potus, æſtas, ars, exercita tio, diuturna ſitis& potus abſtinentia,& huiuſmodi. Salſa quoq;& calida poteſtate plus aquę requirunt, q́ʒ frigida& humida& acida, aſtringen⸗ tiaq;, Semulto minus inſipida. Igitur pro determinanda quantitate duo ob ſeruanda ſunt, neceſſitas& tolerantia. Tolerantiã uſus adiuuat, neceſſitas duplex:alia, ut cibus diſſoluatur, ut puls ſpiſſa: alia, ut ſitis ſedetur.Sitis em̃ cum non extinguitur. hominẽ conſumit& tabefacit. Ordo tẽpus etiã con tinet. Itaqʒ maximna ratio in hoc cõſtat, ut ſitis ipſa potũ determinet, uelut em̃ qui bene ſehabet.ſtatimà fame edere debet, ꝙaliter faciẽdo corpus ab⸗ h ſain ſumatur: itaà naturali ſiti ſtatim bibẽdum, ꝙ corpus ſiccetur. ieiunus eroo ibeaem, o ſiti naturali nunqᷓ;corripitur. nam ſitis nõ quemadmodũ fames hominib. Talan naturalis eſt. Eſuriunt em̃ omnia naturalia, eduntq́; niſi chameleontẽ exci⸗ pias:at non omnia bibuntnec; ſitiunt, ut cuniculi, quiſine pètu uiuunt᷑, ta metſi uoluptatis cauſa uinũ& lac auide ingurgitent, ſuesq́ Indici. Aues q⸗ que uniuerſæ, quæ in aquis non degunt, parũ potant. Cameli& Africæ fe Siie vmeßt 1e& ſerpentium genera plurima parum& rarò bibunt. Norbi quoch ſi⸗ ver natural tim generant nõ famẽ, qrñ fames naturalis res eſt, ſitis aũt nõ. Non igitur afoner.· unq; ſitis ſponte euenit, ſicut fames, ſed uel febre, uel dolore, uel ira uel mo tu, uel aẽris caliditate, aut ꝓpter cibum. Bſtem̃ humidum, quod ſitim pro⸗ hibet, externũ frigid um poteſtate aut actu, ꝙ à calore naturali conſumi nõ poteſt, cum externumſit. Quamobremomnis ſitis pręternaturalis eſt, eam tñ naturalẽ appellamus ſolum, quæ cibo aſſumpto prouenit, latiore ſignifi cato, quę citra cauſam manifeſtã cõtingit. Con ſtat igitur nõ poſſe ſitim na⸗ turaliter generariante famẽ, imò necante cibi aſſumptionẽ. Sitis aũt ſalſa fit cũ abſqʒ humidi cõſumptione ea gignitur‚ ut ſi ſallis quis utat᷑, aut bilis uẽ triculũ occupet. Generaliter ergo ſiti ſalſe potus nõ cõuenitnã humidoad dere humidũ nõ oportet. Cõſtat ergo, cur potus in ſiti ſit neceſſarius. Cũi⸗ gitur edendo ſitim homo perceperit᷑ tñ bibendũ aquæ, ut ſitis ex tingua k. Quòdd ſiad finem uſqʒ peruenerit, tunc bibere oportet ꝙ uidetur, ſic ut ci⸗ bus ſoluatur leuiter, non in ptiſanę formã, ſed mellis concreti. Multò mi⸗ nus ut innatet cibo. Quamobrem qui multò potui ſunt aſſueti, nullã uiam tutam habent:à pauco em̃ cõcoctio uitiat᷑& uentriculus fatigatur, à multo ꝙ concoquitur non bene concoquitur. Concretus em̃ cibus herens opti⸗ nareupe mèconcoquit᷑, ſicut dilutus facilè,& à uentriculo ſeparatus male& imper⸗ maenide ſecte Sitis ergo cumtria ſintgenera, quæà cbo bonũ ſgnum&è protiuta 4 potu ade Aqua liber- 12 potuſaturanda, quæ ex tõſumptione à calore aut ſtecitate& ipſa extinguẽ da, ut in ardentib. febribus ſynceris,& mendoſa quę aqua reſtingui necpo teſt nec debet. Aliquandotm extinguitur potu,& extinguere prodęſt:htau tem à ſalſo humore plerunq;,& labore uẽtriculi. Saporſalſus ob edulia uel ut in ardentibus ſpurijs febribus, dum uellicat uentriculi os.gignit,& deter gi poſtulat,& ſic ſitis tollit Plura aũt de his in Aphoriſmis dictaſunt. Ha⸗ ctenus deuſu aquæ pro ſanis generaliter. 94 b2 Le C. Poſtꝗᷓ autẽ uiſum eſt deaqua optimę uſu, ꝙᷓ procuſdubio optimo uino uaprans pręferre debemus, id modò uidendũ, an aqua prauo uino deterior ſit. A tq; deierior ui- id ita eſt circa em̃ eadem eſtoptimũ at peſgimum:ut caro optima olerib.fauo. Præferẽda eſt guſtu, odore& uſu. ita peſsima& corrupta deterior eſtinom nibus lactuca, braſsica, endiuia, corruptis. Eſt& alia ratio firm ior atqʒ uali⸗ dior. nam aqua corrumpitur permixtione multorum, quę uino nõ poſsũt Permiſceri, aded ut aquę inueniantur quę confeſtim occidãt, ut olim desty gia ferebatur aqua: aliæ amentes, aliæ ſteriles faciunt, alię dentes excutiunt, quorum nullũa uino fieri poteſt Concocta enim aqua diu in uiſceribus terrę nihil eſt quod non poſſit. Corrumpitur præterea aqua à terra, ipſa etiam ſine permixtione, dumq́; latet in illius uiſceribus, ſi non moueatur, Pernicioſa euadit. Vnde recentium puteorum omnes aquæ peſſimę ſunt. Quædam etiam nunquã bonæ euadunt, ut Romę contingit hoc, uel quia terræ aliquid metallici immiſcetur, uel quia terra corrupta eſt, uel quoniam aqua per loca prauatranſit, aut quia non mouetur, ueluix mouetur. Vi- num etiam in arbore concoquitur, ſeruatur in uaſis mundis: per ſe uel omnino corruptionis expers, uel non niſià uehementi aẽris calore, etiam ſi infirmum ſit corrumpitur, aqua ab omnib. his deſtituitur. Eſtenim hu= mida accruda, uinum calidum& ficcum& coctum in uaſis, dum feruetr in eis. Ob id quod in uaſis non ſeruet, ſed ui ne ferueat detinetur, longè de⸗ Huunngu 1 1ans! nõ feruet peſ terius eſtomni alio uino. ſimum. His cognitis ad aquę uſum reuertamur,& ut ſingula corporis membra copia cafs particulatim confirmet doceamus. Caputigitur primum necleuiter necmne maε* diocriter aquæ frigidæ uſus corroborat. Celſus huius auxilij locuples au⸗ thor eſt Lixiuio primum calidiore totum caput diligentiſsimè abluendũ eſt. inde confertim aqua fontanaaut putealis ſuperfundenda eſt ad quan titatem heminarum quinq; aut ſex aut etiam plus. ut perferre poteſt. De⸗ inde caput linteis frigidioribus ſiccare oportet. Et quamuis hæc lotio repẽ- tina horrorem non leuem incutiat, uideaturq́; homo totus obrigere, multa tñ& magna cõmoda affert. Primum quidem coacto intus calore concoquuntur cruda, excremen- ta digeruntur, ſpiritus tem perantur, functiones perficiuntur, omnesq́ʒ; fa⸗ cultates priſtinę integritati reſtituunt᷑. Cœpi ego xlij anno hoc utipręſidio tantum abeſt ut aliqua exparte læſum me ſentiam, ut his proximis xiij. annis aduerſus naturæ curſum omnia, quod ad caput attinet, profe⸗ 4 cerint 1 H Hlieron. Cardani ceritit in melius ni forſan iudicium me fallit. Pauci iñ ob mollitiẽ ſuſtinere uolunt/ qiod propter horrorẽ homè quiſpiã ſentiat adeò terribile, ut om⸗ nia miembra permcet cõcutiatq; corpus. Superfundiaũt maximẽ debetco- ronali ſuturæ. Bſtii ſenſim etiã ſuperfundatur, ac pauea pro uiriumaquæ menſura iuuat: ita ſiex alto magis quàm ꝓpe. Decet aũt hoc rarius uti præ ſidio, ueluti quater in an no. Cõſueta em̃ minus nos afficiunt,& præter pro poſitum adhibita auxilia in cõtrarium affectum hominum partes murãt. Quim etiam hoc præſtat tot lotionibus at tificioſis: caput reddens leuius& robuſtius, ipſumq; hominem hilariorem. Arcetq́; hæc conſuetudo ſic lauã dicaput caluitium nondum præſens,& canos retardat. Manifeſtũ eſtautẽ quòdiieiunis hoc conuenit,& poſtq́; iam aluum demiſerint. Quæ etiã ca⸗ puriuuãt, ſenſus omnes etiã iuuant,& ad motus promptiores reddunt. Si quidem ſenſuumomnium& motus origo in capite ſita eſt. 126 Se he Hinc cõſtat d potu& lotione confirmalo cerebro neruos fieri ualidio⸗ ſauandu. res- nam quæ oriuntur ab aliquo eius, à quo oriuntur, uim obtinent. Vn⸗ deetiam uidemus eos qui potuaquæ ſolius utuntur, nec fieri tremulos, nec conuelli, nec ſtupore aut paralyſi occu pari. Vtobſcurum nõ ſit, aq́; neruis eſſe utiliſsimam:quod etiam ex cura tot morborum neruis aduenientium dignoſci facile poteſt. Quid eſtcur in cunctis morbis neruorum ſtatim ad aquæ potum cõfugimus nemine qui ſapiat diſſentiente? magisq́; in hoc cõuenimus omnes medici, q in alijs omnibus morbis:qdſi aquę potus tã ſalutaris eſt iam laborantib.neruorum morbis, quid erit dehis qui nondu laborant, ut ſeruentur immunes? Nerui primum cã interiore nullalgdun⸗ tur, niſt afflicto cerebro: cerebrum aqua iuuai ſi mile à ſimili:& aqua nihil uiolentum patitur:& quæ nihil ad illud uehit quod non trahat, ob id uti⸗ liſsima aqua cerebro neruisq; eſt. Nec ſolum epota, ſed admoia frigida, ut quæ calorem naturalem confirmet, neq; in ſecunda uel terria coctione de⸗ trimenti quicqᷓʒ aſferre poteſt, utpote immutata:de prima aũt ſuo loco di⸗ cemus. Vidi nuper lo. Moralem, dequo ſuprà paulo memini, haud tremu lum quantumuis ſenẽ, aliosq́; plures. Nos, quanq́; tot laboribus, curis in⸗ commo disq́ʒ attriti, iam 5 · annum emẽſi, quamuis nõ ultra ætatis rationẽ, aded tñ integris ſenſibus omnib. man uq; firma uigemus, ut plures me iu⸗ niorẽ multd exiſtiment qᷓʒ ſm. idq; ſolum beneficio potus aquę.quãuis em̃ uino utamur ob regionis cõſuetudinem,& parentum, nihilominus tamẽ parcè, ut aquam uino nõ uinũ aqua diluere quiſq; nos dicere poſsit. Quid pater meus, qui& ipſe aquæ potator magis extitit; nos, tametſi modico uino uteretur, octuagenarius integris omnibus ſenſibus: ac quod ad fir⸗ mitatem neruorumattinet, haud tremulis utebatur, ut puerum Horentẽ di⸗ xiſſes. Ipſe idem de auo meo referebat, ego depatre affirmare poſſum, de a- uo non poſſum.. 1 Oculorum uerò præcipueè claritatem aqua confirmat.nõ neceſſe eſt aũt, ut commemorem, qualiter illis proſit ebibita. Multò enim magis ſi ex ea Lauentur confert. Maximè uerò ſioculi aperti in ea immergantur. Quod quamuis Oculoraã cõ ſeruationi · de Aqua liber. 21 quamuũis ab initio ſit difficile, longẽ tñ eſt utilius, ᷓ;ᷓ ſit arduum. Eteniin ui⸗ ſum acuit, lachrymas ſiſtit, robuſtos efficit oculos,& eos ab omni fluxione immunes reddit. Memini cum eſſem iuuenis, inchoantẽ mihi lachrymarũ defluxum ſic cohibuiſſe. Quin etiã ꝙ nuper cõmemorauimusſcilicet in- ſperſio frigidæ capiti,& balneumex tepida pedibus adhibitũ,& lotio ma⸗ nuum cum frigida à cibo, omnia hæc oculis conducunt,& ſunt ſalutaria. Ita multiplici modo aqua oculis confert, nec mirũ. nã philoſophi mediciq́; in hoc cõſentiunt, quòd oculi ſubſtantia aquea ſit. Quamobrẽ non eſtà ra tione alienum, ſimile iuuari à ſimili. Meminit huius præſidij, ſcilicet immer ſionis oculorum in aꝗᷓ Raſis. Verùm de balneis,& maximè pedum, quod 4α Almi⸗ auocent atq; diuertant, modò aqua ſit calens, nõ ſolum omnesautores te⸗ ſore cap. u. ſtantur, ſed ratio etiam ipſa ſuadet. 45 Eadem manuũ tũ uultus ex frigida Iotio hominẽ exhilarat, recreatq́; ſ Pi zotio uultus ritus, colorẽ faciei meliorẽ efficit, pulchrioremq́; reddit. Aqua em̃ præter id e mamuũ er quod ſordes eluit, uapores& malos habitus expirare facit, caloremq́; intus as, a natiuum cogit. Vnde Auicenna:Faciẽ aqua frigida madefacere atq; inſper gere, uires recreat,& præcipuè deficientes ob febriũ æſtum. Eadẽ ut hauritur ẽ puteis, naribus attracta uel tepida purgat pituitã olfa at ctum conſeru at immunem:frigidior uerò tepida cerebro utilis eſt, ipſumq́ʒ Seeneun 3 cõſirmat. Neq; em̃ par ratio cerebri lęſi& ſani,& eius cuius os fractum eſt, aut integrũ. Seruat& hæc cõſuetudo hauriendi aquam per nares hominẽ ab ozenæ& polypi periculo. Similiter& aures tepida aqua lauare atq; pur Qurilar eon gare à tinnitu ac ſurditate hominem præſeruat, ſed quo diligentius laue⸗ ſemandit. ris, eo diligentius eas ſiccare etiam oportet. Auxiliatur etia aqua uentri⸗ Ve nieloes culo, ſi quid aliud,& primum dum eum purgat, epota mane, indeuomitu ſeruando. reiecta. Educit em̃ bilem pituitamq́;,& ab omnib. fermè morbis hæc cõſue tudo præſeruat. Nec obſtat quicꝗᷓ niſi difficultas,& ſi homo uomere nõ ſit aſſuetus. Cæterum res eſt mirabilis iuuamenti,& utiliſſima ſeruandæ ſani tatis& maxime imbecillibus intemperatis pauperibus& quibuſcunq; ne⸗ gocijs occupatis. Opportuniſsimum uerò eſtcum homo nauſeam ſentit, aut grauitatem in uentriculo, aut oris malum ſaporem, uel odorem, uel ſi⸗ tim, uel morſum in præcordijs& circa ſtomachum, tunc enim præſenta- neum eſtauxilium. educit enim bilem flauam, proprie per uomitum ð& pi⸗ tuitã tenuem& etiã craſſam,& acidum humorẽ. illum quoq; tẽperat, per inferna etiã atrã bilem. Scioq́; agnatum meum quadraginta perpetuis an nis hoc auxilio uſum, ſemper ualuiſſe, quãuis ſeptimeſtris eſſet, nec ſatis bo no regiminealioqui uteret᷑. Nec ſolũ recte ualuit, ſed bonũ habitum perpe⸗ tudð retinuit:nuncq; etiã ſanus uiuit, qʒuis ſexagenario maior, diluculo ſur gens, aeriq́;ſe exponens. Vndemale agunt medici, nõ ſolum ꝗ in omni uẽ triculi imbecillitate uina fragrantia exhibẽt, ſed etiã qui in plerisq; illa præ ferũt aquæ. Nã cũ ea imbecillitas trifariã cõtingere poſſit, natiui caloris de⸗ fectu, mala qualitateð alienę materię pñtia: in duob. ſemper caſib. uino a⸗ qua melior eſt. Nam ſi materia adſit, aqua illã magis detergit& pręparat& : peraluum 22 Hieron. Cardani per aluum lacilius uino ducit.Si inopia ſit caloris, adhuc aqua uino præſtã ioreſt modd ex ætate defectus nõſit, nam ea inopia malã qualitatẽ frigi⸗ dãcuius cauſa uinũ magis cõuenit, ſibi ſemper aſſociat. Ex intẽperieb.etiã in calida, aut ſicca, aut ex utraq; cõpoſitaaqua uino ſalubrior eſt. Aſuim. Ad ſitim quoq;tollendã,& collutione oris,& potu& balneo nihilmeli us ſyncera aqua excogitari poteſt. De naturali nunc ſiti ſermo eſt, aut ea qᷓ citra corporis morbũ aduenit. Si em̃ labore quiſc;,& æſtu ac puluere cõfe⸗ ctus ſitiat, ex tẽplo balneum tepidæ adeò prõptè auxiliatur, ut Galenus re⸗ ferat ipſum ꝗlauatur, aquæ ingreſſum ſentire. ld uerò dicebat admirabile, quðd palneũ ſitim in habẽtibus ſedet, in nõ haben tib. aũt excitet. Si ꝗs em̃ ſitiẽs in balneũ aquę tepidę ingreſſus fuerit, abſq; ſiti inquit egreditur. At ſi nõ prius ſitiebat, Pdit ſiticuloſus. Horum cauſam hic docere nõ expedit. Quemadmodum autẽ potus,& quomodo celerrimè ſitim extinguat, om⸗ nĩb. ex perimẽto notũ eſſe ſcio. Reſtat ut deoris collutione dicã, quanta ſit, & q́; potens, quin etiã utillius referã uires, nunc maximè expedit. Igit᷑ col⸗ lutio oris ex frigida uentriculum refrigerat, pręcipue aũt ſtomachũ.i. uẽtri culi os:reprimit etiã malos uapores.ltaq; primã ob cauſam ſitim extinguit & appetentiã cibi cxcitat. ea em̃ ut Galenus docet, à frigido fit. Altera cauſa odorẽ malum ꝗ ex uẽtriculo proficiſcit mi tigat,& calida repurgatur os: pi tuita è cerebro detrahitur, unde& fœtorẽ oris, ſi ex eius partib. Pficiſcatur. tollit,& cerebrum alleuiat. Vtrum uerò dentib.cõueniat, potẽtia ꝗdem fri⸗ — idũ, actu aũt calidũ, dubitatiõe diꝑnũ eſt. Demõſtratum tñ eſt, deactunõ Sraa poteſtate frigidis hoc debere intelligi. Ergo calida aqua grauedinib. acrau Ts. tedinibus utilis eſt in ore retenta: frigida uerò comprimit fluxiones,& ce⸗ rebro ac dentibus utilis eſt, moderatè adhibita. Teſtis eſt Quintus Sere⸗ Dentibus ſer nus, dicens: uandit.„ Sæpe etiam gelida gingiuas collue lympha, Dentibus ut᷑ poſsis firmum ſeruare uigorem. Faueikure Fauces uerò& gulã, acoris partes uſus collutionis ex frigida ab angina 2ue S fluxionibus reliquis præſeruat. Calida uerò& den tib.& ori repurgãdo cũ ſit utilis, dentes etiã iuuat. Verũ ad oris& faucium fluxiones deriuãdas apta eſt. Eas tñ quæ iã ceperunt neq;am plius augentur, laxat iuuatq́; dolo res leniẽdo. Non ſolum ergo collutio oris faucib.& ori ipſi, ſed etiam uuæ & gutturiipſi ac uicinis partib. præſtãs eſt auxilium. Oportet aũt diligẽter cõſiderare, cui affectui homo magis natura conſuetudine anni tẽpore ac cõ ſtitutione tũ alijs cauſis, puta genere artis, exercitatione ꝓnior ſit atq; para tior:& periculo magis pręſenti atq; urgenti occurrere. Sed cum omnibus Renibuepre mẽbris frigida cõueniat præcipuè tñ renibus utilis eſt. Cõfirmat eos,& la- ſmuandi. ¶Ppidis, ſi quid aliud prohibet, generationem. Ita uerò ſoleo aqua uti in his caſibus ęſtate& à prandio, cum Solmeridiat hominẽ in riuulo ſtatuo ſedẽ tem, ſic ut auerſis renibus aquærigentis curſum excipiat. Incipio aũtab ho ræ octaua parte,& ad integrã peruenio: atq;in ea mora aliqt dieb.conſiſto. Manifeſtum eſtaũt, quòdlocum oporteat eligereumbroſum, ut Snan nõ — ledatur, de Aqua liber. 23 lædatur,& aqua ipſa poſſit eſſe frigidiſſima. In uniuerſum uerò calidis tẽperamentis aqua utiliſſima eſt, dicente Hip Calido tem⸗ pocrate ſexto Epidẽ. Calido natura refrigeratio, potus aqua quieſcere. Di⸗ beramems ctum eſt aũt in Contradictionib.quonã pacto intelligatur à Galeno. Nũc uerð ſatis erit explicaſſe qd' ad pręſens attinetinſtitutum, ſcilicet quod aquę uſus tẽperaturas calidas in melius cõmutare poteſt, quaſdã uerò ita in me⸗ lius traducit, ut obeſas& corpulentas eas reddat& efficiat. In uniuerſum, aquæ uſus nõ ſolum has quas Galenus refert calidas tẽperaturas, ſed etiam omnes uirium robuſtarum pleniores& meliores reddit. Dico puerorum omniũ& infantium& iuuenũ,& primi ſenij, quæ aut calidæ ſint adhuc, aut uiriũ ualẽtium. Solum ergo negabimus uſu purioris aquę primis ſenib ꝗimbecilles ſint& frigidę cum hoc naturę:atq; ultimis ſenib. quosomnes cõſtat liqdò uirium eſſe haud ualidarũ,& quib. obſtat uſus natura potior, ut ſuperius diximus. Sed nec; ullis horum ꝓ ſanitate tuẽda uinum ſynce⸗ rum utile eſtuerum potius dilutum. Ita aqua multis ꝑ ſe, ac fermè omnib. cõuenit, ac ſine uino: uinum nemini abſq; aqua, ſed& cũ illa pauciſsimis praæcitit. ſi uſum, imò potius abuſum excipias. Hoc igitur credo fuiſſe, cui Maho⸗ metus proſpexit. Legum labores em̃ publicę utilitati cõſulunt,& ualetudi- ni maioris partis. nã omnium nõ eorum eſt muneris, ſed medicorum po⸗ tius.Ita Moſes Iudæis ſuillas carnes prohibuit, ꝗd in elephãtiaſim gens illa propẽſa foret,& eadẽ cauſa cõcubitum in menſium fluxu. Lauari etiã præ cepit, quod ſint ſordidi natura, utpote colluuies ſeruorum Aegyptiorum. NYNvt uerò hyeme nõ frigeas, lotio frigidæ cõſuetis plus ueſtib. ipſis pro⸗ deſt. Vnde Scoti ſylueſtres, cum ea regio ſit frigidior lõgẽ qᷓ; noſtra,& ipſi homines propemodũ nudi incedãt induſio& pallio tantum leui corpus ad genua uſqʒ uelãtes, nec etiã cincti, frigus hac arte depellunt. Vbi ſurrexe⸗ rint, manè frigida ſe mergunt totos:& ubi paululũ delituerint, emergẽtes ſtadij ſpacio currunt, atq́; ita tota die calent. Sed& hoc, ut dixi, aſſuetis ac nõ omnino imbecillib. ad optime cõcoquendum facit. Et quanqᷓ; hocau⸗ xilium barbaricum& graue uideat᷑, pręterꝗᷓ quod utile ſit, ratione euidẽti ꝓbatur,& Hippocr. authoritate nobilitatur. Is etenim in libro de Veteri medicina, inquit: Affinia ſunt calor& frigus, atq;inuicẽ adeò cõmutabilia ut unum exaltero plerunq; oriatur. nã ſi quis niuẽ manib.cõceperit, poſtꝗ refrigeratus fueritincaleſcit:& ſi quis uento frigido ſimiliter ſe expoſuerit, paulo pòſtad locum tranſiens tepidum, calidior euadit. Accõtràò, ſi Soli pri us ſe exponat, indeq́; ad tepidiorẽ locum acceſſerit, refrigerabitur manife⸗ ſtè. Hæc eſt illius ſententia, quam ut uno uerbo cum uſu com plectar, con⸗ ſtat huic inniti experimento, quòd frigida exterius dum cutem ſtipant,& tutos nos ab externo frigore reddunt,& calorẽ intus cogunt. Calida uerò contrario modo,& calorem qui intus eſt exhalare cogunt,& apertis mea⸗ Erigorĩ ar⸗ cendo. tibus corpus frigori excipiendo obnoxium reddunt. Vndenihilmagis Eigus pef mortiferum eſtᷓ; ab exercitatione frigori ſe exponere. Nam& calor coti⸗ Lannenn ceptus labore extrà progredi prohibeturà frigore,& meatibus apertis ob a* calorem —— —y õõ— ——— Dur noſtrõ tempore plu ret morbiere pente occĩidẽ tibus magis corripiãtur. Concoclioni iuuandæ. Excalefaclit 3 3 6 24 Hieron. Cardani calorem cõceptum cuius etiam pars dum exerceretur extra euanuit fri gus, ingreditur mẽbra natiuo deſtituta calore, inueniens quamobrẽ illa deſtru- it. lta duplici malo& ancipiti periculo corpus percellitur,& ut externo ca⸗ lore retento atqʒ ibitanqᷓ; hoſte concluſo putredo accendatur ac febris peſ⸗ ſima,tum fluxu in intimã aliquam partẽ(frigore humorem calido liqueſcẽ tem conſtringente)deecumbat,& ut deſtituta memnbra natiuo ſpiritu ſyde rentur à frigore. Etut uel calore ad huc externo uigente nõdum ſcilicet per fecta reſolutione febris& abſceſſus pernicioſi generentur, uel magna illius parte cum naturali ſpiritu ut dixi ex halante iam atq; reloluta membraã cor⸗ rumpantur à frigore. Atq; ita ut dixi duplex malũ ancepsq́; periculũ. Quæ cum Galenus toties aitigerit, tractauerit, ſub manibusq́; ut ita dicam habue rit, mirum eſtcur hoc tantum periculum tanq́; grauẽ noxam(quam etiam uulgus noſtrum nouit appellatq; Sopreſſos, id eſt, deprehẽſos àfrigore dũ calerent, uel ſub preſſos, id eſt, magno morbo) nõ qualiter debuit explica⸗ uerit, ſed ſtipationis& ephemeræ ac laſsitudinis ſolum meminerit. Necq; id ut reor contigit quod ex his lenibus malis poſtmodum in ea quę com⸗ memorauimus deueniatur, quandoquidẽ uideamus hocnoſtro tempore multos ſtatim ab hoc errore ęgrotare ſæuiſsimis morbis,& quos ſtatim ex cipiat mors:ſſed euenit potius quoniam Galeni tempore(ut etiã de peſtis genere contagioſo) rarius eſſethoc malum, nanq;labores excipiebant bal nea calida& frictiones etiam in pauperibus, cum balnea publica ſingulis in ciuitatibus eſſent conſtituta, quibus tam ingẽs periculum depelle hatur, aded ut Galeno rarius q́ʒ hac noſtra ætate talia uidere cõtigerit. Id uerò qua liter etiã mihi euenerit dum alpium eam partem qᷓ; Sempronium mõtem uocant ſuperarem, eſſemq́; ob laborẽ reſolutus ac æſtuãs,3ob frigus uerò cõ tractus ac impotens, ideoq; in maximo uitæ diſcrimine uerſarer,& quomo do in uento ęſtuario me ſeruauerim, alias recitaſſememini. Sed ut ad rem redeam, potus aquę frigidę à cibo& maximè cui ſomnus ſuccedat, concoctionẽ iuuat& ſitim extinguit. Ariſtotelis cõſilium fuit nec à ratione alienum. Vt em̃ Galenus docet, clauditur uẽtriculi os dum cibus concoquit᷑, calorq́; ad intima fundumꝗ́ refugitatq; colligitur, at aquæ fri⸗ gidæ modiceq́; potus hæc facit, ideoque etiam utilis eſt. Adde quod hoc Præſidium, non in ea quæ excalefaciunt, obſoleſcit uſu, ſed in dies meli⸗ us redditur. Excalefactis quoq; prodeſtablutio aquæ cum tepida. Badem exhalanti bus uaporibus ex eius latione prohibet ne incaleſcant. Frigidæ etiã lotio- ne antequã homo exercitio incaleſcat temperatur exaẽrecontractus calor. Diximus& aliàs carnoſam aurium partẽ contactam frigida facere, ut to⸗ tuũ corpus refrigeretur. Mirũ eſt aũt de balneo tepidę, quod uelut indumẽ ta(dico autẽ calceos, caligas chirotecas)mendacijs artificũ, ut uſus expoſtu lat, uariantur laxando ſe atq; conſtringendo,& ipſum in contrarios uſus ſe uertat refrigeratos excalefaciendo, calefactos refrigerando, ſiccatos hu⸗ mectando, ſiticuloſos quaſi potu ſatiando, ut ſuperius diximus. Quę tamẽ omnia —— de Aqua liber. 23 omnia certa ratione fiunt, atq; ex duobus principijs pendẽt, quéèd aqua te- Pida humida ſit,& poteſtate etiam frigida. 4 Verůùm præter id aquæ frigidæ balneum bonum habitum efſicit, ut ſi Beno b⸗hi- quid aliud quod etiam ſuperius explicauimus. In ſanis quidem ac robiiſtis ticẽarado ſtatim ab exercitatione, in imbecillib. atq; inſuetis à tepidælauatione. Cor⸗ pus enim exhoeſolidius euadit, calorq́; intro eogitur, uires etiam efficiunt robuſtiores, eſtq́; ſuaue auxilium. Redduntur autẽ homines carnoſiores& coloratiores Porrò quomodo adhibendum ſic hoc balneum, docebat Ga lenus tertio de Tuenda ſanitate, præcipiens urãà frictione ſatis ualida& lon cę. ga balneum frigidæ, nõ tamen gelidæ aquæ iuuenis ingrederetur,& totus ſimul.nam ſi ſenſim, inquit, demergatur, horrorem faciſè incurret. oportet præterea prius oleo inunctumcorpus habere, antequã demergatur. Ita his tribus præceptis indiget hæc lauatio. Bamq́;& bis& ut alij terrepetendam ſuadet.In hac igitur balneo tepidæ minimèutitur. Aquęetiam uſus ad om nes renũ& ueſicæ& ani& pedum morbos præcauendos utilior eſt ꝗ́ ui= ni. Quin etiã infantes nu per natos, ſi cura eſt robuſtos efficere, frigida mer⸗ ges, ut barbari:ſi ſanos, tepida. Omnibus ergo infantibus balneum aquæ Laſt j ãtaue expedit. Prima quoq; ætate non tam utile eſtabſtinereã uino, qᷓʒ neceſſari⸗ ſani. um. Nam ſi uino in infantia utuntur, facile cõuelluntur& pereunt, aut ſy⸗. derantur. Quòd ſtrobuſtiores ſint, ac temperatiores, q́; ut hoc malum ſen⸗ zariedir tiant, euadunt ebrioſi, intemperantes, ſtolidi ac petulantes: atq; id certi eſt, ris utiut. raroq́; in ea expectatione fallimur. Sed cur uinum infantibus non conue- niat, dubium eſtan Galenus ſufficienter explicauerit. Etenim res hæc non exigui eſt momentti, ut ſciamus non ſolum quod cauere oportet, ſed etiam cur. ſic enim& noxæ contractæ ex intempeſtiuo uſu occurrere facilius lice bit& ſi cogamur exhibere præſidium,& ut ita dicam, alexipharmacũ pa⸗ ratum hebimus. Neq; hæc accurata inquiſitio inſectandi Galenum cau⸗ ſa eſt ſed quando Galenus nobis amicus eſt, ipſa tamen ueritas etiam pub-⸗ lica utilitas magis curę eſſe debet. Inquit igitur in primo de Tuenda ſanita te: Vinum pueris non expedit, quòd calefaciat& humectet, capitaq́; iilorũ repleat, ipſi uerò naturaſunt calidi humidiq́;. Vnde exaltero horum in im⸗ moderatam tranſeunt intemperiem, ex reſiquo turbantur ſenſus, atq́; etiam incontinentes euadunt ac præcipue iracundi. Vtilitas etiam quæ ex uino deſideratur, illis nõ conuenit. Vinum enim ſolidas partes humecttat,& bi⸗ lem educit. Quorum neutro pueri indigent, ut qui abundè ſint humidi,& bile uacenit. Poterat& honeſtè adijcere id, quòd cum uinum ſeroſa educat excrementa coctionemq́ʒuentriculi, præcipuè iuuet pueros, neq; his indige re. Excrementa enim illorum neq; ſeroſa ſunt, nec coctio uentriculi imbe- cillis, quorum utrunq; à calore exiguo prouenit, ac pueri ſi qua nulla ætas, copioſiſſimum ac denſiſſimum habent. Sed cum hæc tñ bene dicta ſint, non declarant noxam manifeſtam, quę ex uſu uini in pueris contrahitur. Supponamus igitur, quodetiam infrà oſtendetur, quadrifariam dici cali⸗ dum ſiccumuũe, an iure quis uinum humidum eſſe dicat?& ſi ſit, cur non C congruet Cap. u. 27.„ 25 Hieron. Cardani congruet puerist᷑ at auget intemperiem: quomodo? nam ſiomnino hu⸗ midum uinum eſſe dicatur, attamen interomnes conuenit, non uehemen-⸗ ter eſſe humidum. Quinimo ð& ipſe aliquando poteſtate ſiccum,& nos cũ ipſo ſimul eſſepronunciauimus. Sed ſit, anhumida pueris non conueniẽr, mala, piſces, carnes? ſed quodnam eduliorum genus ſiccum pueris conue nietẽ Alimentorum enim cum pleraq; humida ſint, natura quæ ſicca ſunt, nemo probat in pueris. Cur igitur uinum adedò illos offendit? quia cali⸗ dum inquit.at nonne ſunt alba, frigida& oligophora? an non licet aquã permiſceres eruntq́; pleraq; uel ſic ſi non ſponte bieiae Sed cur ſal,piper & allia, mentum, rutum, feniculum, quæ uino prorſus ſunt calidiora, non prohibet à pueris?& ſi concedantur, non adeò euidenter nocent. Vinum igitur non ob caliditatẽ authumidam qualitatẽ pueris aded eſtinimicũ ſed quoniã pueris cum caput ſit imbecilliſſimũ, uinũ partem neceſſariò quan⸗ tumuis aquoſum, habettenuiſſimã, acrem, ſiccam, quæ ſurſum fertur. nã ex omni uino non acido, etiam putreſcẽte aqua ardens excipit᷑. Hacigitur quicꝗd in corpore uaporũ& tenuiorũ humorũ, ad caput fert. Vnde con⸗ uulſiones, abſceſſus, animiq́; intemperantiæ fiunt. Non ergo ob caliditatẽ aut humidam qualitatem uinũ pueris noxiũ eſt, ſed quia acrem& tenuẽ ha bet partem, qua pluribus ad mortem uſq; noxium eſt. Galenus uerd mul⸗ ta ſic obiter ſeripſit, non defectu ingenij, memoriæue, aut eruditionis, uel e⸗ tiam iudicij, quibus fuitadmirabilis, ſed temporis. Vt enim ipſemet fatet᷑, tota die curandis ægris intentus, per noctem ſtudijs incumbebat atq ſcri⸗ bebat:nec tantum refert temporis anguſtia, qᷓ;ſi animus iam curis laſſatus ſeapplicet ſtudijs. Sed hæc omittamus, quæ non ut Galenum reprehende- remus dicta ſunt, ſed ut aquæ uſus maximam in pueris neceſſitatem oſten deremus. Nunc igitur adalia trãſeundum. Non ſolũ autem expedit aquæ uſum ad conſeruationem ſanitatis,& propulſandos morbos explicuiſſe, ſed& ſi aliquid cõmodi afferant ad ipſos morbos dignoſcendos, ſiue ſint ralter? an ſiuenon ſint, commemoraſſe. Primum igitur ſi qua mulier ſit, de qua id du TPeaut bitetur an uterum gerat. Si autem id temporis iam, in quo fœtus moueri da. poſsit: quod quamuis uarium ſit in diuerſis, nunq́ʒ tamen ſerius menſeter tio exacto mouetur. Lintea aqua frigida imbuta& expreſſa imponito ca uentris parte qua magis tumet, duriorq́; eſt, ſi concepit, mouebitur fœtus, frigoris noxam quaſi refugiens, atq; eum motũ mater ad hocintenta om nino percipiet. Debetautem ſi primum non ſenſerit, bis terue repeti, atq; e⸗ tiam diuerſis in locis:ita fieri non poterit, quin motum ſi quis omnino ſit, illa non percipiat.Et quanqᷓʒ hoc experimentum aliàs à me, cum uino ue⸗ lut tutiore ſieri ſoleret, exiſtimo tamen aquam ſecuriorem, quòd uinumad uerſetur fœtibus, qᷓ illos confirmet. Lædit n. ut dixi, caput etiã iam perſe- ctorũ infantium, ꝙ motum uehementẽ cieat. omnis autẽ motus uehemẽs, qualiſcũqʒ ſit, omnib.quauis cauſa imbecillib.& noxius eſt& ꝑiculoſus. empyis ut Quòd ſi quiſpiam empyemate laboret, cura proculdubio, ſi res nõ bene ſeiat quahus cedat, ſectio eſt è regione loci ubi pus continetur. Scire autem, ubi pus con⸗ —rhents. tineatur. —— — — 1 de Aqua liber. 27 tineatur, non melius licet, quàm ſi argilla tenuis aut linteum aqua medefa⸗ ctũ pectori ſuperponatur,& qua parte ſiccetur, prius obſeruetur. ibi enim pus ſubiacet,ibi ſectionem facere conuenit. Tantieſt modica accuratio, ut rite peracta ſeruet, perperam iugulet hominẽ. Oportetaũt& ut in reliquis ſi diſcrimen haud euidens fuerit,& ſępius experiri,& obſeruare rurſum, ne ſeptum ipſum, ubi pectori alligatur, diſſecemus. In febribus etiam lentis ac hecticis, ubi ſæpe dubitamus an putrida con- iuncta ſit,& an tota putrida ſit:an uerò hiectita ſola,& quando, medici eti⸗ am celebres hęſitare ſolent, quoniam plus dicendo ualent, quàm exercen⸗ do, ut Galenus: aut quia ambitione& dolis euecti ſunt: Raſis pulcherri⸗ mo inuento res exploranda eſt ggrum cum maxime exacerbari uidetur, in cubiculo temperato collocabis, induesq́;eum ueſtibus: laiiabis autem crura tepida aqua, aut paulò calidiore: tunc ſi liectica fuerit, qualis erat antea, per⸗ manebit: ſin ꝑutrida per ſe ſola, aut hæcticæ iuncta, perhorreſcet corpus, ri goresq́; ſparſim ſentiet. Nam calore ipſo auocati uapores ſuper muſcu⸗ los ac neruos tranſibunt irritabuutq́;ʒ horrores autrigores: nonnunquam uerdò etiam tremores, ſimateria bilioſtor fuerit. Non ignoro quoſdam Febris an pu trida ſit quo modo digno ſcamus. dicturos, hæc ex ſolo pulſu ſciri poſſe, ſed hoc eſtin modulo machinamex periri, imò etiam aliquanto deterius eſt. Quamobrem netno qui hocexpe⸗ rimentum, quemadmodum ego tractauerit, pulſus ſola dignotione con tentus erit. Semper enim angulus, ut Geometræ dicunt; diuidi poteſt: non tamen homini poſt decimam aut duodecimai diuiſionem ultra pro cedere licet, nedum in infinitum. Ita ratio plurima docet, eadem ſcitu iu⸗ cunda diſputatione admirabilia, ſenſu tamen incom prehenſibilia, fa⸗ ctuq́ʒ impoſsibilia.— Si de duobus cibis altercatio ſit, quiſnam facilius concoquatur, aqua non ſolum tepida, ſed etiam frigida experimentum dabit, certamq́; præbe bit cognitionem. nam qui infuſus pari quantitate celerius diſſoluetur aut emiollietur, is proculdubio facilior erit concoctu. Atque hęc regula genera liſſima eſt ac ueriſſima in his quæ eiuſdem generis ſunt,& aliena qualitate non mutata, ut medulla caſei, caſei alterius medullæ& panis, panis& o⸗ lera oleribus comparata. At non par ratio erit, ſi caro caſeo comparetur. Hic enim durior concoctu,& tamen facilius in aqua ſoluitur. Quin etiam in eodem genere caſei durioris medullæ facilius molleſcet in aqua, quàm cruſta tenerioris, aut medulla eius caſei qui gelu concretus ſit, ac reliqua e⸗ iuſmodi. ſemper tamen in eodem genere ratio uera erit, ut in legumini⸗ bus granisq; ſegerum, acradicibus. In uniuerſum igitur hæc de aqua dicta ſint, quantum ad ſanitatis cõſeruationem accognitionem eorum quę me⸗ dico neceſſaria ſunt pertinet: nunc uerò de cura morborũ, etiam per illam uerba faciamus. Morborum quidemn genera diuerſa ſunt,& quędam ſola aqua curant᷑ alia uerò cum alijs præſidijs: quædã aũt non niſi cum illa, alia aut ex parte iantũ. Intemperies em̃ præcipue hocauxilio ſanari ſolent, atq; eo etiã ſolo. C 2 Norbi Ciĩborũ qui nam cõcoctui faciliores. 28 Hieron. Cardani Morbi uerò quibus materia iungitur, cum aquæ præſidium ſoleat eſſe ue⸗ hemẽtiſsimum, euacuationem ut tutius adminiſtretur, plerunq;requirũt. Quæautem cum balneo fiunt, id auxilium ut neceſſarium, nõ tamen prin cipale poſtulant. Quidam etiam morbi hoc præſidio, ſed non ſolo neq́; ta li ut eo plenè poſſintliberari, indigent. Atq; hæc ſatis his qui res in cauſas reducere ſolent, ad uniuerſam medendi methodum, quę cum aqua fit, eſſe poſſunt. His uerò qui hæc non curant. ſuperq; etiam. Quamobrem ad ſin⸗ eeiss dal gularum enarrationem deuenieridum. In capitis igitur doloribus qualeſ⸗ Iruzu. cunq; ſint, pedum& manuum lotio extepidà calidioreq;aqua, ſi non ad⸗ modum corpus plenum extiterit, plurimũ ĩuuat. Si uerdò ob calores&⸗ ſtus ac ſiccitates doluerit, quam præſentaneum ſit auxilium hæc lotio non ſolum, ſed etiam capitis, uix dicere poſſum. Auocat enimad cõtrariam par pefuluioni tẽ& extra& ipſam prauam qualitatem temperat. Quin etiã in epiphoris, u. grauedinibus acraucedinibus, quantum iuuet, commodum quod aliquã do ex ea lotione ſum conſecutus, facit ut nunc etiam meminerim. Oppri⸗ mebar aliquando Collegij noſtri autoritate, quorundam autem medicorũ odio factioneq́; haud diſſimulata obſcuraue. Coactus ſum principis Al⸗= phonſi amicitiam colere, id faciebam hora ueſpertina, ſed ut undequaque mihi fortuna inuidit, correptus ſum grauedine& raucedine aded uehemen ti, ut neq; reſpirareliberè, nec tantillum abſq;tuſsi quieſcere poſſem, atque ideo uadimonium meæ ſalutis deſerere cogerer. Ergo cum caſsiam ni⸗ gram deuoraſſem, cum inedia occurriſsem, nihil conferentibus ſolitis præ ſidijs, ad ſacrã ut dicunt, anchorã confugi, balneũ tepidæ ſcilicet aquæ pro cruribus tantũ: ea enim ſpacio dimidiæ horę in aqua paulo tepida calidio re continebam, atq; ita in tribus diebus ſolutus eſtmorbus.Simili ratione d⸗pics mor omnibus capitis morbis occurri non pleno omnino corpore poſſe conſi⸗ bis. do, auertendo, retrahendo, digerendo atć; temperando quod influit, adeò ut etiam in abſceſſibus non paruum ſit auxilium. Quot uerò modis ſi ui⸗ uigiliæ premant, aqua in uſu ſit, non facile eſt deſcribere. Primum col⸗ vVigilj luendo os, atque modicum aquæ frigidæ bibendo: multis enim modis confert comprimendo prauos uapores, qui ſurſum aſcendentes ſomnum prohibent, cerebrum humectando concoctioneqũeiuuando. Hocego auxilium cum ſæpius expertus fuerim, lactucæ Galeni meritò præfero, nõ tamen à cœna ſtatim adhibere conuenit, ſed cum quis expergiſcitur, nec amplius ſomnus obrepit. Balneum quoque tepidæ hocagit, ſuauiter eti⸗ am à cibo adhibitum. Stilla quoq; aquæ guttatim cadentis, tum ſonus flu⸗ entis uelut in fonticulis& euripis ſuſurrum meritò eum uocant. Quin eti⸗ am ipſa cogitatio rei ſomnum conciliare poteſt,& in pictura mare, fontes, Humina& lacus inter lucos ſyluasque, adeò ut uix fieri poſsit quin omni⸗ bus ſimul concurrentibus ſomnus non obrepat, ita illi amica eſt aqua ac ſo litudo. cum tamen hęc omnia proſint, nullus tamen melior modus quàm ſi diu tepida lauetur caput, inde linteo expreſſo nõ exactè, circũuoluat᷑ ei ſic cũ& purum circũducatur, atq; in obſcuro decũbat. Somnus em̃ uiolẽtus, . ut de Aqua liber. 29 ut ita dicam inuadere ęgros ſolet. Vnde Galenus tertio de Locis affectis in C 5 quit: Balnea ob id ſoporifera ſunt, quòd caput madefaciant. Et rurſus pri⸗ mo de Symptomatum cauſis:Balneę calidę capitis, quòd ipſum impleant, Oꝑ.:. ſomnum maximè prouocant.ita nil quod experimento conſentiret, hisq́; quę à nobis nunc docentur, clarius dici potuit. Tot ergo modis aqua ſom no alliciendo ſalutaris eſt:tum uerò morbis qui cum uigilijs coniungũtur, uelut phrenitidi, melancholiæ ac ſimilibus. 5 Eadem uerò quod mirum eſt, etiam ſomniculoſos uigilare facit: quomo vi peniiail do etiam doloribus confert oculorum. uapores enim atq; materias ſurſum mantac. aſcendẽtes reuocat.Fii balneum hoc pedibus cruribusq́;, cum calida& à ci bo.Ita ſtudioſi quidam, dum corporis commoda gloriæ poſthabent, no- ctes inſomnes producere ſolent. Verũ anceps hoc auxilium. Ob id quidã ferream pilam æneo labro ſuppoſito manibus continere conſueuerunt, ut per ſomnum delapſa immenſo ſtrepitu illum interrumperet. Nos tamen hac diligentia carere uoluimus, graue ducentes magis, ſi iuſto plus& in⸗ uiti uigilare coacti fuerimus. Aqua quoq; tepida multis modis pituitam per nares educit,& per illas»,τνοm attractã, ut ego ſum expertus,& balneo adhibito, ut Galenus teſtatur. Iu⸗ rib.cducẽdæ. uat etiam in ore retenta.Incredibile aũt eſt, quantum hic defluxus pituitæ per nares nos iuuet,& à quot morbis ſecuros reddat: grauedine, tuſſi, ſpirã di difficultate, mala coctione, amiſſione odoratus, hydrope, diarrhœea, mul tisq; alijs grauiſsimis affectibus. Oportet autem ut liquet, hanc deductio nem nobisieiunis, non aũt à cibo moliri. Iubeo etiam hoc auxilium in auribus tentandum, ſi dolor eas uexet: nã poloribut. tepidæ ablutio,& calidioris aquæ plurimum iuuãt. Videtur tamen hoc cõ mune omnibus doloribus auxilium eſſe. Nam& in angina Aetius ex Ar⸗ 1 5,ea a7. chigene docet, balnea poſtgargariſma è ſinapi ſummo eſſe præſidio: at⸗ que id iure. auellunt enim& extra reuocant, quando occulta eſt, ut ille in⸗ quit.Itaq; non ſolum in doloribus, ſed etiam abſceſsibus tum gulæ tum ad iacentium partium balneum utile eſt. Auicenna quoq; multorum aliorũ morborum curæ per aquam memiiit, dicens: Etilli quibus aqua calida u- tilis eſt, ſunt melancholici& comitiales I& apitis dolorem frigidum haben,, tes& parotidas& gingiuarum aut gutturis tubercula,&aſthima,& ulcera, pectoris aut pulmonis, aut ſepti tranſuerſi, aut urinæ uel menſium retentio, nem patientes.& generaliter eadem omnib. confert doloribus:coli quòq;, dolores ſoluit,& ſſatum diſcutit. Hæc ille. Omitto nunc difficultatem de,, tepida loco calidæ adhibenda, nam non hiclocus eſt his: utinam ipſe mo⸗ dd rationem tantarum rerũ,& adeò utilium ac mirabilium& modũ ſub- iũxiſſet. Sed ut uideo, ſemper mihi noui ſubeundi ſuntlabores monſtraq; perpetuò domanda. Nã Gentilis qᷓ;uis nomine clarus, ita tamen exponit, ut fruſtra eſſe exiſtimẽ, ipſum repreliendere. Inquit em̃ de decoctis herbarũ illum loqui:ꝙ ſi ita eſſet, neminem latet de omnib.morbis& breuius& me lius dici potuiſſe. Nec ꝙ calida eſſet, debuiſſeadiungere. Ideo de melancho C 3 lainquit: *— —— ———ʒ:,—— — —— — .„. 2 30 Hieron. Cardani lia inquit: Et ũtatur balneo ante cibum,& effun datur ſuper caput ipſius a⸗ Delzcholiæ. qua tepida non ualde calida. Cumq́ʒ ex balneo egreditur ſitiatq́; paululum non malum eſt, ſi modicumaquæ hibat. Cumq́; talibus poſt euacuationes atqo; purgationes conuulſio ſucceſſerit, quod frequenter ob ſiccitatem cue⸗ nireſolet᷑ in aqua tepida ſedeant: ipſam quoq; frigidam& permixtam(ſci licet uino) bibant. Bece uides iam non de decoctis Auicennam loqui, ſed ſimplici aqua,& quot modis melancholiæ conueniat Illud etiam quod di xit de aqua, uino permixta, idem non eſt ac ſi dixiſſet, uinum aquæ permi⸗ — xtum:hoc enim ad uinum, illud planè ad aquam pertinet, quod etiam ple bei in conſuetudine inter loquẽdum habent, dicentes, non emꝗ uino aqua, ſed aquę uinũ miſcet, id eſt, paruã portionẽ uini adijcit. Iure merito uerò melãcholiæ aqua tot modis opitulatur, ut quæ auocet, humectet, ad cutim retrahat minimeq́; caput tentet: quæ omnia morbo& cauſis huius morbi aduerſantur, tũ maximè, ut diximus, ſomno conciliando. domiia Pluribus igitur etiam modis, quatenus melancholiæ comitialis quaſi fra rbo. ter eſt, etiam illi opitulatur. Propterea idem autor dicebat: Comitiales iu⸗ uantur ab aqua tepida.Omitto aũt ea quę in quarto Contradicentium me dicorum dicta ſunt Inquit ergo, de cura comitialis morbi loquens: Et ne- que multum uino utantur, quoniam ipſum replet cerebrum. Quòd ſi ne⸗ ceſſe ſit, Paucum, an tiquum, clarũ. Itaq; aquæ potum pręferre uidetur. At⸗ non hac eſt ſententia conueniens priori, nam hacaqua nec calida nec tepi⸗ da utitur:ſicut neq; cũ dicit, Pœonia utatur omni hora cũ aqua. Quidigi turꝰ nouit Auicenna duobus in caſib.tepidã& calidã aquã admodũ utilẽ non ſolũ eſſe, uerũ neceſſariam,& cũ cõuelluntur uchementer mẽbra. ideo bis inquit, Et cũ contorquet᷑ membrum, reducatur frictione cũ oleo& a⸗ qua tepida:ßt cum comitialis morbus à cauſa calida fuerit uel illi iunctus, ut in eo genere quod uocant mater puerorũ, quoniã infantib. præcipueẽ ſit familiaris:ideo inquit, Vtãtur tina, id eſt, balneo dulcis aquæ. Conſtat aũt comitialis morbi conuulſionem eſſe, quaſi partem nõ ſolum, ſedetiã con⸗ iunctã atq; familiarem.In uniuerſum etiam aqua in hocmorboſalubrior eſtuino, ut Ruffus inquit: quia humor nõattenuatur, nec ad caput defert ꝓpter aquam, ſicuti propter uinum. TaTn Succedit capitis dolor à frigida cauſa, in quo non eſtgeneralis hic uſus, ran.Ga. ſed conuenit in melancholico,& cum materia multa per nares educta fue- rit:tunc enim expedit naſum lauare cum aqua calida. Bt ſunt neceſſaria em bpiit de Bregmata in omni curatione, quæ fit per externa auxilia,& ideo cum aqua mn calida ut poſsint penetrareunguenta& olea acreliqua quę applicari ſoſtt. Et in doloribus etiã capitis, qui fiunt ex aſcenſu uaporum, expedit uinum omnino dimittere, maximè ubi cum pulſationeſint. Et potus aquæ frigi⸗ dæ ante acceſsionem impedit prohibetq́; acceſsionis aduentũ. Tacuit etiã de dolore cauſa calida, tanꝗ́; re clara ꝑ ſe, ut patet apud Galenũ quarto de Victo in acutis, ubi non ſolũ in dolore, ſed in quacunq; cauſa calida, qua caput per ſe laboret, balneum probat. Et generaliter Auicennæ hic ſentẽtia eſt. Som. 42 6 e„. de Aqua liber. 31 eſt acſi diceret: Cum in doloribus capitis uſus aquæ, qui frequentereſt ne ceſſarius, opportunus fuerit, tunc calida uteris, non autem frigida. De tepi da autem, quoniam media quaſi eſt, quandoq; illam admittit, quandoque reijcit. Et parotidibus hi ſunt abſceſſus abaurium nomine deriuati, unde etiam parotides arteriæ, quaſi rarτ³ d⁊a, quod eſt prope aures: quarum al⸗ tera quæ è regione eſt membri patientis ferro& uinculo atq; igne interce- Pat oticibus pta, hi comitiales ſupremo auxilio liberantur, qui membri alicuius inferio⸗ ris uitio ab eo morbo corripi ſolent. Licuit hoc addere, cuius meminit Aui cenna, non ſolum quia præſtantiſsima ſit curandi ratio, ſed etiam quòd igne conficiatur, cuius natura aquæè regione contraria eſt. Sed ad propo⸗ ſitum redeo, hi abſceſſus fiunt plerunq; cerebro per eas partes, quod noxiũ eſtex purgante:doloresq́; maximos inferre ſolent,& eorum cura propria eſt ſuppuratio.Igitur fomenta ex aqua calida cum exterius auocent nec re⸗ pellant, concoquant& dolorem leniant, undiq; appoſita ad curam eſſe ui⸗ dentur. Quamobrem cum aqua in melancholia, comitiali& capitis dolo re ex calida cauſa rationem curæ neceſſariæ, quam ſolent uocare ſine qua non:tametſi multipliciter obtineat, in parotidib. certè eſt principalis, ac ut ita dicam, penè abſolutam ſanandi eas rationẽ obtinet, Quanꝗᷓ eorum Aui cenna quaſi oblitus, aut generalib, regulis innixus non meminerit. Inom⸗ nibus em̃ abſceſsibus, qui in locis fiunt, unde principalia mem bra expur⸗ gari ſolent, etiam ab initio triplicem ob illam cauſam fomentaex aqua cali⸗ da ſunt neceſſaria:in alijs uerò, dum amplius fluere materiã non uidemus. Neq; refert, ſi calida in tepidam, ubi oporteat, tranſmutetur. Sequuntur gingiuarum& faucium locorumq́; adiacentium(nam eadẽ omniũ ratio eſt)tubercula. Balnei natura ex tepida aqua, item potus acres humores mitigat,& auocat eos à ſupernis partibus ad infernas, ab intus ad extra. Sed& frigida, ut Ruffus inquit, gingiuas corroborat. Hæ enim cũ ex carnelaxa conſtent,& mandendo etiã ſoluantur, maximè aſtringentib. indigent, nec ulla pars noſtri corporis tam tutò poteſt aſtringi, nec tam ne⸗ ceſſarid talibus indiget. Pectori uerò acillius partibus tum ulceribus pecu- liari ratione calida conuenit:expurgat, laxat, temperat ęſtũ, quæ tria illis re⸗ gionibus maximè conueniunt, cum earum uſus ad hos fines met uideant ſolum tẽdere.Namlaxatis partibus, facile halitus praui excernũtur, aér pu- rior abundè attrahitur. Refrigeratio aũt ipſa pars eſtfinis, cuius cauſa illa fiunt.At pectis ipſum, ne cor dicã, adeò calidũ eſt, ut etiã à calidiſſima, quæ in potu aqua ſumi ſolet, refrigerari poſsit: temperat etiam aqua humores ſſ los acres, ex quib. pulmo nutriri ſolet. Expurgari aũt ulcera utiliter quiſq; intelligit, cum hæec ſit unica eorum& certaad ſalutem uia.Itaq; calida aqua tot modis his partibus& difficultati ſpirandi etiam utilis eſt. Lum præ- ſertim peculiari quadam ratione, cum pituitam hærentem liquefacit& hu mectat, adeò ut eã extẽplò, cũ antea nequicq́; magnis conatib. liceret educi, liberè uideamus.Neq; uerò his ſolũ morbis cõfert, ſed ut Raſis inꝗt, ſanio⸗ ſis ulcerib/fermè omnib.auriũ, naſi, palatiq́;. expurgat. n. ea, atq;exiccat, do loremq; Orit aektt bur. pedlorii fecübut. 4 Tuſ i. 25. Contin. cqp.75f 4. Aquæ ad di⸗ uerſos aſfe⸗ ciug utilitas. 6 8 66 66 6 66 6c e 46 1 2 5.«· 32 Hieron. Cardani loremq́; mitigat, ut inferius oſtendemus. Palàm eſt,& quonam pacto tuſſi aqua tepida conueniat. Atq; ego multis modis aduerſus eam hocpręſidio uti ſoleo, ſcilicet halneo gargarizatu, atq; etiam retentioneipſius aquæin o- re. Quin etiã confert carni in naribus genitę,& abſceſſibus uuluę. Quomo do autem hæc atqʒalia poſſit, iam nunc tempeſtiuum eſt dicere, imò non dicere, ſed ex Raſis potius autoritate teſtari. Inquit enim ille: Aqua calida confert præparando corpus adlaxitatem, attenuat quoq;& liquefacit hu⸗ mores& liquefactos educit: aperit, diſſoluit, lenit, concoquit, attrahit, mu⸗ coſcum humorẽ ſputumq́; euacuat, nauſeam reprimit, flatum diſcutit, do- loresq; in ſuperioreuentris parte maximè mitigat. Nutrimenti coctionem iuuat,& penetrare illud cogit, atque obid corpus ipſum reſtaurat& impin guat. Senſus uerò clariores& motus leuiores reddit: menſes prouocat uiſ⸗ ceribus capiti& neruis amica eſt. Laterali morbo& peripneumoniæ& gutturis abſceſſibus cordisq́ʒ palpitationi magnisq́;omnibus externis hu morib.auxiliatur. Vomitum excitat, cõpeſcit frigus& horrorem, ſympto- mata quæ ex morſuaccidunt quadrupedum mitigat, confert& eryſipelati ac pruritui. Acplerisq; horum in potu, balneo atq; fomentis adhibita. Hęc ille. Quę omnia d&e rationemex ſuperioribus declaratam habent,& oſten- dunt ſequentium cauſam, ſcilicet quomodo tot morborũ aut plenam curã aut eius maximam partem perſicere poſſit. ldem quoq; refert, frigidæ potum conferre ſingultui, fœtori oris, fœto⸗ riq; corporis tum ſuſpirijs: nec ab re hæc omnia, nam humores corrigit& educit, putrediniquũe illorum reſiſtit, æſtumq́; membrorum naturalium tollit, quo ſublato ſuſpiria illa inuoluntaria ceſſant. Quid quod magis mi⸗ rum eſt, nutritionis imbecillitati, atq; concoctionis uentriculi pauca ieiu⸗ no ebibita confert, aut enim malus humor coctionẽ impedit, uentriculiq; uires labefactat:& tunc pauca aqua, ut ſuperiusdictum eſt, expurgat uentri culũ, aut caloris innati inopia, etiã abſq; intẽperie ulla uitiat opera uiſceris, S& tunc exiguaaqua& longè paucior qᷓ́;ſi ex redũdantia humoris uẽtricu⸗ lus laboret epota calorem in imumuentriculi cogit atq; confirmat. Sit aũt à dimidio unciæ ad uncias duas in maximis corporibus. Ita confirmato uiſ⸗ cere, quid mirum eſtomnes functiones reſtitui? unde ex bona coctione nutritioneq́; reparatus ac reſtauratus in integrũ, etiã abſq; auxilio perſiſtit, & munereſuo rectè perfungitur. Sed noui quid dicturi ſint ex Hippocrate, Aqua ſputum non prolicit, nec multò minus in laterali morbi auxiliatur. Rectè inquam, ſi etiam recte quod obijcis, accipias. Epota aqua non poteſtſputum in abſceſsibus pe- ctoris, multoq́; minus pulmonis prolicere, quòd intus refrigeretur,& ut dixi, maior ſit caliditas partium pectoris ꝗ́; aquæ quæ bibi poteſt. Neque igitur ſtatim, neq; poſtꝗᷓ; bibitur, ſputum ualet educere. Adde qd humor qui peccat, naturę aduerſatur, ſcilicet ſanies. Ergo calida pituitam educere poteſt ſaniem nõ poteſt. Intus ſumpta, nec in ore detenta morbũ nõleuat, ſed fomentis adhibita. Sed& ſic& in ore contenta ſanioſum ſputũ iuuat. educiq; de Aqua liber. 3 educiq; ſacilius facit, epota inutilis eſt. Hæcigitur differentia concordiaq́; eſt autorum, ipſaq́;rei ueritas, cui quotidianum experimentum ſubſcribere ſolet. Sed iam ad alios illius uſus tranſeamus. In cholera igitur morbo præſtantiſsimum auxilium expertus ſum potũ aquæ tepidæ& nuper hauſtæ, temperatacredinem humoris,& ipſum tũ per inferna tũ ſuperna educit, uomitũ efficit facilem: atq; ita undequaq; uti, lis eſt. Ego etiam in me ipſo à fine morbi utilem inueni hyeme atq; æſtate, lauat, humectat cogitq́; uentriculum& inteſtina. Hoceſt quod toties repe⸗ tit Auicenna in cura huius morbi,& utãtur aqua calida in potu: ſola etiam addit. Facit& ad hoc balneum non parum,& maximè cum uel eſuriunt ante perfectam purgationem, uel in declinatione morbi. Reuocat enim materiam contrario motu, ſcilicet ad ambitum& cutim ex centro: non ta⸗ men debetaqua eſſe calida, ne hnumorum motum cieat magis,& uires reſol Choleru uat.Quam etiam ob cauſam non debet mora eſſe diuturna in eo. Alio eti⸗ am modo balneum conuenit ſomnum conciliando, quo nihil melius eſt in hac cura, ut cuilibet ſatis notum eſt. Propterea haud mirum eſſe debet, ſi aliam etiam rationem balnei Galenus libro de Facile parabilib. inierit, ſcilicet ut ſi quadrato ſint habitu in frigidam demergantur. Ergo totmo⸗ dis in hoc ſæuo affectu aqua modò tepida, modoò calida uel frigida u⸗ tilis eſt. In conuulſione nonne inquit Hippocrates: Eſt autem ubi in diſtentio⸗ neabſq; ulcere iuuene, bene carnoſo, æſtate media, frigidæ aquæ multa per fuſio calorem reuocat. Calor autem hæc ſoluit. Galenus in commento docet, hanc diſtentionem adduci pro exemplo frigidorum morborum, qui à frigida aqua curantur. nam ſi alia ſit cauſa, ſcilicet ſanguis floridus aut uapor, non tot conditionibus indiget ut aqua frigida ſanetipſum. in⸗ ferius enim docet, quòd plurima aqua frigida largè affuſa leuat, extenuat & ſoluit dolorem, etiam in conuulſis. Duplici autem modoaqua frigida cõ uulſis opitulatur, primum cogendo calorem intus, ex quo ſoluitur ac diffla tur cauſa morbi. Btut diximus in expoſitione Aphoriſmorum, Hippo- crates ut reuocetur calor, ſex conditiones adiecit, ſine ulcere, iuuenis, bene carnoſus, æſtas media, aqua frigida,& multa. Vt uerò ſopiatur dolor, non tot requirũtur, ſed tantum tres conditiones, aqua multa, frigida, largè affu ſa: nam ſenſim& ſimulta non aded terret naturam, ut calor ac ſpiritus om Cap.: 6. Oonuulſiond Aphoraar. nino refugiatur, membrumqᷓ́ deſerant. Dolore igitur leuato, cum dolor trahat materiam ad locum extenuatur membrum, ex qua extenuatione poſtmodum ſoluitur dolor totus. PHocigitur ſiue Hippocrates uoluerit, ſeu ut etiam extenuetur dolor, quaſi per tres gradus procedenti, liquet ex frigida conuulſionem tolli maximè, ſtaliqua adfuerit primarum conditionum, ipſa prima præter- miſſa, uelut quòd ſit æſtas media, uel iuuenis, uel bene carnoſus. Verùm non ſola frigida, quaſi aliud faciente, ſed per ſe etiam conuulſio balneo ca- lidæ aquæ curatur. Hocenim dicit Hippocrates, acſæpius repetit, quãuis Cer Auicenna 34 Hieron. Cardani Auicenna haud meminerit. Laxatem̃ balneum tepidæ aquæ, atq; ideo tõ- uulſionem tollit. Solum in con uulſione, quæà ſiccitate fit, balnei uſum ſua det. nam hoc ſi remedium eſt ullum, pręſentaneũ eſt. rumeri. Tremori etiamaquæ frigidæ uſus in potu conuenit, ut refert Raſis Ioan nitij autoritate. Dico tremorem, quiex uini potu ortus eſt, tranſitus ada- quam, adeò quandoq; bene curat, ut multis præſtet medicamentis. norboſe His etiã prodeſt, qui excremẽta humida per cutim trãſmittunt, quorũq; nfii. calor eſt mordax. Tales enim iam morbolſi ſunt, atq; hos præcipuè balneii Co.u. tepidæ iuuat, ut quinto de Tuenda ſanitate Galenus docet: ſicut& frigidę ca. ⁷. Potus, ut ſuperius dixi:& ſicut uerſa uice infantibus ob naturalem ſimilitu dinem, ut in primo eiuſdem operis teſtatur. 18 daina fa. Vtrum uerd etiã inſuperfluocibiappetitu balneum aut aquæ potus, ut u Ioannitio& Raſi uidetur, non ſolum quærendumeſt an, ſed etiam cur& Li.9. caui. quomodo conferat, ſi modò conferre exiſtimemus. Conſtatigitur primũ, quod iuxta Aetium& Auicennam, fames facta ex reſolutione nimia aut raritate cutis, optimè balneo aquæ frigidæ curatur, ſi curanda ſit,& inſatia⸗ bilis uideatur. nam confirmato corpore ex cute ipſa ex eo balneo denſa⸗ ta, cum parum aut nihil diffletur corpus, ceſſat etiam ſuperfluus reſtau⸗ rationis appetitus. Quòd ſiex uermibus contingat, panis ex aqua frigi⸗ da exhibitus utilis eſt. Rurſus cum canina hæc fames inſantes& pueros uexat, poſt aceti reliquorumqũe incidentium exhibitionem aquæ calidæ frequens potus, ut Auicenna docet, pituitam illam deijcit, uentriculumq́; purgat ac ſoluitmorbum. Quòd ſi fuerit fames è genere boulimi, ſeu eius quæ eſt cum ſatietate uentriculi, aut ſyncopi iuncta, tunc multum iuuat fa⸗ ciem cum aqua frigida aſpergere. Bt generaliter calida aqua appetitum cibi ſuperfluum ex humorum acredine aut frigiditate preuenientem ſolue re ſolet: frigida uerò his auxiliatur, qui defectu potius quàm abũdantia ni= mium eſuriunt. verie.kin lam uerd in uẽtriculi imbecillitate quantũ iuuat potus aquæ, tmũ habebi becilitar mus calumniantium:eorum ſcilicet qui putant excaleſactos apud ignẽ ca⸗ lidiores eſſe,& abundantes multa pituita cruda humidiores. Etenim& in doloribus& cruditaribus& imbecillitate concoctionis aqua plus auxilij afferre ſolet, quã uinũ. Diximus aũt& de hoc ſuperius,& nunc quoq; di cendum eſt Dicebat princeps: Aqua calida uẽcriculum purgat, ſi à ieiuno ſumatur,& nonnunꝗᷓ etiam uentrẽ ſoluit. Ergo& in doloribus pauca, fri⸗ gida& flatum diſcutit,& morſum humorum coẽrcet,& calorem cogit. Vinum aũt ſoluit, neq; em̃ uinum cõferre poteſt niſi cũ doloreſtaà frigida intẽperie& abſq; materia absq; abſceſſu,& cũ imbecilli calore. In omnib. aũt alijs caſibus aqua uino utilior eſt. Nam& fomenta ex calida,& illius potus flatum diſcutiunt. Diſcutitur enim flatus ã frigido& calido pariter, & maximsè ſi utrunq; excellat. Dĩabeti, Simili fermè ratione& quib.urina retinet᷑,& quibus immoderatè fluit utilis eſtaqua:in diabete em̃ quid utilius eſſe poreſt balneo aquæ frlgidæ? quo Boulimo. 1 NKS de Aqua liber. 3 quo ſanatum quendam medicum qui iam prope mortem deuenerat(erat einomẽ Auguſtinus Batalea Triuienſis) uidimus.& iure id: nam frigidæ balneo quid utilius ad tollendã intemperiem tam ſiccamqᷓ; calidam& to- tum confirmandum corpus eſſe poterat? Omitio potum frigidæ cum uo⸗- mitu,& quòd omnia medicamenta cum aqua frigida exhiberi debeant:nã hic ſolum præcipua& maxima auxilia attingimus. Non præteribo tamen moram, quę pro uirtute patientis eſſe debet,& quantitatem ipſius aquæ: quę quantò copioſior extiterit,& frigidior, tantò maiorem habet eflicaci⸗ am. Ergo ut dixi, ut fluentem copioſius urinam cohibere aqua poteſt ita re tentam prolicere contrarijs quaſi uiribus. Balneo ergo calidę aquæ urina retenta, ut ſi quo alio præſtantiſsimo auxilio, prolicitur. Verum immode rato uſu, ſcilicet diuturnioris moræ uires debilitantur, intempeſtiuo au- tem alia mala procreantur, morbuſque in deterius perſæpe agitur,& ſine his etiam caput tentatur. Oportet igitur caput eximere tenſa obducta, ſeu uelo,& neque ultra uires ſinere: neque poſtquàm compos fueris uoti, ſed ſtatim eximere, ſcilicet cum iam pro ratione urinam ægeremiſerit. Ante⸗ quam autem imponas illum in balneum(quod etiam in omnibus alijs aquæ uſibus præceptum eſſe uolo) poſtquàm is ualidiſsimi auxilij uicem gerit, ſeu balneo ſeu potu copiose ſit exhibenda, prępurgatum eſſe cor- 1 pus diligentiſsimè ſeu medicamẽto ſeu inedia, ſeu aqua ipſa aut diuturno balnei uſu, aut ſpõte, aut alia quacũq; uia eſſe oportet. nã quędã corpora ꝙ; moderatè uiuunt aut quia calida& ſicca ſint intẽperie, uel alia quadam pro prietate naturæ: uel quia cibis parum nutrientibus utantur, omnino ne- que propter aquam neque propter aliud purgari poſtulant. Quodautem ita ſit, tertio de Victus ratione in acutis docet Hippocrat. ⁸ν*⁴ν dicens: Balneum laſsitudines tollit, mollit articulos cutimq́; in ambitu“ corporis, urinas ciet, capitis ſoluit grauitatem& nares humectat. Conſtat“ igitur, balneum ad urinam ducendã eſſe optimum auxilium, quo etiam“ Galenus utitur,& præſertim ſi lapis adſit. Atque in eo quid præſtantius potu multæ aquæs quæ dum erumpere nititur, calculos quotcunque fue⸗ rint ſecum educit, præſertim, ut dixi, in balneo& tepida. Quòdſi educere nonpoſsit, motus illis reijcitur minore noxa, quàm ullum aliud retinea⸗ tur medicamentum, quod inefficax fuerit. Oportet autemad xxx. libras aſſumere, ſi ualidæ ſintires, tum etiam plus. Mediei autem ut aliquid præſtantius facere uideantur, tum etiam forſan plerumque defectu ſyn⸗ cereaquę, thermarum Lucenſium exhibent:quanqᷓ́;non adeò idoneę ſint, quòdaſtringant. Verũ poſtqᷓ; de balneo mentionem habuimus, ſubijcien dum etiam illius generalem uſum(nam proprij ſuis locis explicabuntur) eſſe cenſui ex Hippocrate. Eius autem uerba paulo antè præſcripta de⸗, hac re ſunt hæc: Tecto opus eſt, quod fumo careat, copioſa item aqua,", & crebra lauatione:ſed quę non excedat, niſi res poſtulauerit. Neq; etiã ab-,, ſtergere oportet, quod ſi abſtergendũ ſit aliquando, calido aliquo atq; mul tiplici pluſqᷓ exiſtimetur utendo abſterſorio, perfundẽdaq; aqua multa,& a celeritg Vrinæ reten ions. 2 — ——— — — — 5„ A. 2 3s Hiieron. Cardani celeriter poſt perfundẽda. Via aũt ad ſoliũ breuis ſit, facilisq́; tũ ingreſſus, tũ egreſſus. Et qui lauatur cõponatſſeſe, taceat,& nihil agat: ſed cęteros tam abſtergere quã perfundere ſinat. Multæ quoq; aquæ miſturę parentur, ce⸗ leresq́; hiant perfuſiones,&ſpongijs pro ſtrigili utantur. Et non ualdeſiccũ perungant corpus. Caput uerò ſpongia, q́ᷓ; maximè fieri poterit, reſiccare «*oportet: neq; caputi pſum modoò, uerum etiam extrema,& quamuis aliam ⅜ partem corporis à frigoris iniuria prohibereconuenit. Lauari pręterea nõ « debet, qui nuper ſorpſit uelbibit, neq; à balneo confeſtim ſorbendum aur bibendum. Multum autem referre exiſtimandum, quodæger dum recté ualebat, balneum affectaret uehementer,& lauationi fuerit aſſuetus, nem tales magis balneum appetunt, iuuanturq́;abeo, ſi utantur: lęduntur uerò, ſiloti non fuerint. Hæc cum nimis perſpicua ſint, utà me exponantur mi⸗ nimè indigent. Verùm iam ad alios uſus his qui dicti ſunt, proximos trã⸗ ſeamus.Omitto autem dubia atqʒ incerta, uelut quòd potus aquæ ante ci= bum& à calculo pręſeruet& à podagra, imò iam factam curet. Illud ſatis conſtat, cuius etiam meminit Hippocrates in podagricis doloribus, mul= tam& largiter effuſam aquam frigidam dolores leuare, extenuare ac ſolue- te.nam quatuor commoda affert, è quibus tria ſunt conſtantiſſima. repel⸗ podag:«. lit enim materiam, membrum ipſum calorem reuocando confirmat, ſtu⸗ pefacit,& ſi calida ſit materia, tam illius intemperiem quã affectum in mẽ⸗ bro æquat ac lenit. Pari ratione cum multa ſint laſſitudinum genera, in omnibus balneum non leue affert auxilium. nam concreta& dura emollit: redundantiã quo⸗ que digerit ac diſcutit. Humectat etiam ſolida membra, quę ſicca ſuntin laſ⸗ 12 ſitudinibus, teſte Galeno. Cum uerò quatuor ſintlaſsitudinis genera, ulce 2. de Simp.... 5 3. med. cap. r. roſa, tenſiua, phlegmonides atq;oſſa, cuius Hippocr. quarto de Victu in T.oma. acutis meminit, quamuis Galenus eam ad ulceroſam reducat. Igitur ulcero ſę balneum auxiliatur, quarto de Tuenda ſanitate. Tenſiuæ uerdò,& ei qui 2 phlegmonem imitatur, tertio eiuſdem, uario tamen modo. nam huichal⸗ Capα. æ:. neum medij temperamenti, ueletiam iuſto calidoris aquę cumlongiſsima mora conuenit reliquis ex tepida tantum, aut etiam remiſsioris caliditatis. de isme Quippe iam antea docuerat, quæ cuiq; uis ſit aquæ, dicens: Tepidacalefa⸗ Bainei ures cit& humectat, quæremiſſior eſthumectat& refrigerat: quę iuſto calidior iiurta differẽ calefacit, ſed non adeò humectat. Sicuires balneorum ex dulciaqua Gale⸗ ta. nus paucis explicauit. Quas omnes, quomodo ſimuluno igne efficere ac temperare liceat, tũ etiam illas miſcendo ſuper poſitis ſibi inuicem ahenis, in libris de Rerum uarietate docuiſſe me memini. Porrò cum non parum differant laſsitudines affectusq́ʒ, qui ex laſſitudinibus comparantur, quiq́; morbi iam initium obtinent, in ulceroſa quidem par fermè ratio eſtlaſſitu dinis S& affectus:niſi quòd in affectu diuturniore mora in balneo opus eſt, in laſsitudine autem breuiore. Verùm in reliquis non eadem eſtratio, ſed in laſſitudine ſolis balneis opus eſt, in affectibus autem oportet prius ſan⸗ guinem mittere, aut ſaltem purgare, ut ſuccorum redundantia miape inde Laſcitudinib Cap. de Aqua liber. 37 inde balneum non antè adhibere. Memineris autem omnia balnea calida & temperata, aut etiam remiſſiora, modò frigida abſolutè non ſint, ieiunis & uacuo ab omni excremento corpore adhibenda, niſiperfrigeratis, qui⸗ bus plus neceſſitatis quàm utilitatis cauſa adhibetur. Nam in his neq; coa⸗ coctionem tutò expectare, nec euacuationẽ moliri licet. Similiter& in den ſitate cutis balneum, ſed non ex tepida, uerũ calida adhibere conuenit: affe ctus em̃ his ei quem perfrigerati patiũtur, ſimilis eſt. Itaq; tot modis balneũ dulcis aquæ conuenit. Sed cum de oſſea laſſitudine locuti ſumus, poſtꝗᷓ; ali bilocus non eſt hic diſſeramus.Fiuntlaſſitudines oſſeæ, quoties membra⸗ z iudo nę quę oſſibus circunducunt᷑, affectæ ſunt. Quòd ſi citra punctionem atq; oſe. eroſionem aut tenſionem uel grauitatem, ut plerunq; contingit, accidant, ideo fiunt, quia humor crudus ac frigidus in illas penetrauit. Qd ſi ita eſt, palàm eſt calidiore, non temperato balneo eos indigere. Oculorum aurẽ morbis quantum conferat, etiã præter Hippocratis au« Apb. toritatem, dicentis, Dolores oculorũ meri potio aut balneũ, tũͦ reliqua Ga⸗= Cæf 5 lenus tertio Methodi medẽdi docebat his uerbis:Vidiſtis me grauiſſimos Senee,n oculorum dolores ſolo nonnunquã balneo,& abſq; auxilio oculis appli⸗ cito ſanaſſe.lbidẽ meminit etiam de alijs quę ab Hipp. referuntur auxilijs. Sed hęc dixiſſe uolui, ut Hipp. dicta intelligerẽtur,& quòd ſeorſum illorũ auxiliorum& in grauiſſimis affectibus meminerit. Mliihi uerò uidetur, ꝙ; balneum in omni cauſa, non quemadmodum reliqua conferat, uerũtamẽ in quibuſdam non niſi corpore prius euacuato.nã eo caſu non uideo cur auocando à capite& acredinem humorum temperando non ſemper con- ferat.Idq́; uidetur uoluiſſe Galenus, quanq́; obſcurius,& Auicenna clarò, u Mfet:, 2. cũ dixit, ꝙ aqua calida confert ophthalmiæ. eſt aũt oculorũ morb. qualiſcũ que.oꝓſæude enim oculus eſt, tametſi propriè pro phlegmone intelligatur. At qua ratione phlegmoni cõuenit, etiã alijs morbis auxiliabitur. Sunt au tem morbi oculorũ ſupra quadraginta, itaq; quot morbis hoc unũ præſi⸗ diũ conferat, ſatis intelligis, nec ſoluũ balneo, ſed& fomento, ut dicit Hipp. quanqᷓ; hoc non adeò generale eſt, tñ magis efficax: demum etiam, utaliàs e K dixi, potu. Quot em̃ à diuturnis morbis oculorum aut palpebrarũ ſola ui⸗. 6 niabſtinentia ſanati ſunt Sed& ſi aluus aſtricta ſit, balneũ eam emollit:ſic cata em̃ omnia humectat. Seu enim puluere, ſeu ſole, aut igne, aut ſulphureo balneo, aut labore uel uigilijs, quomodocunq; accidat, ex balneo corpus humectatur Venter quoqʒ deijcit excrementa, ut Galenus teſtatur. atq; id ratione.nam pòſt docuit omnes meatus balneo reſerari,& quę in his cõti⸗ nent᷑ humectari.potus etiã aquę frigidæ multę aluũ purgat, ut quinto Bpi demiorũ Pythoclis authoritate& in famula Oneſidemi. ain eriã uoci ſolũ ex defluxionib. impeditæ, uelut ſuperius docui, ſed n. Art. ear. & per ſe uelex ſuperflua exercitatione laboranti, nihil magis conducere te⸗— ſtatur Galenus, quàm balneum, id addens, phonaſcos ſcilicet, eos qui ope⸗ d⸗. rã dant uoci exercendę. aſsiduè balneis uti ſolere:dabatq́; exemplũ de citha 8 2 7 rœdis, pręconib. comodis, tragœdisq́ qui nõ alio magis urebant᷑ auxilio D quàm Cap.7· Fluxibus. Com.). Com. 59 · Cap. 14 · Cap.s. Morbis om- nib. generali ter, Neæmorrho- idarũ dolori buz. — 2— 0 38 Hieron. Cardani quàm parcitatis cibi atq; delectus, tum balneorum: ipſis uerò non tã uocis robur neceſſarium erat, præterꝗᷓ præconib- qᷓ́; ſuauitas. Vndepatet, nona⸗ nertendo ſolum& in defluxionib. ſed per ſe etiam balnea uoci opitulari. Videtur aũt hoc contingere, quòd quemadmodũ ſuperius dictumeſt, bal neum uniuerſum corpus humectet: quo fit, ut in omniſicca intemperie ſit ſalutare, ſeu calida, ſeu frigida, aut quauis cauſa excitata, ut Galenus inquit in libro de Marcore. In fluxibus quoq;balneum utile eſt, qualeſcunc; fermẽè fuerint, q́ᷓ mate- ria in his intrò ferat᷑, balneũ aũt exterius auocet. Hoceſt quod dicebat Ga⸗ lenus quarta Aphoriſmorum:Balneę calidę purgationibus reſiſtunt, quo niam ad contrarium motus materiam ipſam deducunt. Et tertio de Victu in acuris: Balneæ ſiſtunt uentris proſluuium,& humores reuelluntab eo in uniuerſum corpus.Necſolum fluxibus ex uentre, ſed ad uentrẽ balneę pro ſunt, dicebat Galenus primo ad Glauconem. Quis dubitat cum motus humorum ad uentrem intus deferat, humores balneum exterius auocet. Nec ſolum balneum tepidæ calidæq́;, ſed etiam frigidæ, ut Ruffus docet, tribus imò quatuor in caſibus plurimum iuuat. primum, ſi fluxus ille fue⸗ rit ex bile: temperat enim frigidæ balneum caliditatem in membris noxi⸗ am: ſecundum, ſi ſit expurgatione, aut imbecillitate, quod tertio loco ſit, aut quarto in puerulis puerisue. in omnibus enim his cum fluxus eſt, aut laxitas meatuum aut humorum tenuitas, aut uirtutis contentricis imbecil litas aut plura ex his, quare cum frigidæ balneum meatus conſtringat, con firmet membra, cogat humores, cui dubium eſſepoteſt, quin his conueni⸗ at aded hoc auxilium, ut nihil poſſit eſſe accommodatius? Quinimò neq; id mirum dici debet, quod ille affirmat, ſcilicet aquæ frigidæ potum uen⸗ trem ſemper aſtringere, modò immoderatus non ſit potus,& aqua ſalu- bris:quòdut dictum eſt, ſæpius ſemper ſupponitur: maximè autem con⸗ uenit, cum diarrhœea fuerit& ex bilioſis humoribus, atque in aſſuetis uini potui. contraria enim rationetunc efficacius prodeſt. Hippocrates uerò quinto Epidem. fluxus ſiſtebat ſuperfuſa uentriaqua, ut in Antimachi uxore. Robur quoque addunt ac uires corpori balneæ, quod cum dicat Gale⸗ nus libro de Renum affectibus, ac tepidæ ad nutritionem optimam condu cant, frigidæ tamen in hoc caſu ſunt præſtantiſſimæ. Subijcit autem quod ueriſsimum eſt, A uiribus ualidis omnes morbi morborumq́; cauſæ pro⸗ ſigantur. Sed quoniam hoc communeeſt(licetnon communis ſit quanti tas utilitatis, quippe neque à cibis neque potibus neq; ſomnis autexercita tione aut alia quapiam re, tantum incrementi uires accipiunt, quantum ex accommodato balneorum uſu: tametſi illa omnia, ſi prætermittantur; aut perperam adminiſtrentur, plus afferant noxæ, ut balneæ ſint ſimul& ſe⸗ curiſſima& utiliſſima) ad ſingularium morborum curam, atque propri⸗ am etiamcuram, per aquæ adminiſtrationem redeamus. Rurſus ergo tu⸗ mentibus hæmorrhoidibus, ut dolor qui maximus eſt ſedetur, nihilbal⸗ neo de Aqua liber. 79 neo utilis eſt:& ſi anus ardeat, frigidæ fomento nihil utilius. Verùm ad ſan Viſtbar pr guinem tum hæmorrhoidibus, tũͦ menſium proliciendum quid tutius aut"ocandi: melius uel accommodatius balneo tepidæ calidęq;, ut etiam ad omnes ſan guinis fluxiones aqua frigida ſuperpoſita, Iocoq́; balnei adhibita atquein⸗. ſperſa. Dicebat Hippocrates quinta Aphoriſmorum: In his frigido uten phor. u. dum eſt ubi ſanguis fluitaut fluxurus eſt, non ad ipſa, ſed circa ipſa unde aa⁷uini ſ- influit. nam ſi ſanguis ex ulcere profluat, non tam tutum eſt frigidam loco ſead⸗ adhibere ob dolorem: quem tamẽ ſi perferre poterit, adhibere conuenit: ſi non circum uicinis locis,& maximsè ea parte, unde ſan guis per uenas deri⸗ uatur in locum. Sed ſi ſanguis ex naribus, hæmorroidibus, utero præter rationem Hluat,& citra ulcus uulnusue, quid prohibet etiam ipſt loco frigi dæ fomentum& aſperginem adhibere? oportetautem tamdiu perſeuera⸗ re in talibus auxilijs, quæ præſentanea ſunt,& qualitate manifeſta opus ſu um perficiunt, quandiu ſanguis ſiſtatur. nam non eſt, ut in medicamentis, expectanda ſalus poſt ceſſationem ab auxilio. Hippocrates etiam quin-⸗ Srn 4 to Bpidem. mulieri quæ ob catapotium parum ſanguinis euomuerat,& ſewlbur. uenter intumuit,& ſpiritus ſiſtebat, adeò ut quinquies pro mortua habita ſit, xxxvi. amphoras aquæ frigidæ ſuperfudit,& ſanauit eam. Fadem ratione& in eryſipelate non ulcerato& in abſceſſibus rubris confert. Eſt autem ratio, ut cohibeat humorem ipſum influentem,& caliditatem& ſic citatem illius temperet. In reliquis uerò abſceſſibus, qui dolore ægrum tor-⸗ quent, inſceſſus& fomenta ac balnea ex tepida, modò corpus non admo⸗ dum plenum ſit, emollit illos, lenit dolores ac ſoluit: unde fluxio, quæ ple⸗ runq; comitari ſolet, ſtatim poſt ceſſat. Hoc eſt quod Hippocrates docet quinta Aphoriſmorum. Sed& illud animaduertendum, alium etiam eſſe Aphor⸗ uſum calidæ in abſceſſibus, poſtquàm materia defl uxerit, ut concoquant᷑, & ſuppurent᷑:& rurſus, ut in his aquę potu utamur. Sed ut ad propoſitũ re uertar, ad aperiendas hæmorrhoidas, ad menſes in mulierib. proliciendos, neæ momhei quidnam ſalubrius tina& balneo tepidæ calidæq́; aquæ? auocat enim ad aibus apeni locum humores& ſanguinem, eoſdem dein attenuat, oraq́; uenarum ape- 4½. rit. Hocnorunt balneatores. ubi enim cucurbitulas applicare deſtinaue⸗ rint, corpus primum calida proluunt. Hippocrates in libello de Hæmor- rhoidibus, cum curare eas uult, tepida aqua illas fouet, aut calida. Proueni-= unt hæ uenæ, ſi Veſſalio ac ſenſibus credendum eſt à uena portæ in parte iecoris caua. Vena enim quibuſdam, quibus hic ſanguis abundat, digiti minimi magnitudineillinc exoritur, quę in ſphictere ſe diuidit atque dif- fundit.— Veruùm cum balneũ ante cibũ adhiberiin omnibus oportere docueri⸗ Balneũ quo- mus, ne quis omnino illud inconcuſſum præceptum eſſecredat, licere qua nuco⸗dhibe doque etiam à cibo balneum ingredi:& quãdo quomodode, docebimus. Igitur in ſanis, qui negocijs aſtricti ſunt, ſi ſolum panem aſſumere uelint, uel etiam cum melle aut paſſis licebit poſt ſextam horam in balneum in⸗ gredi,modò tamẽ ut ex hac conſuetudine pręcordia ſiniſtra aut dextra gra *=⸗ 1 2 uentur, 40 Hieron. Cardani ³ de rurn. Uentur, ut Galenus docet. In extenuatis uerd, non ſolum licet, ſed etiam cd an&ap. qucit balneo admouere ægros poſtcibum aſſumptum: non tamen ſtatim, ſed cum e uentriculo cibus exire inceperit, id eſt, poſttertiam horam:non tamen cibus is uulgaris ſit, ſed facillimæ concoctionis,& minimè uiſcidia⸗ limenti,cuiuſmodi aſellorum caro,& pullorum iecora,& gobij rurſus piſ⸗ ces Panis autem leuiſſimus, omni ratione, totaq́; cibi quantitas ualde par⸗ ca Et tñ uelſic cõſumere etiã præcordia expedit. Hoc uerò cõpendij ex hoc AAniscr. ritu, ur ita dicam balnei, aſſequimur, ut impleantur ægri, atc impinguent᷑: *1 s. uelut Galenus rurſus docet. Cauereautem oportet in hoc calu, ne bal⸗ neum tepido ſit, uel minimo calidius, nec etiam ut refrigerare omni⸗ . 1.„77...— no poſsit. Quòd ſi hæc tria ſeruentur, utiliter adhiberi poterit. Di⸗ co equidem, ne præcordia grauentur, neaqua à tepore diſtet. maximè caliditatem uerſus,& cibus hora qualitate quantitateqe talis ſit, qualis eſſe debeat. Vemitu. Caæterùm ut ad ordinem redeam, in uermibus etiam utilis eſtaqua,& maximè pueris& ſitientibus& calidioris temperamenti, uel ſaltem pin⸗ guibus ut nihil melius: quod etiam norunt mulieres. oportet autem re⸗ pentè hauſtam multam,& ſimul ſenſim exhibere nam exfrigore illo& hu⸗ more partim diſrumpuntur, partim infrà dilabuntur. Sedes quoque qua nutriri ſolebant,& ipſa deijcitur, qua ſublata diſpereunt. Veruům ſi ſen⸗ ſim dederis, non arduum erit, quin nutriantur uermes,& grauiorem mor-⸗ bum efficias. In ardoribus etiam non ſolum uentriculi, ſed membrorum omnium interiorum,& qui cum eryſipelate ſunt, nullum medicamentum abſque frigida dari debet, quod etiam Marcellus inſignis medicus adnota uit.aded enim natiuo calori familiaris eſt& amica, incendiario autem con-⸗ traria& aduerſa. In pruritu, ut docet autor libri decura icteri: Balneum ca lidæ euocat uapores,& pruritum ſedat ac tollit. Solet etiam omne tepidæ Semiiitgemi acuæ halneum pruritum mitigare. Cohibet& eadem ratione ſeminis flu⸗ iu abendi xum,& libidinis incendium, non exiguum malum. Quidam enim, ut ie Galenus refert ſexto de Tuenda ſanitate multum ſeminis colligunt: quod t ſiexcernant, multumlæduntur, imbecilleſque euadunt, fiuntque ſicci,gra eiles, pallidi. Si uerò non excreuerint, uigilijs infeſtantur, quod Galenus prætermiſit, cum tamen maximum ſit talium incommodum. Pręterea,& utille dicebat, grauantur capite, ſtomachiꝗ́;faſtidium ſentiunt: nectamen ex continentia multum iuuantur, cum pleriq; per ſomnum non minoreia ctura ſemen effundunt. Addo aliud quod ſæpe uidere contigit, hoſce uiros cum tanta ſeminis copia ad uenerem ob flatus defectum eſſe impotentes. Quid igitur his omnibus magis conducit frigidæ potu& balneo pluſquam etiam tepidę. tum renum refrigeratione, in aqua currenteuelut fonte autriuo, demiſſio- ne quoque teſtium in frigidam aquam? His auxilijs tentigo ſuperflua cu⸗ ratur, membrum melius tenditur,& ſomnus contiliatur. Quod ſi quæ princeps medicorum docuit, quæq́; ſunt ſceleſtiſſima, cum hocuno Ade Ola Ardoribus. Cap de Aqua liber. 41 ſola aqua conſtat conferantur, inueniet plus eſſe uirium in ſola aqua, quã in uniuerſa fermè medicamentorum materia. Adiuuat præterea hæc demiſſio teſtium, in aquam nuper è fonte hauſtam, immoderatam omnẽ ſanguinis fluxionem undecunq; proueniat,& eos qui animo linquuntur recreat.Et ut dixi, ac Ruffus etiam teſtatur: Inuoluntarium ſeminis proflu uium aqua ſuper renes largiter perfuſa,& balneum frigidæ,& immiſſio te ſticulorum ſanarepoteſt. Ad eos uerò qui ſincopelaborant, ſeu ob oris uentriculi æſtum, ſeu ob caliditatem balnei, ut primo ad Glauconemtradit Galenus, præſtan- tiſſimum auxilium eſt frigidæ perfuſio, tum etiam potus: retinere quoque eam in ore, non parum confert. Hæc autem talia ſunt, ut in his caſibus ni hil aliud quærere neceſſe ſit. Porrò etiam in alijs omnibus lapſibus uirium, ſeu animi, ſeu uitalis facultatis, plurimum prodeſtaquæ frigidæ inſperſio. Si ſanguis mittatur, donec frigida in ore continetur, homo non linquitur animo. Multò autem magis frigidæ inſperſio commoda eſt, ſi ſynco- pe ob ſanguinis fluentis copiam accidat. Et Auicenna: Balneum utile eſt ei qui ſyncopem patitur ob diarrhœam uelcholeram, aut uomitum ex uen triculi inſammatione. 1 Porrò in medicamentorum aſſumptione quotmodis nobis auxilia⸗ tur aqua? primum, ſi quis uomitu tentetur aquæ frigidæ inſperſione,& im poſitione manuum in frigidam, contineri ſolet medicamentum: deinde ſi non operetur, Auicenna ſuadet ut modicum aquæ calidæ in potu de- tur. accelerat enim,& auget opus illius, nec ſolum calida, ſed etiam frigi= da hoc efficere ſolet: multa non tutò, pauca ſecuriſſimè poteſt exhiberi, atque tutò. frigiditate enim quæ illi ineſt, tum poteſtate, qua etiam cogit, motus cit quaſi contrarios, purgationemq́; accelerat& auget. Idem ſi im⸗ modicè purgauerit, exhibita tepida ſoluitur uis purgandi. Simili quaſi ra⸗ tioneſi quis cibo nimium grauetur, ſtatimq́; uomitu prouocato non euo- mat, calidam aquam paulatim bibat, inquit Auicenna. cibum enim deſcen dere cogit,& ſomnum conciliat. Pari ratione noxam aceti uiniq́; tempe- rat, atque ebrietatem ſolui t:uomitu, refrigeratione, humectatione, ſomno, purgatione, per aluum& urinas ſedando moleſtiam& ardorem illorum potuum: nec ſolum eis permixta, ſed etiam multò poſt copiosè ebibita. Ego uerò& illud animaduerto, quòd uomitus ſi quis ad ipſum paratus ſit, nullo faciliore aut efficatiore præſidio excitatur, quàm tepidæ potu, ut etiam in uita Aeſopi narratur. Vnde etiam in uenenis præſens eſt auxi⸗ lium potus aquæ tepidæ, oportet autem aſſiduè bibere atque reijcere. Vbi uerdò reieceris, gula, os acuentriculus, ſi calidum ſit uenenum, excoriantur, ita ut neque edere bibereue aut dormire poſſint: ſentiunt autem ardorem & ſitim intolerabilem, neque quicquam melius etiam in hacaqua. Crate⸗ ræ imponatur rete: impleatur aqua,& ſuper rete pronus ore aperto qui⸗ eſcat, ardor mitigatur, ſitis extinguitur, ſomnus conciliatur, ſpiritus re- creantur. oportet autemaſſiduę aqquam mutare, nonnunquam exhauti⸗ D; keac Satietati. Ebrictaiij. Vomitui pro uocando- Venenis. 42 Hieron. Cardani b re ac reponere. Conſtat ex hoc uſu quippiam melius eſſe in aquis ſubter⸗ raneis, quàm aẽre, forſan quòd motu, cum terra non fuerit uitiata, meli⸗ us quàm expoſita concoquatur. nain qui aded aẽrem probanñt, non ui⸗ dentur quippiam laudare, niſi quðd ſupremam ſuperficiem tanqat. Tot igitur modis aquæuſus nobis eſt ſalutaris, nee ratione ſolum inuenta, ſed experimento comprobata refero: nam pater meus cum auripigmentum album iuuenis à iuuene diſcipulo, ut ille aiebat, hauſiſſet, ſic tanden: utroqueuſu acuæ poſttriduum liberatus eſt. atque etiam huius inuenti gloria ſit apud illum. Si enim patrem propria laude ſpoliauero, cui fi⸗ delis eſſe poſſum? Nuper uerò cum Albertus Triezius Torigus, è Lil⸗ la urbeſal Ammoniacum ad necem hauſiſſet, aquæ potu ſeruatus eſt: ac frigida magis leuatus, quàm ullo medicorum auxilio. Hippocera⸗ tes uerò aded in uomitu ex frigida aut calida conſidit, ut quinto Epi⸗ dem, reſerat, uxorem Antimachi, quę mortua eſt potuiſſe ſanari, ſi ab aqua euomuiſſet. 12 u: biar 2 8 1. en canirdi Quid uerò dicam de uſu eius in his qui àcane rabido aut lupo ſaucia⸗ morſi: ti ſunt? affert ignis ſalutem, ſed in deploratis fruſtraillius opem ten taueris, etiã omiſſo maximo cruciatu. appello deploratos, qui iamaquam d unici præſidium odiſſe cœperunt:iuxta illud poẽtæ, n e. Nec formidatis auxiliatur aquis. 12 Frgo primum omnia auxilia, antequam Tantalea ſiti teneatur, Gale⸗ no teſte, cum frigida aqua exhiberi debent. Quidam etiam philoſophus, cum iam ad aquæ timorem ex hoc morſu perueniſſet, ut narrat Dioſcori⸗ des, balneum conſtanter in greſſus; liberatus eſt. Eorum uerò qui iam de⸗ lorati ſunt, curam ex Celſo tranſcribere libuit, ut quemadmodum in a⸗ dagio eſt, fides ſit apud autorem. Et ut Iuriſconſulti dicere nunc ſolent, Sponſio ſit pro dato meo& facto tantum nonex communi forma. Eius Li.1 caz„. igitur uerba ſunthæc, dum illias morbi curam tractarent: Sed unicum tamen remedium eſt, nec opinantem in piſcinam non ante ei prouiſam Pproijcerre. Brſi natandi ſcientiam non habet, modò merſum bibere pati, moddat⸗ tollere. Si habet, interdum deprimere, ut inuitus quoque aqua ſatietur. Sic enim ſimul& ſitis& aquæ motus tollitur. Sed aliud periculum exci⸗ pit, ne infirmum corpus in aqua frigida uexatum, neruorum diſtentio abſumat. Id ne incidat à piſcina, protinus in oleum calidum demitten⸗ 66 dus eſt. 1 pektm⸗k⸗ Ilu morbo quoque laterali atque peripneumonia, ac ex his generaliter ſſubu. omnibus pectoris abſceſſibus, quàm utilis, quam neceſſarius(quem tamẽ communiter prætermittunt) ſit aquæ uſus, nunc dicendum. Hippocrates r. om 2. tertio de Victu in acutis inquit: Peripneumoniæ autem magis quàm ardẽ a ti balneum confert. nam lateris pectorisq́; ac dorſi mulcet dolores, ſputum maturat, educitque,& ſpiritum facilem reddit. Dicebat Galenus in com⸗ mento, de Aqua liber. 43 mento, quod Hippocrates præcepit in peripneumonia, intelligendum certius in laterali morbo, cum peripneumonia tam lateris dolore careat, quàm etiam pectoris, ut deficere aliquid ſcilicet(morbo laterali) in textu arbitretur. Tempus autem lauationis infrà docet dicens: Hippocrates cum toia utuntur ptiſana, magis balneum conuenire, non tamen ſimpliciter tunc ſolum, ut Galenus exponit, ſed magis. Ergo Galenus in declina⸗ Ter com, tione, Hippocrates etiam in ſtatu non ſolum in declinatione conuenire⁰*. affirmat, ſed in declinatione magis, ſecurius ac longiore mora. Quod uerò dicit dehis abſceſſibus Galenus, cenſet& meritò de omnibus parti⸗ bus pectoris: ego uerò de omnibus internis intelligendum reor, ſub ca⸗ dem conditione temporum morbi, ſcilicet ſtatus aut inclinationis. nam licet non poſſit excretiones iuuare, ſaltein dolores leuabit ac mitigabit. Iecoris ab- Vnde princeps quartadecima tertij de Abſceſſu iecoris ſuppurato lo⸗ ene„ quens, inquit: Et oportet, cum ſuppuratus fuerit, ut aſſidue utatur bal⸗ neo aquæ calidæ. quæſententia etiam fuit Raſis. Ex quo coniectura aſſe⸗ quor, expedire etiam balneum in incremento abſceſſuum, modò corpus ſitpræpurgatum. nam cum duæ ſint cauſæ incrementi eo tempore inab- ſceſsibus, motus materiæ& dolor, quantum balneum motum materiæ augendo officit, tantum imò plus iuuat dolorem ſanando. Prætterca eti⸗ am ad contrariam partem ducit, Solum igitur meo iudicio excipere opor⸗de’it in tet illos quos Hippocrates excipit, cæteri uerò& quotidie& diu, modò aſ⸗ 4eu reνν½ ſueti ſint, etiam ab initio morbi balneo tepidæ uti debent. Qui ergo in bal⸗ neum ducendi non ſunt, ſunt quibus uires languidæ ſunt, quique nauſea⸗ bundi aut faſtidientes cibum, aut bilioſa eructantes, uelaluo aſtricta aut ni mium ſoluta, aut quibus ſanguis è naribus, quantum oportet, aut iu⸗ ſto plus fluxerit. His tantum ergo quatuor exceptis, balneo illos per omnia tempora, ſed magis ſemper procedente morbo uti oportet. Quod ſi Galeni ſententiam magis probas, quàm Hippocratis in declinatione. Quanquam& Galenus ipſe paulo poſt etiam in mixo tempore illud ad⸗= com. s. mittit. Voco tempus mixtum, cum adhuc æger cum ſputo cocto ſympto⸗ matibus grauioribus urgetur, quia morbus partim eſtin agumento, par- tim in declinatione.* Veruùm quia præpurgatum ſemper ſupponimus, ut dixi, corpus in bal nei uſu, dubium eſt an in plethora conueniat: imò dubium non eſt, cum ipſam plethoram balneum curare atque ſanare ſoleat, modò nullus mor⸗ bus adſit. nam ſi ſit, quis dubitat tunc non eſſepericuloſam balnei exhibi⸗ tionem, cum antequam per balneum plethora minuatur, morbus in im⸗ menſum poſſit augeri atque interficere? Aliter autem ſanis corporibus non parum conducit. Dicebat Galenus: Plethora(ſupple ex antece- aeva. dentibus uerbis, ſi ſine morbo ac dolore fuerit) tribus aut quatuor in acu s. 1s diebus inedia frictionibus ex balneis multis curatur. Et rurſus ter-⸗ tio decimo Artis curatiuæ inquit: Plethora curatur ſanguinis miſ⸗ Cæ⸗. ſione, tum frequentibus balneis, exercitatione, digerentibus medi- 4 camentis Plethoræ. .. 44 Hieron. Cardani Comi. camentis& inedia. Idem ſecunda Aphoriſmorum, ſed ex ſex præſidijs ibi digerentia medicamenta prætermiſit, ipſaque balnea, non ut in Arte cura⸗ tiua ſecundo, ſed quinto loco collocauit. In cæteris conſentiunt, quod cilicet ad euacuandæ plethoræ rationem attinet. oportet igitur balneas eſſe frequentes,& paulo tepidis calidiores, aliter tardius plenitudinẽ ipſam ſanant.. 1. Siber. In febribus præterea omnibus, tũ per genera, tũ per ſpecies ipſas enu⸗ u. meratis, quantem utilitatem hæcc afferant, atq; primum generaliter nuncdi Gꝓν. cendum. Galenus enim in libro de Marcore ait: Febri quatenus febris eſt, balneum ſemperutile eſt Illa enim ſemper ſicca, hoc autem ſeuexcalefaciat ſeu refrigeret, ſemper humectat. Quippe duæ ſuntpræcipuæ balnei in fe⸗ bribus omnibus utilitates. Decimo Artis curatiuæ: Fuliginoſorum excre⸗ mentorum euacuatio& deductio totius corporis ad ſymmetriã, ſcilicet ex immodica caliditate atq; ſiccitate ad temperamentum, tam in ſolidis quã in ſpiritibus atq; humoribus, aded ut ſi nihil obſtet, ſtatim febricitans in balneum ob tam egregias atque pręſentes utilitates ſit inducendus. Deff⸗ Arir en Rit autem pdſt, quibus nõconuenit balneum ſcilicet his tribus, uel ſi dum a.ꝛ. ingreditur illud inhorreat, uelſi uires ſint imbecilles, uel corpus crudis hu moribus plenum. addimus nos iuxta illius ſententiam quartam obſerua- tionem, quæ non adægri differentiam, ſed temporis morbi pertinet, ſcili⸗ cet ut in declinatione acceſſionis fiat, ſeu acceſſio ipſa cum typo fuerit, ut in intermittentibus, ſeu ſimilis incompreſſæ annotationis, ut in ſemitertia- nis, alijso; continuis proportionem ſeruantibus. Porrò imbecillitas ipſa aut totius eſt, ut uires facile reſoluantur, aut membri alicuius principalis, tuncquũe periculum eſt ne humores in illud confluant, ideoq́; in neutro ho rum balneo uti tutum admodum fuerit: aut partes ignobiles, utcutis ar⸗ tus, ſedis locus, adenes erunt infirmę, tuncq́; tantum aberit ut balneum ſit inutile, ut etiam utilius multò ſit his, quàm illis qui toto corpore robuſtio⸗ res ſunt,& alioqui inculpata ualetudine. nam in illis facile natura balnet auxilio materiam febris in infirmum illud membrum detrudens, totum corpus liberabit. Ccꝑ.. Pnarrat autem Galenus in libro de Cauſis procatarticis tres ægros, qui cum febricitarent, nullo alio uſus auxilio, nec expectato ut genus, nedum febris ſpeciem di gnoſceret, ſed ſolo uſus balneo dulcis aquæ, ne febris am⸗ lius rediret prohibuerit, atq; ex toto ſingulos curauit. E quorum nume- febribat e. ro atcq;ordine primus Menander fuit. Sed ueriſimile tamen eſt, illas febres henens ephemeras fuiſſe. Propterea de illisagendum eſt. Igitur cum primum fe⸗ pris inuadit, in declinatione ſtatim nec ſemel, uerùm crebrò lauandi C*. ſunt, ut Galenus docet octauo Artis curatiuæ. Vbi etiam frigidam in otu exhibet. Quòd uerò de meatuum conſtipatione docuerat, idem Ta etiam paulo poſt dicit de ephemeris, quæ exuſtione, ira, triſtitia, uigilijs, laſ⸗ ſitudine, curis acrefrigeratione proueniunt. Neq; enim ſolum hos lauare& copiosè& ſæpius, ſed etiã ſtatim præſtat atq; oportet: non ſñ ita eos qui ex obſtructione Cap. de Aqua liber. 45 dbſtructionelaborat. nameuacuare antea decet, inde lauare in declinatio-⸗ ne acceſſionis, modò inter lauationem& ſequentem acceſſionem tres ho⸗ ræ intercipiantur. nam ſub acceſſione ipſa lauare minimè decet. Quod ſi ob cruditatem aut bubones ſimili ratione, ut ſi ex obſtructione diaria e⸗ uenerit, non niſi ſublata magna cauſæ parte, aut per euacuationem autper coctionem lauare conuenit, conuenit tamen& ut in reliquis atq; neceſſa- ria eſt, magis tamen balneo indigent ſicci, ſeu natura, ſeu habitu ſeu mor- bo ipſo aut cauſa morbi quàm humidi. Ergo balneum eſt utiliſſimum, cum calorem mitiget, humectet corpus,& ſomnum prouocet. Atque his duobus in hecticam primòd, inde in putridam trauſitus prohibetur. Ipſe uerò in primo libro ad Glauconem unius rei diligentur nos commonefe⸗ cæn* cit, maximè neceſſariæ, dicens: Omnibus quidem diarijs febribus balneũ · (ne quis ob alibi dicta de aliquibus dubitaret) neceſſarium eſt. Cæterũ qui ex bubonibus aut conſtipationelaborãt, his non inutilis etiam eſt aer bal⸗, nei, reliquos aũt ab aëre ſtatim remouere oportet:in ipſa uerd aqua quantſũ˖ↄ uoluerint permittantur, atq; etiam quæ ex bubonibus laborant. Ita hi& in„ aẽre& in aqua cõmorari poterunt diuitus.„ Manifeſtum eſt autem ex his, alium fuiſſe antiquitus ordinem balnei, Balnei par- quàm nunc ſit in uſu: atque in eius mos hic habeatur, ex Galeno adijcien⸗ tes. dum ad uerba, ut dici ſolet, curaui. Is igitur decimo Artis curatiuæinquit: c†*ο. Prima pars balnei, quę admodum calida eſt,& abſq; aqua calorem per to⸗,, tum corpus æqualiter fundit, excrementa euacuat, exiguos meatus aperit,„ tenſa relaxat, denſata ſeu concreta fundit, Secunda aũt quam lauacrum ꝓ⸗, priè appellabimus, in qua ſicut ex humectatione iuuatur, ſic ex calore nihil:, illis commodi accedit. Accedamus& ad tertiam, in qua& refrigerantur in„ noxiè, quæ fuerant excalefacta,& uires firmantur. Si qua uerò& rarefacta,„ & iuſto plus ſunt laxata, ea in naturalem redeunt mediocritatem: id quod, quarta balnei pars indicat. Quippe quib. omnia ritè ſuntadhibita, ij poſt, feigidę uſum ad huc ſudant,& omnia ipſis excrementa uacuantur. Itaq;ex„ omnibus quæ de balneis retulimus, una ſumma colligitur, quòd uacuatur„ quidem, quicquid in corpore uel fuliginoſum, uel fumidum fuit, conſiſtũt, aũt in naturali ſymmetria, tum caro ipſa tum cutis: ſolidarum partium ari⸗ ditas corrigitur,& calor non modd is qui ex lauacro acceſſit, uerùm etiam,, qui prius fuit, ex frigidę uſu ſubmouetur. Maximo huius rei documẽto eſt, ſtatus qui ex huiuſmodi balneo redditur, poſtꝗᷓ in ſole feruente iter feceri⸗, mus. Quippe accedimus ad id, neloqui quidem prælinguę& fauciũ aridi„, tate ualentes, totũq́ʒ corpus ſtipulæritu aridũ habentes. At egreſſiè frigida,„„ ilico omnia ꝓ naturę habitu recipimus, nec febrili calore uexati, nec ſiccita,, te afflicti, prõptè ꝗᷓ loquẽtes, ac plurima ſitis parte leuati. An igit᷑ euidẽtius, adhuc balnei uires in ſicco& calido corporis affectucognoſcere deſideras?, Ego ſanè non arbitror.Licet aũt, cui placet, experiatur, quod incõmodum, ſequatur, ubi tali peracto itinere non lauerit. At enim ſtatim febricitabit,, aut multo plenus tędio, grauato ſcilicet capite, perſeuerabit, potiſſimum ſi„ frigida 46 Hieron. Cardani frigida calorem nondum extinxerit. Liquet igitur, quatuor fuiſſe in ſingu⸗ lis balneis partes, in quarum prima quam iuſtè uaporarium appellare licet, non mediocris calor ſine aqua, perfrigeratos tepefaciebat, æſtuãtes in laſſi⸗ tudinem aut phlegmonem, uel conſtipationem atq; exinde in febrem ne in ciderent prohibebat. In ſecunda quælauacrum dicebatur, calidiore aqua la uabantur:in tertia tepida, at in quarta frigida, ungebaturq́;G. Noſtra ergo balnea non ſunt, in quibus unica tantum domuncula, q́ hypocauſtum li⸗ cet à feruore nominare, calida, tepida& frigida admouentur, aére cũ amba bus poſtremis pugnante. ten Si quis ergo balnearum uſum reuocaret, non parum ad ſalutem homi⸗ num feciſſe uideretur. At has quæ nunc pro balneis habentur, non ſolum omnino inutiles eſſe cenſeo, pręterꝗᷓ; ad mundiciem, ſed utilitate longe in⸗ feriores lotionibus pedum ac manuum. quibus ſi quis diutius inſiſtat, ad reuellendũ nõ parua eſt efficacia, abſq; corporis calefactione. nihilo tñ ma⸗ gis poſſunt ea quę balneum, ſed tñ tepefaciunt corpus citra noxam. Sunt Nodi ſcia enim irr gationes, embregmata, lotiones, fomenta, in ſceſſus, fotus, omnia lex halneotũ halnei iuſtè adminiſtrati quaſi partes. Sola inſtillatio aliquid plus eo poteſt non tñ omnis, ſed qᷓ̃ uehemẽs ac diuturna. nec planèé inſtillationis nomine digna, niſi quòd tenuiter infunditur. Cæterùm& procul& cum impetu q uim balnei ſuperare poteſt. Sed ad rem redeo, putridis omnib. febribus, tepida pro balneo, frigida pro potu, nialiud obſtet, cõuenit. lta definit Ga- e.pe. lenus libro de Marcore: cenſetq́; hæc tanq́; principalia præſidia. Verùm duo ſunt obſeruãda, quorum alterũ utriq; auxilio commune eſt, ſcilicet ut non niſi conſtante iam coctione adhibeantur:in reliquo diſcrimen eſt non aruum inter hæc auxilia, cum balneum tutò ſemper, potio frigidæ nõ ſem per adhibeatur. Periculumq́; quod ex balneo ſuccedit, etiam ſi diu quis im⸗ moretur, admodum leue ſit comparatione periculi, quod ex immodica fri gidæ exhibitione fubſequitur. 1 Raba of lam igituromnibus putridis febribus frigidæ potio& tepidæ balneum nict. conuenit, ſed non tamen æqualiter. ſiquidem tertianis atq; ardentibus ma gis, his autem quæ ex pituita fiunt, minus hæc auxilia& maximis frigidæ 0**. potio ſunt neceſſaria. In exquiſita enim dicebat primoad Glauconè, non ſolum ſemel& bis, ſed etiam pluries, ſi delectẽtur, lauare ægros licebit, imo etiã ſi uelint, illos in aqua natare permittes. Similiter in acceſſionis fine, dũ uehementer ſitiunt, frigidæ potus ſudores& urinam ciet, ut experimentũ oſtendit, refrigerato etiam& humectato corpore. Porrò quoniã multis for B. ad clau ſan arduum uidebitur, in quartanis balneum adhibere, quaſi Galeno relu- conem cau, ctante, ſciat illum loqui de initio, ut ipſe teſtatur,& tñ tunc etiam permittit. At quomodo balneum concocta materia, uel in quartana uel quotidiana aut alijs intermittentib. febribus pertimeſcemus? cum qui his febribus la⸗ borent, uigilijs torqueant᷑,& attenuantib. indigeant, urinamq́; ac ſudores prouocantibus:quibus omnibus balneum auxiliatur. ſomnũ em̃ cõciliat. humores attenuat,& ſudores atq; urinam prouocat.— gat 12 Reſtat 2. 2—*.— de Aqua liber. 47 Reſtat ergo ut de ardentibus nunc febribus dicamus, quarum maxima er ar⸗ curæ pars tum ex balneo tum frigidæ potione pendet. Verùm longè ma-““ gis ex frigidæ potione, ut undecimo Artis curatiuæ docebat Galenus, iu c-p.⸗. uantur ægri in ardentibus febribus, quàm exbalneis. Tres igitur ſolum poſtulat ad exihendam aquam frigidam conditiones: quòd febris ſit ar⸗ dentiſſima, quòd ſigna coctionis appareant, quodq́; uires ſint robuſtæ. Adijcit uerd quid mirum, dicens quòd ſi æger ipſe bono torporis habitu ſit, ſcilicet bene carnoſus& tempus anni calidumac ſiecũ; demittendo æ⸗ grum in frigidam etiam natationem, minimè læſeris. Quippe qui hac op⸗ portunitate uſi ſunt, omnes ſudarunt, quibuſdam etiam aluusbilioſa deie-⸗ cit.Auicenna uerò quantitatem aquæ exhibendæ in hoc caſu definiuitre⸗ P Tε³. frigerationem corporis atq; caloris extinctionem, natationis autem haud(e*ν*ν. meminit: ſed rem duram ac periculoſam exiſtimauit, quòd ſua ætate iam iuſta balneorum adminiſtratio deſierat.Ipſe ergo conditiones omnes nata ca., ciuſas tionis potui adiecit, præter eam quæ ad temporis qualitatem attinebat, cu=⸗ Trati. ius loco conſuetudinem poſuit,& ut uiſcera abſceſſu carerent, ita ut apud illum ſint ſex conditiones exhibendæ aquæ: robur omnium uirium& mẽ brorum interiorum,& maximè iecoris& uentriculi, febris ex humore cali- do, concoctio materiei, conſuetudo bibendi aquam frigidam, habitus car⸗ noſus,& ut nullus ſit abſceſſus in uiſceribus. Adiecit& ſeptimam, ut nõ ſit dolor in neruis, quæ minima eſtomnium. Sed non ſolum in ardentiſsima febre, quę fit à bile, uerùm etiam in ſanguinea, ubi reliqua adſint frigidæa⸗ quæ potum collaudat. Quomodo aũt corpus perfrigeratum& calorẽ ex- tinctum intelligat, ſe declarat dicens, colorem uultus uiridem fieri,& homi nem tremere. Ergo ubi res bene cedat, aqua aut uomitu uel per aluum uel urinas uelſudores humorem peccantem educit:uel ſiid non ſuccedat, trãſ mutata febrein mitius genus ac diuturnius ægrum à mortis periculo libe rat.Eᷣgo uerò cum tres ardente febre laborantes ſic curautrim, omnes eadẽ die liberaui, qua aquam exhibui.... Pari etiam ratione in peitilentibus febribus præſtantiſsimũ auxilium n han ⸗ ab ipſa aqua expetitur. Aetius libro quinto, Ruffi authoritateid docet. O⸗ ꝗꝓν,ν. portet autẽ confertim accopioſam haurire.cui ſententiæ Raſis Ioãnitij au uu. Con ca- thoritate ſubſcripſit, dicens quòd confertim epota caliditatem extinguit, ſenſim non prodeſt. Aqua em̃ frigida potens eſt auxilium& naturæ ami⸗ ca, ſi copiosè bibat᷑, mouet humores,& naturæ auxilio uenenum cum illis expellitur, maximè tẽpore æſtatis: in quo quamuis Galenus& Auicenna huius occaſionis haud meminerint, tñ in ardente febre& ſanguinea etiam, ſi contingat exhibitio aquæ, longè plus proderit& tutius ex hibebitur,& facilius feret ęger:etenim meatus erunt magis patentes,& frigoris noxa ma gis temperabitur, quã alijs temporibus. Neq; uerò ſolis febribus commo- da eſt frigida, ſed etiam illorũ ſymptomatibus, qugcunq;ex ipſa tanq;mor bo proueniunt.Siquidem meritò, cum dicat Hippocrates, quę proueniũt 2. Aph. uu⸗ ex una cauſa, curari à contrario illius cauſę: at nihil tã contrarium febri eſſe poteſt, 48 Hieron. Cardani — 5 ppoeeſt, ꝗ́ᷓ aqua frigida, ut ratione non indigeamus ad hoc demonſtrandũ. enuehe Quxcunq; igitur[ymptomata à febre orrum habẽt potu aut balneo frigi⸗ dæcurabuntur. Velut ſudor ſuperfluus, qui curatur poſitis pedibus mani busq́; in aqua frigida. Etrigor uehemens balneo calidæ, tum etiam potu, & ſternutatio& ciborumodium, quod potu calidæ aquæ ſanatur, aut uo mitum prouocando, aut aluum ſubducendo. Et ſyncopis, quæ curatur po nendo manus& pedes in aquam calidam, ut docet Auicenna. Etinquies, quam iuuat lectus poſitus iuxta euripos& fontes. Licet& arte imitari na turam, dum ſomnum cadentis aquæ fingimus. Frigus quoq; uehemẽs& diuturnum extremorum membrorũ, quod calidæ balneo curatur. Tum difficultas ſpirandi& deglutiendi,& nigredo linguæ: quæ ſi perſeueret, ſo let ut Auicenna inquit, eſſe cauſa abſceſſus cerebriuel membranarum eius. Et manifeſtum eſt, quòd curatur ablutione frequenti cum calida detergen do, inde lauãdo cum frigida aqua. Et ſimiliter hecticis nihil melius eſtaqua frigida, tum in potu tum loco balnei. Sed de frigida in potu cum conueni ret ephemeris putridis peſtilentibus abſq; diſcrimine, tum hecticis poterã eum uſum inter auxilia cõmunia omnib.febrib. quemadmodũ& balneũ communerare:ſed non licuit, quoniam hectici quidam non ferunt illam. Tebribu: he Quicunq; enim iuſto plus contabuerunt, non reſiſtentib. uiribus(hi ſunt cci. qui primam ſpeciem exceſſere) ſuccumbunt. Verùm balneum frigidæ, ut Cap. Jecimo Artis curatiug Galenus docet, ſempereſt ſalutare, etiam in deplor 8 ſemperett ſalutare, eti- Plora tis caſibus. aut enim illos curat, ut quibus nondum ſolidæ partes eonſum piæſunt: aut ſi ſint, in ſenilem habitum illos mutat. Quod ſi qui hoc iam ſalutari præſidio curari nequeunt, nec hi alio prorſus curebuntur. Vt con ſtet hoc auxilium& optimu eſſe,& ſecuriſsimum, aiq; eriam efficaciſſimũ. Sed quonam pacto ſit adhibendũ, nõ mihi melius ſcribere, aut maiore cũ authoritate poſſe perſuaſi, quàm ſi ex Galeno ad uerbũ hæc ipſa etiam de⸗ ſumerem Is igitur ſuperiore loco,& ubihanc curationis rationem diligen tiſſimè tradit, hæc habet: Quicunq; hectica febr elaborant, aq; ex his præ⸗ cipuè qui ĩam maraſmodi hectica febricitant, modò his nulla alia febris uel & ex ſola putredine humorum, uelcum phlegmone ſit adiuncta, eos omnes a audacter lauabis, ſed prorſus citra omnem laborẽ, ne uires reſoluas: quod ipſum cum noceat uehementer, occaſio fit balnei culpan di. Quodcitra la borem dixi, id ita intelligo. Volo ęgerin balneum ſuper lectulo deportet᷑ in cuius primaè tribus domo nudetur, ac trãsferatur in ſindonem calentẽ prompte in idipſam paratam, ſint autem quatuor qui honc tencãt à quocʒ fine unus. Ac ſiquidem prima domus ſatis calida ſit, æger in ea nudatus in ſecundã portetur: ſin tibi frigidior uidetur, non nudus, ſe5d coopertus, uel alia ſindone minimè frigida, uel tali aliquo inuolucro. Conſtat autem& ſindonem eam qua portabitur, eſſe ualentiorem oportere: aut ſiimbecilla per ſe ſit, duplicari eam erit ſatius. Eſto autem media domus non tantum ſitumedia, ſed eeiam temperie tanto ſcilicet prima calidior, quanto eſtter⸗ atia frigidior. In hac domo oleũ tepidũ eſto, quo æger ſuper ſindoneillatus, protinus de Aqua liber. 49 protinus perfundatur. Hoc facto tertiam ingrediantur domum, ducantq́; ,, nominem ubiſolium eſt ſic, ut pertres balnei domos duntaxattranſierint: per quas nec celeri gradu tranſibunt ij qui ægrum portant ſed tantiſper in prioribus domibus morabuntur, dum in aſtera transferatur tantum à le⸗ ctulo: in media uerò, dum perfundatur oleo. Eſto autem& aẽr cuiuſq; do mus nec ſummo calore, nec etiam frigẽs, ſed admodum temperatus,& mo dicè humidus.Id fiet, ſi aqua tẽperata ex labro ſit liberaliter proiecta, ut per Huat per omnes domos.In ipſa uerò ſolij aqua mediocriter moretur.Idq́ʒ in ſindone ſuſtentus, nulla infuſione aquæ, cuiuſmodi in alijs uti ſolemus; adhibita. Immò nec capiti eius infundi quicquã uelim, cum ſit ſatis id quo quebis tere una cum toto corpore in aqua mergi, demiſſa mediocriter de- orſum ſindone, ac rurſum per quatuor iuuenes qui eũ portãt leuata. Mox hinc deductus in frigidam, ſemeltotus tingatur, neuel breuiſſimo quidem ſpacio illic moratus.Porrò qui eum portant, tũ reliqua omnia curioss eſſe edoctos conueniet, tum celeritatem iingendi, non documenti moddè, uerũ etiam præcepti loco præter cætera habere. Protinus uerò alter paratam ha⸗, bens ſindonem ipſi inijciat, ac deinde aliam, tum in lectulo collocatus pri⸗, mum ſpongijs detergeatur, deinde mollibus linteis. Nec committent qui, cum detergebunt, ut uiolentius eum contrectent: ſed quo ad fieri poteſt, blandiſſimè. Poſt hæc unctum, ac ueſtibus amictum, rurſus ſuper lectulo, in domum ubi cibatur, reducentac nutrient. Sanè dictum ſuprà eſt in ho⸗, rum comentariorum ſeptimo, ubi ſiccam uentriculi intemperiem ſanaui⸗ mus, domum balneo debere coniungi. Hæcc ille. Cæterùm diuerſa quædã uidebuntur his quæ de natura partium balnei ſuperius tradidimus. Verũ illud animaduertere decet aẽris mutationem pro arbitrio fieri, atq; lauacrũ in ſecunda domo nullum eſſe, ſed acrem tantum modò hiumidum, in ter⸗ tia uerò eſſe quaſi tranſpoſitis uicibus. Cum enim hicſit imbecillis, decet ſenſim incaleſcere non in prima balnei parte. Hoc enim nos docet tanquã contra conſuetudinẽ excogitatum. Demiror autẽ ex his ualde medicos no ſtræ ætatis, qui cum in omnibus fermè morbis, præſertim tamen in atro- ciſſimis, quales ſunt hectica, febris peſtilens& ardens, demiſſo auxilio a⸗ quæ tam ſecuro, facili, efficaci præſentiq́; ad medicamenta omnino inutilia & noxia,& uix ab ullo authiore probata confugiant. in quò trifariam pec- cant: primum quòd aquæ auxilium tam utili prætermittunt, ſecundum quòd inefficacia medicamenta perperam adhibent, tertium quòd om- nibus deterius eſt, quòd corpus ita præparant, ut neque poſt modum auxili o aquæ ſanari poſſit. Porrò denoxa medicamentorum in his mor- bis,& uſus inutilitate facere uerba non oportet. nimis enim ab omnibus ar tis peritis intelligitur.— f Confert etiã in uulneribus recentibus: quõd quiaalibi in libris, ſcilicet Contradicentium medicorum tractatum eſt, tum maximè ex Celſo, hicre- petere ſuperuacuum eſſe arbitror. Solum eaadijciã, quæ ibi non ſint enar rata, ſcilicet quòd cura uulnerum tam paruorum, quã aat oetih eſt ex⸗ iccatio, vulheribus. ſiccatio,& robur taloris innati& ſanguinis cohibitio, quæ omnia aqua te⸗ 7. Aphor. 50 Hieron, Cardani pida aut frigida, ubi metus ſit fluxionis ſanguinis largiter effuſa,& beneac diligenter elota plaga præſtat, ita ut nihil melius, quanq́; cum aliquo crucia tu id fiat. non ignoramus etiam dixiſſe Hip. Frigidum ulceribus mordax, cutem obdurat, dolorem inſuperabilẽ facit, liuorem obducit, rigores febri⸗ les, conuulſiones, diſtentiones. At omnia hæc frigidũ dum permanet acſu perat, efficere ſolet: at lotio frigidæ tantum abeſt ut refrigeret, ut etiam pau lo poſt calefaciat, ut quilibet poteſtexperiri hyeme lauando manus cũ fri⸗ gida. Iuuat ergo hæc frigidæ lotio multum ad ſuppurationem, cum poſt eam ſtatim puluinaria ſuperpoſueris. Quòd ſi pertinacius frigidam repu- dies, calida uel tepida utaris: quandoquidem conſtet, Hipp. deactu ac uera trigiditate, nõ de poteſtate intelligere. e potu aũt illud ſacis pertritũ eſt nõ ſolum in uulneribus, ſed ulceribus, abſceſſibus, contuſionib. fracturis, ma⸗ ximdè capitis ac omnibus alijs caſibus ab initio uſq; ad finem curationis ſo lius aquæ, non uini potum conuenire. 2„ reribas. In ulceribus etiam(quanꝗᷓ Hipp. de Fracturis loqui uideatur) planũ tñ I. If. G¹ 6. eſt ex libri titulo ſententiaq́; uerborum quę hic ſubiſciuntur, de ulcerib. ge⸗ neraliter loqui. hæc habet tertio de his quæ in Medicatrina fiunt: Aquę caliditas& multitudo ſpectetur. Caliditas ut ſupra ſuam ipſiusmanum in⸗ fundat. Multitudo adlaxandum& attenuandum plurima, ad carne implẽ dum& molliendum mediocris optima eſt. Mediocritas aũt in perfaſione & hæc eſt: cum adhus ſuſpenditur, priusꝗᷓ concidat deſiſtendum. primuùm e⸗ nim tollitur, deindeattenuatur. Vbi Galenus in cõmento hęc haber: Quę⸗ cunq; em̃ ex repletione erant intenta, ſicuti omnia quę inflãmationem pati «untur, ea dum euacuantur, laxari conſueuerunt. Quęex concretione ob re «¹frigerationẽ intendunt᷑, dum calefiunt: quę ex ſiccitate, dum humectantur: quæ ex humido, dum eo exinaniunt᷑(Quoniam igitur calida aqua pręſta re hęc omnia poteſt cum amplius atq; diutius corpori fuerit infuſa, cã laxa⸗ re atq; attenuare rectè dictum eſt Implet aũt carne, ac mollit dum corpus plenũ fuerit,& ipſa ſuꝑfuſio mediocris: extenuat uerò multa, autſi corpus alio qui fuerit gracile. Vbi em̃ non fuerit quod trahat, quod præſens eſtcõ⸗ ſumit. Cęterũ in his aqua nõ eundem præſtat uſum, quem in ſuperioribus morbis internis, ſcilicet aut decoratione, ubi perfectè ſanatiuæ cauſæ uices implet:hic aũt non, ſed eius ſine qua curari affectus non poſsit, Sunt em̃ a⸗ Azuauſer quę uſus ſex, aut enim conſeruar ſanitatẽ, ut uentriculi: aut pręſeruatà mor krimacapita Pis, ut in oculis& renibus: aut curat perfectè, ut in hectica febre& ardente: aut ſic adiuuatad curationem, ut ſine ea curatio perfici benenon poſſit, ut in ulcerum ſanatione& oſſium, qui iam tophum inutilem contraxerunt emendatione(atq; his omnibus modis principalis cauſa appellatur) aut ad curam conducat inter cętera, ut in podagra& diarrhœa: uel ut ad deco rationem proficit, in qua tametſi primas obtineat partes, cum tamen finis non ſit ſanatio, ſed decor& mundicies, non meretur nomen cauſæ princi⸗ palis in medicina,. Itaq; hęc pars quę à uulnerum cura incepit, mer ird dre in ordine 8 „==. de Aqua liber. 1 in ordine dici poteſt:quandoquidem pręſeruationem cũ curatione aut cõ ſeruatione, ut moris eſt, miſcuerunt. Ad fiſtulas quoq; aquę pręſidio utitur Hipp. dicens: Poſtridie aqua ca E de Fſtuiis lida atq; multa proluere oportet locum. Hæc aũt poſtfloris æris immiſſio 7fubs. nem.nam tunica fiſtulę ſic eroditur, ut plerunq;in ſeptem diebus. atq; hęc de fiſtula in ano. Paulo pòſt cum de pituita ad eundem locum decumben- te loqueretur, addit inter reliqua curæ auxilia, ut ægrum in calidã aquã col locent.Btin uniuerſum calida aqua omnibus fiſtulis ac calloſis ulcerib. uti lis eſt non ſolũ ad extergẽdum ſordẽ, ſed etiam ad putrefaciendum tunicã eorũ ſinuum. Qudd ſi ulcus aliquod cum fractura cõiunctum ſit, ut in cal⸗ eri aum cis fractura, uel ſi ulcus non appareat, multa aqua calida ad curationẽ utitr? Hipp.libro ſecundo de Fracturis.& rurſus in fractura abſq; ulcere uelut cu r. v. biti,dum callus iam confirmari cœperit, multam rurſus affundit aquam ca Fracture. lidam, ut materia nutriendo callo idonea, copioſa ad locum trahatur: ut in primo eiuſdem dicit. Similiter& in luxatione ſpinæ dorſi, dum osre⸗ 1. 4. ponere, ſeu uertebrã uult. Tertio de Articulis iubet ut locus multa calida ⁊.4⁰. aqua lauetur ac foueatur, antequã reponatur. In luxatione etiam articulo- rum, manuum pedumue, quæ cum ulcere acciderit, ubi reſtaurationem cõ⸗- uulſio ſequatur, iubetarticulum elidi,&multa aqua calida locum deinde fo ueri:ut in quarto eiuſdem docet. Sic ſi contingat reſtaurationem oſſis ſeu ĩ. luxati ſeu fracti perperam eſſe factam, ſeu cum topho callouùe, ſeunondum contracto, nemini qui in hac arte expertus ſit, dubium eſt quin calida aqua locus non ſit fouendus,& ſi callus iam contractus ſit, emolliendus. ac pluri bus etiam diebus, ſi maior ſit ac durior, ut eodem loco frangi poſsit, quo perperam os reſtauratum eſt, ne calli loco os ipſum frangatur. Ergo& ue⸗ hementer calida& multa aqua,& diuturna mora& pluriũ dierum& irri- atione opus eſt nonnunquam cum callus ualde durus ac magnus fuerit. f talibus ergo quis aquæ uſum& adminiſtrationem non cauſæ illius lo- co habebit, ſine qua cura perfici non poteſt? Quid ſi quiſpiam frigore& umbii:fii. elu membra mortua& iam putreſcentia habuerit, nonne& hic aquæ fri⸗ gore conge- gidæ balneo indiget? non igne, quo excidunt: non etiam calida aut tepida luir aqua, quibus calor non refouetur, ſed frigida aqua ſenſim reuocat᷑, ut etiam teſtatur Olaus Magnus Vpſalenſis pontifex, qui deborealibus gentibus ſcripſit, apud quos frequens eſthoc experimentum, frequentiorq́; morbus hic atq; infortunium. In decoratione uerò ſi quis uſum aquæ collaudareuelit, neille omnino becerauvn, noctuas ferre Athenas uidebiturc cũ ea ſola abluat, purget, detergeat. Quin etiam ubi ſtrigili omnem ſordem è corpore elueris, nonne epidermia pedũ calloſa duritie& craſſitie calida aqua molliemus:inde gladiolo detrahem⸗ illam eradẽtes, pręcipueq́; à calcaneo?& ungues eadẽ ratione molliores fa⸗ ctos pręcidemus tam ex pedibus, quàm ex manibus: quos ſi ſine hocauxi⸗ lio pręcidere tentaueris, facile eueniet ut laceren tur. humidum enim inciſio ni aptius longè eſt ſicco. Hæcigitur de aquæ dulcis 2irichedane lae 2 unt, 1 4 — — 52 Hieron. Cardani ſunt prętermittens ea quę minus ad medicinam pertinent, tum uerò etiam illa quæ tametſi humano corpori utilia ſunt, nontamen adeò euidentem & certam habent rationem: ueluti quòd ſi quis aquam, quæ equo bibenii ſupereſt bibat, à peſte præſeruatur. Verùm em̃ eſtfrequenter, nontñ ſem⸗ per. Equi em̃ natura à peſte, quę in hominibus graſſatur, eſtalieniſsima. Bt ſpiritus eius ac ſaliua plurima& efficax, quæ aquæ cõmiſcetur. talia tamen paradoxa ſunt,& à nemine artis perito tradita. Similiterut illud pręterea⸗ mus, quanta ſituis aquę, quæ è cœlo decidit certis temporibus, ueluti Mar tio menſe, ex qua zethum& panis fiunt, qui in multos annos perdurãt, cũ alijs temporibus uix aliquot diebus atq; his etiam pauciſsimis maneant in corrupti. Quid ergo prohibet, ne aliqua talis ſit ex pluuialibus, quæuitam hominum maximè proroget? Hæc igitur ac ſimilia, uel quia ab arte eſſene aliena uel dubia, uel quòd obſcurã haberent cauſam, uel quoniam alibi à me dicta eſſent, conſultò prętermiſsi. Solum reſponſurus his quę mihi obijci poſſe ſentio. atq; id primum, nũ quid negare poſſim, dicent quin aqua hydropicis noxia nõ ſit, ac uehemẽ ter? imò quidam cum ſani eſſent, ſolo potu aquæ in eum morbũ inciderũt ac mortui ſunt. Quibus reſpondemus, quòd aquæ uſus in hydrope om⸗ ni non eſt malus, ſed ratione quantitatis aut qualitatis uel cauſæ hydropis. Quis enim ignorat, ꝙaqua mala nõ ſit cauſa omnium morborũ diutur- Doc.:. e is. Norum: ut ſecunda primi habet᷑. nam generat abſceſſus& durities in om⸗ Aa arã ma nibus membris principalibus,& tabem& deiectionem appetitus,& mor laen den bos melãcholicos& inteſtinorũ difficultatẽ, aliquando uentris duriciem: nonnunꝗᷓ inquit, etiã hydropeſim. manifeſtum eſt ergo, quòd potus aquę per ſe nõ generat hydropiſim, ſed aquę malę. nec etiã hæc ſemper. Dicetis forſan: Auicenna inquit in cura hydropiſis, Bt ꝓhibitio à uiſione aquę ne nuuaſnem. qum à potu ipſius, quantũ poſſibile eſt. reſpondeo, Bt in eodẽ capite ingt, Vino nõ appropinquet, calidã habẽs hydropiſim. Sed neq; in frigida om⸗ ne uinum cõuenit.Ideo quanꝗᷓ loquatur de aſcite ſola, intelligit etiã deaqua Lic.m. cruda, non deſtillata aut natura perfecta. Quin etiam Aetius collaudat bal⸗ neũ dulcis aquę tam tepidæ qᷓ; frigidæ in aſcite. de quo alibi diſputauimus. Sed non adeò hic fauebo aquarum haudi, ut in morbo qui totus aqua con ſtat illas uino pręferri uelim. Etenim certum eſt tepidę aquę uſum nauſeam exeitare, uẽtriculum debilitare, coctionem corrumpere, corpus tabefacere, hecticam& hydropem gignere, nec tñ ſitim extinguere. ahud omner Obijciet alius, quomodo tot& tanta una& eadẽ aqua efficere poterit, heeeahe ac tam ualidis morbis occurrere? At hi qui de his dubitãt, aut hoc nores x cuuſa. quòd calor innatus omnes morbos curat, cum ualidus fuerit, utex Galeno docuimus, aut aliquid efficacius uſu aquę inueniri credunt. Qd quippiã poſsit eſſe efficacius, non uideo, quæ tot modis& in tanta quantitateadmi niſtrari poteſt abſqʒ; incõmodo præſertim ob conſuetudinẽ, tũ etiam adeò frequenter, quę omni cibo miſcetur, quę potus omnis uices ſupplet. Quòd uerò calor naturalis omnes morbos curet, pręter Galeni authoritatẽ, ratis etiam 88 de Aqua liber. 8 etiam ipſa manifeſtiſſimè docet.ille em̃ trahit, retinet, cõcoquit, ſtminutius eſtagendum, expellitq́;. Hi quibus hæc mira de aqua uidentur, ſunt qui ex iſtimant medicamenta eſſe quæ purgent, quæq́; ſanent morbos. porrò ho rum inſcitiã non eſt ut doceã, quandoquidẽ illa ſolũ aut naturã irritent aut adiuuent in opere. Ergo confirmato naturali calore, nec irritantibus indi⸗ gemus, nec multo minus auxiliantibus. Dictũ eſt etiã ſuprà, quonã pacto aqua frigida calidis atq; frigidis intemperieb.itẽ humſdis atq; ſiccis æquali ter ſatisfaciat. unde omnibus morbis principale auxilium exiſtit. Dicet quiſpiã, cur ergo noſtræ ætatis medici non hoc uno præſidio utũ tur.: Quoniã ut eruditiores ac diligentiores uideantur, arsq́; ipſa apud uul gũ nobilior, malunt multis uti præſidij s, quanꝗᷓ debiliorib. atq; perperã, q́; uno optimo ac rectè. Quin etiã teſte Plinio, imò ipſis oculis quotidie nõcõ tenti omnib.quæ terra aquaq́; apud nos producit, quę penè ſunt infinita, & quorũ ne minimã quidẽ partem norunt, ꝙ uilia ſint, ut celebriores uide antur, exotica longius petita,& ultra maria aduehi curant:tantũ abeſt ut a⸗ quę ſolius uſu contenti eſſe uelint. Quendã ſcio è principib.ad quẽ cum uo catus eſſem, poſſetq́; meo iudicio aqua curari, atq́; fermè ſanari, cum uiderẽ quorſum tenderent, permiſi ſiccis ut uterentur, quòd ſcirem illos nõ poſ⸗ ſe perſuaderi.unde etiam lęſus non leuiter eſt:morbus em̃ tantũ modo hu⸗ midus erat. Cauſa uerò ſeniũ. cuiqʒ em̃ perſpicuũ eſt, tum in aquæ uſu, tũ in inuentioneætheris, me hic ſolum declarationes attuliſſe, quòdita ſit. Cęterùm quomodo moderandus ſit hic uſus, uel cõmentario alterius am- pliſſimo uellongiore libro, q́ᷓ; ſit Pauli, totum opus indigere. Cæterũ malui totam hanc artemexemplo ptolomei de cœleſtibus præſagijs compendio⸗ ſe& obſcurè traditam ſupereſſe, ́;ᷓ funditus interire. At rurſus dicet quiſpiam, cur ſaltẽ nullus antiquorũ hanctractationem conſcripſit, cũ adeò utilis eſſet acpulchra? Quoniã ueluti qui unico gladio lo ſculpunt, totamq́; imaginem effingunt, maiore induſtria atq; arteegent, qui pluribus ſcalpris atq; ad unumquenq; uſum accõmodatis utuntur: ita difficile illis fuit„hãc tantã artem tradere, multo uerò difficilius ad opus deducere his qui nõ omnino ingenio, iudicio induſtriaq́; pollent. ob id& multi ſiniſtrè his traditis utentes, nec feliciter ſuccedente euentu, me uana ſcripſiſſe calũniabunt᷑, cum nõ ego malè ſcripſerim, ſed ipſis male meis ſcri⸗ ptis uti cõtigerit:uel quia in deploratis caſib.&qui nulla arte ſanari poſſint aquã adminiſtrauerint:uel quia in morbo& cauſa illius decepti, aliter ᷓ; de buiſſet:uel quoniã nõ debito tẽpore, ueluti balneum in febrib. putridis, dũ coctio uix cepta eſt: uel quia non pro quantitate, mora, uſu conſuetudi⸗ neq;: uel quia incongruo modo, uel anni tẽpore: uel quia locus ille minus aptus ſit, aut aqua ipſa non optima, ꝙ; frequentiſſimè euenit: uel quia in cę teris rebus neceſſarijs non rectẽ ſe gerat. His tot modis atq; alijs innumeris aberrare cõtingit, adeò ut hic uſus non ſit inexperti aut imperiti uel oſcitã- tis:ſed eius qui artem optimeᷣ attigerit,& illius exercitationẽ diligentiſſimẽ tractauerit. His igit᷑ non exiguo erit emolumentoatq;honori, andlche ; em Qur aqua no utamur in cu ra omnium morborum. Cur antiqui de aquæ uſu haud ſeripſe rint. — —— —— — — 8 4 ————— ——— — „ ,ͤ g„o1 4 54 Hierdh. Cardani qem nõ ſolũ plurimos deploratos caſus, quiq́; aliter ſanari nequirent, ſaſa bit. Bt in omnib.morbis hoc uno pręſidio, hacq́; una anſa plus eęteris utet᷑ i Demũ reſpondebit mihi quiſpiã, ſi tãta præſtat hic uſus aquę ſolus, ſia⸗ nodo de ded efficax, adeò generalis eſt, quem te tenere qui alios doceas optime, ueriſi erninanqus mnile eſt, qui ueritatis adeò addictũ te ꝓfiteris, ac tã intentè ſeruis, cũ fatearis optimũ eſſe uel uno medicamento omnes ſanare, cur tu ergo nõ ſola aqua omnes curas ac ſanas? at te uidemus non minus qᷓ; cæteros omnes mecii⸗ cos medicamentis uti? alia ergo doces ac pręcipis, alia facis, alia ſcribis, alia exerces. Hæc quidẽ obijci mihi poſſe ſentio. Sed non rectè. primũ quidẽ neq; quarta parte medicamentorũ ſoleo uti, quib. alij medici uti ſolent. De inde balnearum uſus obſoleuit iam diu, adeò ut inſtaurari deſiderent. nam ut ſuperius docui, ſi quis perperã utatur, melius ſit plerũq; abſtinere qᷓ; uti, tum maximè quòd non medicus eſt qui adminiſtrat, ſed aſtantes imperiti, ſtolidi, obliuioſi, alijs intenti. Aquę quoq́; noſtræregionis prauæ& ad uſũ medicinæ ferme omnino inutiles ſunt. Quicunq; etiã artem quãpiam uel nouã uclreuiuiſcentem introducere ſtudent, id ſenſim facere debent, ne er⸗ ror miniſtrorum uel arte uel artifici imputetur. Neq;ego ab initio ariẽ hãe exquiſitiſſimè tenui, ſed inuentis ratione,& his quæ ab autoribus didiceraã experientiã prius omniũ rerũ magiſtrã accõmodare uolui. Deniq; nec ꝓ⸗ hibeo, quo minus quisqᷓ́; alijs auxilijs, quę in rem faciant, utatur: necut ab ſtineat ſuadeo, ſed ſolũ illud monere uolui, quantũ efficaciæ ſit in uſu aquę uulgaris, qᷓ; facilis adminiſtratio,; prompta occaſio in unoquoq; morbo. Quamobrem talem uſum neq; unꝗᷓ prętermittendum neq; poſthabendũ alijs auxilijs, nõ quòd illis quenꝗᷓ ut inuidioſum pręconem inuentionum ſuarum carere uelim.. Arue nibil Ergo cũ tot utilitates tã euidentes tã apertè prõpteq́;aqua exhibeat, nec in 5 e ulla alia res id efficere poſſit, meritò deilla, quantũ per has temporis angu⸗ Ies wlem ſtias ſucciuasq; horas licuit, determinauimus.nã neq; ullũ aliud eſt cuihęe ueniri peſſe. omnia conuenire poſſint. Elementorũ em̃ terra nobis intus nullo modo, extrà niſi te ſepelire uelis, nullus prorſus ad ſanitatẽ uſus. Aer præſiò nobis undiqʒ eſt,& intus& extrà: unde nec admoueri necamoueri poteſt. Medi camenta nulla tam familiaria ſunt, tanta copia poſſunt exhiberi, tot modis congruere actu poteſtate, intus extra, manendo in his, uel mutando, quo fit ut neqʒ ignis:is em̃ actu ſemper calidus,& poteſtate nihil. Cibi etiã& po⸗ tus poteſtate ſolũ efficaces, actu nequaꝗᷓ. Vtomnis hæc ſylua aliqua non ſo lum parte inutilis ſit atq; deficiat, ſed tota ad tam uarios uſus minus apta, & ut uerius dicam, inepta ſit. Aqusfautra Reſtat ſolũ ut uideamus, quali nam tẽperamento aqua ipſa ſit. Pleriqʒ ie ne; fii. enim ut dixi, frigidã& humidam in ultimo ordine eſſe cenſuerunt. Ego Lerie uerò neque frigidam neq; humidam poteſtate ullo modo eſſe crediderim (moddò ſincera ſit) nedum ut in ultimo ordine talis habẽda ſit nam quòd neq; in ultimo neqʒ in tertio ſit, talium ſcilicet infrigidantium atq; hume⸗ ctantiũ,oſtendit moles magna, quæ ingeritur citra noxam: quodin nullo medicamento r 4— 4.7„ de Acthere libér. 5 medicamento huiuſmòdi ordinis ſeu tertij ſeu quarti facerelicet, ſed neć;ſe cundũ.nam ſi quis lactucarum librã edat, aut ſuccũ bibat, multo plus refri⸗ gerabitur, qᷓ ſi duas aquæ optimælibras potauerit: quanq́; lactuca uix pri⸗ mum frigiditatis ordinem excedat. pariter uerò fermè humida, utetiã frigi da eſt. Quiigitur fieri poteſt, ut ſi elementũ eſſet, atqʒ in ultimo ordine, ut dicunt, humidorum frigidorum, quantumuis notha& adulterina& per- mixta, necin altera qualitate, uix in primo ordine ſtatui poſſet? Quamob⸗ rem cum neq;in ſecundo nec in tertio nec in quarto ordine cõſtitui poſſit, nec in primo etiam poni debet. Quod em̃ paululũ infrigidare& humecta re uideatur, id non cõtingit, quòd poteſtatem ullam talem obtineat: ſed ꝙ; frigiditate, qᷓ; actu habet,& mole ſua retundat uim caloris innati. Veriſimi⸗ le eſt aũt hoc, cũ potus ſit omnium animantium. hic aũt temperatus eſſe de bet, non frigidus poteſtate. Aqua igitur optima actu quidem, humida ſem per ac tanꝗᷓ uehiculum:frigida uerò aut calida, prout ſoli aut igni uelaẽri ex poſita fuerit. Poteſtate aũt neq; humida necq;ſicca, multo minus uerò calida aut frigida, ſed quaſi qualitatis omnis expers eſt. Nõ ignoro qᷓ́; multa aquę commoda ad diuerſos morbos poſſem adijcere, ſed cum ex his illa habean tur, malui ad ſequentem tractationem, quę minus pertrita eſt,& magis ob- ſcura, deſcendere. De Vitali aqua ſeu de æthere. Actenus igit᷑ de aqua ſimplici naturaliqʒ dictũ eſt, ſufficiẽterq́; meo iu dicio. cũ cęteris mos ſit alios antè dãnare, qui de eadẽ reſcripſerint, an⸗ teqʒ ĩpſi aliquid dignũ lectu ederent:nobis hoc indignũ uiſum eſt, ut ab in itio præfaremur: nunc poſtqꝗᷓ; id pręſtitiſſe perſuademus, ſatis audacter te⸗ ſtari poſſumus, neminem ante nos deaquæ uſibus præter Hippocr.(ſed is obſcurè ſatis, ut mos eratillius ætatis) ſcripſiſſe. At multo minus deaqua ſimplici, quæ arte paratur, quòd antiquis omnib. tũ etiã noſtro æuo inco- gnita ſit, quisqᷓ; locutus eſt. Quod& ſihæc ars iam fabularũ more tractata ſit àquibuſdã.hoc tñ ei obeſſe non debet, ut neq; Deũ non uereri, ꝙ deos riſu dignos poẽtę cõfinxerint. Nec hiſtoriã negligere ob Heroũ ficta geſia atq; incredibilia carminib. Italica lingua uulgatis. necmagiã contẽnere na- turalẽ ob pręſtigiatores, neq; gemmarũ ornatũ ob adulterinã eas metiendi induſtriam.lta ſæpius contigit, ut ex artibus ſeplaſiæ fraus oriret᷑: nõnunꝗᷓ etiã à fabulis homines ad ueritatis inquiſitionẽ excitati, in eius inuẽtionem peruenere. Initium tamen noſtræ conſiderationis non ſolum ab illorũ nu- gis ortum habuit, ſed exrei ipſius natura prioreq́; tractatione. nam ut natu ralis aqua frigida eſt& humida,& quo melior fuerit, eo minus frigida eſt & humida: ita ætherea, quæ arte paratur, calida eſt immodicè atque ſicca: aatherii u quæ tamen& ipſa, quo fuerit temperatior, eo præſtantior erit. Videntur Feramentum autem pleriq; philoſophorum, qui tantum nomen eius attigerunt, aliud quippiam per hanc aquam intellexiſſe: neque tamen ſimplex, uthæcuerè B 4A eſ(t. *. 56 Hieron. Cardani Eyſir unde eſt: neq; innoxiũ, ſed alij helixir, id eſt, circũuolutũ, ſeu elyſir ab iavess. ſeu dctuam. jnuolutus, ꝙ inuoluẽdo fiat ac circũuoluẽdo: uel ab aν Elyſius, quòd felices& perpetuos reddat: uel ab a³ε ſolaris, quòd uitalis ſit ut ſol: aut ꝙ antiquo temporeſolis radijs cõficereĩ᷑, interpretant᷑ æthercõpoſitum quod dã ex aqua ardente& aromatib. deſtillatum denud. alij infundunt aquæar denti nobilia medicamẽta, eaq́; aqua ſolum colata non deſtillata utunt᷑: alij ex uarijs medicamentis eã conficiunt, ea ſub fimo putrefaciendo, inde de⸗ ſtillando:quidã ex unica tantũ planta educere conantur ſcilicet chelidonia: quæ omnia licet efficacia ſint, ætheris tñ nomine prorſus indigna ſunt. nos Arrher qud em̃ ſimplicem aquã per æther intelligimus inno xiam& efficaciſſimã, non ſolum ad uitam producendam, ſed etiã ad corpus pręſeruandum abomni morbi genere. De elyſir aũt ac cæteris huiuſmodi medicamentis non ſum uerba facturus: ſolum id dicam, quod ad magnum errorẽ pertinetillorum Ebſr uuza qui talia conficiunt, ſcilicet quòd ardentẽ aquã non elyſir ipſum nobis ex- ne non ſtey hibent. Eſt em̃ aqua clara, acris ſaporis nulliusq́; præitantis odoris: licet ad morbos frigidos ſatis efficax, qd ſit calidiſsima. Verùm autẽ elyxr colore eſt uini, odore acri quidẽ& uehementi, ſed iucundo tamẽ, quale eſtoleum ſpicatum. non autem fimili. circulio De uera aũt uitali aqua pri mům dubitare licet, an aliquid per circuitum Tapenes aum à calore poſsit refrigerari. cõſtat emũ̃ quòd calor ſemper attenuat. deinde cx⸗ calore fat Perimentum docet aq́; ardentem quo ſæpius ſuerit deſtillata, eo tenuiorẽ& acutiorẽ eſſe, adedò ut ſepties deſtillata, ſtatim ardeat,& deguſtari minimè poſſit. Aqua etiã excalefacta quidnã aliud qᷓ́; caliditatem cõcipere poteſt? ignis em̃ talis eſt. Verùm tñ uſus ipſe docuit temperatiorẽ fieri hanc aquã circulatione. Cum em̃ aqua tepore illo in uaporẽ cõuertatur, uapor autem hic priore craſſior ſit, quoniam à leuiore calore factus eſt neceſſe eſt dum re dit, aquam gignere mitiorem. Rurſus quæ media ſunt, ſolent extrema ad ſe retrahere, aqua autem hæc extremi rationem habet ab initio, calor uerò à quo circumagitur minor, quo fit ut ab eo calore temperatior euadat. Dice mus igitur calorẽ ſemper attenuare, nam ex aquę ſubſtãtia in aẽrem mutat/ hoc aũt eſt attenuare:non tñ in tenuiorẽ aẽ᷑rem minor calor mutat q́; ma⸗ ior. De experimento ueròð, ut docuimus, ipſum nobis fauet, quandoquidẽ non deſtillatione hic utamur, ſed reuolutione. quantum uerdò interſit inter hęc, paulo poſt declarabimus. Quomodo aũt aqua excalefacta craſſior poſ ſit euadere dubiũ uidet᷑: quòd euadat, haud dubium eſt. Cauſa ergo nõob-⸗ ſcura eſt his qui in libris de Subtilitate exercitati ſunt.nã ob id dẽſſor euadit aqua per circulationem, quoniã tenuiores partes in ſpiritum reſoluuntur. craſſiores attenuantur. Aqua igitur circulatione temperatior& æqualioris ſubſtantię euadit. Sed ut huius rei maior notitia& facilior habeatur, primũ docebimus quid interſit inter circulationem& deſtillationem. beſillaio · Deſtillatio igit ab acutiore calore maioreq́ neceſſariò fit, quòd uelreſpi⸗ nit e eircu ret uas ipſum, uel capacius ſit Si.n. in aẽrẽ humor etiã pari ſubſtãtia reſolui lae debeat, maiore calore indigebit, ubi pars caloris maior reſoluiẽ aut nan redditur, de Aqua liber. 57 tedditur, quẽadmodũ in uaſis reſpirantib, aut capaciorib. hòc em̃ in libris de Subtilitate declaratũ eſt. at uerò præter id ꝙ in reuolutione ealor magis colligat᷑, quoniã non reſpirat,& etiã qui ſurſum rectà fertur, ſubſtantia ex qua deſtillatur aqua, craſſior eſt, ut quę nondum ignẽ experta ſit: neceſſe eſt igit ob multas cauſas acriorem& maiorẽ eſſe calorẽ deſtillationis qᷓ; circula tionis, atq; id ita ſe habet. Alia uerò cauſa euidẽtior eſt, ꝙ deſtillatio breui tẽ pore abſoluit᷑reuolutio longiore. Cauſa etiã huius differẽtię eſt: quoniam deſtillatio ſi in lõgum ꝓduceretur, tenue humidũ abſumeretur, tum quia reſpirat uas, tũ quia calor maior eſt ut cunq;, tum quòd maximũ eſt: quia humidumillud terræ ſubſtantię copul t᷑. NNeceſſe eſt igit᷑ deſtillationẽ celeri ter perfici,& qui lentius agunt, iacturam aquæ tum oſei, ſi oleum prodeat, faci nt. Quamobrẽ& maiore calore indigent ob hanc præcipuã cauſam. Cum uerò circulatione attenuant᷑, ſi calor ſit ualidior, multiplicato ſpiritu uas diſrumpet᷑. Manifeſtum eſt igitur reuolutionẽ fieri in uaſis cõcluſis& rectè ſtantib.& à modico calore& tarde, deſtillationẽ non ita. Eſt uerò& medium quoddã inter hiæc duo præparationis ſeu concoctionis genus, ꝙ; ſub fimo ſepultis ex toto uaſis fit. Solet aũt fimo calx recẽs ſubſterni,&tepẽs aqua inſpergi, atq; ſin gulis quatuor diebus utrunq; permutari. Permiſcen tur hocauxilio quæ iunguntur, alia ſuperantur, ut ſtibium, plumbũ, æs ab aceto, inde uis exprimitur, alioquin inſuperabilis. Terminus plerunque eſt lx. dies, in mixtione xxx. in concoctione xx. Pro æthere autem exqui⸗ ſito inutilis eſt hæc ſepultura. Sepulturam dico, quoniam in circulatione totum uas mergitur in fimo, atque obruitur:in circulatione prominet pars ſuperior, ut quod aſcendit in aquã, denuò reuertatur. in coctione uerdò aut mixtione hoc cum non fiat, tenuiores partes reſoluuntur, ideo hæc opor- tet in æthere tum ob ſimplicitatem tum tenuitatem prorſus inutilis& etiã damnoſa eſt. 19 Sed cur deſtillatio nõ ex uaſis rectè ſtantibus? quoniã calor ualidior fa⸗ peftillaio: ceret ut fumus diſſiparet᷑: aut dum occluſus eſſet, rediens infrà non ſepara⸗= Quiburzaſi: retur, ſed priori materię mixta aqua tota fœdaret᷑ parte abſumpta. Fit igit ex uaſis inclinatis aut ſitu, aut canalib. qui ſi toti occludant᷑, ignis abſumit aquam:ſi aũt reſpirent, fumus diſſipatur. Propterea utriſq́; modis partẽ a⸗ quæ perire neceſſe eſt. qui ergo longiorib.canalib.utũtur& apertis, hi plus colliguntaquæ. fumus em̃ ubi frigidum tãgit, in guttam uertitur, celeriter uerò ſeparatur ob ignis uehementiã. Propterea etiã dubitatione dignum eſt an ſenſim adiecta materia plus aquæ reddat᷑ an tota ſimul. uidet̃ autem materia ſimul adiecta longiori temporeindigere,& ob id plus ex aquaab- ſumitur, pauca aũt celerius ſiccatur: igitur pauca cum moderato igne plus aquæ emittit, ſed maiore tædio. Eadẽ eſt ratio magnitudinis uaſorũ. nã in maioribus diſsipatur, qm̃ uehementiore calore indigent, in paruis ab igne plurimo materia aquę abſumitur: optima igitur parua,& cum moderato igne. Et rurſus quæ plurib. cõſtat canalib. anguſtis qᷓ; uno amplo,& ſiper- petuò refrigerent᷑. Olea uerò& ſubſtãtię denſiores aqua, cõcluſis& ree . uaſis — 58 Hieron. Cardani uaſis indigent: quoniam uis flãmæatq; ignis maior exigitur quãut ſumus ſiſti poſſit:& obid totũ periret.oportetigit& ipſa refrigerare. Vbi uerò a- qua detrahit᷑, nõ oportet cõcludere uaſa. Quid ſi ampliſſimis uaſis& cõclu ſis colligat aqua? nam neq; diſrũpiea poterunt, nec fumus diſſipari. atq; idẽ beneficium ſequitur, ꝙ ex apertis plus colligetur: ſed impenſę aliquid erit. peſilaio ·Eadẽ aũt ignis, utè ſalicibus minus abſumit, uelut& calor humidior, ut rigm ex balneo, uinaceis, fracib. q́ᷓ pruna& cineribus, utrũ uerò ex flãma plus ꝗᷓ zuabs. Pruna abſumat᷑, quæſtio eſt: utraq; em̃ in extremo eſtſiccitatis. Verum flã- ma cum uehemẽtiore motu eſt, ut in libris de Subtilitate dictũ eſt, pruna in denſiore materia. flãma ergo celerius, pruna aũt uehementius urit: f1amma uerò quę ex ardente aqua concipitur, parum& tardẽè urit, quoniã paruum habet motum.igitur in deſtillationibus flamma utilior eſt, in circulationi⸗ bus pruna leuis. Sed in deltillationibus flamma inæqualis affert multa in commoda, in circulatione pruna, ut dictum eſt, uehementior quàm par- ſit, itaq; in deſtillationibus pruna ob æqualitatem utimur, in circulationi⸗ bus remiſſiore calore quàm pruna. Sunt ergo ſiccorum calidorum genera præcipuè quatuor, flamma& pruna& cinis tum ſol: humidorum ueròto tidem ferme, fimus, fraces, uinacea, balneum. Sunt autem ſiccorum igni- um ê genere etiam arena cinere tantò potentior, quantò ferri limatura ipſa arena.his enim calefactis& nonnunquã ignitis ad deſtillationes difficilio- cireulato in rum rerum uti ſolent, ad circulationes tamẽ inutiles: quoniamomnis circu Tuiut fa. jatio in humido tenui fieri debet. Verũ hæ omnes fermè dubitationes ceſ- ſant, quandoquidem in turricula(ſic em̃ uocant artifices) conclußo lebete tantus feruor aquæ ſit, ut metallica deſtillari poſſe uideantur, collecto utrin ue calore& in igne& in aqua. dorumcã- Vtrum aũt humidi calores minus abſumãt, dubitare nõ licet, motus em̃ Paratio pro....„...271. ttalaia tardior: motus enim abſumit, ut in uentis uidemus, qui tametſi frigidi ſint ſiccanttamẽ,& celerius quàm ſolis calor. An uerò etiã in uitrea uaſa aligd ex qualitate propria, puta odore& putredine fimi ingrediat᷑, dubium eſt. Videtur em̃ fimi calor temperatior balneo,&diuturnior ac maior fracibus atq; uinaceis. Fraciũ quoq; calor minor eſt& humidior ́; uinaceorũ. Op⸗ timę igitur ad circulationẽ fraces, inde balneum. nam uinacea magnã ſor- tiuntur inęqualitatem,& non tamdiu durant: fimus uerdò remittit aliquid. nam cum calor penetrat, penetrat& uis quæ illi adiuncta eſt, ſeumodus. is aũt eſt putredo. Calor em̃ partim penetrat, partim ſimile gignit, utrouis modo tutiora ſunt quę non putreſcunt. in fracibus aũt& uinaceis putredi nis quędam ſpecies uiget, ſed non tanta utopus inficiat. Poſthas balneum eſt tepidæ aut paulo calidioris aquæ. aeiherit iſ Quomodo ergo æther nobis parãdus ſit, quemadmodũ& reliqua Afi⸗ ueni exſne ne ſumere oportet: finis aũtab indigẽtia. Indigent ſenes ut humidũ, ꝙter⸗ reũ& feculentũ euaſit, iã repurget᷑, optimũq́; fiat,& quale puerorũ, tũ eriã ut mẽbra ipſa molleſcãt,& uires omnes confirment, tũ naturales tũ uitales ac ſenſibiles, atc; facultates quæ corpus ipſum mouent, In his igitur quæ fieri poſſunt. 46 de Aqua liber. 59 poſſunt, facere oportet: in quibus nonlicetut ulterius non labatur, corpus proſpicere decet. At hæc quomodo ſciemus, niſi prius cognouerimus in ꝗ⸗ bus reſtituere licet,& in quibus nõ? Si igitur reſtituereliceret humidũ pin gue& molliciem ſolidorum, regredi etiã uerſus pueritiã liceret, at non licet: nõ ergo poſſumus humidũ pingue reſtituere, neq; mẽbra ſolida emollire, ſed ſolũ poſſumus morari ſeniũ ac retardare. In his uerò quæad robur uiri um ꝑtinent, cũ uideamus ſenes beneualere aliquãdo,& aliquando malè, l tos triſtes, alacres pigros, robuſtos debiles: cõſtat eadem quæ caſu eueniũt. etiã ſapientia aliqua haberi poſſe. Quinetiam talia ſibi inuicẽ auxiliantur: concoctũ em̃ bona robur efficit corporis, robur aũ tappetitum cibiexcitat, & ſomnũ, undeconcoctio atq nutritio. atq; hæc exempli cauſa dicta ſunt. Quid igitur ex æthere expetendum ut uires redimat, retardet aũt ulterio rẽ humidi deprauationẽ. Deprauatur aũt, ut in morbis, curis ſuperfluisq́; laboribus, cibisq́; qui nõ rectẽ perficiunt᷑, inſaper uigilijs, hmorrhoſagijs & intempeſtiua uenere. Hęc igit᷑ omnia ad unã cauſam reducereoportet, quatenus defectum inducit:nã tabes non defectu deprauat humidum, ſed conſumendo& per ſe. Ea igitur alia eſſe nõ poteſt, q́; impedita innati calo⸗ ris functio, quæ etiã ab excrementis,& alijs operationib. aliò auocantib.& ex illius diminutione prouenit: tres em̃ uident᷑ eſſemodi, aut quia ſubſtan tia minuitur, uel quia functio impedit᷑ uel diuiditur. Si em̃ ipſum calidum manet, manet& facultas: functionẽ aũt non ita neceſſe eſt. Hoc uerò om⸗ niũ operationũ eſſeprincipiũ& ratio oſtendit, cũ ſit cœleſte& experimen tũ docet.qᷓ igitur ſuperflua amouent,& calorẽ excitant, hoc agere poſſunt, nã de diuiſione quaſi res uoluntaria eſt,& ad quartũ de Tuenda ſanitate 3 tinet. Porrò q̃ amouent ſuperflua& calorẽ excitant, uident᷑ du pliciter nos offendere,& quòd reſoluùt ꝙoptimum eſteducẽdo,& ꝙ; motu ſiccãt. Cũ prauis em̃ ſuccis ſemper aliqd boni educi ſolet,& motus maior corpora ſiccat.hoc em̃ iã dictũ eſt Indicio etiã eit, ꝙomnis ętas ſenecta breuior eſt, quãuis ob caloris in ſenecta paruitatẽ longiores reliquę eſſe deberent Nul⸗ la igit᷑ eſt cauſa, niſi paruitas motus in ea ętate. Vnde ad uitę longitudinẽ ex ercitatio uehemẽs cũ multa alia adducat in cõmoda, illud præcipuũ habet, ut ætatẽ pręcipitẽ agat,& ſeniũ ac mortẽ cum illo acceleret. Quæigitur uitã producere debèt, nec ſiccare uehementer, nec motũ magnũ ciere opor⸗ tet:ſed calorẽ cogere, excitare leniter& ſuperflua expurgare, tũ in intima pe netrare. Eiuſmodi ergo ſubſtantiã tenuẽ primũ eſſe oportet,& bene olentẽ his em̃ quę beneolẽt, gaudent mẽbra, tũ calidũ ut motũ cieat, atq; talẽ quæ ſpiritũ nutrire poſſit.qᷓ aũt nutriũt, familiaritatẽ cũ corpore noſtro habẽt. iã em uinũ quaſi ſpõte tale eſt, nutrit em̃& celerrimè,& amicũ eſt naturę& calidũ& odoratũ& tenue, ſed tñ non quantũ eſſe oportet. nõ em̃ ſtatim in tima ſubit, ſed partes liabet ſecũ inutiles, quę illud remorent᷑, finge igit᷑ uinũ ſtatim ſe cordi offerẽs, nihilq́; ſecũ inutile aut noxiũ ducẽs, atq; id optimũ: tale eſt æther. Manifeſtũ eſt igitur, neq;aliud quicꝗᷓ neq; ex alio fieri poſſe. .. 3,— Verum dum fit quoniam ab igneſit, neceſſariò in igneã naturam tranſſit. en arn Oportez Aethe is na⸗ tura G ex 480. 60 Hieron. Cardani 3 oportetigitur hancnaturam ab iniuria illata reddere immunẽ. Palam uerò eſt& tale quippiam atq; aded perfectum& melius oriri poſſe. ſed ubi hoc contigerit, nondum compertum eſt. Itaq; iam materiam reii pſius,& neceſ ſitatem præparationis,& finẽ ac damna præparationis etiam edocuimus. Ex quibus facile percipitur, non eſſeſæpius deſtillandam aquam, quæ æ- theri faciendo pro materia eſt, ſiquidem ignis adijcit præter tenuitatem, ꝙ utile ſit:cæterùm naturam ætheri præparatam calefacit, immodicè ſiccat, u- rit atq; corrumpit. Verùm dices, deſtillatione purior& defecata magis, ma gisq; tenuis euadit? fateor, non tamen hæc puritas ab initio tam neceſſaria eſt, cum poſsimus circulationed efficere. Cum enim inter duo quælibetex trema medium quoddam ſit, imò& plura generũ media proextremis ha- bentur, erunt& mediæ circulationes inter deſtillationes circulationesq́; uim habentes.Sunt enim circulationes rectę concluſæ,& cum lento igne aut calore.calor enim omnis ignis, ut aliàs demonſtratum eſt, niſtinternus Anus ardir fuerit: inclinatæ igitur, ac miti calore concluſæq́; medię poteſtate erunt. non zuaiiter eh igitur niſi ſemel deſtillata eſſe debet materia ætheris. Deſtillatur ergo ſic, ut alaſwu⸗ oleo excipiamus. nam quæ in eo deſcendit, abijci ſolet: colligitur, cum pri beauar · mum ſupernatare cœperit:& donec rurſus deſcendat. eadem altius in aerẽ nichoehs⸗ proiecta, ſi pauca fuerit, euaneſcit nec deſcendit, atq; ea optima eſt. ita unica mat uirer de deſtillatione abſoluitur. clarawrr. Vtautem intelligamus rationem operationis,& quãtitatem ſeu magni⸗ at tudinem uirium ætheris, ſupponatur uis optimi uini, a. b.& quod feculen tum eſt, impediens in a. ex omni parte in c. igitur ex dimidio& per dimidi⸗ um in d. per quartam partem,& in e. octauam, ita ut in b. nullum ſit impe d dimentum ratione ſubſtantiæ, ſed ſolum humani corporis, iuxta omnem operationem in uentriculo, iecore, uenis& corde: erit ergo infinita in com paratione eius quæ habet impedimentum in a. non autem ſimpliciter ob paruitatem& actionem membri.Et ut rem aliquo experimẽto doceamus, ſi quis iuxta humeros pondus annectat, multo maiore cum labore moue⸗ bit, qᷓ ſi pondus alienum tractet: impedimentũ enim intimum longꝰ plus fatigat qᷓ ſi extra.at in uino impedimentum intimum eſt,& maximum. uix enim xl. portio æther eſt ipſius uini, tecum igitur expende, quales uires habeat æther nini comparatione. Deinde cum non quieſcat ob ſubtilitatẽ, non retunditurillius facultas à membro. Cor enim maximam uim habet attrahendi, ut in medicis diſputationibus docuimus. Centuplo igitur ma⸗ ius eſt opus ætheris q́ᷓ optimi uini. at uidemus quantum afferat utilitatis 1 1 —ÿy yy—— ———— 3— 6d —— — — — uinum collapſis uiribus, languentibus facultatibus, triſtitia oppreſſis ani⸗ mis, utilitatisq; partibus ob inopiam caloris innati: unde non alio Gale⸗ nus auxilio utitur(quamuis perperam Arabes ob legem hæcin alia tranſ⸗ mutauerint) qᷓʒ; uini odorati potu, quod omnes uires recreat. Conſtat etiã, b modò nehumor aliꝗs malus iam genitus offendat, aut exterior noxa, om⸗ I nem prauitatem ex calor is innati defectu oriri non ſolum in humonibus, 1 ſed etiam membris. ueluti carcinomata& eryſipelas& bubones& ulcera maligna, —— —— —— —— de Aethere liber. 61 maligna, ut Galenus teſtatur in libro de Cibis boni& mali ſucci. Confir⸗ mato igitur calore præter luxationes& fracturas omnia mala tolluntur. ille em̃ concoquit, ſeparat, roborat, expellit ꝙ noxiũ eſt& ſemetipſum, mem- braq; quibus infundit᷑, ad ſymmetriã reducit. An igit᷑& hoc nõ uidere opti mi medici? uel ego chimerã nunc fingo? Quo fit ut ſi uẽtriculus ſit medicã dus, oportet frenũ aliquod adhibere, aliter ſtatim ad cor ipſum trãſit, à quo ut familiarerapitur. Declaratũ eſt em̃ à Galeno in ſecundo de Naturalib. fa cultatibus, unũquodq; membrũ rapere ad ſe ꝙſibi familiare eſt. Vinũ ue⸗ rò ſpiritui familiariſſimũ, ut tertio de Temperamẽtis habet. Cor uerò& re gnũ obtinere in corpore noſtro,& trifariã trahere uehemẽtiſſimè, in libris de Vſu partiũ docuit:quare nõ eſt cõficta hęc ętheris ratio, ſed demõſtrata. Vtigit᷑ uidemus uinum odoratũ recreare ſpiritus, exhilarare hominẽ, uires reſtaurare, quamuis repugnantib. fecibus& uſu minuente utilitatem ac uim illius, ita ab ęthere longè maiore ope,& celerrimè omnia hæcinſtau rant᷑.Eſt aũt fex duplex in uino ſeu excrementum, tametſi ſit defecatũ, qm̃ eadẽ eſt ratio partis& totius,& extremorũ atq; eorũ quæ ad extrema utrin que recedũt à medio, craſſa, terrea, frigida& tenuis, ſicca immodicè, igneaq́; quibus uinũ partim impedit᷑, partim nocet, cõmouetq́; pituitã,& membra ultra modũ excalefacit, tum magis quòd unũ alteri excrementorũ affert o⸗ pẽ. terrea em̃ uis ſiccitatis opus auget, atq; caloris. impedit aũt modum, in greſſumq́ʒ in intima morat᷑:æther aũt abſq; fece eſt, ideoq́; ſtatim penetrat, ꝙ minus mirũ uideri debet his ꝗ opus ardentis aquę ſpectant. ea.n.tametſi excremento nõ uacet, multa tñ cõmoda affert, concoquitq́; crapulam, diſ⸗ cutitq́; humores crudos.Sentimus quoq; illius ingentẽ uim ſtatim à potu, cum tñ ignea ſit nõ tẽperata. Ergo ab opere ipſo facillimè æther dignoſcit᷑. exhibitũ em̃ his qui iã muti ob ingruentẽ mortẽ euaſerunt, oculosq́; ſem⸗ per malos cõtinent, facit utreuiuiſcant, attollantq́; oculos, atq; loquant᷑, ni morbus neruos obtineat. Cum uerò multa hoc faciant ſuauitate odoris ab alijs omnib.pręterqᷓʒ ab elyſir diſtinguit᷑ Sed& elyſir nares ferit, æther ne⸗ quaqᷓ; Illud uerò certiſſimũ ſignũ, quo ab omnib alijs differt, q́d cũ ſpiri tus ſtatim recreet, uiresq́;refocillet, ſapore tñ acri non eſt, ut elyſir, ardens a⸗ qua, chelidonij æther. hęc. n. adeò nares,& magis linguã feriunt, utuix fer ri queãt. Vnde tũ ob id tũ ob immodicũ calorẽ& precium ſatis magnum, exiqua quãtitas& alij immixta aquæ exhiberi ſolet. Sapor aũt ætheris ſub acris ita eſt, ut medius ſit quaſi inter acidum& acrẽ, ſubdulcisq́; color uerò ut nitidæ aquæ, leuiſſimi põderis: odor uerò ni oblitus ſum) quod mirum eſt, uiolaceus fermè. nam uiolaceus ab humida& frigida ſubſtantia exhala re conſueuit. Dixi(ni oblitus ſum) quod nunc apud me nõ habeã, neq; iamdiu.ita.n.occupationes me detinent, ut tam pręſenti auxilio carere poſ⸗ ſim. At mals ſit his, qui cũ nihilboni pręſtare poſſint, etiã eos qui pręſtare Aetheris ge⸗ neraler uĩres poſſunt, impediunt. Principes uerò pleriq; à ſuis gnatonib.& uirulẽtis au 2unhor em licis decepti, in omnia alia potius qᷓᷓ in optimos uſus non more certè maio⸗ de eihere rũ impenſuri ſunt. nec tantieſt ꝓferre uitã, utinnocentiã aut ſtudia ſapiẽtię ſerihſerh. aut —— ———.—— Aether qua- lis ſit odore, guſtu, colore ſubſtantia. „.= 2 62 Hieron. Cardani aut libertatẽ deſerã:ſed malo pripi fato,& liber atq; immaculatus uiuere q́; diu fœliciſſimẽè,& cũ graui ſeruitute etiã tẽporaria, uelnon omninopurus & innocẽs.Neq;ʒ forſan ego uel ſic Deo rẽ gratã faciã,ꝗ hoc prodã hoctẽpo re præſertim, ꝙ potentib. Iolum ſit ſalutare atq; auxilio: uerùm nec tui bene merentis, nec illorum immerẽtium cauſa hęc prodo, ſed urgente eo à q̊ ſem peragor.necq em̃ magna unqᷓʒ ex uoto autiudicio meo egi, nec malum ego exiſtimare debeo ꝙ; bonum ſuperis uidet᷑ maior eſtillorum ſapiẽtia uecor⸗ dia mea, munus accipio, munus darecogor: ſi modò hocmunuseſt,& nõ pleriſq; lapis Aeſopicus, ut oleum& operã ꝑdant. neq; n. fas eſſe exiſtimo omnia ſic dicere, ut omnes intelligãt: nec ita prętermittere, ut nemo ſcire poſ ſit. Vbi em̃ totum abſoluerimus ſermonẽ(ꝙ pleriſq; uidebit᷑ admirabile) plus perit, ꝗᷓ ſi nõ abſoluerimus. Eſtem̃ ſermo acephalus, ut& illi multa poſ ſint adiungi capita, unde multiplices formoſę ſtatuę. Sed iã ad rẽ redeo. de⸗ mõſtrãdum eſt, ętherẽ bene olere, uiolãq́; olere, cum tñ ex materia ſit calidiſ ſima. utrum aũt omnis? partim quidẽ ſic, partim aũt nõ. Sedrelictis amba gibus quę infinitæ ꝓpemodũ ſub hac quęſtione latẽt, de ſimpliciſſimo no Pis ꝓpoſito ſermo habeat᷑:ꝗ quanqᷓ́; multiplex ſit, ut infrà oſtẽdemus, om- nis iñ ſuauiſſimè olet, nõ quidẽ magnitudine odoris, ſed temperamẽto& qualitateac natura odoris. eſt em̃ in toto hęc natura& tota. neq; n. alius eſt unius uiolę odor,& cumuli, ſed iñ hic maior. Sic& albedo tota in qualiber parte parietis,& nõ eſt pars albedinis, ſed partis albedo.itaq; in toto eſt albe do,& in qualibet parte tota. Si igit acutũ habet odorẽ aqua ardens, atq; pla nè ſiccũ, manifeſtũ eſt in genere eſſe iã bene olentiũ. at quę beneolẽt, ſed fe⸗ riunt nares remiſſa ni fiunt ſuauis odoris: qm̃ acuitas quæ perceptionẽ ſua uitatis impedit, abolet᷑, igit᷑ reddit odor ille ſuauis. Aliter demonſtret᷑ hocab incõgruo, acuitas impedit odorẽ, odorata eſtaqua ardẽs: ſicca em̃& tenuis eſt, igit ſi redit ad odorẽ grauẽ, oportet cauſam ibi eſſe immodicũ, humidũ aut putredinis ſpeciẽ aliquã, aut frigiditatẽ aut exuſtionẽ, uelutin terreis& metallicis igni expoſitis, ut nullũ eorũ eſſe poteſt, igit æther bene olet. Qd aũt etiã uiolã redoleat, iccirco neceſſariũ eſt quia uiolæ odor ob id ſuauis ſit ꝙ nõ perpetuò ferit,& ꝙ recreat: ac æther nõ perpetuò redolet, quia odorà tenuiſſima ſubſtãtia reſoluit᷑,&ideo ſtatim perit: moriẽs aũt odor ſuauis eſt & qm̃ recreat, particeps em̃ acuitatis eſt hic odor, acutũ aũt pręit, cui ſucce- dit odor ꝓprius, ideo recreat,& ob id uiolæ imaginẽ refert. Statim autẽ eua neſcere uiolæ purpureũ odorẽ, eundemq́ʒ eſſetenuiſſimum ipſa floris ſub⸗ ſtãtia oſtẽdit, ꝗ& minimus eſt& tenuiſſimus. Nihiligit mirum eſtab ęthe re, tametſi tẽperato ꝓdire odorẽ hunc ſuauiſſimum& uiolaceũ, quod neq; cõſiſtat, neq; craſsã ullã habeat ſubſtantiã,& alternet quaſi ob tẽperamẽtũ partium. Sola em̃ uiola tẽperata eſt ex his quę beneolent. roſaem̃ qua parte olet, calida eſt,& ſicca immodicè. Videmus etiã lachrymas Indicas plures, ut animã albã,& eã quæ apud nos eſt,& Elemi uiolã redolere, quanq́; ma- nifeſtę ſint caliditatis ob tenuitatẽ ſubſtantiæ,& incõſtantiã afficiendi olſa ctum. Vnde cõſtat odores ſingulos unius eſſe ſubſtãtię, pręterqᷓʒ; uiolaceũt is enim de Aethere liber. 3z is em̃ fitlanguẽte odore quouis moderato. Indicio etiã huic eſt, urinã eorũ qui reſinã larigneã biberunt, adeò manifeſtè redolere uiolã, ut ipſas uiolas nuper collectas, imò cumulũ earum eſſe dicas. at ꝗd larigneę reſinæ uel uri næ humanę cum uiolis? cõtingit ergo id duplicẽ ob cauſam uelut in æthe- re. ſcilicet& quòd tenuiſſima ſolum, fragransq́; ſubſtãtia reſinæ cum urina dur mulia- ꝑmeauerit,& qd odor urinę feriatꝑ ſe. acutus.n. eſt. attamẽ hoc intereſt in dorer calch ter troſq;, quòd urinęodor uehemens eſt,& non ſincerus, quia putredinis euea urina eſt particeps, etenim excrementũ,& ꝙ acuitas uehemẽs, unde nõ ni⸗ ſià potenti uiolæ odore ſuperari poteſt. at omnis odor potẽs ac ualidus ali quãdiu manet, qm̃ quod magnũ eſt, ſtatim deſinere nõ poteſt: tale aũt ſua⸗ ue eſſe nõ poteſt, quòd nõ habẽt ortum cum interitu cõiunctum, ꝗd etiã in dolorib.& cæteris uidemus ſenſibilib. duplici igit᷑ cauſa urinæ odor etſi uiolam referat, nec ſincerus eſt omnino, nec planè ſuauiſſimus ut ætheris: quãobrẽ nectã mitis autiucundus.at de hoc etiã in phyſicis alias diximus. Forſan quis nobis meritò obijciet illud, nunꝗdaer nõ recreabit ac nutri ad ansont et ſpiritus nõ minus, imò melius qᷓ; æther? ꝗdigit᷑ æthere opus eſt? Deinde zanaa jan ſi iuuat æther, uel quia nutrit, uel quia mutat, at nutrimentũ copioſius& uo. firmius ex uino qᷓ; ex ęthere:maiorq́; copia. nã æther carior eſt, imò cariſſi⸗ mus, ut ita dicã. multis.n. aureis libra cõſtat. Ex uino etiã aqua educit᷑ uelut ex religs omnib. declaratũ eſt em̃ in libris de Subtilitate, in uino aq́; cõtine ri,& quomodo etiã citra ignis operã educat᷑ qudd ſi ita eſt, haud dubium eſſe debet, quin ea per deſtilationẽ detracta, nõ ſit inutilis. ꝗd ergo erit hic æther, cuius maxima pars eſtaqua. Deinde ſi parum exhibebimus, quid proficietꝭ ſi multumex eo, nõne in cõſuetudinẽ tranſibit?& uim etiã natu ræ inferet? Eſtetiã alia dubitatio, quia ꝗᷓ immutant, ubi deſierint, res ad na⸗ turalẽ ſtatum redit:uelut in ſenib. qui utunt᷑ rebus quæ ad uenerẽ faciunt, ð& in debilibus alicuius principalioris mẽbri ratione. nam ubi ouis& ui⸗ no reſtaurati uires recepiſſe uident᷑, ubi reſtaurari deſierint, in idẽ redeunt, quamobrẽ opus eſſet perpetua æthieris aſſumptione, illiusq́; uſu aſſiduo. Demum ſi quĩcqꝗᷓ; ether prodeſt, id efficit calorẽ innatum cõfirmando, atq; ut ita dicã augendo:atita multo melius præſtat exercitiũ. quid igitur opus eſt æchere, cũ cuiq; exercitium in prõptu ſit? Hęc igitur ſunt in uniuerſum quæ mihi in hac cauſa necabſurdẽè obijci poſſe ſentio, ſed tñ res aliter ſeha bet. Primũ igitur dicã quod ad aẽrẽ attinet, illum certè poſſe uitã lon giſsi⸗ mã efficere: ut ſi ignis in puriore ęthere habitaret& ſupra nubes, forſan ab ſurdum nõ eſſet credere quin ad ducẽtos aut trecentos annos homo perue⸗ nire nõ poſſet. Atqʒ hoc forſan eſt, quod poẽtę cornici& coruo tã diutur- nam uitã aſcribunt, quaſi in ætliere magna ex parte habitantib.multo ue⸗ ro longiorẽ phœnici, quòd adeò altè deliteſcat, ut uix multis ſeculis uideat᷑. Et Moſes quoq; ante inundationẽ longiſſima uitæ ſpacia deſcripſit, quaſi tũc aẽr purior eſſet.Sed mittamus fabulas& Theologorũ opiniones, tum etiã quę dubia ſunt,& ſolum præſentib. fidẽ habeamus. nõne etiã nunc in multis oriẽtis partib. atq; in India pręcipuẽ homines cẽteſimũ annum in⸗ tegri excedunt? cum aliꝗ etiã ad cẽteſimum quinquageſimum perueniant, F 2 referantq́; 64 Hieron. Cardani referantq;, ut ſępius retuli de quodã qui tertium ſeculũ expleuerit. Sed hͤe mittamus. conſtat ſatis, in quibuſdã regionib. præſertim in mõtib. ob aeris puritatẽ homines cẽteſimum annum excedere. Ea igit᷑ eſt uis aẽris ut hoc fa cere poſsit, ſed nõ licet illũ tã facilè eligere. hocigit᷑ multo magis præſtare æ⸗ ther poteſt:qui cum ſit exiguus.tiñ præſtò nobis ſemperadeft,& ob denſio rẽ licet nõ minus atre tenuẽ ſubſtantiã, efficaciẽ& permanentẽ operã exhi bet, cor nutriendo,& ſpiritus tẽperando, calorẽ humidumcogendo repur gandoq́;. ltaq; ſi quis rectẽ perpendat, maximè obeſſe credi potuitæthe⸗ ris uſui, id maximeè illius uim pręſentẽ declarat. Quod uerò ad uinũ attinet ac nutrimẽtum̃ licet ueriſimile etiã uideatur, attamen neq; id obſtat, ſed po tius in rem facit. nanqʒ uidemus, ut de ardente aqua ſolum loquar,& in dẽ tibus& in uentriculo tam euidens ac pręſentaneũ pręſtareauxilium ex octa ua ſolum unciæ parte, quod nec optimi mõbaſij uini libræſeptem in tribus diebus afferre poſſunt. Et tñ uinũ illud cum alia multa incõmoda afferat, tum pręgrauabit naturã, tum etiã calefaciet iecur,& caput tentabit eouſq;, ut in ebrietatis periculũ inducat. Apparet igit xtheris uſum innocentia, ce⸗ leritate& poteſtate magnę etiã quãtitati uini in uẽtriculi affectib.lõge prę⸗ ſtare, quandoquidẽ illo multo uiribus inferior, ardens aqua melior ſit. at in aliorum uiſcerum languorib. præſertim cordis, quibus opus eft ſumma te⸗ nuitate& ne remoretur celerrima diſtributione, quanto æther omnib. alijs alimentis medicamẽtisq; generoſior erit. Duplici aũt uia illud præſtabit, ſci licet& nutriendo, ut dixi ſpiritus, utalimentũ potusq́;& tẽperando calo⸗ rẽ naturalẽ humidumq́; cogendo,& ut ita dicã, perficiendo. Iam uerò& ut ad reliqna quęobijciuntur deueniã, fatemur uino etiã defecato aquã in⸗ eſſe,& nõ paucã.& in æthere etiã aſcendit, quẽad modũ rectẽ dicitur, in de⸗ ſtillationib.ſemꝑ primum aqua. ſed quę aquas qualis exoleribus? minimè ſed cõcocta, odorata,& in qua calor quidã non contẽnendus uiget. Hanc forſan dicet quiſpiã prius linea tela ſeparare expediet? minimè ꝗdem, nam ſic robur& cõpages prius uini diſſoluetur. Quid ergo agendũ? ꝓbabitur ne æthier cum aqua illa? Certs:nã ꝑ circulationes cõmiſcentur perfectè par⸗ tes, quæ e ementa uocantur. Igitur in æthere dices rurſus poſt ſeparationẽ eadem erunt elementa? Quid ni. Sed elementi nomen multos decipit. Ele⸗ menta dicimus& tria elemẽta, ex quibus inferior machina ſub cœlocõſtat: & literas, ex quibus uerba:& partes in mixtis, ex quibus illa conſtãt,& in quæ reſoluunt᷑. Blementũ nõ eſt ſolũ terra aut atr aut aqua, ſed quodcunq; primũ in cõpoſitione. Itaq; ſi dicasuinum aut carnem exelementis conſta- re, certum dices: ſint aũt ex tribus his elementis, nequaꝗᷓ: non ſolum quòd deſit in omni mixto aer, aliudq́ʒ ſit aeris loco, ſcilicet cœleſtis calor, ſed qd quæ in mixiis continentur partes, nequaq́; ſint terra aut aqua, ſed terreę cer tè autaqueæ, ita ut aliàs dixi,& aereæ& igneæ, hoc enim in libris de Subti⸗ litate declaratum eſt. alia ergo eſt terra, quæ in carne, alia quæ in oſſe, alia in ligno, alia in ſucco uel uino, alia in ęthere. Quicquid enim in mixto ſiccius eſt& frigidius, terræ loco habendũ: quicquidl calidius& humidius, aeris: atq; ita de cæteris. Hoc igitur modo etiam in æthere, manifeſtius autemin w fArdente de Acthere liber. 65 ardente aqua quatuor erunt, quas iuxta cõplexiones quidã cõbinationes uocare auſi ſunt elemẽta, tametſi illain mundo, alterius modi ſint atq; natu⸗ ræ, numeroq́; pauciora. Sed in his iuxta hãc rationẽ quatuor partes erunt. Alio modo iuxta deſtillationem:quod enim aſcẽdit primum, aqua dicitur, eſtq; plerunq; abſq; colore, odore atq; ſapore, niſi in paucis quibuſdam re- bus, quæ etiam multũ olent,& odorẽ parti liquidę coniunctum habent:ut roſa, uiola& uinum. quod uerò ſequitur pingue ſubrubrũ, odoratius pro aẽre habetur. Vltimo quod maxima ui ignis extrahitur, magisq́; naturã ſa⸗ pit ignis ob exuſtionẽ qᷓ; ſpõte:atq;ʒ ob id tetrum quiddam olet, nigrumq́; ob fuliginem conceptã euadit amarum,& acre inſuaueq́; ignis ſolet appel⸗ lari. Vltimum quod in imo reſtat, nec ulla ui ignis cogi ut aſcendat poteſt, ſed aduritur planè, terra dicitur. ltaq́; hoc modo in æthere nõ omnia ſunt elemẽta, quia excrementũ ultimũ ſublatũ eſt:atq; ob id& ſtatim penetrat & liquefacit,& ſumptũ in potu nullã ad fecẽ humidi noſtri naturalis facit acceſſionẽ:reliqua tria ita ſimul tẽperata ac cõmixta ſunt, ut unũ eſſe dicas. Ob id igitur naturã ętheris exquiſitè deprehẽdereliceret, ſi partes elemẽ aateris in torum eſſent poteſtate inuicem coęquales.ſublata em̃ terra, mani feſtè ad ca producda lorem& humidum declinat:quo fit ut humano tẽperamẽto, imò optimæ Lita exehle. illius parti, ſcilicet innato calori perſimilis ſit. uerùm id nolim nec auſim di cere, quod nulla arte aut cõiectura nobis cõſequi licet, ſcilicet quòdelemen ta illius inuicẽ poteſtate aut menſura paria ſint. Hæc em̃ minus neceſſaria ſcitu ſunt ꝗᷓʒ difficilia. Sed iam ad alia obiecta tranſeamus, inter quæ eſt du⸗ bitatio de quantitate: quoniam exigua portio non uidetur in tammagno lapſu omnium mẽbrorum, qualis per ſenectã accidit, aliquid proficere poſ ſe.magna aũt quantitas primum non facilè habet᷑, corpusq́; multum mu⸗ tabit:omnis aũt mutatio magna& ad melius& maximè repentina, qualẽ ex æthere fieri neceſſe, palã eſtin debilibus corporib. ſuſpecta& periculoſa eſt adde quod etiã antea obiecimus hanc multitudinẽ, ut etiã uini& ouo- rum& reliquorũ ſalubriũ auxiliorum ex conſuetudine familiarẽ factã pa⸗ rum ꝓfecturã,& tñ mole ſua corpus exagitabit& premet. Cõſimilis ratio eſt quæ ſequitur, ut iam non contra æther tantum, ſi quis rectè inſpiciat, ſed etiã cõtra omnia auxilia quæ hominis uitã producere poſſint,& incolumi tatẽ illi afferre dicta putet. Quamobrẽ non uidentur hi noſcere, quòd multi talib. auxilijs ad ultimã ſenectã peruenerint: è quibus Fridericus tertius Im perator,& Venetus princeps Lauredanus noſtræ fermoè ętatis, certè eiuſdẽ ſeculi, ad xcvi annũ peruenerunt, beneficio auri liquidi ut fertur. quanqᷓ; no men id ad authoritatẽ inditum eſſerear: cęterùm ætherem fuiſſe exiſtimo. Marſilius quoq; Ficinus& ipſe eodẽ temporeflorẽs, eandẽ metam attigit, quanqᷓ́; non talibus uſum exiſtimẽ. Illud ſat eſt, fieri poſſe ut exigua re uita diu& incolumis proferatur. Ille ſpem in auro, myrrha& thure ſuperſti⸗ tione potius ductus quã medica rationecollocauit. Placet tamẽ quod adij⸗ cit, huiuſcemodi medicamento putredinem innati humidi prohiberi, atq; obidaduitæ longitudinẽ plurimũ conducere. quod non refello. Eetenim conſtat hoc medicamento multos à comitiali morbo ſanatos. Etratio illa F 3 xeneralis 66 Hieron. Cardani eneralis uera eſt,prohibitionẽ ſcilicetputredinis humidi naturalis magnã anſam prębere ad producendã uitã, eamq́; incolumẽ ac firmã. Adnumera⸗ ri poteſt hoc auxilium inter facile parabilia, ſi præſtet quod ille pollicetur. Verũ quæ fides homini habendas qui rem tanti momenti adeò pueriliter tractet/ totq́; humilib. fabulis impleuerit. Etunde maximã gloriam conſe⸗ qui poterat, ibi maximè uituperandus ſit: uir alioqui eruditus,& dere litera ria bene meritus. Cæterùm ut ad rem redeã, nõ ita fidendum eſtætheris u⸗ ſui, ut ſenex uigilet, exerceatur immodicè, deuoret nõ mandat, uenere ſatie tur, frigori calens iam ſeexponat. Sed nos præſupponimus ſenem ſomno indulgentẽ, à curisq́; uacuũ,& ritẽ quantum licet cibos concoquentẽ:ium quiete, tũ parcitate, tum electione ciborũ aliaq́; ſtudioſe& prudenter agẽ tem, rariſſimeq́; delinquentẽ. Isigitur ſi experiẽtia magiſtra rerũ cõuincat᷑, auxilio exiguę rei poſſe ad centũ annos fermè uitã proferre,& ſatis integri: uirib.oſtendamusq;ʒ omnium quæ uitę cõferunt, nihil eſſe pręſtãtius æthe⸗ re:quid eſt quòd ꝗdubitet, ex eius uſu hominẽ nõ poſſead centeſimũ uſq; annum pertingere: Natura em̃ ita cõparatum eſt, ut omne ꝙ;eſt, ſimile ſibi gignat& efficiat incorruptũ manet æther, nec ullis uitiat᷑ cauſis, neq; mar-⸗ ceſcit unqᷓ́ʒ: quid eſt cur eo utentes, tales fermè nõ efficiat,& ab omni ſaltem utredine defectuq́; immunes? Optimè Homerus Deos immortales ob id eſſe dixit, ꝙ nectare& ambroſia ueſcerent᷑. Et pocta ille rurſus: N ectare& ambroſia quantũ uolo ſi licet uti, lmmortalis ero. oportet iñ illũ, ut dixi, eſ ſe huius rei ſtudioſum& robuſtũ, atq; etiã ut in reliquis omnib. hac in par te mediocriter fortunatũ. nã nobis ꝗinfeliciter nati ſumus atqa bortu qua ſt eiecti, infauſtè educati,& cui neq; ſidera multũ fauent, ſanitate pe peiuò neutra, ut Galenus dicit, forſitã parũ hoc ꝓderunt:& tñ ſi pręoccupare cõ tingat in tanta tẽporis penuria, nõ deſpero pręparato medicamẽio magnã me poſſe ſacere acceſſionẽ ad uitã. Sed duo tñ uiden᷑ præcipua cõmoda in ætheris uſu exigenda, quę ſi adſint, optima ſpes eſſe debet cuiq; ut intentũ ex eo cõſequat᷑ ea ſunt ut bene dormiat,& ut dentes ſint firmi: ꝗ ambo cũ mihi deſint, hæreditaria calamitate certè ſpẽ cõſequendę tantæ utilitatis nõ parũ minuunt. Etenim ſenibus multa incõmoda accedunt, inter quę duo hæc maxima, quæ quaſi circulo quodã augent: nã ex his homo celerius ſe⸗ neſcit,& ſenectus ipſa hæc incõmoda auget quibus tñ& ætherutilis eſt ut ſuo loco docebimus.ltaq;ſi aliqua vonaſorun mihi inter tot negocia, a⸗ deoq́; aſſidua aliquantulũ ocij ſuppeditaret, ſperarẽ parato hoc pręſidio ad hue multis annis poſſe ſuperuiuere:niſi caſu aliquo aut renũ calculo oppri merer. quamuis hũc nunq́ᷓʒ ſim expertus:ſed ætheris auxiliũ, cũ ad reliqua, nõ ita ad ꝓnibendã calculi generationẽ eſt accõmodatũ. nã& dehocinfrà diſputabimus.Sed ut uideo, omnia partẽ ſuã expoſcuntars, natura, aſtra, ereritt in prudentia, fatũ. Nam quod de exercitio obijcit᷑ ac creditur, ualde diuer ſrnib malum ſum eſtab ipſo rei euẽtu atqʒ ueritate. nech em̃ aded utile eſt ſenib.ut quidã ceꝶ exiſtimãt, nempe Galenus quinto de Tuenda ſanitate ingt:Poſtfrictionẽ cũ oleo inambulatio& geſtatio ſenib.ſed quæ citra laſſitudinẽ ſit, cõuenit. deinde ſubiſcit, Exercitationes ſolũ his cõueniũt, qui corporis optima ſint 5 conltitulione. de Acthere liber. 57 conſtitutione, cæteris nõ niſi per robuſtiores partes. imbecillæ nullo modo ſuntexercendæ. Sed neq; inſuetis exercitationib. neq; moleſtis aut diutur- niorib. aut uehemẽtib. uel etiã quæ partẽ alicui ſymptomati obnoxiã uexa- re poſſint:uelutin uertiginoſis reflexus circuitus, aut iuxta moletrina. Di⸗ ctum eſtaũt de his à nobis in libris de Sanitate tuenda: nunc uerò ſatis ſit oſtẽdiſſeexercitationẽ ſenib.nõ cõuenire:ni ꝑ exercitationẽ, deãbulationẽ aut equitationẽ intellexeris. Et certè hac in cauſa plura mihi occurrũt:atq; illud primũ, cur ſenium extẽdere liceat, iuuentã& reliquas ætates minjmè? an forſan& illas extendere licetꝰ ſed paululũ, ut ſimul tñ omnes collectæ ſe nectutis, etiã ſpaciũ augeãt? Et an forſan nihil horũ facere licet, ſed ea q im. pediunt ſolũ amouere? Cur etiã pauciores ex his qui normã Galeni ſecuti ſunt, ad id tẽpus uitę maximũ ꝑuenere, qᷓ; qui fortuito uixerũt? Vtetiã ipſe Galenus, ut referunt, neq; xx annũ uidere potuerit, ᷓuis robuſto corpo- re, ac ſatis bene tẽperato. Deniq; cur exercitiũ in iuuenib. uitã ꝓducat in ſe nib. uerò breuier? nã niſi hęc ꝗ̃ alibi explicata nõ ſunt, quis intelligat, diſcri mẽ exercitationis& uſus ętheris aſſequi nõ poterit. Ergo ut de primo dicã, neq; unã neq; aliã ętatẽ extendere licet, ſed licet breuiare. Senectus exercita⸗ tione ſit breuior, nõ reliquæ ætates: quoniã in ſenectute id accidit ꝙ lignis ſiccis.ſeu em̃ inflectant᷑ ſeu trahant᷑, franguntur:uiridia aũt nõ franguntur, quia& extenduntur& flectunt᷑. Ergo exercitatio illa nihil affert cõmodi ad uitæ longitudinẽ, tametſi in pueris aciuuenib. proceriora, pleniora& robuſtiora efficiat corpora: quę cumad formã illorũ cõueniant, etiã utilia ſunt Reipub.& militari diſciplinæ, ſine qua urbes ſecurę nõ ſunt. Cęterùm quodad uitã attinet nullum afferunt illius longitudini cõmodum, ſed po- tius adimunt.auocant em̃ calorẽ extra,& motum magnũ efficiunt:undere ſolutio maior humidi,& hominẽ copię cibi& potus aſſuefaciunt, adeò ut in ſenio cõſuetudo mutata periculũ uitę afferat:cõſeruata aũt mortẽ accele- ret. Præterea mẽbra exteriora exercitatio roborat, adeò ut in morbis ſenum qui plerunqʒ abſceſſu auttranſmutatione finiunt᷑ decubitus neceſſariò ad interna mẽbra fiat:unde mors ſequitur. Itaqʒ hanc ob cauſam podagroſi ſę pe diutius uiuunt, integrè ſanis ſi recta uictus ratione utantur, quia decubi tus materiæ febrium dum conſenuerint, ad articulos citra uitæ diſcrimẽ fie ri cõſueuit. Vnũ forſan bonum facit, ꝙ perfectiori coctioni,& ut ita dicã, expreſsioni intimioris ſucci habiliorẽ reddat. Verùm in ſenio cum eadẽ& maiora afferat incommoda, nec has utilitates exercitatio præſtat. quamob- rem non eſtquòd quis exercitij uſumnobis pro ęthere proponat. in ſenib. enim auocat calorem à mẽbris regijs ad extrema:qui cum ſit exiguus. diſſi⸗ pat᷑, inde functiones omnes euertunt᷑, quę ad uitã ſunt maximè neceſſariæ. Extendunt᷑ etiã uenæ pulſatiles, ſolida mẽbra colliduntur, appetentia cibi præpoſtera& maior qᷓ́; debeat excitat᷑. transferuntur excremẽta in loca nõ eductiõi apta, unde grauedines, laſſitudines, abſceſſus, febres cateruaq́; ma lorũ.accẽditur calor ipſe, reſoluiturq́;. Cõſtat itaq; exercitiũ omnino ſenib. fugiendũ.nec Galenus illud ꝓbat, nec tñ apertè dãnat, ut debuit, quoniã il lius offenſam nõ perfectę aſſecutus eſt. Sed obijcies denud, æther tñ ſiccat: 5 3 F 4 qua 68 Hieron. Cardani uæ ſccant, ſenib. ſunt fugienda, teſte Galeno.Hic rurſus ille in iudiciũ uo cãdus eſt: qui cum uenia Jictũ ſit, maximas res nimis oſcitãter tractauit, cir ca minimas plerunq; nimis diligẽs. Quis illius men tẽ interpretari poterit ge uictu ſenumt inquit. n. A ſiccis omnino medicametis ſenes abſtinere de bent:quod ſi neceſſitate deductiuti cogantur. ad humida ſe transferant.& tñ melle nihil illis melius eſſe uult, quod ſiccum ſtatuit.ſicca quoqʒ cibaria il lis cõgrueretam apertum eſt ut nemo neget. Sed hęc in libris de Sanitatetu enda, cõtradicentiumq́; medicorum expoſita ſunt. hoc quidem ſponte ex= hibuimus alij cum erit occaſio alicuius principis, qui uel ſaltẽ propriæ uti⸗ litatis,ſ non cõmunis(nam iduix hoc tempore ſperare licet) in lucem pro dibunt. Hi etenim longè magis neceſſarij ſunt ad hominũ ſalutem, q́; libri in philoſophia aut mathematicis ad ueri cognitionẽ: qd Galenus necuitę ꝓducendę nec cauſarũ mortis rationẽ intellexerit, ſed cõmunib. tantũ prin cipijs innixus, plus cõtradicendo ſtuduit qᷓʒ uſuiatq;inquiſitioni, ut pare- rat tantæ rei cõplicandæ. ded cũ non ſit huic tractationi locus hic, ſed ſolũ Nori ea de Aetheris uſu, ad eundẽ redeo. Verũ tñ anteq́; de eo dicã, id primũ ꝙ ſain ſeubur. alibi à me tractatũ nõ eſt, prius diſcutiẽdũ eſt: ſcilicet quę nã potiſſimè cau ſa mortis ſit in ſenib.an ſiccitas ſeuhumidi cõſumptio, ut Ariſtoteli placet: an illius cõuerſio atq; permixtio, ut medici antiqui,& maximè Galenus ex iſtimant? an corruptio& putredo, ut ætate poſteriores uolunt: quib. hoc fauet argumentũ, ꝙ pauciſſimi ſenes ſine morbo pereunt:pauci etiã deficiẽ tib. uirib. ſed pleric ex febre uel abſceſſu, ut appareat mortẽ ob putredinẽ il lis cõtingere. Multum aũt intereſtan hoc uelillud in cauſa ſit.nã ſi ſiccitate mors fiat, humectandũ perpetuò: ſi permixtione, ſeroſaexcremẽta tũ frigi⸗ da& glutinoſa educẽda: ſ putredine, exiccãtib. utẽdum, atq; extenuantib. tamnetu illa ‧humidum natiuum cõſumant. Eiuſmodi aũt eſt dubitatio. Ve rùm hæc omnia in cauſa mihi eſſe uident᷑, ſed eo ordine, ut primũ permiſce ri in ſenecta humidum pingue cũ aqueo incipiat, inde ex hoc tũ multis alijs cauſis putreſcere, demũ etiã ſiccari, ita ut debiliores maximè ab initio ex ſo- la mixtione euertant᷑, robuſtiores putredine, qui exactiſſimè ſunt tempera ti tũ arte quadã uiuẽdi optimè inſtituti,tũ naturaliter, ad extremum cõſum tionis natiui humidi perueniunt, atq; in his etiã ordo quidã eſt nam qui⸗ buſdã humidũ rarius ſenectutis extremũ terminũ accelerati alijs denſum in Lie producit.atqʒ hęc eſt ratio uitę producendæ, aut mortis accelerãdę. ahei u PErgoutad cœæptũ inſtitutum redeã; æiheris uſus uidetur omni ex parte fetbers un utilis eſſe:nã ſeuhumidum purgandũ ſit ſeu ꝓhibenda putredo, inutroq; pralucendã. utilis eſt, ut ꝗ ſeparet& ſiccet atqʒeducat, neq; hęc exiccatio noxia eſt, quæ humidũ pingue nõ adurit. unde multis uini potẽtis uſus pernicioſius eſt, dũ pingue humidũ adurit᷑. Quid igitur utilius eſt ad retardãdũ humidiin nati exiccationẽ atq; ſenectutẽ æthere ipſo? nam duobus periculis ſubla⸗ tis mors ipſa maximè differtur. Forſan quæretaliꝗs, an etiã nutriat- nõ eꝗ⸗ dẽ:hoc em̃ ſperarunt ꝗ aurũ ſoluere ſe poſſe iactãt. atq;ʒ id meritõ, ſi fieri pol ſet: at nõ fieri poſſe infrà demõſtrabimus. Verũ hac in cauſa eadẽ eſtratio ſeruãda, ꝗᷓ mulierib. neq; em̃ lucrari didicerũt quicꝗᷓ ſed ut ꝙeſt parciſſimẽ diſtribuendo, de Acthere liber. 69 diſtribuẽdo, diutiſſimè duret. moderari igituroportet conſumptionẽ hãc ſolũ, non reſtaurare, ne regreſsũ in ætatib. ut apud Platonẽ, conſtituamus. Propter hæc forſan nõ malũ erit cauſas modumq́ʒ mortis declarare, ut q́= ꝗenes eun j⸗ modo ex ætheris uſu ei occurrere liceat dignoſcamus. Sunt aũt in ſenib. mo ciuc moria di quatuor facilioris mortis ac magis neceſſariæ ́; in iuuenib. Vnus ꝗ nec uur iuenit- per ſe eſt, nec principalis, cũ uel ex laborib. uel uigilijs aut curis uenereue ſe⸗ nex opprimit᷑:ad omnia ut cõcidat paratior ob natiui caloris imbecillitatẽ, & præſertim à frigore grauiter lędit ob cutis& muſculorũ mẽbranarumq́; raritatẽ, pinguedinisq́; carentiã,& ad lapſus percuſſionesq́;. nã& facile lu⸗ xantur oſſa, atq; frangunt᷑:& fracta luxataue difficilius reducunt᷑ acreſtau⸗ rãtur. Principaliter uerò non aũt per ſe, ut quibus uel uentriculus uel caput præcipuè debiliora ſunt, aut aliud mẽbrum neceſſariũ, aut quia dentib. ut ſuperius dixi, carẽt. Vix em̃ fieri poteſt in tã longo tẽporis curſu, quin mẽ⸗ bra aliqua inęqualiter grauiterq; affecta ſint magis cæteris. neq; emm trutina inter tot labores, uictus errores, curas, incõmoda, caſus, aliosq́; uitæ anfra- ctus aded æqualis ſtare poteſt, ut nõ unũ alio mẽbrum magis afficiat: quo affecto omnia in illud mala incũbunt.ꝙ ſi uitæ neceſſariũ ſit, mors pro fo⸗ ribus aſtat:ſi nõ tales diutius plerunq; uiuunt, qᷓ́; qui magis ualere uidẽtur, ut podagrici& qui ulcera in crurib.difficulter ſanabilia patiunt Per ſe uerò & principalis modus eſt, cũ abſumpto humido innato homo ſtatim inte- rit ex pulmonũ duricie, ut Ariſtoteles refert. Atq; id rariſſimũ eſt, pauciſſi⸗ misq́; cõtingit.pleriq; alij quib.dictũ eſt modis, aut per ſe nõ principaliter, quorũ eſt maximus numerus, fato pręripiunt᷑. Eſt aũt hic modus, ut ita di⸗ cã ſenectæ familiaris. Cũ em̃ calor extinguat᷑ ſiccitate oborta in mẽbris, quę nos radicalia ſeu ſpermatica, id eſt, è ſemine genita appellamus, eo fit ut mẽ- bra cõtrahant᷑, unde ſenes incuruari cõſpicimus. multo tñ antea teneriora & tenuiora cõtrahant᷑ ipſis oſſib. quẽadmodũ mẽbranæ, uenæ, arterięq́;, tũ uerui:unde ſit ut facile obſtructionib.corripiãtur,& præſertim ꝗd ob calo ris inopiã excrementa multa frigida tũ tenuia, quæ ſeroſa uocant, tũ craſſa, à quibus hæſacilè cõtingunt obſtructiones. Ex neruorũ& ſiccitate cõtra⸗ ctioneq́ quãdoquidẽ& plurimo indigent ſpiritu ob duriciẽ,& minus trã ſeat ob cõtractionẽ, exoriunt᷑ reſolutiones, quas uocãt paralyſes. tres igitur hi morbi ſeumorificę cauſæ ſenectuti familiares ſunt, ac mortis cauſæ, licet nõ principales, attamẽ per ſe: reſolutio neruorũ, ſeu ſtupor quidã, nõ em̃ ex actus morbusomnes occupat, ſed pars quę aded exigua eſt, ut nõnunq́ ſe⸗ nes ſe optimè ſentire,& mouendi facultate præditos eſſe exiſtiment: quanꝗᷓ in paratis manifeſtè ſe prodat. atq; eadẽ cauſa eſt inſanabilis ſeroſi humoris copia,& obſtructio meatuũ, pcipuè anguſtiorũ, nõ ſolũ ob crudi craſſiq; humoris abundantiã, ſed ipſarũ uenarũ tã pulſatiliũ&́; nõ pulſatiliũ cõtra⸗ ctionẽ. unde etiã ex hoc fit, ut qui ultima ętate ſunt, pulſus inęqualitẽ abſq; morbo ob pulſatiliũ in pulmone uenarũ cõtractionẽ patiant᷑. atq;his nihil amplius deeſt, qᷓ; ut cõtracto pauliſꝑ pulmone, ſtatim abſq; alio morboin- tereãt, ꝙꝙ folũ mortis genus ab Ariſt. naturale cẽſet. Porrò ut ad rẽ ꝓpoſitã reuertar, ex ſeroſi humoris abũdãtia etiã multę mortis occaſiões oboriunt᷑, 1 longecq; 70 Hieron. Cardani longeq́; plures q́;ʒ exreſolutione, multo tñ pauciores qᷓʒex obſtructionibus. Igitur ex ſeroſi humoris copia, ſihomo negligẽter ſe gerat, primũ malus ha pitus, quẽ cacexiã uocant exoritur, inde hydrops aſcites, aut carnoſa, non⸗ nunq́; tympanites.oritur& fluxus urinæ& febres, multaq́; alia, ut deſtilla⸗ tiones pręſertim, ac febres: ſed& flatus aliaq́; ſymptomata morbiq́ Ob id Galenus in his educẽdis ſtudioſus fuit,& meriid: ſed ſegnior in craſſis. Ve rũ de his alias diximus.forſan& aliquid perijt de ſuis ſcriptis circa hoc. At obſtructiones repẽtinas mortes, febres,& ex his etiã abſceſſus dolores gra ues, tabes mortesq́; licet ſeras, attamẽ ineuitabiles inſanabilesq́; morbos, ue luti ſcirrhos& ulcera chironia pariunt. Ergo ſi exercitiũ immoderatum ob ſtructioni ſenũ accedat, mors parata eſt. Febris em̃ diuturna oblentorẽ craſ ſiciẽq; humoris,& ualida ob ſanguinis inflãmationẽ,& uiriũ imbecillitatẽ facta, mortẽ affert ineuitabilẽ, ob id igit᷑ omniũexceſſuũ in ſenib. ꝑiculoſiſſi mũ eſt exercitiõ, inde uenus. ſedhęcſi nõ ſubitò noceat, nõ tã periculoſa eſt. auber a Dictũ eſt igit᷑, quantũ ſatis eſthuic præſenti negocio de mortis cauſis in molit ſei. ſenib. at nunc de ætheris auxilio uerba facienda ſunt, uidẽdumq́; nunquid euxileur. eius uſus omnib his noxis ſatisfacere poſſit, omnibusq́; periculis reſiſtere. Equidẽ uidet᷑ utiliſſimus ſeroſis excremẽti educẽdis, poſtꝗᷓ uel uinũ flauũ, nõ ſolũ elyſir& aqua ardẽs multũ cõferunt. Btenim hęc urgẽt eũ humorẽ, excalefaciut́; corpora. Sed adhumores craſſos attenuãdos, colliquãdos in incidẽdosq; plurimũ cõferunt hęc, multo magis ergo ęther:qtanto hęc ſu perat tenuitate ſimilitudineq́; cũ humana natura, quãto caliditate atq; ſicci tate ab eis uincit᷑. Sed& ad humectãda corpora plurimũ poteſt, dum nutri mentũ alimentũqꝗ́; iã cõcoctũ miſcet mẽbris, atq; idẽ agit ꝙ hi quireſinã ce⸗ rę iã friabili miſcẽt.Ergo ęiheris uſus ad omnia hęc generaliter cõfert,& ob id etiã iuuẽtuti, ut ita dicã, inſtaurãdę. Sed ut ſingulatim illius utilitates refe rã, pręter cõmunes iã dictas, in quib. nõ ſolũ quantitate& tẽpore opus eſt. ſed etiã recta uictus ratiõe, ꝗppe nõ ſolũ errantib. ac delinquentib. nõnunꝗᷓ eiheer inutilis erit, ſed& multis oberit fidentib. ob illius uſum uirib. ꝓprijs iuſto nimis. nã aliqui ut dici ſolet, taphiogerondes illud uulgatũ uetabunt: Debuit inde ſenex qui nune Acheronticus eſſe, Ecce amat,& capiti florea ſerta parat. Ita exercebunt᷑ ut Plinianus ille ſtultus uetulus hac in parte cũ laudatore ſuo, aut cõuiuabir᷑, aut publicis negocijs uelut iuuenis ſeimmiſcebit? Quis neſcit his omnib.ętherisuſum ꝑnicioſum, nõ ſalutarẽ futurũ, quãdoquidẽ noxa maior& certior ſit lõg ipſa utilitate? Itaq; neqʒ noſter ſenex ſi ſapiat. plus aſſumet huius nectaris, ne cogat᷑ prurire,& plus uelleꝗᷓ poſſit: neq; etiã moderato uſu intẽpeſtiuè aut immoderato fidet, nec etiã cũͦ eo prauo utet regimine. Generaliter igit᷑ his tribus modis plus afferre incõmodi poterit, ꝗ utilitatis. neq; em̃ ulla res tã hominiaccõmodata, aut ꝑ ſebona eſſe poteſt. quin abutẽdo plus nõ afferat dãni q́ʒ beneficij. Et ut uno euidẽtiſſimo exẽ plo bifariã ex ſentẽtia Hipp. id oſtendã, ſufficiat illius ſententiã de iuuenũ ac ſenũ cõparatione adducere: inquit em̃, ſeniores iuuenib. ęgrotãt minus. Etrurſus iuuenih. ſanguinis ſputa& tabes. Quid hoceſt, inꝗt Galenus, cũ iuuentus 9 —— le Acthere liber 7 de Acthcere liber. 71 iuuentus aded robuſta ſit, ut paratiores ſint morbis,& generaliter& ſin gil latim periculoſiſſimo? reſpondet& rectè utriq;, quoniam ſenes meliore ui ctus ratione utuntur,& iuuenes maximis erroribus circa uictus rationẽ im plicantur. apparet igitur nihil eſſeram ſalutare aut præcipuũ bonum, quin ſi quis ſiniſtrè utatur, non ſit illi quandoq; exitio futurũ. nec ſolum medica meta, ſed probitas inconſulta, ſcientia, fortitudo, ingenium nõ opportunè caſibus adhibitum. Mirabit᷑ ſorſan quonã pacto, cum iam uires licet cadu⸗ cæ reparatæ, ſint futurę iñ diuturnę atq; conſtantes perpetuo huius medi⸗ camẽti uſu, poſſint hæc obeſſe, ut crapula, labor, Venus, uigilia, curę, quas iuuenis aut omnino non curat aut leuiter fert? Cauſa eſt, quoniam ſi natu ralis calor, qui in uenis continet᷑, ſeu ꝑulſantib. ſeu quietis auget᷑ plus q par eſt, nõ poteſt diu manere:quoniam calor qui in membris uiget, nõ tantum fomẽti ſuppeditat, ut cõſeruari poſsit. actiones aut ſunt mẽbrorũ, influens aũt calor inſtrumẽtum. Ob id ergo nil melius eſt, ᷓ calorẽ purũ cõſeruare, atq; ętati ꝓportionẽ reſpõdentẽ:cum nõ minus dãnoſa ſit caloris in ſenib. ultra metã auctio, q́ᷓ periculoſa imminutio. Sed iã ad ꝓpoſitũ reuertamur. Conuenit æther primũ tinnitui ac ſurditati minus, tiͦ confert huic mor= Aeibertt ad bo, dd ſit inexpugnabilis. aſſumere licet ꝑos& in aurẽ, quatuor aut quinq; beee gutias ſingulis diebus inſtillare. dentiũ ſtupori, dolori atq; alijs morbis ſi commoda. reneat᷑ in ore,& epotũ. Idem cõfert memoriæ. ſemper aũtneſæpius repetere cogar, aſſumi bifariã debet,& per os& exterius applicari, parum iñ hoc in caſu, ꝙ etiã reliqua auxilia nõ multum ꝓſint. Atconuulſionẽ puerorũ, q́; uocant aliꝗ matrẽ,etiã iuuat epotus, inunctis pedũ platis, atq; eregione uen triculi, ꝙ in elyſir ſum ſæpius expertus. Reſolutioni adeò accõmodatũ eſt auxilium, ut in Germania audierim multos ex ea curari uel ſolo, ut dictũ eſt elyſir, quanto magis ac ſecurius æthere ĩpſo, cuius quantitas exigua poten tior eſtcopia, tutior atq; ſecurior. Ad uentriculi lapſus, ad coli dolores prę⸗ ſentaneũ eſtauxiliũ:quandoquidẽ aqua ardẽs uel ſolà hoc præſtat. Neruo rum imbecillitati pariter ac iuncturarũ, eademq́ʒ ratione urinę incontinen tiæ, modò ſineurigine ſit, maximè confert:quin etiã cordis palpitationi,& his qui animo linquunt᷑ atq; dolorib. ferme omnib.acopũ em̃ eſt, iuuat& frigidos,& lymphaticos ac tremulos, ſed hos nõadeò ac melãcholicos. Vl⸗= cera omnia caua, ſordida, maligna purgat, mitigat, temꝑat, ſiccat, dem ṹ; cõ ſolidat abſq; ullius noxæ ſuſpiciõe. Scirrhos diſcutit ꝗᷓtenus diſcutere licet, intus ꝗdẽ ꝑ ſe, exterius uerò cũ molliẽtib. adhibitũ. Cicatrices etiã obſcurat illitũ,&odoratui recuꝑando cõfert. Syncopis aũt& deliquij animi neq;ali ud melius neq;pᷣſens magis eſtauxiliũ. Vermes quoq; enecat:ſed tñ in hoc nõ primas obtinet partes.oris odorẽ cõmẽdat, ac ſudoris tuſſim ſedat,& cĩ bi appetẽtiã excitat:febriũ rigores cõpeſcit:mẽſes mediocricer ꝓlicit. Omni hydropis generi egregiè cõducit. nec ſcio cui minus ſit utilis. Ob id etiã bo⸗ nũ corporis habitũ reſtituit, uocẽ clariorẽ efficit,& ſpirã di difficultatẽ leuat Hęc omnia ac lõgè plura pręſtat ęther, ſed minima cõſultò pᷣterij, ut deillis uſu loquerer. Exhibet᷑ ergo drachimę quarta parte,& ꝑ ſe ſolũ, aliquato tia 1— Plus 72 Hieron. Cardani plus ꝓportione, ꝗᷓ in ore dũ deglutit᷑ perire ſolet frigidũ:nã calore euaneſ⸗ cit. Verũ id ſũma accurationecauendũ in omniætheris exhibitiõe, ne reli⸗ quię ullæ ciborũ aut pituitę in uẽtriculo remaneãt:ſed ſomno, uomitu, deã bulatione medicamẽtoq́;diligẽtiſſimè procurandũ, ne quicqᷓ; in uentriculo relinquat᷑ ante aſſumptionẽ. Poſtautẽ modd horula decurrat, cibumaſſu- merelicet. Immiſcere autẽ alia uix conducit, permittitur iñ pręcipuè in uen- triculi laboribus.Ratio autem quantitatis ex hoc deducitur, quòd quadrãs ex triente ſit, centuplum trientis drachmæ unciæ quatuor, quæ Mombaſij quantitas collapſas uires reſtituere ſolet. Suntiñ ætheris diuerſæ quædam ſpecies non ſolum ob materiæ diuerſitatem, ſed& tempus& modum. Eſt em̃ aliud æther uini, aliud mellis, aliud mannæ ſeu roris Syriaci, aliud cheli doniæ, atq́; hæ præcipuè ſpecies: aliud etiam quodex prima ardente aqua deducitur, aliud quod ex ſecunda, aliud tertia, atq; ſic deinceps. Cum em̃ ex uino pars quinta aut ſexta ſolumin ardentem aquam tranſeat, reliquum in crudam ac inſipidam, adeoq́; grauem, ut illa igni extinguendo melior ſit ſontis aqua, quæ prius exit, optima& ardentiſſima ac ſuauiſſima, quæ ulti mo proxima aquæ ſimplici. neceſſe eſt igitur duobus terminis tanqᷓʒ extre⸗ mis conſtitutis media talia eſſe, iuxta propinquitatem ad alterum extremo-⸗ rum. Iam igitur aſſumantur quatuor termini, quorum quartus ſit quintu plus reliquis ſimul ſumptis, proportio autem eadem, ex demonſtratis in o⸗ pere perfecto erit, ut ex uncijs 2688. uini, educantur aquæ optimæ arden tis unciæ decem tantum. Cum enim conſtituerimus maximũ in quintupla proportione, ad aggregatum ex alijs erunt ex aſſumptis ab Archimede re liqui in proportione ſexcupla, ut ſint 2240 pro fece, 373 ꝓ deterrima aqua ardente, 62 pro mediocri optimæ 10, quorum aggregatum eſt 2685, quod quam minimum diſtat à 2688. uini põdere. Quòd ſiaſſumatur uinum ex quo quinta pars ꝓdeat aquę ardẽtis, ut primus terminus ſcilicet fex ſit qua druplus reliquis pariter acceptis: erit fex 2150, aqua deterrima 430, media 86, optima unciæ i⁷, atque hæc uidetur maxima quantitas ardentis aquę optimę quæ poſſit elici. mediocris igitur eſtunciarum 1a pars centeſima& nonageſima ſecunda. Ex Mombaſio igitur uino aut Gręco, alijsq́; quę nõ ſolent intra decem annos ſeneſcere, plus ſanè excipi poteſt à Momba ſio cẽ teſima fermè pars, à Falerno& Cæcubo, ſi nunc in uſueſſent, longè plus. Expedit exgo generalem pro omnibus uinis rationem trad ere. Excipeex portione aquæ ardentis quantũ potes: deinde conſidera quænam ſit pars aqua ipſius fecis relictæ, cum iam non ardens aqua exit, ſed abſq; odoreſa⸗ poreq́;.qualis igit᷑ pars eſtardens aqua totius uini, talis pars erit deterrima lecis,& deterrimę media& medię optima. Collige igit᷑ excõſimili uino pri mã partẽ optimę correſpondentẽ, ſecundã medię, ultimã deterrimę. Vidẽ tur enim tres termini unicuiq; rei ſatisfacere, poſtq́; amiſſis capax non eſt mortalitas, omne fermè gentium genus ad hunc numerũ, in quo poſitiuũ eſſet cõparatiuum, atq́; ſuperlatiuum ſecontraxit. Aetheris igitur materiæ cauſa tot oꝑortuit accipere differentias. Cum de Aethere liber. 73 Cum gitur optima ſitaqua, quæ primũ educitur, quęrendum eſt cur il Aexherit co- — contingat nam in herbis& plantis metallicisq́;,tum carnibus aqua prim. ciẽdi ratio, x aquæ ele- effluirinſipida, inde pars calidior: hic uerò contrà cõtingit, ut quod prirrũ cione. effluit, ſit acre atq; calidiſſimũ. illud etiã inſpicere decet, quod ad naturã ei pertinet, ſcilicet an aer, ut dicunt, ante ignem an contra, uel uterq́; ſimulan ſolum hoc diſcrimẽ coctionis ratione proueniat? Magna quidem hęccuę ſtio eſt, osq præcipueè fatigat, qui calida frigidaq́; medicamenta conſttu⸗ unt:nos aũt non ita, qui quadrifariam calidum intelligimus, in igne, inani malib.in mixtis, atq; animæ familiare: quod cõmuneeſt plantis& aninmli bus, ex quo cuncta generantur. neq; em̃ ſentitur hoc ſenſu, ſed ſola operato ne percipitur: aliud uerò eſt animalib. proprium, quod perpetuò fluctuæ, eſtq; cum motu cõiunctum:aliud eſt qd in igne percipimus, quo etiam in caleſcimns, atq; id inconſtans ſemper:neq; em̃ ſtare poteſt, ſed ſi nõ auget᷑, minui neceſſe eſt. aliud uerò in pipere atq; mixtis inanimatis. Dicimus& aliter, ac quaſi plurib. modis etiam humidum, uelut ꝙ liquidum eſt. at hoc non niſi nomine tale eſt, ut nec piper calidum. neq; em̃ tale primũ eſt, neq; etiã dici meretur, ſed ut aliaàs docui, prius quidẽ ipſum eſt acre, indecalidũ: nõ acre, quia calidum. Sed his ſemotis rem ꝗqᷓ; ante oculos propoſuimus, ex equamur atq; diſcutiamus. Cur eſt quòd ex uino ardẽs primum aqua efflu at, ex carnib. autem& olerib inſipidas an id forſan cõmune eſt ſuccis om⸗ nibus? ſed non ita:nã non in lacte. Effluit igitur primum quod guſtu per⸗ cipit᷑: ut in uino auſterum& ſuaue, quod ab igne fit acre: in melle dulcein olerib.inſipidum.hic em̃ primus ſapor ᷣb abundantiã aquei humidi, ſed latitat in pleriſq; ut priuatio ſub facultate.Eᷣtenim naſturtium acre,& abſin thium amarum primum uidentur, non quia ita ſint, ſed qm̃ ubi deguſtaue ris, in imo acris ſapor, in altero amarus inſipido ſuperueniens illum abſcõ- dit. Ergo ſi balneo aquæ deſtillẽtur, hæc ſaporis partẽ emittunt, partẽ amit tunt. amittunt ob id quòd ſaporille in tenuioreſubſtantia eſt, T; aquea, ſci licet quæ ꝓportione igni reſpondet, nec tñ pinguis eſt ideo euaneſcit. her⸗ bæob trunci inanitatem,& uitæ breuitatẽ, præterꝗᷓ in ſemine parum pin-⸗ gui humidi conficere poſſunt. Dum igit᷑ excipitur aqua, adurit humidum pingui proportione reſpondens, in quo ſapor, odor& uis plantę eſt: ob id nec in aqua quæ excipitur, nec in eo quod relinquitur, uis propria aut ſa⸗ or uel odor manet.Itaq; balneis ac melius alia ratione qᷓ; igne uis ea colli gitur. E chelidonia ergo acri plantaetiã ſua ætheris ſpecies excipitur: tum uerò ex roſa, quòd uis illius aqueo elemento non ſolum, ſed ob copiam u⸗ biqʒ diffuſa ſit: ex uiola etiam, nam& in ea odor aquoſę parti cõiungitur. Veruùm quia hæc humido pingui carent, ac ignea parte, in ætherem uix tranſeunt. Chelidoniæ autem ſuccus tranſit, tum uel manna ſeu ros Syria⸗ cus, multaq́; alia huiuſcemodi. Ergo utad inſtitutum reuertar, ardẽtis aquę portio prima igni atq; aeri reſpondet: ſecunda igni, acri& aquæ ob hoc impurior:tertia aquæ& acri: Si igitur exprima ignẽ ſubtraxeris, ex ſecun⸗ ga aquã& ignem,& tertia aquã, attenuata& bene mixta per circulationẽ materia, — 1121„ 1 74 Hiieron. Cardani nateria, in ętherem tranſibit. manifeſtum eſt igitur, quòd ignis irculatio ꝛe euaneſcit ut pote pars tenuior& acris, aqua relinquitur aſcendente pri⸗ is aëre. Ergo ſi partes hæcirculatione cõcoquant᷑, ſecunda feculẽta euadet, Aetherit uĩ- nũ quale eſſe debet. S tertia inualida. frigidioribus igitur& exanguibus& diuitibus prima eit utiliſſima, ut quę exactiſſima ſit. In calidioribus& his qui minus uiri⸗ bis deſtituti ſunt, impleriq́; quoquo modo deſiderant, quiq;im penſam per ſeire non poſſunt, ſecunda atq; etiam tertia utemur. tametſi em̃ impenſam ciſculationis tertia uix ſuſtineat, ob copiam tamen utilis erit. Qd ſi ad qua drantem deducatur, poterit cum utilitate abſolui.erunt em̃ unciæ 107 ma-⸗ xriæ ſatis mediocris. Illud tñ aduertendũ eſſe, etiam præter id in prima te⸗ nuitatem quandam pręcipuam naturæ donum. Itaq; manifeſtum eſt, qui⸗ bus& quomodo æther conſtet aut cõueniat. Reliquum eſt aũt nunc, ut de uini genere dicamus, tũ etiam ætate, ne ꝗd operi noſtro quod ad diſputationem abſolutã conducat, de æthere deſir. Certè Mombaſium tanto ut dictũ eſt, ſuauitate Græco uino(Romaniã hi uocant)pręſtat, quantum ab iſto ui uincit᷑. Sed Gręca uina pice cõdiri ſo⸗ lent. hoc aũt inutile ob multa. non em̃ ſolum quod cõpoſitum& peregrina qualitate infeſtũ ac exhauſtum proprijs uirib, ſed quodcogaturomnẽ uim acquiſitã circulatione relinquere ita ut nec natiuũ nec alienũ robur retineat. ded neq; antiquũ, ꝙ plerunq; uetuſtate aceſcit, nec nouũ, ubi plus fecis& aquæ q́; uini: ſed poſtq́; deferbuerit clarueritq́;& nondum ſuauitatis quic quã amiſit. Iam uerò& de ſpecie agendum eſt, ſiquidem tenuitatis non tã ratio habenda eſt, q́; dulcedinis& fuauitatis: ut Mõbaſium& uinaciolam potius uelim aſſumere, q́ᷓ uina potentia, inſuauia tñ, quanq́; multi uinũ ru brum flauo præponant. Defecatum igitur uinum dulcifſimũ arq; odora⸗ tiſſimum,& quod non niſi multis annis ſeneſcat, ad opus hoc adhibeto. Verum ubi detraxeris aquã& in ętherẽ ipſum iam cõuerteris, diligenter cauere oportet nein auras euaneſcat. Id uerò agit tam celeriter, ut mireris. Calor em̃ intus ſeruatus motu aẽris coadiuuante, tam ſubtilem atq́; elabo- ratam ſubſtantiã ſtatimin aẽrem atq; uaporem reſoluit& quod deterius eſt ſemper pars melior ac precioſior promptius euaneſcit. Ob id ſolent ar⸗ tifices uitro eum ſeruare. Occludere aũt uas ſubere atq; cera, mihi hoc neq; tutum uidetur, neq; utile. nã cera odorem remittere ſolet,& liquorem coin quinare, pręſertim quæ reſinæ fuerit cõiuncta: ſuber aũt non ꝓhibet quin euaneſcat. Vtrum uerò uitrum etiam aliquid exhalare permittat, dubita- tione dignum eſt. Vidẽtur em̃ omnia mortalia corpora peruia, quãdoqui⸗ dem frangantur, ut Ariſtoteles ſentit: nõ iñ omnia remittere humorem, qc oſcula illa parua, quæ Gręci ⸗dee uocant, non tam lata ſint urhumorẽ con⸗ cipiant nec inter ſe conniuentia. Indicio eſt quòd aẽr non exeat, multo mi⸗ nus liquor ullus, quem palàm eſt quantumcunce;ſit tenuis, acre iñ craſſio- tem eſſe. Vtrum uerò uitrum auro denſius ſit, ſi ea ratio attendenda eſt Ari ſtotelis, quòd quæ franguntur, ob meatus frangantur, aurũ denſius uitro fateri oportet, at non ob id ſeruandus æiher potius in auro, quòd denſius 1 ſit, de Acthere liber. 75 ſit, ſed quoniam& difficilius frangitur& aptatur melius,& boni aliquid medicamento præſertim tam tenuis ſubſtantiæ adijcit. nam quòd non frã gaturuitrum ob poros, ita demonſtrare licet. Sit uitrum quodfran j gatur, per abc. inanes partes. hæ igitur aut inuicem conniuent abſ⸗ que medio, atq; ſic totum erit inane: aut media quædam ſunt, ut d 4 e & e, quæ uel ſolida ſunt aut inania& uacua: ſi uacua, adhuc erunt quædam media, quæ ſi ſolida ſunt, nonne in primis conſiſtere poteramus? in quibus ſeu conſiſtamus. ſeu in alijs, par ratio eſt: ſolidũ em̃ frangi cõuin- citur.ne igitur ſolida ex uacuis infinitis conſtare fateamur, melius eſt dicere ipſa frangi. Sed Ariſtoteles nõ cur frangerentur, ſed cur facilius frangerent᷑ edocuit. at franguntur propriè ob tenuitatem. omnia aũt plena poris, pro ratione quantitatis tenuia eſſe neceſſe eſt. Indicio etiam eſt frãgi quę tenuia ſunt,& plena poris: quod leuia plerunq; facile, grauia autem tũ in eodem genere tum etiam in diuerſis difl culter franguntur. Quod ſi pumexauta⸗- rundo non facile franguntur, quoniam craſſa ſunt id euenit. totum enim ut dici ſolet, tranſuerſum conſiderari debet. Delentis autem& contumaci⸗ bus alia ratio eſt. Nuncigitur id nobis ſat erit aurum aut minus poris eſſe plenum, aut qua parte ſolidum eſt dẽſius eſſe: nam quòd uitro grauius ſit, nemo dubitat. Ob hæc ergo auroæther ſeruandus eſt, qui non poſſunt ui tro. atq; eadẽ eſſe debet ratio omnium precioſiſſimorum liquorũ. Si igitur auro ſeruet᷑, os occludi debet embolo maſculo in cochleæ formã fabrica⸗ cato, ſic ut multiplicibus ſpiris ob longitudinem, ac ſtrictim metalli natura ob molliciem& leuitatem hoc admittẽte inſeratur. Adiuuat hanc conſerua tionem ipſa etiam uaſis frigiditatis maior quã in uitro:qua etiam admone⸗ mut, ut uas ipſum in frigidiore loculamẽto reponatur, qualis arca eſt è mar more maximè ophyte aut porphyrite. Quòd ſi appoſitè conueniant embo lus canali, nullo liquore aut glutine rima ut obducatur, indigebit:aliter ce⸗ ra candidiſſima,& ſine reſina ueladmodum pauca obturare decet, etiam ri mam. Bſtq́; hic modus etiam uitreæ pyxidi occludendæ utilis. uerũ non ſubere, ſed ſerico tomento pleno, aut ſalicis ligno, maximè Græcæ, quod ſe- quacius eſt, ſtipabis.. Verum poſtꝗᷓ de auri natura ſermonem habuimus, præſtat hoc etiã ad 5 paua dere, quod ad illius lĩquefacti naturam attinet(quanq́; parerga forſan) an aoſj&ae ſcilicet potabile reddi poſſit. Videtur aũt natura imbui poſſe, caro galli⸗ raur. narum: eonſumitur enim in earum uentriculo. at forſan non nutrit, aut uincitur: utroq; modo aqua detracta aurum non continebit, in ſtercore autem peregrina qualitas maiorem utilitate offenſam pariet. an igitur meli us erit ueſci carnibus pullorum, qui auro nutriti ſint? certè melius.non ta⸗ men euidens bonum. At ſi perartis auxilium aurum colliquetur, non ſat eſſe uidetur. nam præter id quod erodentibus comminuitur, dum etiam illa exhalant, rurſus in corpus luto ſimile uertitur. nec abſque ratione. me⸗ talla enim, ut aliàs docuimus, aquea& terrea parte conſtant. Videtur igi⸗ tur, dum ſolum eſtmetallum, pulueri cuidam aquæ tenaci n were ſimile 3. 2 lle 2 e 1... 75 Hieron. Cardani R. Quamobrem nulli uſui eſt ſeu integrum ſeuliquefactum atc; ſoluiſ̃. maior enim uis eſſe uideturliquefacto, ſi ſubſtantia maneat, quam utä ca- lore humano euinci poſſit: ſin autem corrumpatur, non eritam plius au⸗ rum, nec uis illi inerit. Itaque nec facilè eſt credere, ut mellis ęthiere diſſolua- tur: nec ſi diſſolueretur, ab humano uentriculo aut iecore euinci poſſet. Quod ſicontingat, ualde paruam portionem eſſe neceſſe eſt. Ea enim eſt auri liquefacti tenacias, id robur, ut non magis quam cum congelatum eſt, ſolui poſſit. In uniuerſum autem uel corrumpitur, atque ſic uis haud ma⸗ net: aut manet ſubſtantia, quæ euinci minimè poteſt. Verùm quod pro- pius accedere ad ſcopum creditur, uinum eſt in quo aurum candens quin⸗ quageſies extinctum ſit. 1533 I Aaberer Sed poſtꝗ́; mellis mentionem fecimus, de illo, tũ etiã de manna, quæ mel mele. ſt roſidũ& aẽreum, dicendum eſt. Igitur mel crudum excipitur,& à ſot⸗ dibus colatum repurgatur. indeq́ʒ immilſsis lapillis deſtillatur, poſt circula- tione ad ætheris naturam reducenda eſtaqua illa. Ferunt cum deducta fue rit ad perfectionem, fragrare odore germinum pruni. Vtut res ſe habeat, ad ulcera purganda, ad craſſos humores in pulmonibus contentos nil me⸗ lius eſſe exiſtimatur. atq; id iur. confert& ad uitam producendam Genera lis enim ratio una eſt ad ea ualereæther uniuſcuiusq; rei, ad quæ etiam ipſa res ex qua detrahitur, utilis eſt ſed& multò magis. Quam ob cauſam cheli⸗ doniææther ad peſtem arcendam, tum etiam ſanãdam pręſtantiſſimũ eſt. idem in penetrando ad cor primas obtinet partes: quo fit ut morientes ad aliquot horas, ſi quid aliud, reminiſci faciat. diſſoluit etiam pituitam om⸗ nem. Cæterùm excalefacit non parum: ſed hæc caliditas uix nocet, quoniã in ſubſtantia eſt tenuiſſima:exemplo ignis qui ex aqua ardente accenditur. Eſtautem ignis quidam hic æther, quia non totus, ut e uino excipitur, ſed inuicem ſeparantur elemẽta. Separantur aũt ſepultura in fimo& calce: cal autem infrà ponitur,& triginta diebus herba cum radice cõtrita putreſcit. declaratum eſt enim in libris de Subtilitate, calorem putridum ięni proxi⸗ mum eſſe: quo fitut hac pręparatione exacuatur. Inde deſtillaturs ac rurſus reponitur per xv. dies, deinde denuò deſtillatur ſeparatis inuicẽ partibus. Sunt autem qui ex ſucco potius aquam, inde ętherem excipiant. Ae he. Commune uerd eſtomni ætheris Beneriut circulatione feculentumali⸗ feei raio quid& aqueum relinquat, quodin fundo manet, hoc detrahiere opportu⸗ general. num eſt: nam uix ſi relinquatur aqua, in ætherem uerti poterit. Detrahiigi⸗ tur ſolet inuerſo uaſe, ꝙ non probo: nam& ætheris pars neceſſarid abijci- tur,& pars fecis relinquitur:& quodiam ſeparatũ erat, denuò confundit. Quòd etſi uas ab initioinuerteris, ſicq; circulationẽ perfeceris, adhuc de⸗ tractio hæc non tuta eſt: quoniam in exitu fit motus uehemens, qui partes iam ſeparatas confundit. Alij deſtillant rurſus, æther enim primum aſ⸗ cendit: ſed neq; hoc utile eſt, nam multis modis peccatur. pars em̃ ætheris & melior perit:quod uerð aſcendit torretur, atqʒ eum fece miſcetur. Melius igitur ex omnibus eſt, ut fracto uaſe concuſſa aqua cum uitreo uelaureo co — 8 de Aethere liber. 77 chleari ſenſim auferat᷑ uſq; ad feces:qui modus etiã in ſeparã dis alijs liquo⸗ rib.optimus eſt. Anteqᷓʒ uerò uas frãgatur, permittendũ eſt ut tribus dieb. refrigeret᷑ ſeu ſeparare feces, ſeu ſeruare liquorẽ uelis. Ex hoc ergo alia ratio exoritur, ſcilicet quonã pacto claudere oporteat uas. nã luto quidã, alij cera illud occludũt:ſed poſtꝗᷓ; frangere illud in ſeparatione oportet, nullus mo⸗ dus purior aut ſyncerior ſigillo, quod Hermetis appellat᷑ fit aũt hoc modo indita materia tegitur, foramẽ linteo denſo lineo aut ligno occluditur, os in de ex ſuperiore parte ignis in lamina ferrea in medio perforata circũponit᷑ ſenſim, tũ demittendo, tum prunas applicãdo, tam diuq́; incaleſcit uitrũ do nec rubeſcat: poſt forcipe circũuertitur, adeò ut optimè claudat᷑, educto iñ prius ligno. Vel imponat᷑ uitri candẽtis fruſtũ, detracto ut prius dixi oper⸗ culo, ſic ut nõ reſpiret omnino. id deprehendes tũ oculo, ſi magna parte coe ant latera:tũ& inſpirando, ſi aqua penitus nõ mouetur. Alius au modus eſt ut pileo impoſito cõcludantur ora inuicẽ, luto ſapiẽtię appellato. Hinc exorit᷑ ratio uaſis, quo circulationẽ facere oportet. nam quidã ciconijs mu⸗ tuis, alij pileo uaſi ſuꝑ impoſito, pleriq; uas Pellicanũ uocatũ, ſeu Hermetis præponunt:ſed poſtꝗ́;& perfringere nõnunqᷓ́; plura conſiliũ eſt,& uitro claudere, nihil melius roſtratis cucurbitis eſt. harũ aũt formã à latere depin xi. Nullũ etenim operculũ purũ in tanta re,& qd nil remittat, pręter uitrũ & aurũ eſſe duco.ꝙ ſi modd illud fingas, inditis tubis inuicẽ luto conſoli⸗ dabis.Pręſtat aũt omnib. cõmune eſſe hoc auxiliũ qᷓ; paucis:& qualecunq; habere/qᷓ; omnino nõ habere. Sed de huiuſmodi rebus ac cura earum alibi dictũ eſt, nunc hiſtoriã proſequamur. Poſt meleſt manna, cuius æther ut à melle excipit᷑, diuiditur tñ ut Chelidoniæ herbæ. nec huius ut mitioris me⸗ dicamẽti uſum aliquẽ inſignẽ noui:ſed ut pleraq; precioſiora, quo cariora. OQuorum aũt& ſanguinis, tũ humani tũ ſuilli, ciconiæ& canũ, æther ma⸗ gnã ad reſtaurandum corpora& uires tabeſcentiũ uim habet. Experta eſtà me aqua lõgè inferior eo,&tñ utilis ualde. Exiſtimo& ſanguinis teſtudinũ & carnium uiperarũ ualde utilẽ fore. Sed uiperarũ ad elephantiaſim& In⸗ dicum morbũ, teſtudinum ad cacoethẽ& tabeſcẽtes:ciconia ad uenena, tũ etiã canis.idẽ ad carcinomata utile eſt, non iñ ſanare poteſt, niſi non ualde exeſa. Suillũ reſtaurat corpus,& ad eadem ualet, ad quæ humanũ. repurgat em̃ proprietate quadã ſanguinẽ. Sic& ouorum nutrit, dolores ſedat. Me⸗ miniſſe autem in omnib. decet, ſemper eam partẽ eligendã in ſingulis, quæ propoſito& proprietati rei maximè congruit: uelut in chelidonia ignẽ, in ſa nguineſuillo& ouis aẽrem.aerea em̃ parte nutrimur, uelut& ex uiola& nimpheæ floribus aquã. ſola em̃ hac parte hæc utilia eſſe uidentur, aut ma⸗ xime. Ex uiperarum ergo carnib. terream& aëreã partẽ cum ignea coniun gere oportet.terream em̃ ignis uim exacuit. Vndefit exardente aqua ge⸗ nus quoddã ſimile aquæ ſeparationis, ſępius em̃ deſtillata, deinde fecib. etiã deſtillatis, quodq́; terreũ eſt exuſto ac cõmixto aquæ ardenti denuoq́; poſt præparationẽ fimi deſtillando, ac rurſus exuſtis fecib. aqueaq́; parte quę in imo eſt ſecreta, iterumq́; cõiunctis deſtillatisq́; tandẽ aqua acerrima& quæ ret G 3 parum 7 1 *e ⸗Vol eqanon 1— 8 d is uarijs re- us. Aqua ardeér acuta, 73 Hieron. Cardani parum ab aqua ſeparationis degenerat, excipit. Hae ſperant aurũ poſſe li⸗ quefacere, ꝙ etſi contingeret propter ea quæ dicta ſunt, adhuc nihil fermè actũ eſſet: nam epotum illud aurũ non ſubigeret᷑. ad margaritas tñ colliquã qas& corallos forſan ſufficeret, horũ em̃ poſſibilis eſt diſſolutio,& in diſſo lutione corruptio. Omnia em̃ quæ ſic ſoluunt᷑, corrũpuntur, nõ parum iñ refert quibus diſſoluant᷑ aut corrũpantur: uelutaqua ardẽs innoxia eſt, ta⸗ meiſi diſſoluant᷑ in ea margaritæ aut coralli. Bex tñ propria præter id quòd magis imnoxia ſit, magis etiã adiuuat ad diſſolutionẽ propter ſympathiã. ut aliàs delapide qui ex humano ſanguine cõſicitur, dictum eſt. melius em̃ cõiungitur miſceturq́; tũ corporetũ uirib. ei cui ab initio unumquodq; cõ⸗ iunctũ fuit, ſimileq́; primigenio gignere aptius eſt, qᷓ ſiomnino alienæ rei, & cũ qua familiaritatẽ nõ habuerit ſociet᷑. Sed aqua hæc tñ ad multa utilis & efficaciſſima, pręſertim dentib.& depaſcẽiib. oris ulcerib. tũ pudendorũ Dedh mor Quæigitur metallica ſunt, ut ſtibium aut plumbũ, duplici ratione deſtil biꝛ optimam lant᷑/ una quidẽ ut dixi ſicco adiuncto corpore, ut calce, arena, laterib. cinere, AMaunu atqʒ eo modo in oleũ tranſeunt, ſed exuſtũ& à primigena naturaalienum: atber zus⸗ altera uerdò talis eſt ut ad ætheris naturã fermè tranſeant. Sub fimo in aceto modo cxei. acerrimo cõtrita tenuiter ſepeliunt᷑ ad aliquot dies: poſt ſublato aceto ali ud kiatur. ſuperinfundit ſepeliturq́ʒ inde hoc detracto rurſus, ac coniuncto priori, ali ud addit᷑ eidẽ materiæ: atq; id toties repetit donec acetũ ex cõiunctione me tallici colorẽ mutare deſierit.tum demũ totum acetũ deſtillatur, at ꝙ relin⸗ quit᷑ liquori ſimile pro materia ætheris habendũ eſt. Hoc igiẽ᷑ circulatione erficitur, ſed tñ maiore ui caloris qᷓ; ueruùm æther indiget. neq; em̃ metalli⸗ ca ſubſtantia adeò rara eſſe poteſt, ut tã facile aſcẽdat. Itaq; ubi bis aut ter de fecaueris huncliquorẽ, ætheris ſubſtantiã habebis: intus etiã quandoq; uii lẽ ad inſanabilia ulcera uelut gulę pulmonisq́;, modò neq; recõdita ſintad⸗ modũ, ſed iuxta aſperã arteriã, neq; præter ulcus uomicã habeat. nã talia ſi quis rect perpendat, aut Galeni ſententiã, aut curandorũ abſceſſuum& ul cerũ ſimul rationẽ intelligit eſſe prorſus inſanabilia. Porrd adomnia exter- na ulcera, ꝙ ex ſtibio cõficitur, incõparabile omnino eſt. Poteſt aũt hocge- nus ętheris, imò& quodcunqʒaliud,& præcipuè primũ bifariã etiam alijs iungi medicamentis: uelut illorũ uires adtrahat, uel utilis copulatũ ea cor. roboret, adiuuet,& penetrare faciat. Retũdit præterea prauitatẽ medicamẽ torum ipſum ætheralterutro modo commixtũ ipſis, celeremq́& efficacio Anua lrder rẽ illorũ operã reddit. Iã uerò multa ſunt huiuſmodi uaria ac ſcitu digna, 1nnae uelut& illud, quonã pacto ex uino nouoaqua ardens cucurbita detrahat᷑: dum em̃ ſponteferuet ea, ſuperpoſita deſtillat᷑ aqua, ſed nõ optima, uerũ in- utilis fermè& odore atqʒ ſapore carens, tum uerò de modo ætherem facien⸗ di dicere ſupereſt:at hoc in libro de Secretis cum docuerimus, finẽ huic tractationi imponemus. De Aqua igitur& Aethere ſatis dictum ſit. Nuncad alia tranſeamus. Libri de Aqua& Aethere finis. b Hieronymi b 75 Aᷣ̈ IERONXT mi Cardani Mediolanen- ſis medici, de Cy- na radice, ſeu de Decoctis. Roxima huic tractationi uidetur ratio decoctorum magno rum. Veruùm par mihi uidetur difficultas in tradendis diſci plinis, atq; in frugibus ſerendis, ſeu nimis ſterili loco areſcãt ſata, ſeu læta pingui proueniant,& à multitudine inutilium — herbarum ſuffocentur. Vtq́;illud magis abominamur, ita hoc plus detrimenti afferre ſolet. Verùm non eo ſtudio iſta ſcribimus, ut uſum à multis ſola experientia traditum Cynę doceamus, atq; diſputemus an Cyna à Syna Gręco antiquo prouinciæ nomine, an Cyamba uulgari ac nouo deducatur: quę diſputatio ſuperuacua mihi uidetur. ſed cum ſatis conſtet in ea regione illam naſci, operæprecium fuiſſet ſi(Poſtquam ſolihi ſtoriæ ac experientiæ inhærentratione non ſatis perſpecta) cuius plantæ ra dixhæc fuiſſet, edocuiſſent. Referunt quidam, plantam arundini eſſe ſimi⸗ lem, naſciq́; iuxta mare& locis paluſtribus, cũ alij contendant in promon- torio.Ipſa ſanè radix uulgaris acori noſtri ſimilis omnino eſt. Regiones ori entis ut aliàs docuimus,& maximè quę admeridiẽ poſitæ ſint, ſuccoſiores & efficaciores plantas progignere ſolent: quod etiam in aro matibus uide- mus. ſimiliter& montes, q́; humilia loca:& iuxta mare, qᷓ́; flumina. Verũ quod magis conſiderandum eſt, cuius etiam cauſa hunc laborem ſuſcepi- mus eſt, quonam pacto per continuam non huius tantum medicamenti, ſed plurium etiam aliorum exhibitionem conſtitutamq́; uictus certam rationẽ morbialioqui in expugnabiles ſuperari poſſintac ſoleant. Sicligni ſancti,& Sarzæ parilię,& arboris quæ in noua Gallia inuenitur, decocta miras ſanationes efficere perpetuo experimento deprehenditur. Conſtat ſanè hunc modum unum exhis undecim eſſe à nobis in arte Medendi noſtra parua connumeratis, per quos magni morbi ſolum curari poſ⸗ ſunt. Exiſtimant quidã præcipuam cauſam eſſe inediam, alij euacuationẽ, ego uerò intẽperiei mutationem.nã cum potus fuerit totus medicatus, ſim plexq́; cibus inficiet᷑ cibus& ipſe. unde nutrimẽtũ at ex nutrimẽto humo res generant᷑oà quibus mẽbra reſtaurant᷑. Membra ergo ipſa& humores mutata ad arbitrium noſtrum intemperie nullum morbum qui ſuperari non poſſit. hac ratione meritò pati poſſunt. Adiuuant ad hoc euacuatio⸗ nes, quæ per huiuſcemodi contingunt, ut inediæ& exhalatio, quam meri-⸗ tò digeſtionem per poros ſeu cutis meatus appellare poſſumus. Ergo cum I 4 quatuor 80 Hieron. Cardani quatuor ſint cauſæ, inedia, digeſtio, euacuatio, mutatio intemperiei, quam etiam principalem eſſe docuimus, nemini dubium eſt, etiam citra omnem euacuationem manifeſtam maximos morbos poſſe ſanari hu⸗ iuſmodi decoctorum aſſidua aſſumptione.(¶ uod ſolum in periculo uer⸗ ſatur, cuiq; diligenter intendendum eſt, eſt ne, decocta illa retineantur uel hac coniectura, quòd cum magna quantitas aſſumatur, nihil exeat, aut ualde purum. Pro quo ſolent qui diligentius artem exercent, interulas pondere expendere, tum primum cum ficcæ fuerint, deinde cum ſudore maduerint. uidi frequenter diſcrimen Italicarum unciarum nomen eſſe, ſic tutò dupliciratione in decocto perſeuerare poſſumus, tum quia quod ſu⸗ perfluo ingeritur, etiam euacuatur, tum quòd hoc indicium eſt uincentis naturæ, ac rectè operantis: unde ſuſpicari non debemus, in reliquis parti⸗ bus aſſumpti humoris pigram futuram. Altera coniectura eſt, ſiaqua uen triculo innatet, nam neq; excipitur à uenis, ut prodeſſe poſſit,& coctionem uitiat calorem obtundendo:& uitiatam corrumpit, dum alimento im miſ⸗ cetur.Fieri etiam poteſt, ut ſic in uentriculo retenta ſudorem moueat ob prę ſentem uim caloris:nam ſermoè feruentia decocta ebibi debent, ut optimè docebat Auenzoar. His ergo duobus in caſibusab eiuſcemodi exhibitio neabſtinendum ſemper eſt poſt ſeptimam diem in robuſtis corporibus,in imbecillib.autem poſt quartam. Et quamuis nec ſictutò exhiberi poſſit, quippe nuper Hercules Robechus amicus noſter, cum neq́; in uentriculo noxam ſentiret,& abundè ſudore perfunderetur liberatusq́; ob id ſit cache xia, nihilominus in ipſo fine cholera morbo uexatus, tantum reiecit aquę/ ut neſciam ubi illam interim potuerit continere. Ita ergo etiam ſi non pro⸗ deat ſudor, ſi non mingat multum, parua quantitate, modò ſecundum ra⸗ tionem exhibeatur, uti licebit. Atq; parratio in aquis thermarum haben⸗ da eſt. Obſeruanda atem in omnibus ne temerè ad talium exhibitionem ac- cedas: primum ut corpus, quantum fieri poſſit, præpurgatum ſitab hu⸗ moribus ac liberum ab obſtructionibus bonisq́; cibis antea ſaltẽ per qua- draginta dies nutritum, neq; exhauſtum uenere aut immodicis laboribus aut curis, nec uigilia adſit: tempus uerò non frigidum. his quinq; conditio⸗ nibus modò contraria cõtrarijs oppoſueris, ut pote Cynæ decoctum cali⸗ dæ, ligni ſancti frigidæ intemperiei ſecurè poteris exhibere.Vt ergo omni⸗ um unum ſit exemplum, poſtquam de Cyna ſermonem cepimus, illius hi⸗ ſtoriam abſoluere propoſitum eſt. Eſt Cyna radix craſſicie fermè brachij, ubi manui coniungitur, nodoſa adedò, ut quidã ex arundinũ genere eam eſſe exiſtiment: mihi aũt uidetur è genere ſerpentiũ, ut hederæ lupi ſalictarij, intus quidẽ fungoſa, rufa, ſubal⸗ Peſcẽs, exterius lenis,& ꝗᷓ optima eſt ferrei coloris, quæ minus nobilis ferru ginei, ſed ſplendidioris. ltaq; mihi uidet᷑, ut metallũ tractu tẽporis rubiginẽ cõtrahit, ita hæc radix cõtraria ratiõe, alioꝗ ferruginea ferrei ſit coloris. Gra uis eſtadmodũ, ꝗᷓ̃ optima eſt:& quãto ab hoc dehiſcit, tanto ꝓfectò igno⸗ . bilior. de Cyna radice liber. 31 bilior. Odoris penẽ nullius ſaporis aũt ſubacidi, pinguem tñ illius ſubſtã- tiam eſſe cõſtat ex decocti guſtu. Vis eius quanta ulli alij pharmaco: unde qui illius facultatẽ ex primis qualitatib. determinare conãtur, neq; uera dice re, neq; quę ſcripſimus nos in libris de Subtilitate, de medicamentorũ uiri- bus nouiſſe uident᷑, quippe dẽſa ſubſtantia, atq; eadem tenuis etiã minimis qualitatib.prędita longè maiores effectus efficere poteſt, ꝗ́ uel piper uel gin giber. Quid enim mirabilius eſſepoteſt, aut maximarũ uiriũ maius argu⸗ mentum, q́; quòd ſexies decocta atq; ex uncia in centum quinquaginta aut amplius aquæ, ſeptima rurſus uice aqua adhuc tingitur, eadem cum ſale& oleo mixta pro clyſteri egregiè feces atq; humores detrahit. Cuius uerò temperamenti ſic quidam calidam in primo, ficcam in tertio ordine eſſe affirmant. Ego ſi hacin parte contendere uellem, Galenumq́ ſe qui, operam ut dici ſolet atq; oleum perderem. nam facilius noſtris hærens principijs, dicam multo illam humido pingui atq; denſo abundare, quod cum mixtũ terreæ ſubſtantiæ atq; eadem tenuiſſimæ ſit, mẽbra ſolida firma re poteſt:unde non tam uulgareauxilium eſt, ut quidã exiſtimant, niſi mi⸗ hi oſtenderint radicem aliam quampiam, quæ incocta ex uncia in libris quindecim aquę(ita enim præparari ſolet)totum illud iuri guſtu atque ali= quanto dulcius, uino uerò rubro ſubſtantia& colore ſimile efficiat. Quo⸗ circa nihil mirum eſt, ſi humido tam tenui, tã denſo, tam multo omnia cor- poris mẽbra, omnes confractas ſolidasq́; partes permeare atq; permutare poſſit. Ergo intemperiem calidã uehementerq́; frigidam, tum laxitatem mẽè brorum atqʒ deſtillaiiones undecunq; ſint, ſanare poterit: unde& cache- xiæ& aſciti& imbecillitati uentriculi aciecoris atrophiæ& reſolutioni, tũ his qui ex deſtillationecontabeſcunt, aut difficulter ſpirant, pręterea ulceri⸗ bus omnibus etiam pulmonis, ſed cum exactiore inedia opitulatur, tum ſanguinis eruptionibus undecunque ſint. atq; hæc quidem uerè aiq; cum ratione.Addunt alij podagram& coxendicis dolorem, tum lepram, ſca⸗ biem, elephanthiaſim, tumetiam morbum gallicum hoc præſidio curari poſſe:de quibus nihil habeo quod referam, cum experientia hæc conſtent, nihilominus non adeò huius radicis decocto fauere decreui, ut illud ligni ſancti aut corticis decocto conferam. Quod uerò in hoc detrimenti eſt, cõ mune eſtomnibus quicopioſè adminiſtrantur potibus, ut ligni ſancti de⸗ cocto& thermarum aquis. ſcilicet ut ob copiam ipſam ipſ uẽtriculo obſit. Labefactat em̃ eum,& quandoq; nõabſq;periculo. Etcertè hæc noxa illi peculiaris& pręcipua eſt,& minimè contemnenda. Ferunt etiam lapidem confringere, id mihi incertum eſt: renes tamen ſua multitudine purgare po teſt intẽperiemq́ʒ ſanare, atq; etiã illorũ robur, qua ratione etiã iecoris cõfir- mare.uerùm id forſan aliquis obijciet, dicens, Quomodo uentriculũ labe factat, iecur aũt& renes cõfirmare poteſtr ea rato eſt, ꝙ uẽtriculus plurimũ ſimul aquę recipiens.diſtenditur& laxat᷑, cumt membrũ ſit exangue, mul tum debilitat᷑:atcõtrà iecur& renes, cũ ſanguirra ſint, nõ facilè poſſunt de bilitari, etiãſi confertim aquã exciperent: at coifertim aquam excipere nõ poſſunt, 32 BHieron. Cardani oſſunt, quia cauitatem nullam magnam habẽt. quomodo ſcirrhos diſſol uere poſsit. hæc aqua nullam parit difficultatem: ſcientibus quòd ſcirrhià pingui humido atq; tenui& ſolum ð& facillimẽè diſſoluuntur. reſtat ergo ut de electione dicamus. Fligenda eſtrecens, colore ferreo, grauis admodum: nam quæ opti⸗ ma eſt, his lapidibus aſſimilatur, qui infecti ferreo colore iuxta ſodinas in⸗ ueniuntur, non exeſa, non carioſa:ſecanda uerd eſt in fruſta coronatis au⸗ reis ſimilia, unciaq́; huius ſcobis, ſi morbus ſit, mitior: aut duę, ſi mediocris: aut tres, ſi omnino inexpugnabilis ſumenda erit.& ſimiliter habenda eſt ratio par habitus atqʒ ætatis.In libras igitur quindecim aquæ fontanæ,& in uaſe figulino uitreato infundet perhoras uiginti quatuor, deinde conte cto uaſe excoquatur ſuper prunas abſq; fumo, donectertia parte abſu ma⸗ tur, inde ſeruetur loco calenti iam excolata. quòd ſi libeatualidiorem habe⸗ re, paucioreq́; opus ſit potu, duodecim tantum aquælibræ aſſumãtur, ita re dibunt ad uncias propè centum. Memineris etiam, ut perpetuò dum infu⸗ ſa eſt radix, dum excoquitur, dum etiam percolata ſeruatur aqua, ut ſem⸗ per exactè uas contectum ſi locoq́;, ut dixi, calido aſſeruetur: nam ſi ſecus egeris(cumalias per ſe in uiginti quatuor horis aceſcat, quod etiam certum eſt indicium maximarum uirium) intra uigintiquatuor horas aceſcit:atqʒ ita pro medicamento tranſit in potum pernicioſum, perſeuerantibusq́; exi tiale. Indicio aũteſt corruptam eſſe aquam, corruptio cõcoctionis, ad q́; ſe⸗ uitur fluxus uentris pręter conſuetudinẽ cum ipſius radicis uis non leui⸗ ter ſit aſtrin gẽs. Ergo detracta ſcobs in decẽ libras aquæ rurſus debet infun di(nam fruſtra ſiccabit᷑,ut quidã ſolent etiã in ligno ſancto, cum nihil ſit ad eptura melius, ſed potiusinterim amiſſura) cademq́; ratione poſt uiginti uatuor horas coqui ad tertiæ partis cõſumptionẽ, ſimiliterq́; ſeruari: atqʒ hæc ſecunda aqua uocabitur. Porrò triplex exemplũ huiuſcemodi aquarũ decoquendarum edocebitur, ut iuxta rationem magnitudinis morborũ, atq; cauſæ etiam auxilia poſsit adminiſtrari. Dicebat em̃ rectè Galenus in libro Artis medicæ iuxta finem:Paria uiribus debent eſſe præſidia cũ mor bis, morborumq́; cauſis. ltaq; triplex modus erit: exquiſitiſsimus hoc modo hora matutina(ſit gratia exempli,nox horarum nouem æqualium, dies autem quindecim)in ipſo ortuſolis ab octo uſqʒ ad duodecim iuxtapatientis robur unciam de cocti primi(nam huius ſolum eſt uſus pro potu cum cibo ſeu interdiu) cum uncia una ſacchari, ũt autem calidiſsimum. ſic enim ſudorem, ſi omni no prolici poſſit, prouocibit, ebibat. id; decoctum ſit ex tribus uncijs ſco- bis: inde tegatur ſubſtrais ſex linteis mundis, cumq́; ſudore maduerit ſubtracto proximiorelintio ne refrigeretur, rurſus ſudare permittat᷑ atque ita altero ſubtracta donecſidare deſijerit, ſingula auferantur: demum jnte rula commutata ueſtibus eptimè integatur, ſed tamẽ lenibus,& quæ mini⸗ mè ipſum fatigent, hora cecimatertia aſſumat panem bis coctum ſineſa- le& cum ſaccharo præpaatum, atque uuas paſſas, tum etiã creticas, ſedte⸗ nuioris de Cyna radice liber. 8z nuioris corticis, nec non in fine artocream ex amygdalis, quam Martium panem uocant: bibat quoque ex decocto ipſo calido quantum libet, ſed ut dixi immixto ſaccharo uel puriore melle, quale eſt quod ex Cephalenia inſula, uelex Hiſpania aduehitur: pòſtiocis intentus, per duas horas ſal⸗ tem quieſcat:unde ſi dormire libet, ſuperdormiat. quanto enim plus dor⸗ mierit, tanto melius eſt: tum quia ſudores magis proliciuntur, tum quia uires magis reficiuntur, tum quòd decoctum ipſum in intima melius pe⸗ netrat, tum quia corpus ſudore exiccatum magis humectatur. Cauere ta⸗ men oportetin omni huius decocti exhibitione, ne Venere utatur(ſolet au tem is potus, ſeu potius ea uictus ratio Venerem magis excitare) atq; ita ca⸗ uere oportet, ut neque antea per menſem neque in ipſa potus aſſumptio- ne neque etiam poſt per menſem alium Venere utatur. exitiale enim pene eſthoc ſicut& uentus& frigus peculiari quidem ratione forſan magis in hocpotu, ſed generali haud dubiè, quandoquidem corpus ipſum& ra- rum& exangue& imbecille& ſupercalefactum admodum exiſtat. Ho⸗ ra ergo rurſus uigeſima prima potũ eundem quẽ manè accepit, eadẽ quan titate eiſdemquũe legibus aſſumat. Cœna uerò perſimilis omnino prandio, idemqũe potus, ſingulo uerò die noua aqua paranda eſt:imd duplex ut di⸗ ctum eſt,& quantum ſuperfuerit ex externa ſemper abijcendum. Porrò ſecundæ aquæ uſus eſt pro clyſteribus ſale& oleo adiecto, ut dictum eſt. Et ur ſi contingat ægrum inediam ferre non poſſe, pulli in ea aqua inco⸗ quantur, utalia quæuis quæ uſui eſſe poſſunt. Sed quæin uſu eſt ad inco quenda edulia dimidium primæ aquæ denuò cum ſecunda excoctæ reci⸗ pere debet, adeò ut ſcobi radicis cum iam infuſa ſecundo iacuerit prioris aquæ pars dimidia aut tertia eiuſdem diei ſuperfundatur, ſimulquũe co⸗ quantur. Ita ut omnium una conſtans ſit ratio, ſcilicet ut uel ubi qui e- duntur pingues non ſint, cuiuſmodi ſunt ficus, pyra cocta, mel, ſaccharum pineæ, panis martius, uuæ Corinthiacæ& Creticæ: aut ſi pinguia ſint, coctione in ea aqua à naturali ſtatu permutentur, quo fit ut ouis aut lacte uel his quæ eo conſtant in hoc primo genere uti non liceat, quoniam neu⸗ tra earumconditionum illis adeſſe poteſt. quamnis enim huic aquæinco⸗ quantur, parum aut nihilà propria natura recedunt. eiuſmodi ergo eſt ex⸗ actiſsima huius potus tum aliorum ſimilium adminiſtratio. In qua ta- menllicet ſerenis& non uentoſis aut feigidis diebus ſpaciari, atque abſq; cura negociari: intectum pellibus nobilioribus ac leuiſſimis, ut ſine labore egredi liceat. Vnde etiam eques magis quàm pedes, imò neutiꝗᷓ tutum fue rit omnino pedibus iter agere. Secundus autem uſus qui mediocris eſt, cibos quidem pingues bis in die admittit: ſed ut ſuprà dictum eſt, perpetuò incoctos ſecundæ aquæ. Cætera uerò quæ obſeruanda ſunt omnino, ut in exquiſitiſſi⸗ mo modo retinenda ſunt, uelut communia omnibus adminiſtratio⸗ num modis. Quale etiam eſtillud, quod in nullo genere exhibitionis de cocti aquæ Cynæ æger uti debet excellenti aliquo ſapore, ſcilicet aut acido aut — P. 4. Tract. 1. Cap..· 84 Hieron. Cardani aut auſtero, uel acriamaroue aut ſalſo, ſed omnia quæ illis participant peni- tus ſunt relinquenda. Hoc uerò contingit ob id quòd cum aqua per ſe,& cuacuatio quę ex aqua prouenit, multum exiccent᷑, maximum ab alijs ſiccã iibus periculum imminet.lta quę coquuntur, abſq;ſale coqui debent. lure autem pro potu inutroq; horum modorum uti licetcum ius ipſum ſit me dicatum,& maximè cum iam corpus contabuerit. Cœnam quoq; aliquo aſtringente cibo præci puè medicato claudemus, uelut cotoneorum, carne ex ſaccharo, aut cornis aut ſorbis uel piris, aut coriandris conditis. Atq; in his omnibus tum alijs decoctis propinandis, non utin febribus ab initio tenuiſſimè, cum materia multa pręparanda eſt atq; educenda, ſucceſſu tem poris corpore exinanito& uiribus imbecillioribus, nec natura præparatio ni, nec multo minus coctioni intenta: ſed ſolum nobis temperamento reſti tuendo copioſius atq; plenius reficiendus eſtæger, ut ſimul uires, caro actẽ peramentum celerius reſtituantur. Sed nech à ſolis cibis uehementis quali⸗ tatis abſtinere oportet, ſed etiam duræ concoctionis uelut amygdalis acpa ne iam diu excocto. Verùm& bis coctum recentem aſſumere decei: qui ſi tertiam diem non excedat, optimus erit. In tertio uerò genere adminiſtrationis caro& maximè pulli iurulen⸗ ta& elixata ſine auxilio ſecundæ aquæadmittitur, imò aſſatæ experientia nõ ſolum ratione omnibus præferendæ:atq́; id generale eſt huic tertio mo do uelut& oua, piſces tamen& caſeum nemo probat. Sed quod maximè dubitatione dignum eſtid eſt, utrum liceatin prandio atq; cœna uino uti? atq ſi licet, an permixto decocto Cynæ: Decoctum Cynæ ſitantum ſera⸗ pij loco aſſumatur, non uideo quid prohibeat, quemad modum in omni⸗ bus alijs decoctis, quin homo poſſit cum cibo uino uti: uerum ut nullope riculo res agitur, ita etiam minima utilitate. Sed an uino decoctum immiſce ri poſsit, magna dubitatione dignum eſt. Auicennainquit, Etiungereſe⸗ rapium acetoſum cum aqua hordei, malum eſt, quoniam illam corrumpit. Videtur& uinum corrumpere has aquas, uiciſſimq́; ab eis corrumpi, at; ita periculoſam eſſe hanc permixtionem: nos autem experimento didici⸗ mus, nihilegregij aut honi aut mali ex hacpermixtione conſequi.idqᷓ; iure merito. namq; fruſtra fermentarentur medicamenta, ſi xtempld ea miſcere liceret:ſed non iuuant, quoniam alterum alteri impedimento eſt, omne ue- rò medicamentum ubi uim ignis ex decoctione in terrea parte conceperit uinum ipſum corrumpit,obid aqua ſimplex decocta non corrumpit: nec quæ cumodoratis, ſed quę ſponte aceſcere ſolent, minimẽ ligni, maximè decoctum Cynæ. cum enim in uiginti quatuor horis per ſe aceſcat, cur cũ uino ſumptum ipſum non corrumpetä neq; enim ſic profluet per ſudorẽ. Quxæcunq́; igitur ſponte aceſcere nata ſunt,& maximèſi breui, ut lactis ſe⸗ rum, Cynæ& hordei decoctum, ſi non aſſumptione peraluum auturinas aut ſudorem etiam breui expurgentur, corporis temperamentum corrum punt. Quare neq;in ligni decocto, neqʒin thermarum aquis id periculi e rit, uerùm tutior eſtaqua thermarum: ligni enim decoctũ æſtatetertia die putreſcit, de Cyna radice liber. 83 putreſcit, aut ad ſummũ quarta. Neq;enim in his exacta putredo, quæiã perferri non poſsit, expectanda eſt. Nullum igitur quod breui aceſcatme dicamentum cum uino aſſumi debet: nam uini cauſa retinetur in corpo⸗ reideoq́; corrumpit atq́; corrumpitur à uino: utraq; autem uentriculum debilitant atq; iecur, aiq; in malam traducunt intemperiem. Similiter neq; in cibis,ſi uino uti contingat, aqua permiſcenda eſt: aquæ enim potusom nibus medicamentis ualidis cynæ, ſarææ, pariliæ, ligni ſancti decocti, tum thermarum aquis noxius eſt ualde certo experimento, ne dicam exitio. præter enim quòd craſsicie ſua atq; frigiditate illorum opera impedit, cor pus ægrotantis medicamento reſolutumi, atq; euacuationibus deſtruit at quelabefactat. Similiter commune eſt omnium horum trium modorum generi, ut quandocunq; uelint, quantum uelint ex decocto bibant, modò calidum ſit, ſudorq́; pro ratione quantitatis profluere ſoleat. Neq; em̃ ſolũ hoc non nocet, ſed etiam egregiè iuuat.medicamenti enim haber rationẽ, tum potus ipſe tum cibus, qui cum eo aſſumiitur. excipio tamen in his eos qui uinum bibunt cum cibo: nam his utique non conuenit, multoq́; mi nus quã ſi uino permixtum decoctum quis bibat. Melius etiam erit,ſi uel ſtatim à cibo, uel poſt quinq; horas non interim qui eo potu utatur. Atqʒ hiæc de generali ratione dicta ſint: nam alij de ſingulis certas quaſdã nor⸗ mias tradiderunt, quas nos ſic probamus, ut non à generalibus pręceptis, neq; his quæ declaratione certa inuenta ſunt, diſcedere liceat. Licet etiam dubitare, an quod plurib. placet, medicamenta alia his de coctis ſint immiſcenda? multa hiccinde adducuntur, quæ omnino nõ cer tam ac generalem rationẽ hiabent: nam thermarum aquæ, aut Cyna non admittunt. Thermarum aquæ, quoniam naturali calore conſtant, qui ab aduentitio corrumpitur, dumq́ʒ externam acquirunt, uim propriam amit tunt. Cynæ decoctum cum in quodam temperamento exactiſsimo con- ſtet,& ad libellam quocunqʒ additò, uel minimo medicamento à conſtitu ta illa& moderata intẽperie deijcitur aiq; euertitur: itaq; nihil talibus per miſcere oportet. At in decocto Indici ligni, cum per ſe ueſiemens ſit& po tens, nec iuxta ex actiſsimam moderatiònem ſit conſtitutum, ſed uehemẽ tiore caliditate quam etiam ſiccitate agat, multumq́ habeat pinguis humi di,tẽperari poteſt ſuasq́; pariter retinere uires. atq; ita una hęc ratio genera lis conſtituatur, Quæcunq; pinguia ualde ſunt, nec circa cõſtitutã medio critatem conſiſtunt à qua tameni operatio illa deſideretur, quæq́; non ſola natura conſtant, ea ixtionem admittunt: uelutlignum ſanctum,& ma⸗ gis cortex, maximè uerò ex uino. Reliqua non admittunt,ſcilicet quę natu ra conſtant, aurparuo prędita humido pingui, ex moderata quadam tem perie opus ſuum perficiunt: aut ſi plurimo etiam abundent, opus ſuum abundantitenui, tamẽ pingui humido perficiunt, uelüt Cyna. Vnde etiã in his obſeruare decet, ut dum coquuntur, non reſpirent aut exhalent:nã optima pars atq; tenuiſsima, quantum licet, conſeruari debet. Quòd ſiin duplici uaſe decoctum id fiat(id tamen expertus non ſum) hashs Kliu⸗ ru 8 36 Hieron. Cardani rum ſpero:nam cucurbita clauſa(id genus eſt uaſis) melius euadet, atque exactius obſoluetur. Peculiare autem quoddam ineſtilli, ut ſcilicet à ſeptima diealuus fer⸗ mè ex toto ſupprimatur. Vnde tum obid, tum obmorbi naturam in In⸗ 4 dica lue ab ea die ſolent nõ parum dolores augeri, qui ut plurimumad de cimam quartam diem extenduntur ſæuiſsimi: ac alui duricies uſq; in finẽ ſcilicet xxiiij diem, qui communis eſt terminus. quanqᷓ; ego non impro⸗ bem iuxta diuerſorum laborãtium neceſsitatem uariari hunc terminum, atq; etiam nonnunquã uſq; adxl. extendi, uelut& in tnermarum potu, ſic& ligni ſancti non ultima dies erit xl. imò nelx(quanq́;rard adeam ne ceſſe ſit peruenire pro ultimo termino conſtitui debet. Si ergoaluus ſup⸗ primatur, poſt tertiam diem clyſteri dicto ſuccurrendum: ante non licet, ne aut uires minuãtur, aut ſudor diuertatur. Sed ſi aluus iuſto plus fluxe⸗ rit, carnes aſſatæ dentur, panis in iure ex Cyna madeſcat, unguenta ex mi riſticx nucis oleo,& abſinthij adhibeantur. Si non ſufficiant, etiam fo⸗ menta ex mentä. Ergo utad Cynę decoctum redeam, ſiccitate putredini reſiſtit, tem⸗ peramento in actiuis qualitatibus ad moderationem omnia membra de ducit, ſucculenta ſubſtantia reſtaurat, uires atq; corpus impinguat: deter⸗ git uerò parte quadam leuiter acri, qua etiam illius decoctũ breui admodũ tempore non ſolum in acidũ, ſed etiam amarũ tranſit ſaporem. Vbi uerò tanta uis decoctis ineſt, certè etiam contritis in ſubſtantia ſint tam dura, ut ſuperari nequeant, non minor facultas adeſſe poteſt, atq́; ideo cum eo⸗ rum ſubſtantia auxiliari decebit. W Porrò uim medicamenti huius, ſi ad lignum ſanctũ conferre libe⸗ at, ſic expedito. aduehitur ad nos hæc radix poſt biennium rard uſusan⸗ te quinquennium unciæ tres in xv libras aquæ ligni ſancti unciæ quin⸗ decim, proportio effectus fermè tripla: proportio ergo quindecupla: cuiſi adijciatur moræ ratio, erit trigintupla. at lignum ſanctum inter præcipua medicamenta habetur,& hydrargyrio fermè par. Vnde haudrectè dictũ uidetur, uulgare& inefficax fore medicamentum. Sed nondum ratio ab⸗ ſoluta horum innotuerat. Neq; tamen hoc dico, quòd Cynæ uetuſtatem aut quinquennium illud probem, ſed ut oſtendam quanta uis illi ſit. DE CvNA RADICE FINIS. V Conſilium CONSIL IV M pro llluſtriſsimo D. Hieronymo Pa- lauicino Marchione curtis maio- 5. ris, qui laborat difficultate ſpirandi, deſcriptum per Hyeronymum Cardanum Medio⸗ uanenſem medicum. = VMin quatuor conſilijs agitatis per clariſsimos collegas ultiplicem autem ordinem ſeruare neceſſe eſt primùm quidem tractan inter ea quæ conueniuntciborum, potuum, medicamentorum ac tali⸗ um: atque in eo intermiſcetur quartus ordo, qui duo habet capita. unum ſcilicet à quo primum incipere debet: alterum, cui magis inſiſte⸗ reoporteat. Hinc quintus ordo exoritur, ſcilicet ut doceamus quæ cuique tempori conueniant: utpote initio curationis, proceſsui atque declinationi. Supereſt& ſextus, in quo doceamus quæ pluribus morbis conueniunt, nam pluribus morbis eum laborarecertum eſt, non unico tantum omnium conſenſu:& quæ uni tantum adhibita proſint,& quæ ualidiora, quæquùe imbecilliora. Vltimus ordo erit in auxi⸗ lijs neceſſarijs adhibendis, ut ſciamus, ſi hæc non profuerint, ad quænam alia ſit tranſeundum: atque deinceps ex his in alia: ut de-⸗ mum ſciremus, ſi priora non proſicerent, quæ ultimo loco eſſent ad⸗ hibenda.. Conſtat autem, abſquehis ordinibus uix poſſetantam rerum conge riem utiliter tradi. Atque hos ordines difficillimum fuiſſet in ipſa conſul⸗ tatione proponere, imò etiam uanum: quandoquidem adhuc difficilius fuiſſet propoſitos memoriæ commendare. Primùm igitur ſuppono diſpoſitiones, quæ in illo ſunt manifeſtæ: nam ut Philoſophus ait, Omnis noſtra doctrinaà notioribus nobis o- riginem ducere debet. Suntautem notiora hæc, difficultas ſpirandi, de qua ipſe maximè conqueritur,& cuius cauſa nos omnes aduocauit: dein de fHlatus erumpens è uentriculo, atque uitiata concoctio prima, quam H 2 ipfe 88 Hieron. Cardani conſilium ipſe diſpoſitionem manifeſtè percipit, tametſi ab illa non adeò ſe impedi ti exiſtimet. Eſt tertia diſpoſitio, inflatio uentris non leuis, ſimilisq́; hydro pi, quæ incipit ab enſiformi furcula,& continus augetur uſquead um⸗ bilicum, permanetq; etiam infra illum per duos digitos: deinde declinat præceps, non more aſciticorum uerſus pectinem. Ab hac diſpoſitione quamuis lædatur non parum, ipſe tamen ſe non lædi putat. Quarta diſpoſitio, eſtturbulentia urinæ cum paucitate etiam, neque urina clara- tur, tametſi ſubſidant multa moddò rubra, modò alba, modò ruffa. atque hęc ſunt in quibusomnes conueniunt, quæqũe ſenſus ipſe oſten⸗ dit. Adeſt& quintum, quod præter naturam eſt, duricies ſcilicetſple nis, quàm neque ipſe curat, neque medici grauioribus inten ti magnifa⸗ ciunt: tametſi& ipſa difficilis ſit curationis. Conuenimus etiam in- temperie membrorum principalium, cordis, cerebri& iecoris, quòd calida ſit. De paſſiuis autem qualitatibus aliquod diſcrimen fuit. Frat u⸗ nus qui exiſtimauit, eſſe ſiccæ temperiei, ſed uſu factam eſſe humidam ob ocium, quod non uidetur uerùm: quia ex permutatione æœtatis, ut habetur ſexto de Tuenda ſanitate, humida temperies poteſt fieri ſicca, nõ autem ſicca fieri humida in principalibus: ſecus eſt dehabitu totius ter⸗ tio de Cauſis pulſuum, capite ſecundo. Sed poſtquaàm conuenimus, quòd nunc etiam ex illius ſententia eſt humida, ideo uelle uerba pro⸗ ducere in hoc, eſſet potius inſectatio, quàm res utilis. Concluditur ergo, quòd temperatura cordis& iecoris omnium conſenſu eſt calida S& humida, loquendo de naturali. De cerebro autem, cum conſentiant quòd ſit calida in paſsiuis, eſt aliqua difficultas. Sed poſtquam eriam conuenimus, quòd præſens ſit ſicca, curioſi eſſet uerba plura de hoc facere, maximè quòd nullus noſtrum ponit cerebrum eſſe in cauſa alicuius horum morborum, aut ſymptomatum, uel deſtillationis. Solum apparet paucitas ſomni tan⸗ ta, ut ſit mirum. plerunque enim ſubſiſtit intra tertiam horam, nun-⸗ quam quartam complet. Conuenit etiam inter omnnes, quòd color faciei ſit bonus,& præ- terea habitus totius ſatis carnoſus:& quòd crura iam diu tument cum pedibus, uſque ad genu fermè, tumore molli, ſub forma anaſarcæ uel œdematis. Conuenimus etiam pręterea, quòd ipſe paſſus ſit ma⸗ gnos mœrores ac diururnos:& diu uixerit in ocio,& quòd plurimo uteretur cibo& potu, cum tamen antea aſſuetus eſſet exercitationi. Rurſus quoque, quòd natiuam habeat quandam difficultatem ſpi⸗ randi, quodq́; eſſet aqualiculus more matris ſuæ:& quòd iam tredecim uel quatuordecim annis elapſis magnam effuderit ſanguinis quantita⸗ tem ex ore: quodquũe ueriſimile eſt eum ſanguinem profluxiſſe potius & capite, quam pectore, poſtquam tam perfectè ſanatus eſt, remanſitqʒ omnino 1 — ₰.. 1 e⸗. Pro laborãte difficultate ſpirãdi. 8⸗ omnino ſine tuſſi. Conſtat etiam, quòd hæc difficultas ſpirandi inccæ- pit circiter uiginti abhinc menſibus augeri uehementer,& quòd li⸗ cet melius ſe habeat excuſſo flatu per eructationes,& dum ieiunus eſt tamen nunquam aded liber eſt, ut poſſit facile ſupinus decumbe- re: uel quòd redeat ad priorem ſtatum, in quo erat iam duobus annis elapſis. Omnes etiam fatentur, pulmonem, uentriculum,& ſple⸗ nem,& iecur magis eſſe imbecillia. Hæc ſunt, in quibus conuenimus omnes. c Vt uerdò ſingula diligentius exquiramus, ſciendum eſt, quòd omnes reſpirationis difficultates ad tres differentias reducuntur, aut inſtrumenti,& ſic fit magna& parua: aut motus,& ſic uelox& tar⸗ da: aut quietis,& ſic denſa& rara. Manifeſtum eſtautem, quòd ue⸗ lox& tarda dupliciter dicuntur,& de inſpiratione& de expiratione: ſicut& rara& denſa de duplici quiete, ſcilicet ea quæ ſequitur inſ piratio nem& expirationem. Magnitudo quoque& paruitas etiam dupliciter dici poſſunt,& dupliciter eſſe: uelut ſi nimis extendatur, aut nimis maneat extenſum membrum reſpirationis, atque ita de contractione. Fient ergo ſimpli⸗ ces& duplices& multiplices, maximeque compoſitæ octo modis: uelut ſi quis dicat magnam inſpirationem, bifariamque& uelocem & raram: expirationem autem magnam,& bifariam denſam& tar⸗ dam, exempli gratia.. Hocigitur genus reſpirationis haud magnam eſt, neque den⸗ ſum, atque magis in inſpiratione quàm expiratioue laborat, uelut e⸗ leganter animaduerſum eſtab uno ex collegis noſtris, cum tamen diu non poſsit ſubſiſtere ſupinus, uidetur quòd ſit denſior quàm oporte⸗ at. Impedimentum ergo eſt magis in quiete quàm in motu: quan⸗ quam ð in motuadſit,& in motu magis quàm in inſtrumento. Vn⸗ de conſtat, hoc impedimentum contingere ex parua attractione aeris, propteranguſtiam meatus, quæ multipliciter poteſt contingere: aut per impedimentum, quod ſit in ipſo primo inſtrumento, quod eſt pulmo: aut per conſenſum, qui quidem non poteſt eſſe niſi in fun⸗ ctione ipſius ſepti tranſuerſi.& hoc duplici modo: aut propter faculta⸗ tem, in ipſo uitiatam, quod non credo, quia nulſa eſtcauſa præcedens, quæ iſtud decernat. Oamnes autem concordant, quòd ex grauitate iecoris S lienis & flatu. Sed iſta non ſufficiunt, cum uitium non ſit neque in inſtru⸗ mento principali, neque in primo per eſſentiam: ergo non eſſet continu us hic morhus. Cum uerò concludatur, quòd ſit continuus etiam, quoad ma⸗ gnitudinem exceſſus, ſequitur quòd ſit per eſſentiam etiam in altero illorum. Sed non eſt in principali, ergo in primo inſtrumento, id H 3 eſt, — N 90. Hieron. Cardani conſilium eſt, pulmone:& hinc uel eſt mala qualitas, uel compoſitio. nam de ſolus tione continui non creditur. 3 Et ſi eſt compoſitio, eſt in figura,& ea quæ impedit tranſi tum aëris; quare in arteria uenali, quia in aſpera arteria faceret tuſ⸗ ſim:& in uena arteriali, cum ſit plena ſanguine, non poſſet eſſe per eſſentiam. Neque poteſt eſſe materia, quia tam longo tempore uel indureſciſſet, uel fuiſſet expulſa: neque poteſt eſſe grando, quia gran⸗ do non generatur, niſi in aſpera arteria: non in uena arteriali, cum ſit plena ſanguine tenui& ſpiritu. Relinquitur igitur tandem, ut uel ſint tubercula iuxta arteriam uenalem, uel craſſicies in ſubſtantia pul⸗ monis, propter quam comprimatur arteria uenalis, uel ſiccitas in pulmone. Ex his tribus uerſimilius eſt, quòd ſit craſſicies& duricies, quo- niam non uidentur præceſſiſſe eauſæ tuberculorum: neque tantæ ſiccitatis, quia ſenes etiam decrepiti, quamuis habeant ſicciſſimum pul⸗ monem, tamen non laborant difficultate ſi pirandi. Eſt etiam alia ra⸗ tio, quia uidemus duriciem in ſplene,& ſuſpicio eſt etiam de iecore: & certum eſt, quòd iecur generat ſanguinem inæqualem, ſcilicet a⸗ trum& ſeroſum, ſicut apparet in urina.& ideo concludo, quòd cau- ſa huius difficultatis ſpirandi eſt duricies in pulmone, cuius indicio eſt etiam, quòd ipſe non poteſt decumbere ſupinus: quia partes pulmo⸗ nis cum ſint graues, non poſſunt facilè leuari in illo ſitu.& ideo licet hoc ſignum ſit generale in omnibus difficultatibus ſpirandi, tamen in hac maxime uiget. Quo ad ſecundam diſpoſitionem, quæ eſt flatus, omnes concor- dant adeſſe flatum:& illum eſſe cauſam difficultatis ſpirandi. Sed qui⸗ dam uolunt eſſe in uentriculo,& in inteſtinis tantum: plures conce- dunt, quòd ſit inter peritoneum& omentum,& etiam in uentriculo S& inteſtinis:& hæc fuit communis opinio. Egouerdò cenſebam, e⸗ tiam eſſe ſpiritum inter capſulam cordis,& ſeptum tranſuerſum ac pleu ram,& qudòd ille eſſet cauſa difficuliatis ſpirandi in ipſo pulmone, com⸗ primendo illum. Quòðd autem ſit iſte ſpiritus inter omentum& peritoneum, poteſt declarari ex his quæ dicemus in tertio ſymptomate. Sed quòd non ſit cauſa difficuitatis ſpirandi, neque hic neque ille qui eſt in uentricu⸗ lo, apparet luce clarius. nam multi laborantes dolore uentriculi ex fla⸗ tu,& etiam alij ex tympanite perfecta, non tamen laborant difficultate ſpirandi, de qua curandum ſit: ergo multo minus hic qui neque la- borattympanite exacta, neque tanto flatu, ut uentriculus doleat. Et quia dicunt, quòd ab eructatione iuuatur: ideo accipiunt concau⸗ ſam pro cauſa.. Nam flatus ille eſtcauſaaugmenti difficultatis ſpirandi, non au⸗ tem ——. 8 4 4— ⸗ Pro laborãte difficultate ſ pirädi o1 tem cauſa difficultatis ſpirandi. Et eſt, ac ſiquis diceret quòd phlegmon in digito eſt cauſa pulſationis, cum ſit arteria,& phlegmon ſit ſolum cau ſa ſenſus pulſationis. Quo adtertium, dico quòd eſt tympaniticus, non tamen confir- matus.& hoc declaro, quia eſt tumor uentris: ergo uelabaqua, uelà fla tu, uel à pinguedine. ſed cum creſcat ac decreſcat celeriter, neceſſariò eſt à flatu.(Quòdautem iſte flatus ſit inter omentum& peritoneum, ap⸗ paret, quia ſi eſſet concluſus in inteſtinis aut uentriculo, faceret dolc⸗ rem: eiſi non eſſet concluſus, faceret murmur. Sed neutrum facit, igi tur coniinetur inter omentum& peritoneum. Quidam oppoſuerunt dictum Auicennæ, quum dixit: Et quum uenter percutitur manu, auditur ex eo ſonitus utris infla⸗ ti, non. autem aqua pleni. Dico quòd diſtinguit intergenerah ydro⸗ pis, non autem ponit tanquam ſignum proprium: imò dicit in eodem capite, loquens de ea: Sed quandoque eſt tenſio. ergo non uult quòd ad ſit ſemper. Et Aetius libro decimo, capite uiceſimo: In principio infla⸗ tio ſola eſſe uidetur, poſtea tamen flatus inſpiſſatur. ideo cum non fue- rit tenſio, nec erit ſonus, ut iſti credunt. Adducuntur tria alia in oppoſitum, ſcilicet bonitas coloris, caren⸗ tia ſitis,& diuturnitas morbi, cum etiam ſenſu percipiatur cute corre⸗ pta craſſicies il ius,& pinguedo. Reſponſum fuit per unum ex colle⸗ gis optimè, quod mirum uidetur, quòd inter curas& ſummos mœœro- res ex macilento, ut fatentur, factus ſit adeò obcœſus. Et quòd tumor crurum cum ſit morboſus manifeſte, non declarat bonum habitum in uentre. Ad reliqua diximus omnes, quod ſunt ſigna intercutis con- firmatæ. Quantum ad quartum,& eſt urinæ turbulentia ſuprà dicta, de qua omnes uno ore cenſent, quòd ſic ex imbecillitate iecoris,& il⸗ lam ſignificet. Ego fateor, quòd adſit imbecillitas iecoris omnino,& reliqua, ſcilicet uitium in compoſitione, obſtructio& duricies: non ta⸗ men concedam unquam, quòd iſta turbulentia prouenſat ex imbecilli⸗ tate. Tum primò, quòd imbecillitas iecoris facit urinas aquoſas,& nõ turbulentas:tum etiam, qui uidemus multos cum ſumma imbecillitate iecoris,& cum hydrope confirmata, qui tamen non habent urinam turbulentam. 4 Alij dixerunt, quòd ſit turbulenta propter excrementa undequa⸗- que,& extoto corpore aduenientia: ſed& hoc ſuſpectum eſt, quoniam illa excrementa ſepararẽtur& reſiderent in fundo tota, quod falſum eſt. Quidam dixerunt, quòd eſt ulcus& ſanies, e iecore profluens, ſed& hocdubium eſt, cum non appareant ſigna reliqua ulcerum,& maxi⸗= meè dolor. Dico autem compendioſe, quòd turbulentia urinæ fit propter c† materlamz 92 Hieron. Cardani conſilium materia n, quæ eſtpinguedo, ſicut alias declaraui:& quia illa pin gue⸗ do non poteſt ſeparati uel propter imbecillitatem caloris, utin hyeme: quæ tamen non adeſt, ut dixi, uel propter uehementem permixtio= nem, ſicut uidemus in decoctis, quæ fiunt turbulenta. ſed ſi parum ſint cocta, citò clareſcunt: ſin autem diu, tardè: etſi adhuc diutius, nun⸗ quam. Dico ergo, quòd hæc urina turbulenta ſignificat multum li⸗ quamen, diu concoctum cum ipſa urina propter impedimentum ob⸗ ſtructionum,& imbecillitatem caloris naturalis cum magnitudinepræ ter naturalis caloris:& propter hoc ſequitur, quòd ſplen fit durum quia ſi urina non poteſt ſeparari, quæ eſt res aquea, multo minus fiet ſepara⸗ tio in ſanguine. Ex quo ſequitur, quòd ipſe ſit paratus ad(cirrhos,& in pulmone,& in iecore,& in omnibus membris,& cauſa difi ulta⸗ tis ſpirandi inde proueniãt& notæ ſint. Hinc etiam coniectarillicet, un⸗ denam proueniat tumor in ille in cruribus, qui quidem eſtex generea- naſarcæ. dicebat enim Hippocrates in primo Prognoſticorum: Qui⸗ buſcun que ab epate aquæ inter cutem oriuntur, his tuſſes tuſſiendique promptitudo accedit,& nihil memorabile expuunt,& pedes tument uenter non egerit, niſi dura& coactus:& circa aluum fiunt tumores, qui in dextra, aliqui in ſiniſtra parte tum conſiſtentes tum cont ider tes. Manifeſtum eſt igitur, pedum tumorem tum etiam crurum e ſe ex genere an aſarcæ,& non ueri ædematis. Sed quia curatio illius pendet ex curatione tympanitidis, ideo non longius proferam ſermonem. Vtrum uerò dicatur aſciticus? dico quòd ſub uno ſenſu nõ dicitur uerè aſciticus, id eſt, quòd plurima aqua collecta ſit in uentre. duobus autem alijs modis aſciticus dici poteſt, ſcilicet quòd aquæ pars eſt in uen tre: alio modo etiam dicitur aſciticus in ſenſu aquæ intercutis, quia a⸗ qua continetur inter cutim& peritoneum. principalior tamen morbus eſt tympanites. His diligenter conſideratis, deuenio ad prognoſticum:& dico quòd hic morbus non poteſt breui ſanari, quoniam eſt compoſitus ex pluribus. decundò, quia ſunt morbi longi in ætate ſenili. Teriiò, quia eſt quaſi connatus illi. Addo quartam, quòd ipſe patiens non co natur morbum propellere exercitationibus alisq́; rationibus, quibus ta les morbi diminuuntur.„ Nam quod ad primum attinet, multi atque uarij difficilius propelluntur quàm ſimplices: atque etiam eo magis, quòd contrarii ſint temperaturæ, iuxta illud Hippocratis: In morbis minus peri⸗ clitantur ægrotantes, quorum naturæ aut conſuetudini,& cætera. Quod ad ſecundum ſpectat, dicebat Hippocrates: Morbi longi in ſenibus plerunque illos comitantur ad mortem. Quod ad tertium atti⸗ net, manifeſtum eſt quod rarò hi qui ſunt læſi, magno affectu in mẽbro principali. 1 88 — 3—.„.—.„ Pro laborãte difficultate ſpirãdi principali uel neceſſariò poteſt diu uiuere,& à difficillimis morbis eua⸗ dere. Maius autem periculum imminet ex ſuppreſſione urinæ: nam ſta⸗ tim ut ad illam perueniret, uenter intumeſceret, ſpiritusq́; deficeret, atque ita breui periret. Eſt autem paratus ad hanc ſuppreſſionem multis de cauſis: prima, quontam urina eſt craſſa& turbulenta, quæ facilè intercipi poteſt. Se⸗ cunda, quia adſunt obſtructiones magnæ,& duricies in uiſceribus, Juæque calorem naturalem obtundendo tum comprimendo mole ſua urinam facilè ſupprimere poſſunt. Tertia eſtflatus, qui ſimiliter& com⸗ primendo& refrigerando impedimentum urinæ afferre poteſt. Om⸗ ne enim elementum, utaliàs dixi, frigidum eſt, quamuis id Ariſtoteles & Galenus negent. Quod ſi demonſtrationibus à nobis allatis quiſ⸗ quam pertinacius repugnet, diſcat ſaltem experimento ita eſſe: atque hoc periculum ex ordine morbi atque naturæ, etiam ſi omnia ritè per⸗ agantur, contingere.— Secundum periculum eſt, defluxio materiæ à capite, ex qua poſ⸗ cfacile ſuffocari. Sed ad hoc ut minus procliuis, eo magis tamen in lud facilis lapſus,& nulla redemptio. Propterea caueat pro hoc Ve-⸗ neris uſum immodicum, coniunctum cum nimio potu, aut iter in Sole ardenti, ex quo poſſent colliquari contenta in cerebro uiolenter, atque ita ſuffocari. Tertium periculum eſt, ne incidat in febrem aliquam malignam ex magnis curis, ad quas procliuis eſt, ex metu uitæ fi⸗ liarum. Ab omnibus tamen his ſpero tutus erit diligenti obſerua⸗ tione. 3 Dico ſecundò, quòd cura iſta perficietur ſatis bene, propter qua- tuor gradus, qui ſunt in ea, cum quibus tanquam per ſcalam aſcen⸗ dendo perueniet ad ſperatam ſanitatem. Ex quo maniffeſtum eſt, quòd oportet ipſum diligenter, quæcunque pertinent ad ſex res non naturales, obſeruare: quia illæ ſunt magis neceſſariæ. Tertio dico, quòd hæc cura neceſſariò erit prolixa,& hoc propter quatuor cau-⸗ ſas. prima eſt, morborum magnitudo& prolixitas: ſecunda, eſt mul⸗ titudo eorum: tertia, eſt nobilitas ſubiecti, quæ facit ut debeamus ab-⸗ ſtinere ab omnibus medicamentis ualidis atque potentibus, iuxta il⸗ dquod dicebat Galenus in libro de prædictione ad Poſthumum: mn principibus non debemus uti medicamentis potentibus, neque ullo modo ſuſpectis. Quarta cauſa, eſt aſcenſus per gradus. de quo di⸗ cam ſuo loco. Poſſet& addi quinta, ſcilicet quòd ipſe non obſer⸗ uabit cuncta, quæ ei præcipientur, ita ad unguem, ut deberet. Ex quibus concludo, quòd iſta cura non perficietur hoc anno, ſed in duo- bus annis tantum, aut etiam tribus. Nam& ſi curaret magna ex parte: ita quòd in æſtate ui⸗ deretur ſibi ſanus,& eò magis etiam in autumno,& Wwaicus in fine: 92 Hieron. Cardani conſilium in fine: tamen hyeme reuertet morbus licet non adeò ſæuus, ſicut fuerat antea. nihilominus maxima cura erit circa præſeruationem, nelabatur in deterius, non ut poſsit perfici ſanatio. Secunda pars prædictionis eſt, quòd diuerſis temporibus ualde gluerſam ſubibit conditionem, primumex ratione partium anni: nam uere mediocriter ſe habebit, deinde melius iuxta finẽ ueris& pertotam xæ⸗ ſtatem& dimidiũ autumni poſt deterius& maximè ui profunda hyeme S&ourdua. liem in temporibus pluuioſis ac uentoſis, maximè borealibus: geinde auſtrinis deterius quàm ſereno cœlo: aut Euris uel Zephyris ſpi rantibus. Bt deterius etiam nocte quàm die,& in die: ueſperi, quàm mane:& poſtcibum, quàm ante cibum peius ſemper. Et hoc generaliter, quia aliquandoregulę hæfallun t. Et hæc non ſolum conferunt ad prædictio- nem, ſed etiam ad curationem, quia periculoſioribus tem poribus opor⸗ tebit cautius agere,& diligentius præcauere: ſicut etiam in acceſsioni⸗ bus, ac reliquis Ad prognoſticum etiam pertinet ſcire, quoniam quantum fla⸗ tus diſcutietur, tantum etiam decedet ex difficultate ſpirandi:& quòd tumor ille uentris modò deſcendet in ſcrotum, modd etiam uſque ad pedes& crura,& quòd propulſata materia tumorem ingentem in il⸗ lis excitare poſsit. Quod ſi contingeret, periculoſum eſſet: ſecus detu- more ſcroui. Eſt igitur periculum de incremento ipſius anaſarcæ. Il⸗ ludetiam eſt conſideratione dignum, quòd genera hæchydropum in⸗ uicem commutantur& augentur:& unaaliam fouet,& ſimiliter, pro- pter dictum Auicennæ. Et duandoque materia, duæ eſtin pulmone, tranſmutatur ad iecur,& facit hydropem. Hæc igitur omnia diligenter ſunt animaduertenda:& quòd cum corpus impurum ſit erit etiam para⸗ tum heryſipetalibus& per phagedenis& ulceribus malis,& ſcabiei. Nam ſcabies& pſora fiunt ex humore ſeroſo corrupto. Et ſi continge⸗ rentulcera in cruribus, facilè euaderent in prauitatem magnam,& difficil limè ſanarentur. His expeditis deuenio ad curam, quæ iuxta ſcopos triplex eſ⸗ ſe debet: præſeruatiua, ſanatiua,& ſymptomatis curatiua. Hic enim mor bus expoſtulat hanc tertiam partem, ſicut etiam docuit Auicenna deci⸗ ma tertij:& unum quodque horum perficitur tribus auxilijs, uictus ra⸗ tione, medicamento,& manuumoperatione. Rurſus in his ſcopos ſci⸗ re oportet, cuius nam ordinis ſint primi, ſecundi, tertij, quarti, ac ſic deinceps. Primus ergo ſcopus eſt, dilatare uias anhelitus,& ſiccare at⸗ que extenuare uentrem. Atque hic eſt primus ſcopus in intentio⸗ ne. Secundus ſeopus eſt, ut materia impediens, quæ coniuncta eſt & dicitur flatus,& craſſior humor, tum caro in pulmone diſcutian⸗ tur. Pro laborãte difficultate ſi p jrädi. 55 tur. Vt uerd hoc ſiat, tertius ſcopus inſurgit auferendæ malæ intemperi⸗ ei, iecoris, pulmonis, uentriculi& lienis. Ex quo habetur quartus ſco⸗ pus, ut auferantur duricies, quæ ſunt in liene& iecore, atque obſtructio⸗ nes. Quintus ſcopus, ut materiæ antecedentes euacuentur,& ut non amplius generentur: ſed ut euacuentur, inſurgit. Sextus ſcopus, ut præ⸗ parentur. Præparatio in quatuor conſiſtit: ut craſſa attenuentur, lenta diuidantur, aperiantur obſtructiones,& ut aluus facilè fluat. Inten⸗ tio uerò prohibendi generationem materiæ antecedentis, eſt duplex, ſci= licet ut dentur cibi excrementis carentes,& ut bene concoquantur. Ab iſta igitur ſexta intentione curatiua operando inchoare oporter, ut perue⸗ niamuis ad primam. Et hoc ſeruatis tribus illis conditionibus, quas Galenus in Arte curatiua refert: ut citiſsime ſcilicet ſalutem, quam fieri poteſt, adipiſcatur, ut perfectiſsimè,& ut abſque periculo ullo, uel noxa. Et quia, ut dicebat Galenus libro de Attenuante uictu morbi diuturni, plus ratione uictus, quàm à medicamentis iuuantur. Eſt au⸗ tem animaduertendum, ut conſuetudines malæ ſenſim immutentur, aliter nimis læderetur. Vt ergo ab animi affectibus incipiamus: nam conſtat animi affectus non minus mutare corpus noſtrum, quàm la⸗ bores atque reliqua. Igitur lætitia& ſpes, ſalutis optima ſunt: uita⸗ re autem triſticiam, iramquùe oportet. At id magis à cibo,& ho- ra ſomni, in qua omnes cogitationes, etiam ſi triſtes non ſint, mul⸗ tum lædunt.— Quod ad ſomnum attinet, cum teſte Hippocrate, ſomnus co- ctiones iuuet: manifeſtum eſt, quòd quanto plus indulſerit ſomno, tan- to illi melius erit. Et quòd debet eſſeiuxta Hippocratem in loco obſcu- ro, in conclaui frigidiore, bene contecto corpore pannis, in cubiculo re- ſpiciente orientem ſicco, inter duo ſolaria: in hyemeignis alatur, in uere & autumno ſol ingrediens locum illuſtret, in æſtate ſit perflatus à uen⸗ tis:& ſi non poteſt dormire, decumbat ſaltem ſem per in lecto, uſque ad decimam horam ab initio decubitus. De ſitu nihil dicam, quia oporter ut decumbat ur poteſt: etſi nimia prematur uigilia, inungantur pulſus ex oleo nenupharino: ſi non ſufficit, unguento populeon. Vngatur etiam re gio cordis: tutiores etiam in hoc ſunt pillulæ noſtræ. Recipe ſtyracis calamitæ optimæ olentis zi. ſiant pillulæ quatuor cum uino mombaſio uel uinaciola dulci:& dehis capiat unam ſingulo ueſpere poſt cœnam per unam horam. Aliud noſtrum expertum,& eſt ultimum, exhilarans animam,& eſtabſq́; cuſtodia. Recipe ſacchari nenuphari ſeu ex nympheæ floribus a1j. ſyrupi de pomis 38. moſchi electi grana V. Miſce bene. capiat poſt cœ- nam. Poſſunt etiam fieri ſtillicidia& odores, ſomnum concilian= tes,& otalgia,& errhina. Sed hæc minus probantur. Animad⸗ uertere etiam decet, quod iuxta ſomni longitudinem oportet me-⸗ tiri Hieron. Cardani conſilium tiri etiam eiborum quantitatem, ut ſi paucus ſit ſomnus, mo dico etiã uta- tur cibo: ſin autem longus, uberiore& magis nutriente, uelut carnibus & ouis. Super omnia autem caueat ne tempore ſomni de triſtibus cogi⸗ tet. Sed ſolum iucunda ſibi proponat: uiridaria, prata, uenationes. Motus etiam menſurare decetiuxta ſommi prolixitatem: nam ubi bene dormierit, optimè ſe exerceat: ubi malè, penitus non ſe exerceat, ſed ſolis frictionibus& equitatione ſit contentus:& dormiat capite elato,& pecto re, uentre autem imo depreſſo,& cruribus. Cum uerd in motuum mentionẽ inciderimus, par eſt ut deillis nunc agamus. Motuum igitur ratio à quan titate, qualitate actemporeſumen⸗ da eſt. Quod ad tempus attinet, dicebat Galenus in libro primo de Cibis boni& mali ſucci: Exercitatio ut ante cibũ optimaeſt ita à cibo peſsima: & ideo cauendum eſt diligentiſsimè, ut à cibo aſſumpto omnino quieſ⸗ cat: quòd ſi deliquerit in hoc, maximo incõmodo afficierur. oportet autẽ quieſcere à cibo ſeptem horis. Animaduertat etiam, quòd licet ex exercita tione uideatur cibus è uentriculo deſcendere, ipſeq́; leuius ſe habere, aiq; facilius ſpirare:nõ tamen in hoc commodo confidat, quia ſucceſſu tem po ris res in deterius labetur, ſentietq́; detrimenta falſę ſperatę utilitatis: pœni tebitq; ac conqueretur ſe deceptum. Ex hoc etiã patet ratio cuiuſdam pro blematis, ſcilicet cur uideatur cibum concoquere melius de die quàm in nocte, cum hucuſq; nox fuerit die longior,& ſomnus ſoleat coctiones ad iuuare,& etiam tenebrær Ratio eſt, quia in die propter ſitum cibus deſcẽ dit è uentriculo:in nocte uerò cum decumbat, non poteſt deſcendere: cx quo colligo aliud multum neceſſarium ad curã& prognoſticum, ſcilicet quðd nunquam bene concoquit. Non de die, quia prius deſcendit cibus antequam ſit concoctus: non de noctte, quia illum percipit in uenuir ulo mane, atque ita nunquam. Ex quibus ſequitur aliud, ſcilicet qudòd mor⸗ bus hic in deterius labitur in dies, licet uideatur melius ſehabere. Patet, quia concoctio prima eſtuitiata,& ideo ſecun da& tertia: ergo corpus quotidie magis grauatur cruditatibus: ergo labitur in deterius, niſi quã tum ex euacuationibus adiuuatur.ſed illę debilitant uires:ergo unica ſpes in uirtute uitali. Quæ quomodo labentibus alijs eas poſsit reſtituere, non eſt præſentis negotij ut oſtendam, ſatis conſtat id fieri poſſe. Ex hoc ſe⸗ quitur unum aliud, ualde neceſſarium ſcitu,& eſt quod tunc melius ſe habebit, quando ueſperi ſentiet ſenon concoxiſſe,& ſimiliter mane: quiã tunc uirtus retentrix incipiet confirmari. Poſtmodum melius ſeha- bebit, cum mane ſentiet ſe coſicoxiſſe, ueſperi autem non. Rurſus optimè. cum mane& ueſperi ſentiet ſe bene concoxiſſe. Scio quædam hie poſſe uellicari propter imperitiam quorundam: ſed qui rectè quæ ſcripſimus percipiet, de hoc ordine in melius procedendi non dubitabit. Ex hioc eti⸗ am aliud ualde utile ſequitur, quo ad curam attinet: de quo inferius dicã. Quod ad qualitatem exercitationis attinet, dico quòd deambulatio non eſt exercitium in uia Galeni, tamen eſtres omnibus utilis: ipſi uerò o ſo um ₰..— 5 4 Pro laborãte difficultate ſpiradi. 97 lum utilis, ſed etiam neceſſaria,& ex hocgenere eſtfrictio. Cum ergo ex⸗ pergiſcitur, decet ſurgere& deambulare parum ex quo aluus mouebitur: deinde reuerti in lectum,& fricari atq; inungi,& poſtmodum indui. Ex quo ordine duplex commodum cõſequetur: unum certum,& erit quòd frictio fiet poſt exonerationem alui, quod eſtiuſtum& utile: ſecundume- rit minus certum, ſed ſi ſequatur, erit utiliſsimum, ſcilicet ſi denuò, poſtq́; ſurrexerit, aluus ſoluatur. Secun dum genus exercitationis eſt equitatio, quæ debet exerceri, poſtquam inambulauerit, quantum ſatis eſt in mane. Veſperi quoq; uitãdo ſemper utrunqʒcrepuſculum, ut inferius dicemus. Quantitas uerò exercitij,ut ab Hippocrate decernitur, generaliter in uno quoq; auxilio eſt conueniens tolerantia. Alia genera exercitiorum ab his tribus neq; laudo, neq; ipſe ferre poterit. Laudari ſolet aſcẽſus peraccliuia, ſed ipſe neqʒ hoc feret. Illud non omittendum eſtomnino, pertinetq́; ad motus& quietis rationem, quòd non decumbat pronus, ut ſolet, ſed ſedeat. Cum enim ſe- dendo, non ſolum ſtando urgeatur difficultate ſpirandi, pronus perpe- tuò manet, tabulæ aut cathedræ incumbens: quo ſitu nihil eſt deterius di moto uentriculo è ſua ſede, ita ut non quieſcat ſuper inteſtina, ſed ſuſpen⸗ ſus maneat.hoc autem cum pefsimum ſemper ſit, deterius tamen etiã à ci⸗ bo:tunc enim ſoluitur ipſa uentriculi ſubſtantia,& fit laxitas texturæ in uentriculo, quæ parit ſummã imbecillitatem,& cui non eſt remedium, iux ta ſententiam Principis. Crepuſculi memoria mead tractandum deaere inuitauit. Vitare er⸗ go debetaẽrem nocturnum, tanquam peſtem,& ambo crepuſcula: item pluuias omnes, ſolem& aẽrem nubiloſum,& uentos ualidos. Poterit ta men aura flante leni ſe exercere, ac ſerenis temporibus: ubi uerò prædicta obſtent, in conclauibus longis ſeexerceat, tutus à uento& frigore. Et ubi periculum ſit in utroq;, maius eſt in frigore quàm in calore:& ſi lædatur à calore, ubi calor ceſſauerit, ceſſabit& noxa, non ſic in frigore: quia utrectè dicebat Auicenna, frigus eſt inimiciſſimum pulmoni. Cubiculum etiam debet eſſe purum, mundum, expoſitum orienti,& debet uerri quotidie: & quia quæſitum eſt, an aer natiuus ſit illi ſalutaris, reſpondeo quòd ſic cæteris paribus. Sed ſi ſit aer in colle ſaluberrimus, minimè humidus:& ubihomi⸗ nes diutius uiuant,& naſcantur coniferę arbores,& mulieres ſint abſq; gu læ tumore,& pueri floridi coloris,& uictimæ candido adipe& rubicun da carnæ& pulmone,& abſq; lapillis. hic aẽr multum ei prodeſſet: nam in difficultatibus ſpirandi& cæteris morbis pulmonis nihil plus facit q́; aẽris qualitas, ſeu bona ſeu mala ad iuuandum nocendumuùe. Hoc aũtu-⸗ num ſcire expedit, quod oportet diligentiſsimè caueat frigus poſtcalorẽ. eſt enim mortale. Item ſolem ſuper caput:nam ut aer frigidus eſtinimiciſ⸗ ſimus pulmoni,ita ſol capiti. Quantum ad quintam intentionem, quæ eſt uen& repletio, dictum ₰ . 4 9 2„ e...— 93 Hiieron. Cardani conſilium dictum eſt, quòd oportet habere beneficium uentris: ꝙ; ſi nõ habeatur. fiãt clyſteria.& clyſteria quidẽ mollia nõ oꝑerãtur,& nimis acria exiccãt corpus:& ideo impediunt in poſterũ beneficium uentris. Oporiet etiã ut reſoluant flatum: reſoluentia flatum ſunt ſicca,& ſicca aſtringunt aluũ. Pręterea clyſteria repellunt flatũ ſuprà,& maximè ſi ſunt flatuoſa, ergo u⸗ ſus eorũ nõ eſt multum ad propoſitũ, niſi ſint ualde neceſſaria aut ualde utilia, aut ualde bene præparata. Deſcribam aũt duas formas eorum,& ſi⸗ militer duo genera ſuppoſitoriorum. Prima deſcriptio. MRecipe chamemeli m̃ ij. furfuris m̃ i, ſeminũ cari& libiſtici añ ʒi, aꝗᷓ iᷣ ij.coquantur ad conſumptionẽ duarum tertiarũ:indecolent᷑,& in cola tura addantur ſalis cõmunis ʒi, ſalis nitri ³8, olei anethini 3iij, hieræ pi⸗ græ de ſexdecim 3s.miſce:fiat elyſter. Aliud. R. olei uiolati ziij,ſaponis te⸗ neri s, oximelis ſimplicis 31jI, caſſiæ fiſtulæ 3 vi, urinæ infantis quantum ſufficit. miſce.fiat clyſter. Suppoſitoria hoc modo. Recipe cumini& ruthę añ ʒi, mellis uiolati cocti& deſpumati 3ij. ſa tis nitri 38. fiant ſuppoſitoria. Aliud. Recipe radices iridis,& coquantur in oleo uiolaceo:& poſtmodum ſiccentur parum,& fiant ſuppoſitoria. Per os quoq; difficileeſt purgare, quoniam quæ purgant, uentriculo plerunq́; nocent. Medicamentum ta⸗ men optimum eſt. Recipe terebenthinæ orientalis lotæ cum uino albo ſepties aij, ui⸗ ni è paſſa uua, ſeu potius ſucci 3i. miſce. capiat per tres horas ante ci⸗ bum. Aliud. e Recipe aloes ziij.lauetur ter in uino paſſulato, inde capiat 38, pro ui⸗ ce ante cibum. Non ſolum autem ſufficit uentrẽ ſoluere, ſed etiam urinas mouere neceſſarium eſt eiuſmodi aũt ſunt quæè fœniculo ſunt, aut ſimi⸗ libus,& bene olent, ut crihmon& ſandix: ſed crithmon eſtſatis cogni⸗ tum, ſandix non ita. Crithmõ autẽprolicit urinam. harum quoq; cũ oleo optimum eſtin omnib.cibis aluum ſubducens, appetitum excitãs,& uen triculum confirmans. A coitu abſtinere debet, quantum fieri poteſt. O⸗ portet etiam ut antequàm comedat, excernat flatum, mandendo thus cla rum, aut Zaduram, aut antheram, aut aniſum, uellibiſticum,& eructan⸗ do:ſic ut ſingulo mane excernat feces& urinam& flatum. Cibus uerò& potus duo ſunt:trifariã aut diſtinguunẽ᷑ ſinguli, ſim plices& medicinales,& medicinæ cibis ſimiles. Quę ut minus nutriunt, ita ſunt utiliores. Huiuſmodi gratia exẽpli eſt cretanus marinus ad diſ⸗ cutiendos flatus,& proliciendam urinam,& excitandum appetitum ci⸗ bi. Conſiderandaautem ſuntſex in cibis, qualitas, quantitas, numerus, tẽ pus, ordo& præparatio. Cibi maximè uentriculo conferentes, ſuntcere⸗ folium, quod ſimile ſt cicutæ: ſed bene olet, ſandix, abſinthium& men⸗ ta rubra anguſto folio. Sed abſinthium propter amaritudinem uix po⸗ eſt edi. Propterea tritum& decoctum cum paſſulis& uitellis ouorum cdi debet. Generaliter auiẽ omnia quæ ſunt honi odoris& ſaporis, ſunt amica 41..„ 1: Pro laborãte difficultate ſpirädi. 9 amica uẽtriculo Et maximẽ ſi ſint aſtringentia, uelut eſt macer, quoduo-⸗ cant macim uulgares:& aſtringentia maximè conueniunt in fine cibi, ſi⸗ cuùt& calefacientia ante cibum. Vt ergo de ſingulis dicamus, ſciẽdum eſt, quòd ſex ſunt differentiæ ciborum. prima eſt, ut ſint boni alimenti, aut ma li. circa hoc dicebat Galenus tertio de Alimentis: Cibi mali ſucci ſunt, qui nutrimentũ dant nimis tenue, aut nimis craſſum. Verũ ſic intelligẽdus eſt ut nõ ſufficiat quod ſit nimis craſſum aut tenue: ſed oportet ut ſit, quia nõ ſit concoctum à Sole,& ideo multa ſunt eraſsi alimenti admodum: tamẽ ſunt bonialimenti, quoniã concocta, uelut caro porcina. Quia tamen coa cordamus in re, dico quòd propter hoc excluduntomnia olera& omnes radices: quia olera omnia generant alimentum ſeroſum,& omnes radices alimentum craſſum, ergo nullum olus nullaq́; radix conuenit. Et ſi quis di cat, quòd nuper laudauimus cerefolium& mentam& ſandicem, dico ꝙ hoc fuit ratione medicinæ Ex quo colligitur, quòd talibus non licet uti, niſi in modica quantitate: quia non iuuant ut nutrimentum, imò nocẽt, quia mali ſunt alimenti. Omnia ergo olera& radices ſunt mali alimenti: & eſt regula, quæ non patitur ullam exceptionem: quia ſeroſum aut craſ⸗ ſum& crudum præbent alimentum, ergo omnia ralia ſunt uitanda ſub forma alimenti. Secunda differentia eſt, ut non facilè putreſcant: per hanc excluduntur omnes fructus horarij, item lac. Ex luduntur etiã iſta alijs de cauſis. Lac quidem, quia flatuoſum, iuxta illud Hippocratis: Lac dare caput dolentibus,& his quibus ilia murmurant, malum:horarij au⸗ tem fructus, quia ſeroſum præbent alimentum. Tertia differentia eſt, ut plurimum exhibeant alimentum. Iſtud enim non eſt neceſſarium in omnibus hominibus, ſicut priores duę conditiones. Sed in hoc ęgro eſt maximè neceſſarium, quòd ſic declaratur. In hoc ęgro eſt maxima imbecillitas uentriculi, ergo minimus cibus dandus eſt: ſed minimus cibus& parum nutrimentum non poteſtalere corpus, imò nec mediocriter nutriens, ergo neceſſarius eſt cibus maximi alimenti, ut quod detrahitur ex quantitate ſuppleat qualitas. Ex quo ſequitur, quòd omnes fructus etiam non horari ſunt uitandi, quia omnes parum nutri⸗ unt. Sequitur etiam quòd ptiſana hordeacea, quæ mediocriter alit ſecun dum Galenum,& cibus ex amygdalis, qui parum nutrit, in hoc caſu nõ conueniunt:id eſt in magna quantitate, neque frequenter. nam adrecrea tionem uẽtriculi, uel quia ſunt cibi medicinales, exhiberi poſſunt Iſta tria poſſunt admitti paſſulæ, piſtacia& cibus ex amygdalis. Quarta differen tia eſt, quòd ſint facilis coctionis: patet, quia hic uentriculus eſt imbecillis ualde, ergo indiget nutrimentis facillimæ coctionis. Ergo per hoc exclu⸗ duntur omnia legumina. Nam omnialegumina non ſolum ſunt difficilis coctionis, ſed difficillimę. Pro dignoſcendo autem cibos, qui ſunt facilis aut difficilis coctionis, ſolent dari plures regulæ Sed præcipua eſt illa Ori⸗ baſii,& eſt, ut ponantur in aqua: quæ celerrimè diſſoluuntur aut molliun tur, facilis ſunt coctitionis, ut panis: quæ tardæ, difficilis ut caſeus: quę nũ 2 quam, 100 Hieron. Cardani conſilium quã, difficillimæ, ut legumina. Radices ergo rurſus ſuntexplodẽdę. Quin ta differẽtia eſt, ut ſint paucorũ excremẽtorum. Hæc uidet᷑ coincidere cũ ci pis multi alimẽti, ſed nõ eſt ita. nã ptiſana multũ nutrit,& nõ eſt excremè- ticia ꝓpter raritatẽ: ſicut per cõtrarium caro iuuẽci multũ nutrit,& tñ eſt excremẽticia ꝓpter denſitatẽ. Hac igit᷑ ratione quidꝗd eſt rarum,& mul-⸗ tum nutrit, caret excremẽtis, ut lutea ouorũ:& quidquid eſt dẽſum,& pa rum nutrit, eſt excremẽticium, uelut radices& tubera& oſtrea. Sexta diffe rẽtia eſt alimẽti, ꝙᷓ ſuper excedentem habet qualitatẽ, uelut nimis craſſiuel lenti, uel frigidi, per q́; excludunt᷑ caſeus& omnes piſces. Nam licet piſces petroſi, quorũ et ã copia apud nos nõ eſt(cum omnes ſint marini)in prõ ptu eſſent, nõ cõuenirẽt, quia ſunt nimis frigidi alimẽti: poſſet tñ zliquis utti ea ratione, qua dictũ eſt ſuperius. Exhocſequit quòd ommnes piſces par ui uitãdi ſunt, quia parum nutriunt ex ſuperius dictis:d& magni ſimiliter, quia craſſum& lentũ exhibẽt alimẽtum: mediocres ergo& maſculi& ſa⸗ xatiles poſsẽt aliquãdo admitti Pparati, ut dicemus ſuo loco.Excluſis igit radicibus omnib.Wolerib. pręter pauca cõdimenti gratia& medicinę, quæ ſunt crithmõ, mẽta, ſandix, cerefolium, abſinthiũ& petroſilium: cichorea quoq;ꝙ uẽtriculo& iecori cõueniat.ltẽ reiectis omnib.fructib.pręterq́; paſſis uuis, piſtacijs& pulmẽtarijs: examygdalis excluſo quoc; caſeo& la cte& piſcibus omnib. pręter ſaxatiles, quorũ uſus rarus eſſe debet:oſtre is quoq;.& his quę cruſta integunt᷑:tum ranis, cochleis. relinquit᷑ anguſta rerũ, quę cõueniunt, deſcriptio. Palã aũt eſt, qd cibi omnes ueri uno ſunt ſapore pręditi, ſcilicet pingui, aut leuiter dulci.ex quo ſequit᷑,qd mel& ſac charũ cibi cauſa uõ cõueniãt:quoniã neq; ſunt pinguis ſaporis, neq; etiã parũ dulcis: quare parũ nutriunt ſecundũ Galenũ. Reliquũ eſtigit᷑, ut ci⸗ bi puri ſint, carnes& uitelli ouorũ& panis:& quia, ut dictũ eſt, oportet ut cibi oẽs habeãt uim medicamẽti, ideo incipiẽdo à pane, dico qd panis, ut ad pᷣparationẽ deueniã, ita faciẽdus eſt. Accipe farinę tritici partes duas farinę zeæ ſeu ſpeltæ partes tres: cribrato, pinſito cũ aqua decoctionis cu⸗ bebarũ,& maceris, admixto modico uini albi, inde adde grana fœniculi, & cõfice panẽ bene fermẽtatũ& ſpõgioſũ,& bene ws d carnib.opti⸗ mę ſunt auiũ exercitatarũ:& ideo nulla eſtmelior carne perdicis, quiafa- ſianus parũ ſe exercet.Reliquæ uerò aues aut ſunt aquaticę, aut paruę, quæ parũ afferunt nutrimẽti. pulli tñ cortis ſunt poſt perdices& phaſianos,& ex pullis meliores partes ſunt alę ſine cute: ſcilicet pulpa. nec ultra has tres aues ſunt aues bonæ, exceptis columbis: ſed tamẽ omnes nõ aquaticæ poſ ſunt comedi,& maximè iuuenes& pingues. Columbi è turrib. ſunt opti mi, quãdo nondum poſſunt uolare. ſed eſt genus palumborũ, quo nihil melius uocãt Arabes Altaiugi:& generaliter ſunt optimi, qui ſuntadmo⸗ dũ iuuenes.Ex carnib. aũt pedeſtriũ melior eſt hoœdina& ſuilla:& arietis i exceſſerit unũ annũ. Verùm circa ſuillã iſta tria obſeruanda ſunt, pri⸗ mũ, qct ſit maſculi ſuis: ſecundum, qd nõ exceſſerit annũ, uel parũ: aliter em̃ fit ualde dura eius caro. Tertiũ, qd ſit educatus in nemorib.& agris, ubi ſe exercuerit. debet aũt eligi caro cluniũ abſq; cute& pinguedine Poſt has O — 4 1. 3 2 †*„. 0. Pro laborãte difficultate ſpirãdi. 10. has carnes eſt caro uituli lactẽtis:caro quoq; ericij utilis eſt& maximèma gni. Dicebat Dioſc. Bricij caro cõfert renibus& cacheſię& hydropicis& clephãticis. Caro quoqʒ apri iuuenis cõfert& utilis eſt, ut ſuilla caro: cuni⸗ culi(de lũbis loquor)etiã edi poteſt. Reliquæ nõ ſunt utiles. Solũ reſtat di⸗ cere de gallinagine, quæ licet ueſcat᷑ piſciculis, quia tñ ueſcit᷑ etiã uermib.& habet roſtrũ ſuhtile, ideo eũ ſit etiã ſuauis guſtu, edi poteſt. Caro pauonis eſt nimis dura. Caro galli paui multũ nutrit,& ſuauis eſt:tanto melior car ne pauonis, quãto deterior carne pulli. Ideo comedi poteſt, ſi ſit iuuencu- lus.Pręterea ius teſtudinis& cochlearũ etiã multũ cõuenit, ſed lõgè magis teſtudinis:caro aũt eſt nimis dura, Pcipuè cochlearũ. Carnẽaccipitris mul ti laudat, ego tñ non ſum expertus. Caro bubonis auis eſt optima ꝓ d ffi⸗ cultate ſpirãdi, ſcilicet alæ:& ſimiliter pulmones uulpiũ recẽtes, ſi ipſe ſuſti neat edere. nec abominet᷑ nã hęc duo multũ poterunt illi cõferre in longo uſu,& ſanare ipſũ. Cibi quoq; omnes, ꝗ ex farina cõſtant, peſſimi ſunt, ut itria& ſimilia. Farcina quoq;& carnes ſalitę, iſtia lucanicæ, botelli, nihil horũ ei cõuenit. Ex olerib.pręter cretanũ marinũ& mentã& reliquas di ctas, cõueniunt& cardui:nã cõfirmãt uẽtriculũ& urinã ciũt,& appetẽtiã excitãt,& humores diſſecãt. Abaſparagis tñ cauere oportet. Apium& pe troſiliũ& herbã, ꝗᷓ uocãt Alexãdrinã, quę eſt ſpecies apij ꝓbo. Ex fructib. uuę paſſę poſſunt edi, quia multiplicẽ habẽt utilitatẽ. cõferunt. n. uentricu lo, pulmoni, iecori:& in his eligẽdę ſunt pingues, recẽtes, dulces& tenui cortice,& mundæ.& ſi quis utat᷑ ſucco earũ abſq; cortice, melius erit. Piſta ciorũ uerò uſus nõ debet eſſe ſimplex, ſed olei tantũ. Vel hocmodo: Con tundanĩ᷑ piſtacia optimè, inde cũ duplo ſacchari, uel etiã cũ tãtundẽ ſolũ, & portione maceris fiãt offæ,& coquant᷑ in furno leuis caliditatis:& unã exhis poterit comedere in fine prandij.& hoc erit ei utile: ueſperi aũt pote rit uti oleo amygdalarũ recẽti. Huius aũt cauſã ſuperius docuimus, quan do diximus ꝙ in die nimis celeriter cibus à uẽtriculo deſcẽdit,& in nocte nimis tardẽ,& cur. A cæteris olerib.& fructib. præterꝗᷓ malis granatis dul cibus tẽpore magnę ſitis& ab omnib. radicib. caueat:licebit tñi quãdoq; e dere quatuor aut ſex cappares ſalecõditos. Cõfirmãt em̃ uẽtriculũ,& Ori ſius refert, mouẽtaluũ, aut urinas detergunt, diſſecãt, aperiunt obſtructio nes:appetentiã cibi excitãt,& flatũ potius diſcutiunt q́; generẽt, cũ ſint& genere calidorũ in tertio ordine. Ex piſcib. ſi quãdo uti uelit truta, medio cris maſcula& è flumine lapidoſo eligi debet, inde perca& aloſa: ſed capi⸗ ta uitare oportet, atq; hęc de genere ciborũ. Fercula ſint, chõdrũ, panis co- ctus, panis infuſus in iure, paniicũ, pulmentũ è carnib. pulmentũ ex ouis, oriza mala& cibus albus. De potu nõ eſtaliqua difficultas, quia oportet ut ſit uinũ mediũ inter flauũ& albũ:clarũ ſuaue, maturũ aliqualiter aſtrin gẽs& odoratũ. omnia. n. ſunt iucunda& amica uẽtriculo. Etſi ꝗs per du as horas ante aliquã do infundat corticẽ citri: nã& ipſe uẽtriculo utilis eſt ſedtenuiſſimũ,& mediũ inter ſiccũ& uiridẽ, erit utile. Vel eius loco mẽtã uel bibinellã. Licebit& quãdoq;imponerealigd 1 etiã in fine z aeibi 102 Hieron. Cardani conſilium cibi nõ ſuperbibẽdo edereunã oliuã Hiſpanicã. Aqua nulla cõ uenit:ſed ſt modò neceſſaria eſt, incoquat᷑ macer& cinamomũ tenue in aquã, auro cã denti quater aut quinquies chalybeatã. R. igit᷑ aquæ 3xxxx. quæ dũ feruet, auri fruſta quatuor aut quinq; magna& accẽſa in ea extinguant᷑, inde ad dant᷑ cinamomi electi inciſi tenuiſſimè, ſed nõ cõtriti 38. maceris ſimiliter 38. coquant᷑ paululũ, ſed uehemẽter,& permi ttat᷑ refrigerari. De quãtitate autẽ cibi ſit iuxta ſomnũ, ut dixi,& appetentiã,& iuxta qualitatẽ ipſorũ ci borũ. nã de cibis mediocrib. aut quę multũ nutriunt, aut quę ſunt durę cõ coctionis, minus comedere oportet. De mediocriter aũt nutriẽtib.& opti mi alimẽti, aliquãto plus comedi licet. Si comedit, uitella ouorũ poteſtaſſu mere tria, comedat etiã plus in ueſperiꝗᷓ in mane ꝓpter cauſas dictas ſupe rius. Quia ꝙ uideat᷑ cõcoxiſſe ibũ ueſperi, docuimus eſſe falſum,& hoc niſi lõga obtinent cõſuetudo. De tẽpore oportet ut inter prãdium& cœ nã ſint nouẽ horæ ſaltẽ Prãdeat ſecunda horadiei in hyeme, æſtate tertia hora diei,& poſt cœnã tardetper unã horã anteꝗᷓ eat dormitũ: nec come dat, niſi bisin die,& cibos magis nutriẽtes ueſperi. De pręparatione ci⸗ borũ uidet᷑ oleũ, ſecundũ Dioſc.multũ cõuenire: nã& omphacinũ con⸗ fert uentriculo. Auicenna tñ& Iſaac dicũt, quòd omnia olea labefactãt uẽ triculũ. Soluit hæc difficultas ex Galeni uerbis, cum dixit, ꝗd oleoaſttin⸗ gẽtia cõferunt& cõfirmãt mẽbra, ſed reliqua relaxãt. Oleũ ergo om phaci num cũ ſit aſtringẽs, uẽtriculo cõſert tũ alijs rationib.& longè magis oleũ piſtaciorũ: quo perpetud in edulijs debet uti. Garũ quoq; in cibis utile eſt, & in uſu fuit antiquis. Detergit.n. atq; aſtringit:& multo magis ſal,qetiã digerit. V erũ garũ guſtu iucundius eſt.itaqʒ moderatus uſus cõfert. Inter reliqua quę pro cõdimẽtis cõueniunt, eſt macer: qd quidẽ initiũ calidita⸗ tis tertn gradus attingit, qʒuis alibi Galenus aliter ſentiat. ſed de hoc de cõ tradictiõib.ſcripſimus. Matthiolus creditaliud eſſe macim, aliud macerẽ: neq; Galenum uidit in libris decõpoſitione ſecundũ locos. nec; eſt aded ſiccũ, ut Galenus refert. Cõfert aũt uẽtriculo multum, quia duplici ſubſtã tia eſt hic cortex. Altera quidẽ parum frigida,& uehemẽter ſicca:altera fer mè tẽperata in humido,& uehemẽter calida: quo fit ut uehemẽter excalefa ciat& exiccet, nec tñ extenuet& cõfirmet uẽtriculum, ac flatũ diſcutiat. At tenuet aũtac diſſecet, qm̃ tenuiũ eſt ualde partium: quo ſit etiã ut ipſum ſo lum& nux myrepſica nutriãt inter optimè odorata. nã neq;piper neq; ci namomũ nec gingiber nec cardamomũn aut aliquid eiuſmodi nutrit. Ace tum in exigua quãtitate admodũ aſtringit, diſſecat, appetentiã excitat: co- ioſum aũt maximè nocet. Cętera pinguia aut omnino labefactãt uẽtricu Hnan aſtrin gẽtib. ſuntcõmiſcẽda, interq; nihil melius rhu: ſed recẽti.nã & boni odoris particeps eſt plãta eius. Acida quoq; omnia uitãda ſunti uehemẽter em̃ uẽtriculum lædunt. Crocus nõ uacat aſtringente ui. Piper etiã quãdoq;.ſed parcè:d& nõ cõtuſum, uerũ uix cõfractũ. Vt uerò de præ paratiõe generalius loquar, quinq; ſunt modi coquẽdi edulia elixatio, aſſa tio, ſuper prunas,& in ueru, iurulentũ atq; frixũ. lix⸗ra parũ nutriunt,& refrigerã ideo uitãda omnino. Frixa quoq; anhelitũ cohibẽt, quoniã pin gue Pro laborãte difficultate ſi pirãdi. 103 gue eũ ſine aquacõcoquit᷑,adurit᷑ illius tenuior pars: quamobrẽ anhelitũ maximè lædit. Qua ratione& ſumma cutis aſſatorũ in ueru uel etiã ſuper prunas ſuſpecta eſt. Si quid uerò craſſius eſt, in intima parte nõ coquitur, quãobrem quæ aſſant᷑ in ueru, ubi exhalauerit pars aquea, cõtinuò atq;ꝑ⸗ petudò uitulina pinguedine, aut gallinę ſunt aſpergẽda: nec pinguedo ipſa pura ſit, ſedaꝗᷓ immixta: ſitaũt flãma uehemẽs, ut celeriter excocta caro nõ ſiccetur nec aduratur, neq;ſumma pars nec intima ſit uſui. Decet etiã roris marini ramulos circunduci dũ coꝗtur at intus fœniculũ includi cũ paſſu lis atq; petroſilio, uitulinaq́; pinguedine aquęimmixta:iuuat etiã nõ parũ dũ torret᷑, aquã frigidã ſuꝑfundere, ut calor in intima ſe cõdẽs, coquat car- nes,& teneriores reddat. Sit aut omne ꝙ ſic torret᷑, ſucculentũ, eadẽ quoq; fermè ratio eſſe debet eorũ, quæ ſuꝑ cratẽ aut prunas aſſant᷑. Iurulẽta aũt optima ſuntin quib. parui pulli atqʒ teneriores tũ aues minores coꝗ poſ⸗ ſunt. Quæ uerd in paſtillis coquunt᷑, nõ omnino mala ſunt, ſed tñ inferio ra cæteris iurulẽtis, ſi ipſi paſtilli nõ ſint iurulẽti. Sunt. n. paſtilli iurulẽti, tũ grati tũ ſalubres. His ergo admiſcenda ſunt, pinguedines, acida ceraſa: ſed nõ pruna paſſæ uuæ, maximè nigrę, macer crocus, petroſiliũ, mẽta, ſœni- culus, piperis aliꝗd. Quæcunq; em̃ grata ſunt, iuxta Hipp. ſententiã, etiã ſi paulo deteriora ſint, meliorib. quidẽ, ſed minus ſuauib. ſunt pręferenda. Cruda uerò omnino uitare oportet,& ubi lardũ adſit. Eſt etiã animaduer ſione dignũ, qd ipſe in tãta imbecillitate uẽtriculi,& etiã quia nõ mãdit ci bos, ſed deuorat, deberet omnino abſtinereà cibis ſiccis,& omnia ꝗᷓ edit liquefacta edere, imò potius bibere. Qua ꝓpter ei melius cõferrent carnes optimè cõtuſæ& ſpiſſæ. Et ego ſcio me hoc unico præſidio iuuaſſe multũ Archiepiſcopũ urbis.S.Andreę.Vbi em̃ eſt ſumma imbecillitas uẽtriculi, & homo nõ mãdit diligẽter, meliora ſunt cõtuſa ex carnib. qᷓ;ᷓ carnes ipſæ. In ouis aũt melior pręparatio eſt ut cũ cortice coquans in aqua, aut ſub ci⸗ nerib.& nõ ſint dura, ſedapala, ut uocat Galenus:& cũ modico ſale& pa ne edant᷑. Ipſa etem̃ multũ ſunt neceſſaria in hoc caſu. De ordine aũt dici ſolet, qd omnialiꝗda in fundo uẽtriculi, ego aũt potius dicerẽ omnia bene nutriẽtia, atq; hæc eſtrei ueritas. Dico ergo, quòd in initio debet accipere parum contuſi, uelut eſſent aiij,& ſic ut ilſa ſit baſis totius prãdij uel ccenę potius:quia in cœna debet accipere plus, ueluti 3iij contuſi, ſpiſsi,& in prã dio aij.& nolo reddere rationem, ne ſim prolixior. Vnum eſt quod niſi i⸗ ta fecerit, ignoſcat mihi ipſe ęger, uix poterit diu perdurare. Tres em̃ ſunt columnæ uitæ ſuæ, exercitatio, ſomnus,& contuſa, quia non manditur, & hoc quo ad rationẽ uictus, nõ loquor nunc de medicamẽtis. alius ordo eſt ut nõ bibat niſi iuxta finẽ ĩpſius cœnę&eprandij:& in prandio colluat bene os ter& quater, anteq́; bibat. Deinde bibat parum, in ueſpereautem bibat uſque ad decem uel undecim uncias, in mane autẽ niſi 3iij.& ita hoc modo minus bibet,& ſitim ſedabit magis. di etiã comedere uelit res confit mantes uentriculum, ſi ſint res frigidæ, aſſumendę ſunt poſt cibũ: ueluti citonia cõdita, quę nõ uitupero, modõ ſint facta cũ ſaccharo. Si uerò ſint calida, debẽtaſſumi ante cibum. Eſt etiã ſciendum, quòd oportet ut conet? mandere — ——— 104 UHieron. Cardani conſilium mandere panem& duriora edulia diu,& non deuorare ſicut facit:& ad hæc pro mutanda conſuetudine ego apponerẽ horologiũ dimidiæhorę, ꝙ tẽpus uellem cõſumere in ipſa comeſtione. Oportet etiã ſcire, quòd di⸗ uerſitas ciborũ magnã difficultatem in cõcoquendo uentriculo exhibet. Ideo unico eibo uel duob.ad ſummũ intelligo, iñ exceptis bellarijs, utpo- te offa, piſtachina aut citonio, uel ſaccharo ueloliua, uel cũ ſimilib. uellẽ eſſe contentus. Quãdoq; uerò licet uti ferculis, quę locũnutriẽdi habẽt,& multorũ ferculorũ, quale eſt hoc: Capiant᷑ germina petroſilij,& modicũ abſinthi, ſi placet,& tria lutea ouorũ,& modicũ caſei florẽtini, quẽ uocãt marzolinũ(ſolus em̃ ille uacat lentore)& optimè mixta cũ malua autbe- ta, fiut ferculũ uel ſolutum, uel modũ offarum cũ macere& modico gingi beris,& coquant᷑ in iure pingui,& bene. Hoc em̃ ferculum eſt gratum uen triculo:nõ admiſceo ſaccharum iuxta dictum Auicẽnæ:& ſcias quõdres dulces ad feciendã oppilationẽ, ſunt ueloces. Et Paulus: Res dulces inflã⸗ mãt iecur, ideo caueat ab omnib. dulcib. præterꝗᷓ uuis paſſis. Denumero aſſumẽdi cibum, cõſtat quòd nõ plus qᷓ; bis oportet comedere in die: ſed ſi fieret debilior, tunc oportet aſſumere ter,& in minori quãtitate. Et ſi cõtin gat qudd malè ſehabeat, nunꝗᷓ tamẽ debet abſtinere ex toto à cibo. in quo peccãt multi, exiſtimãtes ſe optimè facere cũ eunt dormitũ ieiuni: quia ut habeturà Galeno 3. de Facultatib. naturalib. Vẽtriculi tunica interior nu tritur ex cibo aſſumpto. Et ideo tantũ nutrimẽti aſſumẽdum eſt ab habẽ tibus uentriculum imbecillẽ, etiã ſtante cruditate aliqua, quantũ poteſt nu triri uentriculus, ut pote uentriculus ſi nõ ſentiat᷑ cruditas, ſed ſit grauatus ab alia diſpoſitione, aſſumat uitellũ oui: eiſi ſentiat cruditatẽ, aſſumat ai. panis madefacti in iure pulli, modò cruditas ſit citra põdus& nauſeã. ll⸗ lud etiã obſeruandũ, ꝙ cũ uitellus oui ſit uiſcidus& lẽtus, debet admiſeri aligd quod diſſecet: ſitq́; tẽperatum, quale eſt modicũ exymellitis, ſed lõgè melius parũ offę ex piſtacijs, aut modicũ herbæ, q; draconẽ uocamus: aut cretani ex aceto. Et ſcias quòd ſuperius in ferculo illo admiſi betam, quia aperit uehementer obſtructiones iecoris, authoritate Oribaſii. Circa intentiones quæ ad medicinã attinent, ipſę ſunt attenuatio cũ diſſecatione, purgatio materiæ,& cõfirmatio mẽbrorum, remouẽdo ma⸗ lã qualitatẽ.Prima intẽtio debet cõiungi cũ tertia, ita qd omnia quę diſſe cãt& aperiunt& extenuãt, confortẽt etiã mẽbra. Eiuſmodi etiã debẽt eſſe tẽperata, quoniã calida nimis calefacerẽt iecur,& frigida nimis nocerẽt uẽ triculo: ergo debent eſſe tẽperata, uel propè declinãtia potius ad calidũ ad frigidũ,& ad ſiccum qᷓ; ad humidũ.Et hęc poſſunteſſe trifariã, uel talia ſimpliciter, uelut chamęmelon& ſtechas& acetum: uel quia ſintcõpoſita ex cõtrarijs,& fermẽtata, ſicut ſirupus acetoſus de duabus radicib.& oxy mel cõpoſitum,&amygdalę ſunt inter ſimplicia eiuſmodi: uel quia ſint cõ poſita ex ſimplicib. contrarijs non fermentatis, uelut ſi quis ſuccum limu nij aut araneij miſceat cum ſcilla. Deueniendo ergo ad ea quæ maximè conueniunt in hoc caſu, dico quòd ſi quis admittat illud quod dicit Ga⸗ 1— lenus — — *..1. Pro laborãte difficultate ſpirãdi. 105 lenus& Auicenna, ſcilicet quòd membra trahunt medicamenta ſibi con traria& opportuna, melius eſſet uti medicamentis ſimplicibus nuper in uicem mixtis, quã quæ iam fermenteſcant, atq; uerè cõpoſitis: quãuis alibi de hoc diſputauerimus. Dico etiã, quòd ꝓpter dictũ Galeni in lib. de Pro gnoſticoad Poſthumum, ubi negat eſſe dãda medicamẽta principib. quę nõ ſint tutiſsima, ꝗd talia nõ ſunt danda, quia prius imprimunt aliquid ꝗ; trahãtur à mẽbro indigẽte, ideo nocent. Quamobrẽ oportet ut nõ ſint ue hementer talia: aut ſi ſint, ut prius fermenteſcant. Oportet autem obſerua re duo.primum, ut ſint odorata: quia omnia odorata conferunt uentricu lo,& omnibus membris principalibus. Secundum, quòd non ſint diluta multum, quia talia gerãt flatum,& augent materiã aſcitis: etiã quòd ſint ca lida uirtute& ſicca, habent neceſſariò partẽ frigidã& humidã,& hęc etiã cauſa quare aſcitici perpetuò& uehemẽ᷑ter ſitiãt:& tamẽ morbus eſtfrigi⸗ dus& humidus,& fit à frigida intẽperie iecoris ut plurimũ. Nã cũ aqua illa præter naturã ibi contenta, tũ quia ibi retinetur abſq; motu, tũ ob calo rem putreſcat& corrumpat᷑,& ideo fit calida& ſicca. hoc enim declaratũ eſt à nobis in libris de Subtilitate, quòd omne putridũ, in quo nõ eſt facta ſeparatio partium, neceſſariò eſt igneum,& ideo uapores aſcendẽtes faci⸗ unt ſitim adurendo humidũ roridum,& exiccãdo quod eſt in ore uentri culi.ſſt etiã alia cauſa, quia humor eſt corruptus in uenis, ex quo non po⸗ teſt generari humidũ roridum. Reuertẽdo ad propoſitum, dico qd prępa rantia erunt eiuſmodi.R. oxymelis ſimplicis 3is.ſucci arãcij 3inj, abſinthij cuſcutæ ſeu caſſuthæ& ſtechadis cõtritorum añ 38. maneant in balneo te pido marię per quatuor horas, inde colent᷑ diligẽter,& exhibeatur. Aliud. Recipe oxymelis ſcilitici 3ʒvi.ſucci limonis ter colati ʒij, abſinthij, nucis muſcatæ, ſpicæ nardi añ 38. maneantin balneo, ut ſuprà. colentur& pro⸗ pinentur. Aliud. Recipe ſucci cicoreæ ziij, abſinthij, cuſcutæ, ſpicæ nardi, aſplenij añ. 38. ferueant, utſuprà. colentur bis aut ter,& propinetur. Ali⸗ ud ſingulare. Recipe eupatorij, ſeminis altheę, chamęmeli, glycirizę añ 3i. coquantur in balneo mariæ leuiſsimo cum 3 viuris pulli, ita ut non bul⸗ liat: coletur& non comedat donec beneficium uentris aut copioſam uri-⸗ nam habuerit:& deambulet quantum poteſt antequam comedat. Aliud paratu facile. Recipe ſerapij de biſantijs uel de eupatorio uel deabſinthio, ſi uentriculus multũ laboret, ³i, ſpecierum diacurcumæ 2¹⁸iij. miſce,& ca⸗ piat in forma boli hoc modo: Addatur ſpeciebus tantum ex illo ſirupo, utreducatur in formam boli, inde bibat reliquum ſirupi cum modico iu⸗ ris. Aliud ultimum in hoc caſu. Recipe centaureæ triſſaginis, ſeminum petroſilij, radicum capparis añ 3i. ponantur in balneo tepido in 3ij. ſucci fœniculi. coletur, ut ſuprà. Quòd ſi uelit præſentem utilitatem, impo⸗ nantur hæc quatuor dicta abſque ſucco fœniculi in 3ij aquæ arden⸗ tis factæ, ut infrà cum as, ſacchari roſacei neapolitani,& habebit medicamentum ultimum in ſecuritate, in iuuamento, celeritate ope- rationis,& ſatis ſuaue,& maxime ſi ſubducatur centaurium. Px compoſitis 06 Hieron. Cardani conſilium compoſitis aũt oxyacantha, paltillus eſtultimum: reſoluit flatũ tympani tidis, confirmatuentriculum, aperit obſtructiones iecoris& lienis. R. ſuc⸗ ciliquiritig, oxyacanihæ roſarum, ſeminum cucumeris añ 3iij. maſtiches ſpicæ, eupatorij añ a-j.rhapontici ueri uel rhabarbari croci añ ʒi, ſeminis endiuiæ, caſſutæ añ 3iijI, ſpodij 2s. terito ſubtiliſſimè᷑, leuigato,& cum manna conſice paſtillos. Laudantur& paſtilli ex abſinthio& dialacca. Paltilli quoque berberis, Sopirium antidotum ac talia,& hæc de præpa⸗ ratione. Puitetiam laudatus ſyrupus acetoſus diarodon,& ſpecies diaro- don& aromatici roſati utriuſque deſcriptionis. Sunt& ſpecies aromatici nardini optimę. 3 Quòd ad euacuationem autemattinet, antequam ad eam deuenia⸗ mus, ſcire oportet an materia ſit præparata: quod quidem difficillimũ eſt ob turbulentiam urinę,& ideo cum oporteat, ut ſimus in caſu Hippocra tis, oncocta medicari atq́; mouere non cruda, modò non turgeant, ſequi tur ut non parum periculoſa ſit purgatio. Eſt etiã alia ratio, quia Princeps dicebat in capite de cacheſia: Oportet ut conſideres ne uentriculus illorũ lędatur à ſolutiuis,& ideo oportet ut ponas in medicamentis eorum quæ confirmant uentriculum, uelut lignum aloes crudum.item, quia in capite de cura tympanitis inquit: Et non ſitm ultiplicatio ſolutiuorum, etſi cau⸗ ſa hydropis fuerit, debilitas uentriculi confortetur uentriculus:quaſi ue⸗ lic innuere, quòd in hocgenere hydropis rarò uel nun quam cõueniat eua cuatio. Maius eſt quod Aetius libro decimo, tractans hanc curam, neunũ quidem medicamentum in hoc genere morbi ſcripſit, ſed ſolis epiihema⸗ ibus contentus eſſe uidetur. Quod etiam Slexander longo proceſſu cu⸗ ram exordiẽs, in tertio libro obſeruare uidetur: nam nullius medicamen⸗ ti purgantis meminit, ſed ſolis etiam contentus epitematibus,& ratione uictus. Paulus tamen uult, ut aqua in tympanitide expurgetur,& eo ma⸗ gis in aſciti:ob id cõcludo, ꝙ ratione tympanitis cauere oporteat maxime medicamẽta purgantia Et ego uerè obſeruaui plures tympaniticos,& ui di qudd ex aſſumptione medicamentorũ lędebant᷑: nec ullũ uſq; nuncex purgationibus conſuetis ĩuuari uidi,& multo minus ſanari, niſi ſemel ex medicamento ualido, quod nõ deſcribo. Et ratio eſt etiã clara, quia uentri⸗ culũ horũ patientium, eſtadmodũ extenuatus& tenuis ut charta:; ex diſ ſectione apparet. Eſt etiam aliud obſeruatione dignum. ſcilicet quòd A- uicenna in capite de A ſcite inquit: Et aloes ſolum eſt malum ualde epati. quare oportet ut abſtineat abillo, niſi propter neceſſitatem, aut cum fue⸗ rit hene correctum& ideo propter tot difficultates non cautè, ſed cautiſſi mè purgandus eſt, cum damna purgationis ſint manifeſta& præſentia, utilitates autem obſcuræ& in certæ,& ambiguum tempus atque occaſio. Quia tamen ipſe non utitur exercitatione, quod opiimum cenſetur ab Auicenna: dicit em̃ loco ſuprà adducto, Illud quo melius curãtur, eſtexer⸗ eitiũ tẽperatũ. Et alij celebres authores dixerũt, quoſdã ſanatos ſola uecta tione.lIdeo neceſſariũ eſt ut purget᷑, nõ tanꝗᷓ adepturus magnã utilitatem cx — „..*—.„ y... Pro laborãte difficultate ſpirãdi. 107 ex hoc, ſed potius ob neceſſitatẽ. oportet aũt obſeruare canonẽ Auicennę, ut purgatio ſit leuis& frequens potius quàm ualida& rara. liẽ oportetut ſit triplexper aluũ& per urinas& flatus, ut omnes authores concordant: & non oportet tamen ut utamur uehementer prouocantibus urinã. Rur⸗ ſus clyſteria in hoccaſu multũ laudãtur pluſquã medicamenta, ꝓpter pro pinquitatem& epithemata: in aſcite dico,& principio etiam tympanitis. nã tympanites cõfirmata ſæpius prohibet clyſteria. Ex quo ſequitur, ꝙ cũ ipſeſit priuatus utilitate epithematũ, quia uix poteſt ea ferre ꝓpter ſpirãdi difficultatẽ, ideo priuatus eſt magna parte cõmodi. Ego tamẽ deſcribã illa ſi uellet tolerare, ſuper omnia uerò habeamus occaſionẽ purgãdi, cũ ex uri nis neq; excrementis alui nõ poſſimus illã deprehendere, Ideo dico, quòd NMateris con tribus ſignis alijs cõcocta materia à cruda dignoſcit᷑ præparataq́; à nõ prę ccć⸗ en parata: primũ eſt quòd corpus nõ adedò lædit᷑ ſicut antea. atq; hoc colligi= unne 19 3 tur ſecunda Aphoriſmorum in commẽto illius& phoriſmi, Cũ morbi in ſcaur. choãt, ſi quid mouendũ uidetur, moue: cum uerò conſiſtũtac uigent, me lius eſt quietem habere.dicebat ibi Galenus, In ſtatus ſalubris morbitem⸗ pore, cũ materia cõcocta ſit, omnia ſymptomata remittunt᷑.cõtigit ergo ſi adſit febris, remiſsio illius: ſin aũt nõ corpus ſentit quandã titillationẽ, quẽ admodũ patiunt᷑ qui Veneris deſideratio abſq;alio incõmodo detinẽtur. Sentiũt enim grauitatẽ atq; moleſtiã leuem cũ caſu nonnunq́ʒ appetitus, uirihus tamẽ ualentib.& corpore uegeto. atq; inter eætera hoc maximum ſignũ eſt coctionis& præparationis materiæ, ſomni trãquillitas atq; ꝓli⸗ xitas. Secundũ ſignũ colligit᷑ à Galeno tertio de Pręſagio ex pulſib. du a⸗ git de tẽporibus febris:& eſt quòd cõtractio reddit᷑ arda in pulſu cũ ali qua uelocitate in diſtẽſione.oſtendo modò ꝙ iia ſit, nã ſi materia eſt cõco cta& pręparata, nõ eleuant᷑ fumi praui:& ideo tardior reddit᷑ contractio, V intellige in febrib.in alijs uerò tarditatẽ quidẽ contractionis, imò& rari⸗ tatem quandã ut ſecundo de Pręſagio ex pulſib. Velocior quidẽ cũ ſit ex⸗ tẽſio, ac lõgior. quies, quę antecedit cõtractionẽ tũ etiã ob ipſius cõtractio nis tarditatẽ rarior uidebit᷑: ſed& quę ſequitur cõtractionẽ, mediocris e⸗ rit.cũ uerò rara ſit contractio, frequens aũt ſit extenſio, fit ut pulſatio mo⸗ derata tota ſit. Itaq; ubi non adſit febris, cõtractio tamẽ atq; diſtenſio ue- lociores iuſto erunt,& præcipuè cõtractio,& frequẽtiores q́; in ſanitate: tardiores uerò,& maximè cõtractio, atq; rariores qᷓ; ante cõcoctionẽ& præparationẽ. Rurſus cũ plenitudo ipſa inæquales ſoleat facere pulſus,& paruos, ate ob id crebriores: cũ materia ipſa melior facta fuerit, minus na turã pręgrauabit: erunt igit᷑ pulſus fermè æquales& maiores,& ob id etiã minus crebri. Tertiũ ſignũ eſt mutatio ipſius urinæ, q́ᷓ probat Hippocr. niſi ad mala mutatio fiat,& ſimiliter in excrementis alui,& quædã uolun tas euomendi, atq; ſatietas. Licebit& urinas diu permittere in urceis: quã quã em̃ non rectè ſedimentum ſecernant, tamẽ melius una die quã altera, & maximè poſt longam quietem. Pars enim grauior ubi pinguedinis portio tenuior ob præparationem abſumpta fuerit, aut ſaltem lerue 2 108 HFiieron. Cardani conſilium ab elemento terreo, facit ut quod terreum ſit, deſcendat ad imum: quod& experimento ſuccedit. Tam eiſi enim neque exacta concoctio nec præpa⸗ ratio oſtendi poſſit, apparent tamen indicia mediocris atque melioris co ctionis. ea uerò quamuis in urinis ſolum mediocris uideatur, nihilomi⸗ nus etiam abſoluta eſſe poterit. Quamobrem licebit tum utiliter ex pur- gare,& maximè cum leuibus atqʒ innoxijs medicamentis, ut dictum eſt. Licebit etiam& coniectura id aſſequi, cum poſtlongas pręparationes ſe⸗ rapiorũ nulla facta eſt excretio:& poſt frequẽtes mutationes urinarũ iã amplius nulla fit mutatio, ſed in eodem ſtatu manẽt. Licet em̃ ex his cõie⸗ ctari, materiã eſſe præparatã atq; concoctã. Vt uerò omnia uno uerbo cõ plectar, poſtꝗᷓ nõ licet exactè cõcoctionis ſigna ex urinis deprẽdere, eas ob ſeruabimus cũ copioſius excernunt᷑, cũ aliquo modo ꝙ;continet᷑, cũ poſt diem unã pars craſſior ſecedit ad fundũ, idq́; craſsius eſt ́; antea: urina ue rò& clarior& minus colorata, cũ pulſus ſunt meliores atq; pacatiores, cũ ſomni ſunt longiores atq; trãquilliores, cũ ipſe uegetior aclętior fuerit: cũ quandam ſenſerit leuem nauſeam, uerumtamen ſine grauitate in uentricu lo: cum uenter fuerit mollior.obſeruare etiam debemus, poſtquã illud ue rum eſt quod dicebat Galenus decimo Artis curatiuæ, dum detabificis agit in morbis maximis: Quælibet noxæ, quantũuis minimæ, exitiales ſunt, quod in hoc caſu maximẽè uerũ eſt:ut temporis cõſtitutio ſit mollis, temperata abſq; uentis, potius pluuioſa, ᷓ; ualde ſicca.Sitq; luna ab omni bus ſolis radijs noxijs immunis, ſcilicet quadra tis& oppoſitis: libera quoq́ʒ ab aſpectu maleficarum abſit ſolſtitium& ęquinoctium: non ſit e⸗ tiam in coniunctione louis neque Veneris, ſed in quadrato uel in oppoſi to, uel trigono uel ſextili. Signa autem optima ſunt, atq; in quibus Luna debet cõſtitui, Cancer: deinde Libra, deinde Piſces, deinde Gemini. Peſsi ma ſunt Leo& Scorpio. Aries Taurus ſunt bona ſigna, niſi quòd uomi⸗ tũ faciunt: ſicut& Capricornus. Aquarius quoq; malũ eſt ſignum, quia medicinæ parum operantur, licet ſit tutum& minimè concitans uomi- tum. Virgo& Sagittarius non ſunt ualde mala, nectamen bona. Atqu hæc de occaſione. His uiſis dico quòd per aluum purgationes duplices ſunt: aliæ qui⸗ dem, quæ parum trahunt à remotis: alię, quę multũ. quę multũ trahunt à remotis, non ſunt idoneæ, quia trahunt ad locum debilem,& euacuant quod non eſt neceſſariũ,& multum debilitant,& multum calefaciunt, ut Galenus in prima Aphoriſmorum iuxta finem libri: Medicamenta pur- gantia calida ſuat, ut etiam declaratum eſt ſuperius. Oportet ergo ut me⸗ dicamenta trahant aquam,& non aliud,& hocratione materiæ coniun- ctæ: quia ratione materiæ aggregatæ propter ſuperfluum ociumaliud eſt dicendum. . Sunt etiam multa medicamenta ex oleribus, quæ purgant iucundiſ⸗ ſimè, quorum uſus exoleuit propter pharmacopolas, uelut aſarum& ci⸗ nocrãbe, quæ ſoluit bilem, pituitam& aquam. eſt autem merruliali nõ abſimilis, —*. 2*— 2 Pro laborãte difficultate ſi pirãdi. 105 abſimilis,& marina braſſica, quam uocamus ſoldanellã Bſt etiam tripo⸗ lium, cuius radix eſt in uſu pro turpeto:mutatq́; flos eius, ut dicunt colorẽ ter in die. Cẽtauriũ quoq; purgat bilẽ& craſſos humores, euacuat quoq; uſqʒ ad ſanguinẽ. Deueniendo ergo ad ſingularẽ illorum deſcriptionẽ. R. ſoldanellæ recentis& uiridis ʒi.abſinthij, aſari añ 38.ſubtiliſſimè terãtur, & cum ſirupo de ſucco ebuli,& ſaccharo fiat bobus. Deinde ſi uult, man dat 3ij manę electæ calabrenſis. Aliud medicamentum. Recipe ſoldanellaæ,, aſari añ as(electæ ſemper intelligit᷑) ſucci mercurialis 3iiij. ferueãt in bal⸗ neo mariæ per horas quatuor: inde coletur,& ei addatur corticis cinamo mi interioris ↄi. diſſoluantur in eo manę electę calabrẽſis ʒis.bibat& non edat poſt quinqʒ horas Libet etiã pro tertio medicamento medicamẽtum Auicennæex Galeno, quo curauit ſenẽ amicum ſuum aſciticum ex cauſa calida deſcribere:& quamuis poſſiit legi in ipſo codice, quia tamẽ uix po teſt intelligi& eſt barbara ſatis elocutio, deſcribã illud comodius. in quit ergo: Curaui ſenẽ amicum meũ aſciticum, ex cauſa calida cum uirib. im⸗ becillib.alui ipſum carnibus hoœdi aſſati,& carnib. minutim inciſis ex aui bus, maximeè perdicib.& pane cui furfur permixtum erat,& lentib. cũ a⸗ ceto.Ita tũ ut abſtineretomninoà iuribus, niſi quod in die in quo dabam medicamentum permittebã ut uteretur iure carnis elixatæ in aqua cum a⸗ ceto& melle cum cumino. Nã acetum maxime corrigitur noxa medica⸗ mẽtorum cõuenientiã aſciti,& maximè calidæ:& permittebã etiã ut co⸗ mederet carnes cũ aceto mediocri. Purgabã aũt hoc medicamẽio. R.mira bolanorũ citrinorũʒ vij. fumiterrę ʒiiij̃, abſinthij eupatorij ſeminis, endi uiæ roſarum ſpicæ nardi an 3ij. Endiuiæ uiridis pugillum unũ. coquant᷑ in tʒ iij aquæ ad cõſumptionẽ tertiæ partis. Sed ego credo quòd dicere ue lit duarum tertiarum:& poſtꝗᷓ́; excolaui ipſum, addidi 3x ſacchari,& de⸗ di in potu. Dedi etiã catapotia ex lacte eſulæ cum ſaccharo, uel cum carne ficuum.Inde dabã ſerapium ex omphacio& ribes. Epithemata quoq; ex luto armeno cum aceto& aqua applicabã ſuper uentrẽ, uel ex farinahor-⸗ dei& milij,& ſtercore uaccino atq; caprino,& cineribus quercus& uitis & nitro atq; ſulphure. Quandoqʒ uerò faciebã emplaſtrum ex cõdiſi ſeu radicula uel herba lanaria, quæ ſtruthion uocatur à Græcis,& thimelia, ſu per iecur uerò imponebã infrigidantia epithemata,& maximè ex ſantha⸗ lis. Quandoqʒ etiã purgaui ipſum cum ſirupo roſaceo, in quo thimeleã iã infuderã,& cõceſſi ei uſum ſacchari& ficuũ ſiccarum& amygdalarum, & præcepi ei ferre ſitim: ſed cum nõ poterat, dabã acetum cum aqua cõmi xtum,& quãdoq; exliibebã folia thimeleæ cum lacte ficuũ,& dabã ante ci bum& poſtcibum,& nunq́; dimiſi eum aliquo die, quin ipſum purga- uerim. Hoc aũt ꝙ dixerit ſe dediſſe medicamẽtum tã ualidum poſt cibũ, quibuſdã uidebitur abſurdum, alijs admirabile, mihi uerò nõ ita, qui ſciã Auguſtinũ Tornarium, uirum nobilẽ᷑ aliquãdo curatum ab hydrope ſo lo potu decoctionis radicũ geneſtræ, uel aqua deſtillata ex illa, ſ umebatq́; eã ante cibũ cũ cibo,& poſt cibum,& ſanatus eſt perfecte, morbi. n. ualidi K non 110. Hieron. Cardani conſilium non curantur caſia nigra aut rhabarbi exigua ſumptione in quindecim diebus ſemel.ut enim temerarij medici eſt in morbis tutis ualidioribus uti præſidijs, atq; periculoſis, ita imperitiſsimi eſt, quos alia uia ſanare poſſe non ſperamus, non audere quod præcæptum Galeni eſt decimo Artis cu- ratiuę, dum detabificis loquitur,& dictum Hippocratis: Extremis mor-⸗ bis extrema exquiſitè remedia optima ſunt, intelligitur non ſolum de mor bis extremis in magnitudine, ſed in genere, cuiuſmodieſt hydrops. Qui enim utroq; modo ſunt extremi, ſunt prorſus inſanabiles. Sed hæc non conueniunt, quia nõ ſumus in uera aſcite: adduximus tamẽ hoc exemplũ Galeni, quia multa ſunt quę noſtro ꝓpoſito cõueniũt, uelut ſoluere ueètrẽ quotidie, emplaſtrũ ex ſanthalis,& potio illa, ur ita dicã benedicta:& fer⸗ re ſitim,& nõ uti iurib. Quartũ medicamentũ ſalutare,& periculo uacãs. Recipe lactis caprini nigrarũ caprarũ uncias centũ. lactis ficulnei põ dus aurei dimidij, miſceantur& tepefiant, ita ut lac coaguletur celeriter:in de accepta aqua, bulliãt perpetuò deſpumando, donec perueniatad 3xiin de ſumant᷑ aſari ʒij,agarici optimi mundi ʒi.rhabarbari electi 3s.infundã tur per noctẽ, inde ferueant cum 3s aniſi,& coletur ita ut remaneant 3Vi, uel parum plus.& hoc eſt medicamẽtum optimũ nõ ſolum ad hydropè, ſed etiã ad difficultatem ſpirãdi. Cui etiã conferunt reliqua ſupra ſcripta, eiſi inueniret᷑ lac camelarũ, poſſet fieri medicamẽtum ex eo: imò ipſum lac ſolum ſufficeret. Medicamentũ aliud ex Auicẽna,& eſt mirabiſe: Accipe caprã.& eam nutrias abrotono& timelea& abſinthio odorato,& ſolda⸗ nella& cichorio& aſaro,& caſſuta& endiuia:& ſi homo utat᷑ hoc ſacte tantũ,& pane abſq; alio medicamẽto, ſanabit᷑ dico ab aſcite, quę eſtfunda mentũ tympani tis Iuuat etiã deſtillare urinã caprarũ per balneũ marię,& purgat maximè cũ manna. Verumiñ quia lac eſt flatuoſũ,& nõ oportet diu inſiſtere in illo, ſicut neq; in clyſterib. quoniã iſta magis cõueniũtaſci⸗ ti, ficut etiã ea quę ꝓuocãt urinã. dicebat etiã Auicẽna: Oportet ut intym panitide euacuetur humor humidus, ſi pendet ex ea,& utamur aſperſione atqʒinciſione, ſicut in aſcite. Vtemur aũt prouocãtib.urinã,& refrigerãti⸗ bus ſimul, quale eſtiſtud. R. ſucci cicoreę purgati 3i ſpicę nardi z8, erithro dani ʒi.leuigata dent᷑ in potu. Aliud melius. R.ſucci caſſutæ purgati zis. trociſcorum ad incipientem hydropeſim Auicennæ in antidotario. 38 fu mantur ſeptem diebus continuis. Deſcriptio alia medicamenii boni. Recipe aquæ uitæ primò deſtillatæ ex uino albo odorato libras ij, aſari, caſſuthæ, abſinthij uiridium añ 3, aloes epatici abluti cum ſuc⸗ co roſarum a⁊cj.miſce,& concluſo uaſe optimè ſepelies per ſeptem dies in fimo equino, poſtmodum deſtillabis per balneum mariæ cum luto ſapi⸗ entiæ, donec remaneant feces ſicciſſimæ: in hanc aquam immittãtur ſac⸗ chari roſacei ſolutiui, quantum eſt quarta pars aquæ,& concludatur uas optimè,& maneat per uigintiquatuor horas in balneo mariæ tepido,& capiat de hac aij ſingulo mane donec ſanetur. Purgatenim quotidie,& reſtaurat uẽtriculum& iecur,& eſtſuaue ualde,& boni odoris:& aperit obſtructiones —.₰..„1. Pro laborãte difficultate ſiů pirädi. in obſtructiones omnium uiſcerum, ſed oporteret facere ſaltẽ decẽ libras ex eiuſmodi medicamento. Poſt hæc deueniendũ adea quæ reſoluunt flatũ, & ex ſuppoſitorijs eſtillud Auicẽnæ, quod cõſtat ruta, nitro& cumino, melle excepto. Emplaſtrum Alexandri ad hoc:R. aluminis, nitri, ſulphu ris uiui, thuris craſſioris, reſinæ frixæ añ ziij, picis aridæ naualis, ceræ no⸗ uæ añ a vi. olei ueteris ziiij, aceti quãtum ſatis ad diſſoluenda medicamen⸗ ta. Hoc ceratum diſſoluit flatum& omnes internas affectiones. Eſt etiã lõ gè eo melius ceratum perſarum, de lapidib. deſcriptione Aetij, ſed difficul ter cõficit᷑. Frictio quoq; uentris cum ſucco allii diſſoluit flatum: iñ nimis calefacit,& fœtida eſt,& caput petit. Subſcribenda ſunt aũt medicamenta ex Aetio. Primum eſt ex cochleis cum cortice: ꝙ quidẽ nõ ſeparatur, niſi penitus abſumpta aqua. Ex ſimplicibus ſunt lathirys, tertium ſtercus ea⸗ prinũ, quartum eſt ſquãma æris. Hæc tria tamẽ uelut& cucumer agninus nõ multum in hoc caſu cõuenireexiſtimo. Tum quia aſciticis magis cõue niunt, tum quia ualidiora q́ᷓʒ pro morbi magnitudine& nobilitate perſo næ. Ad tympanitẽ aũt magis, qd' cõſtat ex pane cumino& pyretro, ama⸗ raco& ſtruthio. Sunt quiadmodum laudent ſtercus aquilæ: ego ſcio effi⸗ cax eſſe medicamentũ: an tutum ſit neſcio, neq;an ad unguẽ cõueniat tym paniti. Quæ uerò ad tympanitidẽ magis faciunt, ſunt thus, dragachãtum & libanotis cum melle. Sunt etiã potiones quædã tẽperatæ, uelut ex carne cancrorũ exiccatorũ.& iuncus odoratus,& lauer& phu, ꝙ eſt ualeriana, & poliũ& amaracũ& calamintha& myurus herba,& nitrũ exterius, in rius aũt:exterius etiã alumẽ,& aquæ calidæ& ſmyrnium,& umbilici Ve neris radix& ſolanum hortenſe& granũ cnidium. Cõpoſitio urinã ciẽs. Recipe ſeminis fœniculi, cardamomi radicis, eryngij corticis, radicis capparis cuiuſq; ʒi, ſtercoris columbini cochlearia duo, contere& conſice cum aqua catapotia ciceris magnitudine,& quinq; ex eis quotidie prębe. Potus hydropicis cõmodus, experimento cõſtans, qui tum per urinas tũ Per uentrẽ euacuat:caroi ↄxxvij, fœniculi xiijs, alias uncias ꝓ ſcrupulis aniſi ↄ xiijs, cuminilati v, mei ſexquiſcrupulum, iridis ſiliquas tres, mel⸗ lis ſesquilibrã, uini ſb Vi. exhibe menſuram mediocrem ieiunis in inſeſſu ſolij balnei præcalefactam, eſt& ſuaue guſtui. Alius potus ciens urinam, ex cuius uſu inſignẽ uirum tympanite detentum ſeruatũ uidimus, etiã ſi à multis medicis iã eſſet detritus: Ammoniacith ymiamatis ſextantem, radi cis herbæ lonchitidis ſextantẽ, petroſelini ſexquinunciã, calami indici, co- cti, cinamomi ſpicæ nardi, piperis lõgi, myrrhæ ſtactes ſingulorũ zi, ſemi⸗ nis rutę quadrantẽ, phu ziiij, ſtyracis ʒiiij, phylli quadrantẽ, mellis deſpu⸗ mati quantũ ſufficit. excipe melle, fabæ Aegyptiæ magnitudine, præbe cũ calidę aquæ cyatis tribus. Emplaſtrũ noſtrum, quo ego plures ſeruaui. Recipe foliorũ rutæ, ebuli añ it iij. excipe ſuccũ,& cũ corticib. arãcio rũ contritis fiat emplaſtrũ. Sacculus noſter, quo aurificẽ quẽdam ſanaui. Recipe ſtercoris caprini ʒiiij, erithrodani ai. cumini, iunci odorati ſin gulorum m̃i, ſalis nitri purgati zis, ſpongię minutim inciſę zij. omnia prę — 2 terſpon⸗ —“ ——— 8 — — 2 Hieron. Cardani conſilium ter ſpongiam terantur,& ſacculo indita perpetuò ſuper uentrẽ teneantur. V bi uerò ſanatus fuerit ex humore, expedit faſcijs puluere thuris& libanotidis inſperſis uincire uentrẽ, atq;rationem uictus obſeruare. Et per interualla accipere aromaticum nardinũ autoxyacanthã, paſtillum ſupe⸗ rius deſcriptum, in quibus pro ſingula libra adſit 3is, pulueris germinum ebuli uirẽtiũ,& in furno exiccatorum. Vbi tympanitidis cura ſucceſſerit, ad difficultatem ſpirandi nos conuertere decet, atq; ea conſtat tribus auxi lijs peculiaribus, ecclegmate, medicamentis& inunctionibus. Ecclegma ſimplex, ſed perpetuò continendum inore, eſt oleum piſtaciorum, quod tota nocte debet teneri in ore. Aliud facilè. Zulapium ex capillo ueneris, cõmiſceatur croco, ita ut in ſingulis uncijs Zulapij z8s orientalis croci ſie miſceatur, ut diſcrimen nullum appareat. Sunt& alia notiſſima ex ſcilla pi ni nucleis, de caulibus, ex pulmone uulpis, ſanum& expertum. Aliud. Recipe ſanguinis ſuilli recentis, carnis limaciarum añ tbi, pulmones nulpium numero iij, carnium bubonis a viij. deſtillentur per balneum ma riæ in uaſe uitreo, inde cõmixta aqua ſaccharo teneatur in ore, ut ſenſim de ſcendat. Vtilis eſt etiã hæc aqua, ſi ex ea bibantur 3iij cũ 3iij ſacchari& gra nis vij. croci. Ecclegma noſtrum ſuauiſſimum. Recipe mellis uirginei repurgati aiij, manæ electæ pinguis ac recentis 3ij, zulapij de capillo ueneris 3i, auri puri folianumero xii.miſce in morta⸗ rio optimè,& de hoc teneat in ore. Mel ſic repurgatur. cape mel uirgineũ, & pone in uaſe uitreo:quando eſt liquidum,& ſingulis tribus diebus par tem ſpumoſam& ſordidam aufetto. De medicamentis eſt aqua ſupraſcri pia hoc modo(poſt quadraginta dies, quibus utetur medicamento infra⸗ ſcripto)capiet alternis dieb. ↄiii. cũ ʒii. ſacchari:immiſces& puluerẽ hũc. Recipe ſan guinis bubonis ſiccati, pulmonis uulpis ficci añ i, croci grana v. terrant᷑ ſubtiliſſimẽ, capiat cum dicta aqua tardãdo cibũ quinq́; horis. Medicamentum quadraginta dierum, cuius ſuprà meminimus. Recipe aquæ Padi fluminis ſb xxx, coquantur donecredeantad xV. in illis xv it aquę imponantur cicerum rubeorum zvi, ſinapis in linteolo ligatæ 3ij. permittantur per horas xxiiij in cubiculo calido, inde abiecta ſi⸗ napi coquantur in eadem aqua, donec aqua redeat fermè ad i i: poͤſt colet᷑ exprimẽdo ciceres per linteum tñ ſpiſſum,& de hoc capiat ab a vi uſcq; ad viij cum di croci, continuando per dies xXXXX,& nunqᷓ; interim exponat ſe frigori, nec comedat uſq; ad ſex horas. Eſt manifeſtũ, quòd hoc decoctũ ſa tisfaciet ei ꝓ duabus uicibus. Caueat etiã ne aſſumat illud, dũ ſentit crudi⸗ tatẽ in uẽtriculo.Exterius applicãda ſunt hæc. R. butyri recentis 31j, olei amygdalini tãtundẽ, ſucci corticũ aranciorũ, qui ꝓuenit expreſſo cortice leuiter& ſine cõtuſione grana vij.miſce,& inungat᷑ dorſum& pectus,& maximè inter quintã& Eptim⸗ coſtã, ubi pulmo tãgit pectus. Aliud me- lius. Deſtillet᷑ hutyrũ per balneũ mariæ,& miſceat᷑ cum oleo amygdalarũ, & ſucco illo& zi aquæ uitæ ſeptem coctionum,& inungatur ut ſuprà. Qudd ſi per hæc auxilia nõ iuuaretur, deueniendũ eſt ad exhibitio- nem 2 8 — 4—* 2.⁴— 5 Pro laborãte difficultate ſ pirãdi. I8 mem aquę thermarũ aut decocti ligni Indici, in quo obſeruare oportet ne aſſumat corticẽ in hac cauſa, quia difficultatẽ ſi pirãdi facit:unde ſequitur, quòd aqua nõ uino uti oportet. Quidã tñ ecollegis, uir clariſsimus, dicit ſe obſeruaſſe corticis uſum etiã innoxium patientib. difficultatẽ ſpirãdi: ꝙ ſi ita eſt(malo em̃ illi credere qᷓʒ; mihi)& cortex& uinũ poſſet exhiberi. Di ctum tamẽ eſt per alium collegã clariſsimũ, quòd bonũ eſtab initio ſubſi⸗ ſtere ab exhibitione uini,& uidere an ſu ꝑfluo calore afficiat᷑ Apotuaquæ. Mẽle ergo Maij.ſi alia nõ profecerint, ſumat hocdecoctũ ab initio mẽſis. Recipe ligni Indi bene olẽtis& acris guſtus,& tenuiter deraſi ibi. cu- bebarum zvi, labruſcæ uiridis m̃ i. infundat lignũ in aquę ibxV per uigin ti quatuor, inde coquanturad conſumptionẽ quartæ partis: poòſtaddant᷑ cubebæ cõfractæ& labruſca,& permittat᷑ decoqui ad cõſumptionẽalte- rius quartę partis, deinde coletur,& de hoc bibat ³vi. mane:& ſi poteſt ſu⸗ dare, ſudet. Primis quinque diebus abſtineat abomni cibo, ſed ſitconten⸗ tus pane leuiſsimo ſupraſcripto& uuis paſſis:& ſi non poteſt ferre inediã per quinqʒ dies, ferat ſaltẽ ꝑ tres. Bibat etiã cũ cibo de hac aqua uſqʒ ad tri⸗ ginta dies ſaltẽ& nihil aliud, niſi quòd ſingulis tribus dieb. aut quatuor pibat ʒ v. uini flaui ſubdulcis odorati,& hoc ſi uentriculus uidear illi debi lis, uel uehemẽti deſiderio uini teneat᷑: interdiu nõ bibat aꝗ, nec aliud. ne n. multũ ſitiet ob labruſcã, nec ſe exponataeri niſi trãquillo ſereno calido, & ante prãdiũ uel ante cœnã. Aqua deberet fieri ſingulo die:& ideo ꝓ me dietate tantũ, uel ad ſummũ alternis diebus. Poſtillos quinq; dies uel poſt tres,ſĩ nõ potuerit tolerare in mane hora xi. comedat ſolum panẽ& paſſu las, ut dictũ eſt:in ueſperi aũt hora xxij.edat per diem aut pullũ aut colum bũ ſylueſtrem iuuenẽ, aut duas aues paruas, quales ſunt turdi, merulæ aut galinaginẽ:aut gauiã auẽ, ꝗᷓ nos uocamus pauonculũ cũ uuis paſſis etiã. Anteꝗᷓ uerò aſſumat hoc decoctũ, purget᷑ cum mãna,& his quæ ſuperius dicta ſunt. Et hæc eſt opinio noſtra de potu aquæ ligni. Clariſsimi colle⸗ gr addiderunt ſuper hæc in decocto abſinthiũ, cich orium, aſpleniũ, eupa toriũ, paſſulas: quæ omnia cum ſanthalis, quę à nobis cõmemorata ſun t. maximè cõueniunt, ut nihil melius:uerũ adeò ingratã reddẽt potionẽ, ut uix eã ꝑferre poſſit. Si tñ ꝑferet, erit admodũ utilis:& ego eã maximè lau⸗ do. Deaqs aũt thermarũ, ꝗa tẽpus exhibẽdi lõgius abeſt, dicere ſuꝑſedeo. Qudd ſi necexhis ſoluat᷑ morbus, ut pote cõtumaciſſimus, fontes fi ant ſub genu in utroq;crure.Fontes em̃ hi trahunt materiã ex proſundo, De Fönus quãuis uideant᷑ ignoti fuiſſe antiquis:nec ſcio aliquẽ authorẽ Græcũ aut uugouocatis Latinũ.aut Arabẽ, qui dehoc tractauerint. Propter hoc exiſtimo oppor-⸗ feer Iis lar tunũ eſſe, ut hoc loco hanc doctrinã breuiſſimè expediã. Omnis dolor fit ſontanelii circa mediocritatẽ,& nõ fit ex mediocritate, ut ex tẽperamento, idſt, ꝙ il⸗ lad ꝙ debet facere dolorẽ, oportet ut generet intẽperiẽ& generet in medio cri tẽpore:quia ſi nimis celeriter aut tardè dolor nõ fit, aut ualde exiguus, ergo ſi fiat eſcharoticũ, ꝙ celerrimè operetur: uel tardiſſime nullũ factet do lorẽ, aut ualde exiguũ. Et ideo deſcribã duo genera e ſcharoticorũ, quorũ K z unum 1 . 7 85 2.. 3 4 4. Hiieron. Cardani conſilium unũ operat᷑ in uigintiquatuor horis,& nullũ facit dolorẽ ꝓpter tarditatẽ. Recipe calcis uiuę, ſaponis Gallici añ partes ęquales: miſce& ſuppo nat᷑. Appello ſaponẽ Gallicũ, ſaponẽ nigrum, ſeu tenerũ, alterum ꝓpter celeritatẽ minimum affert dolorem, cuius deſcriptio eſt. Recipe capitelli ib ij,calcis uiuæ th s, cineris roboris 3iij. His contritis ſuperfundatur aqua,& poſt horam educatur,& ſtatim ſuperponat᷑alteri calci uiuæ& cinieribus,& rurſus excipiatur: pôſt ſuperponaturtertio alte ri calci uiuæ& cineribus, quibus addantur chalcanthi contriti 3is,& poſt horam tollatur:ultimò ſuperponat᷑ tantundem calcis uiuæ cineris& chal canthi,& addantur æruginis in puluerem redacti as:& poſt horã excipe aquam,& eam coge lento igne,& proiciatur ſuper lapidem marmoreũ, & ita cogetur& conſeruetur in uaſe uitreo in loco ſicco. Modus operan⸗ di talis eſt. Accipe ceratum diaquilõ ſimplex.& extẽde ſuper coriũ rotun dum,& in medio eius fac foramen rotundũ quantitate grani milij Indici ſeu melegę& ſuꝑpone ceratũ loco:deinde madefacito è directo foraminis cum ſaliua:deinde ſuperponito eſcharoticũ,& ſuper eſcharoticũ ſuperpo natur ceratũ aliud diaquilon ſimplex,& ligetur locus,& nullo modo mo ueat᷑.nam in motu magnum eſt detrimentũ,& maius periculũ. Melius aũt ſit cum ferro:& ideo dicebat Rinaldus de Villa noua in parabolis:meticu loſos tantũmodo cõuenit uti medicinis. Quo ad locum dicebat idẽ ibidẽ, quæ ſunt educẽda per eſcharotica medicamẽta inter muſculum& muſcu lum prope locum,& prope uenã magnam: quæ àloco ipſo deriuetur fa⸗ cto ſuũ, ſunt educẽda. Ex quo patet, quòd tres cõditiones debet habere ta lis bnus, qd ſit inter muſculum& muſculũ, ne lędat᷑ motus:& ut melius materia colligatur, quod ſit è& directo loci patientis, iuxta doctrinam Ga- leni erà i,& hoc eſt melius quàm prope: quòd ſit prope uas magnum, ue uiens è loco. Addo duas alias conditiones, quòd non ſit nimis profundð, ne tranſeat in ulcus chironium,& ne ſit in loco obnoxio motui, neex qua cunqʒ cauſa proritetur à motu. Fiat ergo ſub genu per quatuor digitos in parte domeſtica, ſi nolit equitare: in ſylueſtri, ſi uelit. Vtrum uerò propè an procul, dico(non in hoc caſu tantum, ſed in omnibus alijs, quia de hoc auxilio nullibi tractauimus, niſi hic, ut faciamus perfectam doctrinam) ꝙ ſtatuendus eſt ſinus propelocum affectum, ſi materia ſit pauca& procul: ſi ſit multa, dum modo tamen in medio non ſit membrum principale, ſu⸗ per quod uas illud tranſeat quod deriuetur ad locum. De utilitate dice⸗ bat Rinaldus loco ſupradicto, materia quæ non poteſt deduci per natura les locos ullis medicinæ inſtrumentis, prope locum per ſinus eſt educen⸗- da. Et eſt ſumptum ab Auicẽna quarta quarti, ubiagit de ulcerib. Natura expellit Lnchie ad ulcera reſiduum ſuperfluorum, quæ in morbis gene- rantur. Bt ita patet, quantum in utilitatis in hoccaſu fontes afferre poſſint. Cuſtodia uerd talis eſſe debet excidente eſchara, quod fit plerunq́; iuxta ſeptimam diem: imponatur cicer cum acie infrà,& ligetur ita quod per⸗ foret ſenſim carnẽ ſine dolore tamen, quod cõtingit propter corruptionẽ eius: 1 ½ 17 ———— — ——— ⸗..— 2—₰* Pro laborãte difficultate ſi pirãdi. ns eius:ubi uerò caro perforata fuerit, quod cõtingit poſt unã diem, plerunq; imponatur ſphærula ex cęra alba,& ligetur ſic, ut comprimat carnem ſine dolore tamen, interponendo lanã aut cotum inter uinculum& ſphærulã. Quòdd ſilocus inflãmetur, inungatur iugurca oleo roſaceo omphacino. Sin aũt cõſolidetur nobis inuitis,fiat puluis ille deſcriptus in libris de Sub tilitate, ad carnẽ nariũ,& in collo ueſicæ exedendã,& im ponatur ſub pila: quia lõgè melius eſtpPᷣcipitato,à quo omnino cauẽdũ eſt, ꝗa offendit reſpi rationẽ. Et hæc de tertia intẽtione& auxilio fontiũ generaliter dicta ſint. Deueniendo modò ad ꝓprium caſum, periculũ eſt ne ex fontib. ulce ra prauè euadant, nõ ſolum iuxta dicta Auicènæ, ſed etiã H ipp.& ne ma⸗ teria uniuerſim ad locũ cõfluat,& crura inflent᷑. Sed iñ ſ purgato& ſicca to bene corpore hæc fiant᷑ nullũ imminetpericulũ. Tandem i nec per iſta curet᷑ morbus facta miſſione ſanguinis,& iam ſublata tympanite,& prę purgato diligentiſsimè corpore cum medicamẽtis etiã ualidis, ut pote cũ catapotijs aggregatiuis, uel melius cũ hiera, quę excipit colocynthidã:di⸗ co aũt hierã Galeni factã cũ additione colocynthidæ, uel melius cũ frequẽ ti expurgatione medicamẽtorũ ſuperius deſcriptorũ in tẽpore autumni, uel alio uerę ſequẽti, adhibeat quartum genus curationis, ꝙ exuſtione cõ ſtat. Cuius cum locuplex mètio fiat apud Aetiũ& apud ipſum ſolum, pla cuit, ne ut dici ſolet, bene dicta uertẽdo malè ut rẽ faceret ſuã aſcribere i pſi us authoris propria uerba, quæ ſunt: Iuxta mediũ cõmiſſuræ clauicularũ utrinqʒ una cruſta inurat᷑, cuͦ cautione tñ, admotis manib. diſtẽta cute, ne aſpera arteria oblædat᷑. Deindealię duę paruæ iuxta carotidas colli arteri⸗ as, infligendæ paululũ ſub mento utrinq́; unà, incũbẽtis cutis tm̃ peruſtio ne facta. Infligẽde aũt adhuc aliæ duæ ſub mamillas inter tertiã ac quartã coſtã rurſumq́; aliæ duæ retrorſum uerſus inter quintã ac ſextã coſtã. In medio etiã pectore unã inurere oportet,& iuxta principiũ oſſis pectoris, quod à capitis gladij ſimilitudine Niphoides Græcis appellatur:ſupra os ipſius uentris unã ſimilimodo,& adhuc alias duas inter octauã& nonã coſtam utrinq; unã. Tres etiam retro inurendæ ſunt cruſtę: una iuxta me dium dorſi, reliquę duęab utraq; uertebrarũ parte, paululum infra mediã cruſtã. Omnes aũt infra collũ inuſtas, mediocriter latas eſſe cõueni t, nec; ualde in ſuperficie conſiſtentes, neq; rurſus nimium profundas. Vlcera autem cruſtarum ſatis multo tempore fluida permittere oportet. Hæe igitur de morbis principaliorib. quæ etiã alijs annexis magna ex patte conueniunt. quia tamen adeſt tumor in crurib. qui ut dictum eſt, poſſet uehementius augeri,& ubi ad ſuperiora contraheretur, afferre peri culum uitę, ideo etiam de illo aliqua dicere cõuenit. Etmanifeſtum eſt, qꝗd debet reponi in capitulo hypoſarcæ, non ædematis: quia curaei cõuenit hypoſareę principalius ꝗᷓ ędematis, igit debet reponi in ca pite hypoſarcæ. Nã cum hypoſarcæ cura ſit fermè ea quæaſcitis, ut Auicenna refert, æde⸗ matis aũt ut aſtringentib.& repellẽtib. utamur, ut docet in tertia quarti,& cũ uinculis& cũ ſpõgijs exaceto uel lixiuio impoſitis,& cũ aqua caulis K4& cice/ „... 2 116. Hieronymi Cardani & ciceribus& noſtra ætate utuntur caliga ex corio canis,& multum con-⸗ ferre ſolet: quæ nihilominus, ut dixi, hic nõ conueniunt. Conueniunt ta⸗ mẽ confirmantia mẽbrum, uelut lotio ex uino nigro, in quo libanotis, ſal⸗ uia, betonica, ſal& ſulphur incocta ſint. Sicut è diuerſo non conueniunt quædam, quæ ſolihypoſarcę ſunt propria, ut cucurbitulæ, quę aquã extra here ſolent. nam cum membrũ ſit imbecille, plus trahitur materiæ ad locũ, qᷓʒ poſſit euacuari ex tali ſectione:ideo in talib. fit error prior priore. Ideo ego cum curarẽ cauponẽ quendã ex hypoſarca, abſtinui ab hoc auxilio, quamuis Aetij. Ex auxilio aũt Aetij licet ab initio uideant᷑ leuari omnes, iandẽ periſſe uidi:& ſi tempus eſſet, declararem cauſam huius, ideo nõ cõ uenit niſi robuſta adhuc parte. Eſt igitur medicamentum hoc.R. fructuũ iuniperi maioris, quæ planta eſt cedro ſimilis,& fructus ęqualis fructui cu preſſi 3ij.aquæ ib iij coquant᷑ donec redeantad ibi,& fiet aqua illa rubẽs, de qua capiat ziij cum 3ii fructuũ iuniperi minoris,& cõuenit in alijs di⸗ ſpoũtionib.dictis. Prouocetur quoqʒ ſudor,& fontes& aqua ligni, etiam huic diſpoſitioni ualde auxiliabuntur, exterius aũt applicetur hoc. Recipe foliorum lilij in clibano ſiccatorum, thuris, ſtyracis ſiccę, abſinthij, calami aromatici, ſpicę nardi, muſci adnaſcentis coniferæ arbori,& eſt herba mi⸗ nuta odorata ualde, ſingulorum 3i, fiat caliga è ſ pongia,& ſuperfuſo hoc puluere ſuper alligetur,& iuuabit multum. Hęc exiſtimo ſatisfactura,& ſi rectè obſeruentur:ac ad unguem, Deo dante, ſpero ſanitatem recuperatu⸗ rum ſaltẽ magna ex parte. Sed ſi deliquerit uel minima ex parte, ſciat quid Galenus dicat dũ de tabe agit:& ſi quæ clara minus uidebũtur aut abſolu ta, medicus ſunt cum ſit peritus& expertus ſupplebit. Talibus enim, ut in quit Galenus, multa eorum arbitrio ſunt relinquẽda. Aiꝙ; hæc for⸗ ma eſtconſilij mediocris. nam magnum conſtruximus in cauſa Pontificis Amulthonis: parui au⸗ tem hoc erit exemplum. CONSILCII PRO LABORANTE difficultate ſpirandi Finis. CONSl⸗ 4„ 17 e GONSIL I. um generalc, pro fluxu b ſanguinis coercendo. RIA eſſecõſtat cõſideranda circa ſanguinem fluentẽ im⸗ NR modicè coercendum: locus, cauſa ‚auxilium. circa locum duo, uel ex qua parte, ut ex ſimilibus inſtrumentis. Ex ſimi libus, quia uel fluità carne, quod rarò contingit:uel uenis, qui maior eſt:uelab arterijs,& eſt difficillimus,& tunc ſuc compoſitionis in arterijs& uenis, ut ſint Paruæ uel magnę, & ita ſunt iam quinqʒ modi. Sedex inſtrumẽtis etiã eſt, quòdlocus uel ſubijcitur oculis, uel tactur, & non oculis id eſt, quod manus poteſt attingere, uel nõ poteſt: uel eſt ual de profundus locus. exemplum eius qui uidetur loci, dum è uulnerefluit: exemplum dum pertingimus manu, ut in hæmorroidibus& fluxuſan- guinis nari um:exemplum cum nõ pertingit, ut ſi ex uẽtriculo, iecore: exẽ- plum ualde profundi, ut in pulmone& renibus, ut Galeni utar exẽplis. ſunt igitur ductis quatuor in quinq; iam xx modi. 3 Girca cauſam illa eſt uel apertio oris uenę, uel eroſio, ut in ulceribus: uel diuiſio uenæ. Hæc uerò duplex, aut tota diuiſa,& eſt inciſio: uel pars, ut plerunqʒ eſtt& uocatur ſectio. Sed uterq; horum modorum,& eriam eroſio fità cauſa exteriore uel interna, ut iam ſint ſeptem modi, eroſio ſci⸗ licet uiolenta,& à cauſa interna,& ita de inciſione& diuiſione, ut ſint ſex modi: deinde apertio,& erunt ſeptem modi. duo qui ſuntà cauſa interna diuiduntur in tria, uel à multitudine, uel à malitia humoris, uelà motu ſeu caliditate. Sed cũ eroſio cõtineat malitiã erunt duplicati modi à ſectione& in ciſione tan tũ:qui cum eſſent quatuor, fiunt octo, additis igit᷑ tribus fiunt II. hos igitur ſi duxeris in 20, fient modiomnes quibus profluere poteſt ſanguis à corpore 220. Exhis ſunt in carneſeuex uenulis 44. hi ſunt facilio res.Inter hos tñ difficiliores ſunt jt. qui fiunt in profundo loco,& ex his inſanabiles, ppemodũ unus qab eroſione interna: ex 33 reliquis difficiles omnes ꝗ ab eroſione,& ſunt ſex. igit᷑ in carne difficillim us, unus ꝓfundus cũ eroſione, inde alij ſex ex eroſione nõ in ꝓfundo loco:& decẽ in ꝓfun⸗ do loco, nõ ex eroſione. His Pportione reſpõdẽt, ſed deteriores 4 in ue- nis paruis: adeò ut unus ſit ꝓpemodũ inſanabilis, ſex alij difficiles, ſed nõ cũ tanto periculo:reliqui decẽ cum magno etiã periculo, reliqui 27 faciles. Suecedunt his 44. ab arterijs paruis longè deteriores,& reſpõdẽt pri mis, adeò ut primus ſit penè inſanabilis, ſex alij nõ cũ paruo periculo difft eiles etiã, alij decem cũ maximo periculo difficiles, pòſt qui ſunt ex uenis magnis 44. Vnus eſt abſq;cura, itẽ 2, qui ſit in mẽbro nõ ſubiecto tactui, 1 item 2 Hicron. Cardani conſilium itẽ alius omnes:is cã imminẽti morte, reliꝗ 27. cũ maximo periculo,& uix ſanari poſſunt. Modi tamẽ qui oculis ſubijciunt᷑, facile ſanant᷑ in cõpa ratione ad reliquos, poſt alij quibus ſaltem ſpecillo auxilia admouere licet. Modi uerò a⁴ arteriæ diuiſæ magnæ3 ſuntmortales, id eſt, qui nõ ſunt extra:ex 33 lethaliores,& præſentem magis afferunt mortem, qui in locis iuxta cor uel ſpinam dorſi,& ita patet ratio prædicendi, item curan⸗ di, quæ difficilliores morbi auxilijs ualidioribus curari debent. Intentiones duæ curatiuæ ſunt generales, auertere influentem ſangui nem,& prohibere fluentem:& in omnibus his præſupponitur, ut tolla⸗ tur cauſa antecedens. Diuertimus ſecundũ directum inter iecur& locum leſum ſi remotus ſit, uel ſi locus lęſus ſit propinquus iecori ultra iecur: ita quod ſemper uel iecur uel locus unde diuertimus, ſint in medio nũquam locus ex quo fluit ſanguis. nam tunc plus attraheret, ex duobus uerdò mo⸗ dis in loco remoto, ubi ſanguis Hfluat diuerſio fiat iuxta iecur:ſi aũt propin quo, ultra iecur.& hæc etiã conuenit, ſià remotis fluat, ita ꝙ ſi fluat àremo tis primò debemus incipere ultra iecur, deinde inter iecur& locum lęeſum in propinquo cum locoiecoris. ſi aũt fluat ex loco propinquo iecori, fiat re tractio ex loco ultra iecur. Qudd ſi ſanguis exarteria fluat, idem in corde obſeruetur quod in uenis: de iecore diximus,& ſemper ex latere patientis loci. Sed prohibitio fit tribus modis, uel cum his quæ à proprietate agunt, uellocum im plẽdo, uel partes diuulſas iungendo. Quæ implent uel aliena materira implent, uel ſanguine ipſo, uel carne uel eſchara. Ergo in uniuerſum ſunt ſex modi, horum quatuor trifariam adhiberi poſſunt. nam eſcharotica ſolum ſuper locum adhibetur, ueligituri ntus, uel extra, ſupra locum uel ẽ directo loci fiunt 14 modi auxiliorum. Quędam autem habent intentiones plures ſi⸗ mul, agam tamen deſingulis ſeorſum. Primus modus eſt ſiſtentium à proprietate ſanguinẽ applicandoex tra e directo,& eſt iaſpis oriẽtalis ualde uiridis cum ſanguineis guttis ma⸗ gnus:et ſi neſciat᷑ locus, applicet᷑ ſuꝑ iecur in ſanguine uenarũ dn dextrũ hyppocondriũ, in arteriali ſuper cordis apicem inter quintam& ſextam coſtam, aſcen dendo ab ultima ſpuria. Super locum ex proprietate agit ſtercus aſininum, ego tamen addo acetum:d ſit ſiccum illud:& melius, quod Maio colligitur. ltẽ herba ſicu- la, quæ in xxiiij horis conſolidat:& eſt quaſi ſimilis anetho. 1 Iit eſt ſiſtẽs à ꝓprietate intus,& eſt lachryma ceraſii. itẽ cortex oui tritus. Quartus modus eſtcũ eſchara,& eſt ut ſuꝑ uenã cãdẽti ferro eſchara: exci tet᷑,& eſt potẽs ualde, ſed oportet ut uena uel arteria nõ ſitmultũ ꝓfunda. Quintus modus eſt ut extra uenę partes iungant᷑. hoc aũtfit duob. modis, ſubitò,& cum tẽpore.ſubitð fit tribus modis, cũ digito cõprimen-⸗ do.& uocat᷑ bucelatio, donec ſanguis cogat. ſecũdð ligãndo arteriã uel ue nã iã A carneliberatã.tertið fit incidẽdo uenã per tranſi uerſum. dicebat Ga lenus:Concidit caro,& cõprimit os uen 9,& ita ſiſtit᷑ dico etiã quod in bu celatione — pro fluxu ſanguinis coercendo. iis celatione fit compreſsio loco eius cũ puluinis paruis con ſtringendo. Sed conſolidatio, quæ fit cum tempore, ſit cum auxilijs, quę infrà dicam. Sextus modus eſt ut iſtud fiat intus accipiendo:& hoc fitcum con⸗ glutinationibus.& in hoc genere ſunt lachrymæ omnes fermè,& thus& gariophylli incogniti. pro his uiribus& ſymphitum& mucilagines om⸗ nes,& gelatina& cibi glutinoſſ, ut caſeus recens, pedes porcellorũ, itria. . Septimus modus eſt eorũ, quę exterius applicata, interiora ulcera cõ ſolidant,& hæc parũ faciunt: ſi tamen aliquid iuuat eſt exẽplum ex ſym⸗ phito& luto armeno. Octauus modus eſtimplẽdo aliena materia:& ita facimus exemplũ ex gipſo& glutine piſcium,& non eſt melius. Nonus fit implendo ſanguine ipſo omnia quæ refrigerant actu po- teſtaue, uel cogũt. Igitur primò aqua frigida aſſidue ſuperimpoſita bolus armenus orientalis, lemnia terra, aqua plantaginis: apud Galenum hęma tites non ille uulgaris, ſed optimus,& hierba camæcciſſos uocata uinca prõ uinca materno ſermone acatia, hypociſtis, citini, portulaca, poſygoniũ. Badem uerd inſeruiunt intus exhibita, uel e directo loci appoſita, ſed cum modico aceto, ut uirtus in profundũ poſſit penetrare,& ita patet decimus & undecimus modus. Duodecimus fit cum his quæ carnem generant,& eſt auxilium Ga- leni, primo cũ thure, aloe,& pilis leporis. conſolidant& ſarcocola, unde illinomen inditum.ſtrenuè quoqʒ lachryma abietis, item maſtix. eadem ut dixi, etiam coſolidant uenas in pueris,& arterias quandoq aut gene⸗ rant aneuryſma. Omniũ præſentaneum auxiliũ afferens ad hoc. R. lachri mæabietis, it. i. maſticis, ſarcocolæ, thuris añ it 8. aloes epatici zviij.deſtil⸗ lent per cineres calidos, oleum ita ut non uratur. Aliud s. hypericonis cũ herba avi.fructuum balſaminę ziiij, terbentinę claræ, id eſt, lachrymæ lari cis(nam fermè idem poteſt cum abietina) bi, croci i, gariophyllorũ zis. miſce cum tᷣ vi olei ueteris:& maneat in ſole per xl. dies caniculares, uaſe bene concluſo:& ut fit antiquius, oleum eo redditur melius. Eadem hęe ſumpta intus ſanant,& appoſita extra in directo aliquid faciunt: unde patet decimustertius& decimus quartus modus. Ex his licet complicare has intentiones: nam ſingularia ipſa ſunt infinita. Conſilij pro fluxu ſanguinis coercendo Finiss 7, 120 b b HILERONTSA mi Cardani Mediolanenſis medici Conſilium pro Mantuano lepram patiente. RO declaratione huius morbi ſciendum eſt, quòd elephã tiaſis, lepra, ſcabies, impetigo, pruritus, leuca,& alphos quxæ eſtuitiligo, fermè eiuſdẽ ſunt generis, differuntq́; tum Dmmagnitudine, tũ proprijs quibuſdã differentijs& magni⸗ udine, præſertim elephantiaſis differt à cæteris, adeò ut ſit carcinoma uniuerſale: omnes tamen hi morbi conueniunt in quibuſ⸗ dam, in membro affecto: quia in omnibus cutis afficitur,& quòd ſunt fœ di& contagioſi.licet aliqui parum, aliqui uehementer,& ſunt omnes cro⸗ nici& endemij, propaganturq́; à maioribus in deſcendentes,& ideo uo⸗ cantur hæreditarij. Elephantialis autem eſtmorbus, qui nunquã curatur: hic autem morbus non eſtelephantiaſis, ſed eſt lepra Gręcorum: quod fa cilè dignoſcitur, quia cum ſit profundus, differt à ſcabie& alpho ſeu uiti ligine:differt etiam à leuce, quæ eſt albaras Auicennæ, quoniam non eſt cum defœdationecutis alba, imò potius tẽdit ad rubedinem. differt etiam à pruritu, quoniam ibi non eſt permutatio ulla in cute, quantumad ſub- ſtantiæ& calorem, aut formã: ſed ab impetigine, de qua maior eſt dubita tio, quia impetigo eſt parua lepra. ergo cum hic morbus ſit difficilis, debet appellari lepra& non impetigo. conueniunt iſti affectus, quia ambo ſunt cum pruritu profundi,ſerpunt, ſparguntur circum circa, fiunt ex humo⸗ ribus aduſtis:ſed differunt in hoc propriè, quod impetigo fit ex ſeroſis ad mixtis craſſis, lepra ex craſſis admiſtis ſeroſis,& hæc omnia colligunturà Paulo Aegineta in initio quarti libri à primo cap. uſq; ad 6. Fiunt ergohi duo morbi(quoniã in horum alterum neceſſe eſtut cedat affectus hic)ex materia craſſa& melancholica,& ſeroſa, exuſtis cutem inuadentibus, ac profundius ſe immergentibus, tum ſeſe in ambitũ ſpargentibus cum pru ritu. Aetius autẽ libro xiij.cap. 134. dicit, quòd lepra fit exten aciore ac craſ⸗ ſiore ac magis atrohumore,& eſt magis aſpera adcontactum,& pruritũ inducit,& non penetrat, niſi cutem& ſquammas magnas gignit:& ideo poteſt uocari ſcabies maior. nam niſi hoc ſigno ab ea differt,& licet circa hoc multæ eſſent dubitationes: qui tamen non librum intendimus com- ponere, ſed conſilium conſcribere, ideo properamus adcuram: tum eo ma gis, quòd omnes autores in hoc concordant, quòd iſte morbus eſt ſanabi lis,& quòd auxilia quæ uni conueniunt ex his affectibus, conueniunt om nibus. Et conſtat, quòd talis morbus, ut dictũ eſt, eſt elephantiaſis minor. ſed eſtuna regula generalis, quòd quæcunq; curant maiorẽ morbum, cu-⸗ rant& minorem, ſ ſint ad unguẽ unius generis, uelut quæ curant Wmn⸗ tialem, pro Mantuano lepram patiente. 12¹ tialem, curant etiam incubum:ergo quæ curant elephantiaſim, curabunt multò magis hanc lepram.& huncmorbum eſſe puto, de quo Moſes agit in Leuitico, ubi uidetur diſtinguere lepram. quæ eſt elephantiaſis Ara⸗ C4p.. bum a ſcabie& lepra Græcorum tribus ſignis, mutatione pilorum,& quòd caro ſit depreſſior,& quòd morbus indies augeatur, tunc enim eſt eleplantiaſis.& ſi unum horum ſignorum deficiat, tunc maximéattendi⸗ tur imrementum& diminutio morbi,& quòd caro ipſa uiua a ppareat ſeu dcegatur.ibi etiam facit duo genera lepræ, corrodens,& non corro-⸗ dens.« locus ille uerd eſt difficillimus, in uniuerſum tamẽ etiam poſt cura tionęn uult eradi pilos,& lauari ueſtes:&nemini dubium eſt, quòd ubi morſhs ſit cutaneus, mundicies multũ cõmodi affert. Scriptum eſtetiam in Duteronomio: Curatote in morbo lepra, diligenterq́; operã date, ut p. 2. eis qubus uos Leuitæ ſacerdotes ex meo præcepto inſtruent, pareatis. gitur ut ad rem deueniam, cum omnis cura conſtet ex dignotione morl, ſed longè magis ex dignotione cauſarũ, oportet cauſam ſcire ipſi⸗ us leyæ. cum ergo cauſa ſit humor craſſus,& lentus,& melancholicus, item troſus exuctus:ſciendum eſt, quòd ſiſeroſus ſit atque abundet, tunc eſt cun pruritu maiore:ſin autem materiacraſſa ſolum ſit, pruritus mini⸗ musiderit, ſed dolor,& ſanies& fœditas maior: quicunq; etiam morbus fueri cum pruritu, facilius ſoluit᷑: ubi exiguus ſit, aut nulus difficillime.& hæcſt cauſa, quòd hic morbus non potuit ad hane diemuſq; curari. nã cun nõ negetur magno pruritu materia eſt craſſa, lenta& nulta, tũ quia à pimordio uitæ, anno ſeilicet fermè quarto eum cœpit inuxdere:tertiam caiſam eſſe oportet uel prauitatem humoris, uel ualde fixam qualitatẽ in nẽbro, generante uelreci piente, uel utrunq; omitto nunc reginen prauũ aut aẽrem non aptum curationi. Quæ autem ſuadent curationem fieri poſſe, ſunt genus moibi:quod ut dixi,per ſe ſanabileeſt. nam ſola elephantiaſis in hoc genere inſanabilis eſt: deindequia eſt iuuenis, annum agès uigeſimum primũ uel circa,& eſt terminus incrementi ſecundum longitudinem: deinde quia eſtpinguis, & ſatis bonę temperaturę, eſtetiam tẽpus uernũ:& etiam quoniã nõ ſunt tentata auxilia magnifica& præclara uſq; nunc, neq́; omnia neque præ⸗ cipua:& quoniam quædam inuenta ſunt noſtris temporibus, quæ à pro- prietate agunt& erant ignota antiquis, uelut ꝗuæ illin untur arterijs. his ſex cauſis uidetur omnino morbus eſſe ſanabilis:quæ tamẽ oſtendunt dif ficultatem, ſunt prolixitas ipſius morbi. nam uidetur iam decem& ſeptẽ anni exacti, ex quo laborat hoc morbo:& etiam quia, ut dixi, caret pruri⸗ tu,& quia ſerpit& eſt profundus, propter quod uolunt etiam leucen eſ⸗ ſe inſanabilem:& quia curatus fuit diligenter,& non potuit ſanari, licet non cum ualidioribus auxilijs, ut dixi. non enim omnia tentata ſunt ualidiſſima auxilia, ſed quædam ſolum: concludo tandem, quòd Deo dante, ſanabitur ſeruatis ſeruandis maxima cum diligentia, tamen& longo tempore:& licet reuertatur, tamen ijſdem auxilijs occurendo poterit, 22 Hicron. Cardani conſilium poterit ex toto ſanari:& ita quod fieri non poterit in una uice, fiet in luribus. 2 De cauſa patet, quòd ſunt duo membra: unum, quod generat& mit tit,& eſtiecur: alterum, quod recipit,& eſt cutis. Eſt etiam triplex cura ue⸗ ra, quæ ſanat morbum„& quæ fucata eſt tegens illum,& quæ mitigit ip- ſum.nam ipſe conqueritur maximẽ, quòd morbus ille aſcendat ac col⸗ lum& faciemn, unde deturpat eum. Ergo cura ipſa qualiſcunq ue ſi, per regimen uictus, pertopica uocata,& per medicamenta fit. Sed prinum id uidendum, poſtquam duo eſſe membra in cauſa diximus, iecir ge⸗ nerans& mittens:& cutim, quæ recipit. An igit᷑ maius uitium erit cu- te an in iecorer iſtud ſcire expedit, cum enim medicamenta paria eſſlebe ant uiribus, ipſiusuitio cõſtatoportere nos ſcire quanta pars pertinatad iecur, quanta etiam ad cutem. Videmus enim in his motbis aliquando medicos fruſtra niti i mit tendo ſanguinem in purgando corpus: in regimine ordinando, que om nia tandem parum aut nihil conferunt& in nihilum reducuntur. due⸗ niente autem aliquo qui cutem unguento illeuit, ſanantur:& contn, ali⸗ quando accidit ut multis medicamentis cutis illinatur, nec tamen ſalatur æger, at purgato corpore& ſola uictus rationecurantur. Rurſus in alqui⸗ bus neceſſariumeſt utrunq;, oportet igitur ſcire quid maximè ſit in auſa. Ictud autem muximè& facillimè cognoſceretur, ſi auxilia adhibita lire⸗ mus,& à qubus leuatus eſt morbus,& quæ nihil prorſus contulermt. Clarum eſtiutem, quòd cum cutis, ut dicebat Galenus in libro de Vhr⸗ bis, nullas senè habeat uires, non attrahendi, non expellendi, non retiiẽ di, non coicoquendi, id non contingere proprie uitio cutis, niſi quatenis ipſa eſt laſa,& ob læſionem natura tranſmittitexcremẽtaadillam. Quo⸗ modo ergo medicamenta, quę illinuntur, poteruntcurare lepram, impeti. ginem ſcabiem, cum(icet reſtitutis uiribus) ipſa non poſſit repellere hu⸗ morem noxium: ſicut neq;infans ſanatus ex morbo magno, non propter hocpoterit ferre pondera magna, quia non poteſt reſtitui ultra gradum proprij roboris?& ideo ſtat dubitatio magna, an ſcilicet materia quęibi redundat, tranſmittatur ex alio loco corrupta: an ſit alimentũ cutis, quod corrumpaturò& tranſeat in materiam coniunctam Et uidetur generaliter ſaltem, quòd debeat eſſe materia, dus tranſmittitur: quia alimentum non poteſt eſſe aded copioſum, ut ſufficiat ſubminiſtrare materiam ſimilibus morbis. Exaduerſo non curarentur medicamẽtis exterioribus adeò faci⸗ le:& etiam quia uix fieri poſſet, ut tanta copia humoris redundante.aliæ partes intus non laborarent.& uidetur ex his quæ ſcripſit Galenus in ter⸗ tio Meihodi deulceribus, quòd malus affectus in carne ſubiecta& in cu⸗ teſit cauſa impedimenti ſanationis& conſolidationis in ulceribus& ita dico de hoc morbo in quolicet non appareat ſolutio continui manifeſta, proculdubio tamen eſt occulta. Et etiam alia ratio perſuadet, quia talis morbus ſerpit ad ꝑroxima, ergo ſit uitio partis patientis potius quemie- coris. 1 — Pro Mantuano lepram patiente. n2 z coris. Sunt& alia iudicia, puta contagium& facilitas ſanationis, quæ iu- dicant eſſe uitio cutis potius quàm iecoris. Concludo ergo quòd hicmor bus maximam partem cauſæ habeat in carne ſubiecta,& in cute: ſed prin cipium tamen& originem in iecore.& ſi quis mihi obijciat difficultatem ſanationis, reſpondeo, quòd etiam ulcera chironia difficulter ſananture⸗ tiam propter ſolius partis diſpoſitionẽ:& maxime, quia ut dixi, non ſunt etiam ſine uitio totius.„ Deueniendo igitur ad uictus rationem, manifeſtum& quòd cum ex crementa hæc ſint tertiæ coctionis, partim ſcilicet quæ ſunt loco alimen⸗ ti ipſarum partium affectarum, partim ſecundaæ ſcilicet ipſius iecoris,& eſthumor tranſmiſſus per uenas& arterias ad cutim, quaſi natura decer- nente,& ideo ueriſimile eſt, quòd pars iſtius morbi ſemper maneat:& eſt illa quæ fit uitio cutis alia magnam mutationem recipiat, modò muſtum creſcens, modò non, ſed quaſi in eodem ſtatu permanens: conſtat alimen⸗ ta quę aſſumunt᷑, debere parũ nutrire,& non multũ. cuius tamen oppoſi⸗ tum plerunq; medici dum exiſtimant, dum iuuarecredunt nocent. ſimi⸗ liter non debent eſſe temperata, ut communiter dicitur, ſed contraria qua⸗ litati cauſæ morbi.Diximus autem, quòd cauſa morbieſthumor exuſtus, ſeroſus& crud us, ergo cibus debet eſſe exquiſitè cõtrarius,& hæc eſt ſen tentia Galeni in libro de Cibis boni& mali ſucci. In hoc igitur nihilme⸗ lius eſt uſu ptiſanæ hordeaceæ ſineſale,& carnis teſtudinis. his enim duo⸗ bus præſidijs tantum curari ſimilem morbum in Domino Franciſco Ga dio, ordinis ſancti Auguſtini ex ea congregatione, quę Canonicorum uo catur,& ꝙ appellabant illum Regem. Conualuit autem in ſex menſibus, cum paſſus eſſet morbum biennio, adeò ut tæderet illum uitæ, nec poſtea unquam redijt. Modus ergo ptiſanæ talis eſt: Hordeum infundaturin a⸗ quam multam, xij horis coquatur donec diſrumpatur, tundatur, cribret, coquaturcum iure pulli, uel teſtudinis, donec non amplius ampullas e⸗ mittat, quod poſt tertiam horam uix contingere ſolet:id autem in uaſe ter reo. Teſtudines autem in aqua diu coquantur cum modico aceti albi, cro⸗ co& boragine,& perſeueret in huiuſmodi cibo ſaltem per ſex menſes, in⸗ terim tamen poterit uti perca piſce elixato cum eiſdem. Item beta& mal⸗ ua in cibis,& lactuca. poterit etiam adhibere omphacium ſeu agreſtam, i⸗ tem ſuccum aranciorum. poterit& uti carnibus pullorum cum plantagi⸗ ne aſſidusita ut plantago ponatur in omnibus cibis, in quibus ingredi⸗ tur caro. Caueat generaliter ab omnib. multũ nutrientibus,& ideo ab o- uis& lacte:ſolum caro teſtudinis, pulli, auiculę omnes, hœdi etiam.caueat à caulibus& caſeo, omnibus ſalitis, aromatib. omnibus, croco duntaxat excepto: piſcibus niſi ſquammoſis& paruis: non utatur melle& ſaccha⸗ ro. licet moderatẽ uti cancris: uti poteſt ꝓprietate potius quadã qᷓ; manife ſta qualitate aut ſubſtantia conuenientibus. Vinũ ſit album, leue, clarum: ſed ſibi beret aquam, longẽ melius eſſet, cuius eſt deſcriptio. R.liquiricię re centis 3vi, radicis thamariſtę zij paſſularũ ziij, aquæ tt iiij:coquantur ad L 2 conſumptio⸗ — 14 Hieron. Cardani conſilium conſumptionem tertiæ partis, coletur& utatur pro potu,& ſi uult dimit tere liquiriciam, poteſtaugen do quantitatern paſſularum& thamariſci. Bᷣſtaũt thamariſcus arbor in Italia nota, naſcens in ripis ffuminum minu to folio, fructu& flore muſcoſo, id eſt, tenaci.& generaliter aqua in hocca- ſucum non attenuet, uino melior eſt. Circa ſomnum utatur prolixo& no cturno, non diurno. Circa aẽrem eligat clarum, tenuemò& calidum potius quã frigidum. dormiat non in plumma, ſed ſuper tomentum ſericeũ: mu tet ſgpe ueſtes,& præcipuè induſia. non exerceat ſeà cibo, ſed in mane ſolũ & ſi ludet, permutet lineũ induſium,& interiorem ueſtem(quidam uocãt diploidem)abſtineat à coitu, niſi quantum neceſſitas urget,& curet ut ha beat beneficium uentris ſingulo mane. De fructibus conceduntur quę uẽ trem ſoluunt, ut pruna,& ceraſa:& quæ urinas mouent, utflagra& pepo ucs& cucumeres, cocti tamen. Quod adintẽtiones curatiuas, primũ R. ſucci caſſię nouiter extãtis 3v. origani, fumi terræ, ſeu fumarię pulueratę añ aij:miſce,& cũ zZucharo ſiat bolus, capiat per horã ante cœnã. Sequenti mane capiai 3 ij ſerapij x infuſione fumi terræ, cũ aqua lactis, decoctionis fumiterrę, ſequenub. aũt d ebus capiat infraſcriptum ſirupũ. R. ſeminũ ſeſami ʒi. comedat cũ modi co panis, deinde bibat 3ij ſirupi acetoſi ſimplicis cũ modico aquæ planta⸗ ginis:& poſt uiginti dies, ſi urina fuerit concocta, accipiat hoc medicamẽ tum. R.cõfectionis hamec bene cõfectæ,& ſucci caſſiæ añ as, ſirupi de po li podio ʒis, aquę decoctionis infraſcriptæ aiiij. miſce, capiat in aurora. R. mirabolanorũ nigrorũ ai. hypericonis, origani añ as.ſcheſtẽ numero xij. inſundantur in ⁊ xij aquę lactis, per decẽ horas, in debulliãt parum: colet᷑, capiat calidũ in aurora. Hoc peracto mittatur ſanguis ex baſilica brachij dextri, deinde ſequenti die ex baſilica brachij ſiniſtri, extrahendo ſingulis uicib.ʒviij ſanguinis. Poſt hęc bibat qual bet hebdomada ſemelhoc. R. ſeri lactis 3lx, epithymi si, hellebori nigri 3i, cinamomi ¹̃, mellis 3ij. infun dantur omnia per duodecim horas, inde coquantur ad conſumptionem tertiæ partis:coletur& bibat calidum.& cum aſſumit medicamentum, uel hoc uel ſequens, non comedat uſque ad horam ueſpertinam. ſequenti autem die aſſumat hoc. Recipe ſucci braſſicæ, aceti albi optimi añ 3vi, ce⸗ driæ aij, hæc inuenitur Venetijs, ſumat ergo tepidum in aurora,& bis in hebdomada. Vbi ubi aũt exacti fuerint quindecim dies, ita ut bis ſit repe- tita purgatio, quater uerò medicamentũ, bonũ erit ut aſſumat ligni deco- ctũ, per quod ut ſpero, incipiet ſanari. erit autem eiuſcemodi facile. Recipe ligni lndi raſi electi 3v,. radicis thamariſci minutim deraſæ, ſic ut ſchidia abijciantur avi, aquæ it xviij infundant᷑: horis xxiiij inde bul⸗ liant ad conſumptionem medietatis in lebete ferreo,& coletur,& de hoc capiat a viij, aut ſaltem vij ſingulo mane, calidum in aurora: uelhora una poſt aſcenſum ſolis:& integat ſe pannis tenendo uultum ſub culcitra, ita ut ſudet. Interim uerò bibat de hoc in menſa, ſed frigidum, cum priores ſeptem uncias, quantum poteſt ferre, calidas ebibere oporteat. Cibus 9 8 4 ueto pro Mantuano lepram patiente. 2s uerò ſit panis,& uuæ paſſæ: panis quidem ad uncias quinq;, paſſarum uuarum quantum libet. Tum uerò à frigore& exercitatione atquealijs, à quibus ſolent cauere qui decoctum hoc aſſumunt caueat:cum uerò octo exegerit dies, fluxeritq́; ſudor cum uirium robore, ſuadeo ut octo horis à prandio, quatuor autẽ ante cœnam ſex uncias calidiſſimi illius decocti aſ⸗ ſumat, ac denuò ſudet, atq; ita perſeueret xxx non ultra dies non minus autem quàm xx v. His peractis caſſia nigra purgandus eſthocmodo. Recipe ſucci caſſiæ nouiter extãtis 3 vi cum modico ſucci fumi terræ & ſaccharo: fiat bolus, capiat ante cœenam. Bibat autem per annũ ter, qua ter, ſexies, in menſe hanc aquam. Recipe ſanguinis porci recentis ib iiij, plantaginis ib i, ranarum ſine capite& cute i is. cancrorum chelas& cau⸗ das mundatas pondere ij, lapatij acuti, radicum cum folijs ib ij.deſtillen tur omnia in uaſe ſecundum artem,& de hacaqua capiat ʒiiij ſingulo ma- ne,& ſudet ſi poteſt: nam calidum præbibere oportet. Cæterùm& ex pri uatis auxilijs hæc duo ſunt. Primum. Recipe uiperas ueras, cuius ſunt qua ſicanini dentes:& abſciſſis capite& cauda, ad tres digitos coquantur in pPauca aqua admodum, deinde contundantur, deindecum furfure& fa⸗ rina pinſentur, gallinisq́; tribus aut quatuor edenda prębeãtur: cumq́; id factum fuerit per quindecim aut uiginti dies occiſæ gallinæ,& exenteratę, atque deplumatæ, coquantur iuxta morem,& ius illud bibat,& carnes edat&& poſt modum quieſcat in lecto, donec exciderint cruſtę. Secundum præſidium eſt. Recipe lapidis cęraſeiuocant lazuli)puri,& benecolorati zi. teratur, & in polinem reducatur, per linteum cribratus lauetur aqua uicies, deinde infundatur in aceto ſeillitico, optime per tres dies: deinde expreſſo aceto ſiccetur, deinde per tres alios dies in ſucco thamariſci: inde expreſſo ſucco & ſjccato lapide, rurſus infundatur in ſucco plãta ginis eodem modo per tres dies,& de hoc ſumat à ↄij ad Siiij, redigendo in formã boli cum oxy- melite ſcillitico,& poſthibat mulſæ iij.præparatur autẽ hoc modo. Reci⸗ pemellis puri zij, aquæ 3vi. miſce, bulliant ad cõſumptionem medietatis, deſpumando ſemper:coletur& capiat, ut ſuprà. Et rurſus ex compoſitis, quæ intus aſſumuntur eſt decoctio Auicenn ę huiuſmodi. Recipe mira- bolanorum nigrorum& citrinorum añ 38, amis ſeu ameos& aſſæ o⸗ doriferæ, id eſt belzoi añi 3v. aquæ 3 xxxvi uuæ paſſæ lotæ& mundatæ 3ʒvi.coquantur ad conſumptionem duarum tertiarum cum zis.mellis pu ri: coletur& exprimatur& bibat totum,& continuetur quadraginta die bus. Conferunt etiam catapotia, quæ uocantur pillulæ Indę,& pillulæ cochiæ. eſt etiam facillimum auxilium, quod conſulo ut faciat,& eſt hoc. Recipe uiperas duas magnas,& abſciſſis capitibus& cauda incidan tur minutim,& ponantur in olla cum ſale, ita ut ponatur area ſalis, deinde area è carne uiperarũ, indearea ſalis denuò, atq; ita alternatim imponẽdo etiã radices rumicis ſeu lapathi inciſas minutim:deinde tegat᷑ ollacum te⸗ gmine fictili, quale eſt olla,& cũ creta concludatur,& ponaturin fornace E 3 lapidum, — ——, ——V,“ä——Q——— 125 Hieron. Cardani conſilium lapid um, ubi lapides coqui ſolent per tres dies: inde extrahat᷑,& ſal ille ſit in uſu ferendo ipſum:& ſi non placet, ſic diſſoluatur in duplo aquæ,& ab iecta omni fece ſiccetur, teratur& ſit in uſu. Expedita purgatione xxxx di erum, uel aſſumptione aquæ ligni, deueniemus ad topica. nam in his au⸗ tores omnes medicinæ ſanationis ſpem totam reponunt hoc modo. Primum imponemus ipſum in balneo aquæ dulcis ſeu putei, appo⸗ nemus quadraginta cucurbitulas,& nõ ſit aer multũ calidus:aut ſi nimio lures uidebunt᷑ uiginti,& poſtq́; ſudauerit, detrahemus ſanguinẽ ex ſin⸗ gulis.ſecũdũ ꝙ ferre poſſeuidebit᷑,& poſtmodũ inũgemus hoc unguẽto. Recipe ſucci ocimaſtri,& eſt planta ſimilis folio ocimi, naſcens iuxta muros antiquos& ſepes, folia habens ſimilia ocimo, ſed in ambitu ſerra- ta, flores purpurei, ſeminis capitula qualia hyoſcyamo, radix toroſa, unde & genere galiopſis eſſe creditur, odor foliorum& ſeminis teter. ex hocigi- tur ſucco pari pondere ceræ atque olei fit unguentum, quo illiniri debet poſt balneum& cucurbitulas. Inde tertio die ad balneum redeat,& rur⸗ ſum illinatur unguento, atque ita omnia peragantur, quæ in primo præ-⸗ ter cucurbitulas, uſque ad quinque circuitus: in quorum ultimo etiam rur ſus uiginti cucurbitulę applicentur, intermedijs autem nequaquam. dem per autem ab inunctione lectum ingrediatur mundis linteis,& dormiat: quod ſi ferre non poſſit balnei teporem& cucurbitulas, modicum panis & martij panis comedat anteqᷓ; balneum ingrediatur: lectus antequam in eum ſe conferat, caleat,& bene tegatur. Aliud unguentum.Recipe ſcabioſæ, ellebori, nigri lilij, allij, lanariæ herbæ, corticis iuniperi añ 3ij,terantur optimè, inde exprimatur, inde ad⸗ dantur aquæ uitis, quæ ſolet excidere à ramis præciſis tempore Mlarti 3i, ſtyracis liquidæ 3ij, pomatæ:iij. coquantur miſcendo ſemper, donec redi⸗ gantur in formam unguenti:& dum remoueturab igne, addantur lactis ficulnei ʒij. miſce, fiat unguentum, quo ungatur totum corpus loco pri- oris, ubi ex primo non ſanatus fuerit. Aetius putat adipem nigri arietis ſufficere uel ſolum, quod non expertus ſum. Verùm noſtrum hoc unguẽ tum eſt, quo ego cum quatuor ſocijs à ſcabie, quæ erat è lepræ genere, quã paſſus fuerã xxvi annis, ſum liberatus ſine ulla purgatione, ſine balueo, ita autem uiximus ut ex propoſito ꝓmorbo contra medicamentũ luctari uelle uideremur:erant mei familiares omnes adoleſcen tes, ego quinquage ſimum exceſſeram annum, Lugduni in caupona genio indulgebamus. exiſtimabam mihi turpe eſſe quòd non ſcabie omnes, ſed elephantiaſi la⸗ borare uideremur, cruſtæ pręaltæ latę uſq; ad collum& caput aſcende- bant.uerè illud dici poterat: Alijs medens, ac ipſe ulceribus ſcatens. Cau-⸗ ſa erat, quòd marinis piſcibus, quos ego libentiſſimè edo, nec Mediolani copia eſt, aſſiduè ueſcerer, Ppræcipuè uerò aſellis: qui cum recentis ſint optimi ſucci, ita ſaliti ſunt peſſimi. nam id minimè abſurdum eſt. hœdina enim caro ut optima eſt, ita ſalita peſſima. 1 Ergo uiſum eſt ut aliquo auxilio occurrerem. fortè autem dum aſcen derem — medici,& roſis, omnibus uel aliquibus. CONSILII PRO MANTVA- no lepram patiente Finis. HIERON. 1 128 1u Tac 2 H I ERON T. 2 mi Cardani Mediolanenſis b medici, Medicinæ encomium. BMO, ut opinor, facilius artem aliquam laudarit, quàm qui in argumentum inciderit per ſeabundans, ſplendidũ * Tach luſtrenemo melius, quã qui quod laudare propoſu⸗ 3 it, bene nouit: nemo uerius q́; qui tractauerit exercueriiq́;, ob hæc omnia, artem medicam& facilè& bene ac uerè — laudare me poſſe ſpero. Quòd ſi modò neqʒ eloquentia neq; facundia il⸗ la polleam, quæ tanto operi ſit neceſſaria, nec colores illos ac fucos, qui à rhetoribus addi ſolent, adijciam: meminerint qui hæc legent, ianto for- moſiorem futuram orationem noſtram his ornatis externo apparatu, quanto naturalis pulchritudo commentitia atq; fucata præſtantior eſt. B⸗ tenim cum oratio per ſe clara& ſplendida futura ſit ob artis excellentiam. Ornari res ipſa negat contenta doceri. Nam ſeu ad Deosartis origo referatur, autores fuiſſe exiſtimantur pater & fllius, Apollo ſcilicet& Aeſculapius, ſi Ouidio credimus, dicenti: lauentum medicina meum eſt: opifexq́; per orbem Dicor,& herbarum ſubiecta potentia nobis. Seu ad quoſcunqalios prima eſt inter omnes,& cũ ipſo humanitatis ortu initium cœpit: nam nihilantiquius eſſe potuit ea cauſa, propter quam in- uenta eſt, ſcilicet morbis incommodisq́; mortalium: non nitar rationib. ut oſtendam quàm antiquus fuerit Aeſculapius, quàm uetus proſapia Hippocratis.nam metuo ne potius fabuloſa eſſe illa dicatis, quàm de ue⸗ tuſtate dubitetis. Itaq;ʒ his omiſſis, quæminus neceſſaria ſunt negocio no⸗ ſtro, ꝗᷓ dubia, ad ea quę illius pręſtantiã oſtendunt, quãq́; mortalibus optã da ſit, tranſeamus. Ha uerò in triplici genere collocanda uidentur, ſcilicet utilitatis, pulchritudinis atq; nobilitatis. Vtilitatis duplex mihi genus eſ⸗ ſe uidetur:tum ut humano generi, tum ipſis qui eam exercent, maximum afferat emolumentum. Ipſis quidem mortalibus tantũ certè affert, ut neq; re ipſa, neq; exemplo ulla alia ars poſſit ei cõparari. Quid enim maius ho- mini contingere poteſt quã morientes ad uitam reuocare? quod feciſſe cũ plurimos medicos conſtet, etiã mortuos ſuſcitaſſe quoſdã prædicãt. Aeſ⸗ culapiũ em̃& Hippolytũ& Tyndaridẽ à mortuis ad uitã, tum Aeſclepi⸗ adem clarum medicum quendam à rogo reuocaſſe referunt. Quinetiam alios maius quid morte paſſos, ut dæmonio malo obſeſſos, reſolutos, hy⸗ dropicos, carcinomate laborãtes, ſuſpirioſos, calculoſos, tabeſcentes, luxa- tos, leproſos, cæcos, ſurdos, obliuioſos, claudos, ſyderatos ſanaſſe melius eſt,& ipſa quotidiana experientia frequens. Oij quidem hac in parte ſola tyrannis potentiores ſunt, quòd cum tyranni ſolum obeſſe poſſint, dij ipſi etiam prodeſſe queant. Quamobrem& partem illam qua pi Pen⸗ ſtant, Medicinæ encomium. 129 ſtant, etiam diuiniorem eſſe atq; illis propriam conſentaneum eſt. Quid cum in quibuſdam morbis adeò præſentem artis huius opem ſentimus, uelut in anginoſis. ſynochis, coliq́ dolorib. ubi ſanitatẽ morti coniunctã perſępe uidere licei? Quamobrẽ& Dijs tractatam,& eos qui tractarunt pro Dijs habitos hoc ipſo in uẽto, diuosq́ʒ ipſos ea indiguiſſe, nihil mirũ uideri debet. Omitto fabuloſa de Apolline, ut dixi,& Aeſculapio. Chri⸗ ſtus, quẽ nemo addubitat Deũ fuiſſe, nihil maius egit, nihil frequẽtius qᷓʒ quòd medicinã, ſed ſuo more(diuino ſcilicet) exerceret, ægros omnis ge⸗ neris ſanando. Idq etiã per ſpiritũ ſanctum diſcipuli uerbis docet dicens: 8 Aegrotat ueſtrũ aliquis, aduocet eccleſiæ ſeniores, qui eum in Domini no mine oleo ungant:pro eoq́; ſupplicent:& fidei ſupplicatio ægrũ ſeruabit, eumq́;alleuabit Dominus, Ille idem, ubi Dei nomen deponit, quaſi ex ho. minibus unus medici aſſumpſit. Sic etiã ex ueteri lege Heliſæus Naama⸗ num Syrum à lepra:angelus Tobiam à cęcitate liberauit. Extant& quo tidie tabellæ in delubris appenſæ, illorum qui diuinis uotis etiam diuina ope liberati ſunt à morbis:ut opus ipſũ ac finis in nullo ab his quæ à Dijs impetramus, diſſentiat. Nominũ uerò qui artem exercuerunt, atq;ob id à uetuſtate diuinitatis nomen& opinionem promeruerint, neq; exempla deſunt Chironis, Machaonis, Podalirij Hipp. aliorumq;:aded ut parum abfuerit quin Paulus& Barnabas ob idà Lyſtrẽſib.pro dijs colerẽtur:ſed mos etiam nunc manet. Beatos enimac ſanctos uocamus, atq; in Diuo⸗ rum numerum referimus, quorum ſupplicationibus ſanitatem languen⸗ tes adipiſcuntur. inter quos non minus ullo alio Rochus, uir pauper, ubiq; colitur:ut conſtet opinione hominum nihil tam eſſe diuinũ, quàm hominum ſanationes. Quinimò& diui ipſi hac arte indiguiſſe, non ſolũ eam exercuiſſe uidentur. Homerus Ta A ini aAlxop icviᷣrara pdᷣuana ndau. i—— De Marteloquens. Ad quos alludit Virgilius de Venere, dum ulneratũ Aeneam curare ſtudent, dicens: Hic Venus indigno nati concuſſa dolore Dictamnum genitrix Cretęa carpit ablda. Quaſi etiam minores dij aut ope huius diſciplinæ indigerẽt, aut non ſine ea uellent quemꝗ;curari poſſe. Quinimò cum Aeſculapius in templo Epi daurio ferretur languentes per ſomnium ſanare, aut admonere de ipſa ſa⸗ natione, nõ aliud faciebat ᷓ; ut con quiſita illis ac præcipua auxilia oſten⸗ deret. Sed à fabulis rurſus(ſi modò fabulæ ſunt)ad Diuos noſtros rede amus. lpſe Paulus, qui etiam mortuũ ſuſcitauerat, Timotheo uiro ſancto ſcribens, iubet ut uinum ob uentriculi imbecillitatem aſſumat: adeò uerò hoc magnifacit Beatus Auguſtinus, ut parendum medicis aduerſus etiã conſtitutiones ſuadeat. Oecaſionum uerò maximarum rerum, quæ uel ope medica reſtitutę ſunt, utin Alexandro Magno, per Philippũ medicũ: Athenienſibus ab Hippocrate, dum peſte laborarent: in Anguſto, per Antonium Muſam:ſeu perierint, uelut cum per morbum C. aligula ſe⸗ ipſum& imperiũ Romanum peſſum dabat:& cum parum ante noſtrã tatem 0 Hieronymi Cardani xtatem malè curato Bartholdo, militum claſſis Venetæ præfecto, res non ſolum Veneta, ſed Chriſtiana inclinauit, Turcica euecta eſt( nelongius re⸗ petam) neque ulla ars magis fœcunda eſt: nec ſi exempla referre uelim, di⸗ es ipſa ſuffectura ſit. Sed neque minus ipſis profeſſoribus utilis, quàm lan guentib.aut etiam his qui ſani, quoquo modo illius opeuti uolunt. Seue⸗ nim nomen ſeu diuitias aut amicos parare uelis, diſciplina nulla melius aut uberius præſtare poteſt. Omitto rationes, quæ omnibus manitfeſtiſ⸗ ſimæ ſunt, ad ipſa exempla uenio. Adeò uerò in quibuſdam horumcka- ret, ur non ſolum præcellat, ſed ſola ſit. nulla enim ars eſſe uidetur, imò ne que potentia ulla aut dignitas, quæ ſine inuidia, ſine iniuria ſineq́ʒ offenſa benefacere poſſit, quemadmodum ars medica. Diuitias quæritis? hæc dat& tantas& tam repente, utſi exempla referre uelim, fabulas narra⸗ re uidear. Omitto antiquũa, quæ Hippocrati Artaxerxes obtulerit, quæ Phala⸗ ris Polycleto Meſſenio dederit: aut quæ Alexander Magnus Critobulo ſanato Philippo illius patre, quæ Democides à Polycrate Samiorum tyrã no, qui etiã aureas compedes à Dario Perſarum rege accepit: quantũ Cri⸗ nas opum moriens reliquerit, cum iam uiuens proprijs ſumptibus urbis muros inſtauraſſet: quodq́; Eraſiſtratus ab Antigono curato illius filio ſexagies mille aureos philippeos acceperit, duorum tantum exemplorum quæ paulo ante noſtram ætatem contigerunt, meminiſſe ſat erit. Thadeus Florentinus non niſi quinquagenis aureis coronatis in ſingulos dies pa⸗ ctis extra urbem proficiſcebatur. Idem cumad Honorium Pontificem, eius nominis quartum uocatus eſſet, centenos pactus eſt. Et tamen longè breuiore ſpacio quàm trium menſium decies mille accepit. Recitat Philip pus Cominus Argentorati princeps laquem Cotierum in quinquemen ſium ſpacio præter pinguem Epicopatum, accepiſſe quinquaginta qua- tuor millia aureorum coronatorum, à Ludouico Gallorum rege, eius no minis undecimo: cum tamen Rex ipſe eo morbo obierit. Sedut mihi ui- detur non hoc donum fuit, quod quaſi ui, uel metu extorſit: non merces bonæ ualetudinis, cum ut dixi, rex ipſe obierit, ſed latrocinium. Quin etiã medicorum familiam, quæ nunc in tota Hetruria regnat, à medico quo piam ortum habuiſſe ueriſimillimum eſt. Quamobrem hac arte etiam ad regna paratur aditus. quo fit, ut etiam nobiliſſima ſit. neque reges ob id eam exercere puduit. Hermes Triſmegiſtus Aegyptiorum, Ponti Mithri dates, Arabum Sabiel, Gyges& Sabor Medorũ: fuit& Meſue regis Da- maſci nepos. Sed nõ tam laudabile eſtà paucis probari, quàm abomnib. Ab omnibus dico, quoniã quæ diuinis ſcriptis& ſapientia immenſa pro „bantur, omni laude digna prorſus ſunt. Inde illud Ioſuæ Syrachi: Medi⸗ „cum ſuis pręmijs affice, ut habeat ea quibus opus eſt: nam eũ creauit Do- minus. Eſtem̃ à ſupremo medicina,& à rege ſtipendiũ accipit. Medici ſci „entia caput extollit, ita ut proceribus ſit admirationi. Dominus crea⸗ „uit ex terra medicamenta, quæ prudens homo non faſtidit. N onne ligno Medicinæ encomium. 13t ligno dulcuitaqua amara, ut eius uis ab fiominibus cognoſceretur? Ipſe ſcientia hac donauit homines, ut ſuis miraculis gloriam cõſequereiur. Per“ hæc medetur, Forumq́ dolores tollit. Ex his& compoſitiones facit ſepla⸗“ ſiarius ad ſuauitatem,& malagmata ad ualetudinem: nec ullus eſt eius o⸗“ perum modusea eſtab illo per orbem proſperitas. Fili, in morbo tuo Do“ minum ne neglige,& ipſe te ſanabit: amoue culpam, rectas habe manus,“ & ab omni peccato cor tuum expurga. obmoue ſuaues odores,& ſimila⸗ 86 ginis monumentum, opimumq́ libamen, ut qui non conferas,& da me⸗“ dico locum, ut pote cuius autor ſit Dominus: neue à te diſcedat cum eo ſit 5 opus.nam& ipſi Dominũ orant ut ſibilenimentum ſecundet,& uitę cau? ſa ſanationẽ. Qui in creatorẽ ſuum peccat, incidet in medici manus. Hoc“˙³ teſtimonium. quo magis demiror eos qui præceptis neglectis, exutaq́; om niob quæſtum& ambitionẽ prorſus humanitate, cum pro diuino opere cacnificinã exerceãt, ſperare audeãt ut uel minimæ portionis hiufus laudis ſint participes.Sed hęc mittamus, quæ omnibus bonis notiſſima ſunt:uo bis uerò ſi boni, ſi ſapientes, ſi artis periti non eſtis, fruſtra conabor perſua dere. Ad inſtitutũ redeamus, nõ ſolum præconijs diuina ſcri ptura medici nã excollit, ſed ipſis operibus atq; pręceptis. Quid illa antiquę legis inſtitu ta, ne carnib. animaliũ, quæ ungulã nõ diuiſam haberent, nõ ſuillis, nõ ſuf focatis uterent᷑ deauiũ quoq; delectu, ac cæterorum eduliorũ, de elephan ticorũ ſeparatione, de tot balneis& abſtinentia à Veneretempore fluxus menſium:nonne hæcomnia præter animæ repurgandæ cõmoda etiã ua⸗ letudini bonæ corporis ad amuſsim cõueniunt? Simile eſtapud nos præ- ceptũ illud, quo diebus duob. in ſingulas hebdomadas(ita uocãt ſpaciũ ſeptem dierum) à carniũ eſu prohibemur. Nobis etiã pręceptũ eſtieiunij quadraginta dierũ: ꝙ qui negligũt ꝑ luxuriã& impotentiã, ſępe magnis calamitatib.morborũ, imò& intẽpeſtiuę mortis opprimunt᷑. Sed nõ ſolũ ſacris ſcripturis, uerũ etiã poëtis, oratorib. philoſophisq́; cõmẽdat᷑ Hom. farpdr ae vup, deriot Iev. Et Ariſtoteles in primo de Republica: Et patrifamilias& principi Reipubl. medicina magis q; ars parandarũ diuitiarũ neceſſaria eſtt hac em̃ res habet᷑, illa bona ualetudo. Nemini dubiũ eſtmodeſta laude, ut ſolet eã omnibus artib.prępoſuiſſe:cum cõſtet magis neceſſariã eſſe patrifamilias bonam ualetudinem, q́; rem familiarem:& prineipi in Republica beneua lere, utilius ſit quã opuſentam habere Rempublicam. Et Plutarchus in li⸗ bello de Bonæ ualetudinis præceptis: At medicina(inquit) ſic eſt de nu⸗ e mero diſciplinarum liberaliũ, ut politię ſplendore iucunditate nulla ſitin⸗ e⸗ ferior. Porrò mercedem magnam abundẽè addit ſui ſtudioſis, nempe cor⸗ poris ſalubritatem ac proſperam ualetudinem. Cicero maiore medicinam honore dignatur, cum omnia adillam referat commoda, quæ uitiatis ani mis aut corporibus aut caſibus adhibentur. Vtillud: Ita ſum leuatus, ut Deus mihialiquis medicinam feciſſe uideatur Velid: Quibus autemarti bus aut prudentia maior ineſt, aut non mediocris utiſitas quæritur, ut M 2 mecdicina —— — ..—„v e 82 Hieronymi Cardani medicina, architecturas Talia multa nõ ſolum ille, ſed& quisq́ fermoèͦegre gius autor dehac diuina arte prædicat. Verũ maiora ſunt teſtimonia, quæ miraculis artis ſumuntur, qᷓ; quæ laudibus autoris. Veſpaſianus igitur Imperator, ut maiorem diuinitatis opinionem nanciſceretur, Imperiũq́; ſibi& filijs ſtabiliret, medicę artis exemplo duos curauit infirmos. Quod etiã à Pyrrho factũ legimus:& nunc Gallorum reges imitantur ſtrumas ſolo tactu ſanantes. Refert Praſmus, noſtri ſeculi magnũ decus, Calcera⸗ nũ medicum potione quadam purgata, magna uermium multitudine ho minẽ à dæmonio, quo Germanicè loquebatur, cum nunꝗᷓ Germaniã in⸗ uiſiſſet, liberaſſe. tanta eſt huius artis uis, tanta excellẽtia. Nõ audita, nõ ſcri pta reſerã, quæ ego uidi, quæq́ peregi ſolũ recitabo. Laborabat mulier do⸗ loribus inteſtinorum aſſiduis, nec prodeſſe uidebantur fomenta, non le⸗ nia medicamenta, non excogitata uiuendi ratio: adhibuimus catapotia, tri inta octo dẽtes excluſit, rurſusq́; numerũ aliũ nõ paruũ, erãt iñè glutino ſa pituita. lta hæc diuina ars nõ ſolũ corpora à morbis, ſed animos etiã à ſuperſtitiõe liberat. Quo minus demiror patrẽ Galeniſomnijs admonitũ ut filium medicinę traderet, Hippocratẽ ut ad Democritũ ſanandũ perge ret, atc; alia ſexcenta huiuſmodi Deorũ curæ argumẽta de hac ſacra diſci⸗ plina. Cacodæmonas propellere multi profitentur, ſed quotuſquiſq; ſine ſalphure, uitis albæ a qua, alijsq́; eiuſcemodi acriorib.ac efficaciorib phar⸗ macis? Vt manifeſtum ſit uim ineſſe arti,& dæmonas morbos eſſe, ſed oc cultioris cuiuſdam naturæ. lam uerò uidemus quid ipſa per ſe omnib. ex- ternis ornamentis auxilijsq́; nudata polliceatur ac præſtet. FEinẽ enim eius bene ualere nemo negat:hocq́ʒ tãti eſt, ut neq; diuitię neq; gloria, nec poté tia, nec filij nec amici, imò ne ipſa quidem ſapientia aut uirtus, ubi hoci⸗ ſo deſtituamur, nos beatos efficere queat. Finge hominẽ morbo graui at que inſanabili ad mortem properantẽ, quid illibonum, quid dulce aut iu cundũ eſſe aut uideri, aut ſaltẽ conditionis acerbitatẽ lenire poteſt: Atme dicina dum morbos amouet, dum uitę hominẽ reſtituit, omnium bono- rum, omniũ uoluptatũ, quas per illã conſequimur cauſa eſt. Quid alijs cõ tigetit neſcio, patrẽ me filiosq́; meos ſuperſtites ob peritiã artis medicę illi⸗ us, ac meam planè ſcio. Pręter enim quod in rudem medicum facilè impin gere fuiſſet in tam difficillimis ac penè deploratis morbis, multo uerò faci⸗ lius, imò certè in minus diligentem: nunquã ſanè in quenquã, qui ſimultã bene& artem,& naturæ noſtrę propria noſceret, incidere potuiſſemus. Quamobrem cuique expediret propter ſe ſuosq́;, etiam ſi medico uti uel- let, artem ipſum tenere: ut quæ medicus perperam non exarte, aut per in curiam, aut uſui ſuo ſuorume, aut naturæ incommoda licet ex arte delin quit, corrigere poſſit. Quæ etiam cauſa eſt, ur plerique optimòrum me- dicorum modò non ſupra modum auidi ſint, diuitiarum& ambitionis, aut caſu aliquo pereant, ad extremam ſenectutem ac ſatis incolumes per⸗ ueniant. Nam Hippocratem prope centeſimum, Auenzoar etiam ad centeſimum trigeſimum quintum annum perueniſſe, conſtans omnium opinio Medicinæ encomium. Medicihnæ ehncomlum. 133 opinio eſt. Cum igitur hac una diſciplina tot& tam magnis incõmodis obuiam eamus, procul poſita deuitemus, ingruentia auertamus, iam op⸗ primẽtia proturbemus, inſidentia expellamus ſiue domi ſiue foris, ſiue in ipſo itinere, à naſcentibus, à nondum natis, à pueris, adultis, iuuenib. ſeni⸗ bus, quippe quæ illius incõmoda adeò minuat, ut apud Ciceronẽ in Ca⸗ tone melior ſit conditio ſenis pręſcripto uiuentis artis medicę,ᷓ; adoleſcẽ tis luxurioſè ac nequiter ita em̃ apud illũ Cato de ſe ipſo gloriatur dicens: Sed tamen(ut uos uidetis) non planè me eneruauit, non afflixit ſenectus: non curia uires meas deſiderat, non roſtra, non amici, nõ clientes, non ho 4 ſpites. Et rurſus: Nemo adhuc conuenire meuoluit, quin fuerim occupa⸗= tus. Poteſt enim exercitatio& temperantia, etiã in ſenectute conſeruare aliquid priſtiniroboris quænã utilitate illi conferri poterit? At dicetis, RO mani tamen hoc tanto commodo ſexcentis annis carere uoluerunt, nec- unq́; fœlicius uixere qᷓ; cum ſine medicis ciuitas fuit. Nec perpetuò defue⸗ re Senatus conſulta, quibus medici philoſophiq́; ac mathematici ex urbe tanquã peſtes noxiæ exigerentur. Qui mos etiam nunc apud Turcas ui⸗ b get,& tamen gente illa nulla ferocior, nulla felicior, nulla numeroſior Ca- to quoq;& Plinius eiuſdem artis ſunt ſcriptores& accuſatores egregij. Adrianus etiã Imperator illud uulgatum reliquit moriens: wonnol sgaruo² xapiap dd icaν woo*ν jarpol aν Haomd drooaw. Vidlntur etiam morbiad perfectionem animi facere.Et Platonẽ referunt quęſiſſelocum in urbe minus ſalubrem, in quo habitaret: quoniã exiſtima uerit robuſtiore in corpore animi uires magis langueſcere. Hæc& talia multa à paradoxis parũ abhorrentia, quę magis defendi ſolentad artis o⸗ ratorię uires oſtentandas, q́; quòd uel uera ſint, aut ueris ſimilia, digna re- ſponſionenon exiſtimans, præteribo: atq; illos potius ęgros eſſeiubebo, deinde felicitatẽ ſuã prædicare, animiq́; fortitudinẽ extollere ſinam. Quã quam ꝙhad Platonẽ attinet, nihil minus credendũ ſit qᷓ; ut ex habitatione morbũ quæſierit, cũ mille modis alijs morbi cauſas quærere potuiſſet: nec familiares amicos, clientes, diſcipulos in idẽ conijcere periculũ, atq́; ꝓdere. Sed ſimodò uera hæc ſunt, forſan hac ratione deuitare frequentiã uoluit, ipſe ſidi cõfidens propter eximiã omniũ abſtinentiã. Itaq; ut cunq; res ſe habeat, omnia potius ſunt excogitãda, q́ʒ quòd inutilis ſibi atqʒ alijs eſſe uoluerit. Quinimò potius hac ratione ſtudijs ſuis operã dare, atq; libellis ſais quos quotidie factitabat, incũbere. Romanos uitaſſe medicinã, cũ ui- tando illã maximè obſeruauerint, nego, medicos cõcedo:& Turcęfacti tãt. nam& inediã ſeruãt,& cata potia deuorãt, elijsq́; pręſidijs artis utunt᷑, uelut etiã uenæ ſectione. Itaqʒ maluerunt artẽ imperfectã habere ſecurã, q́ᷓʒ V cũ periculo in tãta hominum perfidia perfectiore frui. Quanqᷓ́; perfectio ad paucos peruentura foret, fraus in multos. Hęc ratio Romanorũ ac Bar barorum plerunq;, quę nõ in artis uituperationẽ, ſed artificũ ſolũ cedit. Poſſẽ me excuſare de inculto æuo, de rudi gẽte, de ferinis morib. ſed nobis à ueritate ipſa diſcedere haudllicet. Qui uerd illud adducũt ex ſacris literis, M 3z Poöortitudo ——ꝛ—44——— 334 Hieronymi Cardani Fortitudo mea in imbecillitate perficitur:uerbum aswia non rectè interpre tatur ut quidam imbecillitatem: alij abſurdius infirmitatem, etiã pro infir mitate morbũ intelligentes, cum nullus Apoſtolorũ aut diſcipulorũ in Sa cris literis unꝗᷓ; legat᷑ ægrotaſſe. ſed uerbũͦ illud utà Paulo interpretandũ eſt infortunijs ſeu calamitatibus: quales explicat, carceres, uerbera, accuſa- tiones, cõtumelias, atq́; eiuſmodi. Quod uerò ad exercitationẽ attinet(hoc em̃ ſecundũ eſtgenus eorũ, à quibus nobilitatis, decoris, utilitatis ac uolu- ptatis ratio ſumi debet)nulla in parte alijs inferior artib.eſt. Vbiqʒ habet ꝙ agat. torpet Imperator ſine milite. Iuriſcõſultus inter arma ſilet, nec niſi ma gna cũ mole librorũ cõſulere poteſt:pſcriptos habet limites, inter quos iu⸗ dicet. neq; em̃ affinib.aut cognatis litigãtib.iudicẽ ſe poteſtexhibere. Pro- uocationẽ habet iudicis ſententia, tametſi iuſta, medicorũ conſulta nõ ha- bent.Rarð Iuriſcõſulti de uita, medici ſemper de ſumma rerũ tractãt. Vi⸗ tari poteſt iudicũ dominatio, cõpoſita inter partes lite, ſed nõ cũ morbis pax aut induciæ uel pacta intercedere poſsũt. Auxiliũ medici die noctuq; præſto nobis adeſt, beneficium ſine offenſa, lucrũ uoluntariũ nõ extortũ: gratia principũ, fauor populi, amicorũ multitudo, exiſtimatio, 3opes, diui nitatis opinio. Rhetor friget apud pleraſq; nationes nunꝗᷓ in eadem cauſa ab omnibus probatur: ſæpius iniuſta q́ʒ iuſta conſulit, innumeris occa⸗ ſionibus impeditur.non ſine multis uerbis, non ſinemagnis ſtudijs, nõ abſque ingenij excellentia, ad memoriæ tenacitate, deniq; non ſine maxi⸗ mis animi ac corporis æſtubus ad gloriam aſcendere poteſt, aut finem ſu⸗ um obtinere. Medicus ubiqʒ inuenit præſidia, ſeu ex horto dum ſpaciat᷑, ſeu incultis locis dum iter agit, ſeu domi, ſeu apud pharmacopolas. Me⸗ diocre ingenium, mediocris memoria, labor mediocris: moddò recta uo- luntas non deſit, nec plus uelis quàm poſſis ſufficiunt. Obijcies intempe⸗ ſtiuos labores, uigilias, iudicia quorundam peruerſa, qui etiam bene acta perperam quaſi inconſultò facta calumniantur: inopinatos præterea ca⸗ ſus, inſidias aliorum medicorum& maledicentiam: tum quod maximum eſt, aſſiduam& ſeruam operam, adedò ut miſerior ſit quacunq alia arte. Quin etiam uerſari perpetuò inter fœda& triſtia, ut olim ſeruorum tan- tum eſſet officium.8Sit ita ſanè.nnne omnia hęc quę uidemus, quæq́; ob- ſcœna& fœda uocas nobiſcum ferimus, intusq́; habemus? Neq;triſte eſt uerſari cum conualituris, ſed iucundum: nam morituri presbyteris relin⸗ quantur. Reliqua nulli contingunt, niſi ei qui per imprudentiam labitur. aut qui uitam& eius commoda pro ambitione& ſucro uenditat. mihi in quam totis triginta annis, quibus medicinam exerceo, uix triginta ui⸗ cibus, imò ne tot quidem, hi caſus obtigerunt. non ſeruietis ullis, ſi artẽ ea integritate exercueritis, utilli potius ꝗ noſtraopera utunt᷑ nobis ſeruiãt, ꝗᷓ nos illis. Pręterea cognouerint uos nullis pecunijs adduci poſſeut ſeruia⸗ tis. ergo integrũ cuiq; relinquit᷑·, uel legitimè artẽ exercere, nec cuiꝗᷓ ſeruire: aut ſeruire, nec legitimè artẽ exercere, ſed obiter& ꝓ illius fine ꝓpoſita ua- na gloria, ambitione opibusq́;. Iudicia uerò imperitorũ uulgiq́; acuanas obtrectatio⸗ Medicinæ encomium. 135 obtrectationes quisnãm unquam effugit ſeu hac ſeualia in arte? habet ta⸗ men hoc cõmodum medicina, quòd terra celerrimè, quicquid euenerit, ſis niſtri obtegit atq; occultat. Ei uerò qui peritus eſt, nihil horum uix in tota uita bis abſq; certa prædictione, adeò ut liber ſit ab omni culpa, euenire po terit. Porrò de aſſiduitate& ſerua opera non contendo, habet omnis di⸗ gnitas omnis uirtus, omnis diuina operatio, ſecum coniunctam aſſiduita tem. Cœli nunqᷓ́; ab opere ſuo ceſſant, non natura, non mens, nõ Deus de niq; ipſe:quid miraris ergo eum qui medicinam recte exercere uelit, perpe tuò quaſi operi mancipatũ eſſer lllud ſolum quod pauciſſimi animaduer tunt, forſan malũ eſt extremo morbo cognoſcere ac ſeire ſe moriturũ. Sed huic malo(ſi modò malum eſtmori probo uiro) multis modis occurrit᷑. Primũ, quòd multi abſq; morbo intereunt: deinde, qd breue eſtillud mœæ roris ſpacium:demũ quòd unicuiq; ſi libeat, uitare hanc curioſitatem li⸗ ceat, nec lotia inſpiciendo, neq; uenas tentando. Ergo de exercitationis cõ modis hæc ſufficiãt: quę ut nõ mediocriadmirattone digna ſunt ita quic- quid in cõtemplatione repoſitum eſt, planè diuinum eſt. Eſtaũt hæc tertia pars& non minima laudis eius. Quarit medicus, an morbi, an ſanatio- nes à Deo immittantur, quemadmodum facit Hipp.ſurſumq́; mentẽ di⸗ rigens Theologus euadit. Idem quid ſit anima, an mortalis an immorta-⸗ lis: idẽ quid aſtra poſſint,& eodem modo an ab illis morbi ſanationesq; pendeant. ab ijſdẽ enim utrumq; lieri, à quo alterũ eorũ fiat ueriſimile eſt. ita motus ſiderũ,& exortus conſiderans, atq; occaſus, tẽpora quoq; geni⸗ turarũ ac reditus nõ mediocrẽ aſtrologiæ partem tractat. Inde ad uentos, unni conſtitutiones, pluuias, ſerenitatẽ aut nubes ſiccas, frigora caloresq;ʒ Metheorologicum dicetis exquiſitiſſimum. Rurſus cumdomorũ cõſide rat ſtructuram cõmodaq́ architectũ peritiſſimũ. Quibus uentis exponẽ dæ feneſtræ, porticus, atriũ: quibus lignis conſtare debeãtædes: quæ cubi cula aut cœnacula,& quomodo conſtruenda, ut hyemali ſole tepeant, ęſti ua aura refrigerentur. Mitto coquorum artẽ ꝗᷓ; penitiſſimè opertet ut no rit, totq́; alia quæ nunc enumerãdo potius ad oſtentationẽ protrahi ora- tio forſan uideri poſſet, q́ᷓʒ neceſſitatis cauſa recitari: hæc ſolũ adijciã, quæ ad medicũ tantũ pertinent, eiq́; ſunt propria: quorũ ſcientia aded admira- bilis eſtut unus medicus plura ſcire uideatur, qᷓ uniuerſi alij artifices aut philoſophi. Quid em̃ maius dici apud mortales aut excogitari poteſt, ꝗᷓ ho minẽ unũ non ſolũ noſcere plãtas omnes ac fructus tũ lapides, metalla me tallicaq piſces aues, ſerpentes, quadrupedia mẽbraq́; illorũ uniuerſa: ſed generationẽ tũ illorũ tũ etiã eorum animalium quę inſecta dicuntur? ſed formã& regiões ubi naſcãt᷑, quæq́; optima peſſimauũe ſint?& ꝙ maximũ eſt uires. ſecretasq́ʒpotẽtias ac miraculac Vtſi hac in parte medicus philo- ſopho tonferatur, uideatur ſanè philoſophus paruulus, uiro comparatus Nonne medicus herbas, arbores, fructus, ſemina, flores ſolus depingit: ſolus quid poſſint nouit? atque idem in omnibus quæ terra producit fa⸗ cit? Quid dicam poſt modum de diſſectioneilla admirabili corporum l noitrorum, 336 Hieronymi Cardani noſtrorum, deq́; notitia uſus uniuſcuiuſq; partis? Ille ſolus uim etiã ele- mentorũ nouit:ille morũ perturbationes etiã ſanare docet:nõne hæc(in⸗ eenuè fateamur, qᷓ̃ manifeſtiſſima ſunt) ꝓpè ad diuinitatẽ accedũr? Quid ſubtiliſſima illa pulſuũ atq; urinarũ cognitio, ac adedò admirabilis, ut mul. ti eã eſſe negent, in qua cũ natura ipſa cum ipſo rerũ opifice(ſed tñ id me- mentote, omnẽ humanam ſcientiã umbrã quandã eſſe, cum ad diuinã im menſitatẽ cõparatur)cõtendere uelle uidetur quid dicã de diuinis medici periti oraculis in prędicẽdo, cũ& mortẽ& ſalutem,& tẽpora& qualitatẽ adeò norit, ut nullus uates, nulla Deorũ reſpõſa mereant᷑ illis cõferri Quã obrem& de quorundã improbitate queri licet, qui& hoc tantũ miracu⸗ lum non ſolũ in ſeipſis ob imperitiam perire ſinunt, ſed etiã extota arte a- dimere conantur, audentq́; inficiari, quodilli ob ignorantiã& auaritiã ac ſuperbiã efficere nequeunt, neq; fieri poſſe, nec artis ipſius partẽ eſſe. Acceſ ſithuic tanto ſpectaculo ac tã præclaro inuento quorundã nuper ſtrenu⸗ iſſimorum Heroum ſita enim merentur appellari)laboribus facunda ora tio ac latina, ut nihil nunc ſuauius aut iucundius legi poſſit, utuerè nunc h uic diſciplinę Horatianum conueniat: Et prodeſſe uolunt,& delectare poetæ. Quorũ princeps fuit Nicolaus Leonicenus Vicẽtinus, poſt quẽ ſequuti ex Germania, Gallia, Anglia ltaliaq́; multi alij: Laurentianus Copus An dernacus, Cornarius, Rheginus, Linacer, Cruſerſus, Vaſſeus, Gerardus Rota, Felicianus, Fichardus Craſſus, Syluatrius, aliiq́; plures: ut nec Sici⸗ lia huius honoris expers fuerit Balanio ſuo interprete. nemo in his requi⸗ rat ordinem, nemo ſe prætermiſsũ querat᷑. Sed ut nobis in mentẽ uenit, i⸗ ta retulimus. Ob quę cõmoda& iucundã lectionẽ hæc diſciplina iã ànul lis prętermitti ſolet Memini uidiſſe Andreã Alciatũ, noſtrę ętatis magnũ lumẽ, operã dantẽ Galeni libris. Quid Eraſmus? Budæus-Rhodiginus partim luris conſulti, partim Theologi: omnes facundia Græca latinaq́; uiri ornatiſſimi,& qui ſuorũ laborum præclara monumenta poſteris re⸗ liquerunt. Sed& antiquorũ, ut Aelianus autor eſt, Pythagoras, Plato Ari ſtotelesq; medicinæ operã dederunt. Quęritis forſan qui nàm hacin diſci plina uiri claruerini? nimis apertum eſt ꝗ́; ut referat᷑. Quis neſcit Hippo⸗ cratẽ illius fuiſſe principẽ, cõtinua ſucceſſiõeab Aeſculapio deducta: Do natũ quoq;.ſi uera filius eius refert, ab Athenienſib. ciuitate& ſtatua. Pro ximus illi Galenus imperatoris medicus:cuius pauciora extant monumẽ ta qʒ uellemus, plura qᷓ; credere fas ſit, hominẽ potuiſſe ſcribere. Poſt quos Græcorum, Arabum& Latinorũ magnus numerus eſt illuſtriũ uirorũ: nec noſtro æuo deſunt, qui ſuis laboribus, induſtria diligentiaq́; autamiſ ſa iam recuperarunt, aut etiã ſcriptis ſuis ad artẽ multa adiecerunt. ltaq; ob hęc tot tãtaqʒ priuilegia à nobis laudari,& à nobis acab omni-⸗ inter diuina munera conſecrari meretur.— MEDICINAE ENCOMNIVM FINIS. HIERON. 1 V 7 HI ERON Y MI Cardani Mediolanenſis medici in Ca- lumniatorem librorum de Subti- litate, Actio prima ad Franciſcum Abundium S. Abundij, Commendata⸗ rium perpetuum. ECTE quidem ac iuremeritò exiſtimaſſe uidetur Empe M docles duo eſſe rerum naturalium principia, quorum alte⸗ rum bonum,& ad conſtruendum accõmodatum, quoq́; Nomnia repararẽtur ac florerent: alterum malum, ad deſtru⸗ endum ſolum paratum atq́; idoneum. Nanq; id tam aper⸗ unctis rebus humanis& naturalibus conſpicitur, ut itudioſè inter ſehæc principia certare perpetuò uideantur. Etenim aſſiduè ortum& in⸗ teritum, incolumitatem& morbum, lætitiam atque triſtitiam, ſereni⸗ tatem& nubes, abundantiamac penuriam, ſexcentaq́; huiuſmodi in di⸗ es ſingulos ſuccedere ſibi inuicem alterna uice uidemus. lIam modo flore bant artes, bonæ literæ maximum ſuſceperant incrementum, honos ma-⸗ gnus eruditis ac ſtudioſis habebatur, tot rerum inſignium notitia acceſſe⸗ rat, ut aurea ætas reſtituta uideretur, poſſentq́; maiores noſtri pueri ad prę ſentes collati iuſtè appellari: cum ecce ſubitò uerſa rerum omnium facies, ac cuncta ſimul relabi ceperunt, non honos ſtudioſis, non præmia erudi⸗ tis, non cultus artium ac diſciplinarum, nõ quies ulla à uexationibus con-⸗ ceditur. Quin falſa ueris, infima ſummis miſceãtur, atq; idem exiſtimatur, eſſe& haberi, uerba& res ipſæ, diſciplinæ& artes reconditæq́; ſcientiæ, cũ ſophiſticis argutiolis ac cauillationibus.Id factum eſt non tam bellorum horum implacabilium importunitate, quàm ambitione eorum quireſur⸗ gentem undiq; lucem diuini muneris conãtur extinguere. Atq; exemplo Heroſtrati, qui templum illud deleuit, cuius ne minimum quidem angulũ ædificare ſufficiens fuiſſet, hi egregij uiri ingenium, doctrinam, Deorum dona, ac hominum commodis deſtinata, ad euertenda bene inuenta diri⸗ gunt. Nam cum quędamartes, imò potius diſciplinæ ſint, quæ hoc præ⸗ cipuè obtineant, ut de omnibus alis artibus ſatis bene atq́; ornatè dicere poſſint, ut prima philoſophia&egrammatica, ueruùm principaliter dialecti ca atqʒrhetorica: quidam in his iuſtè plus quàm deceat exercitati, nonſe⸗ cus ac qui meſſoria falce ad iugulandos homines utitur, ad inutiles diſpu⸗ tationes, contentioſasq́; calumnias, quas Galenus toties ac tam acerbè in- ſectatur, nec tamen quantunn ipſa res merebatur, præſtare potuit, incom⸗ modo magno ac iactura bonarum diſciplinarum abutuntur. Vt nonab- ſurdẽ dubitarit ipſe rhetoric æ ac eloquentiæ pater Cicero, an facũdia plus commodi ac incommodi ciuitatibus afferret? ſcilicet quòd cognoſceret, N has ——ᷣ—;—xx--———,/——õ——————„. 4 4 38 Hieronymi Cardani has artes quæ in nullo proprio uerſantur ſubiecto, nihilq;; aliud quã diſce ptare efficacius docent, non ſecus ac condi menta, ſal, oleum, acetum, mode ratè quidem adhibita cibos efficere ſuauiores, at ſi immodicè immiſcean⸗ tur, nihil eſſe nocentius. Ergo hac confidentia fretus calumniator quidam, dum moliri ſuo marte nihil quàm audet, opus noſtrum de Subtilitate demoliri aggreſſus eſt, ſperans ut reor futurum, ut mutuis altercationibus hominibus incla⸗ reſceret. Neq; enim uideo ſialiquid lectu dignum ſua induſtria,& quod hominibus eſſet utile ac ſine contentionis periculo, ſine liuoris ſuſpicione, K&L abſq; metu infamiæ, cur non tot horas potius(quas ualde multas con⸗ ſumpſiſſe haud dubium eſt)quãdoquidem maior, ut dici ſolet, appendix ſit principali) aliquo in præclaro ſubiecto collocauerit. Quinetiam audi⸗ ui ipſum hoc uirulentiæ genere uſum eſſe, ut primum libros de Futilitate inſcripſerit, quanquam poſtmodum mutato conſilio, aut amicorum ſua- ſu propriam inſcriptionem reſtituerit. Itaq; ut utres ſehabuerit, uel non admodum iudicio ualuit, uelliuore quodam uictus eſt, uel ut tantus non ſit, quantum ſui illi gnathones ferunt in reliteraria neceſſarium eſt. Sed ego omnia malim in melius interpretari, ſit diligens, acutus, eruditus ſanè per melicet, hęc bono etiam animo& reipub.literariæ iuuandę ſtudio iſta conſcripſerit(quanquã ego non adeò acuti ingenij me eſſe fatear, ut om⸗ nia hæc ſimul eſſe poſſeuideam) quid illum adegit rogo ut calumnijs ac criminationibus tum maledictis abſq; offenſa, imò etiam abſq; cognitio⸗ nehominis ulla me inceſſeret? aut in prœmio tum epiſtola laudaret effu⸗ ſiſſimè, in toto opereme argueret, atq;damnaret? quaſi uel ſui ipſius obli⸗ tus, uel quod certum eſtad calumniam& iniuriam irriſionem quoq; ad⸗ iecerit? Deniq; quo conſilio etiam de religione his turbulentis temporib. me accuſare nititur? an hæc ſunt præcepta philoſophiæt an hoc eſtratio- nibus uelle uincere? annòn hæc ſunt uiolentiſſimi inimici, autuirulentiſ⸗ ſimi animi indicia manifeſta, uelle in ius hominem uocare de fortunis, de uita, de fama, ob diſceptionem à me, ſed ab ipſo inſti tutam, inchoatã, abſq; ulla inimicitia, nullis iurgijs, nullis odiorum ſeminarijs præcedentib. nõ accuſatus, non laceſſitus ipſe prius? Quæ ſi adeſſent, adnuc de hoc facto laudari non poſſet, excuſari forſan poſſet. uid poſtmodũ de iudicio dicas, diſputaturus de naturali philoſo⸗ phia, toties Ariſtotelis atqʒ; Auerrois innixus principijs atqʒ autoritati, a⸗ pud quos ſuppoſita, quã illi probant mundi æternitate, à Chriſto diuini tas,& ab omnibus ſpes remunerationis bonorũ atq; malorum aufertur, audet me de impietate inſimulare? Sed maior eſt integritas atqʒ ſapientia horumcenſorum, quàm illius liuor. Noruntem̃ alia eſſe quæ ſenſib. innitens, homo dijudicat: alia quæ nequimus attingere,& in quibus hallucinamur, quæ quãto minus ſunt probabilia, tanto ſunt magis uera. Et quanquã priora his repugnent, quis tamen non libenter etiam audiat de illis diſceptantem? imò etiam rideat. - cum Actio 1. libroru de Subtilitate. 139 cum ſciat quãtum aberret uis noſtra, ac quantũ ſapientia humanaab ipſa rerum ſerie declinet, uelut ſiaſtronomus quiſpiã peritus confidentem ſen ſibus Epicureum de ſolis paruitateaudierit, num iraſcetur? num damna bit eumꝭ an potius dicet,& ego nialiter compertum haberem, ita crederẽ. Cæterum ierito illius conatu delectabitur. At quodadme attinet nullus tam nobis infenſus fuit, qui nos aut de improbitate aut impietate calum⸗ niari, nedum accuſare tentauerit. Tametſi enim apud noſtros& ob inui⸗ diam,& ob quamilli uocant duriciem, alius quiſpiam nequiror ruſticitatẽ appellare malit, quæ uerè nihil aliudeſt, quàm omnium malorum ho- minũ odium, omnibus ſum inuiſus, cum neminem palàùm me amare pro ſeſſus ſim, nullus tamen horum criminũ reum me fecit unqᷓ;, quod& ui ta,& mores,& ſcripta ab omni talium ſuſpicione uacent,&plus apud illos pudor ꝗᷓ; liuor ualeat, aut odium. Vt em̃ ego tametſi quenꝗᷓ non accuſem, multos tñ arguã, quòd nimis iuſtè ambitioni, auaritiæ, maledicentięq́; ſtu deant, neminemignorantiæ, ꝙ ualde paucis in hac urbe medicis iuſtè ob ijci poſſe intelligam,& ita illi ab his abſtinent calumnijs, quas ſi obijcerẽt, potius ſuã nequitiã quã meę uitę labẽ teſtarentur. At inuentus eſt lomo in terrarũ finibus mihi non ſolum& conſanguineis meis ignotus, ſed pe⸗ nè etiã urbi, uel nomine ipſo, qui in me nõ lęſus talia fingit. Sed audi quo conſilio? quãue diligentia? Teſtatur primum nec ſe ſecundam editio⸗- nem libri mei uidiſſe, quæ anno tamen MDLiiij, atque in eius initio publi cata eſt, ipſe anno MDPL.Vij ſuum edidit opus: ſt addita eſſe aliqua exiſti mauit, cur utilitatis publicæ cauſa non addidit cenſuram ſuam? Sin autem emendata credidit, quæ prius emiſſa forent, cur maluit uideri caſtigator corum quæ caſtigatione non indigebant? Verùm intellige(ſi modò, ut credo, uera refert) quid uoluerit,& quo conſilio id egerit, tantum illi ine⸗ rat ſtudij ad accuſandum, ut timuerit ne quæ accuſauerat, ego prius cor- rexiſſem, laborisq́; præmium amitteret. Vides modò hominis naturam & ingenium, ob quam cauſam credo impreſſor, homo minimẽ ſtultus ſa⸗ tis parcè nec pro more ſuo opus illud impreſſit. Quis enim ferat homi⸗ nem edentem accuſationem, ſeu malis caſtigationem in primam editio⸗ nem, cum iam diu(triennio ſiquidem ante) ſecunda ab ipſomet autore euulgata ſit? Hic ergo cum quatuor commoda ſibi quæſiſſet, ex hoct tan⸗ to labore nullum euums eſt. Cupiebat mecum diſceptare:non impe- trabit: elogium enim mihi præ foribus eſt: tempus poſſeſſio mea: exigua portio illius mihi eſt,& maxima charitas, ex Galeni præcepto, omnibus, ut non diſceptationibus ſophiſtarum, ſed in ſolidis ſtudijs atq; operibus ipſis laude dignis conſumendum ſit. Satis eſt in ſcholis Dialecticorum& ſophiſtarum. Profeſſor Dialecticæ uel NMetaphyſicę uiginti coronatis a⸗ pud nos conducitur: Medicinæ& philoſophię naturalis ſexcentis ac mil⸗ le, atque etiam amplius, atque iuremeritò: cum hæ diſciplinæ, quæ nihil certum docent, ſed ad ſolam ueritatis inquiſitionem ſpectant, eatenus ſint legendę, atq; in precio habendæ, quatenus homo eò perueniat, ut enthy⸗ N 2 memata 140 Hieronymi Cardani memata ac ſyllogiſmos rectè conſtruere norit, captionesq́; uocum uitare, nec non generaliſsima illa ſignificata quorundam nominũ intelligere. VI terius ſi procedas, hominẽ ineptum reddunt, ut quiconfidat dum deom⸗ nibus acutius qᷓ; par eſt ac loeuplevjus diſputare nouit abſq; propria ſciẽ tiarum, in quibus diſceptat cognitione ſe eruditum uideri, abſq; labore, ſcientemq́; abſq; ſcientia. at dices, Ad ueritatem tamen inquirendam hæc utilia ſunt? Apage, nequaquã hoc dicebat Galenus. ſedilli propriè, qui in mathematicis exercitati ſunt, ueras rationes à falſis ob conſuetudinem declarandi norunt. Videmus Chryſippum, qui gloriabaturſecertaturum cum quouis mortali in dialectica, quiq́; optarer Deum quempiam cum illo congredi atq; diſputare in ea arte, quàm inepte concludat, quamq́ʒfa⸗ cilè ſuperetur cum ſua argumentorum multitudine, cum q́; tanta copia au thoritatũ à Galeno in cauſa de membrorum principatu: utilla logicæ im moderata exercitatio potius obfuerit quam profuerit. Vidimus noſtraę⸗ tate Marium Nizolium& M. Antonium Maioragium, poſtquam immo dicè his communibus locis, his argutiolis operam dederunt, quid profe- cerint. At contra Budeum, Alciatum, Braſmum, Veſalium, Braſanolam, Fuchſium, Cornarium(dij boni) quæ ſplendida ingenia, quantaauthori tate uixere? quàm magnifica opera reliquere? Diogenes recte dicere ſole⸗ bat: Qui inter pueros ſemper uerſatur, à puero parum differt Num Gale⸗ nus, Ptolemæus, Archimedes, tum ipſe Ariſtoteles dialecticæ parens his argutiolis innitunturs aut potius ſolidas declarationes quęſiuere? Dein⸗ de quo exemplo rogo tantũ opus conſcripſit aduerſus noſtros de Subtili tate libros Carpſiſſe aliqua frequens fuit exemplũ Ariſtotelis maximè tũ Galeni. Totum librum euertere longiſſimo alio libro inuſitata, non ſolũ apud antiquos, ſed etiam æquales ætate autores, res eſt. Atq; id iure, nam magnus liber ſi ineptias continet, ſolum ſufticiet admonuiſſe lectorẽ pau cis in exemplum reprehenſis: ſin bona atq; utilia, quomodo qui tot no- uit, in omnibus potuit aberrare? R eprehendit me de latinitate atq; id iu- rè, nam de cauſis linguæ Latinæ ſcripſit ipſe. Sed tamen depoſito pi⸗ gnore certabo neque grammaticè, nedum latinè ipſum loqui. Præciſe pro ad unguem, alterat, particulari, penetratione ac innumera eiuſ⸗ modi(ut totus liber his plenus ſit) penitus intimæ barbariei argumen⸗- ta ſunt. Qualis hic cenſor, quale hominis ingenium, quædeamentia, cum, quæ ipſe admittit, quo totus liber ſuus refertus eſt(cſtenimab initio ad calcẽ, ut ſi quis alius, totus planè barbarus) fruſtra& ſine cauſa in alijs reprehendit? quæ tñ etiã ſi adeſſent, nõne illud uulgatum admonere pote⸗ rat, omni carere culpa debere eũ, qui in aliũ dicere paratus ſit:? Accuſatme quòd ex Agyrtarũ impoſturis plurima conuaſarim, tot calũnijs atqʒ iniu rijs, quot ſunt uerba. Sed ſitita, modò quæ ſcripſi uera eſſe fateamur, num putat paruum eſſe an mediocris iudicij uel induſtriæ, uel laboris aut unl⸗ garis ſapientiæ inter tot falſa paucula uera deprehen dere, ſeligere, cauſam- „„ 2 1... 7 7 qũe illorum adijcere:an refert unde ueritatem ipſam expiſceris, an ut dice bat .. ⸗.1‧— Actio 1. librorũ de Subtilitate. 141 bat Veſpaſianus Imperator, aurum ex urinæ uectigalibus collectum uri⸗ nam olet:? lta ergo(quod tamẽà ueritate maxime alienum eſt) ſi ex Agyr tarum experimentis pauca ſint adiecta, etiam ſi uera ſint, pro impoſturis habenda ſunt? Sed ualeant hæc omnia, nec ullius ſint momenti, duo ſunt quæ omnino me præpediunt, ne poſſim, etiam ſi uelim,⅛illi reſpondere,& quibus uale dicere nequeã. alterũ eſt, ꝙ occupatus ſim nimis in rebus hu⸗ mano generi utiliorib.nec ſufficiat tempus, quodab exercitatione medẽ-⸗ di ſupereſt his negocijs, adeò ut& hoc ipſum paucum quo ſcribo cogar à curandi officio non leui certè dãno rei pecuniariæ ſubtrahere, quãto mi⸗ nus utad reſpondendum tam longæ næniæ ſuppetat Nunc enim tres li bros Cõtradicentiũ, qui duob. editis proximè ſuccedunt, perficio,& qua tuorlibros de Vrinis nouã prorſus inuentionẽ, atq; innumeris experimẽ tis cõprobatam, rem ſanè qua nullam aliam ſciam mortalium generi uti⸗ liorem, per quam multa millia hominum, qui ſecus perituri forent, ſingu lis annis ſeruabuntur, magno medicorũ gloriæ incremento cõſcribo, aich ſimul Hymnum Deo finem hoc anno ſcribendo impoſiturus his libris: quibus cum nihil maius efficere me potuiſſe fatear, nec maiore diligentia aliud quicꝗᷓ conſcripſiſſe, coronidẽ laboribus meis honeſtiſſimã impoſu⸗ iſſe arbitror. Vno enim eorum corporis ſalubritati, quantũ ullo alio libro cõſultum eſt: altero animæ trãquillitati ac ſplendori, ut nihil maius excogi tare potuerim, cum etiam in utroq; non dubitem& induſtria& diligẽtia, & rei tractandę inuentione,& quod ominium maximũ eſt, numinis auxi lio ac gratia me ipſum in omniũ aliorũ librorum, pręterꝗᷓ Artis paruę me dendi cõpoſitione, quã etiã anno præcedente perfeci, longo interuallo ſu⸗ peraſſe. Nam neq; quenqᷓ́; uel mediocriter expertum medicũ futurumex iſtimo, qui prælectis his libris intellectis, diligẽterq́; conſideratis, nõ quaſi prodigioſas prædictiones atq; curas in ſingulis morbis effecturus nõ ſit. Nec quenquã adedò malum,& perfractæ uitæ mortalem, moddò in eo ali⸗ quid ratio humana poſſit, qui moribus atq; pietate optimis aut cuiq; ueri tatis egregio amatori ſimillimus non euadat, atq; aded efficaci ui mutare hominum mores poteſt ut ne boni fiant, ſi qui ſtudent, prorſus ab illius le ctione abſtinere cogant᷑. Ięcſunt cõmoda quę hoc labore ſupremo Deo dante humano generi pręſtiturus ſum. An igitur par eſthis relictis ad re⸗ ſpondendum longiſſimæ fabulæ,& maxime intricatæ diſputationi me cõferre? accedit alterum ꝙ ex hac tã longa, quam futurã uideo contentio ne nihil decorũ nobis, aut utile humano generi ſucceſſurum ſpero. Sed ut apud Socratẽ, eia Xantippe, eia Socrates, dicẽtes, cõmuniter fabulæ ſpecta tores nos irrideãt. neq;ʒ em̃ in hac ſua ꝶt‧ie niſi tricæ, ſophiſmata, maledi⸗ cta, iurgia, calumniæ, inueniri poterunt,& tum legendo tũ reſpondendo non ſolũ ego. ſed& lectores ipſi tædio potius qᷓ́; uoluptate afficiant᷑. Quid ergo cauſæ eſtut reſcribãenec em̃ in re ipſa iuuamur, cum nullũ ipſe in tam longo opere experimẽtum adijciat, quod erat operis ipſius propoſitum, & id de quo loquutus ſum, cũ ſucceſſurum aliquẽ qui hianc tractationem N 3 aucturus 142 Hieronymi Cardani aucturus eſſet prædixi: nec diſputatio ipſa uoluptatem legentib.ſit allatu⸗ ra, ut duorum cõmodorum quælectio præſtare ſolet, ſcilicet: Ve prodeſ⸗ ſe uelint& delectare poẽtæ:nullũ in hac reſponſione ſubſecuturum uideã. Id etiã tertio loco me à reſcribendo auertit, quod ſi omnib. reſpondere uo luero, nimis longũ opus conficere nulli uſui futurũ cogar: ſialiquibus tã tum, exiſtimabuntinuidi quæ prętermiſerim, ob id prętermiſſe, ꝙ reſpõ dere neſciam. Et licet exiſtimaturi ſint aliqui me uictũ, atq; certamini impa rẽ: ita ſit, malo aliquid amittere qᷓ; ſpoliari. Bſteuulgatus liber ſuus, eſt no ſter, lectores facilè iudicium ferẽt. Quid ſi me mortuo ꝓodijſſetliber ut cre didit: nũquid torqueri debeo nunc, ne aliàs in futurũ id accidat? aut que ri qd' nõ perpetuus ſim, aut tueri ſcripta mea ualea Equidẽ ſi bona erunt, tuebunt᷑ docti, cõmunis hominum cõſenſus, princeps aliquis bonus, ge⸗ nius ꝗdã:ſi mali, nec opto, nec re mea eſt, aut meorũ aut humani generis ut ſuperſint. Victus es? fatebor. quid amplius uis: à maximo uiro uictus ero, qui iã quatuordecim uolumina Exotericarũ exercitationũ cõſcripliſ⸗ ſe gloriat᷑:cum nulla alia tñ prodierit in lucẽ᷑, ab ultima editione uidetur in choaſſe. forſan& ab hac ſi abſtinuiſſet, parum detrimẽti acceptura fuiſſer reſpub.literaria. Intelligo& ſimili argumẽto cõtra Eraſmũ cõſcripſiſſe, ut huic monomachiæ uir ſtrenuus ac miles egregius aſſuetus uideat᷑ Sed illã uidere nõ licuit, neſcio an Fraſmus, qui& ipſe his certaminib.nõ parum gaudebat, illi reſcripſerit. Verũ utcunq; res cedat, malo iacturam facere glo * riæ q́; tẽporis. Pigeret ꝙ; inter tot occupationes menſem abſumpſiſsẽ, niſi me delectaſsẽt mirũ in modũ uiri acumẽ, ſales, ſcõmata: neſcio an alijs arri debii? Vnum tñ optaſſem, ꝙ cum de cauſis linguę Latinæ cõſcripſiſſet li brum, ut latinè ſaltẽ ſcripſiſſet. Secundum qd ſperauit, ut reor,& multo minus obtinere poteſt; primũ eſt, ut ego iurgijs ſecum cõtendã, quod iã à natura mea alienum eſt; ut uideo illi familiare. Turpe mihi uidet᷑ philo ſopho iurgijs agere, Chriſtiano cõtẽdere, ꝓbo uiro criminari quenć me dico ſeneſcẽti iã ac uiro graui ineptè cõuicia in alium ingerere. etenim ma lo malè audire qᷓ; dicere, iniuriã pati ́ᷓ inferre aut reddere. qd quanq́; ad miratiõe dignũ ſit ab Ariſtotele in Rhetoricis Peipi, tñ pręeipit᷑.cũ puer eſſem audiebã: Cõtra uerboſos noli cõtẽdere uerbis. Negat ſe iurgijs actu rum, ab iniurijs abſtinere ſe prædicat. Quid ꝓhibet ne ego illũ in ius uocẽ atq; de mẽdacio agã ex lege. De ętate quog;titulo deinterrogationib. nõ ſemel/ſed ꝓ quacunq; pagina ter ſi cõmuni noſtro cõputemus? o uirũ e⸗ gregiũ,& morib.his illuſtrẽ. At Pliniũ aſinũ appellaſtiillud male habet, ꝙ& ipſe purus cũ grãmaticus eſſet, imò ne grãmaticus quidẽ, qui totce⸗ ſuris ad linguælatinæ candorẽ redigi per tot illuſtres uiros maximis cũ la⸗ borib.nõdum potuerit, de omnib. diſciplinis ſcribere auſus ſit. Hos ego uiros tñ non odi:ſed temeritatẽ incredibilẽ in tãto mentis ſtupore, repre- hendo.at aſinum appellaſti? Galenus hoc tã ſæpe facit, ut quaſi iubeatru dẽ inſcitiã ſic mulctandã, imò etiã nomine molaris lapidis. Sed timet ut ui deo exẽplum, uix emñ è grãmaticæ ſcholis progreſſus, ubi tot ſcuticæ, erro resq́; Actio 1. librorũ de Subtilitate. 133 resqᷓ; grãmaticæ contẽpta latinitas torquẽt eũ, auſus eſt ſcribere deomnib- & tñ gloriat᷑ de uirtute ac nobilitate. Itaq; uirtutẽ, ut uideo, appellat inuide re, criminari, maledicere, conuiciari. nã aliã uirtutẽ non deprehẽdo in eius cõmentarijs, niſi forſan frigidã quandam urbanitatem, cum etiã uita eius incomperta mihi prorſus ſit. At quòd nobilis ſit credere uelim, cum ſitex deſcendentibus dominorum Patauij Veronæq;, qui ſibi in principatum aſciuere, e quibus unus Canis Sigorius fratrẽ occidit. Noſtrã familiã licet conſtet iam quingentis ſaltẽ annis fuiſſe patriciã, annisq́; ſeptẽ atq; inſuꝑ menſib.octo non tyrannide, ſed electione dominatã urbi Mediolanen- ſi, ſeu Cardani ſimus, ſeu Caſtellioneicnam eam familiã etiam Pontificem maximũ Celeſtinum quartũ, uirum optimũ, ut Platina alijq́; teſtant᷑ ha- buiſſe certũ eſt)nõ tñ in numero laudũrepono, ſed oneris potius, malimq́; bonus ac pręſtans maiorib. perditis atq; humilibus, q́; è ſplendida atq; in nocenti familia perditum& degenerem. Nam genus& proauos,& quæ non fecimus ipſi, Vix ea noſtra uoco. Sit itaq; ſtirpe quãtumuis clarus, mihi ſufficiat Hieronymũ eſſe Cardanum, quanꝗᷓ nõ negauerim ob nobi litatẽ in honore habitum obſeruatumq́ʒ etiã ab æmulis fuiſſe. Verùrn ſcio exiſtimabit ob hęc tã acerba illius maledicta me ſibi iraium eſſe,& eum o⸗ dio nõ leui proſequic Sed fallit᷑ maximè, imò eum nõ parũ diligo, primum quòd quę in me dixit potius atrabile affectus, ſeu ob longa ſtudia, ut ipſe fatet᷑, ſeu ob incõmoda atq; uexationes, quibus nunc æmulis omnes eru⸗ ditionis cultores nimis quã uellemus affici ſolent, quã certo iudicio ac ex uoluntate dicta exiſtimem. Tum uerò& illud plurimum facit, quod hæc maledicta in me nemo qui me nouerit dicta putabit, quoniã mihi nõ con ueniunt. Eſtetiã Chriſtiani uiri officium amare inimicos ſuos, hoc enim expreſſè Seruator pręcipit. Natura etiã atq; inſtituto ad hoc maximè para tus ſum, ut neq; iraſcar, neq; ab iniuria cõmouear. Turpe quoqʒ mihi eſſet qui tam pulchrẽè in libris de Arcanis æternitatis de non ulciſcenda iniu⸗ ria peroraui, etiã ſi quis magnum malum acceperit, nunc ob ſola uerba ira ſci ac uelle talionẽ reddere? Quinimò expertus ſum etiã hanc uiã contem nendi iniurias, nec ulciſcendi eſſe utiliorem, atq́; ita plerunqʒ eft. Deinde di cam ut philoſophus iſſe, non hęc dixiſſet ni uera eſſent, forſan quæ mihi crimina obijcit uera ſunt?& multo maiora? neqʒ enim ego ueliille qui ni⸗ mis magnis affectibus laboramus, ego emævris, ipſe vsee, uerum diſcernere, ac recte dijudicare poſſumus. Ergo alij iudicabunt, quorum ſententiæ po tius ſtandum arbitror quã iraſci. Deinde ſint omnia hęc uana, cur odio ha bere aut ſuccenſere illi debeo, qui mihi tam multiplicem præbuit utilita⸗ te?ꝰ tametfi magna ex parte nolens forſan fecerit? Sed etſi nolentem ex par te non feciſce ſcio, nõ tamen quòd nolens effecerit, ſcire poſſum. quæ ue⸗ rò incerta ſunt, in meliorẽ partẽ trahere ingenui hominis eſt. Itaq;audirẽ: primum cum oblatus fuit liber, quædã parum fauſta mihi euenerant, quę quanꝗᷓ nullo modo me torſerint, iã diu em̃ non cõmoueorhis certis ratio nib. adeò ut omnes etiã æmuli mei admirent᷑, fateanturq́ ꝙ ſcriptis docui 1 4 melius 144 Hieronymi Cardani melius etiam factis præſtare, nihilo ſecius neq;lætabar. Sed accepto libro, ubi tot nugas, tantam hominis inconſtantiam, tam abſurdas reprehenſio nes, tam ſtultas interpretationes, tot præter propoſitum dicta, tantam bar⸗ bariem in nouo Cicerone animaduerti, coactus ſum præter omnem con ſuetudinem meam ridere effuſiſſimè. neqʒenim cõtinere me poterã, adeò ut id cum aſſiduè facerem, animaduertiſſemq́; domeſticos meos omnes admirari, neexiſtimarent me inſanire, anagnoſtas ipſos legere iuſſi: qui ta- metſi, ut ego, non adedð riderent, attamẽ maximè admirabantur, præcipuè magnitudinẽ operis, barbariem& obliuionem.Inter reliqua ut caput de Dæmonib.legerent imperaui, in quo mereprehendittanq́; fabulas narra uerim, deinde ipſe longè plures ex mẽdaci Gręcia omnib.notas, atq; pater na lõgè abſurdiores annectit. Atq; ita totus liber huiuſmodi farina cõſper ſus eſt. Quis rogo poſſit continere riſum? aut qᷓᷓ;magis opportunè in hoc tẽpore poterat offerri? Et potero ego hominem hunc odiſſe, quẽ exiſtimo nectareũ mihi poculum obtuliſſe? abſit. Deinde me certũ quaſi reddidit, quã parũ profecturi ſint poſt obitum meum, qui cõtra nos leribentſi quã do aliqui ſcripturi ſint, quãdo uir hic qui adeò cõtentè cõſcripſit, quiq́; no uẽ fermè annos in hoc opere cõſumpſit aduerſus librũ non abſolutũ, non emendatũ, tam parũ profecerit, tã infœelicẽ exitum habuerit, cum nunc iã primũ abſolutus, demũ etiã caſtigatus in publicũ proditurus ſit? An hoc paruũ munus, ſecuritas ex hoſte quæſita? Erat& tertium nõ leuius his cõ modum,& in quo multum ſperabã ſi affulſiſſet, ſcilicet ut emendarẽ ex il⸗ lo ſi qua reprehẽſione digna inueniſſem: nã diſtuli hoccõſilio editionem hanc ultimã, cum iã eſſet abſoluta caſtigatio, recepiq́; librũ ſuũ ldibus Ia⸗ nuarijup Viij liberalitate ipſius H. P. ad quẽ libros excudẽdos denuò ex trema manu appoſita remittimus. Sed huiꝗᷓ in hac parte uoto meo frauda tus ſum, neq;. n. uel uerbo ferme' adiutus ſũ. Demiraberis forſan?& ⸗³ενεες exiſtimabis, quę nõ ſunt. Sed ſi intelligas, iã fateberis& uera eſſe,& mini⸗ me pręter ſidẽ. Primũ em̃ cum tractatio ſua uniuerſa duas obtineat partes additionẽ& reprehenſionẽ, ex utraq; nõ parũ iuuari ſperabã: at in utroq; deceptus ſum.nã deadditione, cũ neq; Ariſtotelẽ, nec; Gale nũ, neq; nos ſecutus ſit, ꝗ uera à falſis, aliena à noſtris diſtin guere ſolemus, farraginẽ in utilẽ cõpoſuit.Si em̃ uera falſis miſcent᷑, audita expertis, aliena proprijs, ne ceſſe eſt ut nihil fide dignũ ſit. Etenim etſi in centũ præceptis quatuor tan tum falſę ſint, ſemper tñ timere debemus, ne unũquodq; illud ſit ꝙ falſum eſt Quãobrẽ eã rẽ cuius cauſa maximè ſum laude dignus, ſcilicet ꝙ nomi na eorũ à quib.accepi adiciã, ut ſciãt ꝗ legũt, quantũ fidei adhibere debeãt ſingulis pręceptis.& neilli etiã ꝓprijs inuẽtionib. fraudent᷑, homo hic ge- neroſus uituperat. In reprehẽſionib. etiã parũ ꝓfuit, ꝗd& mathematica omnia, ſic ut totũ fermè primũ librũ,& multos alios ſicco pedetrãſeat,& naturalia pleraq; reliquerit, qm̃ in illis fucũ ſciebat poſſe deprehẽdi,atq; iia totũ opus intactũ reliquit. nã hęc duo genera ſolũ ſunt, quę experimento ſubijciunt᷑ at ipſe cũ deuitauerit experimẽta, quãtũ potuit, ne fucus depre henderetur, Actio 1. librorũ de Subtilitate. 145 hẽderetur, totã reprehenſionẽ uanã reddidit. Nam cætera quæadijciunt᷑, & in quibus inſiſtit, nõ ad ſubiectã rem quicqᷓ; pertinẽt, ſed ſunt modi tra dendi, in quibus etiã adeò prolixus eſtac ligitioſus, ut fructum ex ca lectio ne non capias, ni uelis ei obſequi. nam contradicendo ad rauim deuenies, at ſi obſequaris, parendum erit illi non lectoris utilitati. Eſtenim ea in opi⸗ nione, ut quemadmodum in pueris inſtituendis ab ipſis elemẽtis omnes ſectãdo quiſquilias, debeamus in ſingulis quæſitis hærere. At non itacen ſet Galenus, non ita proceſſit Hippocrates: ſcribimus doctis, non impe⸗ ritis& nihil uulgare. Adde quod mirum eſt, in ipſa etiã latinitate benedi⸗ centes, ut aberremus cogere uult, reprehendit enim noua exercitatione ę- ſtuoſiſſimum his uerbis: Atrociorib.ac penè tragicis uerbis, minus ut opi nor uſitate uocas ęſtuoſiſſimtum. Quæ tñ uox in eo proprio ſignificato a Columella& Plinio uſurpat᷑. Verũ ſi quid modõattigit, ad rem aded in⸗ fœliciter ceſſit negotiũ, ut nihilin naturali philoſophia ac mathematicis ſa ni conſcripſerit, quinimò& abſurdiſſima& experimèto repugnãtia. Ter tiũ ꝙꝙcõſequi poſſe ſperauit, eſt ut eruditus in qualibet arte haberet᷑,qd' ne que ut uideo ſucceſſurum illi eſt:nã ſi de experimẽtis, obſtat ratio ſuperi⸗ us dicta, quòd uera à falſis non ſelegit. Si de artiũ peritia detrahas(quantũ per hoc opuslicet) medicinam, mathematicam,& naturalẽ philoſophiã, & uide quid ei relinquatur. Id neq; cauit, quod cum duo propoſuiſſet, ut noſtra euerteret, ſua oſtentaret: noſtra non rects euertit, alia quæ oſtenter omnino non habet. Vltimdò etiam ſperauit, ut fama æterna ſuboriretur, at que opus perpetuò maneret, quodut eueniatilli opto: uerũ melius forſan eſt, ut cum ſcriptorib. animalium uel bibliothecæ hiſtoriam conficientib. paciſcatur,& exoret ut illum aliquo loco reponant. Acceſſit his totincom modis& erratis admirabile quoddã dictu,& incredibile: ſcilicet quòd nõ niſi paucis in locis ex tot, in quibus mearguere conatur, intellexerit quid dixerim, adeò mens eius contradicendi ſtudio flagrans offuſcata eſt, nam diſſimulaſſe nõ crediderim, quod illi non mihi dedecori palã ſururũ eſſet, & cum ſumma turpitudine coniunctũ, arguere quod non intelligat,& re prehendere quod non dicat. Huiuſmodi unum exemplum in quinta ex⸗ ercitatione proponã, quod ibi ter fallat᷑ atq; his lapſibus quibus interpre- tando librũ eũ decipi conſpicuũ eſt. In uniuerſum iniurijs certare, utalie- nũ à probo uiro& ſapiente noſtrisq; morib.eſt, ita nõ tegere qualis ſit hic calumniator,& timidi eſſet& fraudulenti, ut qui, quantũͦ ad me attinet, mitterem tot horas perire hominib. in perlegendis tã inutilibus nugis. l⸗ taqʒ ut ueritati nõ deſim, pro infinitis calũnijs, quas in me confinxit, ſolũ qualis ſit tribus uerbis oſtendam. Imperitiſſimus, ſtultus, malus. Quòd imperitiſſimus ſit oſtẽditur, quoniam ubicunq; artium præcepta tractat, aut mathematicę aut medicinæ, uel naturalis phiiloſophiæ, ne uel illarum prima elementa quiĩdem attigiſſe deprehenditur, ſed ſolum uerſatur in dialecticis, primaq́; philoſophia,& grammatica quadam à ſe confecta. Stultus, qui ubi deprehendi poſſe certò ſciebat, non tacuerit, qui nouem annos 64½ — 1. 146 Hieronymi Cardani annos in calumnia ſola unius libri nec antiqui conſumpſerit: quiq́; nouo omnino exemplo neul chartis quater aut quinquies, ſi generali ratione computatio ineatur, ſe laudet. Malus, qui tot uerè inuenta, lectu iucunda, uſu mortalib.cõmoda conetur delere, ſenſum peruertẽdo fucis rhetoricis, ſophiſticis argumentis, depri mendo, mẽtiendo, maledictis, iniurijs, crimi nationibus, etiã de impietate accuſando, cum tñ ipſe pro his quæ deſtrue re nitit᷑, nihil ſubſtituat. Inde etia ſubornauit ſycophantã, qui ꝓ illo deme malediceret, ut unus hiſtrio duorum ſcurrarum perſonas ageret: peſſimo aded exemplo, ut ad huius hominis importunitatẽ nihiladdi poſſit. De- mirorq́; Gallos, tum magiſtratus eum ferre, quanquã de Gallis fateatur tã bene ſeaceptum, ́ʒ miles à ruſticis, apud quos hybernat.nec intelligit ſe il⸗ los non dãnare, ſed ſuos ſeprodere mores. Medicus em̃ ni omnino peſſi⸗ mus uir ſit, omnib. pręterꝗᷓ apud alios medicos, apud quos inuidia labora re conſueuit, maximè acceptus eſt. Adeò ut nos qui acerba natura ſumus, quiqʒ inuidia nõ leui laborauimus, nihil tamen præter offenſionem ex uer bis clandeſtinè prolatis,& non negatis, ſed nonoblatis ſponte honoribus ab his expertus ſim: cum alijs autem non ſolum omnino ſine iniuria, ſed etiam gratioſus uixerim. At uideo quid tandem dicturi ſint nõnulli, errauit improbus:ſit licet . 1. ,112 2.. 1„ optimè te tueris, nulla illi ſupereſt ſpes pręmij tanti laboris, barbarè loqui⸗ tur, cauſam non habuit contradicendi, omnia tibi& plura qᷓ; uelis conda namus:ſed tamen ille tecum diſputatte urget, teinterim rhetorẽ ex philoſo pho agis. nihil ad obiecta reſpondes? Omitte igitur alia omnia,& tuere tua, ne uideantur mortales à te decepti. Quid agam, obtemperabone? cũ tanta temporis iactura an omnino obdureſcam atq; ſilebo? nihil curãs famam, nihil autoritatem conſcriptorum librorum, nihili faciens, quòd multi tanquam conſtanti exemplo ineptiarum mearum, etiam librorum aliorum lectionem ſint neglecturic Ita ſumus, ut dici ſolet, inter Scillam& Charybdim. Sed condonemus aliquid occaſioni, faueamus nobis, fauea mus gloriæ, ſi qua eſt noſtræ, conſulamus hominum utilitati, conſuetu⸗ dini tribuamus aliquid: ſicagamus ut ſi gloriam cõtemnimus, illud tamẽ effugiamus, ne uideamur totum mortalium genus uoluiſſe decipere, qd' impoſtor hic nobis palàm adſcribit. Nec exiſtiment noſtrę authoritati ni mium tribuere, rationib. errare illum oſtendamus. Sic etiã exẽplo in poſte rum cõſultum erit, ut ſi quis eis ſimilis quiſpiã tale auſus fuerit, homines dicere poſſint, Si hic uiueret, tu nullus eſſes, neq; adeò teiactares. Vidi⸗- mus alios, qui multo maiore conatu idẽ aggreſſi cũ nihil profecerint, etiã uituperationem non leuem apud homines conſecuti ſunt. Difficilè eſt cõ tra ueritatem pugnare.ſi ille uiueret, ut olim aduerſus alios modico labore omnia hæc quã ſint falſa oſtenderet. Deniq; ne hunc hominem, quamuis nihil ob ſuam improbitatem mali non meritum, contemnere uideamur, qui tanta ſpe ſcripſit, tantisqũe laboribus, qui uel hoc ipſo dignus eſt, ut& reſcribas, quòd dignatus eſt tuum opus diligentiſſime legere, nec Actio 1. librorũ de Subtilitate. 147 nec ſemeh ſed ſæpius:& qui, quãuis iurgijs agat cõtra te(potius forſan ꝓ⸗ feſſorum grãmaticæ conſuetudine, uel etiã natura propria, quã licet furca expellas, inde recurret, q́; liuore uel improbitate ulla inductus eſt) nihilo⸗ minus effecit, quantum per ipſum eſt, ut dici uulgò ſolet, ut uel uiuas du⸗ pliciter,& in tuis& in ſuis ſcriptis, aut ſaltem in alteris eorum. Vincat er⸗ go hęc opinio apud me nunc quãuis non leui incõmodo, ſed illud minue mus certa ratione. Primũ abſtinebimus ab omni iurgio ac cõtumelia, ne illum imitemur. ſufficiat ſolũ inuidiæ huius uiri admonuiſſelectores, qui potius uoluerit neſcire quã neſcierit: quod exemplum adeò frequẽs eſt in illo, ut uix ulla pagina ab hac labe ſit immunis. Abſtinebimus& ab his quæ in ſecunda editione, quam iam tot annis antequam librum ederet uidere potuit, emendata& commutata ſunt: in quem errorem ſcio mul⸗ tos eſſe puerulos, qui non incidiſſent. Pręteribo& ea in quibus actionem cum re commuta:t, ut in quarta exercitatione, nam ut eius uerbis utar, Cõ denſatio& rarefactio motus ſunt locales, igitur denſitas& raritas ab acti one ad rem.talia ſunt abſq; numero. Cauebo etiam ne quod ſemel repre- henſum eſt pro exemplo, ubi in ſimilem lapſum incidat, amplius reprehẽ- dam.nam, ut dixi, doctis& ſtudioſis, non alijs ſcribo, quibus unum exem plum pro omnibus, in quibus eodem lapſu decidit, ſufficiet. abſtinebo& à defenſione latinitatis, cum ipſe barbarè adeò loquatur, ut pudeat ſcripto ris cauſarum linguæ latinæ. Ab hiſtorijs omnibus ſuis, quoniam neq; ue ræ neq; falſæ dici poſſunt, cum neq; ſe uidiſſe affirmet, neque rationes ad ducat, neque à quo acceperit, cauebo etiam ne in ſimilem errorem ſuo inci dam: ſed non eſt omnino ſimilis. Ille reprehendit, quæ non intelligit: nos reprehenderemus, quæ non dicit, neq; dicere exiſtimamus, cum an ſint uera non doceat. At neqʒ dehis contendemus, quæ ex ſacra pagina oppu- gnat:turpius enim illi eſtin alieno foro litigare quã mihi non reſpondere. Relinquam& ſcommata& ſales ſuos non Aethiopicos ſans, ſed ex fimar chia potius. Et quæ contraalios diſputat,& in quibus digreditur, quæ tã multa ſunt, omittam. Similiter quæ pauci ſunt momenti, quæq́; alieno no mine ſcripta ſunt, nec à me uel iudicio uel ratione comprobata, illa enim ad autorẽ pertinent,& cuiq; inter eos liberũ erit iudiciũ facere:& quę ab il lo non cõſtanter oppugnantur(quorſum enim in tãta temporis anguſtia nouos hoſtes adiungere) prætermittam. Itaqʒ his omnib.& iuremeritò re lictis, quæ uelad me non ſpectant uel ad rem tractatam uel ſimili exemplo iam ſemel confutata ſunt, uel quę alieni ſunt fori, uel in quibus redarguen dis plus eſſet ſumptus quã utilitatis lectori, tantam farraginem rerũ& uer⸗ borũ paucis paginis ſic bene comprehenſurum ſpero, ut nihil penitus, in quo ſuſpicio erroris etiã apud illũ, ſi paulo cõſultius(nõ ut libros antea ip- ſos uelut mus ſuper farinã) rimari uelit, relinquat᷑. Sic igitur incipiemus. Hac in parte neſcio quid magis demirer, an ſtuporem, an liuorem, 1 an ineptiã:deducit me ad Subtilitatis interpretationẽ ex Cicerone, cũ ego nõ de uerbo librũ faciã, ſed deſignificato, ꝙ ego ex primo hoc nomine tãꝗᷓ proximiore —— * 148 Hieronymi Cardani 12 roximiore huic multò quã ſua intelligibilitas, qua homo latiniſsimus ae ieronianus pro intelligentia utitur. Et tamen in peculiari uerbo, licet faclé eſtcircunſcribere, ſenſum illum in ſubiecto totius artis non licet, ꝓ pterea declaraui quid intelligi uellem, ſatis gnarus concepui meo deeſſe ex qᷓ uifitiſſimum nomen. an ergo decebat metotam unam tractationem mu⸗ tare propterunius uerbi interpretationem Ciceronianam,& accommo- dare me dictioni? an potius dictionem ſignificato tantus ſapiens uiderii? Btenim parum uidetur hicaſſuetus lectioni Galeni, qui toties clamitat non gebere nos de uerbislitigare, modò de re conſtet. Et ſuus Petrus Man tuanus, cuius ſe diſcipulum gloriatur nõne in ſcriptis reliquit, optare ſe ut und eſſet tantum lingua materna,& ut omnia uno uerbo poſſent explica⸗ ri at hic uult res& conceptus etiam in ſubiecto totius libri ſeruire nomini bus. Etutob inopiam nominis cogamur totam tractationem mutare ac confundere, uelab ea penitus abſtinere. Ob hoc igitur tantam rhapſodiã congerit. Vtrum autem ſubtilitati ſic intellectæ unus conceptus reſponde- at? dico quòd ſic, nec eſt purèẽ homonymum, ſed potius paronymum ue lutens, de quo conſtat eſſeſcientiam ſupernaturalem. Sed hæc longiuſcu le, ut intelligant homines& qualitatem ingenij illius,& fundamenta qui⸗ pus innitit᷑. in poſterum ita conſulam breuitati, uttamen apud eum qui ialia curat nihil deñit, moddò in eo non deſideretur diligentia, quam exhi⸗ bere debet quicunc tam cupidus eſthuius experientiæ. 2 De ordine ſum ſecutus Genium ſiueſomnium, aiq; is optimus eſt, ut in ſecunda editione docuimus.Criminari autẽ ordinem cuiq;licet, nec expoſitoribus Ariſtotelis ullus communiter placuit. Hic eſt campus qui ſibi placet, quoniam in eo optimè ſe poteſtexercere, at ſi facilitatem doctri næ exigimus, nullus eſtaptior. De miror quod nolit à nobis notiſſimis inchoare, ſed ubi diſpar ra⸗ tio non ſit,& ubi paruum diſcrimen notionis à prioribus. itaq; ab elemẽ⸗ tis non mixtis.Species putateſſe mẽtis notiones, cum ſint ea quæ falſò no bis apparent: imagines quas barbari imaginationes, ita in ipſa latini no⸗ minis interprætatione decipitur uir, qui nihilaliud profiteiur, exinde tot commenta molitur. 3 Heum eſſe cauſam ut formam, fatentur: mundum efficere plurimi ne gant, quoniam ſemper efficeret. Sed hæc in libris de Arcanis æternitatis, quæ hic non dicuntur. Sed homo acutus etiam proœmia inſectatur. 4. Simili lapſu,ſed longẽè fœdiore prolabitur, dum intelligit finiri mate riam, id eſt, interire, rurſus(uacuo aucto) cum exiſtimet illud eſſe debere, cum non intelligat Geometram ſupponere latus minori angulo, ſuppoſi⸗ tum eſſe æquale aut maius ſuppoſito maiori, atq; ita ex hoc deducit ad id, ut fateamur partem toto eſſe maiorem.ſic& nos. Syllogiſmus igitur poſt quam illum docere planè ut puerum cogor, ſic con ſtat:Si uacuum eſt, au⸗ geri conſtat in immenſum: igitur materia quæ ęterna eſt, finiri etiampo- teſt. Conſequentia ſecunda eſtclara, nam ubi uacuum eſt, materia eſſenon poteſt: —— 2.—„,1⸗. Actio 1. librorũ de Subtiliratée. 140 poteſt:ſi igitur quod ſequit impoſſibile eſt, igi᷑&aſſumptũ, quod eſt Va cuũ eſt. at dices, non ſtatim ſequit᷑, Vacuũ elt igið in immenſum poteſt au geri: nam homines ſunt nec tamen augentur in immenſum,& aer& alia. hoc erat, circa quod iuſtius dubitare poterat. Sed eſtaltius ut uideo, quã ut ipſe etiam ſi uellet( nam plura contradicendi ſtudio& accuſandi etiam ſa cilia non aſſequitur) intelligere uel deducere poſſet. Sic autem ſehabet: Si uacuũ admittatur, cum nullum habeat contrariũ, nihil repugnat totum locum ſublunarem illud occupare, quia repugnantiam non cõtinet in ſe, ergo æternitas materiæ non eſſet neceſſaria, ſed fortuita, quod eſſenon po teſt. Nec propter hoc dico, quòd uacuum poſſit occupare concauum lu⸗ næ:hoc enim aliud longè eſt ab eo quod materia non ſit neceſſaria, quia uacuo nihil repugnat ut augeatur in immenſum.lta non æternitas mate⸗ riæ, ſed neceſſitas illius tollitur. Sed tamen hac ſublata, etiam tollitur æter⸗ nitas ipſa:quia, ut dixi, omne æternum eſt neceſſarium. Inillis ergo paucis uerbis continebantur tria enthymemata,& ideo poteſtate tres ſyllogiſmi concludentes propoſitum. Sed hęc ut dici ſolet, non ſunt pro dentib. ſuis. Et huiuſmodieſt totũ opus hoc de Subtiliiate,& libri de Varietate rerũ: ideo conſultius feciſſet, ſi ab hac prouinciaabſtinuiſſet, nec ſemetipſum de turpaſſet.ſufficiat autem, lectores ſemel de hoc admonuiſſe. Vellicat formam:at ſi dico, homo ad omnia paratus eſt nͤnne intel 6 ligitur indefinita, ut dialectici uolunt, nõ ſolum pro plurib. ſed etiam pro utili? Tofus non generatur uera generatione, quę eſt uiuẽtium ſolum, ſed coagmẽtat:generari tñ uerbo utimur, quòd uulgaris ſigniſicatio ad id ex tendat᷑. Non erunt tria principia, imò ad generationem concurrit mate- ria ut ſubiectum forma generantis ad pręparationẽ, anima aũt ſe ipſam ex hibendo efficit. Quæ uerò diſputat contra animam mundi, perlegas eorũ reſponſiones in libris de Arcanis æternitatis, quia eſt res prolixa,& quæ peculiari indiget opere:& non utab ipſo obiter tractatur, cum non ſolum philoſophiæ naturalis principia, ſed& diuinæ non parua pars,& eorum quæ ſenſibus ſubiacentratio pendeat. Pariter& alia eiuſdem exercitatio⸗ nis ad eandem doctrinam pertinent. Ob idq́; ſuperſedeo hic, niſi quòd ad monere illum nolo eius quod adeò firmiter negat, ſcilicet animam eſſein corde ſolum, cum id dicat Philoſophus in libro de lIuuentute& ſenectu⸗ te in initio. Eos ν νεε ꝑνπν ir ⸗tgois pts, u Enop Jri oua Siorras e ũua rap eiciap abrus, dn' aαr 5 ie rui: oeuarorbragtu aois eanννꝙ. Interpretetur modò ur uelit, nunquam ob tinebit quin illud apertè uelit Ariſtoteles, ut anima ſit in aliqua parte cor⸗ poris.Id etiam oſtendimus in libris de Rerum uarietate, atq;alio modo e⸗ tiam euidentius demonſtrari poteſt.— Mouet anima mundi principium internum, ut abalijs quę extrinſe 7 cus ſunt, non ut pars moti.—. Motm raritatis, quæ uia eſtad corruptionem: aliqua enimeſt quæ nõ 8 corrumpit,& tamen natura eam refugit, quòd uia ſit ad corruptionem. Motusaà raritatis cauſa tardus ſempereſt. Inter tabulas aut perpetudò eſt aer 5o Hieronymi Cardani aer, uel ſi non eſt non fit motus ſed impeditur, quia deeſt. Etid ipſe infraà affirmat, quaſi nos irridens, qui negamus non eſſe aerem. Quod ad moti᷑r neceſſarium eſt,& tamen trahitur pars inferior, quia amoueri non poteſt: non tamen aſcendit, ergo aſcenſus grauis etiam in aqua ptopter raritatem impedimentum motus, non motus. Dicitignem noſtrũ eſſe ignẽ elementarẽ condenſatum,& ob id cali⸗ diorem, ſicut glacies eſt aqua condenſata,& ob id frigidior. Pulchrum di= ctum,& ſpecie plauſibile, ſed omnino falſum. nam glacies manet,& non depaſcitur, ſecut necaqua: at ignis noſter neq; manet, uelmomento& de paſcitur, ergo nullo modo eſt idem ſpecie cum elementari. Si elementaris depaſcitur, quæro unde alimentum huic argumento debuerat reſponde re, quod à me adducitur. Ex quopatet, quòd cum deuenitur ad res ma⸗ nifeſtas,& quæ ſenſibus poſsũt dijudicari, falſus in omnibus deprehen⸗ ditur. Sed ad ſingula. Aer in concauo orbis Lunę non eſtfrigidus aut obſcurus, quòd fri⸗ iditas aut obſcuritas ſit aliquid, ideo cohęrere poteſt ccelo, Sol quianon diſſipatur, conſeruat calorem motu, ideo ſolidus eſt, ignis autem diſſipa⸗ tur. Aqua incaleſcit leui motu non ob motum, ſed obaerem qui illius par tes motu ad ſuperficiem deductas calefacit. De uentis Cypri& Rhodi quid opus eſt, cum in æſtuario experiamur? qui tamen ualidiſſimi ſunt, puri ſunt, atque omnes frigidi. Vapor enim longo tractu celerrimè dedu ctus, neceſſariò diſſipatur. Fumus& calor ignis quo torretur caro, ſunt ignis,& non lucent: at quomodo probauit unq́;(fateor enim quod non luceãt) quòd ſint ignis.& in extremo caliditatis: ꝙ falſum eſt. Inde ſuppo nit multas propoſitiones, è quibus prima eſt euidenter falſa, ignis eſt cor⸗ pus, id eſt, naturale uel elementum, nos enim ſæpe diximus tria tantum eſſeelementa, terram, aquam, aerem. Quis dubitat, quod ſi ignẽ ſtatueri⸗ mus elementum, quin illum ſub Luna ob leuitatem,& quòd alia loca ſcia mus iam occupata, non eſſemus collocaturi? Deinde cum uinculis non oſſit lectores tenere, lacteis uerbis uult hic ſtrenuus Peripateticus captare Sed interim tot declarationes à nobis allatas prætermittit: quòd aeris par⸗ tes quando ſublimiores, tanto ſunt frigidiores, quòd eſſet ibi nulli uſui. nã corpora quæ corruptioni obnoxia ſunt, ſunt ſolum propter generationè: at ille putat totum contrarium, ſcilicet quòd immortalia, quæ propter ſe ſunt. non per ſe ſint, ſed fortuitò propter generationem. Imperfecta enim propter perfecta, non contrà. Qua in diffinitione elementi adduntur, pe⸗ tunt ut dici ſolet principium. Vtenim quodeſſet in concauo orbis Lung, aſſumit quod ſit elementum, ita ut ſit elementum aſſumit quòd ſit in con cauo orbis Lunæ. In ipſo principio negat adeſſe id de quo arguitur,& quod fermè om nes fatentur, ſcilicet elementum utranq; qualitatern extremam obtinere. nã qui negant utranq; qualitatem maximam eſſe, quipa uciores ſunt, dicunt alteram eſſe maximam, alteram maximæ propinquam, ut res ad idem qua ſi re⸗ — Actio 1. librorũ de Subtilitate. ist ſj redeat, nec fatente illo quod petimus eſt amplius inſiſtendum. Quam⸗ uis em̃ pertinacem plus mouit eum rei ueritas inexpugnabilis, quã inſti⸗ tutum defendendi etiam in inferiore cauſa Ariſtotelem Ariſtotelicosq́;. l⸗ iaq;cum rationes non habeat, quibus aut conuincere, aut tueri ſe poſſit, declamatorem eximium agit ex philoſopho repentè factus. Vnum tamen ſubijciam in quo uideatur excuſatione dignus, quòd difficillimum ſit ue- teres opiniones hominum animis diu inſitas eradicare. Quoqq́; ut ait Ga lenus, facilius diſcipulos Chriſtiani à lege ſua ſubduxeris, quàm addictos in uerba alicuius ſectæ à ſuis placitis. atq; hæc ſufficiant pro omnibus il⸗ lius declamationib. Vt tamẽ breui quod diximus declaremus:ſi calor nõ eſt qualitas extrema in aere, erit ergo humidum, quare in aqua frigiditas. quomodo igitur glacies aqua frigidior? Si dicas non frigidior, ſed ob denſitatem talis uidetur? Ergo ſumma frigiditas cogitꝰ igitur omnis aqua glacies, quare& immobilis,& non elementum humidũ. Et quia torque- tur circa cognitionem quid ſit ignis,& ob id tot abſurda dicit, nec poteſt ſe explicare, quatuor uerbis quamuis& aliàs dixerim dicam. Ignis eſt ſubſtantia corrupta ab extremo calore, ſicut glacies eſt ſubſtantia corru⸗ pta ab extremo frigore. Vel uerius, ignis eſt caliditas& ſiccitas ex- trema, corrumpens ſubiectum. Quòd etiam dicat unum eſſe elemen⸗ tum, dicimus eſſe tria. ſola enim terra eſt expers oninis qualitatis,& tamẽ non eſt neceſſarium elemento ut habeat qualitatem, qui non concurritad ullam actionẽ, ſed uelut oleum mirabolani, quod expers eſt odoris, aptiſſi⸗ mumq́; ob idad omnes odores. Verũ ob id terra hylen quaſi refert. Argu it contradictionem, quia motus accendit calorem, ergo non extinguit. Di xi quod motus in ſubiecto ꝙreſiſtat, quoniã reſiſtit. Videt experimentũ in aqua& lapide. Si de aqua dubitat, quoniam ſponte frigidaſit, deuino experiatur. ded ſponte in his quæ uoluntate carent, nõ licet dicere? feci ut Vergilium ab infamia li berarem: Sponte ſua ſandix paſcentibus ueſtiet agnos.. Reſilit ad primum librũ.In quo etiã animaduertendum eſt hunc egregiũ uirum in hoc& ſequentibus ſimulare ſe non intelligere, ut anſam accuſan di,q́ᷓ; alioqui habere non poteſt, arripiat. ita non abſimilis uidetur ei quiſe caſtrauit ut uxorem offenderet. Quis neſcit in pyrio puluere tria accidere, per quæſphæra propellitur, raritatem dumè puluere fit ignis, qui locum ampliorem occupare nititur: inde condenſari præter naturam ob locian- guſtiã, atq;ideo appetere exitum, inde natura uincente rareſcere, tuncq́; ꝓ pellere. atille adeò inuoluit bene inuenta, ut ego non pro meis, quanto mi nus alius quisqᷓ; queat agnoſcere. Et ideo fungit᷑ officio ſepiæ, quæ turbat aquas ne uideatur. Aer impellit: atq; hic eſt motus quo acſua quieſcit. In quo differt mutatio in qualitate à generatione uel additione, ſi nõ intenditur qualitas, ſed ſolum augetur? At hoc etiã ego non dico qualita- tẽ nõ augeri. Sufficit quod intendat᷑ ſeu additione ſeu aliter. Hucuſq;ſanè ſperauerã me cũ uiro docto diſputare:ſed cũ animaduerti illũ, ut credidit, O 2 conuictum 11 12 1 ¹.„. 2 X 152 Hieronymi Cardani conuictum meis rationibus ed refugiſſe, ut concederet ferro exti nco fer⸗ rum generari, iam illum elleboro prorſus indigere animaduerti. Atq; hic fortunam aliorum quotcunq; me accuſare nixi ſunt qui amentiam ſuam prodiderunt nactus eſt Primum quis unquã audiuit ferrum generari ex aquæ frigidæ ſola immerſione: ubi omnes cauſas ſuſtulit,& earum ordi⸗ nẽ inter ſe, tum etiã cum effectu ipſo. Deinde liceret ex ſiliceaurum facere, nam exuſto auro ex igne generatur aurum, ut ipſe fatetur? ergo extincto ſilice aurum generabitur? nam cauſæ ſunt eędem aquæ& ignis. deinde cum paulatim refrigerabitur, paulatim generabitur ferrum atq; ita ſubſtã tia in eadem parte augebitur, motusq́; uerus inerit, qualis in qualitate. Di= ſpeream ſireſurgat Ariſtoteles, ni malit mihi accuſatori quã tali defenſori amicus eſſe. Etſi non melius argumentum meum ſolui poſſet à Peripate⸗ ticis quàm ab illo, iam pæana canerem.Sed illi dicerent in ferro ignito du as eſſe ſubſtantias, atq; imperfectam utranq;: quod neq; ignis ſuam reti⸗ neat leuitatem, nec ferrum frigiditatem. Et quanquã hæc reſponſio argu⸗ mento meo non ſatisfaciat ob abſurda principia, quæ tueri cogunturut Ariſtotelem defendant, non tamenaded impudens eſtut noſtri caluunnia toris, qui hæc deliramenta admiſit. 1 In infinitum apud grammaticas progredi dicuntur, quæ nullos cer tos limites habent conſticuros. Vnde proprij infiniti, quod grãmaticis i⸗ gnotum fuit, ratio deducta eſt. Vbiq; prodit ſuam imperitiã, uixq́; ex centum locis ſeptem rectẽ in- terpretatur. Meta non una eſtut fiatignis, ſed tũ incipit hæc meta cum ac⸗ rem uincere poteſt. Meta eundi in Gallias non una eſt: poſſum ire TLauri num, Lugdunum, Lutetiã, Rhotomagũ, meta tamen ingreſſus eſt Valen tia, ex urbe noſtra eunti. O præclaram redargutionem, argumentum ſolũ præbens, uel maleuoli omnino animi, uel ſtuporis maximi. 1 In omnibus eſt ea uis, ſed in quibuſdam non perficitur agendo, in quibuſdam producendo miratur de lapide, ſed magis dehalinitro mira⸗ ri debuit. 16 Vretet, non ſt elementaris eſſet rectè in hoc: ſed ſi eſſet, qualis excuti⸗ tur qui pabulo indiget proculdubiò ureret,& ſieſſet elementaris conden⸗ ſatus:at aqua non madefacit. eſsſenneie eſt, madefactio aũt non pene⸗ trat, calor penetrat, Galeno teſte in libris de elementis. Deindeimpuden⸗- tiſſimè obijcit me negare ex chalybe uel ex porphyritide ignem generari, cum ego ubiq; adijciam etiam in prima editione non magis fieri, ſed mi⸗ nus ex his quàm exillis. Vide hic prorſus inexcuſabilem ſtuporem homi nis, aut improbitatem. Purum ignem nullum eſſe dico, id eſt, qui non ſitin ſubſtantia, ſed modo medicorum, in quo forma materię dominatur ut in flamma, ſecus carbo& ferrum ignitum. Admiratur dictum illud quod ſimpliciter uerum eſt ſi incaleſcit uehementi motu, uehementerin caleſcit. Eſtenim cauſa, ut dici ſolet, adæquata& propria(ut ſi quis dicat, Diuitiæ hominem beatum faciunt)perſ eſtuera, nec tamen ſemper diues beatus 14 —— Actio 1. librorũ de Subtilitate. z beatus eſt. Ab accidenti enim ad rem quod dicunt ab abſtractis ad cõcre- ta non ualet argumentum. Color uiridis eſt pulcherrimus, ergo uiridia pulcherrima. Cum loquor latinẽ, hic philoſophus Ciceronianus me reprehendit: 17 ſi barbarè uellem, ut à ſui generis hominibus intelligerer, accuſaret. Vnus eſt modms quem ſolũ admittit, ut ſuo more ſcilicet peſſimẽè loquar. Sed e⸗ go tũc diuinare non potui.Breuiter materia ferri formã ad ſe rapit& equi & abſinthij:nec una conuenire poteſt alteri.& hoc etiã affirmat philoſo⸗ phus, formas ſibi decernere materiã propriã: quę ob id ſecunda diciẽ᷑, quo niam cum quantitate certa eſt materię primæ& qualitatibus. Agit rhetorem facetum, cum argumẽta& reſponſiones deſunt. Et ꝗᷓ 8 fatet᷑ Ariſtotelis fuiſſe ſententiam, ſcilicet frigiditatẽ eſſe priuationem,& ꝙ Auicenna bene dixit, frigus ad operationes nihil affert cõmodi, in me re⸗ prehendit. Aqua nõ gelaſcit, quia frigus, ut dixi, eſt priuatio. Melius feciſ ſet, ſi quæſiſſet cur ab aere, cum utrinq́; ſit priuatio? lædimur à frigore, quoniam materia impediente peregrina impreſſio, ſcilicet calor aboletur. atid ſentitur ab animante, quod natura calidum eſt. Syſtolen, adeò rudis eſt hic uir, putat eſſe quietem, cum ſit motus, ſcilicet contractio: eam Gale-⸗ nus fatetur expreſsè ſe ſentire primo de Dignoſcendis pulſibus. Vide c⁷ ruditatem& temeritatem, ubi in tam paucis uerbis dupliciter peccat,& i⸗ ta peccat ut nulla arte defendi poſſit. Quòd etiam dixerim ſicca non poſſe humectari,& reprehendit,& ſe non intelligere fatetur: atq; id ubiq; ferme facit.Et uerè negat ſe intelligere, nam in ſicco nullum eſt principiũ uthumectetur, nec intus nec extra: ſolum materia addi poſſet, ſed non in iuuentute per nutritionem, quia deeſt principium: nec per generatio⸗ nem, cum iam ſit antea genitum. at frigidum poiteſt calefieri calore cordis, & reliquæ qualitates ſpõte ſeingerunt defectu contrariarum, cum ſint pri uationes.& hic ut uideo dicet eſſe ſolœeciſmum? Aetherem, id eſt, cœlum, quãdoq́; aerem ſupremum ſignificat, utrũ 19 que apud antiquos. Lapis frigefacit manũ, quoniam calor refugit, ſicut te nebras lux oculi. Qui enim diu in tenebris uerſantur, partem uiſus amit⸗ tunt. Sic mortem natura. Tria ſunt principia mixtorum, ſed duo tantum prębent qualitatem: 20 ſcilicet cœlum& aqua. 2 Ignis miſcet corpora, id eſt iuxta apponit, ut in cumulis hordeum cũ 21 frumento, ſed ſubſtantias ſeparat: corrumpit enim, non ergo miſcet, id eſt, non uerè. Ecce ſuam contradictionem. Ita hallucinatur ſemper in dupli⸗ ci ſignificato. Sicut& illud, quatuor ſunt elementa, id eſt, partes qualitatibus ele⸗. mentis ſimilibus, ſed non extremo in mixto, non elementa quatuor cum ſint tria tantum:nec uerè ſimilibus, ſed iuxta Ariſtotelis opinionem: nec elementa, cum non habeant frigiditatem extremam, nec calorem actu. A⸗ nimalia quæ crudis carnibus ueſcuntur, breuis ſunt uitæ ob incommo-⸗ O 3 dacux 2 ———Qõ————ꝛ—ꝛ—ꝛ—ꝛx———— 29 3.. ⁸ 0 154 Hieronymi Cardani da quæ patiuntur, non ob uictus rationem: nam cornix& coruũs etiam iplo teſt diu uiuunt. 1 Coclum habet qualitatem, quæ apud nos uocatur caliditas, ſicut lux 23 in urceo alterius modi eſt in pariete:nec ibi eadem patitur,& eſtut ita dicã qualitas uiuifica ſicut calor humanus eſt in uipera calor exitialis. Don eſt ergo differentia tanq́ʒ homonymi, ſed ſolum ratione ſubiecti. Qualitas tñ ipla eſt eadem. Sic frigus in aqua gelu generat, in oleo concretionẽ. attamẽ qualitas principium eſt nõ expers qualitatis,& Petipateticorũ cœlũ. Py⸗ rauſtæ nõ generant᷑ in igne, ſed in excremen tis. Ignis enim tollit uim calo ris cœleſtis, quæ eſthumida. Agens ſiccũ nõ generat in humido, quiain⸗ eptũ eſt prorſus natura. Ad fabulas conuertitur. Pulli non excluduntur à cinere puro. à fimo etiam in noſtris regionibus excludi poſſunt, ſed fallax eſt:tamen experiri liceret:à cinere nunqᷓ́;. Omnis calor motu indiget ad cõ ſeruationẽ, quia nõ niſi à cœlo: cœllum aũt mouetur. ꝙ aũt motu indiget, aſſumit. In ſeminib.eſt calor potentia, ſuo tẽpore fit actu,& exedit cum pa bulũ non inuenit,& etiã auxilio atris. Diſpar comparatio, ſi homo nõha beret calorem, qui à corde influitur re frigeratus non incaleſceret: ita nec aqua refrigeraretur, cum nõ habeat unde petat. Aer ex acua gignitur pro pter neceſſitatem, quia ignis nihil generat. dixi aũt elementa eſſe hylę pro⸗ xima,& quaſi non entia Nec clarum eſt an ſolus uapor generetur, nos aut in rebus quæ ſunt exigui momenti, nec adeò perſpicuè communem opi⸗ nionem ſecuti ſumus, ne uideremur uelle interturbare ſtudioſos, non do- cere. Deniq; quærit quid illud ſignificet inanis? 26*e fuit ut reor hic hypo graphus. Diuinauit inaniter multa te hic effutiturum, quod& feciſti, cũ tibi integrum eſſet lecta ſecunda editione uidere naturalis proinanis. 25 De bilioſis uidetur mihi puer in medicina. Videat Galenum quinto de Tuenda ſanitate. Eſt enim illius inuentum. 26 Nulla illarum comparationum eſtad propoſitum: nam cauſæ illæ licet habeant diuerſos modos producendi, in principali uñ ſunt una, at in generatione non eſt diuerſitas modorũ, igitur principium eſtunũ omni⸗ no. Deinde declaratio illa probat, ꝙ generatio hæc non ſit cauſa materiæ. Non aà frigore periere, ſed à calore imminuto. Dicit nõ uidiſſe apud 27 me declaratum, quare motus æſtiuum refrigeret aerem? non quod dicit il⸗ le. ſed quoniam calorem ex ſenon habeat, ſed ſolum à radijs ſolis, motus non recipit impreſſionem, ut nec manus à pruna agitata, quare neceſſa⸗ riò refrigeraretur. Et hæc eſtcauſa ꝓpter q́; ſuperius dixi, quod cũ omnia ſolida motu inflãmentur, omnia iñ ſiquida refrigerari. V erba illa de calo⸗ re meritò quemcunq; torquere poſſent,& ſi alibi non minorem cauſam habuiſſec admirationis, poterat ferri illius procacitas à uiro, qualis ego ſũ. Accipe igitur ſenſum loci quem ipſe non capit. Duabus cauſis diximus aẽ rẽ hic calidũ, altera quòd quoties euertere ſtudemus placita aliorũ, euidẽ- tius euertuntur ex conceſſis ab illis q;ᷓ ex his quæ illi negant: at concludere ſtudemus eſſe tantum duo elementa, quę mixtum generẽt: illi uoluntatrẽ 3 eſſe — — 8 O 4 oltendere Actio 1. librorù de Subtilitate. Ss5 eſſe calidum, igitur calidum eſſe aerem nos ſupponere oportuit. Dicitur & calidus comparatione aliorum elementorum, ut multa aſtra frigida, cũ enim ſit tenuior nec natura nec longa conſuetudine quadã ob conceptos ſolis radios, quæ uicem naturæ apud uulgus obtinet. non tam frigidus eſt utalia elementa. Rota illa etiam ſi exquiſitiſſimè elaborata fuerit, non animaduertit 28 quòd manubriumtñ ab aere circumuertetur,& cum illo rota ſimuladeò ſtupidus eſt. Præterea omiſſo quod difficillimè in cardinib. ad æquilibriũ continebitur, non uertetur niſi lentè ob paucitatem aeris,& ita experimen ta ſunt contra ipſum,& ipſe ſemet conficit ſuis argumentis. Pręter id enim quòd aer non iuuabit, etiam ſiaer non moueret, uexatus tamen& nimis denſatus impediret, quo minus celeriter uertetur. Melius finxiſſet, ut digi to ab q;manubrio, quem ſtatim amoueret, circunduceretur. Aer ut elementum eſt proximus hylæ, ideo imago cœleſtis caloris ei 30 dominatur.Eſtq́; uerius uapor quàm aer. Aer liber non corrumpit:concluſus non exedit, qui eſt in arcis exedit 3¹ & corrumpit:neq; enim concluſus dicitur neqliber. Rupes uinunt, at nõ reſpirant, ut nec plantę, exigua eſt em̃ earum uita:& impetus qui etiam ani malibus noceat. dic& triticum quaſi anima caret, corrumpit in horreis ea dem ratione qua in arcis panni. In aere ſi frigidiſſimus ſit, non corrumpe tur.huius habes exempla in libris de Rerum Varietate. At noſter aer nõ talis eſt, neutiquam tamen calidiſſimus eſſe poteſt, ut hi qui ex calidiſſimo in frigidiſſimum tranſmutari poſſexiſtimant. Intercludere actiue' pro in tercipere:paſſiuè etiam pro includi& occludi. Tacitus: Intercluſa anima creditur mortalitatem expleuiſſe Hic ad emphaſim intercluſus aptius 2p- ponitur, qᷓ; ſi incluſus diceret᷑. quod enim undiq; intercluditur, incluſum dicitur, at intercluduntur animalia& aqua: includuntur terra ac lapides, poſtquã ad has quiſquilias deſcendere oportet. Cap. it Aconitum non mouetur, ideo metam non habet:non enim lædit, ni 33 ſi ut ita dicam, uolentes. Argentum uiuum frigidiſſimũ, ubi deſtillatur, quia terreum eſt, fit 34. igneũ, ſicut& later. Sulphur eſt aereum, quia ex humido cõcocto conſtat, ut dixi de quatuor partibus deſtillationum, quas elementa uulgus uocat, non quòd aer ſit in illo. Corripiunt᷑ ſenſim ſicut& ſol ſenſm uolat. Hoc mihi propriũ eſt, multa paucis& quaſi cõtraria ſemper declarare. Senſim nobis uidentur hæc fieri, quæ tñ magnis progreſſibus fiunt. Sufficiat ad⸗ monuiſſe,& quia libri noſtri his pleni ſunt præteribimus. Terram quę apud nos inuenitur ſynceram communi exiſtimatione, 35 quæq́; optima eſt nam ſolum ut matrem ad generationem concurrere di⸗ ximus, caloreq́; ſolis cõcipere pullam eſſe aio. Syncerã ubi ſit neſcio, quare nec qualis ſit.tu uis mecũ cõtendere de his ꝗᷓ experimẽto decerni nequeũt? ego nolo. Tu tibi uictoriã de re nulli uſui futura, atq;omnino incerta talib. aſſuetus auferto, Sit alba, ſit uiridis, ſit nigra, mea nihil inter eſt. quã neq; õm————C—Q—C—ꝛ—ꝛ—-˖˖:—:BOBOZñ:OLñ·ñg——— 5s Hieronymi Cardani oſtendere potes, ne declarare quidem qudd talis ſit. 36 Bricam in libris de Rerum uarietate, qui ante tuos cõmentarios editi ſunt, appellaſſe me conſtat, quamuis non minor ſit lapſus metus in hoc qᷓʒ in illo, neq; enim aded certum eſt. At ego, ut Galeno obſequar, de no⸗ minib.non contendo:modò de re quam ſanè docemus conſtet. Tu mo⸗ dd uelleporem, quod ea lepores ueſcantur appellato? perme licebit. 37 DNeſcio quid cauſæ ſit quòd cum locum excitauerit, uerbaq́; quæ an⸗ tecedunt recitauerit, omiſerit quodin rem facit? Nonne ſtatim hæc ſucce⸗ dunt&æνiſeas e R, Mοεαςμ R˙ετα, ia 76 hup G&vaε το dęν τ uνι νNon ne hoc eſt conſpicuum non eſſe ſolem, imò noctem obduci ob altitudinẽ terræ ad Arctum poſitæs cum antea iam dixiſſet ex eminentioribus ad Se ptẽtriones locis uberrimum concitataquarum fluxũ: ibiq́parum pro⸗ funda eſſe maria, cum alibi in gurgites præaltos effundantur. Neſcio cer⸗ tè cur uelit cum infamia ſua hoc aded manifeſta diſſimulare, ut alteruter noſtrum inſanire uideatur? Sed hæc nimis. Inde neſcio quomodo etiam terræ rotunditatem exactã à Philoſopho comprobatam, à Ptolomæo de claratam, cõmentus, quid de montibus ac uallibus conatur infringere. ue lut ſi quis dicat, turris pręaltæ ſuperficiem non eſſe æcualem, quòd ei pu⸗ lex inſideat: at montes ad terræ magnitudinem comparati, tum ualles non maiorem obtinent proportionem. hoc ipſo detegit ſuam imperitiam, ut non uideatur artium penetralia ingreſſus, ſed in limine ipſo cõſediſſe. Sic ubi ego propoſui altitudinem M. miliariorum, ruditatem rurſus ſuã pro⸗ dit. Nam hoc proponitur ſe tuendi Ariſtoteli, non quòd ita eſſe poſſit& tamen uelſic conuincitur, ita peripateticus ille noſtra ſepia dignus, nihil nouit niſi adlatrare. Et ob id ipſi admirabilis uir uidetur, cum neuter de⸗ clarationem noſtram intellexerit. Vnum uerò rudibus argumentum eſſe poteſt, illos nõ attuliſſe quicꝗᷓ ad rem, quod nullibi quicꝗᷓ cõmutauerim. Bxtremæ em̃ dementiæ eſſet, ſi adduxiſſent: uel non reſpondere, ſi inuali⸗ dum:uel non cõmutare, ſi firmũ: uoluiſſeq́; cum integrum eſſet, mihi prę ſentibus& poſteris ſatisfacere pertinacia(à qua omnino natura& inſtitu to ꝓcul abſum) omnes fallere, quod improbiſſimi eſſet hominis:& ſpera re poſſe, quod ſummæ amentiæ foret. . 1.„2 2. 4 39 Elemento pręcipuè quatuor conueniunt conditiones, puritas, ma⸗ gnitudo generationis, principiũ& loci neceſſitas.Puritate ſeu ſimplicita⸗ te ex ęquo fermè omnia hęc tria ſunt: terra, aqua, aer. Loco terra maximè eſt elementũ, quòd centrum mundi ſit: magnitudineaer, aqua neutro fer me, nã locus cum ſit inter aerẽ& terrã& incertus, quaſi non explet elemẽ ti conditionẽ:multo minus magnitudine, cum uix ſit ex trecentis millib. partibus una ipſius aeris. quis ergo audeat eam cum aere cõiungere, utmo lem habere& ipſa dicatur, cuius ſit tam minima portio? Argenerationis principio ma ximè eſt elemẽtum, nã aer generationis principiũ eſſe poteſt, pars non eſt terra neutro modo. Licet em̃ ſit in generato eſt tanq́; uas. Vas aũt naturæ modo, ꝙ undiq; peruiũ eſt, nõ artis, Indicio eſt ꝙ in aqua ſine terra 1 — Actio 1. librorũ de Subtilitate. 7 terra multa naſcuntur, in terra ſine aqua nihil penitus,& multo minus q́; in igne. Et ſi genitum inferatur in eam, interit. Et hæc eſtcauſa neceſſitatis mortis in animalibus& ſtirpibus, cum uas ipſum exinanit᷑. Terra enim utraq; priuatione uitæ inepta omnino eſt, cum& coloris cœleſtis& humi di elementaris prorſus ſit expers, adeò ut hac ratione non mereatur elemẽ tum dici. Quodlibet igitur horum trium cõmuni ratione ſimplicitatis di⸗ citur elementum:de alijs tribus& non eſſe elementum& eſſe:& maxime eſſe dicitur. Veluti etiam terra generationis principio non eſtelementum: magnitudineuix eſt elementum, loco maximè elementũ. Hæc omnia ſub illis paucis uerbis non ſolum continentur, ſed& declarata ſunt in proxi⸗ mis uerbis. Qui modus ac uis cum ubiq; ſeruetur, multis difficultatẽ pepe rit cum admiratione, at ipſe cũ nõ aſſequeretur ſenſum, uel proprio ipſius teſtimonio cur auſus eſt contradicere? tantamq́; operam ludere? Hęc igi⸗ tur pro omnib. alijs dicta ſint locis, in quibus ille contradictiones annota uit. Nam& Ariſtotelis phraſis eum docere potuit, quæ ſimili arte conſtru cta eſt, quàm ſi ex uerbis ſolum expendere uelis, nulla locus contradictio⸗ ne uacabit, nec etiam in ſacra pagina. Simili lapſu cadit cũ proportio nõ exceſſus debeat cõſiderari, maio⸗ 40 ris aũt quãtitatis portio eadẽ maior eſt, Suum exemplũ nõ eſtad ꝓpoſitũ. Diſcrimen inter opinionem Ariſtotelis& noſtram, quod de fine agi 42 mus non efficiente. atq; hæc humilitas curſu aquæ minuitur. Ita in natura factum eſt ut quod neceſſario eſt, neceſſe poreſt, obice retundatur. Velut dentes neceſſarium erat creſcere, defeciſſent enim, nec longiores fieri, fuiſ⸗ ſent enim inutiles, ideò creſcentes atteruntur. Ariſtoteles autem ponit cau ſam efficientem. Huuij omnes naturaliter ad Meridiem feruntur: ſyncerè quidã alij per anfractus, alij pręoccupant maris ingreſſum, quod ad Me⸗ ridiem per ſe poſitum eſt licet neceſſe ſit partes illius diuerſas cœeli plagas re ſpicere: Reflectuntur em̃ ſæpeùà montib& uallib. circumaguntur. Montes altiſſimi nullam ad altitudinẽ partis terræ, uim habent. 4³3 Alia eſtratio totius, alia partis. Si ſol totam terram ambiret& medio 44 criter poſſet eam calefacere, tota eſſet aridior torrida, quia aliũde auxilium non reciperetꝭ ſi minus quam mediocriter deterius ob frigus& aquas ha bitaretur q́ᷓ; Fimarchia ratione eadem. Atille non aſſequitur pondus. Au xilium em̃ minimũ ad reſiſtendum, ut Veneti dicunt, plus poteſt quã uali diſſima cauſa quæ adiuuet. Ob hoc natura temperauit corpus noſtrũ, nõ uniuerſum effecit temperatum. Aqua quomodo in imo terræ ſit declaraui in libris de Rerum Va 43 rietate hic nego,& tñ utrunq; uerum eſt. immixta enim manet nec fluitat. Itaqʒ uaticinatus eſt quæ aliquando dicturus eſſem, dum exiſtimat recita- re quæ dixerim. Quod autem terra ſit omnium fundamentum, philoſo⸗ phieſt, ideo non laboro. Cum& uerũ ſit& ipſe per fas nefasq́; profiteatur ſe philoſophum tueri. EBgo non intendo probare, quod falſum eſt, ſcilicet aquam 46 non 6 ———˖—— 1 7. 1 1 168 Hieronymi Cardani non generari ſub terra.generatur enim nec deficit aer qui ſenſim trahitur: ſed ſi generetur non aſcendit. Quod ſcripſerim ibipro eocoſtendit ruſtici tatem importunitatemq́ ſuam, cum tam breui factus per tot negocia edi⸗ tus, ſecundo auctus, tertio ſit emendatus. Cauit ne non emendatus prius in publicum prodiretut haberet quod carperet. Sic quod non ſuccutiab aqua poſſit, aſſumit ad epuganeumn quod probare debet. De aquæ aſcenſu rẽ nõ explicat nec cauſam, nã& aliter aqua aſcendit:non cõpreſſa Tixxra qin ut in primo libro, quamobrẽ nec generaliter. Sed uideamus an rectè doce ia. at cauſam aſcenſus aquæ in montibus? Bt patet quod non, nam etiã ſimil le libras aquę ſuperimponas, ne uncia quidem altius digito q́ʒ ad libellam impulſa aſcendet.Sic ille qui prodegit quęcunq; habuit Nediolani dece⸗ ptus hoc falſo ſuppoſito. Nam ad hoc admiſſo quis non uidet dari mo⸗ tũ perpetuum, quemille ſ perabat. Hoc oſtendit uirũ hunc ſophiſticis peri pateticorũ rationib.aliorum more inſiſtentẽ, nugari cõtra eos qui experi- mẽtis& machinis res didicerunt. At aere iſta fieri poſſunt, ut in Heronis machina declaraui.Ita iſta Ariſtotelici cũ ad experimẽta ſe cõferunt ſeu cũ medicis ſeu cũ architectis aut mathematicis aut ueris philoſophis qui cer⸗ tis principijs inſiſtunt aut arificib. uani ſemper deprehẽdunt᷑. Ecce uides hominẽ,& iudica: hucuſq; duas per machinas molitus eſt declarationes. &c in utriſq; manifeſtẽ falſus depręhendit᷑: quam fidem alijs adhibebis? Aſtaboram& Aſtanum Meſa, Plinius& Solinus cũ Nilo eoſdẽ eſſe uolunt. Vndepatet quàm calumnioſe agat, cum etiam parum interſit, nãà fluuij oriuntur& occidunt, ut nihil ſit perpetuũ.ideo in talib. ſoleo ſequi uulgarem opinionem. 49 Oicit quod ego dico litus boreale neceſſaridð eſtid eſt, quod Boream reſpicit, quãdoquidẽ ipſemet fatet᷑ ortum eſſe ultra tropicũ hyemalẽ. Vbi idem putat eſſe tropicum& circulũ hyemalem, ut diſertè loquatur. 50 Mare non mittit fontes niſi ſalſos, percolatur tamen aqua prope exiã tribus cubitis quę dulcis eſt. Nec negaui ex mari oriri flumina ſed omnia, nec non emergere è terra, ſed non poſſe ultra æquilibrium aſcendere. la ue W ra fateor, difficile eſt cum luctę imperito luctari. Accipit unam rem proa- lia fermè ſemper. Quæ redarguit ne ſomniaui quidem, quæ dixi non attin git. Durum uidetur& id iure ſolum aquas mixtione dulceſcere,& aquas puteorum Mediolanenſium e mari procedere:& tñ humilius eſſe mare Liguſticum fateor. Hinc colligere potes hos falſos peripateticos nihil ſci⸗ re, led nugari, quandoquidem ipſe nec ullus alius potuit modum inueni⸗ re, quo aquæà fontibus& in cacumine montium ſcaturiant,& quomo- do dulceſcant, aliæ autem ſalſæ puteis hauriantur,& ex montibus nulla ſcaturiat ſalſa. Et ita nugantur impudentiſſimè. Sed audi modum qui unus eſt& ſimpliciſſimus,& uide quomodo in dictis noſtris quæ ille putat aded inuicem contraria eſſe, nihil penitus ſit diſcors,& quomo- do ſi ub noſtra breuitate plura lateant pulcherrima,& qualia ſint, certè nun n quã à ſæculis inuenta ne cogar ut tu propria laudare.lIs modus eſt, cũ quo omnia lli conceſſerimus, etiã ortus fontium nullam ueram cauſam afferre poteſt, *.„ 2.7.. Actio 1. librorũ de Subtilitate. v⸗ omnia experimenta omnia noſtra uerba cõcordant. Longiuſculus fui ut breuitatem& orationis uarietatem, quam tu inconſtantiam appellas, a⸗ gnoſcas:& quanta ubiq; non ſolum hocin uolumine, ſed in uniuerſis no ſtris libris compreliendatur. Et quia ob importunitatem plura dixi quàm deceret, breuiſſimè, ſed tamen lucidè rem ipſam docebo. Aqua maris ue- lut in ſpongia ſub terra ubiq; exſudat, quibuſdam etiam in locis lata uia procedit. atq; tunc ſalſa hauritur èẽ puteis, ut ad Salam in agro Placentino, cum tamen pluſquã c. M. paſſuum à mari quoquo uerſum diſtet,& tunc nunq́;ſponte aſcendit, unde nullus fons ſalſus ex infinitis ferme: ſi ſit, ne ceſſe eſt in decliuiore à mari loco eſſe. Reliqua tota aqua quæ exſugitur, neceſſariò percolatur, atq; ideo dulceſcit. Trahitur ergo ad ſuperficiẽ à ca⸗ lore ſolis& pluuia, atq; ibi coactis ob frigiditatem in acumine montis ua⸗ poribus fiunt riui, qui fluunt ad humiliorem locum, ex quorum multitu⸗ dine fluuij. Aſcenſus ergo perpetuus eſt, quoniam non ſolum calore ſyde⸗ rum, ſed terræ in imo exhalant uapores uelut in diſtillatorio uaſe. Ma-⸗ teria igitur deeſſe non poteſt, ut quæ à mari ſuppeditetur, exhalationis cau ſa etiam ſemper adeſt calor cœleſtis,& uiſcerum terræ frigiditas, lapidum & aeris in cacumine montium:ergo ſcaturitio perpetua, id eſt, ualde diu⸗ turna, quia ſub ſole, ut dici ſolet, perpetuum nihil. ſed uerè nihilin elemen tari regione. Cum uerò uapores paulo altius attolluntur ſupra cacumi na montium, fiunt nebulæ, inde pluuia. Hoc autem duplici modo, uel ob uaporis abundantiam,& tunc etiam creſcuntflumina: uelob caloris uehementiam,& tunc tanto plus decreſcunt flumina, quanto pluuiæ au⸗ gentur. Ideo cum ſiccãtur fluuij, magnos imbres expectare oportet, quod & ratione efficientis cauſæ& materiæ conuenit& finis. Ita ſapientiſſimè Deus hæc diſpoſuit. Videas ergo in montium uiſceribus perpetuum qua ſi fumum undique:quo cum tenuior pars ſolũ aſcendat, tum quia ex per⸗ colata iam aqua dulciſſimi fontes prodeunt. Bt ſi omnino ſalſi ob maris propinquitatem aſcendat, ut iuxta maris littus ac in fontib. inſularum& promontoriorũ admixta puriore aqua ac dulci ſalſus ſapor obtunditur, uelut& in pluuia aqua ob eandem cauſam licet non deſit latet. In terra uerò non tam ſacilè oriuntur. fontes ni uel deriuentur, uel lapides propè ſint, quoniam uapor non adeò cogitur. Ita rectè ergo diximus, ſupra fon⸗ tes partem oriri ob maris aquam, partim ob tranſmutationem. Nec par⸗ tim intelligẽdum eſtad aquã referẽdo, cum ſit uniuſmodi gen eratio eius, ſed ad cauſas generationis aquæ. In uerticib. ergo altiſſimorum montium (non compreſſa redundat, ut ipſe adeò inepteè putat, nã nec perpetua nec diuturna eſſe poſſet)& in paruis inſulis aqua dulciſſima ac limpidiſſima perennisq́; ſcaturire ſolet En uides quomodo ueris principijs omnia ex⸗ erimenta, omnia noſtra dicta conſentiant? nihil falſum, nihil pugnans, nihilabſurdum eſſe. Ipſe aquam perpetuò,& terrã collocat extra locum ſuum, uim infert naturæ, opificem imprudẽtiæ arguit:& cum omnia hęc nec 160 Hieronymi Cardani nec moͤtus aquarum, ſed experimẽto manifeſtè contradicentẽ. Nunc uſq; in auditam doctrinam declarauimus. Poſtut hoc quod ſenſu patetuide⸗ rint, inuenient Ariſtotelem centum in locis dixiſſe, tractumq́; per capillos nõ per ueſtes ſolum, cogent ut dixerit, quæ nec ſomniauit. Tribuere conã tur omniaantiquitati, cum tamẽ ex illo pauca ſcire poſſimus, partim quòd noui Græci erant, necdum artes& diſciplinæ inuentæ, ipſe philoſophus tumultuoſe hic& inde colligens in unum congeſſit, non potens afferre iu dicium, nec ad ulteriora penetrare, ſtimulis etiã contradicendi, tum præ⸗ ſentibus occupationib.ob ambitionem impediebatur. Et optima quęq; ex illo in cauerna periere: quæ ad nos preuenere mutilata, corrupta, uix in⸗ tellecta ob breuitatem& pondus ſententiarum, argutumq́;contextum, ac quod maius omnibus eſtob energiæ& conſuetudinis loquendi modum amiſſum, ut etiam Auerroes docebat in ſecundo Meteororum. Ettamen uel ſic Ariſtotelem ipſum nõ negauerim rebus naturalibus maximum lu⸗ men attuliſſe ob ingenñ peritię ac iudicij præſtantiã, omnesq́; qui ad hanc uſq;ʒ ætatem floruerunt utilitate doctrinæ longè antecelluiſſe. Vtuerd ad homines, qui ante nos fuerunt, collatus ma ximus fuit: ita ad eorum quæ in natura ſunt arcanorum doctrinam naturalemq́; diſciplinam minus,& omnino quaſi nullus habendus eſt, cui æſtimationi qui non credit, pror ſus ſtultus eſt. Et qui non perpetuò ante oculos habet, in infinitos ac tur⸗ piſſimos errores decidit. Ego uerðò cum Galeno didici non Ariſtotelis ob læſas ſententias, ſed ipſam naturam omnium parentem præ oculis mihi ſtatuere. Cui ſi Ariſtoteles uel alius quiſq; rectè adblandiatur, nemo me ipſo libentius adhæret, nemo gratior eſt in recitando nomine illius, per quem profecerim. Sin aberrare cernam, omitto non accuſo. quod etiam fa urus fuiſſem in Ariſtotele, ni claritas nominis eius illum prætereundo me imperitiæ reum feciſſet.Itaq; rogo benignelector, ex uno, in quo maxi mauidebar non poſſe defendi,& ubi fruſtra tot calumnię intentatę ſunt, omnia reliqua noſtra metiaris. Atqʒ eadem arte& ab eodem artificice con⸗ ſcripta puta. 51 Legendumeſt id(& ſi non ſit) ſupple membrum oceani: eſſe tamẽ mare aliquod q; cum oceano non conueniat. Mare enim paronymũ. om nes lacus à fluminibus fiunt manifeſtis aut ſubterraneis. 112 52 De aſtu putat me ut ipſum ſcribere ubiq; quæ ſciam& quę neſcia, ſed poſtquam in poſſeſſione dicendi ſum. rem de æſtu in libris de Rerum uarietate diffuſè tractaui, nec ſoleo niſi magnæ neceſſitatis cauſa,& iunc etiam duobus uerbis, quæalibi dicta ſunt repetere, nec incertorum cauſas aſſignare, nec in his quæ recito ſimplici teſte, ſed conteſtibus more Iuris cõ ſultorum fidem adhibeo/ ſubſcribente prius ratione. Ita multum, ut mihi uidetur, non more meo⸗laborat in incertis. Simile eſtillud iuxia, Pariam celerrimè:nõ enim cauſam ſcire potuit, quoniam etſi poſtlibros de Varie tate librum exercitationum edidit, erant tamen iam ut conijcio ſub prælo, quando mei editi ſunt. Supponit enim falſum ſolem, quo ad opera in inſe rioribus Actio 1. librorũ de Subtilitate. I61 rioribusà Luna non pati, cum& experimentum& ratio& Aſtrologo⸗ rum authoritas refragetur. Eſt em̃ dimetiens lunę quandoq; paulò etiam maior ſolis dimetiente. De philoſophia utinã nõ alia in parte magis bal⸗ butiret ꝑſpicua ſunt hac in cauſa quæ ſunt certa: quæ nondũ cõperta no⸗ bis, ꝑro cõſtantib. ubi cõfirmabunt᷑ eiſdem principijs, uelut in cõmẽtarijs Ptolomęi modum conſtruendarum artium nos ex illo docuimus,& ipſę in magna cõpoſitione demonſtrabuntur. Demiror aũt qui quærat nouã generationem& modũ incremẽti,quẽ ego ipſo eodẽ loco declaro. Sed me non iuuat prolixitas.at qui eum ſequi uellet, omnia omnib.in locis repete⸗ re cogeretur. At nos quantauis diligentia breuitatem ſectantes,& mini-⸗ mã partẽ eorum quæ accepimus ſolũ ſcribentes, maximã tñ molem libro rum cõfecimus, quam legere uix poſſit homo longę uitę curſu toto. Hic& duabus ſequentibus, ut ſolet, non aſſequitur quæ dixerim,& iñ diſputat. In Lvij etiam nugatur& diſſimulat ſe intelligere, quòd ſæpe diximus elementa uiuere anima uniuerſi, mixta uerò anima naturali. Cæ⸗ terùm ut ad ſingula reſpondeã, in pręcedentib. legit tunc pro tum, cũ in utraq; Germanicaimpreſsioneſic iaceat. Clarus eſtſenſus, ni ſtupidus om nino ſit aliquis, forſitan fuit error in Gallica? uelut non potuitinterpreta ri,cum uideret non conſtare ſententiam uel cõſulere exẽplaraliquod Ger manicum? Sed ſimilis ſibi eſt ubiq;. Ita& illud aquæ calidę, ut calidũ à te⸗ pido diſtinguitur, ĩpſe interpretatur ut à frigido diſtinguitur. Quod uerò adijcit de calore aquę in puteis, ſciat id à me declaratum in libello de Aqua & Aethere. Quod ex uigeſima quarta ſectione problematum adijcitur, ꝓ me facit: quod aũt ex Hippocrate in libro de natura fœtus, ualde eſtin rẽ. Sententia illius eſt: Aqua in ſuperficie terræ calidior eſt æſtate quàm hye⸗ me, in profundo contrà. Rationem adducit, quia terra hyeme denſatur,& ob id concaleſcit:argumentum ducit, quod pelles in faſciculum coactæat que conſtrictæ uruntur. Hoc nihil eſtcontra declarationem noſtrã. Quæ enim in imo terræ adeò profundę ſunt, ut frigidiores uideantur æſtate q́; ſit aer hyemis, hæ frigidiores ſunt æſtate quã hyeme: quod dehis declara⸗ tio noſtra non probet, ſicut neq; Hippocratis autoritas noſtrę declaratio ni non aduerſatur, Sublimiores enim ſunt aquę noſtrarum regionum q́; Hippoc. Atnos deaquis generaliter, quarũ eſt uſus, quæ æſtate etiamob id ſalubriores ſunt intelligimus. In eãdem incidit foueam, putat me collegiſſe obiter,& non cognita exactè ſcripſiſſe, ideò quãuis uera afferat, quia tñ aliquot planè falſa ſunt intermixta, ided auctionem nõ faciunt. Quod derepetitione obijcit, nn ne uidetin ſecunda editione ſublatum? Porrò primam in ſeptem menſib. abſoluimus: quid ergo mirum cũ Flacco in tam longo tractu& ſcribendi celeritate ſemel obrepſiſſe ſomnum. Neq; hoc uitio, ſi modò uitium eſtca⸗ nuere Ariſtoteles& Galenus. Nullus enim error repetitione leuior eſt, ut qaii etiam nonnunquam utilis ſit. Gur in frigidiſſimis regionibus hernia gulæ non adſit, ratio eſt, 60 quia 54 Probl.2. 59 —CQOQ——— iqͤööͤöqqq——˖˖˖˖ę—::·„ö„4ů·4·ö;4:ͤ˖·——— 1 161 Hieronymi Cardani. quia aquę ille magis concoctæ ſunt: nam ut dixi, ſolum bituminoſum eſt. cõcoquitur em̃ duplici modo aqua. In his etiã regionib. uix aqua utunt᷑, ſed zethum ꝙ refrigeret, illis eſtin uſu. In ſequentib.uſq; ad Lxxij nihil cõ tinetur, ſed cum propoſuiſſet omnib. cõtradicere perperam argumentak, quæargumenta produnt uel ſupinam ignorantiam, uelmalignitatem nõ uulgarem:uelut illud de ſcutica ſæpius repetitum. Sed hæc fuiſſe pędago⸗ gum docent, quod ſecus ignotum hominibus eſſe poterat. Palea nõ eſtcandida utnix. flerietiam poteſt ut urai, ſed difficillimè, 72 unde ille ut probaret experimẽtum in albo, quaſi difficillimo oſtendebat: nos experti ſumus, quod uerũ eſtuix poſſe accendi. Frigiditas ſola priuatio eſt, nihilibi niſi calidum, quod lux, caliditas, 24 motus lumen, propria ſi nt cœlo.Siccitas ibi nõ eſt ut qualitas elementi:in quo Galenus redarguit᷑. In ſexta diuiſione admiratur, quòd calor ſit in a⸗ qua.quomodo ageret cœlum, ſi inferiora non reci perentꝰ at receptus ca⸗ lor in aqua eſt utlumen in ſuperficie colorati. Ibi notat contradictionem argumentum ſolum ſtupidæillius inſcitiæ. Aqua non habet calorem per ſe& ex ſe,ergo non concepit ſemina caloris à cœlo? argumentum dignũ autore.In ſeptima diuiſione aliquid dignũ conſideratione adducit. Liqui da refrigerantur motu, ſed eadem rareſcunt,& quæ rareſcunt calefiunt, igi tur refrigerantur& ca fiunt. Dico aliud eſt de motu ſecundum impul⸗ ſum, ut dum fluit aqua: non enim rareſcit, ideo refrigeratur: at dum exci⸗ pit lumen, mouetur à partibus non conſequens partes, ideo rareſcit& in caleſcit. Clarum eſtigitur hunc uirum ſemper labi, eodem lapſus genere, ſcilicet homonymia.In octaua cum ego loquor deraritate ſubſtãtiæ, ipſe loquitur de raritate compoſitionis, ubi pumicem& fungumadducit, qua ſi uelit homines dedocere quæ ſciunt, docere quę neſciunt. Deaere, de quo eſſet aliqua difficultas, tranſit ſicco pede, Sed aer quorarior, eo minus frigidus. „ In quinta diuiſione conſtanter dico ſydera eodẽ mo do eſſe calidiſſi⸗ ma, quo ſunt ſplendidiſſima, Venus, Iupiter& Luna abundantia calo- ris ut etiam luminis:Canicula abundantia& magnitudine. 76 Admiratur dehis uerbis:Cœlum quia nuncʒ ceſſat,& potentẽ ubi⸗ que habet animã, ided non fatigari poteſt. Imò dicit potius, quia non fa⸗ tigat᷑, non ceſſat. Nònne uidet quòd in mortalibus fuga indigentię eſt cau ſa facultatis, in immortalib. contra eſt: eſſent enim imperfecta talia quæ à prima cauſa prodeunt, ubi nulla ſuſpicio indigentiæ. In ſecunda diuiſione aberrat toto ccœelo. nam non rota ſola, ſed& om 77 nia quæ mouentur, iam incitata facilius& uelocius mouẽtur, quia aer pri⸗ mi motus, ut in ſecundolibro docuimus, adiuuat: alia ob ſitus mutationẽ, ut in curribus infixis terræ. Ibidem uides ſordidam cõtumeliam abſq; ul⸗ ſa cauſa. Demundo an ſit ſempiternus, debuit primum quærere quid per mundum intelligã,& librorum illorũ editionẽ expectare. Decreuerã non accuſare illũ, atq; ita feci, repugno em̃nõ oppugno, ſed hic cogor ob Dei cultum: —— — — 4 quia ab angulo meridiani& eclipticæ detrahi debet, utrelinquat᷑ angulus d . 4— 1.. Actio 1. librorũ de Subtilitate. 1sz cultum: illũ em̃ eundem naturæ& peſſimè dicit, ac ſi quis umbrã ſoli ean dem affirmet. Ita in quibuslibet inconſultus ſemper fuit. Idem uerò pul⸗ cherrimè probat Ariſtotelis ſui authoritate Deus& natura, ergo Deus eſt natura. Aſſenſus eſt Pompeius Ciceroni, ergo Pompeius eſt Cicero. Pudet me ſtuporis:ego primũ nõ affirmo minorẽ eſſe diuerſitatẽ co ⸗9 metę qᷓʒ lunæ. Si cõſtaret, nõ eſſet dubiũ ſuperiorẽ eã forelunę. ſydus illud, D boni ꝗdad diuerſitatẽ aſpectus, quę ratione mathematica pura cõſtat. Quod de lrideſcripſimus, ſeruat phænomema, atq; in hocpoſtq́; nõ 80 aliud melius ſuccurrebat, maluimus explicare Ariſtotelẽ ꝗᷓ damnare:haud neſcij quod res ipſa pateretur graues difficultates naturales: nam quòd ad mathematica attinet, ſatisfactum eſt. Quæ em̃ obijcit ipſe, abſurda ſunt,& non intelligentis. Quod enim dicat uidiſſe iridem incumbentemarbori, exiſtimo non ſanum fuiſſe. ſed quia uerax eſt, apparuit hoc illi nõ prope, ſed ꝓcul& obaſpectus errorem. Cæterũ approximare irridi ratione dicta omnino eſtimpoſſibile. Neqʒ ex tranſuerſo ſic inſpicere, ut quaſi unũ latus per aliud, ſeu è regione uideat: ſic. n. ſol& oculus& iridis centrũ,& iridis latera eſſent in una recta. De interiore circulo, ubi debet legi exteriore ma⸗ niſeſte cũ ordines uiciſſim mutatos ꝓfitear,& Ariſtot. ex quo deſumpſi dicat᷑ nõ pudet criminari? ſed uicit Pęana canat. Cæterũ ꝙ ego croceum, Ariſtoteles puniceũ uocat, uterq; bene. nã ego plures colorũ ſpecies ꝙᷓ ille poſuit, etiã ſi librũ de colorib.(quẽ ſuũ nõ eſſe pleriq; exiſtimãt)illi tribu⸗ as. Conſtat etiã de re ipſa, nã iris ſola, ut exiſtimo,& cœlũ colores retinent impermutabiles. his rurſus oporteret adijcere paginã, neinuerbis caperer, ſed faceſſat cũ ſuis calũnijs, ne pereat gẽma chariſſima. De iridis inſeſſu nõ ne in ſecunda editione uidit, in qua maluimus etiã Ariſtotelẽ pręterire, cũ nõ probaremus q́ʒ redarguere. nã nec; ipſe affirmat. Porrò in tertia ſectiõe adeð admirat᷑ rẽ tã perſpicuã: cũ in tractatione colorum doceã ferrugineũ aliosq́; colores ſineluce uocari, aliorum puta uiridis at niuei, quod parũ lucis retineant comparatione:cum iam ſuperius declarauerim omnes co-⸗ lores à luce conſtitui, illius eſſe particeps. Ita credo huic nugatori, quod mihi deeſtilli ſuperabundat:ſcilicet tempus, nã tam rudẽ eum eſſe perſua⸗ deri nequeo. Duarum uerò ſigurarũ, quas ponit in nona& decima ſectio ne, quæ in decima eſt falſa,& cõſicit ſe ipſum. Elatius enim ſit centrũ iridis à finitore, ſi ſolſit in eo, ergo plus medietate iridis uidet. Modò agnoſcis perfectè hominem qui decipitur in matemathicis, ubi Ariſtoteles negat fieri poſſe paralogiſmũ: quę uerò in nona, non concludit. Et quoduix ex declarationib. Monteregij in librũ tabularũ primi mobilis magno ne- gocio erui poteſt, ipſe parũ in mathematicis exercitatus putat quatuor uer bis declarare, ut erubeſcã non mediocriter illius cauſa. Ego tñ ſtudioſorũ amore hic eã uolo ſubijcere. Ex xxi problemate Monteregij reſiduũ maxi mẽ declinationis par. 66. min. 30. cũ altitudine poli in noſtra regione par. q. min. 20. arcũ ſubtenſum habẽt par. 390 min.5l. ergo ex uſu ꝓblematis, 6 1 — 2 eclipticaæ 2 164 Hicronymi Cardani eclipticę& finitoris, hic angulus eſtfinitoris& meridiani per punctũ illuũ trãſeuntis. Habeo igit᷑ anguluũ rectũ.& angulũ par. 39 min. 5& maximã latitudinẽ:ponemus igit᷑ ex dictis a Monteregio in quarta de Triangulis ab partẽ æquinoctialis& be meridiani ut uocãt circuli, ut ſit par. a3 min. 30& augulus arectus& ac finitoris partẽ: angulum aũt c par.39 min. 5l. ducemus igit ſinum lateris b cper ſinũ cõplementi angulic& productũ diuidemus per S0,& exibit ſinus cõplementianguli a par. 27 min. 0. Sed ex his quæ in duodecimo libro de Rerum uarietate ſcripta ſunt ꝓportio ſinus a ad ſinum b. eſtut ſinus lateris b c. ad ſinũ lateteris a c. Ergo ſinus la⸗ teris a c eſt par.26 min. 5,& arcus par. 25 min. 45. ponemus igitur finitorẽ ac d b in cuius cẽtro palã eſt nos eſſe& meridianũ fgeh. cum igit᷑ g eſit par.⁊6 min.ʒerit fg partiũ 33 min. 55, at feeſt par. so igitur ſolerit in eo ſitu borea⸗ 2 2 lior nobis partib.ijſdẽ, ſcilicet 26 min 55. Et cum eſt — 3 ſ in meridie, declinat magis à puncto f. ipſoe par. 20 min. 50. Igitur in aſcẽſu procedit ad meridiẽ par. 46 min 55, ꝙᷓ facile eſtuidere in ſphęra. Ex hoc ſequunt᷑ quatuor correlaria, primum qd dum ſol eſt citra ęꝗ noctialẽ, nobis in ortu& occaſu fiunt umbræ meridianæ. Secundũ, quòd dum ſol eſtin tropico Cãcri, in ortu& occaſu omnib. fermè Huropeis fi⸗ unt umbrę meridianæ. Tertium qd licet agnoſcere ęquinoctiũ certum ex ortu ueloccaſu ſolis abſq; inſtrumento, cũ parietẽ ad boreã rectè ſpectantẽ primo radio attigerit. Quartũ, quòd cum multos uiderim homines impu dẽtes, hoc tñ nullum uidi ſtultiorẽ, qui de rebus quas neq; ex cortice uidit, negocium nobis occupatis ad uiiliſſima facit, ſolis cauillationib. ac ſophiſ matib tum grãmaticis argutiolis innixus, exiſtimãs profunda rerum ſuis nugis poſſe metiri, idẽq́; eſſe nugari& ſcire, nosq́; ut illũ temerè& abſq́; cõ ſideratione abſq; iudicio ſcripſiſſe de quibuſcunqʒ ꝗᷓ nobis in mentẽ uene rint Ignoſcat mihi qd iratus hęc dico, quia me adegerit ad perdẽdã dimi diã diem in hoc labore, dimittereq́; neceſſaria, cum ſufficiat mihi tradidiſſe omniũ rerũ principia.nã doctis ego ſcripſi& ueritatis cultorib. ut poſſint ſe exercere uel aliorũ doctrina uel noſtris exẽplis hiccinde ſparſis. Tũ etiã quòd genus hoc ſophiſtarũ, ut& Galenus faciebat, odio pluſq; Vatinia⸗ no proſequor. Legat rogo totum illud ſuũ opus quæſo tã magnũ,& uide at quẽ fructum capere poſſit cognitionis rerũ? Sed ſolum ſalsè, acuté ſub⸗ tiliter, ſubtiliſſimè, urbansè, facetè, ironicè contractio ac eiuſmodi deliramẽ ta:mirus ſui encomiaſtes, ꝗ idẽ putat forſan profiteri ſe de ſubtilitate ſcribe re& ſubtiliter. Parũ per ſe recipiat& cõſideret uter noſtrũ ipſi Ariſtot.quẽ aded imitari ſe ꝓfitet᷑, ſimilior ſit. Ducat tandẽ exẽplũ ab hac una tantũ re quãtilaboris, quãtæ ſubtilitatis, quãti periculi errãdi? Et cogitet omnia ea dẽ arte ab eadẽ mẽte excogitata,& eadẽ profunditate recõdita atq́; celata. Siuellem adnotareerrores, quale illud eſt amentiæ ſimile: quadratiũ corpus — 1 Actio 1, librorũ de Subtilitate. 185 corpus puſillum ab omni latere circumueniri ſolis radijs poteſt. Nã ſi de fiae umbræloquat, etiã ſphęrę cõtingere poteſt, ꝙ iñ negat: ſi de cõtactus omnino impoſſibile.De pyramide euiã inuerſa diſpereã ſi ſcit quid dicat, cum exiſtimat totã poſſe ſimul illuſtrari. Ita nec probata prodit, nec tantũ eſt illi doctrinę ut ſciat ꝗd dicat. Oporteret. n. pyramidẽ illã habere infini⸗ tã penè tenuitatẽ, ut in tertia editione huius libri demonſtrauimus.. Prodit ſtultitiam ſuam dum dubitationem quam propono ac bene 84 ſoluo, ipſe quaſi concedam reprehendit,& malè ſoluit cum prę oculis ſolu tionem ueram etiam in prima editione haberet. Quam ſtultitiam etiam auget, quaſi non liceat firmo clauo Helioca⸗ minum affigere. Dioſcorides non ſcribit ex hordeo ſolo fieri.Si contendat more ſuo, 6 ſichala Scotorum. Dicit quo humido uiuunt Centies ſemina dicto pin⸗ gui ergo ſemper in homonymia uerſatur. Liqueſcit quod molle redditur, etiã ſi non omnino fluat. Simile illud 87 dum redit:emphaſim uerbi non intelligit, plus eſtꝗᷓ; ſi dixiſſem, cũ redijt, quoniã hoc iunctum eſt,& liqueſcere& redire& redijſſe declarat:quoniã reditu durũ factum eſt. Cuprũ, bitumẽ, uitrũ adducit. ducit᷑ cuprum ſal⸗ tẽ, dum lĩquidum eſt. Si em̃ nõ facile frangitur& cedit, duci poteſt: at cu⸗ prumnon duci poteſt, non erit uerèẽ durum, ſcilicet ex tertio genere argu mentum declarat, ſed non apud eum qui contradicendi ſtudio inebria⸗ tus, quæ ſunt ante oculos non uidet Bitumen quis dicat ictui mallei, ut fer rũ uel plumbũ reſiſtere? Vitrum cum duci poteſt ſcilicei liquidũ, non frã- gitur, non poteſt duci,& multo minus quàm ulla alia res. Nõne uidit in ſecunda editione meã ſententiam planè explicatam? ↄ4 Bxiſtimabatlicere ſibi hac in re liberè nugari more ſolito, quòd non 95 crederet quæ dicta ſunc poſſe declarari, ſed fallitur. Terra hæc ſic præpara ta uel erit ſimilis uel deterior uel melior ſimplici terraꝰ non ſimilis, nã abſur dum uidetur, repurgatâ mixtã, tum fermenteſcentẽ eaſdẽ ad unguẽretine re uires, neq́; deterior. nã tenuior facta& incorrupta attenuare ſine calefa⸗ ctione, atq; ineidere poterit, putredinemq́; minuere. Oſtendit hoc(uocãt balſamum)ꝙ; ſolo uino& oleo in ſeculũ ſepultis cõſtat. Itaq; uides homi nis arrogantiã cũ inſulſa temeritate, cũ etiã incertus eſſet an expertus forẽ. Sectione ſeptima.Ea ſunt ubiq; non in quacunq;terræ parte, profun 6 diora enim ſunt, undenon ego inconſtans, ſed ipſe errat, præſertim cum 5 me ibi declarauerim.— Agitegregium rhetorem oues& boues& pecora campi, cum ratio⸗ 59 nes deſunt, ad has nugas ſe conuertit. Ibidẽ de Africæ parte diſputat, quę ultra Aequinoctij eirculum poſita eſt. ibi qua parte Braliliã reſpicit mare, excipit ꝙeſt ei à meridie:at Braſilia ipſa quę ab oriẽte mari alluitur gemma rum inſulas habet, ob abundantiã earum ita appellatas. Sicut& Melindę regn um,& Azaniæ& Arabia fælix& Hiſpana inſula:omnes.n. mare ab oriente habèt,& gẽmarũ& auri& aromatũ ſunt feraces. Sic uidet omnia 85 8 P 3 concordare, * 2 5 2 5 166 Hieronymi Cardani concordare,& adhuc audet hiſcere. De Hiſpania(quod ſolum obijci po teſt) negamus auri uelgẽmarum uel aromatũ poſſe eſſe feracẽ:& hoc ſiad ſupradictas regiones cõferat᷑,argenti poteſt, ut 3& Germania. Plinius eam laudauit, quòd ſeculo illo quo Romani pauperrimi erãt, uiſa eſt diues ſuo malo proui ncia, quòd Italig cõparata aliquid auri gẽmarumetiã gigneret. Sed neqʒ expilata tota prouincia auri copiaa pparuit, neq; poſt neq; nũc, neq; in poſterũ unqʒ apparebit, donec mutata rerũ forma aliã quoqʒ inire rationẽ oporteat. Exiſtimat enim hicuir noſtras declarationes ſimiles eſſe ſuis nugis: nos enim ſecurè& tutò etiã pronunciamus derebus. Caueat modd lector ne perperã, ut ille dicta noſtra intelligat, in quibus ſalli facilẽ quiſq; poteſtob eã quęalias dicta eſtrationẽ. Sic& in ſenſuillorũ uerborũ (nec ab occiduis radijs) decipit᷑:& ut uideo, profunditatem uerborũ non aſſequitur, ſed ſolum corticẽ.(Quare ſi tandẽ ſapere tantus natu incipere uult legat magnã Ptolomei cõpoſitionẽ.& ſolũ animaduertat aſſumptio nes:ſimn liter& illius libros de iudicijs, in quibus nos profundiſſimã ratio nẽaſſumptionũ declarauimus. nã illius exẽplo& Buclidis tũ Galeni dua buslineis in methodo totam rationemlibrorũ cõdendorũ uenati ſumus: nec Ariſtoteles eam neſciuit, nec prętermiſit, ſed in eo adeò obſcura eſt, ut nunqᷓʒ ex illis operibus quiſqᷓ illã etiãſi lynceus eſſet, expiſcari poſſit. Tria enim ſunt genera declarãdi, rectũ mathematicorũ, diuiſiuũ Galeni,& par ticipans ſeu reflexũ, quodeſt omnib.difficilius Ptolomei. Quamobrẽ cũ in omnib. uno ex his uſi ſimus, neq; uolentes errare potuimus, niſi ſi qua aſſumpta eſſent, quæ uera nõ eſſent. In quo diligenter cauim us,& experi mento ipſo& cõteſtibus& ratione rurſus in ipſis aſſumptis,& ꝙ omnib. maius eſt nihil tanꝗᷓ ꝙſit, ſed eſſe poſſit, aſſumẽdo. Vt nõ dicamus quicꝗᷓ ſimpliciter, ſed quoniã ita eſt Hocenim neceſſariũ& ſempiternũ, eſſeaũt fortuitũ fallaxq́; affirmatio. Mathematica uerò illa figura nihil arguit, niſi inſaniã. Sed ne uerbis illum ſolum dãnare uideamur, exponamus id d propoſuimus(nec ab occiduis radijs, hæc aũt in initio ſexti libri)ubi exo riente uapores maris in terrã deferuntur, cõcoqui poſſunt oriẽte ſole, qui moderato calore ſenſim cogit& attenuat:inde uſqʒ ad ueſperã humoril⸗ le cõmixtus tẽperatur purgato aere.at ſi dicas, in Hiſpania, exernpli gratia, uapores è mari delatos ueſpertina hora cõcoqui poſſe? oſtendimus ex ni⸗ mio feruore ſiccitateq; ſolis occidui exuri terras, nõ concoqui humorem. Sed nec à mãtutino, cum nondum à ſole ſint educti. Sol em̃ impellit& ae⸗ rẽ& uentos& uapores ante ſe: non ſolum eleuat. Vt aũt huius rei duo ha beas experimenta clariſsima, ſi terrã ueſpertina hora, dum ſoluiget irriga- ueris, areſcẽt omnes plãtæ ob cauſam dictã. Quòd ſi id ubi iã ſol deciderit agas, matutino demulcente luxuriãt plantæ. Rurſus ſi areã ex occidẽte plã tarum delicatiorum ſeras, ſeruabis: ſi ex oriente nunqᷓ;, qd occiduũ ſolem excipiant, 3orientẽ non uideant. Ita hic egregius uir, quã utilitatem pręſtet humano generi cum ſuis ſophiſmatib.intelligitis qᷓᷓ ineptè interpretetur cognoſcitis? Sic& ubi adeò amens eſt, ut accliuis& decliuis diſcrimen in telligere — Actio 1. librorù de Subtilitate. 16 telligere me non putat, pondus ſententiæ euertit: obaccliuitatẽ deſcendit aqua, per decliuitatem deſcendit. Sed putat nos ut ipſum temereè conſcrip⸗ ſilſehos libros. At dignus erat cui nihil reſponderetur, ſed maluimus po⸗ ſteritati conſulere. Puteũ illum, ſi ſuo periculo experiret᷑, intelligeret quantum interſitin 100 ter peripateticũ ſophiſtã camoſumqlitigatorẽ, ac uerè ſapientem, qui res ipſas tractauit, principia nouit, meditatione nõ garrulitate expendit. Hic ſepia noſtra inuenit ꝙ quærebat, ſcilicet rẽé ad rauim uſq; litigio 101 ſam.Quis.n.docuit, in tertia ſectione uinũ& aquã per minima miſceri, cũ in qualibet parte deprehendatur utrunq; ſenſu: ſenſus aũt eſtcertus index ſenſilium, ut habet᷑ octauo Phyſicorum, ubi negat dari hos motus, qui ſen ceꝓeν tiri nequeant. idemq́ʒ alibi teſtatur. Vinũ aquæ ſuperfundi debet, ut pars ſuperior uinoſior ſit, quę hauſta petit imũ uentriculi. In ſexta decipit᷑, oleũ denſius eſt& tenuius, nec parum rore. Elaboratum enim pluribus menſi⸗ bus multis inſtrumentis, ros in aere unica nocte, ideo uides hominẽ neſciẽ tem prorſus quid garriat. In duodecima putat rurſus fieri poſſe mixtionẽ ueram abſqʒ generatione, nec animaduertit declarationẽ, quæ generaliter cõcludit:experimentũ etiã de linteo, ubi neceſſe eſt partes nõ eſſe uerè mi⸗ xtas. Simili ruditate uult ab igne fieri poſſe:ſemperq́; ſupponit quod pro-⸗ bare deberet, quodq́; falſum eſt In tertia decima rurſus homonymia deci⸗ pitur, aut decipere conatur. Ariſtoteles de mixtione cõmuni loquit᷑, nõ de ea de qua nos declarationẽ adduximus:ubi una ſola forma corporis. La- borat pręterea in quarta decima ſectione in duobus primũ, quòd lapides uiuere affirmẽ, cum ponã in illis formã elementi dominantis:at non in ui uentib.pono eam, ſed mixtis, quæ ut dixi, non ſunt uerè mixta. nam ſic ui uerent, ſed per craſim, aut aliter facta. Secundum difficilius eſt, quomodo cadauer à planta& os in cadauere à carne differat? De metallis nugat᷑, nã uiuuntut dixi.quomodo ergo tot fatuitates ſtruit de plumbo& auro, cũ ſint ſicut cuniculus& equus? Sic de magnete.at de cadauere dico quòd ta lia fuerunt uerè mixta:& licet amittant animã, remanent tñ mixta, non iñ animata.& ideo patet, quòd ſunt quatuor genera mixtorũ,& ſunt omnia terrea uel aquea:quia ſunt grauia.operatio· n. facit cognoſcere formã. Qd aũt aliqua ſint calida, aliqua frigida falſum eſt. omnia em̃ ſunt per ſe frigi⸗ da, niſi ab igne, ut calx: potentia iñ ut ſubijciuntur actioni caloris natura- lis, dicuntur humida uel calida uelamara uel detergentia. ſtultum eſt aũt credere, quòd ſint talia actu: ſed ut limus igni expoſitus. at dicit, Videmus tñ quðd forma ligni eſt alia à forma calcis: dico quòd nõ niſ paſſiuè. nul lam em̃ retinẽt qualitatẽ actiuã, niſi elemẽti, ꝙ declarat᷑. At mirũ eſt tot eſſe gradus?at magis mirum eſtin cœlo qd apud peripateticos eſt, qualitatis expers eſſe longè plures. In quintadecima forma generatur uerè᷑, quia ma⸗ teria pręfuit, ſi æterna fuite dicimus iñ cõpoſitum generari ſeptimo primę philoſophię, ꝗa nõ ſit in materia res. ſed ex materia. Sicut ſphæra ſit ex ęre, non in xre. Et etiã quia forma ſi generaretur ex forma, non mixta ma- P 4 teriæ 9 168 Hieronymi Cardani erier diceretur forma generari, ergo ſi ex cõpoſito fiat cõpoſitum, generari cetur? Sed tñ hæ ſubtilitates, ut pleræq; aliæ, quæ in uerbis conſtant, pa⸗ um adrerum notitiã momentiafferunt ſcimus em̃ ut dictum eſt,qd ſola orma uerè nouiter generat᷑. Ita philoſophus magnas errãdi cauſas dedit. Atin augumento alia etiam cauſa eſt, forma em̃ quę pręerat, partẽ aliã ma teriæ occupat, ideb extenditur& augetur. materiã aũt augeri eſtomnino impoſſibile, cum non ipſa augeatur, ſed alia ipſi ſu peraddat᷑. At dicit, ſun⸗ ditur, nõ augetur lis eſt in uerbo, ſatis cõſtat materiã nõ augeri, aut ergo nihil augetur, aut forma? In decimaoctaua ſectione, negat omne ꝙ; gene ratur ab anima generari, qa ex aqua fit aer. negamus clarè ex aqua per ignẽ generari aerẽ ſed uaporẽ. FExuapore ſit aerà calore ſolis, qui ſPcecies etiã fir mioris uitæ generat. Ignis emñ nihil prorſus generat: quod em̃ generatur̃, aliquomodo ſimile eſtgeneranti: at nihil ſimile eſt igni præter ignè, at hic eſt qualitas ſubſtantiã corrũpẽs,nõ naturale ens. Qd uerò dixerim mixtio nẽ omnẽ lieri ab anima, quis dubitatrectè dictum cũ ita miſcere ut forma nulla elementi maneat, ita augeri ut nihil ſit qd nõ augeatur, manifeſtum ſit eſſe opus diuinum nõ ſolumanimæ Bt lapides ſuã habẽt animã, ſuum calorẽ, at nõ ſentitur. quid ergo, etiã uiperæ calore naturali carebunt: quia tactu frigidæ uidẽtur& plantę& piſces. In uniuerſum hic nactus extremi tate occalionẽ, ubiqʒ admirat᷑ ſed quid faceret ſi noſtrã artẽ medẽdi paruã uideret, uelut illuã: Etfluxus ꝗ eſtmorbus inanitatis, cuius cauſa eſtreple tio:diceret, cur nõ diſtinguis, de quo fluxu dicas.cũ ſint plura genera:de⸗ inde fluxus nõ id ſignificat qd exiſtimas, ſcilicet morbum, nec ſi eſtlatina dictio. deinde nõ omnis fluxus eſtex repletiõe, ſed quãdoq;ex imbecillita te, quãdoc; ex prauitate humorũ. Præterea quomodo poteſteſſe morbus. cũ ſit actio ſola?& etiã ſi ſit inanitas, nõ eſt ex repletiones ſi ex inanitate, e⸗ rit potius ſymptoma quã morbus uides quanta occurrãt uolẽti uellicare, ſed iñ& latina eſtoratio,& nihilhabet incõgrui aut falſi. Cur ergo nõ car pit Ariſtotelẽ? qui& ipſe cũ breuis ſit, multò plures pręfert cõtradictio- nes. At ille iã receptus eſt: at tu interpretare nos ex noſtris, quoniã nõ ut tibi placeremus, rẽ uoluimus facere infinitã:& res ac experimẽta ſpecta, ui debisq; noſtra eſſe etiã multò ueriora, quia magis ſpecialia. ille em̃ ſolũ in ꝑeneralib. præceptis uerſatur. ltaq; ut noſtra intelligerent᷑ uel ingenio acu 1 tiore uel ocio longiore uel maiore ueritatis amore opus erat.Ibidẽ nos ar uit inſcitiæ de Agalocho. riſum mouet his ſuis ineptijs, qui nõ quanta 4 de illo ſcripſerim, antequam librum ſuum ederet, uidit.. 102 Variaricõtendis formã, ut& arbores fateor: nihilominus utcũq ar⸗ 1 borẽ cõpreſſeris, ramos à trunco& radice diſtinctos uidebis. Deauro ſtul tè putat ibi naſci: ſolũ id rarũ nõ admittit, id nos alias ante ipſum interau⸗ dita recẽſuimus,& iñ adicit ſiſcirẽ. Dubio ſine aduectũ alias multis antea ſxeulis, indicio eſt paucitas& forma nimis exquiſita, tũ puritas. Atq; hæc ſi uera ſunt(nam alibi certum eſt inueniri) multi enim multa nugantur. In ſecunda ſectione ignorat etiã orientalib. uenas ineſſe, quibus reddunt uiridiores. ctens quidem ad ſui Ariſtotelis, quem tantum extollit, placita ordinem il⸗ Actio j. librorũ de Subtilitatc. 169 uiridiores.formoſis em̃ etiã næui pulchritudinẽ addunt. Qd delapidib. ueſicę adducit, cõtra ipſum eſt: quia. n. nõ uiuunt, cruſtati ſunt, ideo nõ cru ſtati ſunt ꝗ uiuũt.ſunt.n.quidã, licet pauci natura tales: nã nec margaritæ uiuunt.In quarta ſectiõe prodit imbecillitatẽ ſuorum principiorũ, nã quę à frigore cõcreſcunt, calore molleſcunt, nõ cõtrà: nã nec lateres. In quinta, ſæpius homo ſine culpa occidit᷑, id eſt plures homines occidunt᷑. Velut Te rentianum illud, Sæpeex huiuſmodire: id eſt ex huiuſmodi rebus. figura eſt, poſtꝗᷓ repueraſcere oportet apud illum. Nõ omnis operatio eſtab ani⸗ ma, loquendo denutrice: nã mundi forſan: neq; em̃ deſcenſus uſtio, ſed ꝓ pria.ignis.n.ita urit ferrum, ſicut& lignum, quãtum eſt ui naturæ ſuæ. At hoc nõ didicit ab Hippoc. ut etiã Galenus in libris de Elementis teſtat᷑. l⸗ deo argumẽtum hocillud torquet, cui reſpondere perperã nitit᷑ cum expe rimẽto reſpõſio ſua nõ conſentiat. Nec decepit me ſimilitudo uerbi, nã res ex rebus nõab autorib.decerpo. quas poſt modum illis, ſi per eos licet ac⸗ cõmodem. Sic ergo in animalib. plantis atq; lapidibus ac metallis. In ſepti ma ſectione, quæ ſentit anima in ſenſum habẽtibus(aam de piſce ſermo e- rat) eadẽ eſt nutrici: quoniã nullum animal uidemus(ſi cõtendas etiã in illis has differre) quod ſublata ſenſus facultate nutriatur. Quid ergo uelli⸗ cat, quod ei ad debilitandam declarationem non prodeſt:? Nugatur ut ſolet,nõ.n. eſt mõs, ſed collis erat, ubi lẽnia terra effodiebat᷑, nõ enimullus lapis. Vnde dum labefactare conat᷑, dicta noſtra cõfirmat. Sic in quarta ſectione tot errores, quot ut penè dixerim uerba. Sed cui bo- no? Qd' maximè faſtidit, eius ignorantiã oſtendit. Nã nihil grauius meo iudicio dictum eſteo in libro, quo fit ut illum corticẽ ſolum& extimum quidem deguſtaſſe intelligam. Quòd ſinõ admodum longa eſſet interpre tatio& declarationes non paucę includerentur, ſubnecterem expoſitionẽ illorum uerborum, quæ uir prodigioſus contẽnit. At non defuturos ſpe⸗ ro, qui nunc uel ſaltem admoniti ea interpretari ſciant. In Scotia deſunt arbores ob uim uentorum, nõ qualitatẽ. extirpant᷑ em̃ locis patulis, plura de hoc dixi aliàs, ꝓſentia nõ audita narrãs. De ſubſtã tia, Bu bene ſit theſauro illi, per quẽ didicimus apud Quintilianũ ſolidiſſi mã cuiuſq; rei partẽ ſignificari? aliter periclitaremur in pędagogio. In ſe⸗ cunda ſectione, ſepia noſtra ut fallat fallit, ruditatemq́; ſuam prodit. terra illa non pura eſt. cum ſpoliantur à cortice uetuſtate in fodinis, aut extra illo carent. Si quis uideat decorticatas arbores, cum pleraſq; uideat cũ cortice, an arbores cortice carere pronunciabit: At hic uir declarationib. præter⸗ miſſis ſemper contradicit: ad eas nihil. at quomodo hic egregius philoſo phus naturã oblitã ſui muneris facit? quã in omnib.operari per inſtrumẽ ta poterat animaduertere: ſaltẽ à nobis toties admonitus, cum uult uermẽ creare, ſedem quandam pinguem congerit, atq; ex ea folliculu, inde ouũ, ita deplantis:at hic nobilis peripateticus parum ut uideo, in naturæ con-⸗ templatione, Galeniq; eius admiratoris libris uerſatus, imò ne aduer⸗ lius 103 104* n0 Hieronymi Cardani lius uniuerſum oratione ſua ab ea ſuſtulit. In tertia ſectione geminata ad⸗ uerſatiua repreliendi ab eo non poterat, qui duplici negatiua propoſitio- ne ſtatim in quarta etiam ſenſum elocutionis uitiat. At is Græcorũ mos? Græci non ſumus, ſed latini. Hunc tñ ſenſum ut alios pleroſq́; attingere non potuit. Metallica omnia ſubſtantia terrea infrigidant primũ,& duri⸗ us reddunt:quę tñ pinguia ſunt, admodum ſucceſſu tẽporis emolliunt, ut aſphaltũ. Erat ne tantũ negocium hoc intelligere? addidi& ſi ſicca, ut lon g plura paucis uerbis cõtinerẽ. In illa em̃ orationis parte quã tranſcribit, prima frõte ſeptẽ propoſitiões cõtinienĩ᷑:ẽ quibus innumeras, imò totã fer mè mixtorũ uim in corpora noſtra deducerelicet. In ſexta diuiſioneme. quòd neſciuerim quid eſſet alumẽ rochę& liquidũ, adeò turpiter increpat (cũ Vannocius Birinurius, quẽ ſæpius adduco, hocabundè declaraue- rit,& Matthiolus:defendat᷑ uerò res hæc à Braſauolo) ut maledicendi an- ſam præripis uoluiſſe uideat᷑. Quid ſi dicam liquidũ uocatũ, q; dum con⸗ ficit᷑, metallorũ more liqueſcat, nõ utſciſſile uel rotundũ lapidea forma eru ature Tamẽ mens mea nunqꝗᷓ; fuit hęc.Simile illud ꝙ nõ intelligit, ex quin ta ſectione argentũ ſubdulce eſt, iucundiq́ʒ ſaporis. Melioris etiã aurũ: ſed nõ præſtat. At alibi declaraui quomodo præſtet,& libri antea editi erant. De Bitumine& Caphura ſatis in ſecũda editione quantũ oportuit dictũ, ſed de experimẽtis quę adducunĩ᷑, neſcire ſeſimulat hic uir amuleta nõ ſem per uires ſuas oſtẽdere, quãdoquidẽ nec ꝗᷓ per os aſſumunt᷑. Experimẽta e⸗ tiã nõ facta ſunt ut decebat, uel ipſo teſteà canib. etiã ad homines argumẽ tũ nõ ualet. Certũ eſt ꝙ odor eius, ubi diu afficiat hominẽ, ſuq́;magnus. multũ obeſt Veneri.de attractione ſucci nuſqᷓ; ſomniaui: feſtucã trahitut alat᷑.hæc. n. uiuẽtiũ opera, ſed uelut ripæ à torrẽtib. fit em quidã æſtus. Nõ omnia pinguia trahũt, quia nõ ignea. Aſpalathũ adeò ſanthalo reſpõdet, ð& hoc ſuccedẽte deſijt, ut ipſummet eſſe credamus. in Italia arbosfuit par- ua, nunc cũ in India omnia ſint, ꝓceriora,& ex India noſtrũ aduehat᷑, ni⸗ hil obeſſe magnitudinẽ huic ſententię dixerim. De ſpinis manifeſtũ eſt, ar bores pleraſq; magnas, ubi in paruas degenerauerint, ſpinoſas fieri. 8 peci es odor, color, uſus cõueniunt: cętera nõ diſcrepãt. Qd ſi nõ eſſe affirmes? nõ litigabo.Cauſas.n.hic rerũ quę ſunt, aut quę eſſe poſſunt, oſtẽdere de⸗ creui. Vtrũ aũt hæc ita ſint, nõ cõtendo, cũ quę nõ ſunt,& eſſe poſſunt ali cubi uel aliquãdo erũt:& quę ſuntalicubi etiã deſunt, aliquãdoq́; nõ erũt. Salẽ petrę gẽmã uoco, in Apulia effodit lapidũ aliorũ more, lucidus eſt& accendit᷑ ut ferrum. Sectione ſextadecima facit natura aquam, nõ ex abſin thio aquam.omnia natura ad generationẽ ſui ſimilis prona ſunt, non tñ generant:nec ſibi ſimile. Tribuit mihi quòd uelim VInen eſſe anthillidis genus:quod cum non dicã ſuperfluũ eſſe, exiſtimo ſi reſpondeã. Vbi er⸗ go præteribo, ſciãt lectores me ea quæarguit nõ dixiſſe. In uigeſimna ſectio ne reprehendit, quod ſe nõ intelligere fatetur: Duplex calor. Nec meminit calorem actu, ubiad ſummum peruenerit ignẽ eſſe. at hic ſurſum fertur. 105 Argentũ uiuũ cogit̃ ob contrarium:omnealienũ contrariũ eſt. Sicca autem Actio 1. librorũ de Subtilitate. n1— autem maximè, ideo pro exemplo. In prima ſectiõe charybdis tumultuoſa, cõfragoſa, periculoſa, neſcio 106 quid magis demirer? Mercurio ſi non placet electrũ, tribuatur hydrargi⸗ rium.In quiuta diuiſione uult xiloalen durum appellari, cum aurũ molle eſſe referam. In ſexta ſectione, ſepia perpetuò diſſimulat centies repetita, il⸗ lam non eſſe ueram mixtionem, ſed ſolum generatione fieri.In palma ab⸗ ſurdus eſt,& ſupinam præfert ignorantiã. tres ſunt arbores unà uiuentes, ut ſocij in eadem domo. Sed in hoc fauit natura plantis:& hanc cõiunctio nem ille, non animalia admittunt. Candidus colos nullus perſpicuus ob nimiam lucem, quodalijs co⸗ Io loribus non contingit. Plinius nõ id dicit, ꝙ ille præſtabat. Sic ſemper miſcet quæ nõ nouit. 11 Omnia extra propoſitum.Loquor ego de actione, ille de inſtrumẽ 112 to:ego hiſtoriam quæ ſub oculis eſt affero, illenugas Democriti. Summæ imperitiæ argumentum, tam claram in fine primę ſectionis 113 ſententiam interuertere. Hyacinthus ut amuletum prohibet ne fulmẽ oc⸗ cidat, atq; id genere auxilium medicum dici poteſt. ut de Pazar aduerſus uenena, tantæ uerò noxæ reſiſtere miraculo proximum. In ſecunda ſectio ne quid garriat de rutilo, intelligere non poſſum: rutilare longe aliud eſtꝗᷓ rutilum eſſe. Vergilius arma dixit rutilare, id eſt ſplendere cum quodã mo tu, quod pauci intellexerunt. Sicadamas. Pili craſſa, metalla tenui ſunt ſubſtantia, nullum craſſum ſplendidũt. I14 Quid hoc: De equo alias hoc experimẽtũ docuimus, ꝙ ob nitorẽ, nõ ſplẽ dorẽ accidit. Bt ſi puer naſcat᷑ biceps, nõ ꝓpter hoc hominũ genus biceps eſſe dicemus, Giraffam nõ uidit, ſunt. n. maculę ferrugineę, nò purpureæ. Os nõ reſtituitur, quia durum& termino cõprehenſum, lapides in fodinis cũ creſcere& multũ& breui ſpacio certũ ſit, ꝗd litigat argutiuncu lis? Nõ. n. eã in fodina habẽt duriciẽ qᷓ; extra ſiccati, nec; à tã leui ui agunt᷑. Delapidib.cũ hęc ſcribebã adduxi experimẽta quę me mouerũt. Ve dõ rùm utilla quoqʒ acceſſerunt quę nunc dicã, haud dubius ſum ſcripſiſſe ueriſſima. Anno præterito cũ gemmã illã ſomniatricẽ ac uigilatricẽ digi⸗ to uoluptatis cauſa indidiſſem, intra biduũ effectũ eſtut aquã odireacme- tuere uiderer, ſic ut biberẽ cũ conatu. bona fortuna euenit ut nõ antea per plures annos neq; morſus eſſem à cane, neq́; canes tractaſſem: nihilomi⸗ nus cum unde hoc mihi eueniret hæſitarẽ, gèmæ recordatus, ſtatim eã re⸗ poſui,& intra dimidiũ horæ aſpectũ aquę& potum abſq;ulla repugnan tia admiſi, nec poſtea auſus ſum illã digito imponere. At contra effigies il⸗ la Galbæ Imperatoris naturalis nigris lineis in Achate adeo mihi dulces ſomnos reddidit, ut repueraſſiſſeuidear: tantam autẽ animi tranquillita⸗ tem adiecit, ut alius penè factus ſim. De prudentia nõ dicam, ne me ipſum laudare uelle quis obijciat, atq; hæc omnia menſiũ quatuor ſpatio. Quod uerò odij Theologorũ meminerit, illũ ſatis noui qualis ſit, os nondũ ſum expertus. unũ ſat ſcio me hic neminẽ ex his infenſũ inueniſſe neq Lutetię: neq; 115 172 Hieronymi Cardani neq; egõ quicꝗᷓ ſeci aut dixi quo illos irritarẽ. Nunc forſan addita quædã ab alio quopiãinter ędendum me non ſolum inſcio, ſed planè ubi ſciui e⸗ ce ferente, forſan poteruntillos extimulare: quæ ſipræuenero, ſcio gęquos me experturum. Ego enim ab omni calumnia& maledicto tum iurgio na tura admodum ſum alienus, mitis acplacidus& Muſarum alumnus. De ingenio autem ꝙ;rapidiſſimũ, llieillemum atq; incomparabile mihi eſſe ait,ſi lerio dicit,&illi debeo,& mutuum maius accepiſſe credam: ſin ſecus, hæc magis conueniebant plura de ſepollicenti. At cur damnat iudicium, ex quo tanta eſt orta fœlicitas in artis exercitatione, quanta ulli mortalium unquam? Sed poſtquàm natura comparatum eſt ut uelutin effigie unuſ⸗ quiſque alium melius quàm ſemetipſum per ſpeculum agnoſcat ſentẽtiæ ſuę de noſtro iudicio non repugno: multoq́ʒ minus repugnabo, ſi eamali quibus argumentis oſtenderit. Quinqʒ mihi obijcit in hac exercitatione, nec ulla grauior autuerior accuſatio: primũ quòd lapidem in bufonis capite inuentum Chelonitem appellauerim, cum auνν dubio procul teſtudinem ſignificet, id etiam maxi mi mei ſtuporis eſſet argumentum. Bxiſtimabam apud Camillum Leo⸗ nardum leg ſſe,& demirabar ſatis, nõ tamen inueni:in tertia editione emẽ daueram. ſciebam immeritò ſic appellari: potius Myoxoniten uel Bathra coniten uel Batraconitem à rana dixerim. nam bufo certè ranæ genus eſt apud omnes autores. cur ergo nomen addamus ſpeciale, cum apud anti⸗ quos plus uſui eſſent noſtræ ranæ bufonibus, erant enim pariter omnes inuiſæ. Itaq; excidiſſe quędam talia in nominibus, dum rebus ipſis acrius ſum intentus, fallente memoria nõ nominũ imperitia(nam dixiſſem ſeu) gratulor mihi: ut melius imperitiam& temeritatem meam accuſem tantũ enim habeo, quantum in ſingula momenta accipio. Excuſaueram hocin fine libri,& putabã debere ſatisfacere.Sed ille nimis acer cenſuræ exactor eſt. Si tamen tertiam hanc editionem expectaſſet, pauca ut exiſtimo, in hoc genere ei ſuperfuiſſent, nam& longe plura in libris de Rerũ uarietate aic alijs quos caſtigare nõ potui. Prima mihi fuit cura rerum, inde cauſarum, oſt nominum, inde ordinis, ultima ornatus. De echeneide dictum eſtin libro de Libris proprijs, dum Rondelletius nos accuſat: is cum tuis libris editus eſt, ſed Lugduni. De Techolito nònne præter Plinium uis uerbiar ridet, nam ⁊ixa ſignificat conſumere, liquefacere, mollire, at non propriè vvreiss Uel&yie, quod eſt frango.Vicit.In uerbis, ubi Plinium non ſequi religio eſt, relinquit: in rebus ipſis& cauſis grammaticum, quod propha⸗ num eſt amplectitur. non enim tam amens ſumut in nominibus accuſem Plinium, qui tantò propior fuit florentis latinę linguę ſæculo,& tunc ad huc ſcriberet cum pronunciatio tum ipſe modusloquendi uigerent, Ia⸗ pud Romanos multa quaſi nutu ſignificarent, quę nunc apud nos nullis uerborum circuitibus etiam poſſunt explicari. Quartum de Epiſtola pue rili mea manuſcripta: magnum ſibi negocium, qui etiam alijs ſcriptas epi ſtolas examinet. Doleo quòd non omni modo, ut uelim, ſim puer ætate, ut — A ctio 1. librorũ de Subtilitate. z 1 ut tanto diutius ſupereſſem morum ſimplicitate, ut Deo placerem animę puritate aclenitate, plura enim ac meliora poſſent inſcribi. at tu uis ut ob hoc doleam? Demũ obijcis imperitiã Græcę linguæ, ſcriptaq́; in libro de Animi immortalitate cõtemnis& culpas? iam ego neq; Græcas apud te, nec latinas noui literas? nec quicqᷓ; in philoſophia rectè tradidi? ordinem nullum ſeruauieſit itac quid iam reſtat, ego Aeſopus ero, nihil prorſus ſci⸗ ens atq; hoc proprius certè uero quã uelim, tu illius ſocius qui omnia ſcie⸗ bat. Hęc pro argumentis illius. Exiſtimat lapides in renibus eſſe duros ut extrae fallitur. dureſcunt, dum prodeuntut oua, at ſi qui duri ſint(qui pauci ſunt) iam facti penè af ferunt mortem, nec ſoluuntur. Et ſi ſoluuntur, potius motu quam medi⸗ camento afferuntur. Nugatur ſuo more, mollicies cauſa eſt ut eſſe poſſit, quoniam remit- 12 6 . tat.facultas quod ſit. B Tergum non eſtcorium. Tergus corium eſt. In codice meo deeſt re: 127 in ſuo adeſt argumentũ ignorantiæ cum temeritate in ra diſciplina, in qua ſe coripheum facit.. Negat nigrum colligere colorẽ. adducit exempla omnia cõtra ſe, nã 128 & gẽmarij hocagunt utpulchriores uideantur gẽmæ. Non tñ illa à metal lo maculã, ut Lydia cos ualent contrahere, atq; ut ita dicam eradere. Eandem in ſilice rationẽ ſignificari ſecutus ſum,& eadẽ cauſa, quã in; 23 b arbuſto inferius, dum paucis interiectis deillo loquar diffuſè. Nõ nomina, ſed genera diuido,& propono. an cæcus an immemor, 130 qui meſcribat diuidentem in genera, nominum rationẽ quærat? Alaban dicus lapis niger eſt.qui etiã in uitrum tranſit picturæ aptus, nã recipit litu ras albas. Pręterea repoſui in agro Veronẽſi inſignes inueniri& Friburgi cum figuris inſcriptis? at non elteuincat, ſatis ſit nigrũ eſſe atq; alabãdico. quem Plinius deſcribit ſimilẽ. at non eſt. cedo. nomine ergo carebii? Quid autem uetat homines corpora appellare. ſic ſaxa lapides. Herculeus lapis ſinon depaſcitur ſerrum, ſeruatur affinitate illius, ne 131 que em̃ habet dentes, ita& aer pabulum eſt homini. transfertur enim etiã ad amorem, ſtudia, animũ, uel Cicerone teſte, At ego alimenta dixi. Sunt 4& alimenta imbrium& uitiorum.. Siuerba pręcedẽtia nõ declararẽt, certè ambiguitas eſſet in ſenſu.. E⸗ 132 uocant ambo, attenuat& diſſoluit ſarcophagus, nã de eo ſermo erat. Pro antiqui Romani ſcribi debuit. Verba Plinij ſunt, etiã cæteræ ſa⸗ 133 xo& cote poliuntur. Manifeſtum eſt igitur ſmirim Romanis fuiſſeigno⸗ 155. 7 b tum. At ex deſcriptione uix fieri poteſt ut fuerit obſidianus lapis. Quam cap.:. uis ergo ſmiris Græcis cognitus fuerit, Romanis non fuit. Ergo in ipſis rebus fallitur calumniator, nosqũe accuſat denomine, quòd manus ſcri⸗ bentis uitio excidit, quodq́; apud neminem præter eum animaduerſione dignum cenſetur. 2 e ſ 1 In ſecũda editione nutrit᷑ adamas, quoniam partes habet diſſimiles, 136 — Qüaquibus 125 —õ ͦ ͦ⁰ꝗ—y—¶—jjqain....yy— 1 — 774 Hieronymi Cardani & quibus quæ minus ſunt perfectè perficiuntur. Reſoluuntur etiam par⸗ tes, non ut in nobis ſtatim ob uitæ preuitatem, corporis magnitudinẽ& mollitiẽ, ſed in lapidibus ſenſim præparantur, moddòad perfectionè, eſtq; adoleſcentia lapidum:inde manent dum conſiſtunt᷑, inde fulgor& nitor minuitur eis ſeneſcentibus. longa temporum ſpacia id occuluntin unoeo demq́; lapide, at in pluribus hęc deprehenduntur. Quodſiid in mollio⸗ ribus ſubſtantiælapidibus& margaritis, quamuis hæc non uiuant, depre henditur, cur eſt ut in alijs hæſitemus: Me docet, gratias ago. nihil tamen ſimile apud Ariſtotelemn. ſed& il le ut nos ſpicilegium exercet, optima uel difficillima proſequens non om nia. Eſſet enim immenſę eruditionis, qualem Ariſtoteles non habuit:nec ego multo minus.At hunc quiexiſtimat ſe omnia ſcire, cum nilſciat, quis eximetè ſtultorum genere. 1.. Culpat diuiſionem in arborẽ fruticem, ſuffruticẽ herbam. Hic pau⸗ lulum immorandũ. Tripliciter nos arguit:primum de nomine.nã ſuffru ticẽ latinũ eſſe negat. Ergo cum fruticẽ᷑ ſciã eſſe latinum, ſub prępoſitione addita ut ſuffuror, ſubni ger ſuffodio, ſuffero, non uideo curlatina nõ ſit: nam ſi ſeparata proferantur, nullum uitium erit. non hoc eſt innouare.nõ etymõ. Credo omni carere culpa coniunctionẽ latinarũ uocum, quarum ſenſus etiam aptẽ iunguntur. Deinde reprehendit ſuffruticis interpreta⸗ tionẽ, quod ſpartum ſuffrutex ſit,& tñ herbarũ excedit magnitudinem. At ego fruticẽ appello qua ratione nunc dicã.Obijcit em̃ tertio non ſic ac cipi hęc ſigniſicata ab alijs autorib. Quid ageret ſi ſuffruticis nomen iam in uſu fuiſſet apud latinos? cũ in nouo nomineuult nos teneri nec autori⸗ tate nec ratione ulla. at idem eſt ſuffrutex& εινανν Quis docet uox illa apud Græcos potius ſtipulam, ſurculum ſarmentumq́;, ſi de proprietate uerbi agendum eſt, quã uirgultum aut ſuffruticem ſi gnificat. At Gaza ſic uertit? placuit, non improbo: uſus eſt liberior, declaratio aũt rerum atq; nexus non niſi unus. Teneor ne interpretatione Gazę, etiã ſi male ille, qui nullius hac in cauſa uoto aſtrictus ſumꝰ At dicet, Quid? Audiat primum cauſam, inde finẽ, tum neceſſitatem. Cauſam quidẽ, quòd qui nomina in⸗ uenerunt, è uulgo erant& quaſi fortuito inuenta ſunt. an ergo putas illos prius diuiſiſſe naturã rerum recte ac diligẽter, acillis nominaaccomodaſ⸗ ſe, quod neq; norunt facere ſapientes: Siigitur ab illis erratũ eſtan& nos errare decet cum illis: ſinem uerò rei atque tractationis ut dilucidioris do⸗ ctrinæ cauſa id fiat, quis culpabit? Et maximè, cum quid intelligi uolu⸗ mus, declaramus. At his omnibus neceſſitas ipſius rei maior eſt. nam ſi nõ hoc faciamus? nomina uerò recipiamus ſub eiſdem ſignificãtia, ſub qui⸗ bus à ueteribus accepta ſunt in diuiſione:quædam ſub pluribus diuiſio nis membris continebuntur, quædam ſub nullis, ut confuſio maxima ſuc ceſſura ſit, otaq́; doctrina euertatur. Sin noua nomina ſupponere uolue- rimusr barbara omnino ratio noſtra euadet. Sin(ut ipſe exiſtimo ueller) per circuitus uerborum res ipſe oſtendantur, in repetendo ſæpius&e pro lixitas ———-— 52 ..,1. 227- 4 Actio 1. ibrorù de Subtilitate. 5 lixitas inutilis& obſcuritas atq; p erplexitas ſententię euadet. An ergores propter uerba relinquere decuit? Quin potius ut in hocexemplo nomi⸗ num recta interpretatio pręponenda fuit. Indeliberè proſequi res ipſas, uelut ſi dicas, plantę autretinent ſtipitem aut non: quæ non, herbæ uocen tur, quantumuis magnæ ſintut cucurbita. Quæ retitient, ſimodum her- barum communem nonexcedant, uocentur ſuffrutices, ſi plurimum cre ſcant arbores:quæmedię frutices aut arbuſta. Hic quid uides abſurdũ aut confuſum uelobſcurumꝰ? Ita ubi opus fuit huiuſmodi diuiſionibus nullum alium qui ſatis faceret modum, præter hunc inuenire potuimus. Iu quo tamen non obiter nos geſſimus, ſed quatuor ſeruatis conditioni⸗ bus, quas ille contradicendi ſtudio cæcus non animaduertit. Nam non niſi in principalibus generationibus diuidendis, maximisq́;& latinis ſumptis nominibus, atqʒ ab eo ſignificato minimè abhorrentibus,& pro poſita illorum explicatione: quas qui ſeruauerit, tutò id faciat per melice- bit. Inde adducit difficultates ex aiz00, ſaluia, philitide. Caulem hic acci⸗ pio pro ea parte plantę, ex qua racematim funduntur folia, ut in fœnicu- lo anethoq;: utq́; à cauliculo, pediculouùe diſtinguuntur, quę nemo neſcit omnibus fermè herbis etiam phulitidi ineſſe, neſcio quomodo neget. Ita⸗ que decuit illum paulo accuratius rem tractare, nam quod dicat faſtidi⸗ unmi me parere, lectores reprehenſionibus his non minus tædio afficiun⸗ tur. Nam& inconſideratè legit,& peruerſè interpretatur,& futi⸗ lè arguit. Sicð ille truncus, eſt ſtipes detruncatus. truncus intelligitur, cui ra⸗ mi inerent, non ſtipes, ſed minor eſt ac gracilior. de re conſtat, hic nomina habentexquiſitiora:laudo, nos conſuluimus breuitati. Sic& illud plantę quædaem urbanæ, id eſt, quæ cultu gaudent:nam& frumentum eſt, atta⸗ men in agris naſcitur,& ſponte etiam, ſed rard. Atque hoc diſcrimen cur non approbat, quod Theophraſti eſt, Hipponemq́; reprelien dit. Tritiaum uix in Scotia prouenit, nam ibi ſui. non nego aliqua in parie ob ſitumaliquid naſci. Acorum& Iridem nemo numerat inter aromata, ſi non magis cyperum. Denique illud de Pericarpio non animaduer⸗ tit, fructum putat eſſe fœtum(uide ſtuporem hominis) non plantam quæ gignitur.. 1 De laca quomodo cinamomo aſſimiletur odore nõ intelligo. nam ſi per iaceam uulgarem noſtram ſeu purpuream uiolam intelligit, ita lu⸗ pum cum cuniculo poterat comparare, tum maximeè quia de radice lo- quitur. Jaciæ hoc genus quod Latina uox non ſit nec Græca, niſi la- ciam pro la im elligamus, nullus claſſicus authoragnoſcit. Sed ipſe ſibi habeat, poſtquam gloriatur derebus contentioſis. Eſſe enim radicem quæ cinamom im oleat illi credo: ueridicum enim exiſtimo, ſed Dioſco⸗ ridi notam nego. Ad rem, ſemper flos eſt radice odoratior. hic non dico, ſed non ſemper radix flore. Sic& ille error non tolerandus; cum Q2 phraſto 140 1. de hift. plan. cap. 6. Cz. cap⸗ 5⸗ 14t Charyophillon uult eſſe foorem eum qui enit Græcè uocatur, Theo⸗ Lib. 6. Cap. 6. ms Hiitronymi Cardani Ohraſto& Plinio affirmantibus odore illum carere, cum noſter ob id nomen adeptus ſit, quòd oleat ſuauiſſimè. Bene ſit autem huic uiro, qui dialecticus, ſophiſta, rhetor, philoſophus, thelogus, grammaticus, aretalogus, Grææcus, pędagogus, mathematicus, deniq; mimus eſt, quid faciam huic Proteo? qui nouit quid etiam mortui dicturi ſint, at tantum abeſt ut de Leoniceno maledixerim, ut etiam ipſum in Medicinæ enco⸗ mio laudauerim. De ſiliquaſtro ſequutus ſum Fucſium, non quòd aliud non ſignificet hoc nomen ſed quòd ei cui nomen hoc imponebatur, nul⸗ lum aliud nomen eſſet. Splendorem eximium& maximè cum purpureo aut fuſco colore, nulli plantę aurfructui ineſſe, citra ueneni participatio- nem animaduerti, ratioq́; id docet, ideo nõ temerè dictum, Immaturũ acri us, quia minus concoctum. Semper em̃ inter eiuidem generis res compa⸗ ratio fieri debet, aliter efficax argumentum haud præbet, quod ipſe mini⸗ mè obſeruat ullibi, unde fallitur. Acria enim humida quædam ſunt,& ea maturitate miteſcunt ueluti temperatlora. 142 Multa de graui odore nugatur extra propoſitum. Debuerat uidere quid per grauem odorem intelligam,& nibilei ſuperfuiſſet. De colore intelligimus herbarum non lignorum radicũ aut fructuum, ſatisqiũe fuit exemplis ipſis declaraſſe. nam quæ ſuccum non uiridem progignunt, ut dictæ& chelidonia omnes, uenenoſæ qualitatis ſunt participes. 143 Inſcitiæ nõ prima argumenta prodit, dum nec tam elaram intelligit declarationem deligni ſitu. Cæterùm fallitur in cauſæ redditione. De ue⸗ ſica nec; ſcitargumentis reſpondere, nam terra obruta non aſcendit, ſed ar gumento ſuo ſe conficit. Ratio autem ſua peccat, quia portio acuæ quæ ſubeſt pilææneæ, non elt grauior ſpecie aere, ſed leuior, licet pondere poſ⸗ ſit eſſe lecus. Indicio etiam eſt quod ubiq; aqua ſubit leuiora, at ae etiam ſub ipſa terra manet, quanto magis ſub aqua, quæ leuior eſtterra, nane⸗ re deberet. 148 Dicit perire Metamorphoſim piperis in hęderam, quòd pidicu- lis quibus annectatur piper careat? at oblitus eſt tantus philoſophus ſa⸗ pientiæ naturæ, quæ omnib. ſerpẽtibus plantis aliquid addidit, quopoſ⸗ ſent necti:nam hædera pediculis, uitis& cucurbita capreolis ſerpum. Si igitur ueriſimilia ſcribere conceſſum illi fuiſſet, capreolorum meminiſſe debuerat? Sic qudd dicat cubebas eſſe garyophyllon Plinij, errat. di⸗ cit enim ille pipere ſemen grandius, quod aduehitur odoris gratia. Sed errores ſuos animaduertere non propoſui, ſunt enim penè infiniti. Quod de Dioſcoride obijcit, iam in tertia editione emendaueram: im⸗ perfectus enim ſermo non iniquus. Sed hic ſui encomaſtes ubi didi⸗ cit ſic loqui? Seuera, ſapiens, lenis, moderata caſtigatid. Profectò ſi a⸗ liquis Academicus Italus reſciuerit, eum pro pædagogo in comœdia ſub ijciet, etiam ſuis ipſis uerbis interpoſitis. neq; enim aliud uel omnium iu⸗ dicio ſapere poſſunt. Ita fit magno illo fato meo, quod ſape teſtatus ſum, ut quicunqʒ nos calumnię cuiuſpiam inſimulant, in eodem genere ibidẽ grauius —— — 1 4 . 8·0 2 ☛ 5 3.. Actio 1. librorũ de Subtilitate. 77 grauius longè peccaſſe deprehendantur.— Purpureum Dioſcoridis cęruleum inter colores eſſe docui, ut A cœli 150 ſimilitudine.Res docet. Fatetur ſine cruciatu, Theophraſtusque citatur teſtis contrariæ 15 2 ſententiæ, ut uideatur non ſolum me, ſed& lectores ipſos deſpicere& 35 2. irridere. Sepia noſtra confundit. A putrido calore nihil generatur. poteſtau⸗ 153 tem pars putrida ſimul generari,& uelut calida pars in roſa odorem gi⸗ gnit. Etrurſus ab eo quod putredine reſecatur, ut uermes. In ſecunda ſectione deprehendes uirum peruerſè᷑ agere, ut etiam in reliquis de eo fa⸗ cias iudicium. Voluit enim uideri ab ipſo ſurrepta, quæ illeà me ſuſtulit. In ſecunda enim editione quæ antelibrum ſuum triennio fermè excuſa eſt cum totam hiſtoriam ac diſcrimen inter has plantas planè enarrẽ, quid poteſt fieriimpudentius? 923,11 Deſparto uideram quantum à geniſta differret apud Mathiolum, & tamen uera fateor, oblitus eram emendare. In tertia editione, nunc re⸗ uocato in memoriam errore, emendaui. ita nullus liber tam malus eſt quin ex eo aliquid utilitatis ab amatoribus ueritatis ſubtrahere liceat. Sed ibidem& ipſe maiore ignorantiæ& obliuionis lapſu decidit, fato ut dixi calumniatorum meorum non uulgari. Cum enim Pazar lapidem dicat noluiſſe inter lapides recenſere, non meminit tamen illum eſſe quem in centeſima duodecima exercitatione delineauit: ſeu lapis ſit, ſeu Cer⸗ ui lachryma.. Nugas agit meras, niſi cum uenarum apertione agit, ſunt enim ue⸗ ο ra& experta& ratione conuenientia. Non eſt Napellus toxium illud. iam à Taxo diſtinxeramus in tertia 162 emendatione. 3 Platanos plures uidi Edinburgi, atque duplici miraculo, quòd ubi i6⁷ nullæ fermè ſunt arbores, ibi rariſſima ſit frequens. Et quæ cœælo feruen ti& iuxta aquas uiuere ſolet, quaſi transuolauerit,& ad Scythicas regio⸗ nes peruenerit. Singularis autem forma efficit ne falli potuerim, nam uideas plantam uitiferam aut uitem planè arborem& erectam. Cæte⸗ rùm quod magis mireris, ne unum quidem arboris genus aliud ibi uidiſſe me memini: propè autem aliquot prunorum. Nugas Græ- corum, quibus credidit Theophraſtus, non ſemel aut rarò perperam Theophraſti appellauit. Nam& in Cxx quę accuſat, ſumpta ſunt ex illius autoritate in primo. capite 16. dehiſtoria Plantarum, cuius uerba ac ſententiam non ego.ſed calumniator, dum mea eſſeputat, irridet. Minu- tiora de Dracone prętereo. Ite Fruticem non ſic intelligo, cum neque cucurbitam: nam A uita, non 171 magnitudine appello. Nec moderari ſgnificata abſurdum, cum nee ipſi ueteres in eis conueniant.* Q 3 Nluͤgas 172 . Hieronymi Cardani Nugas agit. nam neq; quod imponit, dixi: neque ſi dixiſſem, ſuſ- firienter reprobat. Ita me ſuperi ament, ut magis me fatigat perperam accuſando, quàm ſi rectè contradiceret. Illud præterea intolerandum, I„„ 9„ 2 quod quæ in ſecunda editione emendata ſunt, quæque ut ipſe poſſet ar⸗ guere, à me didicit: peſſimus hic, tanquam extent redarguit, ut qui le⸗ 173 176 77 — 7 gant, putent me illius monitu commutaſſe. ita duplici dolo nos præuer- tere nicitur. nam non uidiſſe ſecundam editionem, cum ipſe iam con⸗ ſuliò, ut intellexit me iterum uelle edere, triennio hunc librum ſuppreſ⸗ ſerit, ueriſimile omnino non eſt. Hincillę im pudẽtis exclamationes, quid acturus eſſet ſi erraſſem? nunc cum adeò exclamet ſine errore, indicium eſt manifeſtum, me nullibi uel minimo lapſuaberraſſe, Sed tamen hic uir ꝓ fectd eſtegregiè malus. De Lithoſpermo accuſet prius Plinium quã me, quem tamen aded collaudat. Licet cauum euadat ex aduerſo curuum, at pondus non trahitadſe ut ignis. non contendam rationem meam eſſe declaratiuam.ſed neqʒ ipſe ſufficienter reprobat. Eſtautem officium boniaccuſatoris aut reprobare ſufficienter, aut longè ueriſimiliorem cauſam aſſignare. Plus eſthumidi in folio perſici, quàm in fructu: primum aquei, nam & in fructu dum eſt aqueus, ut omnes fructus uireſcit. Deinde quia hoc concoquitur, in dies illud exhalat,& reponitur aliud eius loco: qudd ſi non protinus exareſcit,& fit folium flauum. uides hominis ru⸗ ditatem natiuam aut uoluntariam. Nullum eſt folium plantæ, quod non exceperit quadruplo plus humidi ab initio ad caſum quàm ponderet. In ſecunda ſectione euenit id ei quod Auerrois de Moſe(ſed ei licu⸗ it) dicebat. Non minus nugatur in hac: ſed de arundine cum careat matrice, non ſolida eſt:quanto enim inanior, eo magis caret lachryma, ita compro⸗ bat dum reprehendit. De ſambuco, quantitate abundat matrice, ſub- ſtantia autem media eſt. In quinta ſectione obijcit nobis lactucam, adi⸗- antum, aliasq́; plantas,& rationem finis, quod non ut in animalibus ad operationem inſtituta uideantur, quare nec certo numero? Cur ergo Pen⸗ thaphyllon& trifolium atque aliæ plures? Quod ad experimentum, di cimus rationem numeri in perfectis ſtare& eſſe exquiſitiſſimam: in nonnullis eſſe circumſcriptam, ut in canum geſtatione, nec ſie ſolum, ſed& præter id quod intra certos numeros in certis etiam numeris ſit. qui uariant ob uarietatem ſpecierum in eodem genere. Sicut uidemus de caulibus capitatis& braſſica& crambe, idem de lactucis atque alijs: terra enim& ccœlum non euicta mutant hanc rationem. Recte plu⸗ res dixi, non duos: nam in eadem planta plurimum maſculorum aut fœminarum aut utrinque ſexus uis& ſubſtantia ineſt, quod facilè ex uerbis ſequentibus ꝑoterat intelligere, at ipſe grammaticum pu- rum agit. Simili 0.—=— 1 7* Actio 1. libroruũ de Subtilirate. 7= Sdimili ruditate reprehendit ea, de quibus reprehendimeretur,= 5 non intellexerit aridum comparatiuè dici, tametſi pingue quæ unicum- tantum emittit folium. De ſtipite litigat pediculus ſit magnitudine, el⸗ ſentia ſtipes eſt, quod pars principalis ſit plantæ. Decetautem in hactra⸗ ctatione quæ ad eſſentiam pertinent, præponere caſibus. Pingue ſic⸗ cum admiratur: lignum ſanctum reſinacea omnia ſiccant,& ſerdò ardent nutriuntq́;. Elleboro non ſunt plura folia? ſit ita. ſit unum in plura di⸗ uiſum, nihil ad declarationem meam. In quinta ſectione opponit myr⸗ tum& laurum, hæ diuerſis locis ac regionibus& quocunq; anni tempo re fructum habere poſſunt, non tamen ſemper& ubiq; habent. deficiunt ut pleraq; natura cœli& ſoli. In lauro Alexandrinaſtat ratio generalis, cuĩ adijcitur ut plerunq; naturæ prouidentia fieri ſolet alia utilitas ut ſubſter⸗ natur& fulciat, ſed quod ſubſternitur ei cui ſubſternitur, non eſttutel⸗ læ, ſed alij. folia enim fructibus, non hoc folium huic fructui à natura munimento creatur.. De Tuberibus ea me dicentem inducit, ut ex niuibus ſcilicet gene⸗ 180 rentur, quæ non dico. Apud nos niues ob collectionem caloris ad eo- rum faciunt generationem. ubi alibi ſolum calidius eſt uel natura uelob cœlum, non ſunt neceſſariæ. In ſecunda ſectione paululum cogor inui⸗ tus immorari. Omitto quod in ſecunda editione immutata ſint uerba il⸗ la, quod neque fideliter recitet ipſa primæ editionis: uideamus quid tam abſurdum contineant, ut adeò ſtomachetur? funginon ardent, quoni⸗ am putredo ceſſat, quæ uia eſtadignem: lauri folia ardent celerrime, quia præter id quod putridi quippiam continent, ſicca etiam ſunt: in fungis enim adhuc humidum aqueum continetur, quod eòs ardere prohibet. Quæ hic contradictio etiam translatis uerbis fuit? non tamen uelim ſic interpretari: ſecunda enim editio clara eſt. at hæc interpretatio eſt uerbo- rum ſuorum, quæ ille mihi uelim nolimuũe tribuit. Hinc tot ineptiæ: nam cum omnia adhuc reprehenſione carerent, addidit tamen de ſuo. Putrida non ardent, quia iam putredo ceſſat. Vbihocin ullo codice meoeatpera⸗ lia, id eſt, tubera& fungi putrida exponit. pulchrum expoſitorem, cum putridorum antea non meminerim. Duos hic lapis molaris, ut hone- ſtiore nomine utar, inſignes errores etiam præter abſurdam interpretatio— nem admittit: primum quodidem putat eſſe putreſcere& per putredinẽ generari, cum putredo ſit ſolum corrruptio,& nulla corruptio eſt genera tio niſi in elementis: ſed ex re facta per putredinem tanquam putredine 1 materiam& alimentum ſubminiſtrante multa generantur, præcipueè uer- mes. Alterum quod putat putridum eſſe aliquid quod conſtet, cum ſit ſo- lum in motu, ſicut& mors. quodenim putreſcit, non eſt putridũ, ſicut di cebat Plato rectè de morte, quod neq;ad uiuentes neq; ad mortuos perti⸗ neret:ita putridũ nihil eſt, ſed quod putreſcit. nunꝗᷓ enim ubià calore præ ter naturã euictum eſt ceſſat aut in eodem ſtatu manet:ut neq; quæ ardẽt. 4 bar — 181 10 Hiieronymi Cardani par en ĩm ratio eſt utrorunque ad unguem. Sic denud ut canis aduomi-⸗ tum, ad idem redit. Patrida cum putredoabijt, non ardent. Hocenim nihil repugnans continet: ſicut quæardent, cum arſerint non amplius u⸗ runt imò eſt quaſi propoſitio neceſſaria, quam ipſe adeò ut repugnantia continentem admiratur& reprehendit. 3 Sed tamen neque hoe dixi, neque uerumeſt, aliam ob rationem ſcili⸗ cet, quod putrida poſtquam putruerint, pingue humidum flammæ ido⸗ neum generant. Quid cur non adhuc in contradictionem me adducit uir rudior boue, qui dum uerba curioſius ſuoq́; peculiari more ſectatur, omnem rerum ſenſum amittit. Ita homo iſte dum ſibi ſapit, nihil ſapit. Sed undeilla reſtis ſcutica aduerſus hominem, à quo nihil mali audiuit, aut accepit? ſed ſunt ignorantiæ ſuæ uelamenta contra hominem, qui etſi erraſſet, non tamen flagris nec ſuſpendio dignus ob id erat. Vi⸗ tam oportet eſſe flagitioſam, quæ hæc mereatur? ſed ſunt animi ſui im⸗ probiſſimi ð& ſtultiſsimi indicia: qui cum non intelligat damnat,& tanquam iam damnatis maledicit. Nec hic multum abſimilis alteri grammatico uidetur, qui cum Campani expoſitionem in Euclidis e⸗ lementa non intelligeret, totas paginas tranſuerſis ductis lineis obli⸗ terabat, ſtultum in Iuper eum appellans, cum ipſe dignus eſſet uincu⸗ lis& elleboro. Leprehendit præterea quod Guanabatum aliò tranſtulerim, nec ui⸗ det ipſum, non me ordinem corrumpere. Exiſtimat etiam me reliquiſſe multa neceſſaria, cum oſtendat ex hoc finem propoſitum libri noſtriom⸗ nino ignorare: is erat ut rationes rerum omnium, quantum fieri poſſet, explicarem, exemplis ſin gulis tantum in unoquoq; genere propoſitis. Ne que enim uel ſaltem nunc duo maximi libri Italica lingua ſcripti, Indicarũ rerum deſunt:& tunc primum Hiſpanicæ nauigationes(quam lin⸗ guam fermè ut Italicam teneo) nec tamen in tertia editione aliquid ex his ſum additurus:tum quia oculatam fidem non aliorum qui uiderint teſti monia repoſco, tum quia ſunt propemodum infinita. Quid hoc eſſet aliud quàm bene ſcripta ab alijs, malè in meos libros& ineptè tranſtu⸗ liſſe? Quærimus noua rerum genera, ut ex his ſubtiliores rationes inue⸗ niamus. Similiter& illud in deſcriptione Mamei non animaduertit, ferru gineum colorem eundem eſſe, qui& ruber ab eo appellatur: non ſolum quò ego aliam teſtatus ſim uelle me claritatis cauſa ſequi rationem nomi⸗ nandorum colorum(quod& pręſtiti diffuſius à rerum ſimilitudine illos appellans)ſed quòd ferrugineus à ferreo longè colos alius ſit. In eadem appellat frigidas ſubtilitates, ſicut antea admiratur quo⸗ modo his artibus quaſi fallacibus,& per obſcuritatem ſolam quæſitis nomen inuentoris dubtilitatum non pudeat ſuſtinere? Iſta produnt ma⸗ lignitatem animi ſui, arque inuidentiam maximam, in quibus neque probat quod obijcit:quòd& ſi ab eo probaretur, adhuc nihileorum quę obijcit — — Actio i. librorũ de Subtilitate. ¹s obijcit obtineret. Primum quas ille frigidas uocat ſubtilitates, tales ſunt ut neque ipſe intelligere potuerit, nec ego auſus ſim explicare:ſcilicet ratio nem generalem optimi panis. Deinde ſi obſcura ſunt, quare reprehendit quæ non intelligit? ſi intelligit, Juomodo obſcura? Deinde cur maxima pars eorum quæ maioris ſunt momenti ab eo intacta eſt? An aliorum ingenia ſuo meti⸗ tur an in alijs libris nihil eſt prorſus ſubtile, ſed omnia craſſa ut aiunt Mi nerua ex æquo conſcripta ſuntran aliqua ſunt quæ prorſus nõ intelligite Siomnia adeò obtuſa ſunt, cur tantum laborauit? cur alij, ut dicit, mi⸗ hiid nomen deferunt? an ipſe ſolus liuidus& qui non intelligere fate⸗ tur, alijs omnibus præſertim doctiſſimis uiris eſt præferendus? Sed ſi quæſiui, cur miratur mepoſſe ſuſtinere ſine labore, quod cum tot labori⸗ bus quæſierim:? Verùm fac ut nolim ſuſtinere? quid iam agere poſſum ne ſuſtineam. Sed uis ut dicam, contingit illi quod pauoni contigiſ⸗ ſe fert᷑. Pauo aliquando ut in regem ab auibus eligeretur rogauit, dicens ſe eſſe pulcherrimam: cui pſittacus, ò ſtulte reſpondit non pulchritudi⸗ ni, ſed fortitudini regnum debetur. Itaq; hic noſter calumniator poſt⸗ quùm neque rerum inuentione neque certa narratione nec iudicio tutò præſtat, flagitio famam quæſiuit: cumqe rebus ſuis diffideret, maluit eas peſſundare, ut alienas deprimeret. uocauitq́; communi nomine la⸗ bores tam ſuos quàm noſtros quiſquilias: non queror quòd mea ali= quid eſſe putem, ſed quodcum& ipſe tam fœdsè lapſus ſit, alios culpare uelit. Quid eſt quod in ſuo opere probari poſſit? argumentum alie⸗ num? oratio barbara? ordo penitus nullus? nulla utilitas, nulla iucun⸗ ditas, titulus mutuò ſumptus? non efficacia probationem, non dele⸗ ctus rerum, mendax hiſtoria& rudis craſſaq́; diſceptatio ſub ſubtili⸗ tatis nomine. Inde quod omnino omittere debuerat, exemplo nullo tot ſui præconia, tot aliorum irriſiones, tot epitheta ſapientiæ ſuæ addidit, ut diſpeream niſi ſibi ipſi cum releget faſtidio futurus ſit. Manardum in- quit& Plinium inſcitiæ accuſaſti? nam de alijs falsò obijcit. De Plinio tueatur ipſe ſi poteſt nam de ſyderibus loquens hæc habet in ſecundo, ca⸗ pite octauo: Illa nimio alimento tracti humoris igneam uim abundan⸗ tia reddunt. 1 Bt ne quis inſiciari poſſit, infrà ſubdit de Oceano: Sydera ipſa tot& tantę magnitudinis paſcens. Præterea hominem prædiuitem uni ferme intentum operi plus reliquiſſe errorum, quã dogmatũ ob immenſam am bitionẽ. Bundem de ſummis philoſophiæ arcanis iudicia ferentem abſq; philoſophia, quis ferat audaciam quis uecordiam non oderit, quis erra⸗ rorum multitudinem non horreat? At de Manardo odimus, quoniam ipſe humanum genus prodere docuit. Et quanto melliflua eſſe illius oratio ab imperitis tamen latinælin⸗ guæ exiſtimatur, tanto deterius malum. Derelinquemus Hippocratem, Galenum, Paulum,& hunc grãmaticum abſq;ratione ſequamur. Quod ſi errauit, Cap. 6s, ——,. 132 Hieronymi Cardani ſierrauit, an non odiſſe decet etiam patrem humani generis ſiccarium? at tu non erras erro ſed nolens, illehabebat quos ſequeretur,& non er⸗ raret. Similis Lyco& Iuliano, qui tam acriter à Galeno reprehenduntur: quamuis errores ſui, quales Manardi ſunt, hominibus non eſſent perni⸗ cioſi. Si inuidia mouerer, cur non potius Braſauolam quàm Manar- dum iam mortuum accuſaſſem? at uerebaris uiuentem inquiet? at nunc mortuus eſt, nec accuſo quod de humano genere benemeritus ſit. non ab illo beneficium accepi, non ſalutaui, non ſalutatus, deniq;ſolo nomi- ne mihi notus eſt. Itaqʒ duos hos tãtum& cum eis calumniatorem hunc, ut ueritatis oſorem ex tanta turba ſcriptorum odi. Si non grauiter in rem literariam, in humanum genus peccaſſent, eſſent mihi Mœcenates. Non poterat qui plurimũ ſe Deo debere perſuadet, tales uiros, has ſepias non odiſſe. Vera depromat, nona doceat, bene tradita non euertat, illum⸗ que colemus. Attu deturbaſti ĩignem è mundo, è numero elementorum exemiſtie V feci eiuſdem ueritatis amore. qui ferat homines in tanta inſania uiuere, a⸗ deò obcæcari ut credant ſub orbe Lunæ tantum ibi ignis eſſe, quem nec uideamus, nec qui nos calefaciat. ob ſolam antiquam opinionem quan⸗ dam falſam à primis philoſophis inductam(& ab Ariſtotele compro⸗ batam) ob id tantum quòd ſydera ipſa ignea eſſe exiſtimarentur. uelut ctiam tradit& credit Plinius in ſecundo, capite quinto, atqueita ex uno errore abſurdiſſimo alium pepererunt, nec primum tamen deleuerunt. Quod uerò dicit appellaſſe me Gallicum morbum, non ſatis illum admo nere titulus debet in libro de libris proprijs, ubi de Indico morboin ſeri⸗ buntur libri, atq; hic editus eodem menſe quo ſua commentaria. 183 Carpit quòd dixerim uiperam, ego& ſpeciem& genus eſſe puta⸗ ram.Si non placet legat ſerpentem. At Cicero etiam homines improbos uiperas appellat. 184 In ſectione tertia nihil aliud agit quã ut ruditatem ſuam atqʒ ſtuporẽ detegat, cum nec uim argumenti i ntelligat,& perperam dictionem illam quæ in proprijſſimo ſignificato poſita eſt acceptam putet. Sed non ſunt hæc oſcitantium, ut ipſe ſepiſſimè eſt. In quarta ſectione dixi obſerua- tum eſſe(Plinius author e ſt) fieri poteſt ut quæ uidit ueneno carerent. 4 Sin uenenata alius quiſpiam expertus fuerit, uel ipſe affirmet, decedam: Plinium ſuum huius rei authorem accuſet,& rutam ſubijciamus. In ſexta quamuis propoſuiſſem ea quæ ad me non attinent prætermittere, nõ potui tamen abſtinere in tam euidenti errore uerſan tibus, quin admo⸗ nerem in quantas difficultates ac tenebras ſe conijcerent, qui noſtris prin⸗ cipijs non inhærent. Palam enim eſt& aquam& piper& lapides refri⸗ 4 gerari, quia calor cum ſit aduentitius, ſpontè reſoluitur:& ita omnia ex æquo per ſe refrigerantur, quia frigiditas non eſt niſi priuatio quædã, utetiam tenebrg. 186 NXbinon habet quod obijciat ludit. Serpẽtes uolitare uult, anguibus 1 illis .„.* 4— 0 3 6 Actio 1. librorũ de Subtilitate. 3z illis maximis uenenum largitur. Ratio tamen ipſa declaratiua eſt. ſed ipſe cæcus eſt, aut cæcus eſſe uult. Auxilium ueneni nouus Priſcianus reprobat. Ego apud Celſum di 187 dici auxilium aduerſæ ualitudinis. Cætera produnt mores illius, qui quic quid in buccam uenerit effutiat. Quid enim in comparatione ſpecierum, ubi neceſſitas finis& ſingularium inter ſe ſimile. V Obijcit duo, ouem quę humidior eſt ariete, cũ ipſa cornibus plerũq; 189 careat,& ceraſtes aſpidesq́; multis anguibus non cornutis nec ungulatis pernicioſiores. Imò hęc parua extremę ſiccitatis ſunt indicia. In ouib. alia eſtratio:quoniam non prodeunt cornua ob humidum abundans, quod non neceſſaria impedit: neceſſaria impedire non poteſt. De anguium ſter core nota eſt omnibus pigmentarijs, quibus quandoq; pro moſcho uen- dere, ſed fruſtra ruſtici tentant. ego ſæpius apud me habui. Et uir hic egre⸗ gius qui fabulas multas emit& uendit res notiſsimas, quoniam ſuo cum cerebro quę non conueniunt irridet. Intolerabile malum addictum eſſe hæreſi, ut Galenus ait:hic negat 190 fabas cum animalia gignunt nõ putreſcere. Putat putredinem un ius mo di eſſe, an ergo ex propagatione genitos uermes illos putati In quo differt hæc generatio à uermium auellaneorum? niſi quòd humidior eſt auella⸗ næ quàm fabarum ſubſtantia. Quod in ſecunda ſectione ait ex ſingulis animalibus certa generari, non ita accipiendum eſt, ut rurſus ex ſic ge⸗ nitis alia generentur: ſed de primis ac propagatione genitis intelligen⸗ dum eſt. Experimenta quæ adducit contra apum generationem, non uidet in: miſer eſſe contra ſe.apud Ariſtotelem enim uermes inſectorum ouis ſunt imperfectiores.in altero obiere parentes neceſſario breui, quamuis depa- tre referat.Ita uir hic ſpecie ad doctrinã, re ad eã deſtruendã natus eſt ſolũ. Intelligitur de origine multitudineq;: omen delocis inſuetis. Addit 192 præterea quid nomine meo. Sepia rurſus conturbat non exputredine, quę cõnumerat generan⸗ 16. tur, ſed propagatione quadam, quæ ſimplicer omnes dolores leuant, quoniam acopa ſunt non contraria cauſæ: ſed ſiid contingat, duplici emo lumento erunt. In ſexta diuiſione docui nos debere imitari naturam, quæ minimis 194 maximorum miracula oſtendit. Sed hic nodos in ſcirpo quærit, omnia confundens. Conatar infringere cauſam magnitudinis caudæ ueruecum, quòd 199 ſues ſint humidiores: fateor, ſed humido magis concocto, quia in his calor eſt maior: ideo uerueces humidiores non ſimpliciter, ſed compara⸗ tione ad proprium calorem. Nugatur more ſolito, in feruidiſſima æſtate iuſſi in Scotia ut con⸗ 200 quirerent quoſdam ſerpentes, ad medicinam attulerunt, ita obrigebant ut apud nos media hyeme: non ſolum ob cœeli qualitatẽ, quæ quaſi tẽperata erat, 184 Hieronymi Cardani erat, ſed ob naturam coœlo ingenitam, non ſolumi pſis ſed ab initio pri⸗ mis ſerpentibus. Quæ à Suecijs accepit, à ratione ſumt aliena: quomodo e⸗ nim exanguia in frigidis locis efferari poterunt? at ſorma ſimile nihil t. Phäbrnam piſcem marinum ſcio. Lupum fluuiatilẽ à moribus luciũ quis poterit appellare? Cæterùm dico nihil quod moueatur in aquis pu⸗ treſcere quod exedat aqua. ita miſer hic ubiqʒ fallitur ſuis ca ptiũculis. Poſ⸗ ſem adducere multa, ſed quorſum? 202 Qulpat nomen alopecæ. Vide hominis inſcitiam intolerabilem, alo- peca non in accuſatiuo, ſed nominatiuo poſita eſt, ab dau⁷ exis, quod eſt ca tulus uulpis, deriuatur. nam in a ſæpe ad latinos tranſi t. Quaſi catulum uulpis hunc canem non cõpoſito nomine appellarem. licuiſſet uulpinum dicere, ſed Græci quod ſciam non habẽt. at calumniator omnia ſibi licere putat, fingit, inuenit quæ non ſant: quæ ſunt, preterit. Nonne Virgilius illo ſapientiorlyciſcam uocauit, àau: nomine diminutiuo, nõ àcompo ſito ex cane& lupo, quamuis à cane lyciſca oriatur ita uides uiri temerita tem& ſtultam de ſe perſuaſionem. Sic& in quinta ſectione reprehendit quod maximè probari debuerat. Neqʒenim dæmonum auxilio id factũ arbitror, ſed quiduis potius quã diuino miraculo, qui tam crudeli ſcænæ fauerit.Ita non uidet uir aduerſus omniabona natus, me eos deterrere, qui bus non ſolum ſufficit immania perpetrare, ſed etiam immanibus facino ribus dei uoluntatem prætexere. cui pio uoto ſi quicqᷓ; cordis fuiſſet, iotis uiribus etiamſi falſum fuiſſet ſuffragari debuerat, nunc etiam ueræ ſenten tiæ aduerſatur. Irridet ſolita ſua urbanitate, quod dixerim mores hominum anima-⸗ lium patriorum naturis perſæpe declarari. ibi Ligurum totam nationem uah quàm acriter proſcindit? Hoc non intellexit id contingere ſo- lum, cum uitia in immenſum efferuntur. Sic etiam& prodigia& diui⸗ næ ultiones. 20 llle qui expanſispro erectis manib. ut ĩn ſecunda editione manifeſtũ eſt animaduertit, cum etiam poſſet in eadem ſecunda editionelegere den⸗ tes illos pręlongos è ſuperiore mandibula oriri:& cur etiam id neceſſariũ fuerit, maluit tamen uir hicut ſtultitiam ſuam planè proderet,& fidem om 2 „nem à ſuis libris eximeret, hæc in prima ſectione ſcribere. Illorum maxi⸗ „ mus error, qui dentes illos è ſuperiore naſci mandibula, atq; deorſum ſpe⸗ ctare prodiderunt. Nam prætter ſenſus fidem, quæ id falſum eſſe docer, eſt ſubtilitas in duabus rationibus, priorem ſumimus ab uſu. Tum reliqua plenæ ſtultitiæ ſuæ argumentaac leuitatis: ſi enim uidit, cur ita ſcripſit: ſi non uidit, cur de ſenſu mentionem fecit? ſatis eſt quod acutè in margine adiecit. Vides ergo cuinam ex rebus ſuis, etiam ſi uidiſſe ſe affirmet, tutò poſſis adhibere fidem? Hæc eſt peripateticorum inconſulta temeritas& audacia incredibilis non Ariſtotelis aut Iheophraſti, ſed eorum quialio- rum nominibus egregijs in iuſtiſſimè ſibi ſapientiæ famã uindicant. De⸗ fende 201 Actio 1. librorũ de Subtilitate. 85 fende modò hominem à ſtultitia, à leuitate, à temeritate, à mendacio mani feſto, ſi potes quiſquis es,& crimine ab uno diſce omnes. Inde mearguit, quòd Plinij ſtultitiam non reprehenderim, ſimilis Bergomenſi cuidam, qui Andreę Griti Venetiarum ducis, ut uocant, inſigni maieſtate uiri im probabat effigiem, quod hernia gulæilli deeſſet, quæ ſuis inquilinis eſſet familiaris. non ego horas in refellendo alienas ſtultitias conſumere uo⸗ lo,nec in concordandis imperitorum uerbis temere effutitis: ſed ſi quid ad rem ſpectat pertinetuùe, hoc mei muneris eſſe puto. In ſecunda ſe⸗ ctione non ſolum inutiliter, ſed ineptè nugatur. humana temperatura optima eſt, ſed& compoſitio neceſſaria eſt, quæ in elephanto, quod ad ui tam attinet, melior eſt. Inde in hac& ſequentibus pluribus, utetiam antea de plantis uaga⸗ tur, certa incerta nullo ordine, nulla ratione, nullo nexu miſcens, eſtq́; faci⸗ le uidere ipſum hac in parteſibi uideri regnare, acut ltali uocant, Gongo-⸗ lare. Sſt autem ita gaudio ac lætitia oppleri, ut gurgulio non uideatur poſ⸗ ſecontinere,& maius aliquid quàm geſtire. ideo maximè torquetur, quod Plinium damnem, cum eiuſdem argumenti libros conſcripſerit: ſci licet multæ tractationis, paucę ſcientiæ: in multa diuiſos, nullibi diſtin⸗ ctos:plurima docentes, nihil declarantes: de omnium nominibus, denul-⸗ lius ſcientia rei, hiſtoriam generalem, à qua tamen fides omnis& certus au tor abſit Hæc illum delectant, hoc genus ſcribendi applaudit. Sed neſcio quomodo tot tantaq́; huc traſtulerit, quæſi ſuſtulit à libris hiſtoriarum rerum naturalium, certèẽ magnum ibi uacuum relicturus eſt? ſi repetit, quid abſurdius? Sed hæc ad ipſum ſpectant, cuius iudicio(adeò ſibi pla cet) nihil non rectẽ ſe ſcribere poſſe putat, quod animo decreuerit. Cæ⸗ terùm cum ſibi tantum placeat, id Ptolomei ſcire debuit: Qui ſibi placet, Dei ira dignus eſt. Hæc ille tantus uir, cuius ingenio adeò illuſtri uix aliũ quẽquam comparare audeam, nõ hæc dixiſſet, ſi ſibi ipſe placuiſſet. Nos, tantum abeſt ut nobis placeamus, pro his quæ ſcripſimus, ut etiam iraſca⸗ mur, noſtraq́; plus damnemus quàm laudemus: non equidem ob ea quæ ille inaniter obijcit, ſed quoniam quodcunq; ſcimus, non noſtrum eſto⸗ pus, ſed Dei. Noſtra ſunt furta, cędes, doli, ueneſicia, rapinæ,& ſi quis er- ror irrepſerit. Quin etiam Virgilius nnne moriens iuſſit opus illud exi⸗ mium, quod uniuerſa poſteritas adeò admiratur, flammis tradi? adeò di⸗ ſplicuit illi quod alijs tam gratum fuit. Ita Deus illi ut mihi uelim mentem det, quamuis abundare illa ſeexiſtimet opto. Sufficit uidiſſe leones circumagentes collũ, ut intelligamus non eſ⸗ ſe unum os:ſed tamen laudo eam diligentiam, modò quiſquam quicquã illiin poſterum credere uelit. Irridet rurſus, quia non intelligit humidum ſtercus in animalibus, ac copioſum impedire neanimal bene oleat. Nam ſi ſtercus eſt⁰ humidum & multum, totum animal tale eſſe neceſſe eſt, quomodo ergo beneolebit? Propterea in Zibetho ſolum pars bene olet, imò illius excrementum in R NMoſcho, 207 208 211 s Hiieronymi Cardani Moſcho, qm̃ totũ neceſſe eſt ſtercus habere paucũ& ſiccũ, ideo multũ in⸗ ter ſe differunt modihi odoratorũ animaliu. Sed hic uir nihil nouitaliud facere qᷓʒ cõfundere. Inꝛ ſectione uulteſſe ſudoris ſtrigmentũ, cumẽ ſolli⸗ culo detrahatur. Diximus aliàs totã hiſtoriam. Sed quẽ lapidem non mo uet?& tamen qᷓ; abſurdè uir hic oſtendit cicures fieri etiam mures pro mõ ſtro, ſed difficillimè, ut uix unquã tutò tractare poſſis. omnia carniuora ci curare licet ob cauſas generaliter dictas. Ad nos ex Hiſpania aduectos cõ ſtat.non negauialiunde non aduehi, uelut& nunc oua bombycum, quę tamen originem primam à calidiore cœlo quã ſit Hiſpanicũ ſumpſeruũt, ita de hoc ueriſimile eſt ob rei excellentiam.Inde morum ſuorum in tertia ſectione non oblitus uirus ſuumeuomit. 216 Hic malignitatem ſuam ita prodit, ut hæſitans relegerim primam e⸗ ditionem, ne fortè in illa deceptus eſſem. Sed nequeibi erratum. Propoſi⸗ tionem uniuerſalem doceo, demonſtro, indicoq́; qualiter intelligi debe- at: hic peruertit ſenſum, omittit drãtionem& declarationem, inde accu- ſat tam fœdẽ ac turpiter ut eius uice confundar& erubeſcam. Quid iam amplius apud hunc ſycophantam tutum eſſe poteſt? Quid deterius addi dit etiam cauſam quæ me ad errorem adegerit aſino dignam. Certe impu⸗ dentiorem hominem illo nunquam uidiſſe teſtor. ls Totailla hiſtoria de ſturione in tertio exemplari emendata erat quod ea ad libros de Rerũ uarietate translata eſſet, quos conſtatut dixi, ante ſuas exercitationes eſſe impreſſos, ne quid meab illo ſurripuiſſe poſſit gloriari. 219 Debuerat conſulere ſequentem editionem liuidus hic, inueniſſet(ta⸗ metſi etiam ſine illis uerbis apertè intelligeretur me demotu progreſſus lo qui) hæc uerba: De motu progrediendiloquor, unde illæ tot declamatio⸗ nes hoc uno uerbo ſublatæ ſunt. 2210 Dicit nullas eſſe cauſas numeri uel formæ ſtriarũ. Primum ut dixi ſu perius, aut quædã certumhabẽt numerum abſq; operatione. Deinde hic etribus unum recipiat oportet, autut naturam inartificioſam faciat aduer ſus Galenum, Ariſtotelẽ, omnes ſa pientes& experimentũ, aut ut meliores reddat rationes,& nos illi libẽter ſubſcribimus: aut quas nos adducimus, optimas eſſe patiatur? quod cũ liuore ductus nolit facere, eò refugit, mani⸗ feſte dicens naturã fortuito cõſtituiſſe quęcunq; nõ ſuntoperationis gra tia. At hunc uirum oportet in libris de Fato exerceri à nobis editis, ne ino re ſuo omnia transferam ubiq;,& ex materia unius libri decem faciã gar⸗ riens inutiliter.lIbi inueniet etiã undas maris apud Deũ numeratas ac mẽ ſuratas.Sed nõ eo modo uulgari, quem ille ſolum forſan ut pleriq; nouit. 221 Reprehendit quòd dixerim monſtra plura eſſe in mari. dicuntur& monſtra ob raritatem, quia aliquid monſtrent, licet naturæ non noua:& etiam uera monſtra ibi ſunt ob generationis& uitæ tuendæ facilitatem, ue lut in aluo materno. 8 223 Admonet catulos mãmis raro exẽ̃plo. nam mãmas habet, q́d plurib. Piſcib.cõmune eſt adeò ut neſciã quid magis in hoc homine demiter. Ob ijcit 1 K ——õõõꝛrę— Actio 1. libroru de Subtilitate. i⁸ 3 ijcit in tertia ſectione, quòd uituli marini tanq́ʒ rei nouæ atq; Indici maris mentionem fecerim. fateor, nõ ego obiter incõperta pro cõpertis, ut ipſe fa cit, in medium attuli.Satis enim cõſtat uel ipſo amico ſuo Ron delletio te⸗ ſte, longè aliũ eſſe oceanicũ uitulũ à mediterraneo, cur ergo ſuo more de⸗ bui cõfundere? ſatis eſt ꝙ in tertia editiõe tria illius genera inter ſe diſtinxi. De uolantib.tutius eſt teſtimoniũ meũ, ubi ratione ſtandum ſit, ᷓ ſuũ. Ita auſim dicere, ꝙ uideã illum in his quæ experimẽto cõprobari poſsũt, ſem per decipiin eis. In quinta ſectione malui, poſtꝗᷓ delphinũ Ariſtotelis uide re nõ licet noſtris tẽporib.cũ alijs conſentire, atq; ita ã locum emendauera mus:nõ ut certi de errore Ariſtotelis& Plinij, quos uix ueriſimile eſt nõ ui V diſſe unq́; tam celebre animal, pręſertim Ariſtotelẽ, quẽ Dccc aurea talen V ta impẽdiſſe in hiſtorię cõdendę de animalib. miniſtros atq; obſeruatores V accepimus:ſed ne quod in alijs damnamus, pertinaciã ſcilicet aduerſus ra tionẽ experimẽta, ſenſuum fidẽ ipſi nos ſequeremur. Sed tñ hic uir ſuum damnat Ariſtotelem ac Pliniũ, credo nõ niſi fretus alterius grãmatici auto ritate, quem non improbo, ſi modò uera inuenit, quanq́; antea à Bellonio de hoceſſem admonitus. Sedille clamat furtum fuiſſe, litigent moddò inter ſe, ſatis eſtob tam leuem autoritatem illum reliquiſſe ſuum Ariſtotelem, quem adeò mordicus tuebatur aduerſus etiam ueritatẽ ipſam, atq́; ſimul ſuum Plinium grammaticus grammaticum in tanta ueneratione. Dixi le uem autoritatem Ron delletij non in illius iniuriam: quaſſ ille homo leuis ſit, ſed quod in hoc non demonſtret, cum non conſtet quis ſit iſte del⸗ phin. forſan alium piſcem pro delphine antiqui habuerũt, qui nunccum ſit rariſsimus, eſtignotus? Quæ me moueat cõiectura, tam ualida dixi. Cę terùm quòd dicat meconfundere pleraq;, fatear:nam omnia, ut ipſe dicit, nimis eſt uel ipſo teſte, qui negat propoſitiones uniuerſales eſſe fermè unꝗᷓ ueras: ſed& ipſe fateatur, quod uerius eſt, ſe pleraq; euertere. Ibi etiam ruditatem ſuam declarat, tranſiens à generaliore affectu 224 1 in auibus, quoniam omnes fermè manſueſcunt, adid quod eſt magis mã ſueſcere. An putabat meneſcire, quod omnib. notũ eſt, nihil manſuetius eſſe cane, equo, elephante, quę ſunt quadrupedia. Lepus nõ manſueſcit, ui di tamen aliquos rarò& parum, an non nouit negationem omnem in mortalibus ſic debere accipi. b Non dixi ſolum ob cibum litora, ob ſecuritatem gurgites à piſcibus 22, coli:ſed ob id. Nihilominus nõadeò noſtra tuemur, quin potior ſit amor ueritatis.Si omnia ſic tractaſſet, poterat laude dignus uideri, qui non niſi uituperationem adeptus eſt. Sunt etenim aliæ etiam cauſę horum, ſed quę dixi manifeſtiores, quas nec ipſe reprobat. Nimirum ſi non& quæ pueri ſui faciunt,& ancillæ, in hos retu⸗ 228 I lerit libros. Ad tertiam editionem totum emendaueram, nec ut ipſe monet, qui 230 4 res auditas pro uiſis ſcribit, nobis contingit: ſed ob celeritatem ſcribendi, & occupationes.Epaſſeris pro auium dixi, quòd paſſeris nuper mentionẽ R 2 feciſſem. vT;:.. 1388 Hieronymi Cardani ſeciſſem. Quid.n. paſſeri cum ſtruthio camelo commune niſi in nomine? 2)1 Cygni parum uolant, maxima exparte quieſcuntin lacubus. om nes aliæ aues naturaliter ut potentiorem& rapacem timent: non iñ omnibus infeſtꝛ eſt neq; ſemper omnes poteſt ſuperare: ardea roſtro quandoq; cyg nus robore illi faceſſunt negocium, auiculas ſpernit. cornices neſcio qua ui naturæ, ut aliàs teſtatus ſum, ex uiſu in conſortiũ admittit. Sed quid lubet cum nugatoribus nugari? Eiuſmodi enim apudillum ſunt infinit. 232 Errorem impreſſoris auib.pro talib.aſcribit mihi. De cygno ſuauio rẽ proculdubio& magis ſonorã anſere edit uocẽ. neq; negatio tã facile ꝓ⸗ ferri debet, pręſertim tot teſtib. cũ teſtis unus affirmationis centũ negãtib. etiã apud luriſcõſultos ni negatio ipſa loco&tẽpore coarctet᷑ ꝑferri debeat 233 Temeritatis ſuæ ubiq; notas ꝓdit. Vide ꝗ̃ argumẽto diuinauit memer gũ nõ agnoſcere. Hoc ſanè nihil refert, ſed ut cognoſcas hominis mores. Neq; hic ſenſum capit:Diuerſæ regiones diuerſas alunt minimas a⸗ ues ut maximas. nec oĩs regio oẽm admittit magnitudinẽ aut paruitatem. 236 Exiſtimat inititutum meum fuiſſe in his libris ſingula admirãda re⸗ cenſere, ſed fallitur. Hoc tñ quod de Pſittaco refert, id unum tantum eſtin opere tam magno, quod dignum iudicarim ut poſſet libro noſtro adnjci in hac ultima emendatione:tametſi& in hoc fallatur, dicens hoc illi eſſe cõ mune cum crocodilo, quaſi ſolũ ſuperius roſtrũ ut ille moueat: ſed decipi tur. frequentius enim ac magis inferius. 241 In ſecun da ſectione reddit aliam cauſam ingluuiei in auibus, ſed nõ adedò euidentem:quæ tamen poteſt tolerari. multis cõmodis(hoc enim ſa⸗ pientię fuit artificis) uno auxilio natura ſæpe ſatis facit. Nos non omnes cauſas, ſed principaliores adduximus. 243 Diſcrimen eſt, quęnã aues natura mitiores ſint,& quæ uſu, quod etiã in quadrupedib. uerũ eſt. Carniuoræ natura ſunt magis ferę, uſu iũ magis manſueſcunt, quia neq; natura neq; exẽplo terrentur. contrà eſt de alijs, nã natura manſuetæ ſunt, nõ adeò tñ manſueſcunt, quia timidiores tum na⸗ tura tum exemplo, cum affines ſuas occidi uideant. 244 Queritur quòd non in talpæ quęſtione uerſatus ſim. Hocenim uo⸗ lebat, ut in eiuſmodi tricis inuolueret, uiq́; haberet quomodocunq; resce⸗ deret, in quo ſuo more nugaret᷑ argueretq́;:tũ maximè, ꝙ lucẽ quęrere co⸗ geremur in tenebris.id eſt ſuis quibuſdã peripateticis ſuppoſtis: quibus admiſſis ꝑpetua cõtentio manet, cũ nõ ueris fundamẽtis innitant᷑ Indicio eſt tot apud illos nũc magis qᷓ;antea indefinitæ quæſtiones. Inde etiã ma gis fallit᷑ cũ exiſtimat nos uoluiſſe omniũ ſpecierũ,& quę eis cõtingũt, cau ſas reddere.hoc.n. primũ eſt difficilius q́; in generib. ſicut etiã in ſingulis rebus,q́; ſpeciebus. Deindeqm̃ infinitæ ſunt propemodũ ſpecies, oportet etiã ſcire operationes proprias uniuſcuiuſqʒ; earum, ut difficultatẽ in una hominis cõpoſitione uidere liceat apud Galenũ decẽ& ſeptẽ libris in eius declaratione cõpoſitis. Propter hæc hiſtoriam elephãti pro exẽplo omniũ ſatis diffuse explicauimus, ut ſi operatio animalis cuiusq; ubi nota fuerit, poſſit 235 —— ..— 1. 1 Actio 1. librorũ de Subtilitate. 1¹89 poſſit eadem ratione illa diligentius conſiderata cauſa inueniri:ſed nõ ſit operatio nota, neceſſe eſt in cauſa membrorum animalis conſtituenda fru ſtra niti. Ridicula uerò eſtaffectatio nominis ſubtilitatis, atq; inepta omni no enarratio, quam orditur dum ſine profunda diſquiſitione, ſine opera⸗ tionum propriarũ cognitione conatur quædã, quibus ipſemet ſubtilita⸗ tis nomen tribuit, docere: quæ adeò inepta ſunt, ut facilè quiſq; intelligat, ne corticem quidem orationis noſtræ penetraſſe. Atq́; huiuſmodipau-⸗ cula exempla ſuperius tradidimus. Porrò& in illo grauiter fallitur, quod putat totum libri contextum uniformem eſſedebere,& in quo reluceat ſubtilitas.In quo primũ decipitur turpiter, cum uereè ſubtile dicit eſſe poſ⸗ ſe, quod non difficilimum:at ille admiratur quæ intelligit. Præterea quod non animaduertit, uelut in corporibus carnem& pinguedinem inter oſ⸗ ſaà natura collocari, ita in his noſtris libris quædam uelut ſolida membra ſubtilitate uiuida conſtant:quædam quaſi pabulum aliorum& imperfe⸗ cta demulcere poſſunt lectores, cum tñ profundius quæſita priorib. etiã ſintſubtiliora& difficiliora: quædam quaſi media inter utraq;. Atipſe ne que in noſtris operibus nec Ptolomei nec Ariſtotelis, quem maximeè proſi tetur exercitatus eſt Itaq; nihil mirum, ſi adeò deſipit, ut etiam membra in animalibus obiter facta affirmet,& iam nihil deſit ad Bpicurum, qui uni⸗ uerſam ſuſtulit in rebus Dei& naturę prouidentiam. Ex his homo bellus ad inquiſitionem uſus caudæ uulpis deuenit, ut ſuis frigidis iocis non iam ne accuſet, ſed naturam ipſam irrideat. Dixi uerò oportere eum ſcire opera ationes animali proprias, qui uſum mẽbrorum ſcire uelit. Quæ ratio etiã militat in lacerta. Hoc ergo ſolũ nunc dicimus, quoniã talpæ nulla erat ex cauda futura utilitas,& impedimentum attuliſſet, ideo longam caudã na⸗ tura non dedit. Sed nec hoc intelligit. impedimentũ eſt notum, at non præ bere utilitatẽ ideo ſcimus, quia caret. at ipſe putat ita nos ratiocinari debe⸗ re, quia nulli eſt uſui, deo caret. Qui ego hoc uel ipſe ſcire poteramus, niſi omnino totam uitam talpę exploratam haberemus:- Accuſat nos de Gammari& Canci ſignificato:noͤnne uidet in ſecũ da editione emendatum primæ impreſſionis errorẽ: at non uidi: quid ad mes ſui erat muneris: cur tam diu expectauit poſt ſecundam editionẽ no⸗ ſtrã ſuã emittere calumniã, ſi ſecunda editio nulli uſui fuit, aut futura erat? Deinde negat experimentum ꝙ˖in gãmaris, ubi ueterẽ teſtã exuerunt, fer⸗ mè omnib.lapides illi nueniãtur& maximi. Vnde patet, cum diſputet cõ tra experimẽtũ, omnino ſophiſticas eſſe ſuas rationes: ut ueriſimile ſit om nes etiã alias tales eſſe. Inde progreditur, diſputans de nomineurſæ Ariſto telis, in quo certamine, ſcilicet de nominib.& ipſum Ronqdelletium aliosq́; multos uideo periclitari, ductos exemplo eorũ qui Dioſcoridẽ interpretã tur, ſed perperã: nam non licet, ubi certamẽ hoc uel notitia nulli uſui futu ra eſt. Quod ſi aliquas proprietates Ariſtoteles adijciat, illas quæratin eis, & ex his de nomine dijudicet, nec pariatis diſceptationes infinitas nullũ ob commodum: at in medicina neceſſaria ſunt, quoniã uſus requirit. Et R 3 Aliter 24 246 248 250 190 Hieronymi Cardani Aliter hoc ſcire non poſſumus, quid ſit quod quæritur? Similes hi ſunt qui quærunt in Marhematicis quid uoluerit Buclides? nã nõ ut philoſophia res autoritate indiget:ſed ſeu dixerit, ſeu nõ dixerit Buclides, tantũ habe⸗ mus quantũ ex declaratione concludere licet. Hinc factũ eſt, ut hic uir ob rem nullius, ut dixi momenti, prodens mores ſuos, ſuum quẽ appellarat amiciſſimum Rondelletium accuſet, non hęcab illo meritũ. Vt ut ſit, qua lis eſſet docuit, nam uel in pluribus errauit Rondelletius uel paucis? Si plu ribus, damnatur iudicio illius,& qui nihil aliud egit tota uita quàm nomi na piſcium congerere, qui nihil aliud quàm piſces olet ab amiciſſimo tan⸗ quam imperitus damnat᷑, ut iam ei nihil reli quum ſit. Si tantumin his pau cis, in quibus hicillum accuſat, at nõ præ ſtabat ſiuel ſolum illi etiam nomi ne notus eſſet, eum admonere priuatim, ut ſecorrigerett: Quis uidet me hic exultantem ſed non poteram diſſimulare, cum Galenus ſine cerebro, Ariſtoteles ſine corde neget motum partib. ineſſe. Cæterùm quod dicat perire diuiſionem datam, non animaduertitin ento mis ſenſum etiam non ſolum motum ſeruari. In tertia ſectione reprehen dit, quod portentoſa animalia dixerim? nonne portentoſum eſtin lapidi bus& ſub terra naſci? forma etiam gãmarorum& inceſſus cancrorũ pe⸗ culiaris. Sed quid ipſe muſcerdæ meminit tanquam ſtercoris muſcę, cum ſit muris ſtercuse uellicat quod muſcas dixerim alicubi non ingredi: certũ eſt ita eſſe. Cauſæ quas adduximus ſatis probabiles: commendaretur ſi ue ras attuliſſet, non negare quod conſtat, uel ſui Plinij teſtimonio. Quod ſi quis omnes cauſas à me enarratas hic ei quam de turri adiecimus ſociaue⸗ rit, intelliget quod fertur de domo illa Venetijs non fuiſſe fabulam. Eſt homini ſimul humidiſſimum ð& frigidiſſimum cerebrum tum multitudine, tum quo magis fieri potuit: non in comparatione, ut eredit ad reliqua animalia. ita dupliciter fallitur. nam comparatiuè& de qualitate intelligit. De mollicie etiam aberrat, quia loquimur de ea quæ eſtcumſoli⸗ ditate,& ita&ſt mollior homo limacibus& marinis pulmonibus. illa em̃ ſunt potius laxa quàm mollia. Decalidiſſimo quoq;& humidiſſimo& tenuiſſima ſubſtantia ſciat id uerum eſſe, quoniam cum maximè cõmixta ſint elementa, attenuata ſubſtantia eſt, uſq; quo fieri poſſit atq; ideo ex ea ſpiritus confertim generantur.lIta cor hominis eſt calidiſſimum& ſicciſſi mum, quia plus habet elementi terrei exactéè concocti, hoc idem tamen propter commixtionem& qualitates obtuſas proximum eſt temperamẽ⸗ to. Quid plurat eſtac ſi uellem fractam nolam totam denuò conficere, im⸗ butum falſis principijs perſuaſione de ſemetipſo ampla in atrium ueritatis deducere. Poſtquam rationibus nec experimentis uincere non poteſt ad pieta⸗ tis patrociniũ ſerefert, quod plures opifices quaſi plures Deos poſuerim. Atnon uidet principem aliquem multa habentem ſigilla? Et qualis inſi pi⸗ ratur animus ſingulis? Et num differũt ſeu corpora ſeu animas dixeris, ſed hæc ad ęternitatis arcana remiſimus. In quinta ſectione muſcaeſt propter ornatum Actio 1. librorũ de Subtilitate. 191 ornatum, eadem eſt ad perfectionem: perfectio em̃ ornatus, ut in ędibus. Dixi ſuperius, non omnes cauſas propoſitum mihi eſſe ut explicarem, ſed præcipuas, aut ſi ex his tanq́; annexæ alię pendeant. Indenugatur clamo⸗ ſus hic grammaticus. De cognitione ſingulorum aberrat, ut dici ſolet, toto cœlo. optimè? 51 enim& longè exquiſitius à ſuperis cognoſcuntur quã ab hominib. ſed nõ eodem modo, neq; ſub eiſdem rationibus omnibus, ſed plerunq; aut ſem⸗ peralijs ijsq́; melioribus, ideo nugatur ut ſolet. Simia& elephas non ſunt ſagaciora cane uel uulpe, ſunt tamen pru 252 dentiora, nam& inter homines prudentiores ſunt multi rudi minerua. de nomine ſagacis ſi non placet, accipiamus aſtutum uafrum. Quanq́;& Ci cero& Feſtus& alij in eodem quo nos ſenſu accipiant. Ita hic nouus Priſcianus docet nos deſipere impudens uenia. Hominis corpus denſiſſimum eſſe nõ putat, quia piloſum& ſudet: 253 num aues& quadrupedia plumis& pilis frequentioribus obſita ſunt? dẽ ſitas eſtin ſubſtantia, non inter ſubſtantiæ partes. Stultum eſt puerilibus illius obiectionibus reſpondere, ſed tamen ob ineptos uolumus. Puram terram, quæ igne repurgatur, uocamus. nam dum putreſcit, dum oſſa ma⸗ nent, uidetur plus continere illius elementi. Quis non uidet indignas has obiectiones uel idiotas uiro, nedum philoſopho? Solũ idiure dubitatũ, quod iñ experimento uerum eſſe cõſtat, quonã pacto tanto cum pondere homo conſiſtat,tam parũ terræ contineat? Videret᷑ enim ut ipſe rectè du⸗ bitat, totus aqueus eſſe? ob id ergo dicimus hominem multò plus terrę e⸗ laboratę cõtinere, quæ dum putreſcit aut uritur, corpus exhalat, ideo hęc pura terra nõ eſt, ſed media inter ignẽ& terrã. ergo non grauis falleris. in pyrio em̃ puluere eſt grauitas,& tñ uis ignea ſuperior eſt. Si hoc modo du bitaſſet, certẽ laude dignus eſſet. At nõ pudet quæcunq; in buecã ueniunt mandare ſcriptis,& tot ineptijs chartas implere:? Hic tanta moliĩt᷑ ſuper uerbo Cognoſcerentur, cũ non ſolũ ſecunda, 254 ſed prima editio Nurinbergẽſis habeat cognoſceret, quod ipſemet ꝓbat, ut ſtuporẽ hominis admirari cogar. Inter cognoſceret&cognoſcerent᷑ prę ter notã, neceſſaria etiã erat interpoſitio. literæ. n. ut uix credere poſſim, in Lugdunenſi aut Lutetiana erratum. Sed ſit ita modo? cui imputandus eſt error:& cur non ſenſus ipſe rei eum admonuit. Adducit animalia quę fal lant:ſolus homo fallit illa decipiunt,& naturę impulſu, nõ meditatione? Dicit deinde fallere nõ eſſe finẽ hominisä eſt, ſed non perfecti. quædã. n. ſuntpropter finẽ q uædã ſunt neceſſaria,& quædã cõſequentia. hoc eſt cõ ſequens& neceſſarium, non tñ in finis rationecontinet, ſicut finis ciuitatis eſt unio. Ex hoc tamen neceſſariò conſequuntur lites& diſcordię. Vera fatetur ipſe. nihil. n. inuenire nouit, ſed aliena congerere, nos plu, ra inuenimus quã acceperimus. Qd ſi omnes aliena corraderent, undeiã incremẽtũ artib.ita hic, ut Cicero ait, ualuit ſibi detrahere titulũ immeritũ̃, ne meritũ alijs reddere cogeret᷑. Inde ſubijcittot gręca uerba, ut paſſim: quę 4 quorſam, —õ———᷑—᷑—ÿ—ꝭꝑÿ—B—ñ———ę—᷑—O/ñpX=U=ę——— 2*. E 192 Hieronymi Cardani q iorſum, cum cõuerſa habeant᷑.ſi em̃ nõ errarunt interpretes, ad quid pu erilis hæc oſtentatiocſi errarunt, ubi admones? Licet tribus in caſib. gręca miſcere libris, uel cũ latina nõ habenĩ, id tã rarò facit, ut uix duobus aut tri bus locis è plusqᷓʒ bis millib.gręcis autoritatib.citatis, ut exiſtimare quiſq; poſſit eum nec illius linguæ peritiam ullã habere. nã quis neſciat uel ſim⸗ plici opera an agnoſtæ, quę latinæ legunt᷑ tranſcribere, ex codice gręco ei re ſ pondẽte? Vel ubilis eſt in lectione uel dictione uel ſenſu, quomodo nos in cõtradicentib.id facere ſępius coacti ſumus q́ᷓ; uoluimus. hic nullaappa retlis. Vel cũ res adeò grauis eſt, ut uereamur ne ꝗs interpretatione maio-⸗ rẽ emphaſim addiderit, qua ratione in libello de Animi immortalitatee⸗ tiã id ſacere neceſſariũ fuit. Cęterũ in alijs ſi ꝗs faciat, inepta ac puerili am⸗ bitione id feciſſe haud dubiũ eſt. Attamẽ dices, Fucſius fecitin ſuis Para⸗ doxis,& tu in libris de ſapiẽtia? Sed utriuſq; inuẽtũ eſt,& iñ uterq; rephẽ⸗ ſione dignus eſt. Ego etiã reprehẽſus,& meritò. ſi cõtingat denuò edere, in telligẽt homines ꝙ in pleriſqʒalijs in ꝗbus occaſio talis contigit, malle me iuſtè cedere, q́; iniuſtè reniti. Vterqʒ etiã noſtrũ ab hac inepta oſtẽtatiõeab ſtinuit.at noſtra ſepia dũ alij in ſenio ſapere incipiũt, ipſa deſipere occipit. 9ꝰ Hic ſuo more nugat᷑ nihil ad ꝓpoſitũ, ſed quęcũq; legit uel audiuit, etiã ab aniculis omnia cõtulit in has exercitationes. Si Hebręa cõpoſita& ꝑfe⸗ cta eſt. ꝗd plus habet? nũ negat Pter diuerſa nominũ ſignificata diuerſos ꝓnunciãdi modos eſſe, atq́; tales ut unius uerba ab alio ꝓnũciari nequeãt. qꝗ¶ decõnexiõe adducit, nõ ſunt uera, aut nõ primę cauſę: ſed uſus primũ in delinguę lenitas. Latina. n. ut plurimũ in fine accẽtũ grauẽ hẽt, rotũdatq́; extremũ dictionis. Quę aũt de maternę ltalicę cõpoſitione dicit, neſcio an 260 ſomniauerit. Ridicula eſt ex ꝓbatio ambitionis, ꝗᷓ ipſe nõ aliud agat ꝗᷓ glo 26 riari hic de antiꝗtate, ſaltẽ teſtes ut crederemus appoſuiſſet. Ridiculoſius hiſtoriã de Cairo(etiã eruditis adijcit)ſubtilẽ eſſe dicat. Quaſi ego hiſtoriã urbiũ, nõ cauſam magnitudinis earũ inter exẽpla ſubtilitatis adduxerim. Prohibentur hi à legibus Chriſtiana& Maumethi ut olim à ciuilibus Romani& Carthaginienſes. ita uix unqᷓ; aliquid ad propoſitum. Con⸗ 262 ſtat Gallos tuendaæ libertatis cauſa id quandoq; egiſſe. Sequutus ſum authores, ſecutus ſum morẽ tabelliorum, ꝗ nomẽ etiã uſitatũ apponunt. 26; Declamat ꝙ; dixerim hominẽ ab hoĩe plus differre, ꝗᷓ à lupo caprã: Quid hoc eſtꝭ uel de ſpecie uel de morib.uel decorpore intelligi poteſtęnõ de ſpe cie, cũ iam ſciamus lupũ& caprã ſpecie differre, nõ hominè ab homine:in telligẽdũ eſt ergo uel decorpore uel de morib.atq; in utroq; ueriſſimũ eſt. Sed pulchrũ erat cauſam huius inuenire, ᷓ;ᷓ alias tradidiſſe memorię habe mus.Inde inter philoſophos theologus fitrepẽte:& ex academia in ſacra- riũ ſe cõfert,in ̃ ne uel momẽto ꝑſiſtere poteſt. Rarã hunc uirũ Mercurij cõſtitutionẽ habere neceſſe eſt Inde ſublata tãdẽ, qᷣd ſepein animo habu- it, omni rerũ naturali ratione, ut ꝗflagitioſe uiuũt, cũ mors aduẽtat, omni ſpe ſalutis ad id deuenit, quo nõ inclyti theologi, ſed inſana uerba, utoĩa dicat ſola Dei uolũtate fieri. Quid ergo ędificat, ut domũ habeat, ſtudetut 3 ſciat, — Actio 1. librorũ de Subtilitate. 9 ſciat, ſerit ut plãtæ oriant᷑, uxorẽ duxit ut filios haberet: at omnib. his nõ⸗ ne ſufficiebat Dei uoluntas? o merę inſaniæ caput,& nugarũ autor. quis tandẽ uel mediocriter eruditus illum ferat? Sed uidcat quò contradicendi ſtudium trãſtulerit? Quod ad Darienis narrationẽ attinet nouirmus, ali⸗ biq; in libris de Rerum uarietate docuimus, uocanturq́; Patagones. at Cę ſarianus ille gigas ex his eſſe nõ poterat, quem lItalia anno Mpxxx uidit, cum nondum regio tlla innotuiſſet Cæſari. Nonne uidet iã de cauſa ipſa cõſtare?& eam conat᷑ infeingere. Quæ n. cauſa facit ut pars una ſqualeat, altera uiuat& luxuriet, eadẽ tum ſoli di ſcrimẽ fœcundũ aut ſterile faciũt, ut habitus incolarũ etiã i pũ diuerſi ſint. Species nõ miſcentur. uel eſt principium, cuius oppoſitum iñ eſt eui dentius in cane, alopeca, mula: uel debet demonſtrari. Ita ſunt axiomata contentioſorum. Quia tamen nihil ad nos quid refertc Quærit meritò de auiculis, quæ cum breuis uitæ ſint, maxime peſſe⸗ rib.non tñ corpora earũ inueniunt᷑? Reſpondeo, moriunt᷑ omnes hyeme: & inueniunt᷑ aliquæ. præueniunt tñ animalia famelica noſtrã incuriã. par eſt etiã in nidis perire.at paſſerum nidi in foraminib. murorũ inacceſſis. Non exteriorum, ſed membrorum principalium ratio habendaelt. Mirus cõſenſus ueritatis. ratio qua oſtendit nõ dari aurũ poiabile, eadẽ eſt ad unguẽ cũ ea qua& ego in libro de Aqua& Aethere uſus ſum, ad declarandũ aurum potabile fieri nõ poſſe. Porrò liber hic iam diu traſ⸗ miſſus ad typographũ, nõdum tñ editus eſt. Similiter deſpiratione piſciũ licet nõ exquiſitẽ eiſdẽ uerbis ferme, tñ ijſdẽ argumentis contra eundẽ Rõ delletium ſcripſi in libris de Rerum uarietate, editis ante ſuas exercitatio⸗ nes.ltaq; ſi omnia tã fœliciter, nulli poſthabẽdus eſſet ſuus liber. Sed caſu bene inter tot temere ſcripta, ut cõtra inter multa benę, ſi quid temerè uidẽ tur, ſicutillud de qᷓ tãta hic de Crabronibus: ubi ſcarabeis legi debuerat. Quid Periãder, Lyſander, Alcibides, Demoſthenes, Aelchines, Pha laris, Cato maior, Cicero, Hortenſius, Saluſtius, Lucianusũ Motus eſtcauſa breuitatis uitæ, quies cum ſit priuatio, nõ eſt cauſa longitudinis eius, ſed non impediteam. Vnus eſtcalor æthereus non ele⸗ mentum ſub Luna, ſed uis cœleſtis motu impreſſa motu conſeruata. Cæ⸗ tera nugæ mera, ut ſolet. Piſces maximè mobiles ſunt, quia nullo labore prorſus, quia ſponte pendent mouentur,& quoniam non tã facilè ſtant quaàm mouentur. indi cio ſunt qui natant. Reprehendit de Latinitate, quæ non ſunt in codice ullo, neſcio an eſſet ebrius. Galeni ſententia defendi licet ęgrè poſſit, probari non poteſt. Saltem Galeni autoritas deliene illum mouiſſet, poſtquàm ratio nõ perſuaſit. Lien rarior eſt& craſſior, caro tenuior& denſior. At pulmo⸗ nis maet⸗xvux concoctu difficilius alia ratione: plus enim diſtat à natura chymiꝛ lien ergo dupliciter. 270 272273 274 275 278 279 280 281 Hic 283 284 194 Hieronymi Cardani Hic nugatur, nam declaratio oſtendit eadem eſſe in ſiccis:nam humi da cohęrẽt, etiam ſi craſſa ſint. Sed fallitur, quoniam quæ ſpiraculis abun dant, rara eſſe credit. De ſuo Thur ſibi reſpondet. De pumice craſſior eſt quàm lapis ex quo factus eſt, etiam plerunq; craſſus, nonne dixi ignem, quod relinquitur, craſſius redditur. Vides aded illum inſanire, ut etiam res rebus contradicere putet. Stri goſi poſſunt abundare intus humido pingui.Anglorum regio tempera⸗ tior noſtra, quia minus diſcriminis inter tẽpora, minus frigida hyems, mi nus calida æſtas. In iuuenta etiam ſolida reſtaurantur, ſed nõ magnis ex defectibus ut uulneribus, à quibus etiam pueri. 8. Calidum pro ſyncero& mundo accipere licuit, ſed huic ranæ rami⸗ 5 cum curatrici ne faſtidium pareremus, utq́; tandem aliquidin tot conanb. 288 290 292 193 impetraſſe uideatur, ſuſtulimus. Imitati Columnã cardinalẽ, qui cum fra- trẽ nimij ſumptus argueret, tandem ex centum uiginti familiaribus ſociũ precum ſacerdotem tanqᷓ; ſuperfluum è familiænumero ſuſtulit. Hic ſuum tandem(adeò cupidus eſt nos inſectandi) lancinat Ariſto telẽ, uir omniũ quos uiderim, cognouerim, audiuerim, maximè incõſtãs. Et quid nugat neſcit. Illud etiã ridiculũ, ꝙ putat nigrum in oui cacumine oſtẽdere roſtri generationẽ, nec animaduertit dum pullus gen erat᷑, roſtrũ ſub ala ſiniſtra latere. Ita uir hic cũ de reb.ipſis agit, illico cadit in foueam. Durum uidet᷑ quod fœtus ſubeat formas innumerabiles, tum quia ubi principium& finis id numero terminari poteſt: falſum ut in uiſibili⸗ bus ſpeciebus: ſolum uerò ubi tale principium& finis non loco, ſed nume ro terminatur, tum quia generatio non eſt motus, ſed uarietas illa, eſtmuta tio in qualitate:cũ ergꝗo ex ouo iam gemita ſunt cor& iecur tantũ, utrũ e⸗ rit ouũ& caro ſimul, ergo pars pullus,& pars ouum,& ita duo. Deinde ſi manet forma oui donec fit pullus, erit pullus mortuus calidior uiuente. Fi el ſcatex a termino oui perfecto permanemus uſqʒ quò perueniat kK Lb ad b pullus, qui abſoluatur in c idem cum moritur, quia per te non niſi in extremo moritur, perueniat ex e inf. igitur ſit ah æ⸗ fI n qualis f g.& ek ęqualis be. erit tota bh mortuum, ſeu ouum, calidius q́ʒ in toto kf pullo uiuẽte. Et propter hoc longè melius 81 12a Melanthon, qᷓ; qui ſic Ariſtotelẽ interpretantur. Nã& accidẽ⸗ tia declarat, quod generatur non eſſe ꝙ generabit᷑, necid ex quo generat. Nunquã exiſtimaſsẽ eum adeò inſanũ eſſe, ut uideo. Hic tanta de Si ligine& Baorea præter ꝓpoſitũ, nobis. n. notiſsima eſt,; ſiliginẽ eſſe pu⸗ tant, qua cõficiunt Germani panẽ, ob tritici ſcilicet defectũ. Vult aũt ſiligi nẽ eſſe Zeã. hic nõ eſt locus huic diſputationi, ſed in cõmentarijs medicis dum pliterer, memini abundsè tractaſſe. Vnũ eſt te cõfici tuo argumento: Siligo nõ habet nomẽ græcũ, zea gręcũ eſt, ergo ſiligo nõ eſt zea. Spelta eſt zea, ergo ſpelta nõ eſt ſiligo. Simili ineptia cũ ego omnino nõ affirmem nec negẽ, maizum eſſe ſorgũ diſputat, ac dixiſſem, argumẽtisq; futilibus. Nihil inanius, dũmodò loquat, ſat habet oca hñt uim, ut linguas& affectus 4 * ——Q—ꝭ—C—————/O’:—:—— 2 ·0«·. ☛ 0 24 8 Actio 1. librorũde Subtilitate. 5 4 affectus expoſcant. Germanus uix aut unquã maximo cum labore latina latinè proferet? Italus germanica: attamen mentis ſpecies eędem. Senties, quiſquis es, in itineribus ſenſim non mixtione, ſed deprauatione linguã in linguã degenerare.non tñ unã linguã locus ſibi depopoſcit. Sed aſpera ſemꝑ erit Germanica, mollis Græca, dura ltalica. mores, n. con ſequuntur. Simili impudentia contra ueritatem luctatur, uolẽs docere Üin guarũ 29 4 ſenſa poſſe plenè tranſponiex una in aliam. Ipſe lucretur omnem mesm ſubſtantiam,& ſolum primum carmen Virgilij in maternam linguã car⸗ mine reddat.Si non fateatur ſe eſſe blateronem, adeò impudentem ut elus cauſa& communis profeſſionis erubeſcam. DDe mutilis ſimilis ſtupor: natura omnes mali ſunt nihil ꝓhibet phi⸗ loſophia ſuperare naturam. Hoc nanq; docrates dixit, Galenusq́; teſtatur, tum Theologi,& omnes ſapiunt. Sunt autem mali, quia luminariũ alterũ in horum genituris à maleficis ſuperatur. Vide quomodo cõtractio ſit remiſsio à grauitate, cum in febrib per⸗ 296 1 — ſæpe extenſione ſit celeriter. Sed hoc uolui ſcripſiſſe ad eos qui peripatetica iſta fundamenta adeò mordicus retinent: nam hocillt hic ſuo more impo⸗ nere nolo, tractauimus autem aliàs diligenter. Non aliud facit quã quod declarat, quanto principia noſtra peripa⸗2 teticorum quorundam interpretationib. ſint meliora, poſtꝗᷓ nos quatuor uerbis ſufficienter ac declaratiuè expreſſimus, quę ille tot chartis nec poteſt perſuadere. Sed adeò liuore amens eſt, ut cauſam non ſolũ ſuã prodat, ſed quantũ in ſe eſtetiã omniũ peripateticorum ne noſtræ inuentioni ſubſcri bat. Reprehẽdit hęc rana ramicũ curatrix directe, uolens ſubſtituere ex ad uerſo, cũ è regione& nõ ſinuoſe ad oculũ ſpecies ferant᷑ quorũ neutrũ ge⸗ nerale eſt auditui uelolfactui. Ecce uides ſtultitiam cum imperitia. Non minus turpi lapſu hic cadit, quod eiadeò fmiliare eſt, ut aude 298 am dicere in toto hoclibro, ubi res aliqua naturalis tractatur,& non nugę ac gerræ uix unq́; attigiſſe ſcopum, ſed ubiq; falſum deprehẽdi. Eece nõ ui det diſcrimẽ inter illuminare, ꝙcertè ſenſim fit atq; proęredit᷑, ut nos antea docueramus, ubi de luce& lumine egimus,& unius radij tranſitũ, qui ne ceſſario fit repente, ut facilè ex eclipſi ſolis& mathematicè& naturaliter declarari poteſt.In quarta ſectione conat᷑ ueras cauſas tollere, nec habet ꝙ; ſubſtituat:nã de mortuis, qui eos eſſe nõ exiſtimãt, iñ& ipſi timent. Dein de ſi cauſam haberet manifeſtã, nõ eſſet contẽtio inter medicos& philoſo phos. lta hic uirad deſtruendũ bonas artes ſolũ natus uidet᷑ Sic in ſequẽti ſectione tactus etſi deſtruat᷑, reparat᷑, uiſus nõ ita. In ſeptima nõ intelligit tã inſtrumentũ ꝗᷓ facultatẽ cõprehẽdi eo figurę gñre.De ſimijs neutrũ eſt, cũ̃ utrũq; adeſſe uelit.diu.n.odoratu explorãt, quia parũ eo ſenſu ualẽt: nec ar gumẽtũ à ſimia ad hominẽ probat, niſi eandẽ demõſtraueris eſſe cõpoſi⸗ tionẽ in utroq;ʒ.Canes olfactu quantũ p̃ſtãt, im̃ uiſu deficiunt᷑:nã nec ꝓpe agnoſcunt dominũ, niſi olfactu experiant᷑. In decima rurſus dãnat Anſfto telem, ut meaccuſet. Segmenta illa cum ſeribebam, nondum omnia mihi 4* compara⸗ 79 — — 299 196 Hicronymi Cardani comparaueram, prodibunt Deo uolente emendatiora: ſed non ob hoc fri uola, ſed ob res maioris momenti. Verùm& in commentarijs aliam ratio nem ex Ptolomeo ſecuti ſumus, ſiquidem& aliter colorum eſſentiam, no⸗ mina& ordinem conſtituebamus, cum deeclipſi loqueremur. Cæterùm quæ in undecima ſectione adijcit, perfectè uanitatem ſuam declarant, ut uix credam eſſe ſua. Se grauiorem iudicio, animo uiuidiore: ſit ita.ex ore ſuo tamen quai deceant intelligis? at corpore robuſtiore, familia nobilio re quid ad propoſitum? Simile illud in ccxlvi exercitatione:Canes tui for tuna ſua defuncti ſunt. hunc dictatorem alterius uitæ(caput ſane noui) oportet eſſe. Sic ſimile illud de iudicio eſt ſophiſmati Entisberi. Ego dico falſum: ſi enim hæc profert, iudicio non ualet? Sed ignoſcendum illi: au⸗ dio enim Vaſcones illos, apud quos degit, malos uicinos eſſe, qui cum il⸗ lum laudare unquam noluerint, ſæpius cogitur præco eſſelaudum ſuarũ. Malti enim cum hæc deliramenta legerent non è dignitate mea putabant eſſe, ut quicquam illireſponderem: at ego maiores buccellas ſoleo deuora- re ueritatis amore. Sæpe dixi maiori ſtultitia me notari debere, qui tam ſtultis reſpon- deam obiectionibus:ſed tamen uolo, ut intelligant homines quàm leuib. anſis innitatur. Eſt ubiq; dolor& uoluptas, nõ qualis in Venere, ſed qua lis ſcalpendo in ſcabie, cale faciendo in frigore, titillando, atq; dum ſanan⸗ iur uulnera. Eſtaliud proprium in genitalibus membris, quod dolorem pro contrario non habet, quia naturæ neceſſe fuit. nam& in eiſdem mem bris adeſt tertium genus, ſcilicet dolor& uoluptas, communia toti corpo⸗ ri:ſed quia uoluptas ad irritanda animalia ad Venerem nõ ſufficiebat, a- lia addita eſt alterius generis dolor, non cum generalis ſufficeret. Hæc& alia ſi ſic expoſuiſſer, nec uoluiſſet ſponte deſipere, maiorem legentib. uo⸗ luptatem, cunctis utilitatem, ſibi gloriam comparaſſet. rgo ſimili uanita te dolorẽ dicit non ſentiri.nos alias docuimus, ex ipſa experientia& con⸗ ciliatoris autoritate ita ſentiri, ut nihil aliud ſentiretur. ſed nebulo hic qui⸗ cunq; ſit, ubi ſe in illa quam uocat prima philoſophia inuoluit, ut in coeno ſus uolutatur, hoc ſolum nixus ut omnia confunderet, omnia bene inuen ta tolleret, ſuam uanitatem oſtenderet. Voluptas& dolor inquit ſenſio eſt, ſenſio nõ ſentitur, ubi primum ſenſionem inuenit latinè latiniſſimus uirc ſed omittamus, uoluptas& dolor ſenſus ſunt:hoc em̃ latinum eſt,& nul⸗ la affectatum cura:quid ſi quis neget tibi, quod iure negandum? ubipro- bas quod probare debes? ſed ut dicitur, principium petis:quod maxime declarari poſtulabat, tanquam clarum præſupponis. Oamentiam ſi ngu⸗ larem: audaciam intolerandam? pertinaciam faſtidioſam? moresq́; qui etiam lobi patientiam frangerentẽ nam ego de hac uirtute ſolebham gloria ri, nõ de ſapientia uel eruditione alijsq́; ſimilibus uttu. Verũ& hanemihi deeſſe Deus me docuit, ut qui paupertatẽ, morbos, calũnias, cõiurationes facilè pertulerim, huius nugę amẽtiaq́; ad hęc quæ ſcio me diꝑna nõ eſſe, coactum irritarint. male genio nate? At dicet quiſpiam, cur adeò iraſceriss non — Actio 1. librorũde Subtilitate. 197 non ob eius calumnias, non ob maledicta, non ob falſas interpretationes, quamuis in omnib. modum exceſſerint, quamuis nullo exemplo talia in me, in bonas diſciplinas molitus ſit: quãuis ſi ngularis imperitię, amentię, malignitatis argumẽta dederit, ſed quòdalieno nomine pueriliter conatus ſit peſſimo exemplo nobis illudere. Nam ſi per hos ſycophantas licet op⸗ pedere probis uiris qui opes, operam, uitam deniq; ipſam pro ſtudijs im⸗ penderunt, quonam peiore exemplo immaniſſimi tyranni uti poterunt, quàmut per ſcurras& mimos ludibrio exhibeantur artes& diſciplinæ, ſi mulcum ipſis qui eas profitentur uiris? Sed Dij dabunt ut faba hæc in ca put ſuum recudatur. Hocq́; ipſo libro intelligenthomines nihilſanum, ni hil dignũ, nihil utile àtam fœda ſentina proliciſci poſſe. An exiſtimabat, ſi his artibus honeſta gloria parari poſſet, Mediolani deeſſe decem nebu⸗ lones, quanq́; non ex ſacra medicina, qui ſimilibus nugis illum poſſent in⸗ famare? Exemplum teterrimum nõ ſecutus eſt, ſed inuenit impius: utqd nunquam alias generoſi uiri in manus nephandorum imperitorũ trade⸗ rentur. Quid hoc eſtaliud quã quod in Romanis execrant᷑ omnes boni uiri, cum homines feris dilaniãdos exponerent? Inde cõquerit᷑ ſua nõ pla⸗ cere, quæ decauſis linguæ latinæ ſubtiliſſimè inquit, ſcripſi, ne quid amen tię ſuæ deeſſet. Magno certè malo negliguntur à grãmaticis hi libri, cũͦ ni⸗ hil profeſſus ſit, nilul norit q́; grãmaticã. At ipſi contradicunt, dicẽtes odiſ ſe grãmaticæ profeſſorem, qui cũ ſcribat omnes alios ſcriptores barbarie ſuperauerit. ſimul illud ut eſt genus eorum clamoſum obſtrepentes, A Maꝑ æτ⸗εοο αeν εκďαα‿ερον Subdunt ſe totillius ſtultitiæ& temeritatis exempla, utapud eos qui nondum librum eius uiderint, uerear ne nomen calumniatoris ſubeã:ſed audi uerba illius, Qua inſcitia aut negligẽtia M. Tullius ad tot alia ſignifi canda uſus ſit. Iraſcine ego debeo, ſi illi in philoſophia nõ placeo, cui M. TFullius diſplicet in latinitate? Multos ſtultos ſcripſiſſe ſatis noui, quorum etiam uolumina iam per ſeexoleuerunt, attamen hoc ipſo ſtultiorem ne⸗ minem uidi. Inde ſubijcit in decimo Elementorum tractari de numeris, credo neq; Euclidis uelamen, nedum libros uiderit. Hic etiam iudex in dicta cauſa damnat loquentes de primo cognito: nomen ſeſquitertiæ proportionis. Culpat quod dixerim quanta poſſit oculus in duobus il⸗ lis experimentis,& non docuerim, cur non idem aliqua arte auribus uel naribus aut alijs inſtrumentis effici poteſt? Dicam ut illi morem geram: id fit quod oculus ſyncerè& rectè& ex rectis lineis deprehen⸗ dit obiectum. Simili peruerſitate iudicij exiſtimat uocem audiri non ex lancea, ſed: aere dilabente ſecus lignum, cũ ſi auri admoueatur, minus ſentiatur, tũ etiã ſtridor oſtendit eum decipi. Similiter& in Dieſi dimidium hemitonij,ꝙ; ex his quæ ſentiuntur primum harmoniæ coaptari poteſt. In ſeptirna di⸗ uiſione reprehẽdit, quod Syringam ã fiſtula, chelin& teſtudinẽ à Qνννακκκ diſtinxerim. Reſpondebo ꝙ; Alexãder Parmenioni. Hic cũ dixiſſet, ſieo 8 Alexander 25 58= ———— 198 Hieronymi Cardani Alexander eſſem, Darij conditiones acciperem: in quit Alex ander, Etego ſi Parmeno eſſem. Similiter grè fert quòd omnia non conſuderim, repe⸗ tens ſuo more:bellus ſanẽ homo. 18 Corporei ſenſus tactus& guſtus: diuini& incorperei ſenſus& au⸗ 0 1 5 l 303 ditus:medius olfactus.Reuocatautem dubitationẽ non leuem:nam Plo⸗ Bellonij. 307 tinus animam ſentire,& hominem ſecundũ illã exiſtimat.In tertia diuiſio nealiorumhiſtorias tanqᷓʒ ſuas quibuſdam inuerſis recitat. In ſexta ſectio ne uide improbã illius inſectationẽ, profeſſus ſum non niſi uera ſcripſiſſe: ibi aio ſi uerum eſt, conqueritur uera non ſcripſiſſe me& alieno nomine, & de quo dubitare non licet, cum ego dubitem& quod falſum nondum eſſe conſtat. In ſeptima ſectione conatur euertere pulcherrimum inuentũ, affirmatq́; dum hæc molitur, ut falſis falſa muniat, cerebrum nõindigere peregrina refrigeratione contra Galenũ expreſsẽ in libro de Vſu reſpira⸗ tionis atqʒ experimentum. Ridiculum deindecum tribus uerbis ſententiã noſtram ſcripturum pollicetur,& tamen totidem fermẽè ſubijcit quot ego. ſed neq; dimidium ſententiæ, quam non intelligebat refert. Tandem ad⸗ ducitbugloſſum, quod potius piloſum eſt quàm ſi pinoſum,& tamen hu⸗ midum:aromata ſicca, non tamen ſpinoſa. Atnõ uidet aromata eſſe ſicca, ſed non terrea:bugloſſum uerò in humido craſſiore iuxta pilorum ſubſtã tiã aliquid continere terrei, quod cordi confert. quod ſi odoratum eſſet, iã to utili us. Sed ueriſimile eſt eſſe: iũ ſub copia humidi craſſioris tegi. nã& hoc in boragine agnoſcimus. lta uir hic ad euertendumomnia bene inuẽ ta ſolo ductus liuore natus uidetur. Teſtimonia animi ſui depromit, neq; enim malignius quicᷓ; excogi tari poteſt. Nugatur uerò in immenſum in ea materia, in qua qui eruditi ſunt, maximè fuerunt, ut ita dicam, ſobri ac breues. Quin& adulator fa⸗ ctus eſt atqʒ immoderatè omnia neà morib.ſuis uelunguelato recederet. Veruùm tot inutilibus ac uanis illius diſputationibus(etiamſiueræ eſſent, cum tamen abſurdæ ſint, rudes& in conditæ)relictis uideamus an in ipſi us immortalitatis propoſito, quod per ſe tam dignum, tam utile atque iu⸗ cundum eſt, ut neque aniles in hoc argumento fabulas ſoleam aſpernari, quicquam nouum aut laude dignum in mediũ attulerit? Vno enim hoc cõmodo ſi quid præſtiterit, ueniam tot delictorum in diſciplinis admiſſo rum promeretur.Itaq; cum plures de animorũ immortalitate ſcripſerint, neminem conſtat infœlicius hoc calumniatore ſcripſiſſe. Primum enim palàm non ſolum de hominis anima eas rationes oſtendere, ſed etiam cęterorum omniũ animaliũ atq; plantarũ concludere. Deinde eas ratio- nes Platonis eſſe ſaltẽ primã ac tertiã: atq; in his quod declarare debuerat maximẽè, tan quã pro axiomate aſſumi. Sed quia tertia nos utimur in libris de Arcanis æternitatis, uideamus an forſan recta uia uel ſaltem in hac in⸗ ceſſerit: Ergo inquit.ſi anima manet, im mortalis eſt:ſi interit, igitur in ni⸗ hilum tranſit, eademq́; ratione creabitur. At hoc etiam infirmius eſt reli⸗ quis argumentis, nam idem concludemus de forma lateris& oſſis. atrecla 8 mabis ..— 1. Actio i. librorũ de Subtilitate. ¹9 mabis, formæ hæ ſimplices nõ ſunt, ſed ex materia eductę? Vera dicis, ſed tamen per ſe ſimplex eſt,& neq; incrementum aut diminutionem ſuſcipit iuxta Ariſtotelem? Dices, ſed ex materia ut prodit,& ut illi annectitur non ſimplex eſt, ſed ex quatuor elementorum mixtione conſtat. At in animali⸗ bus hæc ſufficere negat Ariſtoteles,& ueritas docet: neceſſe eſtenim eſſe ſpiritum, cuius forma reſpondet elemento ſtellarum. dices ita ſittanto ma gis mixta eſt. Tum ergo& hominis anima ſimiliter ex his prodit: aut igit anima ſcarabei immortalis eſt, aut anima hominis interitcum illo: Ita egre gium hoc ſuum argumentum eius quod declarare debuerat, contrarium planè oſtendit. Poſt hæc ſuo more nugatur illius exem plo, qui pellem urſi nondum capti coriario uendere uolebat. cum enim ex eius rationibus de animę immortalitate non conſtet, quærit quònam pacto Deus nouè ani⸗ mas creare poſſit: Sed deterius hoc ipſo eſt quod tot tantasq́; materias hic miſcet, ut etiam ſi eſſet qualis eſſe deberet, non poſſet illas maximo libro ab ſoluere. Sed ſi talis eſſet non tanta miſceret, ut nec decimã partẽ concoque⸗ reſufficiat. Verũ cum neq; principijs bonis innitatur, neci pſe his qualia⸗ cunq; ſint cõmoda uti norit,& neq; claſſica utatur inquirendæ ueritatis ra tione, nec rationis ſtructura cõnexa ſit ac efficax& turgens, ipſa uerò farra go diſſidẽtibus& incõnexis conſtet, factum eſt ut nihil tetrius legi poſſit. Nam nulla ratione ſibi ipſi fidens exiſtimansq́; ſe alterum Apollinẽ, quæ cunq; illi in buccam uenit, cõſcripſit: ut imitatus illud uideatur, qd' de Py⸗ thagora diſcipuli dicebant a*εεο ενmσ, ut amentiæ ſuæ non alias pulchrius ſpecimen dederit qᷓ; hic cum ſibi placet. Verũ neq; illud credatis calorẽ in æſtate fieri fato, natura enim conſtat. Et quanꝗ́; hic locus non ſit huius tra ctationis, nec æquum ſuo moreomnia omnibus in locis repetere atq; con fundere, charitatis tñ cauſa unũ uerbum dicã, idẽ diuerſis modis factũ di⸗ citur: ueluti ceraſus oriens è pomi planta per inſitionẽ uillici, fato, natura, cõſilio& fortuna oriri dici.fato, ut ad cõplexum omniũ cauſarũ res com⸗ paratur:natura, ut ad ſurculum qui inſertus eſtramo pomi:conſilio, ut cõ paratur ad uillicum qui inſitionis autor fuit:fortuna comparatione domi ni, qui neſciebat uillicum inſeruiſſe. Vnde fortuna nõ eſtcauſa, ſed modus ſciendi aut cognoſcendi. Quantũ uerò delinquat ipſe ac peripatetici ſui,& qᷓ; uarij ſint errandi modi uno exẽplo alio accomodate ſatis ut reor decla⸗ rabo. Aduenit unus exagro uir ſimplex acuerax, ſed minimè ſtultus ami⸗ cus meus, qui refert ſeaudiſſe bouem loquentem dicentẽq́;, Heu patrię hu ic. Statim Epicurus dicet hunc uirum eſſe ſtultum aut ebrium aut menda⸗ cem: iam hichabes genus hominum quoddam ſibi ſapiens. at alius Plato nicus dæmonas conſinget. Rurſus Theologus ad Deum& culpã noſtrã referet. At uerus peripateticus ac prudens conabit᷑ id ex naturę principijs, minus ꝗᷓ poterit, abſurdè deducere. Aſtrologus in aſtrorũ uim trãsferetab ſurdo cõmento, ut aſtra bouem loquentẽ efficere poſſint. At ſi quis ad me hoc deferat, poſtqᷓ; cognouero hominis in tegritatẽ, dicã bos quidẽ natu-⸗ raliter loqui nõ potuit, quoniã auditionis illius primum capax nõ eſt, nec 8S 2 memoriæ 2 —— 1— 4 — — — 2 —————————— —— 8 * — ————.„——᷑——---— 4 u 200 Hiieronymi Cardani memoriæ orationis, nec inſtrumẽta ad locutionem apta habet, nec ſenſim. eruditus eſt. Ergo non loquutus omnino eſt naturaliter, ſed fortè nec Dei uolũtate:quid.n. indiget Deus hoc ſermone, nõne homines poteſtadmo⸗ ElII ——— 1—. nere abſq; peruerſione naturaliũ legũc Deus etiã æqus afficitur noſtrisne⸗ gotijs atq; rex puerilib. ludis: quis ergo rex eſtꝗ uelit leges ſuas mutare ob noſtros ludose Sed neq; dęmonũ auxilio, nam iuxta philoſophos nõ ſatis primò liquet an dæmones ſint: deinde ſi admittantur, quomodo poſſunt .„ cũ ſint incorporei corpus mouere? Et ſi etiã moueant‚enõ eftinſtrumentit ſermoni aptum. Quod ſiiuxta Theologos neq;id, nam nõ conſtat unc; in ſcripturis quantacunq; narrent᷑ miracula, unqᷓ; iumentũ locutũ flea de aſina Balaam. Sed hoc ab angelo factũ eſt. Quid tandẽ nonlocutuseſt᷑ bos ille tñ audiuit, ergo ſenſus eſt affectus, ut in ſomno, in ecſtaſ, in timo re ingenti. Illud ergo uel humorũ uitio uel cauſa aliqua naturali in feriore uel cœleſti propria uel generali. Humorũ uitio nõ, cum conſtet ſibi, cum . ,1—— 2.— res ſit ordinata ſcilicet ſenſus ac uerba:caſus aũt nõ poteſtlongum ordine 5 ſeruare, cauſam ſimiliter inferiorem excogitare, quę tanto miraculo reſpon deat difficile eſt.relinquit᷑ tandẽ ut ſit cauſa propria uel generalis ex cœlo: ſi ꝓpria, illi minat᷑ periculũ, ſed rardid contingit: ſi generalis, generale etiã periculum? idq́;frequenter euenit. Vides qᷓ; abſoluta ſit doctrina quæ ex principijs noſtris ꝓłiciſcit᷑ Peripateticorũ aũt principia adeò remota ſunt à ſenſilib.ut niſi per prudẽtiſſimos uiros tractent᷑, aut ſilere cogãt hominẽ uerecundũ, aut impudentẽ irriſioni etiã plebis exponãt. At cõôtrà ſi in pru dentiſſimũ uirum incidãt, magnis cũ laborib. quęſitis ſatis faciunt. Merni ni. n. cum Puteoli cõflagratio accidiſſet anno MPx, quidã diſcipulus Au guſtini Niphi Sueſſani philoſophus, cuius nomen nunc è memoria exci⸗ dit, adedò egregiè de illius cauſis diſſeruit, ſed non abſq; difficillimis diſpu- tationib.& interpretationib. quãuis propoſito accõmodatis literã tñ ex⸗ torquentib.ui diceres fuiſſe neceſſariã illã conflagrationẽ, potuiſſeq́; ex Ariſtotelis libris tanqᷓ; propheticis, anteqᷓ́; facta eſſet, prædici: adeò ſcite in genioſeq; acutè omnia uerba omnesq́;philoſophi ſen tentias ad propoſitũ deduxit.Et id tñ ut dixi, quanqᷓ; à prudentiſſimo, ſcientiſſimo exercitatiſſi moqʒ uiro factũ eſſet, maxima tñ cũ difficultate factum eſt. At noſtris ex principijs facilius omnia ac planè declarari poſſunt. Porrò quæin uigeſi⸗ manona ſectione denuò repetit, intoleranda ſunt, Deum eſſe naturã. na⸗ tura eſt in rebus, ut philoſophus ait,& Deus erit in ipſis. Quin ꝙ euiden⸗ tius ibidẽ naturam uult eſſe in animatis atq; animã fieri à Deo:anima igið Deus eſt.quęcũq;.n.eidẽ ſunt unũ, unũ& inter ſeſunt. Animaioit᷑ Deus, quę cũ fiat à Deo, Deus à Deo fiet. Porrò quis mẽte ſanus ferat tot impie⸗ tates huius hominis? Hoc.n.. aliud eſt qᷓ; dicere quòd animus meus eſtſub ſtantia equi, dũ equũ intelligit, aut q mens quępiã animalia illuſtret. Quę tñ ille ut impia accuſat. Sed ſi ulla eſſet eĩ mens, rogo quomodo im pia eſſe poſſunt? an apud Theologoscan philoſophoscnõ philoſophos, cũ nihil ſit impium apud philoſophos, niſi cum de Dei honore acanima agitur. at anima Actio 1. librorũ de Subtilitate. 201 at anima noſtra nihil eſt nobis maius, nedum ueſit Deus. Sed neq́;apud Theologos.quomodo.n. impius erit apud Theologos, qui dicat natura⸗ lis ratio ac lumẽ ita de anima ſentiret, quia nõ lõgius ꝓſpicere poteſt, theo⸗ logus tñ diuino luminead intus, ſi non aliter, certe ſem per meliora acma⸗ gis pia ſentit.lta uides calumniatoris impietatẽ inexcuſabilẽ Nec pruden tior in alijs inquit in trigeſima ſecunda ſectione:medici dicunt priores he⸗ cticę ſpecies fieri pPoſſe corde illæſo, ultima oppreſſumaggreſſie fariſcere. Miſer ubi inuenit hecticã uniuerſalẽ ſieri alibi ꝗᷓʒ in corde cuiuſcunq́; ſpe⸗ ciei ſit: Si de propria unicuiqʒ mẽbro loquit᷑, etiã tertia poteſtfieri& in uẽ-⸗ tricuilo,& in alijs mẽbris abſq; cordis aftkeiu ni forſan cor ob coctionẽ ui tiatã non conſenſum ſiccetur.lta cũ in aliqua ſcientia propria loquit᷑ oſtẽ⸗ dit ſe nec prima elemèta illius attigiſſe. Sed nõ deſinit nugari in comunib. his locis:ut nõ ſolũ lectores,ſed ſemetipſum cõfundat. Indead maledicta aulla irritatus cauſa tranſit. Sed ſi diſceptando ſe uiciſſe cõfidit, quidatti⸗ mrmale dicere,ſi obtinere deſ perat, an putat uictoriam rei literariæ male⸗ dictis conſtare? In trigeſima tertia ſectione, quamuis poſſem abundè tue- ri etiam belluas& animã ſenſus effectricem mortẽ agnoſcere, ex exemplo Plinij de Blephantis exhibitis in ludis Gn. Pompeij, tamen ut uerius& dilucidius quod ſentio exprimã, homo intellectu mortem cognoſcit: ſed ui ſenſus pauet ac timet. Belluæ mortua animalia, præſertim ſui generis a⸗ gnoſcunt:ut de delphinis, qui filios ſuos mortuos deferunt, neà piſcibus deuorentur:quid auũt ſic mors ignorant. quod abundè ſuperius explicatũ eſt In trigeſima quarta ſectione ait: Intellectus incipit à corpore ſeparari, ergo priuatio eſt motus? Brgo ad priuationem eſt motus, ſic paulatim mo rimur, obcęcamur, obſurdeſcimus, nonnè iſtæ ſunt priuationes? Quis fe⸗ rat intemperies huius uiri? hac cauſa ſequenti ſectioni reſpondere indig⸗ num puto quæ aliquam merebantur reſponſionem, ſiobiectiones ab alio quàm hoc calumniatore factæ eſſent. Atq; id præſertim omittere cõuenit, quod etiam nimis patefecimus quæ obſtruſa eſſe oportuit: irritati ineptijs huius uiri, qui malè interpretatur, peius argumentatur, peſsimè concludit. cur tamẽ omnes præuideant diſceſſum ſuum, id contingit, quoniã cogita tionibus uehementioribus a iqui diſtrahuntur, ut non ſentiant minores motus, ut contingit in moletrinis. Non patiar hunc uirum debacchari aduerſus ſtudia bonarũ artium, aduerſus cultum Dei. Reprehendit nos, qui dixerimus contemplationem producere iuuentutem.Id primum probo experimento, quo nil ſecurius: philoſophi pleriq; octogeſimum annum exceſſerunt. Democritus etiam centeſimum, Socrates peremptus eſtanno ſeptuageſimo, cum nihil adhuc ſenile ei eſſt præter prudentiam: Cato& Varro octuageſimum etiam ex⸗ ceſſerunt. Atiſtoteles multis miſerijs acanimi moleſtijs, tamen ſexageſimũ exceſsic: Hippocrates octogeſimum: Cicero cum ſexageſimum annum exceſſiſſet, uiq́; peremptus ſit, tameni cum moreretur adhuciuuenilia om⸗ nia retinebat, lormam, habitum, robur animi, promptitudinẽ, patientiam 3 ad la⸗ 309 —— A 202 Hieronymi Cardani adlabores.Idẽ de his qui in eremo uitã beatam ducebãt, quãuis mille cor- poris ac uitæ incommodis premerentur: plurimi tamen centeſimum an⸗ num exceſſerũt, octuageſimum ſuperaſſe uulgare erat. Braſmus noſtra æ⸗ tate quamuis præter modum laborib.incubuerit, uarij sq́; uitæ incommo dis ac animi moleſtijs preſſus, ſeptuageſimum attigit: Marſilius Ficinus octogeſi mum. Id uerò etiam ratione conſtat. nam ſi animi triſtitia uitam decurtat,& ut ille dicebat, ſpiritus triſtis deſiccat oſſa: par eſt poſtq́; contra riorum contrariæ ſunt facultates, ſecuram lætitiam producere uitam& ua letudinem bonam adiuuare.at contemplatio exhilarat animum, ideo etiã uitæ auxiliatur. Ariſtoteles quoq; affirmat in contemplatione uitam eſſe 4⸗.„.. 8„ 1 ſimililem dijs.talem igitur par eſt eſſe etiam utilem ualetudini. Verùm mul tum intereſt inter contemplationem quæ eſt meditatio eorum quæſciun⸗ tur, tum inuentionem rerum nouarum, quæ admodum delectant,& uitã producunt:& moleſtiam animi, quæ acquiritur diſcendo, interpretan⸗ do, cum difficultate, ut mihi nunc calumniatoris intemperies& abſurdas gerras, quas cum intellexeris nihilo euadas ſapientior,& diſceptationes contentioſas, tum ſcribendi laborem: hæc nanq; fateor deuita& bona ua letudine ſubducere. Ob id ſtudioſiſſimi uel prima iuuenta interiere, ut lo⸗ annes Mirandula& Longolius: aut cum eò peruenerint ut quaſi abſq;la bore contemplatione frui poſſint, ualde parum ſeneſcunt. Id etiam in no⸗ bis quilibet uidere poteſt. Dum in utero eſſem, matri medicamentumab- ortiuum propinatum eſt Inde fuga, dum iam paritura eſſet ſe ſubtraxit: tribus diebus in partus laboribus fuit: ultimò cum caput ſolum ſeptem, ut referebat, horis promineret conſilio obſtretricis, quæ matrem ſeruan-⸗ dam ducebat, ui extractus ſum, atq; mortuo ſimilis. uerũ contra morem uini balneo recreatus ſum, ſuxi lac nutricis prægnantis: primoq́;menſe peſte correptus: inde aqua intercute tandem euali. Vſq; ad ſeptimum an- num uarijs ac periculoſis morbis conflictatus, octaua demum pro mor-⸗ tuo habitus ac defletus à patre ſuperſtes fui. Inde8in perenni ac moleſta ſer uitute ad annum uſq; uigeſimum uitam duxi: quo tempore, utreferebãt, ſenilem quendam habitum ac faciem prę me ferebam. Dum uerdò in liber tate conſtitutus etiam contemplationi operam dedi, tantum abfuirutcon ſeneſcere præter ætatem uiſus ſim, ut nunc multis annis iunior ab omnib. quibus notus non ſum, iudicer. Ita ętate regreſſus potius q́; progreſſus, quamuis etiam in perpetuis laboribus ac curarum iuſtis cauſis non curis multis annis uerſer. Tantum poteſt delectatio contemplationis. Et quan⸗ quã nonnunꝗᷓ; ut nunc leui pollicis dextri pedis dolore tenear, id contigit nimia ob ſtudia, dum Papiæ profiterer,& ceſſationum ab exercitio: quo etiam malo nunc premor, credo magnaex parte, quod deuorare has nu⸗ gas,& relin quere dulces atq; utiles medicinę meditationes coactus ſum. uamuis enim hæc illius deliramenta riſum nõ rarò mihi mouerint, ubi tamen cogor totum perlegere, incredibile tædium aſſueto claſſicorũ, aut ſaltem iucundorum lectioni pariunt. At hic eius liber duorum quæ Hora tius — — . ⸗..—.1⸗ 1 Actio 1. librorũde Subtilitate. 203 tius iubet poetas præſtare, neutrũ præſtat: quo ſit ut iam intolerabili mo⸗ leſtia hos libros examinem. Dij in poſterum hanc peſtem auertãt. Cęterũ quod ad illum attinet, dicit multum eſſe imminutum ex natiuo ipſius ui⸗ gore, perpetuo morbo torqueri, atq; id ego ex tam abſurdo inſtituto con iectabar, nec tamen ob id deſinit probos uiros laceſſere, im pedire, cenſorẽ aliorum agere, tenebras offundere? ꝙ malũ ſuperic at dices, Tu tamen nõ diſtinxeras inter contemplationem& labores ſtudioſorũ, ut ſichomines tuis conſilijs perderentur? minimeè. nã pręſtat mori eruditũ,& diuini mu neris conſciũ, q́; inertem& erga Deum ingratum, uel mille annis uiuere. Brgo ſi cui ſatis integra ualetudine ad contemplationis ianuam peruenire contigerit,& uoluptatem maximam animo,& gratitudinem erga Deum & uitæ incrementa nanciſcetur. Sed& hic culpat quod dicam contracto calore ſomnum prohiberi, ꝙ etiã in ſecũda ſectione cccxiiij exercitationis dixerim ſomnũ fiereex ge⸗ te ſpirituũ, cum id abundè declarauerim in libro de Animi immortalitate, nec ipſe declarationi reſpõdeat nec oſtẽdat oppoſitũ, ſed ſolũ falsè peripa⸗ teticorũ ſententiæ innitatur, quid eſtquod nos uexet?. Verùm locum, occaſionẽ inuenit, quibus ſuas ineptias diffunderet. Veinam uera eſſent quæ diffinit: ſępe. n. talia quærere ſoleo, quæ nõ inue- nio apud aliquem. Sed abſit ut ab illo accipiã, qui nec ab aliquo ueterum ſignilicata hęc accipit, nec oſtendit quod ita ſit: ſed uult ſuæ ſimplici narra tioni ut dictat ori atq; oraculo cuipiã. ſic emñ de ſemetipſo prędicat, nos ac⸗ quieſcere, cum conſtet paſſim decipi,& obiter non conſulto ueterũ inter⸗ pretationibus& uſui antiquo contradicere.Itaq;libenter in talibus ſe dif⸗ fundit, multaq́; perperam nugatur. 311 312 Non ſunt oſfę ori illius accomodatę.omnis qui odit, ſperat uel tem⸗ 316 poris ſucceſſu uel abalio, uel à Deo uindictam de inimico uidere. Interim triſtitia diſcruciatur. Et ideo lex noſtra rectè conſulit ut odia deponamus. Propterea etiam principes nõ facilè odimus, quia ſpem uindictæ rarò au⸗ cupari de illis licet. Amorem diuinũ inter animi hos miſeros affectus nõ colloco, ſed de 317 eo in libris de Aeternitatis arcanis agitur. Tractationes hæ quaſi genere di ſtinctæ ſunt. In ſectione quarta illa non eſtaudacia, cum de ſperatione ſalu tis aguntur.lbidem irridet uir ineptus parabolas, priuilegia, ut rem notam abacis triuialib us. Iuro per genium meum poſtquam tam ſtupida men dacia effutit,& in cCcc&=xα exercitatione dicit me conatum reducere Eu⸗ clidis Theoremata ad pauciora, cum idab omni ueritate alienum eſſe om⸗ nes intelligant, me exiſtimare etiam ſi doceretur de his, non percepturum: illud ſanè conſtat eum neqᷓ;à limine Geometriam ſalutaſſe, ſed turpiſſima temeritate non intellectis non etiam uiſis, quæ de circini unica latitudi⸗ ne ſuppoſita ſcripſeramus, cæco iudicio ac mente pariter ſcripſit hæc tanquam aſinis ſcriberet. Demiror ſanè uiri impudentiam: ſed non demiror. quid enim tam turpe eſt, tam abſonũ, quod in hoe admiratione 8 4 dignum — —— 204 Hieronymi Cardani 1..„ 3 1.,. 7.. gionum ſtte Vnde etiam mendacij manifi ibi conuincitur. Nam quo⸗ ..„ 8„ 86. 7 24 3 modo potuit ipſe ad pauciora theoòrerrata reducere, primùm quod ſup⸗ ponat aliqua eſſe ad exercendam iauentutem, cum ne unum quidẽ iuxta ordinem iplius Buclidis ſuperffuat: deinde cũ nõ intelligere artẽ omnino ex uerbis ſuis deprehendat᷑: demum qd totum librũ mutare eſſet neceſſa⸗ rium, qui pauculas ꝓpoſitiones ſubtrahꝛere uellet, cui negocio ne centum uidẽ ſui Himiles cũ turba tota ſuorum palpatorum ſufficerent. 321 Simile illud quodcunq; accipit uel probat Geometra, per numeros dirigi poteſt Quidabſurdius? quid à ueritate magis alienum dici Poteſt, inſcriptiones figurarum& cireumſcriptiones tum corporum, anguli, eõ tactuuũ rectorũ cum circulis, obliquorum cum rectis exceſſus quanã arte ad arichmeticã redigi poſſint non uideo, Sed neq; gemina refſexa propor tio:reducat hanc ad numeros,& cedimus illi. Quæ inuerecundia eſt hæc,. uelle aded turpiter mentiri in his quæ non nouit? ac adeò pueriliter. nugari. 323 De pluuia ranarum conſulat tertiam editionem, uidebit nos declara tionẽ attuliſſe nõ nugas. ut ipſe ſolet. nam animaduertimus à ſapientbus uiris rationes atq; experimenta, quibus deducti ſumus in ueritatis plenam . 1 cognitionem. 7. Reprchenditordinem ingeniorum in Subtilitate: ſed cum in ſanien⸗ ¹ tibus cogor inſanire. audeo dicere, ſed omnes libri amiſſi eſſent, non toti= us Ariſtotelis uolumen aut Scoti, ſed tamen ſingulas quas quiſq; optaret partes me reſtituere poſſe uel totum Buclidẽ. At Archimedis aut Apollo⸗ nij uel Ptolomei librorum ſeu prædictionis ſeu magnæ cõpoſtionis, pri⸗ 2 mo duntaxat excepto, ne uel tota uita quatuorlineas inſtaurare poſſe ſpe⸗ rarem. Sed quid aſino ad lyram aut ſuibus prędico amara cum? Subtilſli⸗ mos& ſupra humanum faſtigium ipſe exiſtimat Occam, Untisberum fu iſſe, qui certè ingenioſe& dilucidè omnia ſcripſerunt: cæteruùm inuentio⸗ ne nulla, ut ſi propoſitionem unã neges. quindecim paginę cotruant. Sed quia ad diſputationes ſcholarũ ſunt accomodati, hocarridet, hoc laudat. quos etiam nõ intelligere planum eſt. laudat enim, ut intelligere uideatur. Inde leuiſſimis ex cauſis cenſor nouus literaturæ damnat, quod nosnon facimus:ſed laudamus egregiè, honeſtoq́; loco fuiſſetrepoſuimus. Quid. de Galeno, quem duodecimo collocauimus? Hippocratem nullo, quan⸗ quã princeps medicinæ& de toto humano genere bene meriios? cum ta⸗ men aliud ſit Subtilitatis pręſtantia, aliud iudicij grauitas, aliud eruditio, 8 aliud eloquentia, demumaliud utilitas libri. 32) Rurſus ad ſua uireta redit, ubi omnia pro arbitrio ſcribit:neminẽ ha⸗ bet quem obſeruet.ſictribuit candidum terrę colorem, Hauum igni, uiridẽ— aquæ, cæruleum aeri, quod in humido renui conſtet, cum ſit terminus ui⸗ ſus. atq; ideo tenebrę illuminatę. ergo cæruleus non ob aerẽ. Hæcc in octa⸗ ua ſectione, ſed in nona ſuum melli fluum genium, ſuum pręceptorem, di⸗ uinum uirum reprehendit Ariſtotelem.& malè, quod dixerit nigrum eſſe 32 — —— — 4 21.. 1.. ctio 1. librorù de Subtilitate. 20 1 eſſe albi priuationem,& quod ex utriſq;alij colores conſtent. Ita rectè ille mihi dixiſſe uidetur, Stultorum infinitus eſt numerus. nam huius amen⸗ tiæ generis qui nihil cum ſciat, in omnes eruditos cenſuram agat: laudet, uituperet, quouis placet loco unumquenq; reponat: ſemetipſum tot pręco nijs extollat:de rebus quas penitus nõ nouit tam audacter loquatur, qua⸗ ſi Syrus inter Germanos exultet, glorietur, nullum adhucaliud exemplũ inueni. Sed ut uideo, parum abeſtne illum uincire ſui cogãtur. Inde quaſi uictor prę lętitia natat tota hac exercitatione, ut lupus piſcis in ſterquili⸗ nijs iudicio ac pudore nullo tot paginis, ubi etiam docendi diſcrimen neſ⸗ cire uidet̃cres enim cõtrouerſę nõ ſunt)ſufficit ob id ſi quis ſimpliciter do⸗ ceat ubi de nominibus de interpretatione ſententiæ agitur, quæ perſæpe ſunt controuerſæ, candidéè, puréè, ſimpliciter, adiectis teſtimonijs ſuntedo cendgę. ſaltem Lexica quæille adeò contemnit cenſor, ignorantiæ ſuę eum mathematica doceret, ſine teſtinonijs tradidit, natus non ſolum ad rerum ſcientiam peruertendam, ſed& ad linguas& grammaticã corrumpen dã: utſi uelipſemet propria uelit relegere, ni prorſus inſaniat, ſuũ hunc deſul⸗ torium laborem non leuiter ſit damnaturus. Docet uolatilem columbam facere? uel non docet? utinam docuiſ⸗ 3 ſet uel ſciret. Hoccine eſt ſuum ſic docerc?rem quam tota poſteritas admi⸗ 7 rata eſt, nemo adhuc imitari potuit, ilie tanq́; facillimã proponit, docetq́; quod neſcit.hoc eſt impoſturæ ſuæ egregię& amentiæ ceruſſiimum arg mentum, cũ ſuum mendaciũt experimento deprehendi facile poſſi bere debuerat tam optatum ſpectaculũ:nam dignus uenia erat pro tot fla⸗ gitijs in rem literariã hoc in opereadmiſſis. Præclaris enim ingenijs etiam hoſtes parcere ſolent, ut Archimedi Marcellus quantum in illo fuit. at hic malum malo addidit, dum ſe impoſtorem maximum profitetur, profliga to omni pudore uerba pro rehus uenditat. Deſine tandẽ cum iſta tua im⸗ pudenti,& adeò mendaci procacitate offundere tenebras mortalibus,& pręſtigias facere conari eruditis, qui iam te norunt, tuosq́; fucos. NHiic uir ſanè malus eſt, qui non ſolum quæ difficillima ſunt tanquam facillima deſpicit, quę nullam continent difficultatem ut difficillima admi ratur:ſed omnia agit ut famam eorum deprimat, qui iuſtè laboribus ſuis atq; uigilijs nomen aut compararunt aut quæſiuerunt. Hic de fibulis multa nugatur:& quaſi non omnes norint, fibulæ genus in cingulis de- pingit. nec tamen præter id quod diſcludi nequeant, ſuæ depictę ſimiles ſunthis quæà Io. Iucundo, quem adeò laudat exhibentur. Ita uir hic ne⸗ mini conſtat, non Cæſari, non lucundo, non ſibi ipſi, tanta eſt hominis inconſtantia, iudiciumq́; rerum omniũ peruerſum. Ob id quis ferat hunc calumniatorem? id uerò non animaduertit quod maximũ eſt,& nos ſup⸗ pleuimus Cęſarem non niſi partem pontis deſcripſiſſe. Ergo utad fibulas redeã illas non depinximus, quoniã multis modis fieri poſſunt ut idẽ effi⸗ 1 8 7 cdant: GN 3²29 — 4 Ar — ——— — — — —— — — — 3 ·* 0.% 205 Hieronymi Cardani ciant:at ex his modis nõ conſtant quali uſus ſit ipſe Cæſar. Cæterũ& mu⸗ nimenta pontis deſcripſimus, attamen audet im pudens in tanta caligine huius Cęſarianæ inuentionis negare me quicq́; adlucẽ illius attuliſſe. 330 Simili malitia ac ſtultitia arguit, quod non intelligit: nam ſingulę ro- tę ſuam partem ponderis recipiunt: quare cum põdusſit idem, minus aũt terræ infigatur leuius, non parũ trahnuntur, adeò ut ob durum ſolũ& leue ac leuitatẽ axis homo unus ſufficiat trahere pondo decẽ milla, quę nec de⸗ cem homines aliter traheerent. ubiaũt extrema, ibi etiam medium. detrahe re aũt oportet pondus rotarum, quod minimum eſtab hoc compendio le uitatis: nec minori amentia exiſtimans ſapientiã diuinã laudare imminu=- 2 it, dum de camelo loquit᷑. cuius ſtructurã more muliercularũ in ſolã DHei otentiã refert, atq; uoluntatẽ, tań; laudabilius ſit in connexa qᷓ;coniun⸗ Eta fabricaſſe.lta ut dixi, miſer hic ubi adres quę ſenſib. percipi poſſunt de uenit, falſus perpetudò atq; abſurdus deprehendit᷑. Turpiore inſania illa in fine addit, quæ ſenſum nullũ continent, quaſi aſinis ſcribatatq; imponat: 33¹ Pari ruditate& imperitia fucis quibuſdam rhetoricis& frigidis ſo⸗ phiſmatib. ut imperitam plebem decipiat, in ſerijs rebus ludit. Si iocari in tanquam aliquis hic uir ſit, qui nihil à puerulis differat. omnibus ſufficit, quid opus eſt ſtudijs amplius diſciplinarũ? imòne arti⸗ bus quidemꝰ omnes ſtudete rhetoricæ, ſed non Ariſtotelis aut Ciceronis: ſed nebulonis. 1 3 332 In tractu ſcobs educitur, atq; ita ſcinditur melius. Hic homo autom- nino rudior aſino eſt, aut diſſimulat ſe intelligere, quorum uitiorũ neſcio quod ſit deteſtabilius. Sed pulchrum eſt, cum ſuas ineptias procauſis rerũ affert. nam tractus cum impetu tanto non eſt. Oſtende ergo plures ictus ſi ne impetu magno plus poſſe uno cum magno impetu. at dehocnon mi⸗ nor eſt dubitatio quàm deprimo quæſito.* 333 De planis cum locus& uerba mutata ſint, ſuperfluũ eſſet reſpõdere, ne tamen ſua calumnia occulta ſit, quĩid mirum eſt contangi uideri quo ad ſenſum, ratione cognoſcere aerẽ interceptũ? at hoc familiare eſthuic uiro ex muſcis elephantes facere:ipſos elephantes non uidere. 335 Hic contra Hippocratem, contra Galenũ, qui in libris deelementis experimento id probant, conatur ſuo more utiliſſimum medicinæ præce⸗ ptum, ad perniciem humanorum corporum nõ minus ꝗᷓ animorũ natus, ſuis ſolitis meris nugis euertere. Sed pulchrũ eſt cũ in paucis adeò uerbis affirmat, negat, fruſtraq́; damnat. nam de Antilogijs palàm eſtme neminẽ irridere, cum etiam multo caſtigatiores non ob has nugas quas obijcit, ſed alia maioris ponderis, nuper in publicum prodituri ſint. 337 Hiic iam non mecum, ſed cum ueritate ipſa diſceptat. recta ſerunt᷑ quę cunque impelluntur, ut lapides quandiu ab impetuſuſtinentur. Oculus docet, nulla ratio aduerſatur. nam quam adducit, calumniàm meram& ruditatem eius declarat. 335 S Stolidus nõ intelligit difficultatẽ, ideo negat ꝙ adeò Galenusadmi⸗ ratur. — 11 Actio 1. librorùú de Subtilitate. 207. ratur.inde falſa adducit in medium. Et præterid putat membra per ſeab anima moueri, cum à ſpiritibus moueantur. nam ſpiritus facultatẽ& im⸗ pulſum ab anima recipiunt, ipſi autem mouent. Impudenter ſuo more culpat ordinem, quaſi uiri illi in eodem genere diſciplinarum, de quo ratio ſua concludit, ſcripſiſſent. Ibi dum gloriatur ſe dupliciter uituperat:& quòd genus doctrinæ ſuæ quale ſit docet, ſophi ſticũ ſcilicet& inane,& quòd falſi crimine ex cõiecturis accuſari poteſt. nã ego qui Mercurij quatuor æquationis orbium motus avraaia concipere poſſum, quędam illius argumenta uix aſſequor. Peſſimus hic nebulo, nec unqᷓ; ſine præfatione nominãdus, à ſuis mo, ribus me uult plagiarij crimine accuſare. Inquit mealiena ſcribere Geome 34 trica, Arithmetica, Muſica. primũ quæro metopoſcopia à quib. ante nos tradita ſunt? Similiter in Geometria, Arith metica& Muſica quid acce- Pptum ſitab alijs, cum edita erunt, ſi poteſtobijciat? De tribus elementis, de eorum frigidtrate, de duabus tantum qualitatibus, de aethere, deurinis innumeraq alia in medicina& naturali philoſophia inuenta, cui authori audebit aſcribere: Sed ſi pro quolibet mendacio illi pilus non amplius re⸗ diturus excideret, profectò iam totus glabereſſet. nõnne iam illum pudet tam enormium ac manifeſtorum mendaciorum? Inde conuerſus ad poe tas, quas ineptias profert, q́; temerario auſu iudex inter Homerum ac Vir gilium à ſeipſo conſtitutus. furorem poẽticum referre conatur, ſed furorẽ uideo, poëtam non uideo. E6νοσ iρέν nενανρ• εεεεſe Enduuò drAντνο+ρ εᷣμν⁷νqJw]evi εο⁵ν. 5 Cum de fine cognoſcendi agamus, ille de fine entium non nouo exemplo 342 interpretatur. Non recitat fideliter uerba noſtra:forſan error fuit anagnoſtæ uel ty⸗ 343 pographi. Mediocris ad maximum cõparatus, paruus dicit᷑: humidũ mul tum mediocreq́; idẽ. quoniã tria ſunt, maximum, mediocre& nullum, exi guum aũt pro nullo habet᷑. Attractio quæeſt facultas nutricis animæ, nõ trahit ut ſoluel ignis, reliquaq́; quæ ſiccitate magis trahunt. Hicrectè monet:gratias illi habeo, utinam hoc ſæpe feciſſet. Sed dũ 344 ſcribebam, malui inutilia addere qᷓ; utilia prætermittere: nam quæ omiſi reſtituere non poſſum amplius, exciderunt enim multa: quæ perperam ad didi præcidere poſſum. De lupo demiror cur obijcias illa, cum ego experi mentum uidiſſe me referam& rationẽ reddam cur nõ ſemper id eueniat. Quxæ ex Ariſtotele transfert, non ſunt cauſæ ſympathię aut antipathiæ, ſed inimicitiarum aut amoris. Sunt aũt quincqʒ, ſi diligentius diſtinguãtur na tura iracunda, ut quorundam canũ qui omnibus infeſti ſunt: ſunt em̃ ſi⸗ miles ęgris. Cibus cõmunis, aut cum unũ alteri cibus eſt. Venus loca& pa rata noxa ſibi uel proli. at de antipathia& ſympathia& faſcinationib. ſatis alibi dictum eſt. De hircino ſanguine& adamante nõdum conſtat illi an ſit uerum,& tamen de hoc diſputat. Turpiſſims 340 208 Hieronymi Cardani 34 7Turpiſſimè uides debacchari propter errorem, quẽ quis mihi ſani ca pitis imputauerit? Indicio eſtnon habere meliora quę obiñciat. 348 Non diſtinguit curationem doloris à curatione cauſæ. Curatur do- lor ſic etiã teſte Hippocrate.Cauſa etiã nõ p ſe, ſed quãdoq; quaſi fortuito calore naturali confirmato. De Græculo nõ noui, ſed inuentum putabam meum. ldeo tanto ueriorẽ cauſam reddidiſſe opinor, poſtꝗᷓ; duo caſu quo dam ex præſcripto in eandem deuenimus opinionẽ. 349 Reſponſumeſt ini pſo opere in tertia editione, quod eam quæſtionẽ duxerim eſſe neceſſariam ſcitu.“ 350 Non ita, ſed per calumniã& inſaniã iurare debuerat. Vide quã bene cohęreant uerbailla ſomnio meo& his quę ſuperius dixerat? tantũ abeſt s ut ante ſua obrutum iri ſperẽ, ni forſan per obruereilluſtrare intelligat: qd genus expoſitionis apud ipſum exemplo frequenti non caret. 372 telligitur eſſet unum, primæ mentes quantitatem cclumintelligendo adi piſcerentur: Reſpondeo habere quantitatem illam intellectũ: namnona-⸗ b liter intelligendo mouerent niſi quod& quo& per quid mouerent intelli gerent.at idi nulla eſt compoſitio neq; diuerſitas:eſtigitur intelligentia rei, & quod intelligitur,& ꝙ intelligit idem. ideo intelligentiæ meritòo appella ri poſſent, ſi Romani ſub hocſignificato recepiſſent. At nõ erat illiscogni tum, quædam eſſe quę cumſua operatione& obiectotadẽeſſe poſſent In dehomo cattus irridet noſtram dialecticam, nõ abſimilis puero octo an⸗ norum cuiuſdã affinis mei, qui patrem ſuũ ad diſpurationẽ de ſuis quiſꝗ lijs tum fratrem natu maiorem ualde eruditum inuitabat, eos neſcire quę non proſiterentur exiſtimans. deinde uictus dicebat, nõ putabã uos ſcire tantum de conſtructione& ratione ſermonis latini. Itahic uir quod non profiteamur dialecticam, putat nos neſcire. Vtinam uelit adeò inſanire, ut aliquod magnũ pignus deponat in ea arte, dico etiam in ſophiſmatibus, uidebit an lõgẽ peritiores ſimus in eo genere ꝗᷓ in mathematicis? uixq; ipſi 17 ceſſuros Chryſippo ſi reuiuiſcat. Verùm quod ille magnifacit ob inopiã bonorum ſtudiorum, nos ob eorundem copiã& nobilitatẽ negligimus. 5 Admiratur uerba illa: Intellectus quo tenuior, eo diuturnior, primũ tenue& craſſum ad corpora, non ad mentes pertinent: deindeæternain- crementi uitę erunt capacia, aliquidq́;æterno maius erit: aliquid etiã æter⸗ no breuioris uitę ęternũ? Si in talibus dubitaſſet, excuſatione dignus erat. Itaq; ſubtilitatem illam puritatẽ eſſe intelligat,& ſimplicitati propinquita- tem: quam maiorem& minorem eſſe ſi negat? negat& illarũ ordinẽ ad Dei comparationem.Eᷣgo certé genus illudſimplicitatis, puritatis& ſub⸗ tilitatis homini cognitũ eſſe nego, quadam tñ ſimilitudine declaraui. Eſſe tamen conſtat,& declarari poteſt: quòd omnia quanto perfectiora, tanto magis à corporea natura, à compoſitione, à materia& craſſitie quadã, quę ſecundum paronymiã dicitur, non homonymiã recedunt. Ba ſynceritas ꝓpinquitas primo enti diuturnitatẽ maiorẽ, id eſt, in æternitate cõſiſtẽtiã firmiorem *.„ 3 Natat in ſua peripatetica Theologia dicens, ſi intelli gens Sequod 1 3 — — Actio 1, librorũ de Subtilitate. 109 firmiorem generat: uelut ſipes in arena ueſtigium æternum imprimeret, manifeſtum eſt etiam ueſtigij ſuperficiẽ adeſſe, eſſet tñ pes ueſtigio æterni⸗ tatis magis particeps,& ueſtigiũ ſuperficie, qd' unũ ex alio penderet. Itaq́; & æterna uarietatẽ in infinitate ſuſcipiunt, uelut& mortalia in tempore. Simili ſtupore admirat᷑ uerba illa intelligens, quia ſubſtantia eſt, ideo 358 quieſcit. dicit, cœlum none eſt ſubſtantia? pulchrè cœlum non uerẽè ſubſtã tia eſt quia ſi ab intellectu ſeparatur, non eſt: ſi cum illo eatenus eſt, quate⸗ nus illi coniunctum eſt, atq; ideo potẽtia quaſi eſt,& ob id in cõtinuo mo tu ohæternitatem. Subſtantia ergo iuxta paronymiã dicetur de intellectu principali& cœlo,& de cœlo& iſtis inferioribus adhuc magis. Sed de pri moprincipio& mentibus diuinis pluſquã ſecundum paronymiam, imò nullo horum modorum. dSectione xiiij ſimili afficitur errore, quanq́ʒ ibi indignus uenia: nam 359 admonitus, uolens tamen peccat. Primum non ſequitur, hæc ſunt eiuſdẽ eneris, ergo minus perfectione differunt,&; quę genere differunt. Plus e⸗ nim differt homęà brucho qᷓ́; bruchusab albedine perfectione, ſicut linea magna plus longitudine à parua differt q́; parua à puncto. Deindeſi ani⸗ mus noſter& ipſe intellectus rerum, nõ magis ſequitur ipſum eſſe accidẽs, 3. b— quod ſit rerum intellectus, quã rerum intellectum eſſe ſubſtantiam, quòd ſit idem quod animus. Hic eſterror communis multis, qui Archimedis inuẽta nõ uiderint. 362 putat enim maximasres uno argumento poſſe declarari: at nõ ita eſt, ſed ſerie tota unius maximi libri quãdoq; indigemus. Plures ſunt mẽtes nõ u⸗ na tantũ, ut quidam magis quã Epicurus athei: non tñ poteſtoſtẽdi uno nec quatuor argumentis, ſed conſtruere oportet integrã declarationẽ ex multis uniuerſi ordinem oſtendendo, uelut Archimedes ex conorũ multi plici ratione,& cõpoſitione ſphærę ex infinitis conis, proportionẽè ſphęrę ad maximũ conum, inde totius extimæ ſuperficiei ad maximum circulũ. Haæc uerò potiſſima cauſa eſtignorantię rerum& fruſtratorum ſtudiorũ, adeò ut maxima pars hominum quę metam ſe ſuperaſſe putat, ut noſtra ſępia in dialectica neprima quidem rudimentaattigiſſe uidetur. Scimus ſcabiem non eſſe titillationem, nec multo minus eſt dolor, ut 364 ipſe ait:unde patet non breuitatis cauſa figura uti ut nos, ſed errare. dolor enim in ſcabie eſt ſymptoma:ſed titillatio uenerea eſt, qualis pruritus qui eſtin ſcabie.atqʒ utrobiq; quęritur expulſio infeſti humoris abſq; dolore, quòd in ſcabie nõ ſit dolor ut plurimũ, etiãſi ſuperfluum illud retineatur: at in fecibus& urina, cum uiolẽter retinent᷑, dolor accidit. tripliciter igitur in tam paucis uerbis peccat, dum alios perperam reprehendit. PBRORATIO. auſimus tãdem hunc inſuauem laborẽ, ut pleraq; alia difficilia pub⸗ Ha utilitatis cauſa. Poſtꝗ́ʒ res ipſa exẽplo nõ caruit, nec ſolum homi num, ſed etiam naturæ. Quicquid enimi nſignetulit, ac planèadmirabile, tanq́; ſuũmet opus irrideret, peſte aliqua fœdauit. Blephãtem crabrones, delphinem ——- — — —— bo Hiiteeronymi Cardani delphinem aſili uexant. Nõ defuit Homero Sagaris, Heſiodo Cercopes, Socrati Antiochus Lẽnius maſtiges, quãuis hi diuini ꝓpè uiri eſſent. At noſter hic calũniator cũ adeð lutulentus ac ſordidus fluat, ut neſciã quan do tam incultũ ac barbarum librũ legerim, exiſtimo nec mihi gloriã quę⸗ ſiſſe nec ſibi peperiſſe.Etenim inter reliqua mixta colluuies uidet᷑ puerorũ, iuuen ũ, anuum, plebeiorũ, nobilium, ſcholariũ, ſtudioſorũ, pędagogoruũ, militum, ut nihil magis incõditum poſſit reperiri. Nos em̃ à medicina nũ qᷓʒ diſcedimus, niſi ad mathematicas, quas à pueritia didici, diuertero uo⸗ luptatis cauſa. Cæterũ in naturalib. ea lege ſemper ſum diuagatus, ut à me- dicorum placitis ne uellato ungue diſcedã. nec quicq́; tracto, pro quo quis iure obijcere poſſit: Qui ſcis? Itaq; miſeret meillius, non ei iraſcor quòd tot uigilias, tantum tẽporis, cum maxime illius penuria laborabat,& qua ætate precioſiſſimum eſſe ſolet, fruſtra profuderit. Sed illud tñ in eo proba re non poſſum, ꝙ his tẽporibus difficillimis, quibus Reſpubl. literaria tot modis premit᷑, inſontes uiros ſtudioſos principũ& potentium ludibrio expoſuerit. Et tã præclara opera non ſolum opinionem omnẽ bonã exa- nimis, tum horũ tum magiſtratuum de eruditis eximeret, ſed ut maiores ſui opimæ ltaliæ parti faces intenderãt, ſic Anteus hic noſter uniuerſis bo narum artium ſtudioſis ac diſciplinis exitium moliretur, non equidẽ bene inuenta euertendo, hoc enim induſtrię& laboris opus fuiſſet, ſedobſcurã do, ut quantum in illo fuerit, iot ad pietatẽ augendã humanamq́ ſœelicita tẽ præcepta tot laborib. ſtudijsq́; parta impij uiri manu perirent. nam cũ peripatetica philoſophia iam duobus abhinc annorũ millib. cuuſgata ſit, ð& tot cõmentarijs illuſtrata: ad pietatẽ quidẽ non niſi detrimẽtum, ad na turę aũt& artium experimenta tã paruum fructũ attulit noſtrorum inuẽ torum cõparatione, ut illã aut falſam aut nõdum bene intelleciã eſſe cõſtet. Fructus.n.omnis ueræ ſapiẽtię pietas eſt& opera ipſa quæ uel naturg, uel artis principio fiunt, induſtria aũt ſapientis. Cæteruũ ex priore illa diſc ipli⸗ na quid aliud pro operib.qᷓ; perpetuæ contentiones, quę adhuc durant& indies augẽtur, acquiſiuimus? has tñ ambitioſus hic Chriſtianus philoſo phusq́; ſuperbus ac medicus dνιuετ οοονν⁸ε& tuetur, quod nõ nouum eſt: & peſſimẽè defendit, ꝙ nouum prorſus eſt. Quòd ſi de hoc(quod fuit peri pateticis magis etiã conſpicuum eſt ꝗᷓ; mihi) dubitat, aut ſi quicc; à me ex ſuis calumnijs grauius conſulto prætermiſſum exiſtimat, tria ex ſecunda edittone, qᷓ́; triẽnio ſcit uulgatã antehas ſuas exercitationes ſibi eligat quę cunq;ʒ uoluerit:quæ ſi nõ ſingula efficaci iuxta rei genus declaratione oſtẽ dero, cuiuis hanc condono libertatẽ, ut me illius loco pro maximo nebu- lone ſubijciat. Neq; eſt ut uerbis ſe excuſet, qui factis ac re nõ ſo⸗ lum qualis eſſet ſeoſtẽderit, ſed ſuppoſiticijs perſonis ſub⸗ iectis planè doloſo ingenio eſſe declarauerit. HIERONVYMI CARDANILACTIONIS — L de Subtilitate Finis. 3 — — — — b V B A 8 I L B A⸗ BXOFFEIGCINA HIERONVYMI CGCVRIO⸗ NIS, EMPBNSIS HBNRICIPE- TRI. ANNO M. D. LIX. MEN. S E KNARTIO 11l a. 2 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Vellow HRed NMagenta White 3 /Color Black