ENEDIC PFERERII VALENIINI E SOCIETAITE 4 1I E S V : Pprior Tomus cot ENTARTORVM ET DISPVT A. tionum in Ceneſim: continens hiſtoriam Moſis ab exordio munan Vſq ad Noctticum diluuium' ſeptem libris explanatam. Adiccti ſunt quattuor INDICES, vnus quæſtionum, alter 4 corum quæ pertinent ad doctrinam moralem,& vſum concionantium, tertius locorum ſacræ Scri- b pturæ, quartus generalis&— abeticu Daberic N l AA 8 S S 5. 1— 4— 8 S— H 4——2 ☛ 8 S H 5 Hz 2„ Sr 1= N3 7 2 N 5 91 2 8 8 ☛ 8 G 5½ 8 6₰——— 1 4 9&ℳ 8 3: 4 3 7& 8 3. N„ 7 6 · d.„ 4 5 ſo e d 22, 4 ⁸ 9 9 7 3 S — 4 MN EX OFEICINA IVNTARVM. . aAa. P. ICTIIr. CVM PRIVIILE GIO. 8 N. 2A Seminar für Philosophis Justus Liebig-Universität J §. R. F. CARDILNAELI ET B3 CA MERARIO AMPLISSIMO B ENEDICTVS PERERIVS SOCIEraTIE IES V§. D. VIP cauſæ ſit, Henrice Caẽ- tane Cardinalis ampliſsime, cur — ſacrarum litterarum doctrina, A K tam paucos hodie amatores& AGSWA 6 ſectatores habeat, cùm ſit ipſa 8 2 AX vel maximè amabilis, ma- &AEEAANE ximéque Chriſtianis homini- b b bus expetenda, ſæpe cogitanti mihi& admiranti, le varia ſolent occurrere: ſed vnum in primis, quo præ- ter cætera pleri que, non ſatis prudentes rerũ æſtima- dt tores, ab hoc præclaro& diuino ſtudio arceri vidétur. - D Sunt enim multi, qui magno opinionis errore, ſtudiũ b b huius diſciplinæ vel ingloriũ ſibi fore, vel infructtuo- ſum, vel etiã humane voluptatis& iucũditatis inane exiſtimãtes, ab eo refugiũt, vnde nullũ ſe aut perexi- guũ operę ſuę pretiũ, laboriſq; premiũ laturos confi- dũt. Etenim omnium ſtudiorum tres ſunt velut illece- bræ, Honor, Vtilitas,& Voluptas. his nempe ad bo- † 2 nas — & diſciplinas capeſſendas allicimur. Et A nihil horum extat& appafret, e0 nullus, animum& ſtudium applicant: Vbi c,& ſpecie eximia cernuntur ‚illuc ſimo ſtudio,& acerrima corpo- vbi quidem .* rHN 1 aut pei pauci vero magna hæ plurimi flagrantiſsin ec ris atque animi contentione feruntur. Nimirum, quæ his quaſi dotibus ornantur& commedantur artes, expetuntur& coluntur àplurimis: quæ carent, tanquam indotatæ incomptæ contemnuntur. Verum valentiora ſunt ad attrahendos hominum animos, quàm voluptas, ſi ab illis diſſociata& ſeiuncta ſit. Quotum enim quemq vdilioribus& Honoratoribus ſtudiis, ſola veri nolcen- di& contemplandi dulcedine captus; velit in eo ſtu- dio ætatem omnem conterere„Vitämque conſume- re? Vides, opinor, Henrice clariſsime, vnde tam per- 1 nicioſus,& tam latèe patens error Sacra ſtudia ne- 1 b 1 gligentium, caput ſuſtulerit. Quem errorem argu- 4 mentis refellere, cuiuis non inerudito facillimum eſt: 1 at penitus eum ex animis hominum euellere, eöſque ad cœleſtium ſcriptorum amorem cultumque tra- ducere, non tam meæ aut cuiuſquam Theologo- rum facultatis, quàm, magnorum Ecleſis principum ſapientiæ, benignitatis, ac munificentiæ opus eft. Non — enim eorum qui in Rep tantùm& imperio, ſed multò magis exemplo ac be- neficio mouentur& reguntur cæteri: orum ſpectant illi iudicia ſenſüſque,& in hæc vel illa, voluntatum propenfiones: quid illi potiſsimum laudent& ament, quid in pretio& honore,ꝗq uid in oblectamentis& de- 8 liciis ublica præſtant, auctoritate D KKcish= dent: 2 trylu wodatt omni t E cruditos ia& b2 votaex= eminet* dantiaen lts, qi Noltragt lrenth demirai optimo Ma Crte im oui fä orbe N bemdc eam iſt profe 1 ¹0 ellg b lma d Turo. pruda ncgo ero Nc 8. Verün, da(d. Alicimur. Pra alet eo nullus, pplicmnt: Vbi cernuntur„Nu c Wcerrima corpo- ttur. Nimitum, X commedantur imis: quæ catent, deſeruntur acque vtilitas acriora& ominum animos, ta& ſeiunda ſtt. 8, qui poſthabitis s ſola veri noſcen- dus,veltin eo Ru- tämque confume- me, vnde tam per- ror Sacra ſtudi h- zuem errorem Ago- diro facilimumet um cuellere, edſqpe em cultümque ui- uſquam Theclego- a Ecdeſes princhpun centix opus cbNol eræſtant, auctolität nagis exemplo zcd æteri:corum lpec „velilla, o It& ameflh X de⸗ liciis am laudel oblectamentts luntatomn & liciis habeant:& quo inclinant illi eodem ipſi propen- dent: denique ad eorum exiſtimationem& volunta- tem, ſua omnia confilia, ſtudiaâque dirigere& accom- modare ſtudent. Quantum igitur putamus futurum omni tempore diuinæ Scripturæ ſtudioſorum atque eruditorum hominum prouentum, ſi quorum ex gra- tia& beneficentia pendent cæteri,& per quos ſua illi vota expleri poſſe ſperant, ſingulare quoddam in his g emineret coœeleſtis huius doctrinæ ſtudium& obſer- uantia, præcipuãque erga eos beneuolentia& libera- litas, qui in ea doctrina egregie tractanda, ſcriptiſque llluſtranda, ſua cum laude ac multorum vtilitate ver- ſarentur? Quo magis ego tui, Caetane ornatiſsime, demiror ingenij præſtantiam,& eximium naturæ ad optima quæque propenſiſsimæ bonitatem. Nam cum vix adoleſcentiam egreſſus, maiorum tuorum volun- CO tate, ſimúlque exemplo nobiliſsimorum hominum qui ſola iuris Ciuilis ſcientia ſubnixi, magnos in hac vrbe honores, magnaàſque res geſſerunt, te totum ad pernoſcendam iuris diſciplinam dedidiſſes, tantum in eam ſtudij atque operæ conferre voluiſti, tantumque profeciſti, quantum, ſcilicet, adiumento& ornamen- to eſſe poſſet primariæ nobilitatis viro,& ſplendidiſ- ſima Reipublicæ Chriſtianæ munera gloriosè tracta- p turo. Atque hæc fuit cauſa, cur tibi ad ſtudium iuris prudentiæ primùm addiſcendæ, poſtea maximis in negotiis& publicorum munerum perfunctionibus cxercendæ, toto pectore incumbenti, nec Theologiæ, nec Sacrarum litterarum doctrinam capeſſere licuit. Verùm, quanta cupiditate ardoréque animi ea ſtu- dia(ſi res tuæ priuatæ aut publicę ita tuliſſent) am- 1 3 plexatu plexaturus fueris, vel vnumi lud eſt nec leue, non ob- 4 ſcurum argumentum quod claros in his litteris& ex- cellenres viros eximiè colis ac diligis, eorùmque lucu- j laniori ore laudare,& Vt potio- lenta ingenij opera p rem tusę ſuppellectilis partem; in rebus tibi cariſsimis ac pretioſiſsimis numerare ſoles. Quin me quoquein quo tu diſciplinæ huius non expreſſam quidem effi- giem, ſed vmbram tamen aliquam& ſpeciem cerne- bas, tanta beneuolentia& gratia lam de me bene merendi occaſionem preterfluere ſi- nas. Cum igitur hoc temporè priorem partem méo- rum Commentariorum in librum Moſis, qui Geneſis jnſcribitur, editurus eſſem, non fuit mihi diu cunctan- dum ambigua deliberatione, cui potiſsimum Principi munus hoc, qualecumque eſt, offerendum eſſet: tibi enim, merito tuo, gebebatur. Scilicet, cui ego debe- rem plurimum, tum meo nomine, tum Societatis no- ſtre, quam tu tanto ſtudio complexus es, vt eam non tantuùm, vt multi, iudicio& inductione animi diligas, verum etiam naturę quadam propenſione atque im- petu amare videaris. Extabunt multa(credo equi- dem) tui nominis rerumque tuarum monumẽta pre- Celebrabitur enim multorum Icitas, te natum inclyta fami- lia, ſummique Põtificatus, octo Cardinalium,& qua- clara, atque manſura. ſermone fortune tue fel dignatus es, Vt nul- B G D tuor Patriarcharum ſplendore clariſsima, multiſque prime nobilitatis& potentie propinquitatibus& amicitiis forentem, in ipſo etatis flore, à ſapientiſsi- mo Pontifice ſupremum in Eccleſie ſenatum, ingen- ti hominum gaudio, eſſe cooptatum: moxque orna- tum nobiliſsima legatione Bononienſi: tantiſque breui, A preuin vtö4. ſeo fu. ole in nobienle ts grat tralle; dentiſi= 3 ligende* bi gor 6 ecm,* noiti 2 toni O rantid. C niſſe 1 TeSL Facla nuelan men a ACe m minan fes lu licet cong 5 bus 1 tidi duan mpe Non uler g P rudenn leue, non ob. 4 his litteris& d.. corümquelu cu. are& vt potio- us tibi cariſsimis nme quoqueyin lam quidem effi⸗ & ſpeciem cerne- Matus es, Vt nul.. m preterfluereſſ- cem partem meo- Koſis, qui Geneſis mihi diu cundan- dtiſsimum Pnuchi rendum eſſet: ibi licet, cui ego debe- tum Socictatis ho- exus es, vt eam nol tione animi dilgs penſione atque im- multa(credo equi- um monumétaple- ttur enim multotum natum inclytafmi- Cardinalium,& qur b Gim⸗ Hque larifsima, mull— dro inquitatibus s flore, à ſapient;. clie ſenatum, ing A breui, aliis ſuper alios honoribus& beneficiis auctum, vt his amplius, vix à patruo tuo Nicolao Cardinali, ſi eo faſtigio fuiſſet, expectare potueris. Illud quo- que, ingenti virtutis tue gloria, predicabitur, te Bo- nonienſem legationem, egregio ſeueritatis& comita- tis, gratiæq́ue ac iuſtitie temperamento ‚ſic admini- ſtraſſe; vt incertum ſit, plus ne attuleris gaudij pru- dentiſsimo Pontifici, magnam in te ad id muneris de- 3 ligendo, iudicij& prudentie laudem conſecuto: an ti- bi gloriæ, qui prouinciam ad luxum& delicias lubri- cam, celebri continentiæ atque integritatis fama te- nuiſti: an denique Bononienfibus lætitiæ& admira- tionis, ſuo nimirum bono gaudentibus, ſim ulque mi- rantibus, te grauitatem ſummæ poteſtatis ita reti- C nuiſſe, vt inuidiam omnem& arrogantiam effuge- res: nec tibi(quod raræ prudentiæ ac virtutis eſt) aut facilitatis auctoritatem, aut ſeueritas amorem dimi- nueret: cümque nihil gratiæ cauſa faceres, omnia ta- men eſſent grata quæ faceres. Quo factum eſt, vt accerrimus explorandis æſtimandiſque preclaris ho- minum artibus& virtutibus Sixtus Quintus Ponti- fex Maximus, tantam animi tui virtutem, in dies, ſci- licet, publicis rebus gerendis clariorem,& quanto- cumque muneri ac dignitati parem, diu Bononienſi- D bus circumſcriptam eſſe cancellis non ſit paſſus: ſed tibi Romam(non minori Bononienfium mœrore, quàm Vrbis gratulatione) reuocato, grauiſsimum impoſuerit Camerariatus officium, vt ſummæ in Romana curia auctoritatis atque poteſtatis, ita ſin- gularem innocentiam, moderationémque animi& prudentiam deſiderans: nec ferè niſi cum Principe, aut Propin aut certè beneuolentia fidẽque con- unctiſsimis credi ſolitum. Tua veròo illa in reäeiolif ſimis templis, iam vetuſtate deformatis ac Piobe d 3 lapſis, non ad famam gloriâmque aucupan 10n, e riſcam ſacrorum locorum conſeruãdam re Pioneme ſplendidè refi ciendis ordinandiſque ſumptuo 7 Lewi gnifica pietas, meritis hominum præconiis nullo pore carebit. De illis(vt dixi) atque aliis tuis laudi- propinquitate„ A 8** ℳ. B bus,& hoc ſæculo dicent multi, ſcribéntque, nec po ſteritas, tua tibi fama ſuperſtite atque omni æuo da. ra, conticeſcet. Mihi nec diſerto Padkoneneeſa aliarum rerum, præter mea ſtudia curioſo, fatis 45 rit, his lucubrationibus ampliſsimo nomini tuo 8— candis, teſtatum apud omnes facere, quantum 3 is & noſtris(id eſt, Sacrarum litterarum) tudl 8 ene⸗ uolentiæ, gratiæ, ac dignitatis impartire foleas: & viciſsim ipſi, quantum amoris, reucren- tiæ, ac venerationis debere nos tibi ſentiamus, libentẽrque prædicemus. X** AVCTOR 8 Muum am- molimur,& nta E anau erhemm an umninti teDau, ubli ſeemen ynun etiam coret zu N dt pus m annue nni amiingaha hementer⸗ 8 penitu inj 7 dloouennie ae alifcuimm S rit audeſ ſ 4 ſaund 3 lin mony 4 Uhum ac! t Ptori catho- denlunc b aiamtiu 3 mnrudenni hun id, tor emoy dr Talex; 1 — idéque con. 4 ill in reli giolil 8 ac propè col. upandam,ſed ad am rel Fond umptuol AXma- woniis nullo tem- e aliis tuis laudi. béntque, nec po- 1 ue omni æuo cla- audatori, necferè curioſo, ſatis fue- a0 nomini tuo di- re, quantum nodis um) ſtudiis, bent- mpantire foleas oris,reueren-( re nostibi Tque AVCIOR IECTONI. SOMMENTARIOS noſgros in librum Moſis, qui in/ Silh 7 SH 678 A Geneſ s, duas in partes cmmod'ꝰ poſſe diuidi iudicauimus: qua- 1 e rum prior hæc pars, quæ nunc in lucem prodiit, hißtoriam Moſis 15 .„ 5 J.— ' S ewordio mundi ad Nodëticum ſq́ue diluuium ſe ſ ptem libris ex plicatam continet. Poſterior autem Commentariorum pars, ſkan hoc tempore molimur,&iam magna ex parte abfolutam propediem in publicumſi inca- pta 22 conatus noſtros. luuet Deus) eſferemus, reliquans historiam à 2iluuid ad extremum eins libri d ut 26 pertextam complectétur. Si quid verò in blu Commentarits, alis-Ve ſc criptis noſtris Vel adbuc publicatuis, vel poſthacfauen- te Deo, publicandis, viſum fueritꝰ ius, qui de Smaenm, litterarum docvrina ſcienter prudenterq; ac ſyncerè iudicare poſfunt, apertiore explanatione Aut etiam correctione dignumsequidem profitéor me, ad id, qualecuuqae fuerit,& pro vt opus fuerit, enucleatius interpretandum, aul muoqomod mutandum aque corrigendumpéſſe ² paratißimum. Quod ſi mihi, dum vixero, id facere non contingat, Vt Poſt obitum meum Fat A ius, quorum muneru Gcuræ fuerit, ve- hementer opto& rogo. Mihi enim plane per ſuaſam,& an nimo meο ſe nüibuſc 4 Heeeuu infixum eſt,omnem ingeni 31 indick; faman om nemq; e rud tionts co eloquentiæ Ladin, e, non? e Veritati, ſed etiam pielati ac zean li bonorum ædi Rcatio nni eſſe poſtponendam. Naau ſi 1 5 B. Paulus tanta illud aſſeueratione di- xit quod eſt in capite ockauo priori Epistolæ, quam ille ſcrip 3* 1 ac Corinthios: Si eſca Faande,ran fratrem meum non manducabo carném in æteruum, ue Fa 4- trem meum ſcandalizem:cum tamen manducare carnem,, ee ſé none/ Ler 1 7 bonum ac licitum, nec ea re quiſcquam merito poſſet Sede tanto magls F ptori: cath'olico& religioſo Famma cautioue omnique neauie one animi perf- ciendum eſt, ne Qi prodat; ſcriptus ſu Sequod uſtam voct ſäntienii um atque 3 iudicantium offe, Aonen, 2 Teppreh 2 jionem incurrat;; ac ſic quid fortee Do! per imprudentiam, vel per umanæ mentdwr infrmitatem ffenderit, vit cum pri- mum id, aut per ſe ipſé, aut alisrum monitu 2Ade,pen, Oranpe 8 ac liben- ter emendet. b Iundex in Gen. tom. I. — *. 3 4 —— N 5 8 4 ———— — 8 3 3 —— LIB R De Paradiſo terreſtri. QAVA R T. De Creatione primorum hominum. L.V NI7I. OrERIS P RTI M V S L13 ER. lierut C ²I inem. De Operibus Sex dierum, præter hominen FEcVNDVS, De Ceælis& aſtris,& de Diuinatione Aſtro TERTIVS logica. De felici ſtatu primorum hominum ante pecca- tum, ſiue de ſtatu Innocentiæ. F E X 7 E De Primorum hominum tentatione,& ſupplicio. EPTI M P. De Cain& Abel, certaq́ue progenie Adami vſque ad diluuium. INDEN un cn i 3 De auii n auuge 4 4 ℳ alin ln ferr int 1 tuti. 1 An guin nunc h a iunt. 5 Pnie à 4. Nundis L tem, Nuſe 9 8 8 Dde Auatt. thari 1 de vtili bu. 9 ANy uman ſun! N Gitr; 1. 1 wpe 10 A9 ij b ehn * HVIVWA 8 ER. ter hominem. F. dne Aſtrologica. tri. §, hominum. 7. num ante pecca- ocentiæ. J, tentatione,& 71 F. genie Adami Mque 9 INDNI 8 3 6 8 I S 4 d. 8 8 ET QVAESTIONVM, QVAE IN SINGVLIS HORVM COM — Qui eſt de operibus ſex dierum. 1 1 Edignitate, vtilitate& N/ antiquitate doctrinæ Moſis de creatione Mundi. pag. 2.& 3. 2 r Moſes nõ argumen- tando, ſed ſimpliciter narrando, doctri- nam creationis Mundi tradiderit. 2. b. c 3 De antiquitate Moſis& præſtantia in omni genere doctrinarum. 6 b. G& 10 4 Au libri Sacri à Chaldæis incenſi omnes fuerint,& mirabiliter ab Eſdra resti- tuti. H„.en 10 5 An quinque libros Moſis omnino tales nunc habeamus, quales ab eo ſcripti ſunt. 13 6 Ende Moſes doctrinam de Leneratione Mundi acceperit. 16 7 Luo tempore liber hic Geneſeos ſit à Moſè ſcriptus. 16. d. 17 8 De quattuor regulis ad reſtam puius doctrinæ Moſis interpretationem val- de vrilibug. 2² 9 An narratio Moſis de creatione Mundi ſit hirtorica,& vt ſonant verba, ita ſit accipienda. 2 2. 23 10 An in explanatione buius dockrina EXPLIGCA NT V R. INPRIMO LIBRO MENTARIORVM LIBRISS b * —½ confugiendum ſit ad miracula,& ad potentiam Dei abſolutam. 24.5. c 11 Nibhil tradi, nec a AMoſe hoc loco, nec in aliis diuinæ Scripturaæ libris, quod ye- ris Dhiloſophorum rationibus,& ex- perimentis contradicar. 25 12 An in tractione huius docttrina Mo- faicæ, rationem haberi oporteat eo- rum quæ ab Ethnicorum ſapientibus ſimiliter prodita ſunt. 26 13 Dißputatio, an Mundus fucrit æter- nug. 28 14 Diſputatio aduerſus Sptios&᷑ Chaldæos de antiquitate Munai. 31. 32.33.34 15 Vnde oriatur varietas er diſticultas in computatione annorum ab exordio Mundi vſchue al Domini noſiri ad⸗ uentum. 1 6 16 In Deo eſſe potentiam creandi ex ni- bilo, contra quàm putarunt Veteres Philoſophi. 37 17 Diſputatio, cur Moſes nomen plurali numeèri Elohim iunxerit cum verbo ſingularis numeri Bara:& an in eo myſterium ſanctæ Tyinitatis inſinua- re voluerit. 40 18 An per C ælum er Terram intelligere oporteat ngelos& materiam pri mam, vt cenſet Auonſtinug. 4 19 D pputatio aduer ſus Eugubini de luce quadam 4 2 11 2 1 NNDE x. quadam increata& æternaduam il- le appellari putat nomine Cæli em- Pyrei. 45 29 Diſputatio de Cælo empyreo, quale ſit, æ cur fattum,& an nomine(æli ſi- gnificatum ſit à Moſe. 47. 51 21 Quid vocabulo terræ ſit intelligendum. An Moſes creationẽ omnuum quattuor Alementorum indicauerit. 54 23 Quæ à Philoſophis,& Mathematicis vere tradita ſunt de Terra, eorum præcipua in Sacris litteris edoceri. 5 5.C. E 56 24 An ſecundum diuinam Scripturam Ter- ra fundata ſit ſuper aqua. 57 25 An contra 5 cripturã ſit, ambitum Ier- ræ eſſe compertum& cognitum ho- minibus. 5 26 Diſputatio de abyſſo;& de primis illis Inebris mundi cum Baſilio& Theo= doreto. 60. 61 27 Quis fuerit ille ſpiritus Domini qui fe- rebatur ſuper aquas. 63 28 An quæ tradit Moſes de terra inani& vacua, de tenebris& a5) ſo,§ piritu Dei, ab Ethnicorum ſapientibus co- gnita fuerint. 66. 67 De opere primi diei. 3E preſtantia lucis. 68. 5.c An prima illa lux intelligenda ſit corporalis, an ſpiritualis. 70 31 An illa lux fuerit elementum ignis, vt ſignificat Damaſtenus. 73 3 2 An fuerit lux 5 olis perfecta, yt ſenſit Catharinus. 74·C 33 An fuerit nubes aliqua lucida, vt pleri- que Theologi cenſuerunt. 75(.7 34 An fuerit ipſa lux per ſe ſine materia & ſubiecto exiſtens, vt ſigni hicare vi- detur Baſilius. 76.5. c 35 An fuerit lux olis, ſed imperfecta, quæ poſtea die quarto abſoluta& perfe- 2 ſta ſit. 78 c 36 An primo mundi triduo lux illa vicißi- ruainem dierum& noctium fecerit per extẽſionem& retractionem ſuo- vum radiori, vt ſignificat Baſilius. 81 37 Quo in cæli loco ea lux créata ſit. 82 38 Quandiu mundus fuerit tenebroſus, prinſquam lux creala ſit. 83.2 84 39 Cur Moſes dixerit factum eſſe veſbere er mane diem vnum,& non diem primum. 87.2 88 40 Cur prius Moſes nominauerit veſpere quam mane. 8 5.c 41 Primum mundi diem fuiſſe eum, qui po- ſeaà appellatus eſt Dominicu⸗ multis & præclaris nobilitatus prærνd tiuis. 88 Opus ſecundi diei. 4* Vid vocabulo Eirmamenti intel- ligendum ſit, an cœlum ex aqua, 762 yt Ioſepho, Theodoreto, Bedæ, aliſq placuit, vel ex aëre, Vl Baſilio viſum eſt, compattum? an aliud quippiam. 89.& ſeq. 43 Vtrum aquæ ſiper cœlos poſitæ intelli- gendæ ſint ſpiritualiter, an corporali- ter, diſputatio cum Origent. 98 44 An ſuper cœlos fydereos ſint veræ ac naturales aquæ, vt multis Patribus placuit. 98.& ſeq. 45 Virum ſydera ad ſui ardoris temperiem vel ad paſtum, indigeant refrigeratio- ne aliqua, vel pabulo. 102.103 46 An per aquas ſ upercæleſles intelligi debeat cœli Chriſtallini. 103.& ſeq. 47 An per aquas cœleſtes non alias intel- ligere oporteat quam aquas imbrii, quæ in aert generantur. 105 De opere tertij diei. 48) omodo tota aqua prius operiens ERvyniuerſam terram, tertio die in ynum locum& partẽ terræ redigi potuerit. potnerit 49 Vnm tüu uu o Ynunnut: . S1 Mhun dhus Nuuuten Burgs ni Thun man Aegypln zMn muddh Oceano ſe 4nunprius pteutnon! nius autt milor Cis j Ntruu ters lung, 8 teutiau u 6Innun al ſa tarum ua ntan et an T Vtrumine b denerat da (ur a Dula nodo in une i 59 Chr Moſe 8 metall a 60 lar den à tyt in Cog 1 61 D 1 1 M ſe cen 6 An Mu ℳ pore. 63 ℳ/ ſt Ul kunni. E X. undi triduo lux ila nis 2otuenek.— Haun J lium 65 Afuuhr Cea. e voluerit Deus 37 tierun E nocium 95 49 Vtrum diſtinctio zontium G ium 65 1, Nira ercare Voli 6 4 one Ae,tnnſgtanh ennt in terra fuerit ante diluuium. 112 † antar. 1 3 e G retractionem ſal. 50 Vtrum mare ſit altius terra. 113 66(ur creata ſint ante generationem ani- Niyt ſignifcat Baſtlin.dd. 1 Vtrum aqua faciat globum diſtinctum à malium. 138⁸ loco ealux creata ſit. 8 globo terræ, diſputatio contra Pau- 6 7 Quoto die Martij creatus ſit Sol. 140 undus fuerit tenehraſis, lum Burgenſem. 116 68 An Luna creata ſit in nouilunio, an in m lurx creata ſit. 839 8 52 Vtrum mare Rubrum altius ſit terra Pꝓplenilunio. ihid. dxerit factum eſſe veſbere Aeg ypti. 1 14 69 Quanta ſit magnitudo Solis. 141 e diem vnum,& non diem 53 Vtrum mare Caſpium continuetur cum o Lrum à ſole omnia ydera lucem mu- 879 8K Oceano ſeptentrionali. 119 tuentur. ibid. AMoſes nominauerir ehen 54 Vtrum prius detecta ſit aquis terra Se- 71 Cur Luna appelletur luminare magnusm, aane. 1 ptentrionalis tanquam altior, poſle- cum ſit, vno excépto Mercurio, ſyde- mundi diem fuiſſe eum, quih.. rius autem terra Auſtralis quaſi hu- rum ommum minima. 142.& ſeg. dellatus eſt Dominicus nului milior& depreſſior. 1 20 72 Cur Moſes reliquorum quinque planeta- eclaris nobilitatus prargg- 55 Vtrum tertio die attu produétæ ſint rum nullann fecit mentionem. 143 8 plantæ, antantum cauſaliter& po- tentialiter, vt placet Auguſtino. 1 22 De opere quinti diei. pus ſecundi diei. 56 Vtrum ad brimam gencraiionem plan- 8 1* tarum rerra paſſius tantum conturre- 73 Trum Piſces memorla carcant, Awncahulb kirmaneni ita- rit, an etiam eſicienter. 12²3 vt ſignificat Baſilius. 144 13 uedei vymn 1 57 Vtrum in exordio Mundi roſa ſine ſpinis 74 Vtrum ſit generatio aquatilium nume- ugerdum ſit, an telmex, gSenerata ſit, vt ſignicat Baſilius. 24 roſior& multiformior, qudm terre- ſebbosTheodoreto, beie, ſß 88 cur à Deo multa creuta ſunt homini nõ ſtrium. 146 ait,vel ex akre, vi 2uſiio nſi b mpoqdo inutilia, ſed etiam pernicioſa. 75 Cur piſces nominentur reptilia. ibi- wuupactum dan aliud quphim. iid.& ſeq. b dem & ſeq. neli 59 Cur Moſes non expoſuerit generationem 76 Quod genus piſcium ſit quod hic appel- aqus ſuper cœlos doſita: cj metallorum. 1 25 laatur(ete. ibid. 14 ſänt Dirttualite,an corpor 6o Cur Deus nõ ſimiliter benedixerit plan- 77 De enormi magnitudine piſcium. aſputatio cum Origenc. 3 i⸗, vt beneaixit animalibus. 1 26 147. oer cœlos jdereos ſtn nar 278 Quid ſignificet, Deum benedixiſſe piſci- rales aqus, yt multis Pan. Quo tempore anni Mundus ns. 148 de 98.0 ſit à Deo conditus. 79 An piſces creati ſint ex aqua tantum uun. ai ſui ardoris tempenien— paſgiue, an etiam actiuc. ibid. nſcenaa⸗ udigeant refribenum 61 Mutitur opinio Gerardi Merca- do Diſputatio, vtrum aues in exordio mun- adpaſtun 8 duo. 101110) toris exiſtimantis Mundum eſ- di a Deo creatæ fuerint ex aqua ſimi- diua,nel leſes nnelg ſe creatum menſe Iulio. 127 liter vt piſces. 149 per acuds i lund 1030 1 62 An Müdus conditus fuerit Verno tem- 81 De multiplici ſimilitudine& cognatio- cbeat cin Sjes uandiuun pore. 1 27.& ſeq. ne naturæ, quæ oſt inter piſces& er aqfuds da uam tquat mum 63 An ſit conditus Mundus tempore Au- aues. 151 gere eporten q tunani. 130.& ſeq. 82 Ptrum aues vocem&r ſermonem hu- Ae zmacre generan manum exprimentes, ob id digni- T tetettijdieci. De opere quarti dici. tate naturæ præſtare cunctis anima- De oper- us oei 64 A verè quarto die primum creata libus terretribus cenſeri debeant. tc noGt 152² 3 ſint aſtra,& quomodo facta 1 N D 11 3 3 M — De opere ſexti diei. 83 T Vr Deus non benedixit terrt eſtri- Hus animalibus, ſicut aquati- libug. 1 54 84 Quid ſenſerint P hiloſophi de prima ge- neratione animalium 185 85 Vtrum in prima generationè animalium facta ſin it animalia q quæ oriuntur ex putri materia. ibid. 86 Quomodo mundus verè dicatur Vni- uerſum& perfectus. 156 Diſput tatio, vtrum a animalium genera- E X. 101 An obſuualig diei ſeptimi, ab exordio lundi fuerit præcepta homini. 178 10² Quis fuerit ille fons„qui, vt narrat I joſesi in exordio Mundi aſcendens è terra eam irr ahas yniuerſam. 181 1037 Vtruna Mindus 2 us ſunul in inſtanti creatus ſit, ae eraſße& per ſex dieri interualla. 184 194 Cur Deus non ſimul totum Mundun creauerit,& cur non pluribus aut paucio: ibus dicbus quàm ſex. 191 105 An Mundus, ſuut reatus eſt ſex die- bus, ita auraturus tãtuùm ſit ſex an- norum millibus, 7 multi exisſti- ſ auſtam: ytrunl a k, miu! unuud 26 98 Anp 4 dn Pnnus luu. 10 ℳ poſ d ätd arpori N⁸ qpyelluni2 11 Anſecundu e lum tn 23 7 A tio ex coniunctione& commixtione animalium diuerſa ſpeciei ſit prater marunt. zbid. 12 Luat ſut 08 naturam, nec ea fuerit in exordio 106 Cur Moſes creutionem Angelorum pturam. Müdi vt vult Rupertus. ibid.& ſeq. non expoſuerit. 194 Vnm(Celis 88 Cur eodem die creata ſint animalia ter- 107 Vtrum Angeli creati ſint multo ante ſayam reſtria atque homo. 158. 22 ſeq. mu daes corneuin, 196 yjſioand 89 An in elemase sto Ignis generetur,& vl- 108 An Angelos eſſe creatos 1 mul cum 14 At po uat aliquod genus animalium. 158 mundo corporeo, non modo ſit ve-(eüm. 64; 90 De praſtantia rerum prout efficiunt rum, ſed etiam tanquam certum fi- 15 An Celunad 8 4 Vniuerſum. 159 dei Catholicæ dogma ſit habendum. tureng 91 De quinque modis quibus intelligi po- 197.& ſeq. eularern teſt, omnia eſſe in Mundo. 165 inpen n 92 Praſtantia gubernationis qua Peus IN SE CVNDO LIBRO 15 An gnpi régit Mundum, quibus ex rebus liqui- qui eſt de Cælis& Aſtris,& ſalue n 6 b do cognoſcatur. 8 166 de Diuinatione Aſtro- 17 Iunm cas 93 De triplici genere malorum quæ ſunt in logi um D 3 6 4 Mando„ Iad perfectionem ejus fa- ogica. Iyiman cas ciunt. 168 tres en 94 De duplici fine, propter quem Mundus 1 Vr ſacri Scriptores de Cælis& 1 Vmmſa er ea,u eſt. 169 aßtris pauca prodiderint- tan e 95 De tribus quæ conſiderãda unt in ſtru- E 200 ſte ctvra Mundi 170 2 Luud ſenſerint Phi loſophi 2 Theologi 10 Anſice 96 An Mundus melior qudm eſt,&iici po- Gentilium de natura(ælorum. 202 ohn meii 171 2 203 u anfeit 97 Ho* Oin. ꝛnem eſſe maximam partem pe rfe- An] ſecundum Heah Sc ript turã Cælum rè ani 2 Ctionis Vniuerſi. 17² ſi corr ruptil Hile. ibid. nangal 98 Quid ſignificet in Scriptura, Deum qui- 4 An Cœlum ſit corrumpẽdum ſecun dum r 99 eſcerc. 174 doétrinam Patru& Theologorum. he 1 99 Quomodo Deus die 7. quieuerit ab ope- 203. 204 bu rando, cum ſemper in Mundo opere-⸗ 5 An peritura ſi ſint omnia emẽta in con- K,ynn tur. 1 24 ſummatione ſæculi. 20 a ſea 100 De dignitate diei ſeptimi. 177. G 180 6 An hic Mundus ſit omnino& ſecidum wor 3,1ℳ ecl edchene 4 7 Dowum. 17⁸ llle fons»Qul, yt narraa Lordio Mundi aſcendems; Irigabau vniuerſam. 181 ndus totus ſunul in inſtanti an ſucceſiuè per ſex diern nis non ſimul totum Munaum & au non pluribus aut bus dicbus qudm ſex. 191 lus, ſicut creatus eſt ſex die- duraturus tãtum ſit ſex an. millibus, vt multz exifti- 1 ibig. ſes creationem Angelonm poſuerit. 19⁄ Ingeli creati ſint mulio ant lum(orporeunm. 196 ageles eſſe creatos ſmnl am do corporeo, nonmodo ſit v. ſed etiam tanquam tertunß. datholic dogma ſit habendum CVNDO LIBRO de Cælis& Xſtris,& Diuinatione Aſtro- AP 10 Ca. 4¾ d5 s yr ſacri Scriptores de( cüüc aſtris pauca prodiitril . 100 1 2 xrim Phi loſophi G Thealg een 1 „ntiliumde naturd( 5]. 7mſ cri uri Cam ran Scriptufd uan ecundau ar 3 h nt szunn ſecunun Ln ſit corrum aaum ſetmman a(o rã Theologerm ta incol⸗ 10 „ — 1 1 94 9½.0 20⸗ Ab 4 Itura ſint emniade lanm uione ſaculi. us ſit omm 4 In bic AMundus iit om 3 eCüu 0 ecu a gis ſubſtantiam corrumpendus. 207 7 Vtrum(ælum intrinſecè ſit corruptibi- le, an incorruptihile. 208 8 Quomodo Cæli& Mundus poſt diem Iudicij ſint immutanda& renouan- da. 209 9 An poſt diem Iudicij erunt in mundo corpora miſta, vt plantæ& anima- ehe«, 210 10 An poſt diem Iudicij, Mundus carens corporibus mistis erit perſectus,& appellari poterit Vniuerſum. ihid. 11 Anſecundum ſacram Scripturam Cæ- lum ſit rotundum. 212 1 2 Quot ſint Caæli ſecundum diuinam Sõcri- pturam. 214 13 Vtrum(œli ſecundum Philoſophiam& ſacram Scripturam moucantur à ſe ipſis, an ab Angelis. 216.& ſeq. 14 An poſt diem Iudicij ceſſaturus ſit b Cœli motus. 218. 219 15 An(œlum habeat intrinſecam& na- turalem propenſionem ad motum cir- cularem, ita vt ſine eo futurum ſit imperfeltum. 220 16 An proprij motus omnium Cælorum abſoluendi ſint ante diem Iudicij. 221 17 Vtrum(œli& aſtra ſint animata ſecu- dum Philoſophos. 221. 222. 18 Vtrum(ali ſint animati ſecundum Pa- tres& Theologos. 222 19 Vtrum ſecundum doctrinam Theologi- cam& Philoſophicam cenſendum ſit Cælos eſſe animatos. 224 20 An ſi(œli eſſent animati, deberent coli ab hominibus. 225 21 An ſecüdum Aristotelem(œli ſint ve- rè animati. 227 22 An Stellæ octaui Cæli ſint innumerabi- les,& vtrum de hoc diſcordent Ma- thematici a ſacra Scriptura,& aPa- tribus. 228.229 23 Vtrum ſecundum Hieron)mum Sol ſit animatus. 222. 224 24 Vtrum ſecundum ſacram Scripturam I ND E k. Aſtra ſint immobilia, an vero per Cælum moueantur ſicut piſces per . aquam,& auts Per aërem. 220 25 Vtrum opinio eorum qui faciunt( elun immotu,& aſtra moueri per iſum, 4 7 71 6 3„ 775⸗ ,ν. debeat F* 00al] 2 3 Aanul C* poit de- fendi. 232 26 Ltrum aſtra ſint naturæ igneæ,& vers calida ſecundum Lacras litier as er Patres ac Philoſopeihos. 233 27 Vtrum aſtra indigeant reſrigeratione aut pabulo aliquo, vt mulli aixerunt. 234. G. 235 28 Quomodo Sol calefuciat, cum ipſe non ſat Propriè calidus,& an calefaciat per motum, aut tantum per reflexionem radiorum. 236 In Diſputatione de Diuina- tione Aſtrologica. 29 4 X Vid ſit ilud quod dixit Deus de 4& luminaribus cæli, Et ſint in ſi- gna: Vc. 237 30 Diuinationem Aſtrologicam damnari in diuina Scriptura,& ab Eccleſia,&o rationibus Theologicis. 239. 240 31 De vanitaté oraculoru Apollinis. 16 4 3 2 Quibus ex cauſis accidat, vt dæmon præ dicendo futura, ſcpe fallatur. 240. d. 241 33 Non poſſe veritatem e5 firmitatem re- ligionis Chrirtianæ conſtare, e& co- barere cum veritate Aſtrologiæ iu- diciariæ. 241 34 Quod modis aſtrorum obſeruatio ſit ob- noxia peccato. 243 35 Quam ſeuere olim in Eccleſia tratza- bantur iſti Aſtrologi indiciarij. 239. G 243 36 De falſis& impiis Alrologorum di- clis& ſententiis. b 245 37 Aſtrologos iudiciarios eſſe rerum cæle- ſtium imperitos. 246 38 Diſputatio contra antiquitatem obſer- uationum uationum iftorum Aftrologorum. 247. 39 De zena ſtella quæ ſuperioribus annis viſa eſt. 249 40 Quam ſit dihicile aſpectum ſyderum in ortu cuiuſcque hominis exatte anno- tare. 249. 25 41 Probatur octo rationibus non poſſe Aſtrologos ex arte& ſcientia ſua prænoſſe ac prædicere futura contin- gentia. 251 4 ² Præter cauſas cœleſtes, neceſſariam eſſe notitiam cauſarum particularium ad prænoſcendos carum effectus. ibid. & ſequent. 43 De ſimili ortu,& diſſimilibus euentis Geminorum. 25 2 44 Pulcherrima diſputatio Bardeſanis ad- uerſus Aſtrologos. 254 45 Vtrum ſit facilius diuinare quid factu- rus ſit vir bonus, an vir improbus. 257 9 46 Quaàm ſit vana& futilis prædictio Aſtrologorum de aliquo, quod ſit futurus ſummus Pontifex. 25 47 Nullam poſſe eſſe ſcientiam vel artem iſtius Aſtrologiæ. 259 48 Vanitas& falſitas multarum prædi- ctionum Aſtrologicarum. 260 49 Errores Aſtrologorum in Chronologia. 260. 261 50 Aſtrologiam iudiciariam omni tempo- re à prudentibus& ſapientibus vi- ris eſſe contemptam& damnatam. 26². 263 31 Cui generi hominum arrideant prædi- ctiones Aſtrologicæ, quas S. Am- broſius comparat telis aranearum. 265 52 Diſputatur contra tria fundamenta Aſtrologiæ iudiciariæ. 265 53 Diſputatio de influentiis vtrum ſint ad- mittendæ. 266 54 Vtrum ſit plus momenti in conceptu, an in ortu hominis ad diuinandum. 268 1 NDbDEX Vtrum aſtra natalitia cuinſque hominis, poſſint eſſe certæ cauſæ omnium quæ ei homini euentura ſunt. 267.d. 268 56 De vanitate Aſtrologorum, diuinatio- nem ſuam extendentium etiam ad ci- uitates, non ſolum ad homines. 269 57 Cur Aſtrologi non vt de hominibus, ſic etiam de flirpibus& aliis animanti⸗ bus ex obſeruatione aſtrorum vatici- nentur. ibid. 58 De antiquitate iſtius Aftrologiæ apud Aeg)yptios&(haldæos. 270 59 Vtrum aſtra, ſi non ſunt cauſæ; faltem ſint certa ſigna omnium futur orum. 6o Vtrum ſecunaum Auguſtinum aſtra ſint ſigna omnium rerum bhumarum. 272 61 De natura& varietate ſignorum. il i! & ſequent. 62 An Cometæ ſigna ſint bumanarum re- Fu. 2 74 63 An qui aſtra faciunt ſigna rerum fatu- rarum, ſimul etiam neceſſario indu- cant&x& aſtruant Fatum. ibid. 64 De antiquo more ſcribendi apud He- bræos. 275 65 De quattuor cauſis propter quas euenit yt nonnunquam A,ſtrologi vera præ- dicant. 276 66 Inftinttu damonum axi nonnunquam homines ad diuinandum. ibid. d. 277 67 QLuot modis dæmon futurapramonſtra- re ſoleat. 277 688 Quot modis& quàm grauiter peccent, qui damonum, yel iſtorum Aftrolo- Lorum opera vtuntur ad diuinandum. 27 8 69 Iftinfmodi Aſtrologos fere improbos& flagitioſos ſſe. ibid. 70 De vſu forrzum apud antiquos ad diui- nandum futura. ibid. 2 279 71 Permiſſu Dei, nimis cupidos ſtiendi fu- tura, laqueis dæmonum irre tiri,& variis ac pernicioſis erroribus im- 7, Placari.. 279 72 Multos dininare futura magis ex pru- dentia leuuc ex ve. vinimad Alatiun 4 Aue u! dun 2 Devoccbulo n außuati 24 z Devoucbulcib men loch 4 AnPcralij d ten 7 De Atiqundh atOnenta 6 Varegioin ls. 7 Auile Ii chypbnai 8 An Danaahn ſus terrn 29 1. 9 Luls fan ſauuani rum, Dag lo Anile Ii nun. II AnDana vt der ne,el aorig. 12 Dealtitu ti mn I3 An diluu ſun. 14An Danalh 2984 De mugniti ira nataltia cuiuſque bonine eſſe cert⸗ cauſe omnum qa uni cuentura lunt. 2674. 74168 ate Aſtrologormm, tininund. kam extendentium etian alc. v,non ſol un ad homines. 269 rologi non yt de hominbus t de eſpihas E aliis amani. x obſeruatione aſtrorun vatic. fr. dil quitatt iſtius Arol ois chus hau& C(baldæos.- altra, ſi non ſunt cauſe, ſclem ferta ſigna omninm futuronn. ſecundum Auguſtimm aftraſm a ommium rerum bumarum. ſn ura& vcrietate ſignorum. ili ſequent. omete ſigna ſint buununumſe. * 7. 174 ai aſtra aciunt ſigna renm m. umm, ſanul etiam neceſarid inu. ut E aſtruant Fatum. id antiquo more ſcribendi cpul M. uattuor cauſis Vhnpe mai ezeui t oununquam A ſtrologi verin- cantf. 1 infta damonum agi nomnunfuum amines ad diuinandum. lIdsn t modis dæmon luunprenulla 1 — a3 ot moi tis& quam guin 9 lilorun M. ad duuinudn — aui damonm, 11 gar am opera vtuntura Lor “ 9 — 9 1 1 p Ortu d apud amtle c lbul.C 19 1 A wyd. 86 iſe Dei, wimis ußtn iaos ſan H en 1 15 1 vurius ac 2 mii “ 123*— 17 4 1 1 noro9e9 drologos fert mnhye i. dentia& vſu rerum hunwaie auam ex arte aftrologica. ibid.& 280. 73 Nimiam credulitatem ac leuitatem con- ſulentium Astrolo Vos,nteiam con- qucere vt eorum prædicta vera ca- dant. 280 IN TERTIO L.1BRO b de eſt de Paradiſo. am ſit perplexa, diff cilis Paradiſo. 281 2 De vocabulo Paradiſi,& de duplici cius ſięniſicatione in Sacris litteris. 283. 28 3 De nuedaf Hedem an 5 zt Pr oprium n n9- men loci,& cuius. 285 4 n Paradiſus conſitus fuerit ad Orien- — t. 287 5 De Atiqua conſuetudine orandi, verſa ad Orientem fatie. 287 6 Qucæ regio nominetur in Sacris Orienta- !iy. ihid. 7 An ille Paradiſus fuerit locus aliquis corporalis 2. terrertris. 289 8 An Paradiſus fuerit appellatus vniuer- ſus terrari orbis in exordio Mun di. 29 1. d 9 Qualis fuerit Paradiſus ille terreſtris Keeundum Baſilium, Ephræm, Iſido- rum, Damaſtenum, Rupertum. 2 Da,d 10 An ille Paradiſus fuerit vltra Ocea num. 29 5.4 11 An Paradiſus tantæ ſuerit ce Juuudin 218, yt pertingeret vſque ad orbem Lu- næ, vel yſcue ad ſupremam regionem . aéris. 2n5 12 De altitudine Olympi, Atho,& Ada tis montium. Lila 13 An diluuij aquæ attigerint Paradi- ſum. 297,-e 14 An Paradiſus fuerit ſub æduinocliali. 298.a 13 De magnitudine& amplitudine Para- Iudex in Gen. tom. l. IND kEX. Vuhet en doctrina Moſi sde diſt 299 16 An in ftatu innocentiæ habitauiſſent homines extra Paradiſuimm. ibid. 17 An frustra ſit conditus Paradiſus, cum Paue nulli vſui fuerit homini. 3 00. b.7 18 Cur nullo tempore fuerit adhuc inuẽtus locus Has aaiſt. 301 19 An Para adiſu ille etiã nũc exiſtat. 302 20 An Henoch ex Elias ſint in illo para- 2475. 304 G 305 21 De incredibili amænitate illius para- il. 308. 309 22 An intra paradiſum fuerim 310 es in- ſrugiſeræ. 6 309.G. 4 23 An fuerint in ipſo animalia. 3 10./ De arbore vitæ. Er Nebraico appelletur lignum vitarum. 311.4 „ 25 0, OMo fuerit in medio Paradiſ:. 3 12. c.1 26 An arbor vitæ, fuerir arbor naturalis b E terreftrig. 313 27 Au arbor vitæ fuerit eiuſde ſpeciei, I imilis alicui Kaahi arie arborum. 31. 316 28eAn fuerit vna tantum in Paradiſo, an multæ. 3 16 29 cur appellata ſu arhor vitæ. 3 16.5 30 An illa arbor vim baberer faciẽ Se hom nẽ immori talé, antati i prorogãdi vi- tam in longiſimum tempus. 318 31 De cauſis diſſolut lonis 6 interitus ani- mant ium. 3 9 42 Leam odo Deus in atu innocentiæ e uaſſéet hominem à morte. 3 1 19 33 Quandiu in ſiar u innocentiæ vix feur homines in terris. 321 4 34 An illa virtus arboris vitæ ler natu- ralis, an ſipernat uralis. 1.b.G 35 De tribus generibus arborum D29 erant in Paradiſo,ex D. Bonauent. 3 2 2.b. 4 36 An ſapientes Gentilium notitiam a4 quam habuerint illius arboris vitæ. 1 3 2 400. C— 1 N D 7 Num argumentatio Ariſtotelis in ter- tio Metaphyſicorum contra nectar& ambroſiam Deorum, valeat pariter contraarborem vitcxK. 3 25.9.C 38 Vtrum Adam, dum fuit in Paradiſo, comederit fyuctũ arboris vitæ. 3 25 ·5 De arbore ſcientiæ boni & mali. 39. fuerit arbor corporea;& an pna tantum numero fuerit. 3 25. G 3 26 40 An arbor illa, fuerit ficus, vt viſum eſt multis. 3 26. d.& 3 27.a. 5 41 An fuerit arbor mali, 527,— 4 2 An ditta ſit arbor ſcientiæ boni& ma- li ab effectu ſcientiæ& prudenmtiæ quem praſtabat edenti. 3 27.& 3 28 43 An ita ſit appellata ab euentu, vt com- muni doctorum ſcientia fertur. 3 28. 329 44 An id nomen acceperit ex mendacio& jallacia ſerpentis. 330 De fluminibus Paradiſi. 45 ꝛs fuerit ille fluuius irrigàs Pa- . radiſum,& quomodo eum itri- gabat. 331 46 Vbi fluuius ille diuidebatur in quattuor alios fluuios. 32 246 47 An omnes aquæ ex illo fluuio Paradiſi dulcedinem accipiant, per quam fint potabiles homini, vt tradidit Ruper- uf. 33 2.333 48 An fluuius ille appellatus Phiſon, ſit Eauxes. 333.334.335 40 De origine e& de curſu Gangis. 334.a „ 5 ¹ 1 2* 2„ 50 Quis fuerit fluuius ille Phiſon. 336 51 Quæ ſit terra Heuilath. 336 d 52 Quæ regio ſar Ophir. 337.2338 53 De Bdellio, Onichino, Carbunculo, Pra- ſino:de Bedolach& Soham. 3 39.& 340 E X. 54 An fluuius Gebons ſit Nilus, vt pleriſq́, perſuaſum eſt. 339.340 55 De duplici Aethiopia, Orientali,& O cidentali. 3 40. b. c 56 An Gehon allueret Iudæam, vt nonnul- lis placuit. 341.5 57 De appellatione, origine, cunſun& exi- tu Tigris& Euphratis.3 4 2. 2,343 58 An idem ſit fons& origo vtriuſque fluminis. 343.344· 345 IN LIBRO QVARTO Qui eſt de creatione primo- rum hominum. IE decem eximiis præroga- tiuis primi hominis. 347 Qucæ fuerint pulcherrima pri mmi hominis veſtimenta, qui- bus à Deo ſecundum Bernardum exornatus eſt. 350 3 Cur Peus quaſi conſultabundus induci- tur in creatione primi hominis. Av 355: 4 Diſputatio aduerſus Iudæos, quod in il- lis verbis, Faciamus hominem ad imaginem& ſimilitudinem no- ſtram, indicatum fuerit myſterium ſanctæ Trinitatis. 256.0 5 Quod illud, Faciamus hominem, non poſſit intellig i de Deo loquente cum Angelis. 358.B 6 Quihus locis Scripturæ Deus de ſeipſo loquens, vtatur numero plurali. 3 60. A 7 De Ftymologia vocabuli hominis ſecun- dum Hebræam, Græcam,& Latinam linguam. 360. B 8 AIn cum dicitur, Faciamus hominem, vocabulo hominis intelligenda ſit idea hominis, vt placuit Philoni, an tantum homo interior, vt Baſilio& Ambroſio viſum eſt. 362.& ſed. 9 An cum dicitur, Ad imaginem& ſi- militudinem noſtram. ſignißicetur aliud alul*u lirudins 10 Arinbof pumnu! ururali 1Ine n pomines8 prauuſti yj putalt 14 An lllud, Aℳ 8 tet Filumn: Dei N erle anptun 8359.37 13 ℳ Deus aͤnem hin nerit, hn riſimads 371.0. Dipurato n ad Cpann Mm 1 14 TN uu d imng 1(ur tante. retus la tionei 16 Luibus. 4 inagun onun dau ſterſans 17 laimo Tam 1 pnnci 1 lu auun pnietat Id yinn 4 9 mn 4d iui s Gehon, ſit Ni 7 ſum eſt. lunn laſj .. 39.340 rethipia, nienao, 444. b 340: b. nallueret! udæam, yt nomm. Acuat.— — Latio ne, origine, cunſu, E eii. r r A1 ru Eupbratis. 42 Szg n ſit fonr E origo vtruſgi ℳ„„. ur. 343,344G z4f IBROC QVYARTO lt de creatione primo- rum hominum. AE decem eximiis prerogr 1 tiuis primi hominis. 39 Que fuerint pulcherrimani 1 mi bominis veſtimenta, qu- „à Deo ſecundum Bernurtm rnutus eſt. 3) tus quaſi conſultabundus iuid- Uin creatione primi homm ℳ bui tatio aduerſus Tudæos, qud 1 1 verbis, Faciamus hominemi maeinem& fwilitudinem o- ram, indicatum fuerit njteyim 8 1. 1 nt« Trinitatis. 9 illud, Faciamus hounn 6 1 1 1 1 rintelli ide Deo loqhé agels.. 4 4. 4 Scripturæ Deus deſthl Loquens, Vtatur 60. A 3*. 1. Etymologis vocabh- n Hebraam, Grde * 1 .„ li bonint ein- am,& La7I bo. „Fa amus homlhe r 3ʃ Acu militudine 1 NDEBX. aliud vocabulo imaginis qudm ſimi- litudinis. 364 10 An imago pertineat ad dona naturalia homims, ſimilitudo autem ad ſuper- naturalia. 36 11 An per imaginem ſignificentur omues homines: per ſimilitudinem autem præadeſtinati tantum deſignentur, yt putat Rupertus. 3 66.& ſequen. 12 An illud, Ad imaginem noſtram, deno- tet Filium Dei, vel vt eſt æternum Dei Verbum, vel vt aliquando aſ- ſumpturus erat naturam humanam. 369.370 13 An Deus induens ſpeciem& ſimilitu- dinem hominis, ea verba pronuncia- uecrit, hominémque creauerit, vt e- xiſtimauit Eugubinus& Oleaſter. 371.C. 372. A Diſputatio prima de imagine Dei ad quam creatus eſt homo, continens octo que- ſtiones. 14 IN ua potiſſimum re conſiſtat ratio imaginis. 3 15 Cur tantopere Epiphanius& rheuda, retus laborauerint in exponenda ra- tione imaginis. 374.B.C 16 Quibus in rebus conſtituant rationem imaginis Baſilius,&yſſenus, Chryſo- Komusx, Auguſtinus, Damaſtenus, Beda, Origenes, Fauſtinus,& Magi- ſter ſententiarum. ihidem.& 375 17 Rationem imaginis duplicem eſſe, alte- ram principalem, alteram minus principalem:& illam eſſe in eo, quod eſt habere naturam intelligentem: cuins naturæ ſex indiuiduæ ſunt pro- prietates. 377 B. C 18 Vtrum imago Dei perfectior ſit in Mundo, qudm in homine. 338 19 Vtrum Angelus perfectius ſit factus ad imaginem Dei, quam homo. 379 20 An mulier ſit facta ad imaginem Dei. 380. A. B 21 An imago Dei ſit tantum in animo hominis, an etiã in corpore. 381.B. C 22 An ſit aliquod diſcrimen conſtituéèdum inter eſſe imaginem Dei,& ad ima- Linem Dei. 383(. 384. A. B 23 An imago Dei propter peccatum de- lera fuerit in homine. 385 24 An in rebus carentibus ratione ſit e- tiam imago Dei, quod ſit diſcrimen inter imaginem& veſtigium. 386 25 Digreſno moralis, qua exponuntur ſe- Ptem cauſæ, cur Deus hominem ad i- maginem ſui facere voluerit. 387.& 388 Diſputatio ſecunda, de imperio quod Deus homini dedit in- animalia, continens quæ- ſtiones nouem. 26 Vr primo loco à Moſe memoren- tur piſces ſubiecti hominis im- perio. 390. D. 391 27 An Cetos& Balænas ſubiecerit Deus imperio hominis contra Theodore- tum id negâtem diſputatur. 391. B. C 18 An conſentaneum fuerit, animalia ſub- iici hominis imperio. 392.(. 393. A. B. 29 Ius dominij in animalia remanſiſſe ho- mini etiam poſt peccatum. 393. 0 30 Quomodo animalia ferocia& ſæua, ante peccatum erant ſubiecta& obe- dientia homini. 394. B. C. 395. A. B 31 Quemadmodum poſt peccatum diminu- tum ſit hominis imperꝛum in anima- lia. 3 96.B 32 An in Katu innocentiæ, hominum alij alijs imperaſſent. 397.ℳ. B 33 De imperio viri in mulierem in ſtatu innocentiæ. 398 34 Pulchra digreſſio moralis de hominis principatu& imperio in ammalia. frr 2 399. “ 399.c. 400 Diſputatio tertia de formatione huma ni corporis ex limo ter- ræ, continens quæſtiones duodecim. 35 F„ ruinam Angelorum reparar yoluerit Deus Per honnnes ex puluere terræ creatos. 403 C404 26 An hominis origo O terra etiam in ſapie- tihus Gentilin 73 N0d. fuerit. 404 B. C 37 Quomodo intelligendi lum ſit, hominem 7 8 3/ eſſe formatum ex terra,& an in ea 2 0„ ₰,„ 1t 2 zormatlone alicou Iꝗ de natura cæleſti A, 5„ adn niftum ue t. 494 4. C. 495‧⸗ 7.B 5 7*„ 7 154ℳ 71744 7* 2 1 2* 8 An Corpus huma ꝛꝛum ſit repo ondensé? 47 conke nicns s dignitati animæ rationa- 56 Iig. 496 r 12, 1* cor 5 7 I 214 7 407 39 C! fattkuth 7 A A2s⸗ 4 6 c. 408— 8 homo pr aſtantia ſenſuum interio- um exteriorum yincat omnia a 4⁰⁸8.B B. C 41 De excellentia temperame: nti co rporis 408 B. C d non poßit iuſte niſbi am conque- nimalia. 2 40 ri propter n nurate em 2 infirmita- tenn corporis, pulcherrima ſententia Seneca, 2ahau tij. 410. 411 43 Nu m Angeli concurrerint ad pProcrea- tionem hondue 41 44 An Creatus t Adam be⸗ 8 clindum ætaten 72 C fec 45 84& 79 ℳ₰l 4 Li B 347 · 44.- 14 ₰.. cenſuit Ioannes Luciaus. 4¹ 5 4 46 Anprius tempore corbus hominis for- matum fuerit, quam ei ſit infuſa ani- A md. 41 6.C. 417 re guarta de crea putatiO qu AILLA A creatione 1. animæ rationa lis,& of. ne eius in corpus:, continẽs quæſtiones decem. 52 An ex Hoc cloc Noſis demoſtrari 53 LQueæ ratio ommum v alidi ſima ſit viſa Ayr creatio animæ rationalis inſi- mmetur vocabulo inſufflationis, 2 cur dicatur Deus inſufflaſſe eam in faciem hominis. 418. 419 48 Cur anima di catur ſinasuluu vitæ, ſiue yt Hebraicè eſt, Ppiraculu am vitarum. 4²⁰ 49 Quomodo probet ex hoc loco Caietanus, vnam dumtaxat eſſe in homine ani- mam. 4²1.5 2. — u, ,N„ 4 30 An aumma Adamt creata fut erit ante 4, 4b rvr b A zmmortalit as Anl- ni 70t ẽl. a6eec ₰— L Plat onicis 4 ad probandam a nimi no- ſt. ri imme ortatita atem. 4 127. B. C 54 Vtrum anima rationalis ſit natura ſua immortalis, an tam um Dei voluntate 2 0 4‿ 7 A4 ₰ 4 grati K.⸗„„ 4 ²⁶ 55 An ex* x doctrina Moſis collig aha„ 4 nimam; rationalem eſſe formam eſſen- ialem hominis,& vnam in vn0⸗ quo- que heain, 429. B.C 56 An prater 2nui rationalem ſint in homin Aaur læ duæ aliæ animæ, vi- delicet ſenſitiua& vegetatiud,& an Hen wus enet ſauræ Scripturæ, aut do- llrinæ Patrum. 43³⁰ 57 Cur Adamus non ſit creatus intra Pa- aalähanzſecea ra 8.„ 2 7. 8 8. 8 9 ,7 24⸗ Aat de ₰ 58 An Eua creata ſit in fa 4 33 7 2 2 4 2;„ 59 An ope. atio pominis in Paradiſo fuiſ- 42 — 2 ſet lo borioſa, an ſuperuacanea. 435. A. B 60 De voluptate, vtilitate,& antiquitate agriculturæ. 436. A 62 Quomodo erat Paradiſus cuſtodiendus Adamo. 417 de Præcepto nõ edendi Diſp utatio quint 7439 6 Vnunm 18 uireu 64 A ilud* ex d uss tunſi e 441 6(urD r Deu ila 4!e 198 65 An ſaa n Aerpa 658 Uenn 6) An hem hen A 222 tasa aa 68 Cur Den. Alche ſech 69 A1 ſu a 7 reatio anim« raticnalit; ng. aetur vocabulo in inſufftaumi⸗ alcatur Deus in ſufflaſſ em dem h Dvominis. 418.9 41 19 nu dicatun iefaul um vitaſue iraculum vitarun. 2 41 0 uce 1 probet ex hoc! loco(aietaus Lumtaxat eſſe in pomi ne an. 41ld ℳ4 am Creata fuerit ante 44 4 ut amma rationalis rinue ,on eian ſimilit er exiſtatg. r 41 boc loco Noſis demôſtrari quet aortalitas anumi noſtri. 426.0 atio omnium valid lmuſtyt ncit ad probandann animim. immortatitatem. 4¹3, g anima rationalis ſit naumaſu wortal n! dl Dei voluntat 4¹¹ 4²⁹ en. wratig. Grina Moſis coligi paſſtze muum rationalem eſſe frnuaucſa. an homninis, VAAm in rnond. homuße. 42 90 miuum rationulen enſinn naæ duc alie auma elicct in ua vegetalj tiu, O 5 pugnet/(un— * ins Palyum. 8 b ſi creutut intrar 41 4 60 — orater« ne 9³ 7 Aüm us n0 7 rd. 7 un, ſe ede.„ — 4 54 ra ſit in 41 ard* 0) ſ0, G. 1 NID E X 4 edendi ex arbore ſcientiæ boni & mali quod datum eſt Ada- mo, continens ueſtiones n0- Uenn. 62 4 N datum ſi it Adamo praceytim comedendi ex alijs arbori- bus, vt ſignificat 5.1Dema. 4358.6. c. 439 63 Vtrum in ſlatu innocentia pomines e- ſurirent& ſitirent. 440..9. 0 64 An illud præcepium non comedendi ex arbore ſcienti& boni& mali, da- tumn ſit ſoli M daao an etiam Eud. 441 65 Cur Deuls legemn illam non edendi ex illa arbore impoſuerit A4ae 44 3. ce. 4 44. S ſeg. 66 An ſola lex Hamaun ſatis fuiſſe fer ad explorandam obedientiam Aaa- mi,& de magno bano vir tutis be- dientiæ. 44⁵ 67 An illud præceptum datum Adamo Frerit difficile an facile obſeruatu, vnde noſcasur facilitas aut diſicul- tag alicuius légis. 7*ν 448 68 Cur Deus illud Prxatpaun inznxerit Audamo, quod ſciebat ipſum non eſ= ſe obſerua urum. 450 69 An ſit eadem ratio Dei atque homin in prohibendis& impediendis malis futuris. 451 70 An Deus aliquod pramium promiſerit Adamo, ſi non comederet ex illa ar- bore. 452.0 Diſputatio ſexta de pœna mortis, quam Deus Adamo edendi fru- Kum vetitum comminatus eſt, continens quxæitiones quinquc. 8 Lauo bo intelligendum ſit, Ada- num moriturum fuiſſe eo- dem die quo comederet ex arbore yetita, cum paſt eſum eius amplius nongentos annos yixerit. 45 65 C. 454 72 An mors, quam Deus minatus eſt 4- damo, fuerit mors tantùm animæ, an co⸗ Poris, an vrriuſcque. 456 73 An mors ſit naturalis homini, an con- tra naturam,& ſi eſt naturalis, quo- modo ſit pœna peccati. 458. B. C 74 Cur non ſit minatus alia mala præter mortem. 4 59. B. C 75 Cur non ſit comminatus pœnas Infer- ni. 460 76 D ſpputatio ſuper illis verhis, Non eft bonum hominem eſſe ſolum, vtrum his verbis demonſtretur, abſtinere a unein non ⁴ſe bonum. 461. C. 1 46 2ℳ 77 Leoalſotaraam mulier praſte vi. 462.0C.464 28. An fæmina ſit per ſes an per accidens generata. 466 79 An Eua formata ſit ſexto die, an ſepti- mmo,& an intra Paradiſum vel ex- tra. 466..467 80 An ſopor quo Adam fuit corréptus, ſomnus, an eoſtaſis fuerit. 468.0 81 Cur Voluit Deus ex Adamo dormiente formari Euam. 469. B. 470 82² 2 Quomodo potuerit Adamo ſ ins eius dolore detrabi coſta. 479. 5 83 Cur ſicut Ada ex terra, non itidem E. na formata ſit ex terra, ſed ex viro. 47 1.8 84 An quia Eua formata eſt ex Adamo, Propterea coniugium vtriuſque na- tuxaliter eſſet ludecens atque illici- um.. 473 85 Cur Eua ſit facta ex latere& coſta 4. dami. 474-C.475 8 64 An ex illa coſta per rarefattionem e- ins, an per additionem alterius ma- terie ſit formatum corpus 2ur 475. 4.476 411 3 87 A mationem Euæ, fuerit Adamo ſuper- 7** 12. nacanea, an de neceſſarijs coſtis inte grati eius. 477 88 Fuan non ex nuda coſta, ſed etiam ex carne Adami eſſe formatam. 479 89 Cur Bua dicatur ædificata ex Adamo. 480 90 Cur Moſes non memoret creationem a- nimæ mulieris. 481 91 Luia ſignificer, Euam vt Creala eſt, eſſe adduc᷑t am ad Adamum. 48² 92 Cur vnam tantum mulierem Deus pri- mo creauerit. 483 Diſputatio aduerſus Caietanum, quod narratio Moſis de procreatione Euæ, non ſit figurata ſeu parabolica, ſed plane hiſtorica. 484.& ſequentib. Denominationem mulieris ex viro, propriè in ſola Hebraa lingua cerni. 4859 3 95 De indiſſolubili vinculo vxoris& ma- riti. ibid. 96 Quas ob cauſas maritus& vxor di- cantur vna caro. 491 97 Diſputatio de propagatione humani generis futura in ſtatu innocentiæ, an ſcilicet facienda eſſet per generationẽ carnalem. 493.·& ſequentib. 98 Au in ſtatu innocentiæ fuiſſet par nu- merus marium, ac fæminarum. 497 99 Cum ſœmina generetur ob defectum virtutis virilis, quomodo in ſtatu in- nocentiæ potuiſſent generari fæming. 497 100 Quantum yaleat ad variandam gene- rationem, vel diuerſitas venti, vel vehemens imaginatio tempore com- mixtionis vel conceptus. 499 101 An tunc integritas fœæminei genita- lis concipiendo ex viro fuiſſet viola- ta. 500 102 Quæ res concurrant ad conſtituen- 1 NDEX. 87 An coſta illa detracta Adamo ad for- dam perfectam rationem vioginita- tis. 507 103 Diſputatio ſuper illis verbis, Creſcite & multiplicamini, aduerſus hæreti- cos noſtri temporis, An tis verbis praceptum ſit ommbus hominibus yti coniugio,& vacare generatio- ni prolis. 504.& ſecj. 104 An illis verbis contineatur præce- ptum aliquod ineundi cõiugi, necne. 505 105 Creatas eſſe arbores in exordio mun- di cum fructihus iã maturis. 06. 106 Quanta futura eſſet in ſtatu innocen- tiæ frugalitas hominum in victu 597 107 An ante peccatum nulla fuerit planta infructifera, aut inutilis homini ad cibum, vt putauit Beda, ſaltem in Paradiſo vbi erat habitaturus ho- mo. 507. G 508 108 An in ſtatu innocentiæ fuiſſet in vſu hominibus carneus eſus. 508.& 509 109 Cur ſicut cibum, non etiam potum aſſgnauit Deus primis hominibus. 510. ℳ 110 An in ſtatu innocentiæ coluiſſent ho- mines& exercuiſſent artes libera- les. 509.C 111 Praædicatio diuinæ prouidentiæ erga animalia, præſertim erga coruos. 510. B. C 1 12 Vtrum animalia quæ nunc ſunt carni- uora, in exordio mundi& vſque ad diluuium veſcerentur carnibus. 5S11. FI2 113 De multiplici vſu veſtium,& vnde accidat vt nonnullis nudit as corporis non ſit pudenda. 515.B. C 114 Platonem ſimilia Moſi de nuditate hominum,& frugalitate eorum re- gnante Saturno:prodidiſſe. 516. b.C 1 N 48 rinè conn Srrelentis ili De ptima el⸗ centix, 24 z Ncrt b dn grelin 4 An reuer a erint uabh dan ſu e. ſectucle gn 1²4 Flu auliu n 240 6 De inpoſian inpoſunn 7 De lingua a 1l Lum na ſiiemin 9 1 pen derfeckam rationem ugu utatio ſuper illzs e Kz. 0 **. u mnli nahi deſe tnoftri tem„ weln an. „els emporis, An pis peni Arehtim ſit ommlus himanda ti ce niugio,& vacare generatil 5bx., ich llis verbis contineatu prau tum aliquod ineundi cdugi neon 95 aras eſſe arbores in exordiynn- cum fructibus iã maturis. o5 mnta furura eſſet in ſtatu imoea⸗ ie frugalitas hominum in vich 07 ante peccatum nulla fuerit pum fructifera, aut inutilis pomima 1bum, yt putauit Beda, ſaltemi Paradiſo vbi erat habitatuns h mo. 507. G,0 in in ſtatu innocentia fuſſetin n bominibus carneus dſus. 5.9 2 han dbonoun fia n aſpenauit Deus primis bumuuu 10.A.. 4 n ſtatu in nocentia caluiſene mines G exe 1 iſſ ent arte⸗ lbenr les ſoh 6⸗.... Pradicatio diuinæ drouitenia o eſertim eigs coni animalid, Pf 10.3.0 7 Ftrum animalid quc nunc lam * 92 n exorcio mundi&Ih ntur curiibws. 9 14 1 1 12 cere daluuadm Ve. 112 u 1 — nkarn Iuveſtim 6 Je. ppeh 1 M 1 5 nmallis nuditat Cn accadat Vè ſ- au ſit pudenda- dt en ſmi Moſ k u Dlat nem K¹ 1 eor 1“. 4 ate po m,& fabuigſ 1 numte Saturuo-pr 1 9u IENDE X. 1INN LIBRO QVINTO Qui eſt de ſtatu innocentiæ. Svibus ex rebus exiſtimari poſ- ſi, quanta fuerit excellétia ſtatus innocẽtię. 517 tentiæ. 519.&5 20 Excellen tia illius ſtatus ſeptem rebus ma- ximè continebatur. 21 De prima excellentia ſtatus inno- centiæ, hoc eſt, de ſcientia Adami. 3 4 N conſtet ex diuina Scriptura A- damum eſſe creatum ſcientia præditum. 5 22 4 eAAn reuera omnia animalia adducta fuerint ad Adamum, an tantum id fa- ctum ſit per viſionem quamdam intel- lectualem, vt putat Caietanus. 23.& 24 b 5 cu altuci⸗ ſint animalia ad Adamum. 524.C. 25. ℳ 6 De impoſitione nominum, quæ Adamus impoſuit animalibus. 5 25 7 De lingua Hebræa, quam Adamus acce- pit a Deo. 5 26. B. C 8 LQuo tempore Adam impoſuit nomina Animalibus. 5 27.C 9 An ſtatim vt creatus eſt Adam, habue- rit ſcientia rerum omnium. 28. B 10 An ſcientia Adami rerum natur alium HPecie differret à ſcientia, quam nos habemus. 330. A 11 Quanta fuerit ſcientia Adami,& an ſcientiam reri cæleſtium& elemen- torum habuerit, diſputatur contra Caietanum. 530. C. 53 1 12 Quarum rerum ſcientiam Adamus non babuerit à Domino infuſam. 532.B 13 An Adam profeciſſet inſcientia,& quomodo. F 2.0 14 Mu Adam ſapientior fucrit cunctis mortalibus. 433.C. 34 15 De varijs cauſis propier quag amittitur ſcientia,& an illæ accidiſſent in ſta- tu innocentiæ.[34. B 16 Mira de oblinione omnium ſcientiarum, quæ accidit Alberto Magno.) 25. 17 Ltrum Adam ſapientior fuerit Salo- mone. 555.G 556 Diſputatio de cognitione rerum ſupernaturalium. 18 W Agduam creatus ſuerit cum fide rerum ſupernaturalium. 137 19 Vtrum Adam cognitum habuerit vlti- mum finem ſupernaturalem,& me- dia ſimpliciter neceſſaria ad aſſequẽ- dum illum finem. 537 20 Vtrum cognouerit ruinam Angelorum 137 21 Vtrum distinctè&x explicatè cognoue- rit myſterium ſanctiſſimæ Trinitatis. 738 22 Ptrum cognouerit futuram Eilij Dei in- carnationem. ibid. 23 Ptrum Adam cognoſceret Deum cogni- tione aliqua ſublimiori, qudm ſit co- gnitio per fidem. 539 24 Itrum cognouerit Deum in ænigmate. ibidem 25 De quadruplici genere cognoſcendi Deum. 541 26 Dupliciter cognitionem rerum diuina- rum, quam habuit Adam, præ ſtan- tiorem fuiſſe, quam cæterorum homi- num. 54² 27 Dé excellentia contemplationis Dei& rerum diuinarum, quam habuit Adã in ſtatu innocentiæ. ibidem 28 Vtrum ſi manſiſſet ſtatus innocentiæ, poſteri Adami habuiſſent innatam ſciẽtiam rerum naturalium./543. 744 De 29 De decẽ cauſis ob quas homineslin ſtatu innocentiæ multo quàm nos& faci- lihs& perſectius doctrinas omnes bi comparaſſent. 544.ꝙ ſec. Diſputatio de ſecunda excellentia ſtatus innocentiæ. i. de gratia gratum faciente 30 N Trum Adam fuerit in gratia ante lapſum. 545 ·C. 546 31 Vtrum fuerit creatus cum gratia gratu faciente. 546.547 3 2 Vtrum Adam non ſolum creatus fuerit cum habitu gratiæ, ſed etiam cum e- ius affettu& vſu. 551 33 Vrrum ſtante innocentiæ ſtatu potuiſſet homo facere peccatum aliquod ve- niale. 551.C. 552 34 Vnde pabuerit Adam, vt in ſtatu inno- cẽtiæ nullum poſſet facere peccatum veniale. 554.0 35 Vtrum in ſtatu innocentiæ omnes gene- rati fuiſſent cum gratia Dei. 554 36 Vtrum ſi Adam non peccaſſer, poſteri e- ius generati fuiſſent in gratia con ir- mMati. 557.& ſeq. 37 De quadruplici effectu iuſtitiæ origina- lis. 38 Vtrum in ftatu innocttiæ fuiſſet datum pominibus plus gratiæ, quam detur eis in ſtatu legis Euangelice. 561 39 Vtrum ſi Adam non peccaſſet, nec Fi- lius Dei fiiſſet incarnatus: tunc plus gratiæ datum eſſet hominibus, quùm detur nunc in ſlatu legis Euangelicæ. ibid. C 40 Vtrum in ſtatu innocentiæ ſi Chriſtus fuiſſet etiam incarnatus, ſed immor- talis ꝗ impaſſibilis, plus fuiſſet gra- tiæ datum hominibus, qudùm detur nuc propter paſſionem& mortem Chri- 41 Vtrum gratia gratis data maior fuiſſet *†„1 5 4* 5„ 2, in ſtatu innocentiæ, quam ſit nunc in IN DE X. Katu legis Euangelicæ. 565 4 2² Ptrum in ſtau innocentia, qui minimam pabuiſſet gratiam, longe tamen maio- rem habuiſſet, quam plurimi nunc ha⸗ beant in ſtatu legis Euangelicæ. 565 43 Vtrum in flatu innocentiæ plus gratiæ Habuiſſent infantes, quam nunc acci- piãt regenerati per Ba otiſmum Chri- Ki. b ihidem D iſputatio de tertia excellentia, ſtatus innocentiæ, id eſt, de iuſtitia originali. 44 D' ſex naturæ bumanæ ſtatibug, 44 8 242 2, 4 4 1 2 60 umnce aᷣnt er ſe duiſerentad. 167. 45 De quinque admirandis affectibus iuſti- tiæ originalis. 568 46 Vtrum iuftitia originalis fuerit rectitu- do quædam naturalis humanæ volun- tatis, vt voluit Hen cus. 569 47 Quid fuerit iuflitia riginalis& an fudxit vnus aliquis habitus. 570.B.C 48 Vrrum iustitia originalis ponérel in vo- luntate habitum caritatis naturalis erga Deum, vt finem vltimum natu- ralem. 57² 49 Vtrum iuſtitia originalis ſufficeret ad perficiendum appetitum ſenſitiuum ſine proprijs eius habitihus morali- bus, vel infuſis. 57² J0 Vtrum iuſti: ia originalis non ſolum ſub⸗- liceret appetitum rationt, ſed etiam 45†„ rAIAA r † 8 3 perficeret ne vnquam Me Præteriu- 7,*„„1 8 7 4 1 SS 4*. 7 9 3 44 dicium& voluntatem ratioms com- mouerétur. 572 ), 51 Vnde accidebat, vt omues affellus& motus appetitus ſehſitini, omnino e= ſent in poteſtate rationis. 773 52 Vtrum homo in ſtatu innocentiæ omnino caruiſſet paſßionibus appetitus ſen- ſitiui. 574 3 De ſpeciali aßiſtentia Dei in Natus inno- centiæ, quæ ſe bona prærtabat homi- ni. 54 Cur üiuſt. han Ryum ilſii Huiutud qau pule 1 4 in ſa uliec ud 222 vul ynun fuerii mauentun ſs Tinan faeni uſumeſtl Nrun iuci fuerità n n feerit a dqueuit Soytrun Tuun wtim it nalem. 61 Vnunſipom. ſet Ag aminn b2 Vtrumeyn honind onigina Diſputato, Katus inn co 55[VWa 4Ldh. te pecce 6 Quibus be Hors,e, Omnes 1 4 munier, 66 7 trumj Cor fuſttin tem in* len, yej Auex; 1 Tatn en. A 6 V Eu 9 lc 38 Euangelica. 155 3 1 1 63 latn mnnocen 1 80. tic, qui min kabu 19— 6 dal. lſet uam plumimunhe hem„ latu legis Vunngelta b fiatu macemie phu eti ſent inſantes, quan mnca terati per Baptiſtmun(h. i 10, ie ſt⸗hug 1d4 † EeIOS M „ 5 * 24414. ſt 7 1 5 f pf r 157— 9« 7 43 1 1 na. fue 1 8 ur AI huntd„h lam naturalds Huane AAan * 4, 77 66 V 12 Olu Uen 0ℳ7. 9' ½„ . 1 arom 90 uid fuerit zuiltla orl ganalis 92 1hh.' Suis D 10tus. ſ700 * A 1 4 ahereh 1 0]„ändlis Donefe 3 8 5 1hpp runmn(a ltau Aa „ppl hth „ v 1 l * 4491 2 11 11 EFAAIAR † ‿ 4* 4 1* 7*. 4 †* 5 Prpe 11 omms e uftitid 0. Tinalss,. 1 enrnd AI Srr ndu 4 FII 1 1 11 1 1. s Da ttibus Whe . ſts.“ * 7 7dlns Non] dun . 7„ 1G vAtION ede” 3 r rAlo 4* 15„— t l D7 4 en „ I . 1 7 3 34 ““.„ een .„n IIN 83 aretlte fan 2 0 44 4*. ert,f 0 1 nnocculd“ „ 4 4 1 N D E X. d,— 575 54 Cur dicta ſit originalis,& an ea quoque fuerit in Angelis. ibid. 55 Vtrum iuſtitia originalis fuerit donum DBDeei naturale, an ſupernaturale. 5 76 ₰½ 56 In qua parte ſeu potentia animæ tan- quam in ſubiecto fuerit iustitia origi- nalis:& vtrum fuerit in eſſentia ani- ma, vt vult S. Thomas. 76. c. d. 577 57 Vtrum fuerit in volũtate, yt placet Bo- nauenturæ& Scoto. 577 58 Vtrum fuerit in appetitu ſenſitiuo, vt viſum eſt Durando. ihid. 59 Vtrum iustitia originalis, res diuerſa fuerit à gratia gratum faciente,& an fuerit ab ea inſeparabilis. 5 78.& ſequentib. 60 Vtrum Eua, ſtatim vt comedit fructum vetitum, perdiderit iustitiam origi- nalem. 580 61 Vtrum ſi poſt peccatum Euæ non peccaſ- ſet Adam, poſteri eorü nati fuiſſent cum iuſtitia originali. 582 6 2 Vtrum ex ſacris litteris probari queat, hominem eſſe creatum cum iustitia originalijÿ. 58d Diſputatio de quarta excellentia ſtatus innocentiæ, id eſt, de corporis immor- talitate. 63 Vot modis aliquid in Scriptura Q dicatur immortale. 506 64 Qualis fuerit immortalitas Adami an- te peccatum¼. 587. b. c 65 Quibus ex rebus ſoleat homini accidere mors,& quemadmodi aduerſus eas omnes res Deus primum hominem munierat. ibid. 66 Vtrum corpus Adami ſi non peccaſſet, fhiſſet immortale per aliquam virtu- tem in ipſo inbærentem, vel natura- lem, vel ſupernaturalem. 589 Index in Gen. tom. 1. 67 Vtrum Adam ante peccatum, verius diceretur immortalis, an mortalis. 59² 68 Vtrum donum immortalitatis collatum Adamo,pertineret ad naturalem in- tegritatem& perfectionem naturæ bumanæ. 593.2 594 69 An coniunctio corporis mortalis cum anima immortali, ſit præter naturam, & inordinata,& quaſi monſtroſa. 597 70 An rebellio carnis aduerſus ſpiritum, ſit ſecundum naturam hominis, an præter naturam eius. 598 INSEXNXTO LIBRO Qui eſt de tentatione ſerpentis & lapſu atque punitione primorum hominum. b Diſputatio de ſerpente qui tenta- uit Euam. V — S8 N. ſerpens ille naturaliter ha- R Huerit facultatem loquenqdi, 8 yt putarunt nonnulli. 603 2 An permiſſu Dei, ad tempus data fuerit illi ſerpenti facultas loquendi. 605 3 Vtrum ille fuerit verus ſerpens, an dia- bolus ſub imagine ſerpentis. 606 4 Vtrum narratio Moſis de illo ſerpente ſit hiſtorica, an tantum parabolica, yt exisiimanit Caietanug. sbid. 5 An ſimul ad tentandum Euam& verus ſerpens,& diabolus intra ſerpentem conuenerint. 608. 609 6 Cur ſerpentes potius quam alia anima- lia, incantationibus afficiantur& moueantur. 609 7 Mira de ſerpente ᷣ᷑ ſculapij,& de alio qui in deliciis fuit Tiberio Impera- tori. dO9-C 8 Quod dicitur, ſerpẽtem callidiorem fuiſ ſe beſtiis terræ, an debeat intelliei de vero ſerpente, an de diabolo. 611 EI 9 EFtrum 1 N D Vrum ſerpeas re vera calidiſſaaus om- nium animantium, I de duplici ge- nere calliditatis quo excellit ſerpens. 613 8. 10 Quomodo Eua non exhorruerit ſerpen- tis congreſſum,& an ille ſerpens ha⸗ Huerit virgineam faciem. 614 11 Ex quo genere ſerpentum fueerit ille ſer-⸗ pens,& vtrum fuerit Baſiliſcus vt putauii Eugubinug. 615 12 Cur Eua non obftupuerit audiens ſer- morinaãtem ſecum ſerpentẽ. 616.617 13 Vtrum ſerpens qui tentauit Euam, extra DParadiſum fuerit an intra. 617 14 Vtrum Eua tunc non certo Kciuerit vtrü ſerpẽs poſſet naturaliter loqui nec i. 608 15 Conſueuiſſe olim dæmones apud Genti- les per animalia& res inanimæs hu- mano modo loqui, multis exemplis de- monſtrat(yrillus. 609 16 Vtrum omnis ignorantia contraria fuc- rit perfectioni flatus innocẽtiæ. 510 17 Vtrum maledictio qua Deus percuſzit ſerpentem, ad verum ſerpentem, an ad diabolum reſeuenda ſit. 611 18 De quattuor cauſis cur Deus malecdixe- rit ſerpenti cum ipſe nihil peccaſſet. 611.612 19 Cur Deus non maledixit expreſse dia- bolo, qui illius fallaciæ& malsſicij princeps auctor fucrat. 612 20 Vtrum malediclio illa ſub nomine ſer- pentis, ommnino referenda ſit ad ſolum diabolum, vt pleriſcue viſum eſt. 613 21 Quid ſignificet, diabolum ſuper pectus &œx ſuper ventrem ambulare. 614 22 Quid ſit, diabolum terram comedere cunctis diebus vitæ ſuc. ibid. 9. d ferpentis. 615 9.C 24 Qund ſit ſerpentem inſidiari calcaneo mulieris. ibid. d Qudd ſit conterere caput ſerpentis, id eſt, diaboli. 616.60 7 1 2 3 ¹*. 8 44 23 Quod ſit ilud ſemeas mulieris,& ſemen 4 — E X. z6 Vtrum bine captum fuerit Euàgelixari mundo aduentus(hriſti,& hinc cœ- perit Adam eredere in Chriſtum vt mundi redemptorem. ibid. d 27 Quemadmadum maledictio ſerpentis juerit vero ſerpẽti in pænam& ſup- plicium. 618 28 Cur dæmon per ſerpentem potius, qudm per aliud quoduis animal hominem tentaleril. 620 8 7. 29 Cur Aoſes nullam diaboli expreſſam fe- cerit mentionem. 6 22 30 Cir Eua dixerit, tactum arboris ſcien- tiæ boni& mali ſibi fuiſſe interdi- ctum à Deo⸗cum Deus&um tamum modo vetuiſſet. 624 31 Cur Eua dubitanter dixerit, Ne forte morꝛamur cum Deus abſolutè dixiſ= ſet, In quacumque die comederis, mo- rieris. 6 25.6 26 3 2 Tribus modis Euã peruer:iſſe Dei ver- ba, ſicut etiam ab Hæreticis depraua- tur Scriptura. 626 33 Luanto artificio dæmon tentauerit Euã, & tentare ſoleat homines. 62 3 4 Quomodo oratio ſerpenlis fuerit ambi- gua& ſopbiſtica,& ipſe princeps ſit ſophiſtarum. 629 35 Per quos gradus hominem diabolus ad ſumma flagitia deuoluat: 632 36 Quanta mala ex incurioſa oculorum cu- Rodin proueniant. ibid. d 37 Egregia B. Oregorij ſententia de cuſto- dia oculorum. 633 Diſputatio de peccato Euæ. AVam non peccaſſe ante cõgreſſum ◻ ſerpentis. 634 39 Primum peccatum Euæ niſſe ſuper- biam. 635 centes reſipiſcant. 636 41 Nolan 1 Notamm” d37 4 2Luomoch 4 niſien 4 4 2 4 12 Chrdub 4 1 an AM t AaTus um: ſergeutu us rehu 4 „L ami 49 6 Ürun Adt. vem& 4 Vnun ver 8 keeptum 640.4 4 O8omodis a tunm and T inigun jenlit à unii. zom A canfeſuen dus faig Dipurat 1 prim 1' Von — grauiſſ ſa Vtrius he mian. 3 Leccauen, diilol, ſaquen 54 Vtrum de cit Ca 7 Lwomodo hominil drulor. V lurin da nineg. 17 Cir poſf 2 u — De Cura 16 4 1 iut Ephnun fuefa fuen t EA anc doatuentus( hriſt G ing erit Phince u ſdam eateirchde Ladl re tenptunen. w Nadmad dum mn Rerzt leaickio er rei vero ſerpeti In pœna pPuczam. b um Oſſ 4 lemon per erpen tem potius . alikd 4 loduis auimal bomirn entaue. bu b oſer nullam diaboli epreſlant cerit menonem. bu kaudi— ceun arhoris ſi. b ² bani& mali ſibi fuſf: lntenl. kun a Deo, Deus um tantumn. aodo vetuiſ et. bu 4 44 dube anter len;deſ norumur cum Deus abſolute dij 1 et, Iu quutumque die ahtae ieris. 625,616 bus modis Euã pen ueriſſe bam dhasen ium ab Haretitis ienu. Ariptüura. 6a artificio dæmon tentauernt Eu 40. oral⁴ ſenhen ir fucni 2 u& ſopbiſtica,& iſe gm ruun it ſophuſta uum. 3 4 1404& vnmna flagitid deuc na 1 M Ala ex incl curioſa oculo 1 1 a14 B. Greoort ſenteminckult 14 3. C 8 1 ,““ .— todm prouen aanf. 1 i(putatio de peccato li 7 del 7 ſe ſe ante( citſe Q*½ nens entls. ſerpen iſe im catt Eud kün E mn De ¹ un um Cdd iere, vIn Peei re ſipiſcant. 3 uß* da atare ſoleat homunes. 6rE 1 N D E X. 41 Notantur octo peccata Euæ. 636.& 637 4² Quomodo Eua tam incredibilibus pro- miſſis ſerpentis credere potuerit. 637 43 Cur diabolus potius tentauérit Euam, quam Adamum. ibid. d 44 An Eua narrauerit Adamo promiſſa ſerpentis. 638.c 45 QMlba rebus adductus eſt Adamus, vt acquieſceret petitioni Euæ. ibid. 46 Vtrum Adam expetiuerit ſimilitudi- nem& æqualilatem Dei. 6 40,4 47 Vtrum vere dici poſit, Adamuin Juh deceptum vel à ſerpente, vel ab 38 640. 7.641 48 Octo modis animum Adami fuiſſe vi- tiatum atque deprauatum. 644 49 Tres inſignes ſententiæ de peccato ſis- perbiæ, Auguſtini,&r Vori, g. Ber- nardi. 645 50 Vtrum ſi Adam ſtatim h. niucer Deo conféſſus eſſet peccatum ſuum, eie- ktus fuiſſet Paradiſo. 648 Diſputatio de grauitate peccati primorum hominum. omodo peccatum primorum ho- 514¼ minum,& fuerit,& non fucrit grauiſſimum omnium. 649 52 Vtrius peccatum grauius fuerit, Ada- mi, an Euæ. 651 53 Peccauerint ne primi homines peccato idololatriæ, an auaritiæ. 651.G ſequentib. 54 Vtrum peccatum Euæ leue hheri it, vt di- cit Caietanus. 652 55 Quomodo intelligendum ſit, primis illis hominibus p2 peccati apertos eſſe oculos. 653 Cur in Paradiſo nudi fuerint primi f b mineg. 656 57 Cur poſt peccatum voluerint ſe tegere foliis ficulneis. 657 58 De cura tegendi pudenda apud ornnes 71 Diſputatio de etymolas gia n Lentes. 659 59 Qua fucrit illa vox Dei, quam primo audliuit Adam,& cur voluerit ſe ab- ſcondere à facie Dei- 664.& 60 Qua ratione Deus locutus ſit cum Ada, zaa,o Ferpente,& luculenta diſpu- tatio de variis modis quibus Peua vſus eſt, loquendo vel pominibus, vca Angelis 666. G 66 7 61 Quam ſit eteſtriles excuſatio peccaui admiſipraclara Auguſtini& Gre- gorij ſententia. 671 62 Notabilis ſententia Ruperti de potentia mulieris aduerſus ſer 2eme 676 63 Quomodo multiplicatio conceptug, quc jitura erat in ANatu innocentiæ, poſt peccatum fuerit pæna mulieris. 676 64 Quattuor ob cauſas multiplicationem fœtus eſſe pænam! ieris. ibid. 65 Incommoda mulierum, dum geſtant vte- rum. 1b d.& ſeg. 66 De acerkitate dolorum mulieris in par- tu. 680 67 Qui fieri potuerit, vt in ſtatu inno- centiæ mulier pareret ſine dolore. 681 68 Quomodo pæna fuit mulieris, eſſe ſub viri poteſt ate. 682 69 Vtrum ſecundum fidem Catholicam ſen- tire oporteat, ſi ſi Adam non heccaſſer, eum non fuiſſe moriturum, mortém- que propter peccatum Adami acci- diſſe homini. 684 70 Vtiliſſimum fuiſſe homini, poſt beccatum obnoxium eſſe morti& miſeriis cor- poralibusg. 685 nis E 27 & quomodo ldam 14 2 nominis im- pſteris vxori ſuæ,& an impoſue- rit per veſanam animi ſi/ perbia am, diuina que ſentent is contemptum, vt exiftimauit Rupertus. 687. G 688 1 IIi 2 Diſpu 3 1— 4 * 1 N D E X. Diſputatio de tunicis pelliceis, qui- bus Adam indutus à Deo eſt. 72 AN quod dicitur de tunicis pelliceis, hictoricè, an figuratè ſit acci- piendum. 688 Vnde er quomodo ille tunica ſint con- fectæ. 689 74 De antiquiſſimo vſu veftium ex pellibus apud homines. 690 75 De octo cauſis cur Deus primos homi- nes poſt peccatum amittos eſſe volue- rit tunicis pelliceis. 691. G 692 76 Diſputatio ſuper illis verbis, Ecce Adã quaſi vnus ex nobis faclus eſt. 693 Diſp utatio quanto tempore primi homines in Paradiſo com- morati ſint. 77 5 N eodem die quo creatus eſt Adã, ſit eiectus Paradiſo. 695 78 Inter ea quæ Adamo& Chriſto domi- no contigerunt, elegans analogia. 696 79 An plus vno die Adam fuerit in Pa- radiſo. 697 80 An longo tempore Adam fuerit in Pa- radiſo. 698 81 An tantum per octo dies fuerit in Pa- radiſo. 699 82 An verum ſit quod tradidit Rupertus, virtutem Arbori, vitæ, tam diabolo quùm Adamo fuiſſe ignotam. 700 Diſputatio de Cherubin,& gladio flammeo atque verſatili po- ſitis ante aditum Paradiſi. 83 Trum narratio hæc Moſis ſit hi- ſorica, an figurata& my ſiica. 702 84 Vtrum illis verbis de Cherubim& gla- dio flammeo, ſignificeti ſitus Para- diſi ſub æquinoctiali& ona torrida. ibidem 85 Vtrum ſignificetur ingens copia ignis vndique Paradiſum ambientis. 704 86 Vtrum denotetux ignis purgatorius, vt placet Ambroſio& Ruperto. ibid. 87 Quid ſignificet vox Cherubim ſecundum Theodoretum. 709.2 710 88 Quæ ſit vera& germana illorum ver- borum Moſis de Cherubim& gladio flammeo atque verſatili ſententia& interpretatio. 710. 711 IN LIBRO SEPTIMO Qui eſt de Cain& Abel. 1☛ᷣ E duahus cinitatibus, altera Dei, altera diaboli, egregia dſputatio. 713.0 714 ſanétitate& antiquitate linguæ He- bræc. 717 3 Primos homines, quoad fuerunt in Pa- radiſo, fuiſſe virgines. ibid. 4 Vtrum Gain fuerit primogenitus Adæ, & quo anno ætatis eius fuerit ab eo genitus& ipſe& Abel. 718 5 Vnde Abel cognouerit ſacrificandum eſ= ſe Deo. 72²0 6 Laus artis paſtoritiæ. 719 7 Cur nuſcquam Scriptura tradat, Adami & Iſaac ſacrificaſſe Deo. 720 8 Cur Abel obtulit primogenita& adi- pem. 7²1 9 Quid ſit Dei reſpexiſſe ad munera Abel, & quo ſigno id cognouerit Cain. 722 10 Quanta ſit Dei in iudicando æquitas. 724.& ſeq. 11 De libertate humanæ voluntatis. 725 12 Quid ſignificet illud quod dixit Deus ad Cain ſecundum trãſlationem Septua- ginta, Nonne ſi rectè offeras, rete autem nõ diuidas, peccaſti. 728.729. R 730 13 Altercatio inter Cain& Abel ſecun- dum dum Tug not b 14Luoge a(an 1 zutuor 8 6 Leis NMu Alel. 1 umluit(i atip ales? Chriſti, e eumafelt d 1 I7 Diputatioſi dt imigu a merear. 18Vrun his confeſune ſan ſecde giſfen ad Luitgni. du faitun lefe. 20Lualis ſt ie deccn ſt vroſun 1l Diputu Ariule u 743 àn De ſepteran 23(ur Deu an rit. 1 Luilſtge cie Dg 21 Fgregiun hiſij a latun Tonr Cain tun. 4 4 3 din nn naafenn 39 8* e we er A Imb „ d 71 er saden 4 deo u3 germana Unmn oſar de Cherubim E z flammeg arſue verſmüſanene arerpretatio. 7100 LIBRO SEp TIMA Qui eſt de Cain& Abel E auabus ciuitatibut, i V De ei, altera diubolin iiuatio 7130 F atizuitat lgus rdc. 1' Primos— 0, fun ſſ virgines. à 1 un(ain fuerit rimageii ℳ A quo anno atatis eius furia gem us 7*& bel. ſ e Kbelco gnouerit ſarnifcuan 7¹ )* 1 4 2 „ 48607 al ◻ 2 Deo. 7/ Luus artis paſtoritiæ. EN 48 Scri— 4 ſaac acriß 1 4) ge Deu. ar 9 obtulit— ¹ pem. Oud ſu D Deu re dex iſſe ad muxn. 4 — i9 no ii cogwue un 1 C 44 /3 au Oun mta; at Deiu n zudicundu X 724& Iſes gup te bumal ne vulati 1—„ 7 uodduit ha *. † . ufict Illuc 99 13 L 82 47 JNAuuiuuen dhn 99 17„ r— u no u diala 4 eugi EN DE X. dum Targum Hieroſolymitanum. 732 14 Quo genere necis Abel interemptus ſit à Cain. 733 15 Quattuor genera peccatorum quæ cla- mant ad Deum. 735 15 Necis Abel,& ſupplicij quod Heia. eam luit Cain, pulcherrima interpre- tatio allegorica Ruperti, ad necem Chriſti,& ad mala quibus propter eam affecti ſunt Iudæi, accommodata. 737 17 Diſputatio ſuper illis verbis Cain, Maior eſt iniquitas mea, quàm vt veniam merear. 738.2 739 18 Vtrum his verbis Cain peccatum ſuum confeſſus ſit, exacta quidem confeſ- ſione, ſed inutili, quia ſera fuit, vt ſi- Safauie videtur Chryſoſtomus. 740 19 Quid ſiniſicet in Scriptura, Deum ali- cui faciem ſuam oſtéẽdere, vel abſcon- dere. 741 20 Qualis ſit metus improborum propter peccata ab ipſis commiſſa, ex Am- broſio,& Bernardo. 74² 21 Diſputatio ſuper illis verbis, Omnis qui occiderit Cain, ſeptuplum punietur. 743 22 De ſeptem peccatis Cain. 748 23 Cur Deus tandiu mortem(ain dihne rit. 24 Quid ſignificet, Cain egreſſum eſſe a 4 b cie Domini. 757 25 Egregium document& ſententia Am- broſij de non inuidendo proſperitati malorum, nec deploranda calamitate bonorum in hac vita. 751.752 26 An cum(ain adificauit ciuitatem He- noch, tres dumtaxat, aut quinque ho- mines in terris eſſent. 753 27 Mendacia Gentilium de vetuſtate ciui- tatun. 754 28 Cur Cain ædificauerit illam ciuitatem. 29 De prima cauſa ædificandarum ciuita- tum. ibid. 30 Moralis doctrina, cur Cain vir impius & ſceleratus:/ imus omnium mor- talium ciuitatem ædiſicauerit. 3 56 31 Diſputatio ſuper illis verbis, Septuplum vltio dabitur de Cain:de Lamech ve- ro ſeptuagies ſpties. 757 3 2 Vtrum(ain ſit oceiſus à Lamech. 759 33 Tres gradus hominum, Innocẽtium, Pæ- nitentium,& Impœænitentium, quo- rum exempla fuere Abel, Lamech, & Cain. 761 34 Quando ſit occiſus Ibel,& vtrum ante cædem Abel, habuerit Adam alios filios præter Cain Abel. 764 35 Cur Scriptura dicat Seth fuiſſe genitum ad imaginem& ſimilitudinem la⸗ mi. 05 36 Præconium Seth ex Ioſepho& S aia⸗. ibidem 37 An Enos primus omnium cæperit inuo- care nomen Domini. 7⁵⁶ 38 An verum ſit, Adamum longiorem vi- tam egiſſe in terris quoddmodo quàm Mathuſalem. 770 39 Quando Adam obierit. ibid. 40 Quatenus vita hominis naturaliter pro- duci queat. 770.2771 41 Vtrum tot illi anni, quot vixiſſe homi- nes ante diluuium tradit Scriptura, pares fuerint annis noſtris. 771.& 772 42 De ſeptem cauſis, propter quas priſei illi homines tam longam vitam ege- rint. 772. ſon. 43 Cur nemo hominum ante diluuium atti- gerit milleſimum annum. 774 44 Cur Moſes ſingulis generationibus ſub- iecerit illam clauſulam, Et mortuus eſt. 775 45 Dißputatio ytrum Adam ſit ſaluus. 776 46 Vtrum Adam ſepultus fuerit in monte Caluariæ. 777 Diſputatio de Chronologia quam Scriptura tradit ab Adamo vſque ad diluuium cap. 5. Geneſ. FIIr 3 Wo⸗ —— 47 Hot anni fluxerint à creatione 0 Adami vſque ad diluuium. 7 8 48 In pradicta computationé annorum, quid conueniat,& quid dißferat inter Scripturam Hebraicam,& tranſla- tionem Septuaginta interpretum. 780 49 Vtrum in præditta comput atione anno- rum, fiandum ſit potius Scripturæ Hebraicæ, quàm interpretationi Se- ptuaginta. 78 ²2◻☛ 783 50 Qua ratione pradicta ſupputatio anno- rum, vitiata& deprauata fuerit in tranſlatione Septuaginta interpre- tum. b 783 31 In Chronologia patrum,& jiliorum pa- tribus ſuccedentium, qui anni patrum commemorandi,& qui reticendi ſint. 52 Cuna Eeiter Adam, cum genuiſſet Seth, fuiſſe centum& triginta annorum, quomodo vltimus ille annus, quò ge- nuit filium, accipiẽèdus ſit, ytrum im- perfectus& vt vulgo dicitur cur- rens, an iam completus, vel aliquot menſibus redundans. 778.779 53 Vtrum in generationibus ab Adamo yſque ad diluuium commemoratis a Moſe, aliqua fuerit ab eo prætermiſ- ſa. 7³⁹ 54 De magna varietate codicum Septua- ginta interpretum in ſupputatione an. norum ab Adamo vſque ad Abraam. 53 An ſilij qui memorantur geniti ante di- luuium, fuerint omnes primogeniti. 786 1 N D E xX. Diſputatio de translatione Henoch. 56 Trum Henoch ſit iam mortuus, an b etiam nunc in terris viuat. 788 57 Vtrü Henoch ſit aliquãdo moritur. 790 58 Quem in locu tranſlatus fuerit Henoch. 79².& ſeJ. 59 Cur Deua ſic tranſtulerit Henoch. 793 6o Vtrum Henoch poſt quam tranſlatus eſt, viderit eſſentiam Dei. 791 6I De Moſe& Paulo, vtrum viderint eſ- ſentiam Dei. 79³ 6 2 Vtrum Henoch ſi in ſtatu merendi ſit, multitudine& magnitudine meritori ſit omnes Sanctos ſuperaturus. 794 63 Vtrum Henoch librum aliquem ſcripſe- rit. 64 Cur liber ab Henoch ſcriptus non fuerit annumeratus libris Canonicis. 797 65 Unde Iudas deprompſerit prophetiam Henoch quam citat. 798 66 Vtrum Paradiſus terreſtriæ, diluuio il- leſus& intat᷑tus fucrit. 802.803 6 7 Vtrum Henoch ſit in Paradiſo terre- ſtri. 806 68 An multitudo& auctoritas Doctorum aientium Henoch eſſe in paradiſo terreſtri vnde eAdam eiectus fuit, faciat gam ſententiam planò certam, & contrariam reddat temerariam. 808.& ſeq. 69 Quid obſeruandum ſit circa opiniones nouas, etiamſi valde probabiles& plauſibiles ſint. 809.& 810 1INDEX tutibus eius terisad expl accommod. N gpitne. Domunc Morals exp. rum que mos dies; Kleqpem Ex! TNLSyT logc 1 ſezucnrd Huiuus diſpe multiplex cis concic dam vanit des& mẽ logotum, labent:h pobit den- Kenrlbus V Alæ autem 4 X¼. Diſputatio de nenia enoch, Tnun kenoch ſti enam nunci . An m IrH ttenoch ſu ab lenuvun, uddo gy) . 4 92 E ſeg. farrixhan ar Deus ſic ina ſul lerit R vun Heuuchpoſ enoch. oſtou mnuſan 2 cerut eſſ ſeutiam Dei, 4 s Daulo, ytrun vilen fentlam Dez. rin Henochſi; multi; udine O ——„ ——— —* 1in ſtata nen magnitutneman ſut omner Hanctos ſe tunnu. trum Henoch librum al Aüiuem un 1 .„ 92 3 er a0 Henoch ſuripu unſ amuaneratus libris(ananii- 1 Fade ludas deprompſerit anpina „Hauchq uam citat. p run Taradiſus terreſtris, iiuni leſus&r utaltus fumt Sorlc Firum Henoch ſit in Taniim ktri. 1 An multitudo C auctoritas Dhaähnn cientium I lenoch eſe in zuu terre tri vud e Aadam züns feriat tam— pluuse & Contr ariam rea dat temenau — 80. C ſeg. 9 Quid obſeruandum ſ ſir cin 8 Nous, et. amſi valce rüchia 2 g pluuſibile⸗ ſun.. 8090” A e ,ä ☛☚¶ m₰ er ücher 8 e N3 R. & BA 8 s⸗ 2 N 28 DX A 8☛ GXSRS B2s 8 INDEX EORVM COMMENTARIIS Ab 1N HIS QV AE DOCTRINAM MORALEM PDERTINENT. ET CONCIONArT ORI B V S vſui eſſe poſſunt Ex libro primo. SVLCHRE declara- 2 tur, quemadmodũ opera Dei ſint per- fecta. pag.38.& 39 De Hee lucis,& eximiis vir- tutibus eius, prout in Sacris li- teris ad exprimẽdas res diuinas accommodatur. 6 8.& 69 De dignitate& excellentiis diei Dominici. Moralis explanatio diuinorũ ope- rum, quæ per ſex illos mũdi pri- mos dies à Deo facta ſunt. 161. & ſequentib. Ex libro ſécundo. AISPVvTATIO cötra Aſtro 1h logos iudiciarios. 237.& ſequentib. Huius diſputationis& multiplex incidet vſus in publi- cis concionibus ad redarguen- dam vanitatẽ, impietatem, frau- des,& médacia iſtorum Aſtro- logorum,& eorũ qui fidem eis habent: hinc cognoſcitur quæ poſsit dæmon de futuris contin- gentibus prænoſſe& prædicere, quæ autem minime: vnde acci- 87.& 88 & creber& dat, vt iſtiuſmodi hominũ præ- dicta nonnunquam ſint vera: quàm ingens& multiplex ſit peccatum iſti vanitati operam 8—. dare quàm ſcuerè punicbantur olim in Eccleſia, qui Aſtroman- tiæ vacabant, quam fueriut om- nitempore iſti Aſtrologi à ſa- pientibus& prudentibus viris contempti& deriſi, quàm mul- tæ extent iſtorum prædictiones, omnino futiles& mẽdaces, qui- bus hominibus iſti imponant, & quibus non:& cur Deus ſinat al ba iſtiuſmodi erroribus ca- pi implicari. Hec& alia permuk ta vtiliter in publicis concioni- bus tractanda, ex hac diſputa- tione fumi poffunt. Ex libro tertio. [IVLTA in vſum Concio- 1 natorũ decerpi& accom- 1 modari poſſunt, veluti eſt, de mœnitate& felicitate illius lo- ci Paradiſi, ex pulcherrimis de- ſcriptionibus cius loci, quas Pa- tres tradiderũt, multa ité de ar- bore vitæ,& de arboreée ſcientiæ boni& mali dux prudens lector deliget —— 1N D E X. Duæ illæ diſputationes aduerſus hæreticos, vna pag. 462. ſuper illis verbis, Non eſt bonum homi- nem eſſe ſolum. Vtrum licitum ſit abſtinere cõiugio,& altera pag. 702. fuper illis verbis, Creſtite& multiplicamini. Vtrum præce- ptum ſit omni homini vacare generationi prolis:vbi Concio- nator de Celibatus, aut vir gini- tatis laude diſſereret, amplam ei ſuppeditare poſſent materiã,& deliget ac ſeponet, futura ſibi vſui aliquando ad publicas con- ciones. 3² Ex libro quarto. P vRIMA corum que in pri- ma parte diſputãtur de ima- gine Dei, magno vſui eſſe poſ funt Cõcionatoribus præſertim ad illud Euangelium luculentè tranctandum. Matth. 2. Cuius eRtimago hec,& ſuperſcriptio,&rc. Digreſsio, qua exponuntur ſeptem caufæ cur Deus facere voluerit digrediẽdi facultatem aduerſus hominem ad imaginẽ ſuam, to- hæreticos, præſertim in iis re- ta eſt moralis. 387 gionibus vbi vigent hæreſes. Tota illa diſputatio de imperio ho De continentia& frugalitate in Vi- minis in anima lia quæ tractatur ctu, conducet legere quæ diſpu- libro quarto à pagina 391. vique tantur pag. 507.& 509. de eſu ad 4°1. multis in locis vfui eſſe poterit Concionatoribus, ſicut etiam ſequens diſputatio de for- matione corporis humani, cu- ius quæſtiones in primo Indice uos. annotatæ ſunt. 1 De bono obedientiæ,& malo ino- bedientiæ. 445.vſque ad 447 Diſputatio illa de pęna mortis quã nimè futuro. Mirabilis prouidentia Dei erga animalia,& præſertim erga cer- 511 Ex libro quinto. IIRA de felieitate primorũ Lhominum in ſtatu inno- centiæ, quam illi peccan do,& ſi- Deus minatus eſt Adamo, ſi ede bi nobiſque perdiderunt. S17.& ret fructũ ſibi vetitum, quæ inci- ſequentib. pit pag. 453. multa præſtare po- Diſputatio illa, quæ tractatur. pag. teſt futura vſui Concionatori- 545.& ſequẽtibus de gratia Dei bus, cum de more diſputãdi in- cum qua creatus eſt Adam,& cidet occaſio. quam habuiſſent poſteri eius in Sequens item diſputatio incipiens ſtatu innocentiæ,& de compa- pag. 461. de procreatione Euæ ratione gratiæ quæ data eſſet in ex Adamo multa continet, quæ ſtatu innocentiæ,& cum ea gra- ad populares coneiones vtiliter tia quæ datur in ſtatu legis Euã- accommodari poſſunr. gelicæ, ad multas res eruditè atque carnium in ſtatu innocentiæ mi- 4 atqut vtilt mento&0, rit Concion luo lipu glall, pta effectus clu- zbiſtentlam! miniin ſtatlt tum ad ilal tedellio cae umſit mr ma peccatt Ex2 OrAür clionis tura pag. metyn dolum ambulata ct giebln caneo m tetere ca⸗ Ler quos ge lesadlu 632 Canda m. rim cul .&ſequel agregia B . anae mMect re c0 ugo 4 Alteta 11„* f1 9 102. luper illis ver SCnſin, „* 72* 27 1 aplacamini. Vitum a — omni homim harn derationi prolis:ybi Cona 8r de Celibatus, auty tig 15 lau de dui leremtamh * editare poſſe ent materi. digrediẽd facultatem aims — m i i. gionibus vbi vigent hattla econtmentia& frugalttwem Aacdxcl egetqae tantur pag. 507.& jo 9.ckt carmnium u ſtatu innocenten mé tuturo. lrabüs pt rouidentia Da d aunimalia,& Drelemnah u0s. libre 9qun into. RA de felicitate pum N br nomt vun m in un 1 I* 8 nnu ue unhs kam n daun Diſputatio lla, quæ tractat 4 1 4 us de gran 1 & IN D E X. atque vtiliter tractandas, adiu- mento& ornamento eſſe pote- rit Concionatoribus: ficut etriam ſequẽs diſputatio de iuſtitia ori- ginali, præſertim quantum ad effectus eius,& ad ſpecialẽ Dei aſsiſtentriam quam præſtabat ho mini in ſtatu innocentiæ,& quã- tum ad illam quæſtionẽ, Vtrum rebellio carnis aduerſus ſpiri- tum, ſit naturalis homini, an peę- na peccati. Ex libro ſexto. O T A illa explanatio maledi- ctionis ſerpentis, quæ tracta- tur à pag. 6II. vſque ad 620. mo ralis eſt,vt, quid figniſicet, dia- bolum ſuper pectus& ventrem ambulare, comedere terrã cun- ctis diebus vite ſuæ, inſidiari cal caneo mulieris,& mulierẽ con- terere caput ſerpentis. Per quos gradus hominem diabo- lus ad ſumma flagitia deuoluat. 632 Quanta mala ex incurioſa oculo- rum cuſtodia proueniant. 632. & ſequentib. Egregia B. Gregorij ſententia de cuſtodia oculorum. 633 De malo ſuperbiæ,& quod, fecun- dum Auguſtinum, vtile ſit ſu- perbis in manmfeſtum& puden- dum aliquod Peccarum cadere. 635.& 636 De odto percatis quæ admiſit Ludex in Gen. tom. 1. Eua. 636 Tres inſignes ſententiæ de peccato ſuperbiæ, Auguſtini, Gregorij, & Bernardi. 644.& 6 545 Diſputatiode grauitate peccati pri- morum hominum, quæ tracta- tur he 644. magna ex parte moralis eſt. Quid ſit peccatori aperiri oculos poſt peccatum. 655 Quid ſit foliis ficulneis velle pec- catorẽ tegere ſua pudenda. 657 Cur ante peccatum homines erant nudi. 656 Cur Deus ad increpandum pecca- tum primorum hominum, ad eos venerit poſt meridiem ſiue ad veſperam. 661.& 662 Quinque amari& peſtilentes fru- ctus peccati. 663 Pulchra interpretatio moralis ſu- per illis Verbis dixit Dominus, Adam vbi es? 665 Quam ſit deteſtabilis excuſatio peccati admiſsi, præclara Augu- ſtini& Gregorij ſententia. 6/7 Quantum, conducat ‚peccata ſua cui oportet, diſtinctè& humili- ter confiteri. 6 ⁷2 Tres modi tentationis diabolicæ. 574 Moralis interpretatio Bafilij, cur Deus poſuerit mimicitias inter hominem& ſerpentem. 6 3 Quomodo ſolus Chriſtus perfectè inimicitias geſſerit cum ſerpen- te, ſecundum Rupertum. 674 Vtiliſsimum fuiſſe ain poſt 411 pecca 1 N D peceatum, obnoxium eſſe mor- ti& miſeriis corporalibus. 685 Deocdto cauſis eur Deus primos bomines poſt peccatũ amictos eſſe voluerit tunicis pelliceis. 692 Inter ea quæ Adamo& Chriſto domino contigerunt, elegans analogia. 696 Quid ſecundum allegoriam ſigni- ſicet Cherubim& gladius Hlam- meus ante Paradiſum. 702 Deigne purgatorio præclara ſen⸗ tétia Ambroſij& Ruperti. 704 ENX libro ſeptimo. NE lbertate humanæ volun- tatis. 726 Cur Cain occiderit fratrem ſuum Abel in campo ſeu in agro alle- — gorica interpretatio Ambroſij. 732.& 733 ſione. 733 E X. Quattuor genera peccatoru m, quæ clamant ad Deum. 35 Necis Abel,& ſupplicij quod pro- ptet cam luit Cain, pulcherri- ma interpretatio allegorica Ru- perti, ad necẽ Chriſti,& ad mala quibus propter cam a ffecti ſunt Iudæi, accommodata. 73 Qualis ſit metus impr borũ p 4 0‧ 3 pter peccata in ipſis commiſlſa, ex Ambroſio& Bernardo. 742 Cur Deus tamdiu mortem Cain diſtulerit. 749 Egregiu m documẽtum& ſenten- tia Ambroſij de non inuidendo proſperitati malorum, nec de- ploranda calamitate bonorum. 751.&752 Moralis doctrina, cur Cain vir im- pius& ſceleratus, primus om- nium mortalem ciuitatem ædi- ficauerit. 545 Tres gradus hominum, Innocen- tium, Pœnitentium,& Impœni- tentium: quorum exempla fuere Abel, Lamech,& Cain. 762 INDEX 166,G 157 lamenttmntuumd NymenHelron n 41141 Duuittiljorſau teſurrechun Däremuljen Eire Behemot n Liiiſeſipen (Congegen Kieuien 1 Lipe Montes, Terminun n. Lü feci Cdles 3 Llißmuutte Lrutlejtum S Aumnod ho Mexinine E X. 4 Duattuoro- 82 Uor genera peccatoru G Claman tad Deum. 9 Necis Abel, luxöli 1 h. piet Lam luit Lun pe lar ma n S merpretatio all chn pe 7 ad nece Ch hrl it Kaln ꝗ 211 bus Proptet Lam ecnt l da accommodat. Du. — 1 — 4 f ter peccata in ipſis comn x Ambroſio 0& Bermauid, D dus tamdiu monen 8 Egregium documétum& a E 1 A* ** 4 proſperitatt malorum u- plot canda calamitate bomm 77I.& 772 Moralis doctrina, cur Canm nium mortalem ciultatem: * 1 ncauertt. gradus s hominum, ln. im, n.Pœnitentum,& lut um: quorum exemgat Ab ddell. amech& Can b 1 4 3 alts ſu metus; imptoboin nbroſij de non inus pius& ſceleratus, primt INDEX LOCORVINI SACRæ£ SRIETVRE QVI IN HIS COMMENTARIIS PAVIO ſubtilius& accurarius explanantur. Ex Napire 7 libri Geneſeos. EHERMENTER inundauerunt aquæ,& omnia repleuerunt in ſuperficie mterræ, præualuerut nimis ſuper terram, opertid, ſunt omnes montes ter- ræ excelſi ſub vniuerſo cæœlo: zuindecim aubii altior fuit aqua ſuper mon- tes 8 operucrat. 803 1u Ex capite 36. Iſte. ia⸗ qui inuenit aquas calidag in ſolitudint, cum Dahtanes cſuu nas Sebeon patris ſui. 166. 2 157 1 Ex capite 19. Teuiticiz lumentum tuum non facies coire cum alterius generis animantibus. loſue capite 14. 156. 157 Nomen Helron antea vocabatur cariath ar be: Adam maximus, ibi inter Enacim ſitus M. 415. G 416 4. Regum eapite 3. Dabit tibi cor ſapiens& intelligensin tantum vt nullus ante te ſimilis tui hua⸗„ nec„2 b te furrecturus ſit. 535 536 l0ob capite 38. Quis conc luſ aſtiis mare, quando erumpebat quaſi de vulua dcea. 118 Iob capite 40. Ecce PehneDeh, aaen feci tecum, fœnum quaſi hos comedet. 190 Ex Pſalmo 2z. Quia ipſe ſupern maria fundauit eum,& ſuper flumina praparauit eum. 57.ꝙ58 Ex Pſalmo z2. Congregans ſicut in vtre aquas maris, ponens in theſauris hyſos. 118 Ex Pſalmo 10z. Extendens cælum ſicut pellem. 145 lbidem. Super montes ſtabunt aquæ. lidem. b Terminum boſuiſti, quem non tranſgredientur, neque conuertentur operire terram. ibid. Ex PſalmoI 35. Lu fecit cælosi in imellectn. 223 lbigem. Qui firmauit terram ſuper aquas. 7 Ex capite 8. libri Proucrbiorum. Quando circundabat mari terminu ſuum,& legẽ ponebat aquis ne tranſirent fines ſuos. 118 Ex libro Eccle ſiaſtæ capite 7. Solummoao boc inueni, quod fecerit Deus hominem rectum,& ipſe ſe infinitis miſcuerit quæslionibug. 369, 35 EL* 1 NRNDEX. Ex libro Sapientiæ capite II. Oomnipotens manus tua, Domine,creauit orbem terrarum ex materia inuiſa. 54 Ex libro Eccleſiaſtici capite 1. Arenam maris,& pluuiaæ guttas,& diesſ æculi quis dinumerauit? 35 Ibidem. Altitudinem cæli& latitudinem terras profundum alnſſſi quis dimenſus eſt? 59 Ex capite 17. eiuſdem libri. Peus creauit de terra hominem,& ſecundum imaginem ſuam fecit illum. Et iterum conuer- tit illum in ipſam,& ſecundum ſe yeſtitnit illum virtute. 548 Excapite 18. eiuſdem libri. Qui viuit in aæternum, creauit omnia ſimul. 189 Ex capite 3*œœiuſdem libri. In verbo Dñi fietit aqua ſicut cõgeries,& in ſermone oris illius, ſicut exceptoria aquaru. 118 Ex capite 44·eiuſdem libri. Henoch placuit Deo,& tranſlatus eſt in Paradiſum. 304 Ibidem. Henoch placuit Deo& tranſlatus eſt, vt det gentibus pænitentiam. 792 Ibidem. b Henoch placuit Deo& tranſlatus eſt in Paradiſum. 806 Ex capite 34. Iſaiæ. complicabuntur ſicut liber cæli. 272. G 274 Ex leremia capite 2. Et nunc quid tibi in via A ypti, yt bibas aquam turbidamꝰſiue vt habent Septuagin- ta, t bibas aquam Gehons 339 Ex capite 5. eiuſdem. Me ergo non timebitis, ait Dominus, Ic. Qui poſui arenam terminum mari, praæceptum ſempiternum quod nonpræteribit. 118 Ex capite 18. Matthæi. Domine, quoties peccabit in me frater meus,& dimittam eis vſquc ſepties? Dixit illi Ieſus, Non dico tibi vſque ſepties, ſed vſque ſeptuagies ſepties. 764 Excapite 23. Lucæ. HNodie mecum eris in Paradiſo. 306 Ex epiſtola ad Romanos capite 7. Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? 584 Ex epiſtola 1. ad Timotheum capite 2. Et Adam non eſt ſeduttus, mulier autem ſeducta in præuaricationé fuit. 640 Ex epiſtola ad Hebræos capite 11. Fide, plurimã hoſtiã Abel, quam Cain obtulit Deo, per quã teſtimoniũ cõſecutus eſl eſſe iu- ſtus, teſtimonium perhibẽte muneribus eius Deo:& per illã de functus adhut loquitur. 721 Ex epiſtola 2. Petri Apoſtoli capite 3. b Caæli magno impetu tranſient, elementa vero calore ſoluentur, terra autem& quæ in ipſa ſunt opera exurentur. 205 Ex epiſtola Catholica Iudæ Apoſtoli. Prophetauit autem de his ſeptimus ab Adam Enoobh, dicens, Ecce venit Dominus in ſanctis millibus ſuis, facere indicium contra omnes,&c. 796.& ſe equentibus. BENE gudque 1 bus eyj 1 Al Herua Unnaa 3 kun ln muuan eyma netmu Aautaler. Moſe 3 riuin Ofemus, e dalen 3 X. — pue 11. Crraru er„ a 5 run ex muterig tmuiſa c Lapite 1. Wr dmumerait Rur,. V aſi quis dime em Udri. Lnem ſtam fecit: M vurtute. nſus Uumm. E' tennch 1 l 1 ldem hdri. 4 . 4 II. onc eris Mluus, ſicut exceptoii anci M. ous damtentzam. M. .laix. 110 .— mltne rvr habent Sepüu an turbidamt hue vthabem deu iuidem. A* 44 1„* p9 ui arenam terminum man, ia Matthei.„dtiersDarkihl 4 8 P „ vſaue ſepties-Dimmn dmittam en vIque ſeptiesen, aier eptr. 4½. Lucx. ½ 3 IB um KAPn HOine t raone ful· 2 4 3 1 4140 2 ius m PrAndF 4 irel!l 4 deT capie? 2„5 orubas 0 „ ee ftimonuucd ectlhn h NI 4. aaudh 1 4. g aduclohh ALr 1 4 K — AAIT 1. 4 1 1 84 Ke 4 Ful 1 4 1 terra ddtene! 44 1 acn 1ʃ„ 18„ 4. 3 Aoſtoll.„ en lude APM* ⸗ Danurt 4 4-2 1 4 1. 77. yet DAM n— 134— 8 3 * 1 1* 1 1 equentiu. 4 90αα PERERII COMMENTARIORVM GENESI M 2 0 IN LIBROS PRAFATIO. RUM Geneſeos, in quo naſcen- cis mundi primordia narrantur,& pri- o ma huius dniuerſitatus ſtructura, om- ries,mudus eſt, cuius nimirum nouus exortus, E ſex qudſi natales dies, quibus à Deo procrearus eſt, in exordio libri a b Moſe celebrantur. Quid eſt autem mundo, in rebus a Deo Do cõditis, mole maius, varietate admirabilius, ſpecie magmi- ficentius, ornatu elegãtius, pulchritudine amabilius, robo- re Valentius, ad incolumitatem ac diuturnitatem frmius Comm. in Gen. Tom. 1. 2 pPRfEATIO. r X miainet ‚ecentiſSimo partium omnium ordine, miroq; earum inter A baa —. 1 9 b VTenustius, bonorum 8 7 ſ qudſa coucentu quodam, conſen fuc 3*½ 7, 2 7* 46— 5 72„ 3 omnium copid plenius,perfect tone abſolutius denique cun 8. 2* 8. 4..„ 5„.. 2 45 7 dixi muduodixi omnia. quid enim aul dici, aut ſtugi poteſt, 1 † 7 0 ſulunſh b maileulds ynxntinn 8,„ e n n A ſiue maximus ſit,ſius Eꝛnunaum, Juod nõ, VOt mundi ample lua 3 2 4 8„f pim 1 4* 7 1„ 1„ 425„ 5„7* 74„„ 4 3777 Xuioſic mundhi-Vocdbulo Co ehcdatur! 1Id e l„„ 1 2:. 1Du orA ſan Prus b Juemadns ,27 Fð᷑ππ ,τα 5 ae 1 4 Dei operd cogitdtiont percurramus 3Mlb!. —„.— 7 —— 7 4— 7— 11,.„ 5 ed aturde el Ad 114 atesngadu Adostntlt] Ius, ot de —, 44 22 „e e, ihr ius, 2!.„97 esga, iu iuts Del denig da FlOAld 4ʃ e Il5„ et A-90 Cẽctüt IluCu 5 C74⁷ 12 Alt B ), e„. 7 7. S ge enun 7 2 1 4„„„„ 8 S575 ₰..„ ℳ;, dlgle 1 docẽdum vtilius. Vtilius dico, nâ Vel Vnu id quod Mo- uütuni 8 742„ 9„ 5 77 7— 2 7 A„ 3„77 8 7., 3 Fenda Au 64 1 1 Princν⁶ hHulus libri TerlSiite Aocll! 72/1 dée muado o 1— 6 mples gno catur ac teneatur, ipſum ex nihilo, ab aliquo temporis imitio&ſſe rum à Deo, incredibile eſt, ad cognitioné Dei mortalibus tradẽdã,atque in corum auimis corroboranda, quantà ex hoc vno effloreſcat& redundet Vtilitas, C u1 Juu ex omn æternttate ſarun as uxunens ſt tumas naque perſua um fuerit, mundunm, ludiöqpn . 4.„. 4„— nulla ex materia, nouo, cerli teνᷣoοts ortui C C Vele An 19 allus fuerat,& *.—— 2 4 24 /ſ generatushuic profecto nihil? Egol 67 t verſuddene ſſe Dadaa en 5/ Lumentin 8 8 becile 4 ,] 2) 164„ Deum,& vnum ſé, I omnium rerum e] jiclé? e,cõſerud- —— 4———.*„ temoregẽtéẽ intelltgenté, al qus prouidété ſe cauſam: eumq 2 5 infinita Vi ac potestate pollere: nec Vlla naturæ ncceſsita- dir, te,ſed ſua tantum Voluntate ac bonitate ad fabricandum laen mundum eſſe adductum atque ſibi nſum ad omnia ſque tunbu quaque ſufficere: ex ſe, ac ſe ſolo eſſe beatum, nec ad tuenda b 9 dugne felicitaté ſuà biuu reinuc extra ipſuum ſit, Vel admini D d caun culo, 2el acceſsione, vel cſortio indigere. Ecce tibi, 2no fi⸗ ſan de xo principio,id eſtenoua mundi effectione poſita& cõceſſaä, tbo De. quam ex Adoſe didicimus, quaſi anud quadam adituque( Guda, patefacto: quam facilis ad capeſſendam rerum diuinarum tſt mun ſcientlam iugreſio,qudmque longa fiat progreſio.. C pai Sed cur Moſes(nà& hoc quærat aliquis)bãc de mudi Ahhfaf 1OT. b origi ATIo. Lordine, mira;. . Murog kdrum nen ſu ſaſ vmuitus bam 1 ene abſolut msden ſſolu usedtniguenm aum aut dici, aut lnn nuj 8. 1 7. 27 no,D muna. amt 3„*„ 3+„ nedatur?a venuſimmn * „„. 4 7 1 Famk 1 t Ihuenley A ℳ AST 77145, Del al Fehl⸗ 4 3* 9 2. cedu iucudius, Vel demg u —„ nd Vel Vnu id quud dli “.„, r Snn. docuit,ſ de mudou- ₰ 7.. X mhllo, ab dliud kemyun dubile eſt, ad cognutomh 2 b corum dhimsc orroborauui C redundet Vtiluta, dlum, qui ex ommn aterutuu teria, nouo certi teperum 03 ncgοε* 4 per/ autkn 6 ½„ 5 33 1. auum rerum efjiciẽtévuiſns „ 5 9„ 7 1 1 e prouidete N. cauſim n „ 4—, 1 1* eke erenec DWüd naturæ uc0 1 e ac bonitate adl falntuus ue ſchi ipſum ad omnud „ 4 . 1* ele U 6 utum, uec adtu ⸗ 7 4 9 Pndam rerum U preensn Hoc 4 dT4 4 Aunos 1 PRAIE AM I O.— 3 ¼ 8.). 4 4—.. 1.. A& origine,& molitione doctrinã, quæ aifficilluma 2r habet ex- Lur Moſs⸗ — 2— mundi b plicatus, nes habituraà tams erat prond legétium fide 52 aſe exordio, n5 ſenſum, ſumplici tätum narratione, nudaq rerum ex pofitio- dasied Sane ne cõtextaà tradiderit, uec llis eam argumeta tionum mu- Pern mmentienuliiſc; rationum adminiculu comunire,& con- firmare voluerité E quidem ſex rationes, eaſque intelligen- cibus rerum æstimatoribus maximè probädas aferre poſe jum. Principio hac Maſis doctrina planò hustorica eſt, B quemadmodum hic mundus ſit à Deo fabricatus distindto atque enucleate enarrans. Quamobrem in ca doctrina tra- denda Maſcs, non Philoſo pbi, ſéd Historici pantes agere E implerz aebuit. istoria autem ratio fidelem rerum ge- Harum commemorationem depoſcit; rationes autem,& argumenta mininè requirit. Posted, cum hac doctrina no Fut humana, non enim eſt hominum diligentia& induſiria, ſtudiõ que comparata;ſed diutna fit,& ſingulari Dei mu- C nere Moſi patefacta: rectißimum profecto fuit cam ſolius Dei,d quo crat tradita,& cuius fides omnium ponderé ar- gumentorunm longe grauior qſtꝛauctoritate niti, neque im- becillæ hbominum intelligétia ratiunculu, aut cõiccturis ful- eiri, E ſustentari. Deinde placet B. Ihomæ, nec mihi di- SeThomas . 1 3. 88 4.. 6 ſplicet,nouam mundi creationem Jin2is, dc neco/ſdrils 11.P.4. 46. artic. z. ionibu. nõ poſſe concludi, ſed fide tantum à nobis acceptd EG7 cognitâ haberi, cui ſéntétiæ ſufſragari Videtur S. Palur D lus, cwius in Epistola, quæ ſcriptà eſt ad Hebræos c. I1. hac Iiunt Verba. Fide, intelligimus aptata eſſe ſæcula ver- 2 bo Dei, vt ex inuiſibilibus viſibilia fierent. Certe (quod apud omnes extra controuerſiam eſt) tund fa ckam eſſé mundum quando factus oſt,& nõ prius aut posterius, E eo partium ordine, atque ſbatio temporis, quo narrat Moſes fuiſſe cum à Deo perfectump nemo non ſolum certa b b a 2 ation⸗ 4 PHREAIIO. hac ratione comprehendere ſäd ne conie 7 ura quidem aſſeq ui, 4 Aha 19 aut ſuſpicione aliqua attingere potuiſſét. Ad hoc, doctrina l eu, hac ſcripta,& tradita eſt populo Hebræo„ rudi ſculices at- ſoyhu- 61 que indoctonnequs Philoſophicaru argumetationu capaci, 7 d 9. E cui omnino perſuaſum erat, omnia Moſis U dicta& Ima de ſcrip ta‚d Deo pro fecta, cum qud Eun käm frequenter, umump E familiariter loqui, O cuius potentid tot, O ta inſignia nunla- facere miracu la cernebãt. A dijces quod maximo Deinoſtræ tyyliata Dtilitatis prouidentiſsimi conſilio ita factum 2ſe reor; qud 3 Dirn: DVidelicet vberior nobis de Deo bene merendi ſeges ac ma- lluͤll,qud teries praæberetur, fidei DVirtutem nauiter exercedo,& Dei ne putaus Verbus ſine vlla dubitatione, ſummaq́; cum animi demiſ= funuas ſione, ac religione credendo.&i enim apud Pythagora diſci- furunr pulos præiudicata magiſtri tantu Valuit opinio, vt pſum yftchias dixiſſe: ſaätis illis ſſet ad eredendum; quanto magis Dei au- zuanto i QGoritas arcana rerum cæleſtium, per vates ſuos enun- di ſnnſa ciantis, ac docentis instar omnium rationum&ſſe debet? C oienma Poſtremo hac ſcribendi,& docendi ratione id ſane per- E huln fectum eſt, vt quorundã ſuperbia& contumaciamagiſq; viletun contentionis, qudm veritatis cupida ingenia, E eterus ti venn llius Academiæ volubilitatus at que inctabilitatis amula, rard aun coeẽrcerentur ac reprimerentur. Junt enim multi( tanta eſt dcant,a humani animi vanitas& peruerſitas) ſunt inquã, multi uifaan ad opinandum quodliber audaces U proiecti: quiq́; in op- de Alu, pugnãda Vveritate arguti& diſerti Videri Velint: atque D D uunn omnibus cõtradicendo, nulliſq rationibus quantumuis ex- 3 Jua quſitu acquieſcendo, nomen ſuum maxime nobilitatum,* inmd memoriamq; in multa ſacula prorogatum iri putent: ſum- calun., mamq ingenij,& doctrina laudem, atque glsriam existi- Au 9 ment, rebus claris lucem, firmis robur, certis fidem, Veteri- Iſtuma 1 bus auctoritatem, nouis dignitatem auferre. Nequo Dero aun o Hebrac„rudi ſeilica t tru 7 211 29. dr gumetationa ccy 1Ohu cayan emmia Moſus g diclath 70 14 tam frequenn entia tot, i ta mſu uod maximo Dehnſ .e b o Ha ſac. 1 eſe Teozquj Hbene merend eger aec m in naunter exercedo, GD ſummaq cum anim um AAA Dvfl„ nim apud Ythagora din * arn Valust opinio, vti ſm dum; quanto magu Dauu- tium, per Wates ſuas ann ium rationum eſſe debn ₰ docendi ratione id ſaun- 1 erhia ſ contumaciamax 1 cupida ingenia, t' uum . 8* b ataue inftabilitatu an unt enim multi tauus . unenun „grus unt nqud„- J 4 2 .—, 44 u „r r/ pProleclt: 119 d ꝙ. hit Aa „rti widern Velmtu 4167 3 41 8 112 rationibus qual thon 18 noHllttaran 1 8 1 7 AAxie 11 aAk! 7 1 u iri putentſe 9 7 1 Dule PRAEATIO. 5 A hac Moſis dicendi, ſgribendiq vel ſimplicitas, el potius ſic enim eſtaſi veré astimetur)grauitas, cuiquam Philo- fõphorum iure potuit displicere: ipſorum namque princeps, E vt vocant ipſo Philoſõphia deus Plato, quàm multa in Timæo de hac ipſa mundi generatione,& do prima rerumn omnium procreatione, nullis argumentorum firmamentis munita, ſed nuda tantum oratione ſimpliciter enarrata,& explicata reliquit? Diximus de materia huius libri,& de ratione eã tra- B ctadi, qua vſus&ſt Moſes: ſcilicet quod in praſens fatis fo- re putauimus: ſequitur, Vt quod ſecundo loco propoſitum fuerat, etiam de auctore dicamus. Si libros, ſuui quemq au- Ctoris nomen,& gloria docorat, atque nobilitat, magna profecto huius libri laus eſt Moſes eius auctor, Vir nimirii Laus Moſss quanto dignior omni laude, tanto omni laudatione maior, V propterea ſatius hoc loco futuru duxerim tacitus pra- C terire eius laudes, quàm laudantis culpa, tenuiter& ieiu- nè tractatas infufcari, atque inquinari. Et alioqui maioris Videtur reusrentiæ, quod dignè laudari nõ poteſt, id ſilen- tio Venerari potius, quam eloqui: præſertim autem cùm nõ raro accidat, vt, quæ quantaà ipſà funt, dici non poteéſt, ea ſi dicantur,minora quam ſunt, rerum magnitudinem dicen- tis facultate metientibus, eſſe Videantur. Verum, vt catera Yetuſta⸗ de Moſe nunc taceantur, illud tamen in praſentia non eſt Molss D tacendum in eius viri ataté intuentibus, ſtatim occurrere, E& quaſi lucere vetustatem huius operis: vnde plurimum ai non cõmendationis tantum, ſed etiam denerationis ac- cedat. Etenim fi nullã habet Gracia Fſoriptionem poëmate posmaio- Homeri antiquiorem, quod priori libro aduerſus A pionem affirmat loſephus: quus non ider quanta huius libri ſir laus Vetustati, cuius auctor Moſes quingentis aunis Ho- b a 3 merunm ſcriptione 6 PRAFATIO. merum anteiuit: Eupolemu. prodidit,(Vt in libro decimo 4 AAeDP3 guſeb.libro de Prapdratiohe Euãgelica refert E uſebius yprimum om- vrvli Praehen nium litteras Iudais tradidiſſe Moſem: aà Iudæis accepiſſé Anunn e Ppænices: à Phænicibus ad Græcos Cadmum trãſtuliſ nuurbd An Moſes ſe. Moſem Verô lõge priorem niſſe Cadmo, veteres histo- d aquuls nnteras He. /αιν ⁶ annales re licantibus noõ erit obſcurum. Quanquũ ait Alofes bræis. ud E upolemi dictum de litteru gent Hebraoru d Mo- lotum 4 ſé primuùm traditu, nò probat A uguſtinus in lib. 1. de Ciui- laauuer b tate Dei,c. 39. Quin-Ot linguamoita quoque litteras He- B b tan U N 1oſephus li- Hralcas aile Moſem fuiſſe cenſet. Augustini ſententia fie Athenien P Anni. 63 Io ſephi guctoritate probabilior in primo enim lib. Iudai- ninnudui carum eriginum/ cribit, nepotes Jeth ante generalem illam enam du orbis terrarum eluuionem, ſcientià rerum cælestium ab ip- Hanami fis inuentam, ne Vnqud caſu aliquo periret„duabus in co- nuſſe 1 lumuis, altera lapidea, altera lateritia litteris inſculptam, phaethat conſignatamq reliquiſſe. Verùm antiquitas M oſis(perſe- 1 w quamur enim, quod dicere ſumus exorſt) gx comparatione C OThehas aliorum ſcriptorum E& ſapientium, quicumq; apud alias Gracut gentex habitiſ unt wetustißcimi facile existimari poteſt. Onꝛnta oerateho Socratem quidẽ certé,ex quo vel ut paréte to² nobilium leatas, niſiimmis Pro Philoſophorum famuliæ proſeminatæ, ſunt, poſl nouißimos eeluit, phetarum.„„ενρεμ Prophetarum, Zacharia, Aggaum,& Mala⸗-⸗ ſawuid chiã funſſe constat. Septé auté: li ſapiẽtes, quorum princep⸗ n derde sa- Thales primus in Gracia Phule ephar cæpit— multo poſt Lnnux, eos mopheasseu Maiores appellatur, yofi Galomonèé auté D 5 TI. plus quadringètis annis floruerunt. Ex quo apparet Gh ex- dij m tat, iã propemodum caneſcente in populo Deiſ apietid, Vix r dum fuiſſe apud Græcos Philoſophiæa incunabula. Nec e- enn rò Moſes priſcos tätum Geutilin poëtas, E Theologos Or- 9 aen pheum, L mum,& Muſæum, Homero atque Heſiodo lon- PS- ge anti quiores, ſed Mercurium etiam Bhiloſophiæ apud lun 4 V Aey fahin TIo. 7 aucut,(Vt in lihra teemn! rt Eu ſchiui Nhe. 5 ſebius primum on oſem: a ludeu accepiſt racas Cadmum tralkul Ue Cadmo, veterts hiſt. crit oi ſcurum. Luangni u genti fiebraorua Mla SHinus mn 1.19.4 Cuu. Mlla Tuoque litteras Ke. b t. Aæ ugustinn ſentenuſt in primo enim lib. luda- Leth ante generalem ilu Cid rerum cæleſt Ium. 1 p V 1 quo perrret, duabus na- ateritid ltterts in ſcuptan n antiquitas Aloſueß 34 exort) ex com parahm ₰ ₰ num, quicumq apud du num, quicum 1 4p 1 ar facile exiſtunar: patſ J welut parete tot nobilim 44! arid, A 3 * 8 raum, C Aus e ſapte tes,quorum ymd phari cæptl nulhf a Jalemmeuh 8 1uN appeldtur,Te 8 4. ep. X9 dpartt h 0 r af. Ex qN 4 HA ſaptekuh0“ e n Pold Deiſa 4 at hulaNéc 7 4 . 4 1. 4 adbta ncund 4 4* loſepmnm a9. „ n ctas,U Th9 3 u! 21 0 Hhuu 9 Homero atq 15 4¹0 Pn r etidt 39 9 PRAfAITIO. 7 A e&Al epyptio⸗ principem, 22 muentorem anteceſsit. Sig uide DVt eo loco, quem baulo ſupra poſui, docet Augustinus Mercurius qui Triſmegisti cognomen inuenit, nepos fuit maioris Mereuri,cuius maternus auus Atlas Astrologu⸗ G aqualis Promethei, o tempore floruit, quo tempore Vi- Xit Moſer. Quid pluradqui Cracaram historias anna- les, cum diuinarum litterarum hiſtoria& chronologia, di- ligenter& ſubriliter cõpararunt, ab his verißsimò obſerua- tum& proditu eſt, Moſem aqualem fuiſſe Cecropu primi Athenienſium regis. quæcumque auté à Græcis memorãda, mirandaq, Vel de claris hominibus, Vel de Heroibus, at que brata miraculis narrätur, ea omnia liquet poſt Cecropẽ ex- titiſſe. poſt Cecropem namque fuit Deucalionis diluuium, Phaèthotis incendium, Proſerpinaæ,& Europæ raptus, Cere- 44 Mercutius Triſmegi- ſtus poſte- rior Moſe. Moſes ęqua lis fuit Ce- cropis,& multis deo- rum anti- etiam dius ipſorum, aut historiis tradita, aut fabuloſis cele- uor ris mysteria,& partus Apollinis. poſi Cecropem Cadmur C Thebas condidit, primuſq litteras à Phænicibus a cceptas Græcis tradidit: Dionyſiur, ſeu Liber pater Indos fubegit, Orientemq; domuit, Adinos léges, ſcriptoru præconiis nobi- litatas, Cretenſibus dedit, a eſculapius medicinæ gloria ex- celluit, honores etid diuinos conſecu: us. poſi Cecropem Per= fei victoriæ, Theſai actla, Herculiſc; labores celebruntur, & Poctæ,a quibur profluxit Græcoru Th eologia, A mp hio, Linus, Orpbeus,& Muſaus floruerunt. Non ero longior. P X L. poſt Cecropem annis bellum Troianum geſtum eſt, „ ,, 2o, minimum!oo.annis posterior fuit Homcrus. Theologü .—. 4..*—.*—. 8 2 in Gêtilium ſcriptis proditu ſit, primum fuiſſe Theolovumn. Philoſophi- N Dan Fic,p 5 fuiſj D2O Ah poëtam,& 8 PR X f A T IO. gitur. Prim um, quia frequentiſsimos eoſq; familiariſsimos i atque iutimos cu Deo ſermonèes habuit„ch ipſo quaſi ami- cus cum amico loqui„E ex eius loqui ore, ſecretißima ei us conſilia cognoſcere ſolitus. Deinde quia monstrauit nobis, qualem eſſe Deum existimare oporteat, num nempè, op- I,um. Maximum,omnipotentemmundi conditorem, at- ne rectorem, ommiumq;, rerum ſcietiſßimum 22 prouiden- tigimum administratorem. Ad extremum quia Hebraæum populum docuit, qua pietate E religione, quibuſq́; cæremo- niuis Deus ritè colendus, E& Vvenerandus eſſet: quibus item piacularibus Victimis& ſacrificiis, iram Dei mitigare, elicere miſericordiam, auxilium euocarè, Vveniam denique ſceleribus impetrare poſſet. Quam autẽ eximius Philoſophus fuerit Moſes, nemini qui Del hunc modo librum legerit, dubium eſſe poteſt: dif⸗ jeilimam quippe, ac nobiliſimam Philoſophia partẽ, eam dico⸗ quæ eſt de mudo& homine, hic liber,t verißimo, ita 0 grauiter E& mirabiliter ab 1pſ deſcriptam O& explicatam, continet. Atque hac omnia Moſes non à ſe conficta,non ab hominibus accepta, non naturæ Veſtigius duc᷑tuc indaga- ta, ſed ipſo Deo indicante ac docente ſibi patefacta& co- nita, litterarum monumentis conſignauit. Pocticæ verò laudis præſtantiã duo eius elegãtiſsima carmina: ſeu can- Txod. 5. tica, qud in libro Exodi& Deuteronomij lepuntur, aperte Deut.z2.„„ 2. declarant. t taceam parté libri Iob non minima pulcher- D rima mecri ratione ab ipſo eſſe compoſitam. Quin grauißi- Efn) m. mus auctor Hieronymus affirmat, eſſe Moſts Vndecim ACyri. Pſalmos, qut in libro Pſalmorusab octogeſimo octauo ſq ad cẽteſim numerantur. Reliqua eſt historia: cuius prima DVirtus& præcipua laus Veritas eſt, q; tanta eſt in hiſtoria Moſis, Vt ne de vnius quidẽ Verbi omnin ſcriptoru eius Veritate, A veritatty calluubquu yuuu'euu muuii rnalituud lar 4b Ä’ del ve tunn eſe huhye an de Habitu- Btun Euſth Kidiumal tynun n iclalue veteru T. rus benef Ct pnit quur nun auctynen tu. nam Jnanſed V derbui aucty erjſiim⸗ D Ant qu mcenan uiſ lotg contradi vhapinnr b lentna 2 Non 7 aru Co ATIlo. Mo; 20— eoſſ famlianſana Abur 4 151 haubun eu iyſo quaſi am. 1 huu ore, ſecretiſemaan de Juna monſtyaui uo ¹ dort cat, Vnum nemye 9. m nund condit orem qt. ſcietißimum té prouum. extremum quia Hehraum reli gone, quibu 1 carem. derundus eſſet: quibu um iciu, tram Dei mitigm euocdre, Denam deuim b ophus fuerit Moſes, nmn erit, dubium ep 6 potedt nam Philoſophia partoum 1 ne bic liber, 2t Verlpiman deſcriptam U explicum foſes non 4 confickund 8.. ra Veitigius du ctu⸗ nuut rdocente ſib atefacli Uc a ranftonauit. DPoents M 7 ar. „ataGuma carmind, ſeucd 52 1 Deuf 27 Ae, Tob non mmmaf —— Hurn efadd' . mpoſctam. Lung 9 4„ 9—n 30 . E AMoſts Whh urmadl,? e MD 7 77 ockau el 90 70 7— 1 m 24 Gru en3 hustorua-cun * 84 aud„ A ſ „ 241f- 8 1—„ I 221, tautd 11 4 4 1N„ 1 222nm ſenpun Ardte ern. 1 * 111 4 eronom lexuntundd V duch Veritate, fas ſit ambigere. Eo praæterea cæterii historicis præ- celluit, quod logiſimi temporis bistoriã Kcripſit- nã'ſque d mundi exordio réperitã ad duo millia& quingentos aunos pertexuit. Cæteru de antiquitate Moſir,& Virtutu ipſius excellétia, dabitur nobis& alius pradicandi mdgis idoncus locus,& aliud ad dicendu minus anguſtupreſirictuc. tõpus. Sed ereor ne illa fortaſſe hoc loco lectoré fubeat cogita- tioonon o&ſſe Moſem huius libri auctoré, ſed Eſdram. Uetus B quippe fama eſt, E opinio Irenai libr. 3.c. 21. Tertulliani lib. de Habitu muliebri, Clementis Alexandrini.lib. Stroma- tum, Euſebij in Chronicis, B. Hieronymi in lib. aduenſus Hel- nidium aliorumq; nobilium ſcriptoru auctoritate onfirma- ta, quo temporæ Hieroſolyma capta funt, ac funditus euerſa à Chaldæis ſimul etiãà ta Moſis libros, quam cateror omues Veteris Teſtamẽti fuiſſé incenſos, poſtea verò diuino memo- riæ beneficio ac miraculo, fuiſſe eoſdem ab Eſdra renouatos, 6 G pristinæ integritati redditos: quo fit, vt ſacroru libroru, quos nunc habemus, no Moſem ſed Eſdram ſcriptorem, U& auctorem cenſeri oporteat. Verum hoc nibil habet difficulra- tis nam quia Eſdras nõ fecit, nec compoſuit nouos ſacros li- bros ſed priores, ita Vt fuerant, eiſdem planè ſcntentiis, ac Derbis inſtaurauit, atque redintegrauit, propterea non pſe auctor Jacrorum librorum, ſed refector tantum, ac reſlitutor exiſtimari& appellari debet. Quãquam peruulgata illi,& antiquæ opinioni de ſacris libris ad vniù omnibus Chaldaico incendio deperditis, E& multis poſt annis ab Eſdra reſtitutis, niſi tot grauium Viroru obſtaret auctoritas, procliulus ſſet PRTFEAT IO. 9 N An Eſdras ſacros om- nes libros combuſtos renouaue- rit. Non fuiſſe à Chaldæis combuſtos omnes ſa- cros libros. , I...„— contradicere, quam aſſentiri. Dicam hoc locosnõ enim lelto- ri, opinor, id molestum accidet quibus rationibus huius ſen- tentiæ fider ſi non omnino labefactari,& funditus euerti, Comm. in Gen. tom. 1. b quidem non parum tamé eleuari, ac debilitari videatur. Ac primu A PRAEAIIO. 10 n nullo modo dubitandum eſt, librorum Moſis, cætero- A 4 hurere u0 . uida rum diuina ſcripturæ qudm plurima fuiſſe apud Iudaos mnb ſu exemplaria, pra ertim autem penes ſacerdotes, quorum in eo au- dig 1 populo multa erant milliahu nam jue tum ad ſacerdotalia unnnuui munera vité obeunda,tum ad docendu populumpeiu /4. lites, qui Huns Gyl controuerfias conu enienter diuinæ legi diiudicandas ac runrcibuſt Jirimendas, diuinorum vVoluminum, maxime Verôo Moſis tirNon 4ſ diligens& aſsidua loctio, perneceſſaria erat. EFuiſſe autem aun acr permulta Aiuinorum Voluminum exemplaria illo praætlerea i 3 taubzorum argumento conſtat, quòd in priori lib. Machab. c.i. ſcriptum nauur. A—h eſtex mãdato regis Antiochi facros omnes libros apud quoſ- mſſi ug cunqus Hebræorum reperiebantur, diſciſſos eſſe, atque cõbu- ciciowincen ſtos, erant igitur multi,& variè disperſi: nee täta eius regis ſeryun- tamen diligentia furtu eſt, 2t omnes libri perirent. Namque Jue eruau poſt id temporis, in codem lib. c. 3. legimus Vveniſſe Iudaos in laboretk M aſpha, ibique ieiunauiſſé,& diſciſus Voeſtihus induiſſe ci- nrent, ſu licia,& expadiſſe libros lezis. Quin aliquot annis poſt Iona- O c umb thas in Epistola quã ſcripſic ad Syartiatas: Nos, inquit,c O ſunnu nullo horum indigeremus, habentes ſolatia ſanctos li- tmpu a bros, qui ſunt in manibus noſtris,& c. Et verò ſi omnia Bſcam diuinæ ſeripturæ olumina fui ſſent tuc ab Antiocho com- ſtanna buſta, nde nam ſacri libri, qui erat tempore Domiui ncſtri guenli 22 Apotolorum extitiſſent ian finger quiipiam alterum Oyun, quendam Eſdram, à quo iterum ſint illi refecti? ani 1 Quod ſi tem pore Machabæorum ch iuſſu regis Antiochi, D D ℳ 74 1 crudeljſeimo dom:natu omns Iudaũ oppréſſam tenebat, umin ſacri libri fum nâ cum diligentia conquirebãtur. omnilbuſq clatu Vestigils indagabãtur, E& apud quoſcunque inuenti lut, vunn 4 cremabantur; multi tamé ex illo incedio ſeruari ſunt: quan- dber 5 to minus credibile eſt fuiſſe eos à Chaldæis omues combuſtos. ſa cum neque Chald 4 vonbn Giſſe aliquos lit een b Nan zue Chaldaæos combuſsi:ſſe aliquos libros, nequé com- S ſa burere ATIo. 1* 15 1 19 1. 12Wm Aloſis ann, . 64:. 1 77 Me apud ludan ues ſdcera ter quarum me um jue tum al ſacerunii Mendu Popu lumeuſi lun liumn legi duuudicindu ins maxime Ver) 3 ceſarua erat. Fuiſſ aun 4 exemylaria 1 lo Drertnu ri lib. Machab.c. num rros omnes libro⸗ apud u tur, diſciſſos ſe at qus cin e d pe ſu nee tata euum A 9 2₰1 muer lor perirent. Nanna 4 erns niſſe lullaun * 4 7 41 3 „ *444 14 ℳ diſci Veſtibus tnäuſſes . Sunn Aliquot aunts doſtlat — r 24 11 aurtiatas. Nos, inqund * . 12[andtasle habentes folatia ſanctol . 1. r pptht 4 41 ½ DVerRo tonh Alttd,& E Derd 2 8 2„pf. Dnt feuc db MAutaochp c 4 7” rat temyore Domum 6. 7,1 1 6 4 5 DA dle 1*ν 8„ 1„ ½ . 47 1 ⸗ 1. „ 74* 77 7 Anlhll 4 4 9) 1 6 4* v.„. .-— nt 1 a0 bpre 1 IeNl fudtd † 77„n!bA 93* ye 1 uirebatur,“ — 6 f JetA 21 22 3 maue TMllehlt¹! 24 quoſcunc. 7 7 1 1 1„ 1 747 . 7„ 11' *! nof CD n 49 2 1 4 — 7 aeckee p 21 47 8 MI PRIEALILO. 11 A burere voluiſſe, ſquam ſcriptura teſtetur? Quinimo cum omnia, quæ Chaldæi captis Hieroſclymis aut incenderunt, aut deſtruxerunt, aut Babylonem aſportarunt, ea diſtinct ac minutatim in quarto lib. Regum, in 2. Paralipomenõ, O&*.SeEru⸗ apud Hieremiam commemorentur, de ſãcris tamen libris ercs. tunc cõbuſtis nulla prorſus sᷣeiâ in ſacris litteris fit men- tio. Non eſſet autem id tacitumaſi&ſſet factum, quemadmo- dum facrorum Voluminum combustio, quæ tempore Ma- B chabæorum facta eſt, in eorum libris expreßé,acdiiſertè nar- ratur. Adijce, quod non fit eredibile Hieremiam, qui per- miſſu regis Babylonus ex Chaldaico illo vrbis,& templi ex- cidio, incendioq arcam altare incenſi,& tabernaculum(t ſcriptum eſt in ſecundo libro Machabæorum) erip uit, at-*Mach.. ue ſeruauit, non maiori cum ſtudio& cura, certs minori labore,& difficultate diuinos lihros, ne prorſus omnes inte- rirent, fuiſſe conſeruaturum. Quid:? quod in illa vrbis& C templi conflagratione non eſſc libros facros à Chalqæis in- flammator& perditosonon minimum ſignum eſt, poſt illud tempus annis prope ſeptuaginta,& plus octoginta ante Eſdram, Danielem meminiſſe librorum Hieremiæ 22 Mo- Dan.9. ſis, tanquam qui tunc ſalui,& integri ſſentz loſephum quo- que in libro ndecimo Iudaicarum antiquitatum narrare, loſeph. ibr. Cyrum regem, ad donandam Iudais libertatem, potesta: Teht. temq; reficiendi templi, oſtenſõ ſibi Eſaiæ libro à Iudeis D Wel, Vt Theodoretus tradit, ab ipſo Daniele, in quo ates Theodore. nominatim ipſi amplißimum mperium Dei Torbis polli- Eb3e ice⸗ cebatur, eſſé permotum, erat igitur tempore Cyri, tot nempe annis poſt incendium Chaldaorum,& ante E ſdram integer liber Iſaiæ. 193 35 dil Non löngum faciam: pradicti huius opinionis auctorers, E ſectatores nullo eam ſcriptura teſtimonio, nulla ratione b 2 frrma, iA 1 4 1 B — 4 [ 3 8 2 uff L * * 1 4 1 n 4 1 4 1 1 ö 8 ** 5 1 1 firma, PRAFEAIIO. 12 in lib. 4. Eſdra e. I* usſcio quid, vnde fortaße illi eam ſen- tentiam hauſerunt: Inducitur enim Eſdras Deo fupplicans, Vt quia lex eiur incenſa erat, ad eam renouandam Fpiri- tum ſanctum ſibi impartiretur:& poſt hac fubijcitur, huic Eſdra peritioni fuſſé à Deo Jarufactum. Verum hoc ina- ne ac futile eſt argumentum: quis enunn neſcit, librum illum ſſe apocryphum, E nullam eius libri eſſe apud Hebraor aæ- qut, quàm apud Christianos fidẽ, E auctoritatem Quan⸗ quam non agit eo loco Eſdras de reſtitutione diuinoru vo- :. 4 4 6„. 7 luminum, ſed de aliorum librorum ſeriptione, quibus Vide licet contineretur interior quadam„& abditior, mysticaJ librorum Maſis,& ſacraruù rerum intelligẽtia, quam non- nulli putant eſſe eam, quæ Cabaliſtica Vulgo appellatur. Si- quidem in eo ipſo libro traditur, Eſdtram per quadraginta dies, quatuor,& ducentos libros ſcripſiſſé, quorum centum triginta quatuor in Vulgus indicaſſe, ac publicaſſé, noui 51-C mos autem ſépruaginta in publicum eſferre Dei iuſſu eſſe rohibitum. Quo licet intelligere, quæ tradita ſunt eo loco de lurb ab Eſdra ſcriptis ad refectionem diuinorum volumi- 83 — 1 num, qua de nuc agimus, nequaquam pertinérè. Nec cvero 3 in præteritis relinquam, Athanaſiu istiu fmodi diuinæ ſcri- pturæ reſtitutionem tanto miraculo ab Eſdra factam non intellexiſſe: nam cum is agit in Gnopſi de libris Eſdræ, ita ſcribit: Narratur& hoc de Eſdra, cùm libri ſacri per incuriam populi,& diuturnam captiuitatem peri- rent, ipſum, cùm eſſet vir induſtrius,& lector per- diligens, verique ac recti ſtudioſiſsimus, eos omnes libros apud ſe cuſtodiuiſſe,& poſteà eos in commu- ne protuliſſe, atque ita ab interitu quodammodo vindicatos conſeruaſſe. Hac dixi de hac opinione, non auctori „,„ 8 nulla vel probabili coniectura confirmant. Eſi ſanè A 4 auctoniut um zuli aameu- Wun Aunu umaucna tautum in llud en b ſaule M Jjaſriytha b nuſectum Chudt nun t coligum Belerum! Malètemj cheorum) tur Hebre nallaul ratadu llgann populiD lta lenſ lem eſſe laletun keron.z.. lue oign ludeu ſ Amii: kls non V ATIo. ura conſirmant. Eſan 1 9 ¹ 7 4 Mle fertaße 1l eam ſ Er 1. 87 Eſdras Deo upplen 3 4 ld eam renouandam 6 1 Humtan h U poſ ec ubijeitun i atufactum. Verum as enim neſcn, ** hoc in 9e. librum Ulan er, e Weapud Helrau le, C auctoritatem Hau le reititutione diuinorn 2” rum /0 iptione, quibu 17 lam, C./ abditior, myſt „ b,„ 1 Fum mMte Alge f14, Tudmm — 71 aiica vulgo appelann. Eſdram per quachum 1 8 r rh rſſe. quorum ceutm 12„ ccaſſe, ac public ſſe mun V1 Wanach AbCuA qferre Dei tuſun ere,dus trudita ſunt eo lacd 1 e diutnorum valun- 7 4 8 49 Ne 1 mere. Ned „ AABI PRIFALIIO. 13 auctoritate cenſeutis, ſed diſputantis libertate: neque enim tam wolui inueteratæ, receptaq́; opinioni aduerſari, quàm, quid in ea Videri poßit Vel obſcurum, vel dubium, Vel cum diuinis litteris parum congruens, Vel denique nec pro- num ad credendum, nec ad probandum facile, more d ſpu- tantium indicare. Illud etiam hoc loco in diſputationem adduci poteſt, an An Moſes b 8 ſcripſerit Pé quales Moſis libros iam olim habemus, tales omnino ſint ab tareuehũta- eo ſcripti, Vt nihil in eis contineatur, quod non ſit a Moſe dAenndge profettum, litteriſq; mandatumt Non eſſe libros Pentateu- eſ. chi, vt nunc ſunt, ita ſcriptos à Moſé, quidam eo argumen- to colligunt, quod in cap. 22.libri Numerorum citatur laber BSellorum Domini, Prouerbia item& Carmina, quæ poſt Moſis tempora eſſé ſcripta, non eſt dubitandum, quin eo lo- co, eorum prouerbiorum& carminum auctorer, appellan- tur Hebraice Moſchelim, hoc eſt,ſi Verbu de verbo Latine reddas, Parabolantes, ſeu Prouerbiantet: nempe qui figu- rata dictione, quæ Parabolis,& Prouerbiis conſtaret, tam dicendo, quam ſcribendo vtebantur. Quo licet intelligere, fuiſſe eos argutos, E elegantes ſcriptores. Michal enim He- bræis eſt genus dicendi, ſcribendiq vrbanum, acutum,& elegans. Nimiru iſti res maxime inſiones,& memorabiles populi Dei,partim ligata oratione,partim ſoluta ſcribebant Ita cenſent alij. Ego,vt credam maximã Pentateuchi par- Auctoris tem O/ſe Maſis adducor, tum conſentiente omnium auttori- tenads⸗ tatenium etiam quod in ſacris libris Exo.. O 24.E Deu- teron. 3Qνmulta in ſcriptis Maſen reliquiſſe comperio. Nec leue angumentum eius rei 2ſt, quod Dominus noster dixit ludais loan.. Si crederetis Moyſi, crederetis forſitan & mihi: de me enim ille ſcripſit. Si autem illius litte- ris non creditis, quomodo verbis meis credetis: 3 b 3 Et 14 PR ‿ F A 1 I1O. Et apud Ioannem capite primo. Philippus dixit Natha- 4 naeli: Quem ſcripſit Moyſes in lege,& Prophetæ, in- uenimus Ièſum filium lIoſeph à Nazareth. Placet etian mihi eorum ſententia, qui existimant hoc Pentateuchum longo poſt Moſem tempote, interiectis multifuriam, Ver- borum& ſententiarum clauſulis, Veluti ſarcitum„E ex- plicatius redditum,& ad continuandam historiæ ſeriem melius eſſe dis poſitu. Illlud quoque ſimillimu vero eſt, fuiſſe in Gynaâgoga priſcis illi temporibus Diaria& Annales, in B quibus res ſäcræ memorabiles,& ad ſacræ doctrinæ propa- gationem Vtiles ſcribebantur continuata ſerie, ab his, qui omni atate eruditionis ac pietatis laude florebant, quorum ſcriptis ſumpta 2e multa corum, quæ nunc funt in ſacris li= hris, breuius tamen,& distinctius tradita,& in meliorem ordinem adducta, magno argumento eſt, quod ſape in di- uinis libris citantur alij librinin quibus cædem res Dherius narrabantur, qui libri omnes interciderunt: talis fuut liber C Libri de re- Bellorum Dominis qui in cap. Vigsſimoprimo, libri Nume- l lafarann rvorum nominatur: liber item Iustorum, cuius in libro loſue Tn e AApze decimo, U in libro ſecundo Regum capite primo, fit mentio: commemorantur etiam in tertio libro Regum capite vndecimo,& decimo quarto liber Verborum dierum Salo- monis, E liber de Actis Ifrael,& Regum Iuda, geſia quo- que Dauidis à Samuele Nathaã E Gad Prophetis conſcri- pta, itemq́; præclarum illud opus de omnibus quæ acta funt D regnante Dauide, tam in terra Iſraẽloqudm in cunctis alia- rum gentium regnis, quorum ſcriptorum extremis Verbi⸗ prioris libri Paralipomenon habetur memoria: præterea libri Verboru Nathan: liber Ahiæ Solonitis, ifio Abdon cotra Hieroboam, in ſecudo Paralipomenon capite nono, ſermo- nes etiam Ozai de rebus Manaſis regis in ſecundo Parali- b pomenon à pomtnun dutijlun yunuraul Heulum 2 Aanen coal 3 Aſbne C uuſnodi ſu repoſſ Iaut/ ſan luſnndi dien dug hunc mod quodegt deoritate. itos teuc Aaon Cwſe,a ſwiſtan fenture. tem 008 cun a gutinu Ret⸗ Mudn d utine/ lemyon ſédem epnda me hus vnd Ala ſuuu,„ 2hup ünn Nahe P R AÆ F A I I10O0. 145 ge,& A pomenon capite trigeſimotertio, liber quoque Dieri facer- dotij Ioannis H'rcani extremo priori! ro Machabæorum memorantur. Quid multarauctor posterioris libri Macha- Cur Gpra- bæorum in eius libri capite ſecudo fatetur, vmum ſé in o- ics 6 dlibis lumen coarctaſſe yes gestas Iudlæ Machabæi, quinque libpis otin in ſa⸗ a laſone Cyrenæo latius,& enucleatius expoſitas. Sed cur Nurart uh. itiuſmodi ſcripta in album diuinarum ſcripturarum uon nchem.:e fiut repoſita, cum alij eorundem auctorum libri in canoni- recepti cu,& ſäcris habeantur, nec pauca ſint in diuinis litteris ex illiufmodi ſcriptis exprompta, cauſam aliquam reperire cu- piens Augustinus in 39. capite, libri 14. de Ciuitate Dei, ad. Auguſti- f lan keriecku multifariam h. tlu. veluti ſarcitum, ta ut, uuandam historis ſena jue ſimillimu Veero h, ſuj ibus Diaria t Annale 1 C ad ſac ræ doci Fih ühe continudta ſerie 3 ab 11g laude florebant, equnn Hunc modum ſcribit: Cuius rei fateor, cauſa me latet, niſi ul ſetiiiia⸗ 1,uc nunc ſunt in ſan quod ego exiſtimo etiam ipſos, quibus ea, quæ in au- tuus tradita, t& in melun ctoritate religionis eſſe deberent, ſanctus vtique Spi- eumento eſt, quodl ſqyens ritus reuelabat, alia ſicut homines hiſtorica diligentia, in quibus eadem resahn alia ſicut Prophetas inſpiratione diuina ſcribere po- interciderunt: talu funſ C tniſſe, atque hæc ita fuiſſe diſtincta, vt illa tanquam ip- Ddiveſdmoprimo, libri Num. ſis, iſta verò tanquam Deo per ipſos loquenti iudica- ſuitn rum, cuius in lunl rentur eſſe tribuenda, ac ſic illa pertinerent ad vberta- undo Regum capite yrmis tem coSnlltlonls„ hæc ad religionis auctoritatem„ 1 m in tertio libro Rexuma dua auctoritate cuſtoditur canon. Hactenus Au- lber Verborum dierumdi gęustinus. Regtat, Dt illud extremo huius prafationis loco aperia- Vnde Mo- ſes hanc de „ 1, an / Keoum luda, ceſlach— ₰. c4, 5 p mus, nde Maſes hanc de mundi opificio doctrinam, nulla ceneratione — „a Gad Prophetus em di do- eha Gad PmI àe lſ9 ratione humana comprehenſibilem, acceperit;& quo eam Aename⸗ dus ds nuni anchu tempore litteris, ſeriptiſcq; mandauerit. Qua ſcripſit Mo- Pertr 777 1 AMbn 4— 4.**.. ra ſruebbquam: fés de mundi fabricatione, ea potuit ipſe dupliciter habere „ „„rT 1 TAInln... riptorum extrem mus cognita partim à Deo, lumine prophetico illuſtratus: quo lu⸗ rateraud- 4 habetur memonu-ee mine quæ occultißima ſunt, atã omné humanæ intelligétiæ 443„ Vim& captuù excedut, ſiue 7 ræſentida ſiue f utura ue Præte te u ex en fint, manifeſto cernuntur: partim doctus& eiuditus d ma 4 Jolonttkts 14*1 419 791 eEnon(d.*. d 7 3 10917 4„„ ſecune 4 15 7 7 1 4 „* 9p1 dnd T un Eideliſima maioribus ſuis, ad quor eiuſmodi rerum doctrina; inde ab à—. dhorine tra Aduamo vſque fideliſsima poſterorum tradiitione, quaſi per I 1p ℳ Lrm ſene manus trauſ mniſſä,& ad Moſen vſqus perducta fuerat. 5 1 ad Molem. im qua in hoc libro ſcripſit Moſesepotuit ea cognoſcere 8 a ipſẽ de filus, 2el nepotibus loſeph Patriarchcæointer mortem 9 hfe enim Ioſepb,& ortum Moſas anni non plures quattuor G& 85 Lun ſéxaginta interfuerunt. loſeph autem aadem noſſé potuit ex 4 4 6 patre ſuo Iacob:hic ex MHaac, qui didlicit ex Abraham: hunc fn— DVerò, I Sem& Noë docere potuerunt. poſt ortum quippe 3 alnege 4 ipſius Abrahz octo 22 quinqudgintà annos Vixit Noë: Se maxuitud Auten per zriginta tres annos, Abrabæ fuperſtes fuit. Noë puhu ma 1 22 21, nj aual porro huc ipſam doctrinam accipere potuit ab auo fuo Ma- uim aunl rhuſalem, qui ad annum Noë ſexcenteſimum peruenit: quo- hu Wlaa niam duten. ſimul cum Adamo ducentos& quadraginta umnir tres annos Vixit Mathuſalem,potuit ipſfum Adamu ſæpe- rant.Keyr numero& Videre praſentem,& loquentem audiire,& ab en Deim eo plurima de rebus diuinis edoceri. Liquet igitur, quæ cõti- C Kunſ nentur hoc oluminesca fuiſſe Moſi explorata& percepta, yileria tum diuina, tum humana ratione& vtraque quidem ve- natione, rißima 2 certißima ſäd priore tams diuinam huic ſ riptu- tenpor re fidem& aucloritatem adſtruente cui nimirum nec falſi b nuſſ 1 quicquam fubeſſ poſſet, nec refragari, aut non credere cui- tius aut quam fas&ſſet. turn Quottere Sed quo tempore hunc librum ſcripſit Moſér? uidelicet hitatsſ lder Gena ante deceſſum Hebraæoru ex Aegypro. Hoc cenſuit Euſebius, D Lum t à Moſe.&) in libr. 7. de Præparatione euangelica cap. 2. non abſcure Hlebræ indicauit: eiuſdem rei duplicem ego, nec opinor non pro- lqquido babilem, coniecturam habeo. Altera coniectura eſt, quod tum yit POd,&e;, Mgſes Aegypto profugus per quadraginta annos in terra premiis Madian Verſatus eſt,&bi ſoceri ſui gregem paſcendi cu- tuem, ram agens& otio& ſolitudine, duabus ad cõömentandum mndenn ſ C riben lorte di9 Cc A TIo. t Ter. oClr 1 dockring) tnal F tradition 4 26, qud .(de -que perducha aue 14ℳ 1* cta fien Aaſes, aeui ea comſin Fatria„— ¹ Atchænnter Mortan unm non pluren Luattun utem eadem noſſe Dokunte 5 14 c er Me alch er Abraham h 44„.„ 1 2„ 4 A* 41 db- ſuperſte fuit. N 1 4 8 ere potuit ab auo ſuo M xrcenteſtmum Deruemti 4 0 ducentos qualum 30 doento, ℳ 7 Adrdgm. 9 ur 1D Ad nu ſo 7631 441 1 27 Admu ſah. . 14 1 loquentem audire, hi *. ri. Liquet 19itur, quech 4 5 1 ..) dpeohe Afah erbtorata perchn Aſaſt explorata I hm Dtraque quudem 3 1. 444111 ac ſerphr arne duundm h K'ſ0; „. fl zeuente: cus nunrum wlg 1 rtoart;, aut Non Crederd 8 2„ AAln Id 4*4 PRAAFEATIO. 17 A ſcribendumq; rebus maximdè opportunis, ad res diuinas ani- mo pertractandasslitteriſque prodendas miraliliter illecta- batur. Altera coniectura eſt, ſcriptionem huius libri pluri- mum eo tempore conferre potuiſſe ad conſolandos,& eri- gendos animor Hebræorum, qui id temporis diuturna;& prægraui Aégyptiorum ſeruitute oppreßi tenebantur. Po⸗ nebat enim huc liber ante oculos, eorum qjui Hebræi populi fuere principes, ac parentes, eximias virtutes,& res præ- B clarè gestas, maximè Verdò in rebus aduerſis inuicti animi magnitudinem, atque conſtantiam: ſcilicet ſudæi tam inſi- gnubus maiorum ſuorum patientia exemplis,& fiducia di- uini auxilij, quod illos ſæpe rebus plane deſperatis expertos Huiſſe legebant, in illa ſuorum temporum acerbitate,& ca- lamitate maiorem in modum ſustentari, ac recreari pate- rant. Repræſentabat etiam hic liber eorum animis magnifi- ca Dei oracula& promiſſa,& in primis illud, quo prædi- C ctum fuerat Abrahamo, fore, Vt paſt ortum filij fui Iſaac, poſteri eius quadringentorum annorum laborioſa peregri- natione, durißimaq; ſeruitute afflictarentur: fed poſt eius temporis decurſumiri omnes mirabiliter liberatum,& pro- miſſa optatac; terra Chananaorum poſſeſgione potituros: eius autem temporuis finis iam tunc proximè aberat. His igi- tur argumentis fitzvt opinio Euſcébij mibi quidem ad-ve- quem paulo fuprà poſiu, ſcribit Euſebius: Primus apud Hebræos eximius ille Theologus Moſes ſcripta re- liquit, qui diuinitus, antequam leges poneret, maio- rum vitas animis hominum impreſsit: ita bonorum præmiis,& impiorum ſuppliciis ad amplexandam vir- tutem,& fugiendam impietatem exhortatus, legem tandem in medium propoſuit, iudicauit etiam, ne forte difficillima legis præcepta Iudæi ducerét, arque Comm. in Gen. tom. 1. c ab ritatis ſimilitudinem propenſior Videatur. Sic enim eo loci, Gen. 15. 8 ö 1 8 G * . * 1 4 ö 8 3 9 pinio G Theodo-.„ e 3 rru aber, i Bedx-imui, quds ſcripſit in Geneſim,& Tostatus ſuper 13. Cap. LEtI,BEGA:- 4 .. Geneſcos quæſt. 132. opinantur, ſcriptum eſſe librum hunc a AMoſé poſt legem Hebræis latam, quo nimirum tempore 2*ℳ 18 ab illis reſilirent, priſcoru vt omnibus pateret abſque atis tione nixos optimè maiores Iudæorum vixiſſe, atque deo non fore ipfis difficile vitas illorum imitari, ſi paria diuinitus conſequi præmia deſiderarent. Sic PHRAEATITIO. legum mandatis ſola ra- 4 —„ 2 22 ſe 6 1 M 4 ₰ At Verò Theodoretus in quæstions prima earum quæ- 40 ₰ 1 ₰ doſes cum Hebrais, quorum Dux erat, in ſolitudine Ver- ſabatur. Bedam quoque in eadem ſententia licet ponere, cui opinioni fider duobus argumentuis poteſt adſtruietenim Mo- ſes in 2. capite huius libri ait, Deum quod in die feptima re- quieuit ab omuibus operibus, qua fecerat in mundi fabrica, propterea benedixiſſé ei diei, ipfumiq ſanctificaſſe: quæ bene- dictio& fanctificatio non eſi profecto aliud, quam Vaca- tio ab omni labore,& opere ſeruili, quæ in ſu ſſé capit apud ludæos poſt legem à Deo ipſis datam. Ex quo intelligi⸗ tur, cum illud ſcripſit Moſes, proculdubio eu ſectaſſe tem- pus iam promi gatæ legus quo nimirum tempore libruen hunc ipſe Cribebat. Deinde in 7. cap:libri Geneſcos, Noë,iuſ⸗ ſu Detz ſeprena de mudus animalibus, bina Verò ex immun- Aus in arcam intulit distinctio autem mundorum,& im- Leui. 1I.& mundorum animalium, per legem Hebræis ſ cognita& Deute. 14 ρ̈ρνεέα. quoniam igitur ſoptena illa animalia erant de genere eorum, qua poſtea per legem declarata ſun munda, bina Verò ex corum numero, quæ lex oſtendit eſſe immun- da, propterea Moſes habito ad id temporis reſpectu, quo li- brum Gensſeor ſdribebat, ſcilicet poſt legem Eebræis latam, zuo tempore diſtinctio mundorum, immundorumve ani- maliu erat illis notißima, reclé appellauit foptena illa mun- dabina m exempla eſſe proponenda, A 4 dasbium rultur Har Thuu- rufth al- aturum eum anlte geſtr vn rnuſed ex lete 49 Ell muocari m Noſacan cntruchu faunm,/ ſanpumet trux qun d eiiam ſah oimmunl Mujus rilaeuj lac 7 ſe 5 ATIlo. xempla eſſe propohenth legum mandasis lian ludæorum xille Lah e Vitass illorum tmirai, dræmia deſiderarent uæſtione prima edrum dun b m, C Toſtatus ſapern. 5 ſcriptum eſſe librum um am; quo umirum nmn Dux erat, in ſolitudmemn lem ſententia licet Donenn 4 eus poteſt adſtrubetenm l b Neum quod I die ſeptinun ,u fecerat in mundi fum ſumq ſanctificaſſe-qurka 1p rofecto aliud, qudm dil ſeruili, quæ in vſu eſe 7 „7Ene ipſcr datam. Ex quo url poculdubio eu ſectuſim au 9 numrum temport 3 D cap:libri GeneſtasNat „alabus⸗bind ero exmm 1B . ut 1., en! 2* 44 2 1 y legem Hebrau tt die 5„ 4 b ant En r legem declarata ſun 2 7 5 nud lex oſtendit(hei [ . 7 n „gotend tMla du ACeE 1 9 4 9 95 7 77* n 1 92 ““ 7 1 * autem mundarum, hi maluvub P vun vſgecta,ſu 4 14 eh een. legem Hhrs certè ab eius nepote Enos, cuius rempore cæptum eſſe dicitur archs. ₰½ PRAFEATIO. 19 dap bina immunda, nempe/ lls ſigura anticipationls, Iu ſa- cris litteru ſätis frequenti. Atque hac duplici ratione opinio hac Thoodoreti, Bedæ, E/ Tostat: confirmatur, ſed neutra multa que profecto admodum firma ratio eſta factleq repelli poteſt. Di- lege Moſis ) 1 4 säcita süt cerur enim, multa quæ per legem AA oſaucam cõstituta ſunt, fuiſſe an- etiam ante legem fuiſſe in more,& ce‧ſu apud probos& re- te in vſa. 3,, Hi, 27, e ,⸗n e,, h A& cultu ligioſos Viros, non quidem lege aliqua Dei pracvptoc;, ſän- apud vete cita, ſed ex maiorum traditione, Vel Vſjue ab Adamo, vel res patri- inuocari nomen Domini. profecta. Quo fit, Vt longe ante Gema Moſacam legem in fäcru litteris legamus fuiſſe in vſu constructiones altarium, E oblationes, certoſq; ritus ſacri- ficiorum. Vota iten i2⁵ decimas, ab'stimnenriam quoque à ſänguine E ufocato: necnon E fu oitationem ſeminus fra- tris qui ſine liberis&ſſet mortuus. Quare in horum numero etiam ſabbati obſéruantia, distinctio mundorum atque immundorum animalium ſſe potuit, quamobrem licet Vtraque haæc opinio ſit probabilis, mihi tamé prior, quam di- xi placuiſſe Euſebio, Sidetur probabilior. Verum nos pauca hiac prafati, ad explanandum mundi opiftcium per Fax dies à Deo conſummarum, quod Moſerdt 4 Verißimd,ita breui ſsimt deſcripſit, ag grediamur: eiuſque rei tractatu primum horum commen tariorum olumen conſumamus. Xα* c 2 HISTG 4 3 8 6 ¹ 1 v + 8 4 X 8 8 1— 87 34 8 . 5* 4— — 2 2 4 4 4 8 — 11 M A — ₰—— l 5 Ae, S 9 ☛ A³ SS 3 , — A 7 0 w—* =, 4 1 COMMENTARIORV M V O I. M I N BE EXPLANATV R. 2 E X CAPITEI PRIMO GENESEOS. NPRINCIPIO creauit Deus Cœlum& erram. Terra autem erat inanis& vacua,& A tenebræ erant ſuper faciem abyſsi:& Spiritus Domini ferebatur ſuper aquas. Dixitque Deus. PFiat lux. Et fada eſt lux. Et vidit Deus lucem q Iet bona:& diuiſit lucem à tenebris. Appellauitque lu- cem, diemz& tenebras, noctem: factumque eſt veſpere& mane dies vnus. Dixit quoque Deus„Fiat firma mentum in medio aquarum;& diuidat aquas ab aquis. Et fecit Deus firmamen- tum, diuiſitque aquas, quæ erant ſub firmamento, ab his quæ erant ſuper firmamentum. Et factum eſt ita. Vocauitque Deus firmamentum Cœlum:& factum eſt veſpere& mane dies ſe- cundus. Dixit verò Deus, Congregentur aquæ, quæ ſub Cœœlo ſunt, in locum vnum;& appareat arida. Et factum eſt ita. Et vo- cauit Deus aridam, terram; congregationéſque aquarum ap- pellauit maria. Et vidit Deus quòd eſſet bonum,& ait, Germi- net terra berbam virentem,& facientem ſemen,& lignum pomiferum faciens fructum iuxta genus ſuum, cuius ſemen in ſemetipſo ſit ſuper terram. Et factum eſt ita. Et protulit terra herbam virentem,& facientem ſemen iuxta genus ſuum, l- gnùmque faciens fructum,& habens vnumquodque ſementem ſecundum ſpeciem ſuam: Et vidit Deus quod eſſet bonum. Et factum eſt veſpere& mane dies tertius. Dixit autẽ Deus. Fiant lumi H 4 Jominari ſotinſgia menro CT Deus duol- 9 luminare Amament0 voc K diul ſet bonum. eram Deus ſeluper tell⸗ gandia,& oduxeran genus ſuum e dicenb, auelquem mane dies mam viuen dum(pecie un(dec 0 luo. Vidu factum cl — m0,& ſa 1 fe lo,9 liKterra Cclum, Interra, non enim ekat du 10 Wüderſan 09 0 E NESAEO creauit Deus Ccœlumt n erat inanis& vacaai nper faciem abyſsi:& Syta cluper aquas. Dixitque a r Pr vidit Deus hun . Lt vidit Deus Wa 1„/ achris. Appellauuqul 4 1. 1 a4. K 14th 1 ne elt vetpeteè I rmamentum m uch — Pprt fecit Deus hrmama 1 4 1 3 bn An » firmamento, àdléc. 4 11§0 a2 N a. ocauitque 4 K4 4 44 * t* — 4 1 drOlum 1 . 4 4* 8* 2* 3 1 HISTORIA MOSIS. 21 A luminaria in firmamento Cœli,& diuidant diem ac noctem:& ſint in ſigna,& tempora,& dies,& annos, vt luceant in firma- mento Cœli,& illuminent terram. Et factum eſt ita. Fecitq́ue Deus duo luminaria magna:luminare maius, vt præeſſet diei, & luminare minus vt præeſſet nocti,& ſtellas. Et poſuit cas in firmamento Cœli, vt lucerent ſuper terram. Et præeſſent diei ac nocti,& diuiderent lucem ac tenebras. Et vidit Deus quod eſ ſet bonum. Et factum eſt veſpere& mane dies quartus. Dixit etiam Deus, Producant aquæ reptile animæ viuentis,& volati- le ſuper terram ſub firmamento Cœli. Creauitq́ue Deus cete grandia,& omnem animam viuentem, atque motabilem, quam produxerant aquæ in ſpecies ſuas& omne volatile ſecundum genus ſuum. Et vidit Deus quod eſſet bonum: Benedixitquc eis, dicens, Creſcite& multiplicamini,& replete aquas maris: aueſque multiplicentur ſuper terram. Et factum eſt veſpere& mane dies quintus. Dixit quoque Deus. Producat terra ani- mam viuentem in genere ſuo,& reptilia,& beſtias terræ ſecun- dum ſpecies ſuas. Factumque eſt ita. Et fecit Deus beſtias terræ iuxta ſpecies ſuas,& iumenta,& omne reptile terræ in genere ſuo. Viditque Deus cunta quæ fecerat,& erant valde bona. Er factum eſt veſpere,& mane dies ſextus. EIX CAPITIE SECANOSO CGENESEOS. 5 KGIrTVK perfecti ſunt Cœli,& terra,& omnis or- — natus eorum: Compleuitꝗ́; Deus die ſeptimo opus ſuum, quod fecerat:& requieuit die ſeptimo ab vni- A uerſo opere quod patrarat. Et benedixit diei ſepti- mo,& ſandificauit illum: quia in ipſo ceſſauerat ab omni ope- re ſuo, quod creauit Deus vt faceret. Iſtæ ſunt generation es Ce- li& terræ, quando creatæ ſunt, in die quo fecit Dominus Deus Cœlum,& terram,& omne virgultum agri, antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis priuſquam germinarct: non enim pluerat Dominus Deus ſuper terram,& homo non erat qui operaretur terram: ſed fons aſcendebat è terra, irrigans vniuerſam ſuperficiem terræ. “ 3 4 22 COMM ENTARIOR 2. D r e.S, H 8½ nn AN E MT 285 s 4 8 eeee E TRADVNTVR QVAIVOKR REGVI T, QVIBVS FEA CILFE IVDICARI POSSIT, DE VARIIS AVCTORVM HANC MOSIS DE generatione Mundi doctrinam explanan- tium inter pretationibus„‚quæ vera aut falſa ſit,& quæ ſit magis min nus-ve probabilis interpretatio. XA* ESORIBITVR A Moſe in exordio huius libri origo & fabricahuius müdi corporati& aſp ectabilis& oſten- 5 ditur quemadmodum? à Deo per ſex dies particulatim 6 cõc ditus, diſpoſitu 18,& exornatus fuerit, cuius de eſcripti 0- 24 nis,& narrationis Moſaicæ: apud ſeriptores tam Kieris, quàm recentis memoriæ vix dici poteſt, quàm multæ ſint ‚atque di- ſcrepantesi interpretatione es, quarum aliquæ ſunt falſæ, nonnullæ vix probabiles: quædam etiam a ad turpiter errandum lubricæ ac præci- pites. Quare, vt lector errores omnes(quoad eius fieri poſſit) præ- cauere,& certam arque compendiariam viam inueſtigandæ repe- riendæque veriratis inſiſtere queat, ſubiiciam hoc loco breues ali- quort regulas, ad quas explorare,& diiudicare valeat, quæ interpre- tatio ſit ona ‚aut mala, quæ propoſito& verbis Moſis congruens, aut diſcrepans,& de multis non reprobandis, quæ ſit ma agis minuùſve probanda. Narrati onem P KRIMA regula. Doctrina Moſis, quæ de creatione mundi traditur, eſt Moſis eſſe hi- planè hiſtorica. Narrat enim Moſes munduam factum eſſe à Deo ex ſioricà 94 ſe- aliquo certo temporis initio; nec torum ſimul puncto temporis eſſe cudum 170, icum ſenf conditum, ſed per partes ſpatio ſex dierum eſſe fabricatum. Confir- urorhast⸗was mat hanc regulam Beatus Auguſtinus initio libri octaui de Geneſi Augu, ſtinus. ad litteram, ita ſcribens: Navrratio Moſis in libro Gene ſcos, non eſt Lenus lo- 1ib 8. ie⸗ Sen. cutionis figuratarum rerum, ſicut in Cantico Canticorum, ſeach expſinio rerum ad be caß 1. omin, gestarum cut in Regnorum libris,& cæteris eiuſinqòdi. Sed quia in his ea dicuntur, qua Vitæ hamane vſus notiſſimus habet: non d ificile i immo prom- ptiſſime ime primitus accipiuntur ad lur teram: in libro autem Geneſeos, qnòd ea di- Guntur, 8 vſitaium naturæ curſum intuentibus non occurrant, propterea no- lunt quidam ea p Prox vrie, ſed figuratè dicta intelligi: atquc ex illo loco putant inci⸗ Pere 5 7 lcetuamn — A per bitrum auconuenun3 7o- Ili nuxerunl Sutun o E/ s 4 1 ſaqucpsel 8 falls ite f groptie Lſlompt tanda& prot Btulb curam piss reitele oaaui de Gen per 8 om ſetügur dosellet Palt doctrina mau heba cordit herentem tgo ontrala G' quia umn dc aaüfigunar weuitate O puturim ut de hennren in c.lap mamuriy uiam fai 1 lizin dlege düigemin etaam perm nem hec ai VINI culentius ORIG 3 tertia Hon 6NILSiü lablanare: — qudem ifti nupaß lufßzu lir 9 X 4 AREA KI ——II. „½* 4 am xplanan. 4 1„ d p Alld vera uc it maols 4. I 4445 exordio huius Üibticn corporati& aſpectabilis&oha —— 1 ½ ½ I 8 kamh ofaf 416X 4pud lekriptétes tamſeicz 4 * 4* 11 4 Pffenig 4 K.“ 4168 Patuchan 4 6 1e' rj F AII Kaſerhgen 151 AsCuI Arenpeh 1 96, 4 8 , quam multæ ſint;, äauet 1 f Ix lunt tallæ, nonnolleni * 4 3 um lubricæ per .„ aus heri polliſne nneſtigande o 11u.* 8 L 000 4 . eat; Jo lic & verbis Mohs cong 48 40 K 1 maghs 8 4 1 N GENESIM, L I B. Il. 23 A pere pitoricam narrationem huius libri, ex quo dimiſſi de Paradiſs Adam& I.„ Eua conuenerunte ntque genuerunt, quaſi Verdo V ur atum nobis 2„Vel quod lal Aan nos illi vixerunt, vel quod Henoch tranſtatus eſt, vel quoa grandæua,&' ſterilis Sara filium peperit,& cæteru buiuſcemodi. Hæc Auguſtinus. Ex his perſpicuè intelligitur, ſi narratio Moſis eſt hiſtorica, con- ſequens eſſe, vt is proprius& germanus, atque, vt vocant, litteralis ſenſus ſit verborum Moſis, quem reddunt verba eius ſecundum pro- priam,& vulgo vfitatam eorum ſignificarionẽ accepta. Si enim Mo- ſes Hiſtoricè ſeripſit, proculdubio id docere voluit, quod verba eius propriè ſumpta declarant, quare eorum interpretatio maximè lau- danda& probanda eſt, qui, quæcumque à Mofe traduntur hoc loco, edulò curant, vt verba ipſa ſonant& præſeferunt, interpretari. Atque huius rei teſtem,& approbatorem exeitabo Auguſtinum, qui libri octaui de Geneſi adlitteram c. z. pattim corrigens quæ ſcripſerat ſu- er Geneſim in duobus libris contra Manichæos, quod non hiſtori- cum, ſed figuratum& myſticum inrerprotationis genus in illis ſecu- tus eſſet; partim oſtendens ſibi in iis libris; quos poſterius, ætate& doctrina maturior,& in ſtudio ſacrarum litterarum exercitatior ſeri- bebat, cordi& curæ fore, vt expoſitionem ſententiæ verborum in- hærentem, quoad poſſet, ſequeretur, ad hune modum ſcribit: Scripſi ago contra Manichæos duos libros ſuper Geneſim recenti temporæ connei ſionis mea: &- quia non occurrebant mihi tunc omnia quemadmodum propris poſſent accipi, quid figurate ſignificarent ea, quæ ad litteram non polui inuenire„quanta valui brenitate e⁵ perſpicuitate explicaui„memor tamen quid maximèé Vvoluerim, nec potuerim, vt non figuratè, ſed propriè primitus cuntta intelligerentur: nec omnino deſperans etiam ſic poſſe intelliguid ipſum in prima parte ſecuncii libri,(hoc eſt, in c. 2.) Ita poſui: Quiſquis voluerit omnia, quæ dicta ſunt à Moſe ſecundum lit- teram accipereʒnec aliter intelligere quaum littera ſonat; idq citra vllam fidei in- 3 iuriam faciat, non ſälum ei non eſt inuidendum, ſed præcipuus, multumq; laudabi- lis intellector habendus eſt,hæc tum dixi. Nunc autem quia voluit Dominus, vt ea ‿f diligentius intuens atque oonſiderans non fruſira, quantum opinor, exittimarem etiam per me poſſe ſecundum propriam, non autem ſecundum allegoricam locuiio- nem hæc diéta eſſe a Moſe demonſtrarisſicut ea qua ſuperius voluimus oſtendere, ſic etiam quæ ſequuntur de Paradiſo perſcrutemur. Hactenus Auguſtinus. VERVH nihil eſt quod hanc regulam& fortius confirmet,& lu- culentius illuſtret, quàm quod ſcribit in eam ſententiã Bas1LIVS, ORLGENEMtacito tamen eius nomine, reprehendens, Is enim in tertia Homilia ſuper Geneſim, cum cõmemoraſſet opinionem OR- GERNIS intelligentis per aquas ſuperccœleſtes, bonos Angelos per ſublunares verò aquas, malos Spiritus, ſubdit ea quæ ſequuntur: Ei quidem isti, aitipretextu anagogici ſenſus,& ſublimioris intelligentiæ, ad allego- rias trangſerunt omnia: nos vero hiſce interpretationibus, vt quæ ſömniis& anili- bus fabulis ſimiles ſunt, relegatis, nomine aquæ intelligamus Veram aquam,& ca- teras res ſimiliter. IN EXORDPIO autem nonæ Homi lie ſuper Geneſim ſimilia dicit Senſus litte- ralus propriur 22 germanus M ofis ſenſus. Falde obſer. uandla Baſilij ſententia. dicit,& pau e innuentas, à n0 tentias ſcripturæ communes, hi aquam non vt aquam accipiunt, am naturam,& piſcem& herbam,& alia ad id„dudd ipſis videtur. nterpretationes: ſimiliter òt ſömniorum interpretes, qui ad id propoſuerunt ſöomniorum inierpretationes fingere ſolent. fœnum intelligo,& ſtirpem„E& piſcem,& feram, quano ſuas retorquent i reſpicientes, quod ſibi Ego verdò cum fænum audio 8 25 „ 44 14 CO MMENTARIORV M lé etiam illuſtriora, Noui, ait, Leges allegoriarum,& ſi non A b aliis tumen elaboratas teneornam qui non acceptant ſen- ſed vt aliam coõ iumentum, omnia, vt ditta ſunt ita accipio. Sic Bafilius. Et Beda ſuper Exhameron exponens illa verba: In principio creauit Deu⸗s Cœlum e5⸗ terram. Diligenter, inquit zintuendum eſt, vt ita quiſque ſenſilꝛus allogoricis ſiu- dium impendat, quatenus apertam hittorie fidem allegoricando non derelinqmat. Videtur etiam Auguſtinum cenſura hæc, ſanè veriſſima, quodam- modo attingere. Siquidem is verba Mofis, quæ propriè ſignificant res corporeas, vt Ccœelum lux, tenebræ, dies, nox mane,& veſpe- ra, à propria earum ſignificarione ad expofitionem,& intelligen- tiam rerum ſpiritalium, quaſi figuratè accipi debeant, ſæpe tradu- cit. Adiicio vnum hoc, velut clauſulam huius regulæ; ſi, quæ tradit Moſes hoc loco, non hiſtoricè ac propriè, ſed figuratè& allegoricèe ſint accipienda, fore, vt ex Moſe aut nullam, aut certè non ſtabilem, ratam certamque habeamus de mundi origine& effectione doctri- nam, cùm tamen, quam ea de te tenet Eccleſia Catholica, quam que in fidei articulos retulit, ex hoc potiſſimum libro Moſis acceperit. Etenim ſenſus Myſticus& allegoricus, præterquam quod non eſt Non eſſe fine neceſſaria cau ſa coufugien- dum ad mira⸗- cula& abſo- potentiam. ad docendum quippiam, probandumque ſatis idoneus& firmus, eſt etiam varius, multiplex,& incertus, tantaque in varierate con- ſtirutus, quanta eſt hominum ad eos ſenſus fingendos ſolertia,& vbertas ingenij. SECVNDA regu la. In hac Moſis doctrina trattanda& explicanda, non eſt ſine cauſd recurrendum ad miracula,& ad potentiam Dei abſolutam, ſicut inſcienter& ineptè faciunt nonnulli, qui cum opinionis ſuæ rationem idoneam& probabilern reddere non poſſint quaſi ad aſy- lutam omu lum, confugiunt ad miracula& omnipotentiam Dei. Etenim in pri- ma rerum omnium molitione& mundi fabricatione, nequaquam ſpect 4 andum eſt, quid ſimpliciter& abſolutè Deus facere potuerit, ſed quid eum feciſſe conſentaneum ſit eius ſapientiæ,& quid natu- ralis ipſarum rerum vis, diſpoſitio,& conuenientia depoſcar. Hanc regulam vr ſatis per ſe manifeſtam;& cuiuis ſanæ mentis probabi- lem; nonm alirer confirmabo, quàm vnico Auguſtini teſtimonio:is enim initio libri ſecundi de Geneſi ad lirteram; de aquis, quæ ſuper firmamentum ſunt diſputans, docet eds, qui ſuper eœlum aquas eſſe Auguſt lb.2. poſſe negant„non eſſe miraculis& ommpotentia Dei confutandos, de Geneſ. ad& tanquam obruendos Sic enim ait: Nec quiſcquam istos ita debet re- Luteram ca. 2. fellerer&r dicat ſecundum omnipotentiam Dei, oui cuncia ſunt poſſibilia, opor- tere nos credere tales eſſe aquas ſuper cœlos quales ſunt uper terram, nunc enim quenadmodum Deus initituerit naturas rerum, ſecundum ſcripturas eius 8 A eiuus no un nniotemua TIITIA Anyleuu oſ außti am 1 ul auurſimas ieſcrptura 1 um ſententian lis Kngenij b Kiauguftinu em:Si quis la Finer ſaluaſt huui tnenus rentu eam i fe ea noltn itz cum patin vele debeamu 4NI. gienum gmi fannr ſeniam iimuu phibſe Oune ſempet Cdraam ed elle comen luit:eodem modũ ſcribi nundidena litteris unn 4 iunn ſ kli G gunu m nuni mhi, Milſyii b unumur. 4 l Adorunde D Weüiciendas e- Nocopiu G. eriptotam ca as per colun lpodasa 4 ttiam tertan mmentis, nec 0NANM ſtol⸗ Jad M. Riun auctun, un den 7 omm. 1 4 7 d arg 4 4 1a Acciy 1 uunt 1 U 6 Nun 1 11 9 da 2„ quoa IDſte 10 Baſ liuz. Et leiiße eauut Deu* „ 6 1¹ 15 115 aler Sme ndo non rcerin 14 c 11 12 0 ne tetiſlima,qmin da Atofs, gg pr encbre, die * I oprie üguke 103, nOxX,mane,&i 4 Tpol nUlonem Kiuss att accipi debe rant, ſepene lam huius regule le; ſi,„Jur n Prie, ſed figurate& qlegn am, aut certe non adle nundi origine K effeccione enet Ecclen 4Ca tholica,„oung iimur um libro N Moſi SAcene ticus, præterquam quod mm adumque ſatis idoneus& im ncertus, tantaquc in vatietaea ad cos lentus fingendos olenn, 15 doltrina traftanda Fehin A,* ad« ten ticn Dei⸗ hh nonnull 4, Cui cun oßinuns 4 teddere ne u poſſini qa uüu Knn 1 Kentam Dei. Erenim up 3 Q nequne Nüänd drlC lone? n. & mund! fr Kabſolatè Deus faceteom 5 X K 1 L ¹ Ugi tenl. am 1* nis eurll * 4— w de aquls,0 1, 3 K. 44 4 golum 4Cus 4 a191 4 el LU ,1 ¶ꝗ— Sototas r 5 tia Dei cobthh- A 1 NI 1l! N ue 1S0ns⸗ 4 4 1 41 E„„ 3 p 64 8½ A * 1 14 2* rfT. B 1N GENESIMS LIB. I. 25 A eizts 704 uahe conuenitr non AlttLi id Phan in els vel ex eis ad 7 iraculum omnipotentiæ ſuæ velit operari. TERTIA regula. Cauendum eſi,ne quam qui que ſ ſemel adamauit ẽ amplexus eſt fententiam, eam non modo teneat mordicus,& præfradte defen- dat ſed etiam contendat ita eſſe ſcripturæ propriam, vt aliam quamlibet ſuæ vel aduerſam, vel diuerſam, clamet ſcripturæ eſſe contrarian. Malè enim de ſeriptura merentur, qui cam, quæ per ſe latiſſimè patet,& varia- rum ſententiarum, atque interpretationum eſt capax, ad ſuæ opinio- nis& ingenij anguſtias coarctare,& coanguſtare volunt. Audiant iſti Auguſtinum in cap. 18. libr. 1.de Geneſi ad litteram ita ſcriben- tem: Si quis locus ſcripturæ obſcurus& difſicilis, varias ſententias& epo ſitiones ſalua fide Catholica oteſt admittere: nulta earum ita temere,& ob- Htinats tenenda eſ tanquam ſôripiuræ propria: vt ſi firtéè diligentius diſcuſſa veritas eam rectè labefaciauerit, nos corruamus, non pro— ſëriptu- ræs ſed pro nostra ita dimicantes, vt eam velimus ſcripturæ ſe quæ noſtna eſt; cum potius eam, quæ ſcripturarum ehe ampe ta juerit, nost ram eſſe Velle debeamus. QYARTA regula. Illud etiam diligenter cauendum,& omnino ſu- giendum eſt, ne in traclanda Moſis doctrina, quicquam alrma ate&. aſſeue- ranter ſentiamus,& dicamus quod repugnat manifeſtis experimentis,;& ra- tionibus Philoſo; Ophiæ, vel aliarum diſciplinarum: namque cùm verum omne ſemper cum vero congruat;, non poteſt veritas ſacrarum lit- terarum, veris rationibus& experimentis humanarum doctrinarum effe contraria. Hoc& acutè vidit Auguſtinus,& admonere nos vo- luit: eodem enim illo libro, quem proximè poſui caput. 21.ad hunc modũ ſcribit: Hoc indubitanter tenendum eſt, vt quicquid fapientes huius mundi de natura rerum veraciter demonſtrare potuerintosten ndamus nostris litteris non eſſe contrarium quicqmid autem illi in ſuis voluminibus contra- rium ſacris 5 hirtenus docent, ſine vlla dubitatione er redamus id lalufaa eſſe, Fugienda eſt pertina X p ro- priæ opinonis defen nſio. Quæ ftradu- tur an ſacris litteris, huma· nari doclri- narum veris rationibus&& ea pert mentis 1⁰ trarid 5 ſe 29 poſſe. & quoquo modo poſſs amuus, etiam oſtendamu ees: atquæ ita teneaimus fidem Do-⸗ mini noſtri, in quo funt abſconditi omues theſauri Hapiemiæ, vt neque falſæ Philoſöphiæ loquacitate ſeducamur, ne que Jimulata religionis ſuperſtitione terreamur. Ad hanc regulam ſi exigamus,& expendamus nonnul- las quorundam interpretum opiniones, planè reſpuendas atque reiiciendas eſſe intelligemus. Ex xemp! li cauſa: Origenes, Lact antius, Procopius Gazous, Chryſoſto mus,& quidam alij cenſent ſecundum ſeripruram cœlum non eſſe rot undum eſſe immobile: moueri ſtel- las per cœlum, vr piſces per aquam,& aues per acrem: non eſſe An- tipodas: aquam maris eſſe multis partibus ſublimiorein, celüſſimis etiam terræ montibus: quæ tamen falſa eſſe omnia, manife ſtis expe- rimentis necefſariiſque rationibus nunc conſtat. PoxNAM hic grauiſſimam ea de re Auguſtini ſententiam. is Epi- ſtola y. ad Marcellinum ita ſcnibir: Si ratio ontra diuinarum= ſoriptu- Obſeruanda B. Auguſtimi rarum autkloritatem: dditur, qu lamlibet acuta a ſitz fallitur veriſsimilitudine; ſententia. nam vera eſſe no 3 potæ k. uxſus ſ manifesta certaq, rationis, velut ſanctarum Comm. in Gen. Tom. 1. d ſcriptu C 0 MMENTARRIORVM non intelligit qui hoc facit:& non ſcripturæ ſed ſuum potius ohiicit veritati: nec quod in ea. ſed quod in ſe ipyſõ velut pro ea inuenit opponit. H æc Auguſtinus. Sed vt quidam ſunt infen ſiſſimi Philoſophiæ, ac bonis diſcipli- nis, eäſque putant ſtudio ſacrarum litterarum prodeſſe: nihil obſta- re autem,& obeſſe plurimum. ita ex aduerſo ſunt alij vſq; adeo inſa- ni amatores,& ſtupidi admiratores antiquorũ poëtarum& philoſo- aa exiſtimét oracula:& quæcunq; Mo- phorum, vt om nia eorum dié ſes in hoc libro Geneſeos breuiſſimè docuit, ea contendant ab illis fuiſſe non obſcurè cognita vberius etiam explicata, ornatiuùſque tractara. Iraque Moſis ſententias ad illorum dogmata confirmanda & perſuadenda„& illorum dicta, ad Moſis doctrinam illuſtrandam exornandam, ſubtiliter& minutatim accommodare conantur. Equidem non ſum neſcius viſum eſſe olim multis Eccleſiæ Parri- bus& doctoribus, veteres Gentilium poëtas& Philoſophos, è fon- tibus Moſis hortos ſuos irrigaſſe, hoc eſt, plurimae ſcriptis eius in ſuos libros tranſtuliſſe: quæ poſtea illi, v el vr furtum celarent, vel voſe Nch uòd ea non benè intelligecent, admixtis fabulis& erroribus de- 2i Scearum formarunt, atque contaminarunt. Ego tamen(dicam enim liberè e Phaoſo- duod ſentio) nunquam probaui nimis curioſum ſtudium,& dili- phorum ſen- gentiam eorum, qui ſententias Moſis quoquo modo trahunt,& de- entias nã de- torquent ad Philoſophorum& poëtarum, vel decrera, vel etiam fa- torquenda. Pulas, vt Orphei, Homeri, Mercurij Triſmegiſti, Pythagoræ„‚Plaro- nis, quinetiam Ariſtotelis. Hoc, mihi quidem certeé, diuinæ ſcripturæ dignitati& maieſtati, valde alienum& indecorum videtur:infuſcat enim cœleſtem eius ſplendorem, puritatem inquinat, ſanctitatém- que profanat ac polluit,& ſidem diui nitatis eius non parum eleuat. Atque hanc ob cauſam à multis minus probatur Auguſtinus Eugu- binus in ſua Coſmopœia,& in Lbris de Perenni Philoſophia.In hãc ADimadaer- Ponorum& doctorum hominum offenſionem atque reprehenſio- ſo in Picum nem incurrit etiam loannes Picus Mirandulanus; qui tertium& vi- Mirãdulanu. geſimum natus annum, ſuper primum caput Geneſeos Heptaplum compoſuit, in quo ſeptem nouas expoſiciones doctrinæ Moſis de Operibus ſex dierum, à nullo priorum ſcriptorum tentatas, à ſe au- tem primo cogitatas, inuentas, elaboratas, perfectâſque pertracta- uit. Sed liber ille habet quidem ſpeciem prodigioſi ingenij,& ad- mirandæ in illa ætate eruditionis: ad doctrinam autem Moſis in- terpretandam& intelligendam, parum conducit. Refert Sixtus Se- nenſis in libro quarto Bibliothecæ ſanctæ, ſe, cum eſſet Romæ, que- Lippomanus fifſe ex Aloyſio Lippomano, qui tum recens ediderat Carenam in cur in ſua Ca Geneſim ‚cur inter alios tam multos ſcriptores& interpretes libri keua de Pico Geneſeos quos in illa Catena commemorauerat nullam Miran- auhil inſerue- 1, C;.e 1, 3““ 6 3 ulani feciſſet mentionem: reſpondiſſe autem illum, ſe in conficien- da Catena, eorum elegiſſe commentarios& interpretationes, qui Moſis verba& ſententias, ſuis commentationibus explicare voluiſ- ſe vide 256 ſcripturarum obiicitur auctoxitas ſenſum ad quem penetrare nõ potuii C D 1 4 ſe videbantu poraſent norom Ind deſoteoris llus iiii Ius iit ile igilet leur voultapudo nom ltalie 3 haͤſcißinss ullgendo c IGO Gt grerpreratio bllorem cat taro Molisac ſenende vet dgrüücarion etam non a ſuetudine lo lirteris inult ildem agite don condug Mienom R ( vibü babe in philoſ eſt,yt pere pulchre ſec onx nonſ retpretatio nibcclella dit doctos uotum in buſuu exne feyrdleat D Auteaaha. llaum aiij t Mfellsg- 4 gi nun ho facito nun ſonn 7 4.„ I 4 8 d Potaas obiicit deriuinmn Aentopn onzt. H V mrepponnt. Hec Auoug u Phnoſonhi buim 1olophiæ, ac bonsal 3 n litterar Kenid utrerarum prodeſſe:nili- 4 ex aduerſo ſunt alij vſc adton 3 antiduoti boctarum& ili uſtimet oracula:& Auxcung Ume docuit, ea contendam dü rias etiam explicata, otnadii ad ulorum dogmata coniima ad Mofis doctrinam lllodttand nutatim accommodate caumn r. Lie p delleolim multis Eeckeleha num poctas& Philoſophobet hoc eſt, plurimae ſctiptis aui Rea ilh, vel vt furtum celatem , admixtis fabulis& ertonda. 1 8 6„. n. Ego tamen(dicam enim k — Molis quoquo modo ttabom diarum, vel decteta veleimt ri Trifmegiſti, Pythagote 4 1 epe 11 auldem cetté, duinæ ſcim umg T num K indccotum videtur nu puritatem inquinat„lanchuas iinitatis eius non patuntcs * dinos bw ainus probatur Aogultnuth Lalanh. h lis de Perenni Philoſofbän um offenſionem atque regtetee .—“ 4 ir 1 95 Mitandulanus; qui tentbm 3 at Geneſeos Beyue Nab mum cCap 4 im) 7 4 7 5 ID 114 cxpohtiones zos 5 z! X aras. 1b9 criptotuch tentan n „(nne Dellln etfecaalque he iioll ingeni ze 6 44 3 SrOoruU 14 1 2 H A pecicch Pr ute 8 NV 4 ad doctmam 24 wu — Reſett Sund 1Ios n Wd * D. a ſe com elletkomi 4 andx, 3. renig. 1 tecens ediderut . 1 uukt 3. retolele 1 nnl 4,4 1 10 d les& ſam WW” ſr 6 ukis A D ſuorum in Geneſim præfatur his verbis: Si quando occur 1IN GENESIM, L I B. I. 2 ſe videbantur, quoniam autem animaduerterat Picum in eo vno laboraſſe, vt Pythagoræ, Platonis, Ariſtotelis, aliorümque Philoſo- phorum inuenta& dogmata, vel ſuas porius cogitationes, dictis & ſententiis Moſaicis exprimerer& ornaret, ſtatuiſſe, nullam ſibi illius viri in ſuo opere habendam eſſe rationem. Sed fuit nihilomi- nus vit ille magnus& omni æuo admirandus, cui ſi lõgior vita con- tigiſſet, ſieut maximam ſui admirationem& expectationem com- mouit apud omnes, ita profectò& ſibi gloriam immortalé,& ſum- mum lItaliæ decus atque ornamentum,& optimis quibuſque ſtudiis 7 & diſciplinis, ingentem vtilitatem attulifler. Nolo plures regulas colligendo, cùm prædictæ ſatis eſſe poſſint, fatigare lectorem. ERGoO(vt locum hunc tandem concludam) cum multæ, ac variæ interpretationes doctrine Moſis ſe offerent lectori, eam ipſe proba- biliorem cæteris, meliorém que decernat, quæ eſt propoſito& inſti- tuto Moſis accommodatior atque congruentior, quæ magis inhæret ſententiæ verborum, magiſque conſeruat propriam vocabulorum ſignificationem& vſum:quæ planior eſt& facilior ad intelligendũ etiam non admodum doctis hominibus: quæ congruit cum con- ſuetudine loquendi ſcripturæ, nec affingit Moſi locastiones in ſacris litteris inuſitatas: quæ commodè elicitur ex aliis ſcripturæ locis, vbi iiſdem agitur de rebus, eadém que doctrina traditur: quæ ſine cauſa non confugit ad mitacula& omnipotentiam Dei: quæ nihil tradie alienum& diſſentaneum ſapientiæ Dei,& pietati noſtræ fidei: quæ nihil haber repugnans manifeſtis experimentis& tationibus, quæ in Philoſophia, cæteriſque doctrinis humanis traduntur: quæ talis eſt, vt per eam, vniuerſam doctrinam Moſis benè ſibi conſtare,& pulchrè ſecundum omnes partes ſuas cohærere appareat: poſtremo quæ non ſit tum propter nouitatem, tum quod abhorreat: ab in- terpretatione& ſententia Patrum, ab antiqua traditione, à commu- ni Eccleſiæ,& populi Chriſtiani ſenſu, ſuſpecta, in quo valde offen- dit doctos& pios viros, quod Caistanus initio Commentariorum u0f tun Terit aliquis ſenſas textiti conſonus Tuamuis, a rorrente Dottorum alienus, Ieltor æoùun 2„„„ n 2.77. 2 2C,dd ll 712 F Peeda cenſorem, nas Huſcu⸗ deteſtetur illum ex hoc, quod diſſonat à priſcis ocoνπ᷑ᷣsuμ⁷ non enim allig auir Den ev neen, Oee doctouibus: non un allig auir Deut⸗ expoſitionen Scripturæ priſcorum do- ckorum ſenſibus, alio zuin 5 5es nobiis tolleretur exponendi Scripturam 4„ 4„, 4 ₰ 2 5„.. 24 XK 4* 2 niſi transferendo(vt aiunt) de lidio in quinternum, Sic Caie- tanus. Qui quod præfatus eſt audacter, præſtirit a- bundè: quam etiam ob cauſam in huius libri expoſitione nonnullos in errores, .& quidem graues lapſus eſt. X E pilog u5 ſu- perioris diſ- putationis. Audax& correclione ds gna Caistans ſententia. „ 7 Ariſtot. lib. 1. 5 COMMENTARIORVM In principio. O cmultis& variis modis, ſed duobus meo iudi- 6 cio, aptius& melius interpretari licet. Primo vt In Shprincipio ſignificet, ante alia omnia, quemadmodũ cũ ædificaturus domũ, in principio& ante alia bo- nũ ſubſtruit,& ſfupponit fundamentum, ita Deus 8 X — — * — X didit Cœlum& terram, velut duas principes mundi partes, quæ ce- teras ordine naturæ necefſario antecedunt. Hac ſignificatione non ſemel ea dictio vfurpatur in ſcriptura, velut apud Dauidem in Pſalmo 101. Initio tu Domine terram fundasti,& opera manuunm= kud- rum ſant cœli.& apud Salomonem. Prouerb. 8. Dominus poſſedit me in initio viarumò ſuarum, antequam quicquam faceret. Altero modo hoc quod eſt, in principio, ſignificat, Ab aliquo initio temporis, vt ſi- 4 gnificetur mundum non ſemper fuiſſe, Deùumque feciſſe, vt mun- dus, qui ex æternitate nullus fuerat, repente, tum nimirum quan- do ei libuit, priäum eſſe inciperet. Et certè non ſolum multis ap- primè doctis,& nobilibus ſcriptoribus hæc placuit interpretatio, ſed etiam tam olim Synagoga, quàm poſtea Eccleſia ex hoc loco Moſis intellexit,& probauit, nouam fuiſſe,& ab aliquo tempo- ris initio generationem mundi. Ac licet vtramque hanc interpre- tationem maximè probem, poſteriorem tamen in p æſentia ſubti- Baßl homil i. lius tractandam mihi propoſui. Ex qua duo elici obſeruauit Baſi- lius: alterum, ex hac doctrina Mofis perſpicuè intelligi mundum non eſſe æternum, ſed aliquando ortus ſui habuiſſe initium: alte- rum, etiam cognoſci antiquitatem mundi, vt ratio iniri queat in- ueniendi, quantum à noſtra ætate mundi diſtet exordium, eius ve- luti æui annos omnes retroactos compurando. In vtroque Ethnici aberrarunt à verò. etenim quidam cenſuerunt mundum eſſe ſempi- ternumaalij, cœpiſſe quidem illum aliquando putauerunt, quam plurimas tamen myriades annorum,& propè innumera retrolapſa ſæcula finxerunt, vtrumque errorem ſtatui hoc loco, aliquot velut rationum machinis adhibitis, funditus demoliri. ac primo quidem ad priorem euertendum aggrediar. Noxfuit omni tempore vna eademq́; omnium philoſophorum arque gentium de mundi origine ſententia. Alij mundi ortũ& ori- giné agnouerunt: alij, qualis nunc cernitur mundus, talem fuiſſe in æterno præteriti temporis ſpatio exiſtimauerunt. Quamobrem Ari- ſtoteles primo libro Topicorum, quæſtionem vtrum mundus ſit ærernus necne, fecit problema Dialecticum: quod tum propter au- torirtates contraria ſentientinm, tum propter contrariarũ rationum probabilitatem, in vtramque partem probabiliter agitari& diſce- ptari poſſit. Verumtamen pauciſſimi fuere propugnator es Tternita- tis, ſi 7 N 1 in fabricando mundonin principio& ante alia con- B 2 4 us,ſcume fail ſempet tull Ch Adæotul jentum m0. tonatulæ q conkealum(e ilinè conat i ih de Co ttiplemet in libus aut Plu Necſanè den anta cnim ho Mrxox' qaS hominum an mencum, cui ſe, elevale po wis celedtes äſecondum mandom elt golmin löt ſcait: Lund nundum. l „Nllasscpl 4₰ Dosr1 Ethicorum ſuem tulit, ILLVD ä conktro timqneat & confirn mundum tempotis UUadebitu D tem conſé teſtate po bonitaeg leꝛacl ſol tel qux en omnia addes concellerit, eternum, lar& enped andun, ou 415.— 1 · 1 4 Kn ando dus 3 dan 80 n, AAA 24 4 mterpretarz cer pe. 1 acet. br 1 Uimo hr. 1U NA * 4 4 AiaA om Ala que 45 ue madna Prinemi⸗ 4* 4 1. 44 8 10& aMe alah 1 all 6 1† 14r 2 n tan lamentum, itae d aun princiwi 6 iine 5¹⁰& amte allac, . 1 1 S VERUAA 19 mult tie 7 4 dt Dattes,qlac 4„:— 14 USniHcatlonem d, velut apud Dauiten; 0 1 era manuam 4„„7„ † 1 Mnts Poſedit mn 9 faceret. Altero modon Ad allquo mio temporz, n 0 1— 1 4 ·iſl 1 mlle, Deumque kecille, un K,kepente, tum nimitum qa e A certe non lolum muhm bus hc placunt interptetam aam poltea kcclella ex hoca 1. 3 1½ 1, 3 aam tunlie,&X ab allquo lenoe vtramque hancimem 4 2 4 44 4 emtamenm Prælenuia lm 4 4*„ K aAt 4 n 1 obleruau b¹ AHA 15 eripicue intelligt münall † r habuilie innumW 6 AMA* „ r1 unt L vi Latld unll. 4 „ 5 „fo 49 profle 2 1„ 1„n „ nenl 4˙* 4 4 7 „ 4 „ N f 31 ³ 14 ½* 1 M„ en 8 rf ArSS An 1 377 * A B O 1IN GENESIM, L IB. I. 29 tis, ſi cum eius oppugnaroribus comparentur, etenim mundum non ſemper fuiſſe præter vnum philoſophorum Ariſtotelem, vnamque Chaldæorum gentem, concots fuir ferè omnium ſententia, non ſa- pientum modo aſſenſu, ſed etiam indoctorum hominum quaſi taci- to naturæ quodam ſenſu, iudiciõque comprobata. Quem omnium conſenſum(tanta eſt rei euidentia) ne Ariſtoteles quidem, qui obni- xiſſimè conatus eſt huic ſententiæ obſiſtere, inficiari potuit, namque is I. lib. de Cœlo⸗ text. 102. Omnes, inquit, mundum generant: atqui, vt ipſemet initio primi libri Topicorum docet, Quod videtur om- nibus, aut plurimis, aut ſapientibus, id probabile eſſe cenſendum eſt. Nec ſanè de nihilo eſt, quod in hanc opinionem conſenſere omnes: tanta enim hominum conſen ſio, quid aliud eſt, quam clariſſima na- turæ vox? quàm naturalis quædam notio, ſenſüſque veritatis à Deo hominum animis mentibùúſque impreſſus,& certiſſimum eius argu- mentum, cuius fidem, ne Ariſtoteles quidem, quamuis maximè vel- le, eleuare poſſit? Quippe ipſius Ariſtotelis ſunt,& feruntur in pri- mis celebres illæ ſententiæ: Quod in omnibus, aut in pluribus ineſt, id ſecundum naturam: quod eſt præter hæc, id præter naturam æſti- mandum eſt. Hoc enim ſæpe vſurpat ipſe tam in libris Phyſicorum quàm in libris de Cœlo. In libro autem de Diuinatione per ſomnia ſic ait: Quod omnes aut complures ſentiunt, aut dicunt, id falſunn eſſe non eſt putandum. In libro autem 7. Ethicorum commendat poëtæ cuiuſdam verſus, qui Latinè redditi hanc habent ſententiam. Non prorſus fama illa perit, quam multa per orbem Turba hominum celebrat. PosTrRE Mo clariſſimus eſt apud eundem locus ille in libro 10. Ethicorum. Quod omnibus, inquit, videtur, id eſſe aſirmamus, qui verò hanc fidem tollit, is non multo probabiliora ditturus eſt. IIEVvD autem magno iudicio eſt, verum eſſe hanc de noua mũ- di conſtructione ſententiam, quod ea ad veri Dei cognitionem, cul- tumque atque religionem animis hominum inſerendam, fouendam, & confirmandam plurimum valeat. Si enim perſuaſum alicui fuerit mundum, qui ex omni æternitate nullus fuerat, ab aliquo initio temporis à Deo eſſe conditum, continuò eidem nullo negotio per- ſuadebitur& eſſe Deum,& vnum eſſe,& rerum omnium intelligen- tem, conſeruantem, ac moderantem eſſe cauſam,& infinita vi ac po- teſtate pollere: nec vlla naturæ neceſſitate, ſed ſua modo voluntare, bonitatéque ad fabricandum mundum eſſe adductum̃, ipſümque ex ſe:ac ſe ſolo eſſe beatum, nec ad tuendam felicitatem ſuam, vllius rei quæ extra ipſum ſit, vel adminiculo, vel conſortio indigere. Hæc omnia adeò ex primo illo apta, nexâque pendent, vt quiſquis illud conceſſerit, ea negare non queat, contra verò qui mundum faciunt æternum, vel negant ea quæ diximus de Deo, vel certè tam euiden- ter& expeditè probare non poſſunt. Non eſt hic pro derclicto ha- bendum, quod Plinius, ſanè imprudens, ſuæq; oblitus ſententie, tan- d.„ quam Pro batur mundum non ſe 777 77 fu e 2 AMriſt. lib.. Top. cap. I. Cap. I. Cap. 13. Cap.z. Mundum 4 Deo condi- tum eſſe cre- dere magnum eſt ad Deum colendum ad- iumentum. 7,.. Plinius vel , 7.— centra ſuam COMMENTARIORVM 0. ſentẽtiam no da argumentum cur credamus muhdurn nec fuiſſe ca infinito A4 A 20 uo mundi ex. tein pore, necad infinitum tempus permanſurum in cap. 16.1i.7. has annorauit. In plenum,inquit, cuncto mortalium g See 2me1)e9E 22 dies fieri Seaos menſaram propemodum obſeruatur, rariſque patribus proceriores: tamquam uim, cu conſumente vbertatem ſeminum exustione, in cuiu vices nunc Vengat æuum. 0l 3 3 Idem argumentum eriam auctor libri quarti Eſdræ in cap. 5. eius li- Anlon 8 bri tractauit. Iam verò iſti multis implicantur difficultatibus, quibus lepelel5 G en- vix ſesaut ne vix quidem explicare pofſunt: nam vel auctore( qui na- V kea Nino fe turæ cenſorem& iudicem egit) Ariſtotele, veriſſima ſunt illa philo- larund ſophorum pronuntiata? Vnum infinitum non eſſe maius alio infi- kucbiosl nito. Nihil vel magnitudine, vel numero infinitum conſtare poſſe: In- ulki finitum nullo modo poſſe pertranſiri. Denique infinitum ratione z lum Ha 11 arque intelligentia non poſſe comprehendi. Quæ autem ſunt his B legtes A gol contraria, ea cenſet Ariſtoteles non falſa modo, ſed etiam Anονᷣ 2 umell vet ruda atqui ea omnia neceſſario admittenda„& vel ingratis deuo- cos leptot randa ſunt æternitatem mundi præfractè defendentibus. Meiiam Vad VERVM miſſa hæc faciamus, quæ ex interiori philoſophia pe- mamihil Og tuntur, edque ſcholaſticis philoſophis, ac Theologis ſubtilius diſpu- Phoronxu tanda relinquamus, in quibus philoſophicè tractandis nos etiam cob Datriare conſumpſimus totum librum decimumquintum eius operis quod Cecropem! de Philoſophia ſuperioribus annis edidimus. Dedoucamus igitur& Hetoidus orationem in liberorem, apertiorémque campum, eaque dicamus, cledtaaw quæ vel populo probari queant: Excutiamus omnis memoriam an-„WKong tiquitatis,& vetuſtiſſimarum rerum non moniméta ſolum, ſed etiam 0 pueertuit primordia inueſtigemus,& hac tatione mundum non eſle æternum ele accip apertiſtmè oſtendamus.— Wue apud, OMnls priſcarum rerum memoria, quæcumque apud Gentiles Noxt ſiue in ſcriptis, ſine in litteris, ſeu litterarum figuris, ſiue in quarum- olim cona libet aliarum rerum monimentis extat, non ſolum exordio mundi, les in grin quod trad it ſacra ſcriptura, ſed Noëtico etiam dilunio recentior eſſe colto deprehenditur. Plinius quidem in capit. 56. ibr. 7. curiose, perſequi- hilo in tur, diligentérque colligit primos omnium artium& diſciplinarv m diones at omuiümque rerum quæ ad vſus humanæ vitæ comparatæ lunt in- dinquis, uentores: quorum ætates ſigillatim contem plantibus manifeſtum ceſt elt fit, non modo mundum non fuiſſe æternum, ſed etiam eius originem 5 D tan, ar non eſſe admodum antiquam. Et verò, ſi mundus xæternus eſſet, qui tum hom fieri poſſet, vt nullius rei, quæ ante ſex annorum millia in orbe fuerit, reoccidiſ vlla ſit apud gentem aliquam memoria? cuius rationis vim& pro- ptebꝛbil babiliratem, etiam Lucretius poëta grauis& doctus,& vidit animo: viinter & in hbro z.his verſibus expoſuit: ip) ele Praætérea ſi nulla fuit genitalis origo num 6 Terrarum& cœli, ſemmpèérque aterna fuére, mncolu Aiu Cur ſupra bellum Thebanum,& funera Troiæ nille 5 Non alia⸗ alij quoque res cecinère Poëta? an. an Quo tot facia virum toties cecidere? Nec vſcquam nat b tile Aeternis ſerüm IN GENESIM, LIB. I. Aeternis famæ monimentis inſita florent? Verum, vt opinor, habet nouitatem ſumma, recenſqu Natura eſt mundi, neque pridem exordia cœpit. BERoOSsVsScertè Chaldæus, antiquiſſimam putatur ſeripſiſſe hi- ſtoriam, cuius tamen ipſe(vt loſep hus refert priori libro contra Apionem) à diluuio ſumpſit exordium. Trogus Pompeius altiſſimè repetens originem rerum, quas hiſtoriæ mandauit, orſus eſt ſcribe- re à Nino rege, qui annis poſt mundum conditum nongentis& mil- le, primam, quæ in mundo fuit Aſfyriorum monarc Euſebius lib. 9. de Præparat. euangel. cap. 4.& lib. 10. capit. 3. multa colligit, quæ ad hoc argumentum ſpectant: inter alia tradit 4 ſium Halicarnaſſeum in libro, quem de temporibus edidit, affirma- re,res Argolicas, quæ ab Inacho cœperunt, omnium rerum Græca- rum eſſe vetuſtiſſimas: Achuſilaum item. Phoronidem, aliéſque Græ- cos ſeriptores, antiquiſſimum mortalium prædicare Phoronæum: M. etiam Varronem acerrimum vetuſtatis æſtimatorem in ſua hiſto- ria nihil Ogygis dilauio antiquius agnoſcere. Atqu Phoronæus arque Ogyges eiuſdem xtatis fuére, qua ætate vixit Ia- cob Patriarcha, Nec illud eſt in prætericis relinquendum, fuiſſe poſt Cecropem Moſis æqualẽ, omnia, quæ à Græcis de claris hominibus, & Heroibus, diiſque ſuis, aut verts hiſtoriis tradita, aut fabulo ſis celebrata miraculis commemorantur. Quid plura? Belus, ex quo flu- xit& originem traxit(vt viſum eſt multis) omnis ldolorum coltus pater fuit Nini Aſſyriorum regis, cuius tem poribus Abraham natum eſſe accipimus. Ergo longè poſteriora Noëtico ſunt diluuio quæcum- que apud gentes habentur vetuſtiſſima. NoN me fugit, quemadmodum huic noſtræ argumentationi olim conati ſint occurrere Plato in Timæo,& Atlantico„Ariſtote- les in primo libro Meteotorum„Theophraſtus etiã vt refert Philo in eo libro, quem inſcripſit, Quod mundus ſit incorruptibilis(ſi tamen Philo eius libri auctor fait) propter crebras ſcilicet& ingentes elu- uiones atque deflagrationes, quas in variis terrarum regionibus, lon- ginquis, ſed certis tamen,& ſtatis temporum interuallis euenire ne- ceſſe eſt, vna cum ipſis gentibus, aliarum quoque rerum vſum, nori- tiam,& memoriam interiiſſe, eaſdémque tum artes& diſciplinas, tum hominum opiniones& inuenta, infinities, viciſſitudine tempo- re occidiſſe, arque reuixiſſe. Sed hoc ab illis temere,& ſine ratione vlla prebabili dictum eſt. Cum enim nullus omnium hominum genera- lis interitus, nullumque terrarum om nium ſimul exitium(vt cenſent ipſi) eſſe queat: profecto reliquiæ nominis vetuſtiſſimorum homi- num vnius gentis, ſaltem apud aliam aliquam gentem ſeruatæ eſſent incolumes: atque hac ratione ad noſtram quoque noritia les lib. primæ Philoſophiænz. reliquias quaſ- dam priſcæ Philoſophiæ ad ſuam vſque ætatem permanſiſſe affir- mat: veruͤm aduerſus priorem errorem Gentilium, qui exiſtimaue- — 1ur 4 Pucantur dificultaub „ Kluntn hel ac nam vel auctote hiam fundauit. antum conſtate polei *— 8 4.„ Ar r 4 endl. Qur autem lont n n kalla modo, ſed eriam a Ttenda. L e“ 1 14. vel ingran teriori philoſopha c Theologis ſubtilsäi phice tractandis nos ch Juintum eius opers edidimus. Deducamas im Inachus,& K Morhor. Amus ombs memonct 3 8 1 .—„ fafnhn 4 dum hon elle lemn niſſet. Nam& Ariſtote 1 Qomodo conſtet auta- quiſßsima quæ que apud g?- fes Noctico diluuio e recenticra. Sum. c. 2. Text. 20. ———“———— — 32 COMMENTARIORVM in tranſcurſu diſputatum. b QvoNlAM igitur non ſemper fuiſſe mundum oſtendimus; ſe- quitur vt de eius origine& antiquitate dicamus, etenim non ſolum mundi primordia ſacræ litteræ aperuerunt, ſed quantum etiam tem- poris à mundi ortu ad hodiernam diem excurrerit, quantãque ſit retroacta humani generis ætas,& inquirendi,& inueniendi viam ra- tionémque tradiderunt. Qua in re vix dici poteſt» quam fuerit om- Varro de ori- ni tempore vaga, inconſtans, erränſque ac planè cæca gentilitas. M. Line mundi Varro princeps ſenatus Romanorum ſapientum, prope cunctis ſuf- quid ſenſert. fragiis renunciatus, cum omne mundi æuum(vt Cenſorinus eſt au- ctor) tria in tempora diſperriuiſſet, primum deſignauit id quod pre- p ceſſit primum cataclyſmum: alterum, quod à cataclyſmo fluit ad ex- brdium Olympiadum: tertium, quod à prima Olympiade ad- ſuam ætatem præterierat, at que hoc extremum confirmat ſubtili compu- tatione temporum, certõque annorum numero notatum& compre- henſum haberi: medium autem vt non exacta ratione teneri, ita ſatis probabilibus conie uris eſſe cognitum: primum verò illud omnino fugere noſtram intelligentiam. Namque ſi mundus æternus eſt, tem- pus illud, vt interminatum& immenſum, eſſe mortalibus incompre- henſibile: ſin autem mundus initium habuit, nihilominus tamen ſub- tiliter ac præfinito determinare annorum eius temporis numerum, immenſæ difficultatis eſſe. NMendaci 8E D audiamus ea de re Ægyptiorum& Chaldæorum portenta. Ayptiorum Fuit ſfemper Ægyptus prodigioſorum mendaciorum parens, altrix, de vetaftate& magiſtra, hæc, vt incredibili ſuæ vetuſtati, quam iactabat, fidem 2eae i faceret, innumera finxit mundi ſæcula: dicebat enim, vt Diodorus, Pomponius Mela& Laërtius prodiderunt, ex quo tempore ſunt Kgyprij, quater curſus ſuos vertiſſe ſydera,& bis ſolem occidiſſe, vnde nunc oritur: regéẽſque Æygyptiorum partim ex diis, partim ex hominibus vfque ad nouiſſimum regẽ Ptolemæum patrem Cleopa- træ, ſupra ſeptuaginta annorum millia regnaſſe in Ægypto: poſt- quam autem rationem ſyderum comprehendit Ægyptus, amplius quam centum annorum millia numerari. Plinius etiam libro 3 5. ca. 13. refert Ægyptios gloriari ſolitos, artem pingendi ſex millibus annorum fioruiſſe in£gypto, priuſquam ea tranſiret in Græciam. O miram nugandi& mentiendi licentiam, videlicet putarunt iſti, eò ſe liberius arque impudentius mentiri poſſe, quò difficilius crede- bant ſua redargui poſſe mendacia: ſed bene habet, quod quæ de ſua vetuſtate mentiunturz aliis ipſorum notioribus mendaciis confutan- Epiſtola Ale- tut. Seripſit Alexander Magnus epiſtolam ad matrem ſuam Olym- xandri ma gns piade 24 A 1 S. Z. 14. 5 1 9e hiadem cuine. epiſtolæ meminit Prianus in lib. dę ldololatria.& 4n. A 4½ uguftinus lb. 1 2, de Ciuitate Dei Cap. 10. 1n illa fic erat ſcriptum natraſle Alexandro quendam ſacerdotem Egyptium;, in ſacris litte- ris& annalibus EÆgyptiorum, tempora omnium regnorum ſubtili- ter „. 8 8 4 3 4 8 5 runt mundum eſſe æternum, ſatis à nobis ſit in præſentia, tanquam A A tet annotal rac gving donum iope fall cle cool porum conle dorerunt,no zma pfimo! lituerunt: te madti quing Aptimo cius n quadtagi rera ellicet, g credere conu nitatem conte tilats elſe (ot üdii 18. ce dios paulo⸗ prino litern einſdem Van Aegyptios b meltibus,ge vnasſandce „rege quadti *qoe dies el veteribus gnalſe,ſde tllea pletil mnnos cont norum wil cebo hic a coniectur: maximè de putallerit D annam, lo cutij totic in ſpaltio netarum 4 VINI b Hderum aunta& go nentiſque wendaciort dam dirit.( der oporters muaban ime Com 41 4 Ut in preſenti dange al 4„ 4 5 4 4½ 1 1 1 4 4 11 1 4 altum namn dn 8 poicit, on⸗ *„ 9 U am Uero r Aan 1„*. Plane exca gentina nium DIOpe ennf.. 2E’Ope cuncas vt C nſ. 1 A Orlnps ehn 4 2 24 * 4. 1 11 dellgnauit id quody 446 1 1.* 2 9 Cakaclylmo foitate “ 1 4 1 la prin Olympiade adh UHETr F* onntmat Iubiull com mero notatum& cum Aacta ratlione tenerl Ial- 3 4 44 1414 vero Mlludomn 4 4 Ue moftalibus mcom ruI 1144 — 4 Man 3ti Inds tawe 4 1 † VIT man 105 01IS u 7 1N GENESIM, L I B. J. 2 2 ſſj A ter annotata contineri: in his autem traditum eſſe, regnum Aſſyrio- rum quinque annorum millia exceſſiſſe: Perſarum autem& Mace- donum imperium, pluſquam octo annorum millibus definiri. Quæ falſa eſſe conſtat omnium ſcriptorum tam Græcorum, quam Lati- norum conſenſu. Regnum enim Aſſyriorum, qui longiſſimè pro- duxerunt, non longius quam mille trecentorum& ſexaginta anno- rum, à primo rege Nino ad extremum regem Sardanapalum, con- ſtituerunt: tempus autem regni Macedonum vſque ad Morté Ale- xandri quingentos annos nõ exceſſit: porro monarchiam Perſarum à primo eius fundatore Cyro, ad Alexandrum eius euerſorem, mi- nus quadraginta& ducentis annis ſtetiſſe compertum eſt. Vt igitur vera, ſcilicet, ſunt quę de alienis regnis tradunt Ægyptij, ita vera eſſe credere conuenit, quæ de ſua ipſi vetuſtate nugantur: ad quorũ va- nitatem contemnẽdam vel vnius Varronis iudicium arque ſenten- tia ſatis eſſe deberet. Is namque in illa ſua nobili hiſtoria prodidit (vt libri 18. capite 40. de Ciuitate Dei memorat Auguſtinus) Aegy- ptios paulo amplius duobus annorum millibus ante ſuam ætatem, primo litteras, magiſtra Iſide, didiciſſe quamquam vetus opinio fuit eiuſdem Varronis, Diodori Siculi, Plinij, Solini& Cenſorini, priſcos Aegyptios breuioribus annis quam ſunt noſtrates, hoc eſt veltri- meſtribus, vel etiam menſtruis eſſe vſos. In Aegypto(inquit Cenſo- rinus)antiquiſſimum ferunt annum bimeſtrem fuiſſe, poſt à biſone rege quadrimeſtrem factum, nouiſſimè ad tredecim menſes& quin- que dies eſſe productum. Diodorus etiam narrat, cum traditum eſſer à veteribus, priſcos reges mille ſupérque ducentis annis ſingulos re- gnaſſe, fidèm que tanta ſumma non admitterer, pro certo habitum eſſe à pleriſque, curſus lunares, ſolaribus nõdum plenè inuẽétis, tunc annos confeciſſe. Qvamobrem non eſſe incredibile, quæ de tot an- norum millibus vel ab Aegyptiis, vel à Chaldæis traduntur. Non ta- cebo hic aliam quorũdam minime ineruditam, nec im probabilem coniecturam, Aegyptios& Chaldæos, vr ſyderalis doctrinæ ſtudio maximè deditos, vniucuiuſque planetæ conuerſionem pro anno cõ- putaſſe: ita vt in tringinta annis ſolaribus, numerent vnum Saturni annum, louis plures duobus: Martis quindecim, fermè triginta Mer- curij, totidémque Veneris, Lunæ vero ad trecentos ſexagiata: itaque in ſpaltio triginta annorum ſolarium, ſimul etiam reliquorum pla- netarum annos plures quadringentis recenſebant. VENIOad Chaldæorum deliramenta, Gloriabantur illi habere ſe ſyderum rerümque cœleſtium ſcientiam, non minus quã ſeptua- ginta& quadringentorum mille annorum obſeruationibus experi- mentiſque comparatam, atque comprobatam. O futiles homines& mendaciorum prodigos. enimuerò bellè in iſtos quadrat quod qui- dam dixit: Qui ſemel verecundiæ fines tranſierit, eum benè& naui- ter oportere eſſe impudentem. ſic reor iſtos Chaldæos, quia mentiri iuuabat, immodicè atque incredibiliter mentiri voluiſſe. Atqui Por- Commain Gen. Tom. 1. e phyriu Var ro de ori- gine litteraris apud 44)⸗ Pllos. Quales fue. rant apud prl- ſcos Aegy- ptios anns. Deridetur ina nis Chaldæo- rum iaclan- tia de ſua g5- tis& artis ve tuſtate. Cic. epift. ad Lucilium. 34 Porphyius de ant: qustat? ⁹ deralium ob ſeruationum apud Chal daο⁸. Mendacium Eudoxi G Ariſtotet. vt de illis refert Plinius 3. de antiquit ate Zoroaſtris ma gicæ artis in uentoris. Fabulaſſe quod de auti quitate Regi India memo- rat Piinius. COMMENTARIORVM phyrius auctor eſt eſt(vt memorat loannes picus Mirandulanus in A lib. i1. eius operis quod aduerſus Aſtrologos acutè. docted; compo- ſuit) Calliſthenem diſcipulum& nepotem Atiſtotelis, comiremcue pelloruam Alexandri Magniscum Babylone omnia Chaldæorum ar- a& moônumenta excuſſiſſet, curioſéque ſcruratus eſſet, reperiſſe obſeruationesrerum cœleſtium, quæ omnium erant vetuſtiſſimæ, non amplius quàm nongentorum& mille annorum fuiſſe. Hyppar- chus quoq;& Ptolemæus, primi ſyderalis fapiẽtiæ antiſtites, Aftro- nomicarum obſeruationũ antiquitatem non altius repetunt, quam Atemporibus Nabuchodonoſori Chalcæorum regis, ludorum ca- lamitatibus nobilitati, qui circa primam& trigeſimam Olympia dẽ regnare cœpit. 8 E D gicker aliquis, Plinium libro 30. Eudoxi& Ariſtotelis teſti- B monio confirmare, Zoroaſtrem Aſtronomicæ, vt ferunt, parentem, ſex annorum millibus fuiſſe ante Platonis obitum. verùm Diodo- rus Siculus, luſtinus,& alij graues& probati ſcriptores, mendacium hoc apertè refellunt; quippe Zoroaſtrem æ Qualem faciunt Nini re- gis, à quo& bello victus eſt, regnque ſpoliatus: à Nino autem ad obitum platonis, paulò plures feptingentis& mille annis numerã- tur. Eo dem loco habendum eſt, quod narrat Plinius libro 6. eſſe in monimentis Indorum à Libero patre; qui primus in Indiam arma intulit, ad Alexandrum Magnum fuiſſe reges Indornm cérum quin quaginta tres, per annos ſex mille quadringentos duoſque additis præterea uenſibus tribus. Namque Apetitiſſimis& diligentiſſimis C chronographis animaduerſum eſt, poſt mortem Moſis, loſue He- bræorum imperatore cum Chananæis frliciſſimè bellum gerentè, Indiam à Libero patre eſſe debellatam& ab eo tempore ad Ale- Figmellta Ae—.. 41. 2 Fiameitz ae xandrum Magnũ annos duntaxat ſeptuaginta& centum milleq́; re- — ₰ . νƷttorlz quæ 61 4 narrantur in céſeri. Similia ſunt illa Platonis in Timęo figmenta: narraſſe Soloni mæo Plats- Sacerdotẽ quendã Aegyptiũ Athenas noué millibus annorum an- 25⸗ te Solonis ætaté fuiſſe conditas; omnéſq; totius tractus illius tẽpo- ris res inſigniores in ſacris libris Aegyptiorum ſubtiliter annotatas contineri. Ita ne iuuit tantum philoſophum in dialogo omnium grauiſſimo nugari,& pulcherrimam dem undo diſputationem ani- libus fabulis& mendaciis contaminare? An latere potnit Plaro- hem, quod à multis Græciæ ſcriptoribus erat proditum, Cecropem D fuiſſe primum Athenarum conditorem, qui ætatẽ Solonis vix mil- le annis anteceſſit? Verùm hæc atque alia eius generis commenta, riſu magis& cõtemptu Græcæ vanitatis explodẽéda ſunt, quam ar- gumentis confatanda. Hæc igitur in præſentia aduerſus duos Géẽ- tilium errores, doctrinæ Moſis quæ hoc loco traditur, omnino con- trarios, alterum de æternitate Mundi, alterum de nimia eius antiqui- tate breuiter diſputare volui: vt in aperto eſſet omnibus, non modo mundum non eſſe æternum, ſed etiam, cùm ab eius ortu ad hodier- nam diem non plures quàm ſexcenti& quinquies mille anni prete- V rierint 4 letinksnale tei memolls hernam diem z eciw initio Jluis guttas, tetlgniican rum quod 1 vim nadet ne Cant oboin. mine? Kin Kapod lob trium tetum duæ, hoc elt neantot, N tesqax 28 3 Acolas Va Quidam lceet hume litteris e lam er haderi 3 line infa ſciidamt: aut regna morant, ) choncos, Intégtos eſt limati antregau cize tegn anns, i computat btem me 4rr anlcaduer rud ab ene Mam& ine * 4 KIORVU M as icus Mitangulam acute. docteg nn mMArn— d cod Atiltotelis, comiu he ommu Ch.. UlaA Chaldxotun 1 ““„ ate . 1 dau 1 ½ 1 14 1 rutanns eß dtu ellei re el I 16 4 Ll ii Ekant ve Kiſ 1 etuldlla 1 eannorum ſaille R UAN AIr, 0n Alihs tepetum 1 Halc xoruw reois. Indes 4 4 in TCgus, ludeotuna . 4 & trigeſimam Ohnn eHilll am Olhwhie 6“ * 8 5 AN1& A— 9 41 4 B89d riſtotelg dn niæ, vi ferunt, puteca . 6 4 11„ 9—- lletiptores,mendach 5 14—* 4 8 Acil tacium Nirin tus: à Nino anten. 4 8 4 p s Um 42 diti Iuwa. 13 Luniuns udtoee primus in lnciac Larn 3 14 uinee un 1.17 AIADA AA 2* 085 du que 4dc 1. 5 8 Aiitgonrr 41 uums& GCIIAK 3 r 1(nal. kem Me 1§ 10llen 41 1 1 Mfeh * unme delum An P 4 9 4 X 0 00 tem polezoht — AmIeg anta& Centuch n! Mh Aia I AN 4 u..“‧“ 1IN GENESIM, L I B. I11II. 35 rierint, nullam eſſe tamen apud Gentiles, vel fuiſſe vnquam huius n tas rei memoriam, quæſexclaſis fabuloſis)reuera quater mille annorum i Aſn. vetuſtatem, hoc eſt, Noëtici diluuij tempus excedar. Quo licet intel-„taræ. ligere, cùm ſacrarum literarum hiſtoria res geſtas in m undo per an- nos wille ſex centos quinquaginta ſex ante dilunium Noë, fideliter verCque litteris proditas complectatur, ſacram ſcripturam ‚vr aliis rebus, ſic etiam vetuſtate cunctis omnium gentium ſcriptis,& mo- nimentis anteire. SEp difficultatem aliquam habet, quod paulo ſupra, auctore B. Pasegetehe o. Baſilio, docuimus, numerum annorum ab exordio mundi ad ho- e2s qai eſt in diernam diem, compertum nobis atque cognitum elle poſſe. Et- 1 cap.1ib. Ec- enim initio libri Eccleſiaſtici ſic eſt ſeriprum: Arenam maris,& cleſtaſtici, pluuiæ guttas, e dies ſæculi quis dinumerauit quibus verbis dapliei- ter ſignificatur, annos mundi mortalibus eſſe incomprehenfibiles, rum quod interrogatio illa, Quis, ſæpenumero in ſacris litteris vim habet negandi,idémque poller atque, nullus wexempla paſſim ſunt obuia. velut in Cantico Moſis: Quis fimilis iui in fõrtibus Do- Exod. cap.;g. mine?& in pſalmis, Quis eſt homo qui viuet,& non videbit mortem? & apud lob: Quis regtitit Deo,& pacem habuit? tum etiam quod Bſalm 88. trium rerum, quæ hic ponuntur, par ducitur ratio? at priores duæ, hoc eſt, Arena maris guttæ pluuiæ, quanto numero conti- neantur, non poteſt à quoquam hominum ſciri zergo nec tertia res quæ adiungitur, Dies ſæculi, poreſt nobis eſſe cognita. Hæc diſ- ficulas variè foluitur: quam varietatem hic breuiter exponam. Quidam reſpondent;, dies ſeculi non poſſe ſciri ab homine; vide- licet humana ratione, poſſe tamen ſciri per reuelationem Dei, ſacris litreris expreſſam, nobiſque traditam. Nicolaus de Lyra locum illum explanans,& huic difficultati occurrens, ait annos mundi haberi cognitos ratione quadam probabili, non tamen certitu- dine infallibili. Scriptores enim tam ſacri quàm profani, variè de- ſcribant tempora,& recenſent annos ‚quibus ali quis aut vixit, aut regnauit: nonnulli enim ſolos annos integros& expletos me- morant, inchoatos autem tacent: alij non modo numerant in- choatos, ſed eos etiam pro integris recenſent: ſunt etiam gui integros vt integros,& inchoatos vt inchoatos com putant, que eſt limatiſſima chronographiæ ratio. Exempli cauſa: ſi quis vixit, aut regauit quadraginta annos& ſeptem nenſes, dicet aliquis pre- cisè regnaſſe hunc quadraginta annos: alius vnum& quadraginta anns, illos ſeptem menſes pro anno vno computans: alij(ubtili computatione vſi dicent regnaſſe annos quadraginta ſupérque ſe- ptem menſes. ArQv vt hoc quod dixi breuiter, latius& enucleatius dicam, Quattuor cau ſis crrri*a animaduertendum eſt quatuor eſſe res, quæ ſupputationem anno- 2☚ õΤWpmcd3 rietat?ẽ& di- ru& ab exordio mundi adeo variam& diſcrepantem, ob idque du- ſ νενεntiam 5 3 4—... 2- ₰—.. biam& ineertam faciunt, vt Sixtus Senen. libr. quinto Bibliothecæ ebpatationis, 6 2 ſancte aunorum ab exordio mudi yſque ad Do- mini noſtri aduentum. ..* 2* 8.1 terpretum: nam cum in illis tempus illud non niſi mille nongen- 36 COMMENTARIORVM ſanctæ propè triginta ſupputationes annorum ab ortu mundi ad Domini noſtri aduentum collegerit omnes inter ſe diſcrepan- tes, à bonis tamen auctoribus traditas: Et verò ſi omnes voluiſſet perſequi, ad quinquaginta recenſere potuiſſet. Primò igitur du- bitationem affert magna illa varietas,& diſcrepantia chronologiæ ab initio mundi ad ortum Abrahæ, quam reperimus in libris He- bræis, noſtriſque Latinis, atque in Græcis codicibus L X X. In- tos& quadraginta octo annos contineat: in his conrinet ter mil- le trecentos& quatuordecim, nempe plures illis, annos mille qua- dringentos ſexaginta octo. veruͤm de hac chronologiæ varieta- te diligenter,& accurate diſputabimus infra libro ſeptimo ho- rum commentariorum. Deinde multi ſecuti L X X. Interpretes & B. Lucam, inter Arphaxad& Sale interponunt generationem Cainam, hoc eſt, triginta annos? quamobrem à diluuio ad or- tum Abrahæ numerant annos duos& viginti atque trecentos; ple- rique autem omnes, Hebræos,& Latinos ſecuti libros, in quibus generatio Cainam omittitur, totum illud tempus ducentis modo & nonaginta duobus annis definiunt. Ad hoc— ratio quorun- dam temporum non ſatis liquet, nec in confeſſo eſt apud om- nes: exempli cauſa, vtrum Abraham natus ſit ſeptuageſimo anno Thare, quæ fermè omnium eſt opinio,& quod ipſe Moſes capite vndecimo Geneſeos indicare videtur; an verò natus ſit centeſi- mo& trigeſimo anno Thare, quod ex aliis ſeripturæ locis quidam non ignobiles auctores ſatis probabiliter argumentantur: Ratio etiam temporum à Moſis obitu ad Dauidem perplexa eſt& ob- ſcura: Septuaginta item anni captiuitatis Babylonicæ, vnde ini- tium,& vbi finem habuerint, valde controuerſum eſt. Poſtre- mo tempora quæ à liberatione captiuitatis Babylonicæ ad Domi- ni noſtri aduentum,& ortum tranſacta ſunt, in ſacris litteris non traduntur, ſed ea ex profanis ethnicorum hiſtoriis,& chrono- graphiis petenda ſunt: quæ tamen non vnius modi ſunt, nec æqua- lis fidei atque auctoritatis: quidam enim probatas,& fide dignas ſequuntur: alij verò commentitias& mendaces, quales ſunt anna- les loannis Annij Viterbien. ſpecioſis titulis Beroſi, Metaſthenis, Manethonis,& Philonis ſubornati& fucati, qui multis memoriæ noſtræ, cætero qui doctis viris, non tamen antiquitatis litteratæ pe- ritis impoſuerunt. KRESTAT vltimum ad difficultatem initio poſitam reſpon- ſum: namque auctor libri Eccleſiaſtici non ait: Annos ſæculi quis dinumerauit? ſed, Dies ſæculi: non igitur de annis. ſed de diebus loquitur: permagni autem intereſt de vtris loquamur: quemad- In Chrenolo- modum enim annos in Chronologia tam ſacri, quàm profani ſcri- gia vt diligens ptores diligenter commemorare ſolent, ita minutias dierum, qui nnorum, ſie vel explendo anno deſant, vel ſuperſunt expleto, recenſere ſuperſe- dent. D 7 4 dent. Eig Adamn cum veld trigiot ele pobis cl telmum 4 eonpleuit t rgo numell gaiell Vell qui vocabu wenſe dittin to tempole bos,Ve tem fororis vſqve caldobio mo lbto copioss 6 cteationis ſcriptora que Moles cetorum 8 nibilo con da Dauli, tnim femu annotauit ſete adap lo:& virg 1 D& Moſes guicquid! te operati uit ex ni (t placet um eſt al eele et at unt condit Ac licet vet decletum, 15 annor Mum ab 0 in Omnez ind . e Inet. Primd je, 823,& diſcre 3gau 1 Pantiachnoncſe cberimus in Üdii L 8 In Gexcis codicibus LXN ¹ 4. 1 4 l Pus llud non niſi mill 4 8 A„*. Ale nong AIN 4 11s K 4 in ks Continet ten 4 kates illis, annos wilegs 4-* 4 na entonologm Varhe — 4 100 abimus infra libro leptimoh „ 4. 4 4 nl ſecuti L. X X. nterpte. alc terpe 8— Erponunt Leneralohe B 4 6 4 9 N li ain 4&4 1 luamobtem à diluuio àn nginti aique ttecentoha- 171 ee Linos lecoindros„m qand tempus ducemiis mas 4 be„. Ad hoc, ratio quom . 1 1 o eſt apuda niel K 1SNNiiie ** 4r rſo SrAgeamA 44 atus aut tuagehmom „X quod iple Moles cmu 4 4 1 3 an vetôo natus Ut cenue 5„. 2 ½ 1e1 anms cripiuta WOcs qpis 9 4 ter argumentantut: Wa 1 Dauidem perplexact ke ..„ tatis Babvlonicæ, Iucer- 8 4 4 4 ontrouetlum ett. Lcbe „ 1Dhn atis Babyvlonicæ ad hem ue erice frrofß „ I 7115 mtell 1A 4 nt in lad 4„ Aran uar& chrohe m al s; „ ½ 1 3 me u 8 fide d DrObDaAlI45) C 3 1 Anp „ 13 le«s Iun¹ adaces, quales lunt ₰.— 2 N ei 1 K 11 2 „ e 9) u . 4 NIIS WM at„qul müull!! X 4 4 tatt Kielal auriauktal n 44 4 4 „ A 1 ra 10 dohta 1 114181* 334 „ KIII 4„ 4100 „. 2/4 1 3 - 1 4. Pel ¹„ de. 15 4 9 — * 4AI41 n 44„ames unt 44-uaee 4 1 vrrs 10O ſet 1 9' 40! 8 8 4 plo 115 Uall 6 4 74— 1,00 1 90 „— Atu. 1B9!* 9, 1 r IN GENESIM, I. I B. I. 3 A dent. Et quo res ſit illuſtrior, vnum ponamus exemplum: Dicitur nula dierum Adam cum eſſet centum& triginta annorum genuiſſe Setit, obiiſſe babetur ra- verò triginta& nongentos natum annos: an putamus neceſlario eſſe nobis credendum, eodem die genuiſſe Seth, quo præciſe cen- kso. teſimum& trigeſimum annum Adamus expleuerat, aut quo die compleuit trigeſimum& nongenteßmum annum, eodem exceſſiſſe: ergo numerus annorum mundi teneri poteſt: dierum autem non poteſt. Vel ſi hæc interpretatio propterea cuiquam non probator, quia vocabulum diei hoc loco non proprisè pro die, vt ab anno& menſe diſtinguitur, poſitum ſit, ſed more ſacrarum litterarum, pro tempore: dicemus illud Dies ſæculi, non eſſe dictum eſt de die- bus, vel temporibus ab ortu mundi vſque adhuc tranſactis, ſed de futuris vſque ad mundi finem,& diem ſudicij, quod tempus pro- culdubio mortalibus planè incompertum eſt, velut in extremo hoc libro copiosè dicturi ſumus. Creauit. Ec verbum Hebræum NA2 Bara quod eſt hoc loco HD S nec Græcum aποœά quo vtuntur L X X. Interpre- O d tes, nec Latinum, Creauit; propriè ſignificat tantuùm 9 1 productionem rei ex nihilo, ad quam ſolam denotan- — dam ſcholaſtici Philoſophi& Theologi, nomen C creationis& verbum creandi accommodare ſolent, certè diuina ſcriptura promiſcuè id verbi vſurpat in qualibet productione. nam- que Moſes paulo infrà hoc ipſo verbo creandi vtitur, vbi agit de cætorum& hominis generatione, quas res conſtat non elſe ex nihilo conditas. Beatus Hieronymus in Commentariis ſuper illa ver- ba Pauli, quæ ſunt in cap. ſecundo Epiſtolæ ad Epheſios. Ipſius enim ſumus fatura, creati in CHRISTO IESYT in operihus bonis, annotauit nomen conditionis& creationis, ad magna eximia opera fere adaptari dicimus enim vrbem Romam conditam eſſe à Romu- lo:& Virgilius. Tantæ molis erat Romanam condere gentem. D& Moſes inquit, In principio Deum creaſſe cœlum& terram. verùm quicquid ſit de propria huius vocis notione& ſignificatione, cer- L.. I. Wunez. De produ- ctione rei ex ni hilo qui d tè operatio Dei, qua is fecit cœlum& terram, reuera productio ſentiendum. fuit ex nihilo. Etenim ſiue intelligamus per cœlum& terram (vt placet multis) corpus ipſum cœleſte& elementare, ſiue(vt vi- ſum eſt aliis) materiam inſormem,& naturam Angelicam: ne- ceſſe eſt fateri eas res conditas eſſe ex nihilo, vel quod primæ omniũ ſunt conditæ, vel quod eiuſmodi ſunt, vt ex materia fieri non poſſint Ac licet vetus fuerit,& ferè commune Philoſophorum omnium. decretum. Ex nihilo nihil poſſe fieri, quinetiam Plaro, qui Deum fecit mundi opificem, ſenſerit mundum ex materia æterna& ingeni- e 5z ta, eſſe Plato in Ii- mæo. 38 CO MMENTARIORVM. ta, eſſeà Deo factum: nos tamen ſacris litteris(quæ non ſanè magis A quam auctor earum Deus mentiri poffunt) eruditi, doctique verita- tem, nihil præter Deum cenſemus æternum,& quidquid eſt quod Deus non eſt, ab aliquo temporis initio factum eſſe; aut ex nihilo aut ex alia re, quæ tamen ipſa ex nihilo facta fuerit; pro certo ha- bemus, hoc enim cum alibi, tum perſpicuè in poſterioris libri Machabæorum capite ſeptimo ſcriptum teſtatum que reperimus: nam mater illa ſeptem filiorum martyrum;& ipſa octies martyr, ſic vnum de filiis affatur: Peto à te nate, t aſpigias ad cœlum,& terram ad omnia qua in eis ſunt:& intelligas quia ex nihilo fecit illa Deus,& catera. 1.. Nou eſſe autem materiam æternam,& ingenitam, copiose di- ſputat aduerſus Hermogenem hærericum Tertullianus,& Lactan- dius lib. 2. Diuinarum inſtitut. cap. 8. Euſebius autem in lib. 7. de Præ- paratione Euangel. capite octauo eriam Philonis, Dionyſij,& Ma- ximi ea de re argumentationes-prolixe commemorat. Nos quoque libro quinto noſtri operis quod de Philoſophia edidimus, poſſibi- lem eſſe Deo hanc rationem producendi res ex nihilo,& multis ar- gumentis confirmauimus,& contrarias Philoſophorum rationes diſſoluimus. Baſßuus ar- BASILIVS cx eo, quod Moſes ſcribit Deum feciſſe cœlum& 2meueat an„terram, totúmque mundum, putat concludi, potuiſſe ab eo fieri com- Plurèes vn greari mun P... 4 4os à Deo po- poteſtate, qua vnum opus facit, poteſt etiam complura alia eiuſdem zuiſſe. generis efficere, ita Deus qua poteſtate,& arte fecit mundum, eadem potuiſſet,& verò poſſer, eriamnum complures mundos con- dere. Verum huic ratiom occurrit Ariſtoteles iu primo de Cœlo, text. 94. affit mans cauſam, cur plures mundi eſſe nequeant, non pro- uenire ex defectu artis, vel poreſtatis opificis, nec ex ingenio mun- danæ formæ, quæ vt eſt materialis, ita quoque eſt multiplicabilis: ſed ex defectu materiæ, quam cum vnus hic mundus vniuerſam in ſe ſit complexus, nihil materiæ reliquum eſſe factum, ex qua alius mun- dus fabricari qusat. Verũtamẽ Ariſtoteles in hac ſua argumentatione pro certo ſumit id, quod nos negamus, nempe mundum hunc& ma- 5 teriati eius, non eſſe à Deo ex nihilo condita: namque ſi hoc ipſe credidiſſet, non fuiſſet ei incredibile, Deum& aliam materiam,& Mudum nul- alium mundum ex nihilo poſſe facere. Obſeruauit etiam Bafilius illi la nece tate, verbis. Fecit DEV S cœlum& terram, apeftè declarari mundum verè, riè fum eſſe à Deo,hoc eſt Dei conſilio,& libera voluntate ſed bberè à 4 1 Deo eſſe fa-= Ffep clum. non autem ex neceſſitate naturæ. De mundi ef.. DE inundi porrò affectione variæ olim fuère philoſophorum J. e, 277. ſententiæ, variique errores. Epicurei, dixerunt mundum fortuitam 74 44910-. 1.... phorum fan. atomorurn cohæſione,& coagmentatione extitiffe: Strato Lam- enti.. placenus nullum agnouit mundi molitorem, ſed mundum ſuaptè natura, vi ac poreſtate, qualis nunc eſt, talem etiam ex omni æterni- 1. tate E lures alios mundôos, quemadmodum enim artifex eadem arte& 1 A date ſollle ie natot- 1 eiſttmbe Jjere, A dodputat c, aßit i perim illeve eaim Cclum menta: Dei retetatum a nandaſſe. A 1 primo lib g flerteto ſe ole erant in nem adduce ekecit. SeITV) teles pinger ablolutilim denti titulo clETVS,T u., nec omr „demenèano E repenum tis ſecurit inuidiæ ſ non eſt ou na,& exc potet qui cete Deu omnidag Aque co- apientia valde bon pite quau D adhibeat tem in c ocelum, luicumg⸗ idlam Me Deum di harraric d. Im, it qux non ngn 1N GENESIM, LIB. I. 39 anen.... 854 erudni, doctigne a A rate fuiſſe exiſtimauir: Peripaterici, mundum à Deo ex neceſſita- actham, K quidquid Aa te naturæ profectum cenſuerunt, ſimiliter vi ex corpore illuminato ttio factum eſſe„a exiſtit vmbra,& radius ex Sole,& in ſpeculo imago: Plato ſatis apertè,& diſertè in Timæo docet mundum eſſe à Dco factum. id quod putat Euſebius libro vndecimo de Præparatione Euangeli- ca, capite decimo quinto ex hoc loco Moſis Platonem accepiſſe. Veruͤm ille veritatem hanc mox aſperſa erroris labe fœdauit, dixit icias ad cehen a. enim Cœlum eſſe factum à Deo, non autem terram& alia ele- „ menta: Deumque rerum modo immortalium effectorem fuiſſe, 4 ſ 4 fr Uerit, pro ceht n 8. in le depieue in poſtenots eut 3 M eRatumquet N ar m LA..— edene Artum, R& ipla oGies mar,: 8 1 40Gies matunt, — ne mhnlo ſeeit ilahmg cæterarum autem mortalium rerum effectionem, diis ſecundis de- n.& ingenitam, copicaa maſidalle. naxagotas Lerd Pricnus. Lunniuum Philofophotame, 3 Arif.1 . genſtam cam in primo libro Meraphyſicorum teſtatur Ariſtoteles,& Plato in I J bh r an kettullanus, Kla Theæteto) cauſam efficientem rerum omnium fecit intellectum, qui ver Lruad Eulebius autem in ibadeihhh quæ erant incompoſita& inordinata, apte componens,& in otdi-„arui cap. 2. Pbilonis, Dionyſſ, ki- nem adducens, mundum hunc maximum, atque ornatiſſimum commemorat. Nosqug effecit. Philoſopbia edidimus, oal Sc=Tr VM eſt quod tradit Plinius in præfatione ſui operis, ve- Notabile 4s⸗ cendi res ex nihilo,&mölb teres pingendi: fingendique nobiliſſimos artifices„opera ſua etiam clum Plinq. tias l hiloſophorun nic abſolutiſſima illa,& quæ poſteri mirando nunquam ſatiantur, pen- denti titulo ſit inſcripſiſſe: APEILLES FACIEBAT, vel Por v- „ ſcribit Deum fecille coln GLETVS, nonautem FEcCIIz ca re inſinuantes, opera eſſe inchoa- acludi, potuiſſe ab co krim ta, nec omnino perſecta,& quod in eis deſiderari poſſet, ſe quidem .— un attifex eadem mn emendaturos fuiſſe, niſi morte eſſent intercepti. Triatantum opera — 1 molora olis eite C reperiuntur abſolutè inſcripta, EECIT, tanquam in illis ſumma ar- . rte fecit wunts tis ſecuritas artifici placuerit, quæ tamen omnia magnæ hominum ſͤ inuidiæ fuerunt obnoxia, cautè illi quidem ac prudenter, quorum CoPnne mn non eſt omni vitio carere, De Deo autem, cuius perfecta ſunt ope- Peu. teles zu„ ra,& exquiſita ſecundum omnes voluntates eius,& quibus nemo Pfal. 1io. neqacanham poteſt quicquam addere, vel detrahere, non erat conſentaneum di- opificis, nec ex ingecne cere Deus faciebat mundum, ſed fecit, ſcilicet, tanquam opus lue eſt mo dehe omnibus ſuis partibus expletum, cunctiſque numeris abſolutum, — bicmundus rnidelänu at que conſummatum;& iudicio ipſius opificis, cuius eſt inſinita ſe factum, ex qua mt ſapientia„comprobatum. Vidit euim Deus cuncta qua fecerat, erant Gen. 1. ſua argumemir valde bona, Rupertus libro primo de Trinitate& operibus eius, ca- mundaum honci Pite quarto, ponit quæſtionem, cur in creatione cæterarum rerum Daditatio tar namquc’hn P adhibeatur vox& præceptum Dei, hoc eſt, Dixit,& Fiar: Non au- KShadt. 10 Kaluam matelin tem in creatione Cœli& terræ: cur enim Deus non dixir: Fiat uu 1 Deu 2; 1 eruadit etiam ane cœlum,& factum eſt, ſicut dixit: Fiat lux,& Jacln R lux. Auctor ſiat eælum, — 1e atani mondufe quicumque ille fuit) libri quarti Eſdræ in capite ſexto, hanc& Hiat terra Kllbetahx ipſam Moſis de Creatione mundi hiſtoriam commemorans ait, Jer ge Altis et Deicontn Deum dixiſſe, Fiat Cœlum,& Fiat terra:& facta eſſe, ſed hoc ¹**- .„ aee vblcbte à narratione Moſis planè diſcrepat. Rupertus ad quæſtionem r ofim emtu à ſe propoſitam tripliciter reſpondet:„verba eius ſubiiciam. runt n Smb. Primo, inquit, cum ipſum principium, in quo facta ſunt omnia. 4. 9 r 4 12 3: done zacl t * 41!. 82 “. n ¹ 1 3 4 44. 4*„ „ r;, 1 pf „1* AaAn 8 COMMENTAKRKILOKRVM ſi De zverbum, uperfiuum, vt ineptum fuiſſe dici In principio dixit Deuts.: A 4 lepeiuni Deinde verbum imperatinum ‚Fiat, ſupponit aliquid„Cui imperetur, vel preæ- bis caula di coptum penatur efeckionem autem cæli& terræ, aum ipſa ſint ex nuhilo con- ges gamm dAita, nihil preceſſit ad quod Dei vox& præceptum dirigeretur. Poſtremo ſic lUagulbars n dicere voluit Moſes, ne quiſpiam ſuſpicaretur Deum quidem ſhecies,& por* Kolbrr wult maus rerum omnium deſigneſſe, ac perfeciſſe: verum Mlem id eſt, Materiam 16 qucd) 0 primam: de qua cuncta ſunt facta, non à Ded eſſe faclam, ſed Deo ſemper„Deo, rolue fuiſſe cocternam. Igitur quo modo digi debuit, ſic dittum eſt, quia, In princi- nquædam 1 pio creauit Deus ccelum Gr terram. Sic Rupertus. Cuius ſententia in eo aushabemu quod ait vocem& imperium Dei non referri ac dirigi ad nihilum, tnänem di ſed ad id quod eſt, vereor ne non ſatis congruat cum doctrina Pau- ſaguatisn li, qui in 4. capite Epiſtolæ ad Romanos de Deo loquens ait: Docat 3 worſenten ea, quæ non ſunttanquam ea quæ ſunt. Et Dauid Pſalmo 32. P erbo Domini B ruiſnt, cun cœli firmati ſunt.& in Pſalmo 148. Laudate Dominum omnes Angeli eius, V npettus Gal Tandate eum omnes virtutes eius, ò. Quiai ſe dixit,& facta ſunt:ipſe man- musalüpeg dauit,& creata ſunt. Ergo Dauidi, tam cœli quàm Angeli omnes ver- CNIMA/I bo& imperio Dei creati ſunt, videlicet ex nihilo. Vide quo modo numin Cäe hanc ipſam quæſtionem B. Auguſtinus, in libro primo de Geneſi ad jidde mft litteram ponat atque diſſoluat. commentari C.z. 4. b—— ls cun fert Deuts. myſterium Chridianos EBRAICI eſt O=DdR Elohim, in numero plurali: quæ C Duw addel vorxin ſeriptura non modo tribuitur Deo, ſed etiam An-(ſedd vniu — 3 gelis, Iudicibus, ac Principibus: propriè enim ſignifi- antiquior 45 4 cat eos, qui propter magnam auctoritatem& poteſta- num, idem tem, præſertim autem puniendi& vindicandi, quam ha- jns loci, jn bent, ſunt aliis metuendi& terribiles. Mirum autem videri poteſt, pto eadem Quæflio cur cum vox, Elohim, ſit numeri pluralis cur Moſes eam vocem iunze- ktyetd me Moſes ſic lo- rit cum& Bara, nuweri ſingularis: ſimiliter vt ſi Latine dicatur, in eiolmo cudus Iit DP; Dij creauit. Auget etiam admirationem, quod nomen Elohim, habet nium pria Eeanat. fngulare Eloha,& reperitur in ſcriptura apud Iob cap. duodecimo lignittcati ibi: Inuocauit Deum,& exaudiet eum. Et cap. triceſimo ſexto. in illis winem yr verbis, Adbuc habeo quod pro Deo loquar:& in Habacuc capite pri- braich cie mo. Hac eſt fortitudo eius Dei ſui,& apud eundem cap. tertio. Deus ab D D tim auté Austro veniet. Quare inſciẽter Caietanus in Commentario huius lo- eiunt curi ci chxit nomen Elohim apud Hebræos carere ſingulari. Si ergo Elo- contineri him habet ſingnlare Eloha, cur Moſes dixit, ASaDnRN Elohim numeri hl bara, iungens plurale cum ſingulari, ac non potius, Heloa bara, præ- ſdiomatiſt ſertim cuͤmw alias non raro Elohim inueniatur in ſacris litteris iun- epantig, ctum cum verbo numeri pluralis, veluti Geneſ.;0. vbi nos legimus: münman Apparuit illi Deus, Hebraicè eſt: Apparuerunt ei Dij:& cap. 20. eiuſdem ni, loſ libri, pro eo quod Larina verſio habet: Eduxit ne Deus de domo patris uus enim ſan mei, in Hebræoο Codice eſt: Eauxerut me di, Habet igitur ſingulare,& letepanti ſæ pe(omn 4 AXIORvH n anſſe a 44 ſe aci ncidt eed in rineiiu kah 1aluquid, ch mpereu— terre, cunn* unn iyſa lunt ex unj 974 Pium atr Arel. 88 en, Leretur. Pahe ir Deum 5 hah’ nn quudenn ſpecir. 2 4. 1* 4 20p an Hylem, id ct Alarn 84 Ueeeſſe uenn G le jaciam, ſaa Da eh 4t, c Acr k, qum— — auctun eſt„guta, Iypn Kupertuz. C upertus. Cuius lententn, non referti ac dirigi ad nibi- 8 6 40 212 non. dirigi ad uii ans congtuat cum doctina a 4* 5 4 delicet ex nihilo. Vide quom b rin Ubro primo de Geuai „ 4 „O Elebim, in numero plurün †* 4 modo tribuitur Deoa ſed eumt 5 fan Principibos: proprie enim bgn ¹ 4 „ Nk am auctoritatem& pocs . 5 namnb puniendi& vindicandH quan 1 1 4 ailes. Mirum autem vicen füi ““ 4 8B 4 . lecench vocem uu' arals Cut Moles eam 1 jine dien emiliter vt b Lainede 132 144 4 A ) S4 duod nomen blobims 4 1 zo 43* ea apud lob cap. duoii 4.(LAro. u! 21 rehm XIO. * 2„ Cap. tricehmo le. 1. 4 8 ns 8 4— 3D an Habacuc ca „— rüb hu „* an 1„U & 29U eundem(ap. 1 in Comwentat tanus ſingul „* — rn M 8 „ 4* 8 L 3 rrr - Mole dun 14 r AO! 1* 6 * ſacii inueniatuf iü lacl ti Gepel.z0. NL Da rei Dic& caj dca aii. Kesght 1u AAh votlus, Ralaute 24 ; lttefb pi Geslegf vbl D05, Aldd mJ . olale woe. 1N GENESIM, L I B. lT. 41 A ſæpe iungit ur verbo numeri pluralis, quare non leuis ſe ingerit no- bis cauſa dubitandi& inquirendi, cur Moſes hoc loco contra le- ges grammaticæ nomen pluralis numeri copulauerir cum verbo- lingularis numeri. Huiuſmodi dubitrationem& admirationem 1,Jeres au tollunt multi ſane pij ac docti viri, eius rei cauſam fuiſſe dicen- 1 radunt. M)- tes, quod Moſes fidei noſtræ præcipua myſteria abunde prædoctus ſterium Tri- à Deo, voluerit inipſo ſeripturæ ſuæ exordio preiacere velut ſemi- nitatis fuilſe 4 2 G. 1. ayſteric 8 16 Trrni. H A Moſée in na quædam Chriſtiane doctrine, quam de myſterio ſancte Trini ſiouatam. 24 tatis habemus. Namque per nomen plural OeR Blohim, mul- titudinem diuinarum perſonarum, per verbum Bara. numeri ſingularis, vnitatem diuine eſſentie inſinnauit. Ita ſenſit Magiſter li- bro 2. ſentent. diſt. 1. quem Scholaſtici Theologi prorſus omnes ſe- cuti ſunt, cum quibus conſentit Paulus Burgenſis, Nicolaus de Ly- ra, Petrus Galatinus, Auguſtinus Eugubinus, Ambroſius Cathari- nus, aliique quàm plurimi. CArHARINVvS auem& hoc loco,& libro 4. Animaduerſio- Auimaduer- „.... W—. ſio Catharmi num in Caietani ſcripta, acerbè eum inſectatur, tamquam non ſatis, Ceeraeatt piè de myſterio ſancte Trinitatis ſentientem, propterea quod in ſed noi aſta. commentarioſhuius loci, negauerit coniunctionem nominis plura- lis cum verbo ſingulari eſfe adhibitam à Moſe ad ſignificandum myſterium Trinitatis, neque ex hoc modo loquendi Moſis poſſe Chriſtianos argumentari eſſe multas perſonas dininas in vna eſſen- tia, aduerſus ludeos. Verumtamen ſi hoc crimen eit; non eſt pro- fectè vnius Caictani crimen proprium, ſed cum aliis doctiſſimis& antiquioribus viris commune. Etenim centum annis ante Caierta- num, idem cenſuit Toſtatus,& ſcriptum reliquit in cõmentario hu- ius loci, in quodam autem ſuo Tractatu, quem de Trinitate edidit, pro eadem ſententia aduerſus Nicolaũ de Lyra pugnauit acerrimè. Et verò multis nec ſanè inualidis rationibus probari poſſet, nullum in eiuſmodi modo loquendi Moſis latere myſterium. Principio, om- nium primus Magiſter ſententiarum. ſenſit in hoc loco Moſis recte ſignificari myſterium Trinitatis: meritò autem poſſumus mirari ne- minem priorum ſcriptorum, ſaltem Origenem,& Hieronymũ, He- braicè ſcientiſſimos,& omniũ ſcripturę vocum Hebreęarum, preſer- tim auté que ad mylteria noſtre fidei confirmanda, vel illuſtrãda fa- ciunt, curioſiſſimos& obſeruantiſſimos, nullum hoc loco myſteriũ contineri, eſſe ſubodoratos. Deinde diſcrepantia illa inter Elohim Falum eſſe numeri pluralis,& bara numeri ſingularis, non habet myſterium ſed ſune en de⸗ idiomatiſmum linguæ Hebrææ, in qua frequentes ſunt eiuſmodi di- Dened crepantiæ, exempli cauſa, lſa. decimonono, legitur: Tradam gy tres verſnas ptum in mani Dominorum erudelium. Hebraicè eſt, Dominorum duri, ſeu diuinas intel. portis,& Ioſue cap. vltimo ſcriprum eſt, Non poteritis ſeruire Deo: Domi- l¹ nus enim ſanttus eſt, Hebraicè legitur Quia Dij ſancli ipſe. Neque hæc diſcrepantia reperitur tantùm, cum de Deo loquitur ſcriptura, ſed Comm. in Gen. Tom. 1. f etiam 42 etiam cum de aliis: ve quo Hebra COMMENTARIORVM 7*ι In Exodo quoque capite vigeſimo ſic eſt: Nõ habebis Deos alienos, pro aicè eſt: Non erit tibi Dij alieni. Et capité 21. Latina verſio habet: Sin autem Dominus dederit illi vxorem. Hebraicè verò eſt: Si Do- mini eius dederit illi vxorem. Ex his palam eſt prædictam diſcrepan- tiam numeri ſingularis atque pluralis carere myſterio, cum Hebrai- cèvſttata ſit, ſiue de Deo, ſiue aliis de rebus ſermo habeatur. Ad hoc, ſi Moſes, huiuſmodi locutione indicare voluiſſet myſterium Trini- tatis, profecto admodum improprie locutus eſſet,n 6 enim congruè dicitur de perſonis diuinis quod ſint Dij. alioquin etiam poſſet dici quod ſint multi Dij, vel tres Dij? quod tamẽ& in ſcriptura damna- tur,& in Symbolo Athanafij: nec iudicio Theologorum rectè lo- queretur, ſ quis diceret, Perſonæ diuinæ, vel Pater Filius,& Spiritus ſanctus creauit mundum, ſed dici debet, crearunt: ſicut non rectè, dicitur, Pater& Filius, ſpirat Spiritum ſanctum, ſed ſpirant. Præter- ea, ſi hic modus loquendi inſolens& inuſitatus fuiſſet in lingua Hebræa, nouus& admirandus Hebræis accidiſſet; quare Rabbini aliquid circa hoc fuiſſent commenti, nec tanto ſilentio rem tan- ti momenti, plenämque myſterij,& admirationis ſuppreſſiſ- ſent. Quod ſiob eam cauſam Moſes iunxit nomen Elohim nume- ri pluralis, cum verbo Bara numeri ſingularis ‚vt denotaret diuina- rum perſonarum pluralitatem cũ vnitate eſſentiæ diuinæ, cur aliàs de Deo loquens, velut Geneſ. 20.& trigeſimo quinto(quos locos paulo ſuperius commemorauimus) coniunxit nomen Elohim cum verbis numeri pluralis?ſic enim& perſonarum diuinarum multitu- do,& diuerſitas nat uræ diuinæ ſignificari videbatur. Nec profectò benè conſultum fuͤiſſet ludæorum ruditati atque tarditati,& ad idololatriam procliuirati:hinc enim illi occaſionem cepiſſent exiſti- mandi multos eſſe Deos Hæc ego, non eò diſputaui vt pios& do- ctos homines, qui ex hoc etiam loco myſterium Trinitatis elicere ſtuduerunt, reprehenderem, eorumque religioſum ſtudium atque diligentiam damnarem: nec vt lectorem ab ea ſententia deducerem, ſed ve nimiam Catharini in reprehendendo Caietano auiditatem reprimerem, quinetiam nimiam eius aſperitatem acerbitatémque mitigarem,& virum de myſteriis fidei noſtræ benè ſentientem, de Theologia verèò optimè meritum, ab ea ſuſpicione, quam Ca- tharinus aduerſus eum immerito commouit purgarem arque vin- dicarem. SEo reuertamur ad contemplationem illius vocis, Deus, quæ primum omnium hic nominatur in ſcriptura, quamuis id nomi- nis primus omnium enunciafſe legatur ſerpens, qui tentans Euam Geneſz. dixit. Cur præcepit vobis Deus,&. Ex hoc loco apparet verè dici poſſe, inde incipere doctrinam Chriſtianorum, vbi termina- tur 1ori Geneſ. 42. vbi nos legimus, Locutut eſt Do- 4 mi-nus terræ duræ. Hebræi codices ſic habent: Diæxit nobis Domini terræ: 4 ☛ tat ſapient neſtiſtatlon pus æculs anne elc tecatus& yno d vel b0 umnu qua dare.newo cc loꝛm ab alic ſbee potairt phcrtam ille de nobilitars ftin Cœlof tor dubitare cellenti godt am totümq opetss delig ptara quodi loquens,E Omni geri dicitot Deu eios condi Opetas luns C monem y- E9 ſan 7 mulu Mel- nullius me tamen Dei odtinet: Momento relte ap clendo m nus integ d dendos: D elhytma autem oc. quod is fe Ranum me didem M. um&terr cli 8 kery dit Negre, erilm.Et, uzute zu aa 1 3 Locutu i n0 b 3 9, — BOD Damin, ten , 0 2 1 ¹benhg. 8 1 nn 41 Linav 1 5 K y le ALan 8 4. A K Nero et. i) AAh 4 45— 1 4 pPrrdickts KR biadicam dilctenn 4 dello,cam eh — M 14 e 1 33 ſe adeatur. Aah „F 4 4 . Iilgr nlte Rerlum Un * 1 - 18, zellet, nô enim cong 1 tUüij ahoquin eriam pollett 3„*. 1— 9 —„ 4. e„ Lod tan c in lctiptura dam elo ldeolegorum nah 111 P. 4 1t 7 4 11 1 8 Ll 4 Allus,& oi 4 4 1 — beteatunt: ficut non kà lanctum, ſed[pirant. Dar 4 rarne fuiſſeti & muhtztus ruetm Una 3 eræis accidiſſet; quareka 8 „nec tanto ulentotenu *⁴ 1 † „& admurauionts lupptat . 1 anan nomen klommem. 4 1 andfrroer 18„ 1 chOtatel Glchn. ſentiæ diuinæ, cuuð † 4 1 4. 4 IT Nee die 6 d 4 daätut. 4 p 1 4 † ane tarduul, ¹ 88 AAn 4⁴ 4— 5 entel Ccal 01 18 cepie 8 Alputadl Plo Me 9 rium Trinitabes 4 1 1 uadmc N. riolum ltuduuc 8 1 2 3 20E nabena ſententia dect 8 A49* . 0010’ AAU 8 „ oicione; 1 „ 40 cA m n2 1 rem ACe roaten 4A „ * 1νᷣ L B C 1NGENESIM, LI. I B. IJ. 4; tur ſapientia Gentilium;hæc autem eſt cognitio Dei in cuius in- ueſtiſtatione ac perceptione, maxima quæque ingenia, omni- bus ſæculis, acerrimo ſtudio& incredibili diligentia laborarunt, atque deſudarunt. Scire quiſpiam auet quis mundum hunc archi- tectatus& fabricatus ſit: ecce tibi Moſes in exordio ſui voluminis vno id verbo expedit, dicens, In principio creauit Deus Cœlum,& terram,; quaſi diceret, Nemo putet mundum ex ſe ſuãque vi con- ſtare: nemo cogitet eum caſu& fortuitò extitiſſe: non enim aliter quàm ab aliquo ſapientiſſimo opifice, ſummo conſilio& ratione effici potuit: hic autem opifex Deus eſt. Etenim, ſi qui videbant ſphœram illam Archimedis vel Poſſidonij multorum prædicatio- ne nobilitaram, in qua omnium Cæœleſtium otbium conuerſiones, vt in Cœlo fiunt, itidem ad vnum omnes perfectè repreſentaban- tur, dubirare non poterant, quin opus illad à ſummo ingenio& ex- cellenti doctrina eſſet perfectum: quanto minus nobis, Ccœlum, ter- ram totümque mundum contemplantibus fas eſt dubitare, eius operis deſignatorem& effectorem fuiſſe Deum? Rectè igitur Scri- ptura quodã loco inquit, Qui creauit omnia Deus t; Et Paulus de Deo HNaæl.z. loquens, Ex ipſo, in quit,& per ipfum,& in ipſo ſunt omnia:& loannes Rom. 11. Omnia per ipſum= facta ſunt,& ſine ipſo factum eſt nihil. Sed enim, cùm dicitur Deus feciſſe mundum, ſatis oſtenditur ſolum Deum fuiſſe oan. 1. eius conditorem, nec fuiſſe multos qui ad eum fabricandum ſimul operas ſuas viréſque contulerint. ad hanc enim remouendam opi- nionem valer quod per Iſaiam capi. quadrage ſimo quarto ait Deus, Ego ſum Dominus faciens omnia, extendens Cœlos ſolus, ſtabiliens terram,& nullus mecum. Porrò licet opificium mundi tantum ſir, quanrum nullius mortalium intelligentia comprehendi queat, comparatione tamen Dei nihil eſt. Si enim terra cum Cœlo collata inſtar puncti obtinet: quanti æſtimari debet mundus cum Deo comparatus? Momentum ſtateræ,& gutta roris antelucani reſpectu Dei orbis terræ appellatur in capite 9. libri Sapientiæ. Non igitur Deus effi- ciendo mundo,exhau ſit potentiam ſuamz ſed eo condito, nihilomi- nus integra& efficax fuit eius vis& poteſtas ad alios mundos con- dendos: non enim mundus effectus eſt adæquatus ſue cauſæ, hoc eſt, vt maximus ſit, non tamen adæquatur cum Dei potentia. Solet Deus in ſeri- autem Scriptura hoc maximè inſigni prædicare& magnificare Deũ, ptura ee no- quod is fecerit Cœlum& terram. Sic Abraham Geneſeos 14. Leuo mne fyequẽ- manum meam ad Dominum Deum excelſum poſſeſſorem Cœli&; terræ,& zdd Jhman ibidem Melchiſedec, Benedictus Abrabama Deo excelſ, qui creauit Cæ- Lrearo⸗ cœæli lum& terram;& Dauid, Adiutorium noſtrum in nomins Domini, qui fecit& terræ, Eſal. cœlu c; terralonas etiã prophera ſciſcitãtibus ex eo co nautis reſpõ ei dit, Mebrau⸗ ego ſum,& Dominum Deum oœli ego timeo, qui fcit mare na 5 aridam. Et timuerunt viri timore magno,&c. Hieremias verò cap. 10. hac nota vult nos internoceſcere verũ Deũ à falſis diis, Sic dicetis, inquit, eus, Dij qui cœlos& terram non fecerunt, percant de terra,& de his quæ ſub f 2 Cœælo „ 1 7. 4 Mundu a ſος M in cap. 3 2. ex eo qu MENTAR 3 fe 10d D« eeream, c6- 0. 4½. 117 12, 2 Da⸗ 73 dicticile illi eſte pofle: abeiie 1 ſ 2* ꝛ tud masna,& in brachio mo extento: „ 11 te.er Aicile omne verbum. Nec verò Deus m zundum cot ee ꝓ terrant ,n Sytit: 2di; L 101G d 8 Dh,& ſtea delerutt.& cõſeruandum regendumque aliis radic idit 05 conſeruari at- modum patentes ex ſe genitos aliis nutriend los educando que cõ- que guberna- mit tunt: ipſe enim ꝗ uem condidit, perpetuo regt it& conſeruar ge r. vt ab alio quam à Dec omundus non potui it effici‚ ita nec ab alio con- Hebr. I. ſerb ari aut gubernari poteſt Audi lob, qui in3 34. k-cal pit ſic ait, Quem 3 httast ahin m fupe rterraml aut quaen poſuir ſae,3 orbem quem fabr ricatus Sap. 11. eſ?& Paulus 82 Qu Portat omania Verbo virtutus ſuæ, Et ateror libri Sa- Palm. 182 Pſalm. 103. Opi znio Chry- ſoſte mi. Ouatt zorin- . 5 kerpretatsones⸗ 5 pientæ, Quomo⸗ 70 o poſſet aliquid permanere niſi tu voluiſſes? aut qr uod à te pocatum non eſſet con ſeruaretur' qnod etiam pluribus verbis perſequi- tur Dat nid in illo plalmo, cam ait, Omnia 42 tẽ ex¼ xpeclant, Vt des illis eſcam in lempore⸗& re eliqu⸗ quæ æ ſequuntur. 8 Cælum 82 terram. VATVoOR eſſe animad uerto nobiliores horum ver- borum interpretationes. Prima interprexarlo eſt, Mo- ſem his verbis noluil d docere Cœlum& terram eſſe condita ante primum diem, nec eorum effectionem tradere hoc loco, ſed nomine Coœli& terræ, totum hnnc mut anJom ſorboreuin aid quod fit crebro in ſacris litteris) fi- gnificare voluiſſe, ita vt conſilium Moſis fuerit ſtrictim& ſumma- tim, veluti ante Leulos ponere vniuerſum mundi opificium: d deinde per ſex dies ipſum particulatim ex plicare e quid quoque die à Deo ſit factum, ſigillatim enarrando,vt ſi quis ita loquatur, Hic architectus fabricarus eſt ingens hoc& magnificum palatium,& primo q uidem alriſimum firmillimum nq́; iecit fundamet arum ex magnis firmiſque ſaxis compactum, tum ampliſſimos celſiſſi lmoôſque parietes excita- Uir FErerasc, deinceps partes eius pa alatij ab illo a aff kibbe deüprraxa 18, ſigillatim exponeret. Hæc interpretatio apbr. mè placet Chryſoſto- mo: memoratur etiam nec improbatur ab Auguſtino in capite tio libri ſecundi contra Aanichwos, Dei, capite 33. Baſilius verò in hot ꝛu zelober Gene ſim ait eã fuiſſe à maioribus traditam, ſibi ramen non probari. Et verd nec mihi ad- modum probatur: connexio enim,& continuatio verborum Moſis eain relpuere videtur: nam cum Moſes d Ixiſſet In pri; ncipio ore- ꝛuit Deus Cœlum eẽ terram: ſubdit, terra autem erat inanis& vaàs eua. In qua ſententia, illa parti icula Autem ce opr ulatiua arguit proximè ante crea- tionem terræ fu iſſe poſitam. Et certè Moſem his Lerhis tradete crea- tionem Cœli&— non obſcurè videtur Dauid indicare in pſal- mo 101. qui hunc ipſum Moſis locum ſpectans ait, Initio tu D domine enau eaa 42 G 3 Mmu ln. m ſunt Ca 21. ALTE K & libro vn dccimo de Ciuitate 4 ⁸ 1 4 auod hec ſap docuin eitbittorica, apipienc: G eim ſ gniñc (ſaetuunem, pabalo me ftopria eotu tit, cum ein admodum v em K certat etuere polle TEAITIA lumine de am ugrihc „da corpote C danſam eo § ED h- eius verba uuzila mats G terra: ma enibitun 2 ihi eſe ſun, lt 90 urtimät ninu eiu Datte mec mrumeral. ſd un pun Me meo not linus. Sec lai potuige 1 ec t ered ₰ di, poluils * EIr Nfarram 4 K aum o ANan orum ettechon. 8 11 Kdw S 1„* „ „ Farr s AKz C e ieraß 1 1ACII Mn 6 „ 4 5 1„ ſtrickim& lut ““ A1 Unin R 3 4 41 8 . 1 * 21 910 WM 4 1 n Al vn IN GENESIM. L.IB. 49 ALTERXA interpretatio eſt Augaſtini in lib. 12. Confeffionum cap. 7·is enim per cœlum interpretatur naturam Angelicam, per ter- 38 ram materiam informem omnium corporum: vt a principio Deus res duas condiderit, velut duo totius entis creati extrema; alterum ſummum& prope Deum, qui eſt Angelus: alte rum infimum & prope nihil, quæ eſt materia prima. Verum hanc interpreta- tionem non eſſe litteralem, manifeſtè conſtat eo argumento, quod hæc Moſis doctrina& narratio omnino eſt hiſtorica(vr ſupra docuimus cum regulas quaſdam traderemus,) Si autem eſt hiſtorica, proculdubio verba illius propriè, non fig accipienda: quid autem magis eſt præter propriam& v litatam vo- cum ſignificationem, aut magis extra communem loquendi con- ſuetudinem, quàam cœli nomine naturam Angelicam„terræ autem vocabulo materiam informem appellare: Quod ſi verba Moſis à propria eorum ſignificatione ad figuratam& myſticam detorquean- tur, cum eiuſmodi ſignificationes& interpretationes myſticæ ſint admodum variæ& multiplices nullam profectò ex hoc loco ſtabi- lem& certam de mundi creatione doctrinam& ſententiam Moſis eruere poſſemus.* TERTIA interpretatio eſt eiuſdem Auguſtini, qui in priori vo- lumine de Geneſi contra Manichæos, tam per cœlum, quàm per ter- ram ſignificari putat materiam primam ex qua cõſtant quidem om- nia corpora, ſed primo& principaliter cœlum& terra, vt ob eam cauſam eorum nominibus ea ſit à Moſe nuncupata. S ED hæc Auguſtini ſententia, quò planius intelligatur, ipſa eius verba hic ſubiiciam, quæ ſunt in capite ſeptimo eius libri. Infor- mis illa materia, ait, quam de nihilo Deus fecit appellata eſt primo cœlum & terra: non quia iam hoc erat, ſed quia hoc eſſe poterat: nam& cœlum Kribitur postea factum. Quemadmodum ſi ſemen aiboris conſider antes, dica- mus ibi eſſe radices,& robur,& ramos,& fructus,& folia: non quia iam ſunt, ſed quia inde futura ſunt. Isto genere locutionis etiam Dominus loqui- tur cum dicit: lam non dicam vos ſeruos, quia ſeruus neſcit quid faciat Do- minus eius: vos autem dixi amicos, quia omnia quæcum que audiui à Patre meo nota feci vohis: non quia iam factum erat, ſed quia certiſſime fu- turum erat. Nam poſt paululum dicit illis, Adhuo multa habeo vobis dicere, ſed non poteſtis portare modo. Vt quid ergo dicerat, Omnia, quæ andiui àa Pa- tre meo nora feci vobis, niſi quia ſe ſciebat hoc eſſe faturum? Hæc Augu- Hlinus. Sed expolitio hæc iiſdem argumentis, quibus quæ proximè à nobis confutata eſt, refelli poteſt. Præterea verò, minis durum& inſolens videtur, materiam primam appellari nomine cœli& terræ, quod hæc corpora formanda eſſent ex illa: pari enim ratione appel- lari potuiſſet& aqua,& aër,& ignis,& quodlibet aliorum corporum. Nec fit credibile, Moſem hæc ſcribentem Hebræis rudibus& indo- ctis, voluiſſe eos docere materiam primam, quam vix ſatis docti& 3 acuti 11 - 8. Tate lu Opinio 44 guſtins. 83 2. 7ℳ6. Altera opinis eiu ſdem Au- gustini. Ioan. 1z. 46 CO MMENTARIORVM acuti philoſophi intelligentia comprehendere potuerunt. Remo- A tum etiam à ratione videtur, diuinam Scripturam, quæ toties Deum edò prædicat& magnificat, quod creauerit cœlum& terram,(id quod ſine dubio ex hoc Moſis loco accepit) ſignificare voluiſſe Deum feciſſe materiam primam, cùm enim ea ſit infima& viliſ- ſima rerum omnium à Deo conditarum, non ob eius creationem toties,& tantopere Deum laudandum& prædicandum eſſe exi- ſtimaſſet. Cemmunis QVARTA interpretatio eſt peruulgata apud Theologos, iam epinio Theo- enim annis ab hinc nongentis, à pleriſque Theologorum recepta& logorum hie probata eſt. In ea enim fuit Beda, Alcuinus, Rabanus, Magiſter pocabulocæli, ſententiarum,& eius veſtigia perſequentes Scholaſtici Theologi, uſtari. itémque Nicolaus de Lyra,& Magiſter hiſtoriæ ſcholaſticæ„ To- ſtatus quoque, atque Catharinus. Horum communis eſt opinio, nomine Ccli hoc loco intelligendum eſſe tantummodo cœlum Empyreum: mulrtis rebus maxime diuerſum à cæteris cœlis. Ve- rum de hoc cœlo empyreo Auguſtini Eugubini non falfam modo, ſed etiam perabſurdam,& à Chriſtiana diſciplina valde abhorren- Noua G 45- 1eI ſententiam„velut in tranſcurſu perſtringere ac refellere, non ſurda Eugu- alienum duco. Is igitur in ſua Coſmopæia inter alia quædam para- bini opinio de doxa hoc etiam tradidit, idémque repertiit in tractatu quem fecit de cælo empyreo Naturis incorporeis: Cœlum empyreum eſſe quippiam æternum exploditur.& increatum, hoc eſt, eſſe lucem& claritatem quandam manan- tem ex Dei eſſentia, in qua Deus eſt,& ad cuius participationem atque fruitionem, tam boni Angeli, quàm viri iuſti admittuntur-. Haæc enimeſt, inquit, illa æterna lux& claritas Dei, quæ in ſcriptura toties iutis hominibus pro mercede laborum promittitur: de qua intelligendum putat illud quod de Deo in Pſalmo centeſimo tertio canit Dauid: Im. E. Amiktus lumine ſicut veitimento,& illud Pauli: Qui lucem habitat inac- Iaan. 17. ceſſibilem:& illud Domini apud loannem: Clarifica me tu Pater, cla- Matt. 17. rimate quam habui priuſcuam mundus fieret apud te. huias lucis ſpecimen B254 quoddam datum eſt in transfiguratione Domini noſtri,& in rubo X.3⸗ 15¹.34. B Moſis,& in eius vultu ex colloquio& conſuetudine cum Deo ha- bira, ſupra humanum obtutum reſplendente. Hanc opinionem confirmat Eugubinus teſtimonio Baſilij, qui homilia ſecunda ſuper Geneſim, inqnit: Arbitrari ſe ante molitionem buius mundi corporei fuiſſe lucem& claritatem quandam inenarrabilem, in qua verſabantur Angli, & quæ iustis hominibus in diuina ſcriptura crebro promitritur. Exiſtimat hoc etiam vidiſſe Homerum quaſi per nebulam, cum ſedem& do- micilium Deorum appellauit Olympum, hoc eſt, totum ſplenden- tem atque collucentem. ArAVE hec fuit Eugubini opinio: quam ego non tam refel- lendam, quam omnino explodendam, atque execrandam, ac ſi fieri poſſet, ſempiterna obliuione ſepeliendam iudico. Cuius enim ani- mus 4 mas no de amen ipl otutæ dicl be Omnuye 7 (rui u 3 Polead Colo nur antinn am exiſtica mens, qui l dim:ſed quali navin tepug tikeAn dicet qalsetit ilta ear corpus htpoteam: retealt manal manabitexu tuis, elit ig potelt? Den glicabitut& tetit, At euir icionem! IERcdehe O me. Red fam Kin ctione telll erudito, ett gobino,qu ynelani quuj LVX A tur& dur natrabilis hominum enptimitu D Quod hab tia& gaud erlam em ccrlo cond ententiag urdum ſed oeternam torälter ie 545b om celum emg l focabul dulo. 3 ketuulgata apud Theolooas; plerifoue Thae! ded nquel! neOlogorum recen ainus, Kabanus, Nan etlequentes Scholaſtici Thechs lagitter hiſtoriæ ſcholalter, meſle tantummodo a nerlum à cæreris cou agudini non falſaman nſciplina valde bben perſtringere ac relellete,n ¹ 3 mopgia intet alia quætumſa reperit in tractatu qvem tas ovreum elle quippiam Tlecar & claritatem quandam um Leſt,& ad cuius participui 1, qudm viri inſti adminmn 1 *** † ,—“ 4 1 4 41 4 TStOepn mitritur: de qua intelligaa „ er durtw 4, 9„ 1 1 quc ſernen eſimo terno cank Da. — ſ enn 4 l h mu deUn Qunn 4 4 8 1 4. rerpdat! 4 NA! “ 4 C nare. Redte iſtud quidem: ſed quanto ſatius fuiſſer IN GENESIM, L. I B. I. 47 A mus non horreat audire, rem eſſe aliquam, quæ Deus non eſt, Deo tamen ipſi coæternam& increatam? quid magis contrarium ſcri- pturæ dici poreſt? cuius illæ ſunt tor in locis tam illuſtres ſententiæ: b Omnia per ipſum facta funt.&: Qui omnia creanit, Deus,& rurſus: Ioan. I. Creauit; vt eſſent omnia: apud Paulum etiam in primo capite Epi- Heb.z. ſtolæ ad Coloſſenſes,& in Symbolo fidei: Deus pronunciatur ao decla- Saper. ratur conditor omnium rerum viſibilium,& inuiſibilium. Vix autem poſ- ſum exiſtimare, quæ fuerit Eugubini de ſuo illo empyreo Cœlo mens, qui ſenſus, quæ cogitatio. Ait eſſe lucem& claritatem quan- dam: ſed qualis eſt iſta lux? num accidens ſolitarium,& per ſe cohæ- rens:at repugnat hoc naturæ accidentis, nec ſine miraculo fieri po- teſt. An dicet eſſe ſubſtantiam? ſed vrram? num corpoream? verum 2 qualis erit iſta natura corporea,& ex quo genere corporum? fuit igitur corpus, aliquod ante mundi huius molitionem? num in- corpoream? erit igitur ſpiritus aliquis& natura intelligens. Præ- terea ſi manat iſta lux ex natura& maieſtate Deitatis, haud dubis manabit ex neceſſitate naturæ, hoôc eſt tanta, quanta eſt vis Diuini- tatis, erit igitur infinita: quo quid abſurdius& incredibilius dici poteſt? Denique quocumque ſe verſer Eugubinus, mille im- plicabitur& irretietur laqueis, nec ſe vlla rarione extricare po- terit. At euim verò dicet aliquis, Engubinum ſatis modeſtè hanc opinionem ſuam prodidiſſe, ſubieciſſe enim eam iudicio& cenſ ræ Eccleſiæ, paratum, ſi ab Eccleſia damnetur, eam quoque d⸗ 11⸗ ſum& impiaum dogma non euulgare, quàm cum iſtinſmodi corre- ctione relinquere in ſeriptis„quod lectori non admodum cauto& erudito, errandi præbeat occaſionem? Itaque vere dici potuiſſet Eu- gubino, quod in quemdam ſcitè dixit Cato. Quarc, inquit, culpam de- precari, quam ea carere maluisti- „Ly autem illa& claritas ſu per cœleſtis, in qua Deus eſſe dici- Quid ſi lux tur,& qua beati omnes perfruuntur: vel eſt ipſemet Deus, cuius ine- e s,ili,. narrabilis decor, pulchrirudo,& vis illuminandi,& lætificandi tam Shasitane u hominum quàm Angelorum mentes, ſimilitudine ac nomine lucis dttur. exprimitur, vel eſt vita æterna iuſtis hominibus promifla, quæ, eo D quod habet in ſe clariſſimam Dei cognitionem cum ſuamma læti- tia& gaudio coniunctam, lux ritè nominatur: vel eſt claritas„qua ceœlum em pyreum omni ex parte mirabiliter collucet ſimul cum ipſo cœlo condita. Ex quo perſpicuum fit, propter ſupradictas ſcripturæ ſententias quæ commemorantur ab Eugubino, non modo eſſe ab- ſurdum, ſed etiam ridiculum, cœlum em pyreum eſſe lucem quandam coæternam Deo prorſus increatam,& ex Dei natura& maieſtate na- turalirer manantem, arbitrari. 5 EP omilſſo Eugubini figmento, videamus quale eſſe velint Daale ſit ce cœlum empyreum ſupradicti Theologi, quod hoc loco à Moſe cœ- nν empyreu ſecundum li vocabulo ſignificari arbitrantur, Affirmant eſſe corpus totius mũdi Theologos. . altiſſimum 48 COMMENTARIORVM lucens, non luce denſa, quæ radios fundat,& quæ ſit oculis morta- lium conſpicua, ſed luce tali, qualis eſſe dicitur in elemento ignis, quod ſapra aätem orbi lunæ ſubſidet. Porro Cœlum empyreum dicunt à principio creatum eſſe, plenum ornatumque„atque diſtin- ctum nouem Angelorum ordinibus,& Diuinæ potentiæ claritate atque maieſtate; ſupra quàm dici aut etiam cogitari poſſit. decorari atque illuſtrari. Hic Deum ſuam eſſentiam clariſſimè videndam bea- tis mentibus aperire, huc euolare iuſtorum animos corpore ſolutos nullaque peccati macula infectos: hic denique poſt reſurrectionem omnes iuſtos ſimul cum corporibus ſuis commoraturos. Putant e- tiam Cœlum hoc ſignificari à ſcriptura, quotieſcumque ea dicit: Cœ- pfal uz. lum Cœli, vel Cœli Cœlorum veluti cum Dauid ait, Cœælum cœxli .„.. 4 ,22, 8 Pſal. 148. Domino,& Laudate Dominum cæli cœlorum:& Moſes, Domini cœlum eſt, PBeut. 10,&. cxælum ecxli. Atque hoc Cœlum Damaſcenus libro ſecundo de Fi- de orthodoxa capite ſexto exiſtimat eſſe tertium illud Cœlum, ad quod Paulus 2. Corinth. 12. raptum ſe eſſe dicit: vt per primum Cœ- lum intelligatur aëreum: per ſecundum, id omne quod eſt ſydereum, per tertium verè, ipſum empyreum, quod etiam in ſcriptura vocatur 47.1 1.+.„„.„... 8 4.. Pſal. 41. Terra viuentium,& Regio viuorum. Dauid enim dixit: Pörtio mea Pſal. 114. in terra viuentium: e, Placebo Domino in regione viuorum: quineriam ſim- bliciter dicitur Terra, Dominus enim dixit Beati mites, quoniam ipſe Matth.· 5. poſfidebunt terram, tum quod ſicut inter elementa ſola terra eſt immo- O uibus ra- per d creationem tradere voluerit, tribus argumentis confirmant. Pri- 10310 85 † sæœlum, cl mpyreum 1- 4 ₰ ₰ gni ſicari Nanda 9 tenaatur. 1 bilis, ita inter Cœlos empyreum, tum quod quemadmodum terra nunc eſt domicilium hominum mortalem viram viuentium, ita poſt reſurrectionem, Cœlum empyreum erit ſedes iuſtorum hominum beatam vitam perpetuo æuo degentium. Qvop autem Moſes hoc loco nomine Cœli, empyrei Cœli mum argumentum petitur ex ipſa ſcriptura, quæ in hac narratione bie Molis diftinguit Cœlum à firmamento,& aquis ſupra firmamen- tum factis ſecundo die,& à ſole& luna cæteriſque aſtris, quæ quar- to die ſunt condita. Cum igitur per firmamentum intelligatur o- daua ſphœra per aquas ſupra firmamentum locatas, nonum Cœ- lum, quod vocant cryſtallinum per ſolem autem lunâmque& aſtra altiſſimum& ampliſſimum, penitus immobile& impaſſibile, totum 4 ſeptem orbes planetarum: relinquitur, per cœlum in principio fa- ctum, non aliud poſſe intelligi quam cœlum empyreum, cumque iptura toties prædicet hoc Cœlum, vr ſaprà diximus, non eſt credibile eius creationem prætermiſſam eſſe à Moſe, ſed cùm fit primum omnium, primo etiam loco eſſe traditam. Alterum ar- gumentum ductum eſt ex quadam conuenientia& congruentia: Si enim Deus propter ſtatum hominis mortalis,& ad huius breuis vitæ vſus& commoda tot Cœlos condidit, qui irrequieta con- uerſione circumagantur quanto magis conſentaneum fuit facere Cœlum aliquod, quod eſſet ſtatui hominis poſt reſurrectionem, animo ⸗ 7 A mimo bm zimè cobg Cœlum e vſus vil fo ſeapeincipl on locolfu umelt cond goria exped humani cc utione vi dKomano- Kin ſandi lwmittiur incipio ine dius Glotiæ, tedlonemer articolo tett TIRIIA dum, quihc puosſüptan dium perſyi gendiam R. „Kele aute nelanlij ctorem ei ſcribit: Ce ſiperuusqun tiamanet e ſacud naceſ un mner ranfetnihn uone diren nimirun ſa hleum ſ I huius ſen tentiam! affirmat, quod fac t laxige: verlanta tuis ſu per na vero Li V quem Chr- Nomine Co Co 6 p ARIORvM 4 N“. 8 lle G impaſl 4 41 lat d 4 deſldid, 82&œ duæxl ſ 4 4 ₰ toculisn 8 dicuünr 88 me 5 311 3 4 1 4 que an A „& D air K. 8 4 3 r 1 . Lentle Cle m cogitari poſi 841 50⁰ l 1 de clariffime vige 4 4*[p 1 Aumanmos corpote lahe M 0 er ans 9 . 4 1 3 4 8 An 1. . An ſ arn. e duο⁴ Cn UFcelan 4 FrA AAr 1 *“ fa 3. “ 10laA tertaekm. ) 1 4 emadmadumw 1 UUelaie 4 .„ 4 ½2 ½1 um 55 vmentum)m. *— 1 3 M ſen „ 3 1½ Rotu n0 14 8 AA A1 1 4 MHuU 11 8 Ca 11) empfle 17 4“ arpumentt Ccohnfmahe 1 . 4 Naen 1 aC Dne 1 N GENES IM, L I B. I. 49 A animo ſimul& corpore, beatam& immorrtalem vitam agentis ma- ximè congruens domicilium? Si querat quiſpiam, quid opus fuerirt Cœlum empyreum creari in exordio mundis, cuius futurus non erat vſus niſi poſt ſæculi conſummationem. Reſpondẽr iſti, creari debuiſ- C ſe à principio, tum quod ſit corpus incorruptibile, omnia autem cor- pora incorruptibilia ab initio ſunt facta:tum quod huiufmodi Cœ- lum eſt conditum propter ſtatum gloriæ iuſtorum. Duplex autem gloria expectatur, altera ſpiritualis, corporalis altera, non ſolum in humani corporis glorificatione ‚ſed in torius etiam mundi reno- uatione, vt Paulus docet in capite octauo, Epiſtolæ, quam ſcrip ſit ad Romanos: in exordio autem mundi gloria ſpiritualis inchoata eſt in ſanctis& beatis Angelis, quorum æqualitas in Euangelio promittitur iuſtis: quare conueniebat, vt etiam gloria corporalis à principio inchoaretur in aliquo corpore, quod eſſet velut exemplar eius gloriæ, quam vniuerſa creatura corporalis poſt iuſtorum reſur- rectionem expectat. Vide ſanctum Thomam 1. parte quæſtione 66. articulo tertio. b TERTIVM argumentum nititur veterum& nobilium ſcripto- rum, qui hoc idem ſenſerunt auctoritate,& vt tacitùs præteream, quos ſupra nominaui, certè ante nongentos annos Beda primus om- nium perſpicuis& diſertis verbis hanc huius loci Moſaici intelli- gentiam& ſententiam tradit in ſuo Hexamero, breui quidem, ſed vere aureg libello: qui fuperioribus annis, ſub nomine& inſcriptio- ne Iunilij Afri, falſo eſt euulgatus, cum certis argumentis conſter au- ctorem eius fuiſſe Bedam. In eo igitur libello Beda prope initium ita ſcribit: Cælum, quod in principio Deum fæciſſe ſeribit Moſes, ipſum eſt Cœlum Juperius, quod ab omni huius mundi volubili ſtatu ſecretum diuinæ gloriæ præſen- tia manet ſemper quietum. Nam de noſtro Cœlo, in quo ſunt poſita luminaria luic ſæculo neceſſarias in ſequentibus ſcriptura quomodo, vel quando ſit factum decla- rats non ergo ſuperius illud Cælum, quod mortalium omnium eſt inacceſſibile contpeclibus, inane creatum eſt& vacuum, vt terra, quæ nil in prima ſua crea- tione virentium germinum, vel vinentium produxit animantinm qunn nimirum fius incolis mox creatum, hoc eſt beatiſſimis Angelorum agminibus im- Pleium eſt. Hæc Beda quo loco etiam Beatuni Hieronymum laudat D huius fententiæ ſuffragatorem. Præterea citatur in eandem ſen- tentiam Baſilius, qui in ſecunda,& tertia homilia ſuper Geneſim affirmat, Cœluw in principio factum, eſſe diuerſum à firmamento, quod factum eſt ſecundo die:illud enim eſſe ſupremum, ſuper quod ſit lux inenarrabilis, in qua, tam Angeli quàm animi hominum bea- ti verſantur. Similia quædam ſcribit Theodoretus in Quæſtionibus fuis ſuper Geneſim, quæſtione vndecima& decima quarta. In Cate- na verò Lippomani ponitur ſententia Diodori Epiſcopi Tharſenſis, quem Chryſoſtomi magiſtrum fuiſſe ferunt, Is ait, non eſſe hoc loco nomine Cœli intelligendum Cœlum quodcumque eſt oculis mor- Comm. in Gen. tom. 1. g ralium 8 Matth. 2 2⸗ Luc. z20. Texameron Bedaæ falſo ad ſcriptus Iuni- lio. 60 C OM MENTARIORV M ... 1. talium aſpectabile, ſed fuperius quoddam& diuinius quod Cœlum A4 Cœli vocatur in ſcriptqra. Damaſcenus autem libto ſecu ndo, de Fi- de orthodoxa, capite ſexto,idem ferme ſcribens de poc Cœœlo, inquit eſſe ipſam mundi ſupremum terminum, ſedem Angelorun& ſobli- mius omni Cœlo ſyderco, quod in ſacris litteris appellatur Cœlum Cælum em:(li,&& à Paulo, Tartium Cælum. Subiungit præterea, Cœlum hoc co⸗ nen eo7 gnitum kuille 3 ſapientibus huins mundi,& memoriæ Proditum:vo⸗ tum. cari enim ab ipſis aas pou, hoc eſt inſtellatum, quæ Moſis propria ſunt, ſua facientibus dogmata. Quin enim loannes Picus Mirandu- lanus in ſuo Heptaplo, capite primo ſecundæ expoſitionis, duos nominat Hebræorum ſapientes, Abraham Hiſpanum inſignem Aſtrologum,& Iſaac in Philoſophia nobilem, quorum vterque tra- didit Cœlum empyreum: Iſaac verò putauit eum orbem eſſe adum- ENXch. I. G& bratum ab Ezechiele per ſapphirum in ſimilitudinem throni, vt 10. color ſapphiri, lucis nitorem, throni autem ſimilitudo, ſtabilita- tem& immobilitatem eius Cœli declaret, quid igitur prædicti ſcri- ptores putauerint per Cœlum hoc loco intelligendum eſſe, ſatis eſt expoſitum. 7 Qaid voca. NoMlNE autem terræ cenſent ſignificari à Moſe materlam balo terra.ſi- Pprimam, vel informem omnino, vt videtur ſenſiſſe Beatus Auguſti- Paitahe⸗ur nus ſicut paulò ſuprà diximus,& ex ſcholaſticis in 2. ſent. Marſilius Aug.c. 7. lib.& Gabriel: vel non quidem omnino informem, ſed habentem tan- 1. de Geneſi tummodo generalem quandam formam corporis, velut corpu- contra Mani. lentam quandam maſſam, quæ totum illud vacuum, quod eſt in- 7hn.. tra Cœli empyrei ambitum, occupabat& implebat:& ab initio erat corpulenta quædam maſſa radis& indigeſta, ex qua deinceps corpora omnia, tam cœleſtia, quam ſublunaria compoſita& con- formata ſunt. Exiſtimant autem rudiratem& informitatem hu- iuſmodi materiæ fuiſſe adumbratam à Moſe tripliciter: primò, no- mine terræ, quod vt terra ſubiacet aliis omnibus elementis,& eſt lo- cus omnium miſtorum: ſic materia ſubiecta eſt omnibus formis, quæ ex eius quaſi vtero gignuntur,& in eius ſinu& gremio conti- Geneſi. nentur. Deinde inſinuari vocabulo aquæ, cùm dicitur: Spiritus Domi⸗- ni ferebatur ſuper aquas: propterea quod, quemadmodum aqua eſt ma- ximè formabilis,& quoquo modo figurabilis ita eſt materia tra- ₰ — 54 pa 22 — . — — — 8 iendam facilè comparari,& accommodari poteſt. Poſtremo ſi⸗ 4 c 2 gnificari eam vocabulo Abyſſi, illis verbis; Et tenebra erant ſuper faciem abyſſi. Vox enim Abyſſi ſignificat profunditatem quandam iſu impenetrabilem: non eſt autem diſſimilis huius materiæ na- Plat puria rantum& adulterina notione cognoſcitur. Ariſtoteli autem placet eius nortitiam capi ex analogia ad materiam rerum ar- tificialium: hanc opinionem memorar Lyranus,& probat Toſta- tus,& o in Ii- tura: quippe non eſt Per ſe comprehen ſibilis. ſed 3 au Core Platone & flexibilis à quohibet agente,& ad quamuis formam ac- D 4 tus, R tribo opinionem endecino! materi- nuil Augolkinoe hannubeu uma l J aatec hulds pbilatttius k dhic ereſec Ceare, ſgni PNloſe ſigni 3 Homterum, lhs& inco noſtta tetla Haaid, gui- tom tetra,i Dhilaſttis. tam inform Thomas pri àd huncmoc Ane alia um formaꝛa eun O dp onnen ceetur eni vel Ner Mal teruan gen Beatus T. mundiz et reuiodr coram: ma lubſte cotpas f llones m bo iaß tl cellatium iales:nec kerquam u ipla pr ngenerat atormig ac lt per ſe ſentiam n ſotnas ind 1 1IN GENESIM. LI B. I. 51 erme ne Müdto ſerund 6 tus,& tribuitur ea Bedæ, Strabo„Hugoni, ſed malè. Porro hanc illi lendens de hac Celoin opinionem confirmant etiam teſtimonio lcripturæ, quæ in capite em Angelormx vndecimo libri Sapientiæ tradit feciſſe Deum orbem tetrarum ex s lnteris appellua 1 materia inuiſa, ſeu vt eſt in codicibus Græcis,& ita ſolet vſurpati ab Eerea, Colam da Auguſtino, ex materia informi. Si mundus, in quiunt, Ex materia informi di& memoriz prociun eſt conditus, eius materiam ante alia in principio eſſe conditam, einſczue effeclio- lellatum, qux Mol ru nem a Moſe primo loco, eſſe traditam, maxims conſentaneum eſt. Sic illi. Eſt P hila Ntrij de in enim loannes bicus Kra autem haius ſententiæ per quam affine& limilimum: quod docet materia pri- ſecundæ expoſttioli Philaſtrius Epiſcopus Bfixienſis in catalogo hæreſeon: inſimulat e e d 1» Abraham iſpanum iuln enim hæreſeos eos, qui dicunt Moſem nomine terræ in principio Panne. Phia nobilem, quorum naugs creatæ, lignificare voluiſſe terram hanc noſtram elemenrarem: cun erd putauit eum otbemelg„ à Moſe ſignificetur Alia quædam terra cquer eſt velut matrix om- am in Gwilitacinem Vrar 3 nium rerum, quæ in ſcriptura vocatur Hyle; hoc eſt, materia inniſi- atem ſwilitudo ih bilis& incompoſita, quæ à Deo facta eſt in principio: hæc autem noſtra terra facta eſt, deinde& fundata ſuper aquam, ſicut dixit SalEr sn Bea Preua Daadid, Qui firmauit terram ſuper aquas: Illa verò matrix omnium re- Pſab rz. tenngendum etenm rum terra, immenſa eſt& aquam& terram vi ſua continens. Hæc“** — Philaſtrius. Cæterum nomine terræ, non eſſe intelligendam mate- gnihcati à Molè dala riam informem, quæ primo& ante alia creata fuerit à Deo, ſanctus tur ſenliſſe Beauusam Thomas prima parte quæſtione ſexageſima ſexta articulo primo, cholaſticis in 2. fentYin ad hunc modum argumentatur: Per materiam primam per ſe creatam tmem, ſed habemm ante alia omnia, vel intelligunt iſti verò materiam primam nudam omni corporis„Velur 8 formarat cund huinuſmodi materia ſit ens in puna potentia, existentianl qua Uud vacuum, quccah C eſt omnem à forma accipiens, non poteſt line forma creari aut existere. epi- & implebat:&d ceretur enim vt allu eſſet ſine vllo attu,& exifterer ſine vulla existentia: K indioeſta, er qua tin vel per materiam informem- intelligunt, non materiam primam, ſed ma- Aun— compoluki teriam generali quadam forma corporis tantum præditam rat contendit em& informiumm Bearus Thomas talem non fuiſſe productam à Deo in principio rrnrͤ mundi; erenim ſubiectum generationis ſubſtantialis eſt ens in po- à Mole tuft uat 48 tentia,& non hoc aliquid, vt docet Ariſtoteles in quinto libro Phyſi- ommdus demen corum: nec in vno compofito poteſt eſſe niſi vna duntaxat for- tn ſabiecta eſt ommdadd ma ſubſtantialis, quocirca ex illa materia corporea nullum aliad & in eins find& d corpus formari,& generari potuiſſer. Sed has beatæ Thomæ ra- B. Thomæ ar= r,cum djenut:a tiones multi& docti viri(quorum ego ſententiæ libenter ſubſcri- Lumentatio 4. 11...* quocdd non ſit , qvemadmeans D bo) infirmas iudicant: nam nihil prohiber, quinetiam fortaſſe ne- 22 5 n ſe arabil ceſſarium eſt, in quibuſdam corporibus multas eſſe formas ſubſtan- 1 materia infor 2. Kd qvamuis h tiales: nec materia prima eſt proximum ſubiectum generationis præ- mis, in ſit ya- 4 Aari poteſt. fule terquam elementorum: in generatione enim miſtorum elemen- ¹da. 8s E mahane ta ipſa proximæ materiæ, ac ſubiecti vicem implent, ſicut ſemen anduuatem 9 in generatione animalium. Nec eſt probabile, materiam primam r us hoiss Güen à formis accipere exiſtentiam, qua eſt actu in mundo, ſed eam, cùm ( wdo ſit per ſe ingenerabilis& incorruptibilis, habere quoque exi- .* f. Arittlele ſtentiam naturæ ſuæ conuenientem, ne, cum millies quotidie„ ne cogner m un formas induat& exuat, neceſſe ſit eam milllies etiam quotidie exi- analogt 22 g 2 ſtentiam tat Lyfan 1 52² COMMENTARILORV M bilius dici poteſt. Verùm hanc controuerſiam in quinto libro no- ſtro de Philoſophia, longa nos& accurata diſpuratione tracta- uimus. Aafloris ſen- ExYEOTA Y, Opinor, lector, vt quid ego ſentiam de hac quarta tẽei qud per interpretatione tam vulgata, tam multis probata,& Anobis tam fu- en Pn ſe& diligenter adhuc expoſita, paucis aperiam. Equidem cum iſtius debeat intelli- opinionis auctoribus partim conſentio: partim diſſentio afſentior H. elſe Cœlum em pyreum, quale propemodum ab iſtis deſcribitur& San n eſſe in principio mundi factum& fortalſe hoc loco nomine cœli à earti Bh Moſe comprehen ſum. Quamquam' illud adduci non polſum, vt cre- tilchus proba- dam, eiuſmodi cœlum fuiſſe ab antiquis& ethnicis Philoſophis, non tur. modo cognitione perceptum, ſed etiam ſcriptis proditum: eius nam- que coœli natura nõ ſolum fugit hominis ſenſus, ſed etiam humanam rationem excedit: quippe cùm nec motu, nec lumine, nec proprio ali quo effectu,& defluxu nobis poſſit innoteſcere, his autem ſolis tribus viis gentiles Philoſophi naturam Cœli,& inueſtigarunt,& compertam habuerunt. Nam cœlum illud dvaso poſitum ab anti- quis, non fuit empyreum, vt putauit Damaſcenus, ſed nonum cœlum primo deprehenſum A Prolemæo, tantæ tardidatis in motu, vt cen- tum annis non amplius quàm vnum gradum abſoluat. Non aſſentior autem iſtis, nomine cœli hoc loco vnũ dumtaxat cœlum empyreum ſignificari: etenim conſilium,& propoſitum Mo ſis in hac doctrina tradenda id profectò fuit, vt aperirer Hebræis originem& primor- dia, molitoremq́ue ac opificem rerum omnium corporearum⸗quas il- li& cernebant,& propter earum magnitudinem, pulchritudinem, vim atque efficientiam magnopere mirabantur,& doceret eas res nõ eſſe deos, nec diuino cultu& honore dignas eſſe, ſed eſſe veri Dei opera: quæ cùm ex æternitate nulla fuiſſent, aliquando primum ex nihilo à Deo ſunt facta: vt hac ratione,& Hebræos deduceret ab er- rore Gentilium, huiuſmodi res pro diis colentiũ at que venerantium, & per earum rerum aſpectum atque contemplationem ad vnius Dei, omnium conditoris notitiam, amorem, cultum que eorum animos excitaret, atque ſuburheret. Huic autem confilio& propoſito Mo- ſis, valde alienum& diſſentaneum erat, ſtatim in principio ſuæ hi- ſtoriæ tradere Hebræis cœlum empyreum, quod non modo huma- nis ſenſibus eſt incompertum, ſed etiam humana ratione vel ſapien- Moſes He- tiſſimis Philoſophis fuit incomprehenſibile. Sanctus præterea Hie- bræis creatio- ronymus in Epiſtola centeſima trigeſima nona, ad Cyprianum, ſcri- nem rTerkk va- ſibilium ſolis expofuus. 4 expoſuiſſe, deinde Dauid Moſem æmulatus, hanc eius ſententiam. In principio ereauit Deus Cœlum& terram: fermè eiſdem verbis expreſ- ſit in Pſalmo 101. dicens: Initio tu Domine terram fundasti,& opera ma- nuum tuarum ſunt cœli, quod autem per cœlum non intellexerit Da- uid ſtentiam ſuam deperdere,& denuo acquirere: quo nihil improba- A bit, Moſem in libro Geneſeos crearionem rantum rerum viſibilium 4 aid cclum bis proxim tem permau ilisaun conuenile p inpaſl bile nodoinnol lareuiie B. ulunud N ixiinamd 1— chu m min princ 3 WWekillalt mwabitror, otpus ccle deanetitlulb Nen,motu, laum coiqas eltate ad a itio perfee ſu diſpolit mem Rrar „S dehoc 8 wotus,de cuiuſquec & creditu npolitum rellgi agt, bprem pl locatas, in bellatum. DoXA weniplar tum cum D verbaeigs que ob h lletmoge ie ptoprias mam. Nec. boomus, gleſcript teldterpre quod Moſo nerrando, A R 1 0 R v N 19 Acou. o laid ego ſentiam ie begn 9.1 1 àProdata,& Anobis mn 3 3 4 14 14 8 1 Hetlam. b. 8 1 1 Imn 1 dem cum 2 1 Parum dillentio, Al 46 a ſl. Ain n Pollum, na 7 8n rAA d 5 Kcianicsl Rlolopbän A —„— am lerlptis PrOditumeiwan inis lenlus, led etiam hona 4„ nec umine, nec heon 4„r S his AMA,. Ker„ 115 auem 8 „lantet kardldaus in mocu,ua — 1 2 1 N † . 4 4 8 F ann gradum abtoluat. Non dlan 8 dumtaxat Cœlumecpfta 1 11. 44 tum Molts in haccokn 9 Aoinom 7 ip — LIs orginem& poa ‿ ö BB z em ſuillent, aliquando nio 4 1 4 Uebræzos deduceteidt 8 8* 4* „Are 1a pEi 17 5 „ Hanctos plenen, . 8* 4 Au 1 14 4 4 1 Cyp 1 1 3 1* 11 g 1 T tuc Il 11* 4 44 tantunlet ! aſelell! „ Jel aon lmMen 48 1N GENESIM, LIB. I. 5 uid cœlum tantummodo empyreum, apertè declarant prædictis ver- bis proximè conſequentia, ſubiunxit enim de cœlis, Ipſi peribunt, tu au- tem permaues,& omnes ſicut veslimentum veteraſcent. Et ſicut opertorium mu- tabis eas,& mutabuntur, hæc autem in cœlum empyreum nulla ratione conuenire poſſunt, vtpote quod ſecundum Theologos, ſit prorſus impaſſibile& immutabile, nec poſt conſummationem ſæculi vllo modo innouandum atque commutandum. Suffragatur etiam huic ſententiæ Baſilius, quippe in homilia ſecunda ſuper Gene ſim ait: Cœælum, quod in principio fac᷑tum eſt, ſimiliter t terram, eſſe ab initio fallum in- compoſitum,& inornatum: poſtea vero e&ſſe decoratum luce,& Sole, Luna, omni- buſc; astris mirabiliter distinctum& exornatum. Ex quo intelligicur, Cœ- lum in principio factum Baſilio videri id, quod poſtea luce& ſyderi- bus eſt illuſtratum, quod de Cœlo empyreo dici non potelt. Ego igi- tur arbitror, nomine cœli hoc loco intelligendum eſſe vniuerſum corpus cœleſte cunctos orbes complectens: ita vt in principio Deus creauerit ſubſtantiam& numerum omnium cœlorum, ſine luce ta- men, motu,& diſtinctione ſyderum: poſtea verò tribuit eis lucem,& ſuum cuique cœlo motum,& accendit in eis ſydera, magna vi& po- teſtate ad agendum pollentia. Itaque corpus cœleſte factum eſt ab initio perfectum, quod attinet ad ſubſtantiam, numerum, ordinem Sed Her cælu intelli- gẽdum ſit, ſe- cundi aucia- 1 6 ſeu diſpoſitionem, magnitudinem, ſfiguram, denique partium denſi- tatem& raritatem: deinde vero multa ſunt illis addita primo& quar- to die, hoc eſt, ſuus cuique orbi Angelus motor, proprius cuiuſque motus, decor lucis,& aſtrorum diſtinctio, denique ſingularis& mira cuiuſque cœli vis& potentia agendi. Atque hoc& intellectu facilius, & creditu promptius erit, poſtquam ſecundi diei opificium fuerit expoſirum, tunc enim oſtendemus, per firmamentum non poſſe in- telligi aut octauam ſphæram ſolam, aut eam vna cum ſubiectiis ipſi ſeptem planetarum orbibus: nec per aquas ſuper firmamentum locatas, intelligi debere nonum Cœlum, cryſtallinum vulgò ap- pellatum. b PokRo nomine Terræ interpretor& intelligo id, quod no- men ipſum præſe fert& ſignificat, verum, inquam, terræ elemen- tum: cum enim doctrina hæc Moſis(vt ſæpe diximus) hiſtorica ſit, verba eius propris, non figuratè, ſeu allegoricè ſunt accipienda: nam- que ob hanc poriſſimum cauſam Tertuliianus valde reprehendic Hermogenem, quod quam Moſes vocat terram inanem& vacuam, is proprias vocum notiones deprauans, dixerit eſſe materiam pri- mam. Nec aliter quàm nos Baſilius, Ambroſius, Theodoretus, Chry- ſoſtomus, Beda in Hexamero, denique quotquot memini me le- giſſe ſcriptores Græcos,& Latinos ante Auguſtinum„‚nomine ter- ræ interprerati ſunt. Et verò huic opinioni magnam fidem aſtruit, quod Moſes eodem nomine terræ, in opere tertij& ſexti diei enarrando, pro vero elemento terræ(vt fatentur omnes) vti- g z rurrnec Ouig. Daia per ter rä hic debeat intelligi ſeci. dii auctorem. Hermogenes viertto repre- 52) 4. ditur à Ler tullians. 54 COM MENTARIORVM tur: nec eſt viriſimile, tam paruo interuallo, nomen terræ m arab⸗ 4 guè& obſcurè vſurpaſſe, hoc eſt, primo pro marerininfonni 77 5 e verò pro elemento terræ. Ad hoc, terram fuiſſe initio mundi fa am, declarauit Dauid, cum dixit: Initio tu Domuné terram fundasti, Ppro illa autem voce Latina, Initio, Hebraicè eſt vox propriè lignificans, prius & ante alia. Quod ſi terra non eſt facta in principio; quando igitur eſt facta, aut vbi eius effectio narratur à Moſe? Reſpondent, tertio die eſſe factam: at eo die legimus dixiſſe Deum, non vt terra ſeret,ſts vt appareret arida, hoc eſt, vt quæ erat obruta aquis, extaret:& exſic- cata, donea fieret ſedes& locus generationis,& habitationis„tam ſtirpium quàm animantium. Quid quod non fit credibile, aquam eſſe productam ante terram, legimus autem ante tertium diem, ſe- paratas eſſe aquas ſuperiores ab inferioribus, quinetiam ante pri- mum diem audimus Mofem dicentem: Spiritus Domini ferebatur ſuper aquas. poſtremò, duriſſfimum eſt,& quod animus reſpuat credere, Eaxplicatur Moſem per omnia illa verba: Terra erat inanis& vacua;& tenebræ erant eaas as Luper faciem abyſſi,& Spiritus Domini ferebatur fuper aquas, non aliud Sahyetie e II. quam materiam primam nobis infinuare voluifſe. Sententiam au- tem illam productam ex libro Sapientiæ: Creauit Deus orbem terra- rum ex materia inuiſa, ſeu informi: ira reor intelligendam eſſe, vt eam Beda in Hexameron interpretatur: ait enim ſignificari congeriem illam corporum indigeſtam,& inornatam, videlicet ccli, terræ,& aquæ, in exordio mundi ante alia conditam. hæc enim appellatur materia, quod ex his, vel in his corporibus facta ſant, quæcum- que poſtedâ per ſex dies facta memorantur. Dicitur autem materia inuifa, vel informis, quod eiuſmodi corpora inicio facta ſunt ſine luce,& ſine eo decore, formoſitate,& ornatu, quem poſtmodum acceperunt. Sic etiam exponit ea verba Gloſſa interlinearis:& hoc iplum innuit Sanctus Paulus ad Hebræos vndecimo„ cum dixit: Fide intelligimus aptata eſſe ſæcula verbo Dei, Ut ex inuiſibilibus viſibilia fierent. Inuiſibilia, vocat cœlum, terram,& aquam, prout erant ab ini- rio ante primam diem. Sic autem eſſe hoc loco accipiendum terræ vocabulum, vt nos diximus, cenſent Baſilius, Ambrofius, Chry- ſoſtomus,& omnes Græci,& Beda in Hexameron, atque Hugo in ſuis Annotationibus in Hexameron,& in principio primi libri de Sacramentis. Car Moſes Ac licer Moſes hoc loco duorum tantummodo elementorum tantã de ierræ explicatè faciat mentionem terræ nimitum& aquæ, reliqua duo & aquæ, non tacitus præteriens. atramen ſimul facta eſſe omnia quattuor elemen- ? e a. ta, cenſet Baſilius homilia ſecunda,& Damaſcenus libro ſecundo⸗ D sea capite quinto. Beda item in Hexameron. Quin Baſilius, inquirt, eum- mentionem. que ſecutus Beda. Etiamnum videre eſt reliqua tria elementa multifa- riam intra terram contineri: namque ignemò latere intra terramo: perpetua eructatio flammarum& igninnò, velut ex monte thna, aliisſ—; locis,& complurium Pſalm. 101. B w A umplwim Quantum de ſrimm iuu duumud. 7 nyluu ler uzurncf aigut, Molei ſe Quamqu aütem illis ye ltpititus 1 Moſe,- ſqpbos addu 1 Lme globo etvon fetiu ſcmtudi pop tauam Kag reracorpola ltanquam dode Cœlo conuer(ione dam immob eElom vOho utech dert atara no. zat fuerit, lue contr. lum tempe num K in mumge! gueſomri ates adiu lone in I dur blaco. B814 D Dh lolopl tradiderun li in gactz fadam eld dubio ver Il naturig kauyioler telre, eiq ne potaiſſer mraguloge AR I10 R v 1 teruallo, nomentetratm; Ohr⸗ Mar 8 pl materiainform den Erlam taiſlei p5d — e Wn 1 elt vox proprie ſinißes¹ POprie higniftcang rinei 2 68 411 P q 5 el 10 quando A Moſe? R dle: Keſpondent,e * 11* L eun mon V Lerta nere, Ra A n ſ Ata aquis, extateraen ationis,& habitationi,n 1 quod non hi cre dibile, amn 1 em 1r arr 1 4 46 ante tertium dicn 5 4 „ N. En, ree b Deomini ferchamma 1 44 ¹ tmun AaAr;, 2 animos relpua cbele dLacul„ fenebrer per aquus, Nol 11 8 4 e voluilie. Sentemim. , 2 TA LDen. OrDe AM F Ir oenda aſe 4 n 4 am Aznn 4 I ouifezr Mdehr 4 Alah 1 mincäall COhgen K 9 1 IAIAiiIPor fa videlicet ccœlhiem. 4„ ¹ 1 Apr enm 409 Aii. LN Enmmzopel 11 rbnus kacta lunt, Cuar o faCta unt, glle 4 ren arem pps eut. Dicuur AUn 4 4 I) fach lamtt UiA un ddua 3 U 1* 8 Ddho 4 4„ aS4 17 4 1 Krnnl 4 WA an T„ VI ecl Lll 4. *) 8 4 rA 8 Ula 4A 19 4) 4889 am w hoc l0Co Plendh . Ln l.. 4 mbrobe” 4 4 4 910 ut aulius, 19 3 1 Iann 1 4 6 8 119uS; qumetum amen INGENESIM, L IB. J. 13 A complurium aquarum igneo calore feruentium eruptio ex terra, ſatis indicat. Quantum acris intra ſua viſcera terra cohibeat, frequentes terramotus propter ſpiritum intus agitatum, atque conflictatum ſant indices, Vt omittam interiores cauernas,& ſhecus terræ multo aere completos. Quanta verd aquarum vts interio- ri complexu terræ contineatur, perennes fonuium faturigines& fluminum origi- nesnecnon effoſio puteorum aperte ostendunt. Quare nemini mirandum ac- cidat, Moſem nomine terræ reli qua etiam elementa comprehendiſ- ſe. Quamquam ſunt qui purtent non obſcurè indicatum à Moſe acrem illis verbis: Spiritus Domini ferebatur japer aquas, vt non aliud ſit Spiritus, quàm agitatus acr. Blementum vero ignis eſſe præteri- tum à Moſe, quis miretur, qui ſciat, nec paucos, nec ignobiles Philo- ſophos addubiraſſe, num ſit aliquod elementum igms ſupra atrem, B Lunæ globo fabiectum, quoſdam vero etiam audacter negaſſe: Nec eſt non veriſimile, quod quidam graues auctores tradiderunt, Mo- em rudi populo ſcribentem, duo tantummodo elementa expoſuiſſe, terram& aquam, quod hæc ſola ſub aſpectum cadant,& ex ipſis cæ- tera corpora& manifeſtè,& magna ex parte compoſita ſint, ſis tanquam in loco naturali commorentur. Ariſtoteles libro ſecun- do de Cœlo, textu decimo ſeptimo. Ex eo quod cœlum ſempiterna gitur, argumentatur opus illi fuiſſe centro quo- dam immobili, non quidem Mathematico, ſed Phyſico, circa quod cœlum voluatur: hoc autem aliud quàm terram eſſe non poſſe: poſita conuerſione circuma & in ip- autem terra, alia quoquc elementa neceſſariò ponenda eſſe. Etenim natura non fert vnum contrarium ſine altero, ne, ſi vnum dumta- xat fuerit, trahat ad ſe omnia,& in ſe vnum conuertat: ſed vtrum- que contrarium, facit vt mutua concertatione vtriuſque, vis eo- rum temperetur atque moderetur: quate ſi eſt terra corpus grauiſſi- mum& infimum, erit quoque ignis leuiſſimus corporum, ſupre- mumque locum appetens, hæc ſi fuerit extrema, neceſſè eſt alia duo, quæ lunt intermedia non deeſſe, præſertim cum ſecundum quali- tates actiuas aqua ſit conrraria igni, terra verò aëri, fimili ferme ra- tione in Timæo de neceſſitate quattuor ele tur Plato. mentorum Philoſopha- ESTAVTBRM hoc loco intelligendum, quæ vel Aſtrologi, vel Forum, quæ D Philoſophi de terra, ingenti nominis ſui gloria, ſubtiliter& docte tradiderunt ea vel omnia, vel certè Ppræcipua„ P lis in Sacra Scriptura inueniri tradita. factam elſe à Deo in loco ſuo naturali, „ lurimis ante ſæcu- Et primo quidem, rerram vbi nunc eſt, non debet in dubio verti: exiſtimandum enim eſt, Deum ita feciſſe res omnes, vt naturis earum maximè congruebart, nec feciſſe ſtatu violento„& contra eius naturam: eſt autem co terræ, eique violentum, eſſe extra! nè potuiſſet tanta terræ moles extra locum ſuum natur miraculosè velut ſuſpenſa teneri. Arque hoc quicquam in ntra naturam ocum ſuum naturalem. Nec ſa- alem, niſi apette docet nos Scriptura: Ph loſopli& Mat hematics de terra verè diſputarat 2 tradiderit: ple raque multis ante ſæculis fu: ſſé ſac ris in 7. 2 (a teris Prodi- Ia. Terram 2 ſe a — Deo faclà in 72, ſuo loco natu⸗ rali. Scriptura: quippe Pſal vtrumque verbum pro ram in ſuo loco natural re diceretur fund Terram eſſe mmobilem eſſe immobilem, optimis argume textu 90. ſed hoc ipſam, annis ant probauit Ari ſtoteles Gmul to ante ipſum cecinit Da- uid. Eecl. 1. FExpblicatur locus Iob c. 9. Montes qui commouet Scriptura loquitur non eins partium, qualis fieri ſolet in terremotu, in quot Terram eſſe locata in cen- ꝛro mundi. 56 ara, nec permanere potui ſam cum de creatione terræ agit Scriptura, Deo crcatam à& formatam, alibi verò fun COMMENTARIORVM mo 118. ſic ait, FEundasti terram,& permanet. A fecto,& Fundandi& Permanendi arguit ter- ieſſe à Deo factamzextra illum enim, nec ve- ſſet. Ob eandem etiã cau- alicubi dicit eam fuiſſe à datam& firmatam ſiue ſta- bilitam, haud dubiè indicans factam eſſe in ſuo loco, extra quem nec bene fundari, nec firmari poterat. Huc etiam p ſcriptio fundationis terr, quam m tis& magnifici cuiuſdam palatij trigeſimo octauo. Vbi eras, inquit, quan poſuit menſuras eius, ſi noſtiꝰvel quis tetendit ſuper illius ſolidatæ ſunt? aut quis demiſit lapidem angu litteris proditum reperimus. Daui Deus orbem terræ qui no ſuper ſtabilitatem ſuann, non inclinabitur in ſaculum ſæculi, libri Eccleſiaſtæ, Terra autem in ætern 16. Deus fundauit orbem immobilem. Ean horicè deſcribit Dauid in Pſalmo 74.cum inducit firmaui columnas eius; ea ſimilitudine n medio mundi Sed enim, quiſpiam fortaſſe C eſt apud lob c. 9. de Deo, Qui tranſtulit terram de loco ſuo. Verum hoc ſoluitur: eo enim loco de motu totius elemẽéti terræ, ſed aliquarum menon Cap. mobilitatem metap Deum de terra dicentem, Ego con declarans naturalem terræ grauitatem, per quam 1 collocata, firma& immobilis permanet, opponet nobis quod ſcriprum ₰ eraphoricè (umptam, tradit do ponebã fundamenta terræ? Quis eam lineam? ſuper quo baſes larem eius? Terram autem ntis probat Ariſtotel. lib. 2. de Cœlo e Ariſtotelem ſeptingentis, in ſacris d enim in pſalmòo 92. dixit, Firmauit n commonebitur:& in pſalmo 103. Fundas & Salomon initio um ſtat:& in prioris libri Paralipo- dem verò terræ im- tus ſpiritu concuſſa& tremefacta commoudetur. ESSE autem terram in medio mundi loco(quod vocant cen- trum)locatam,& Mathematici docent& confirmat Ariſtoteles in 2. libro de Cœlo text. 98.& multô ante traditum eſt in Scriptura. Nam apud Philoſophos, ſurſum& deorſum ita diſponuntur in mun- do, qui rotundus eſt, vt ſurſam quidem ponant in cœlo lunæ, deor- ſum autem in centro mundi: quippe centrum comparatione totius circumferentiæ, eſt locus infimus,& vndique à circumferentia ma- imè diſtans:at diuina Scriptura ſicut ſurſum aſſignat cœlo, ita de- orſum affigit terræ, quo indicat eam eſſe in centro mundi locatam. ertinet elegans illa de- ab ædificatione ingen- lob in capite ki terram erra, incluſo in- 6ℳ* 4 8... 3 7 Salomon enim Prouerb. 25. Cœlum, inquit, ſurſum& terra deorſum. & Moſes capite quarto Deuteronomi) ita ſcribit, Dominus ipſe 5/„ 5„* 3. ⸗ 8 2 eſt Deus in Cœlo ſurſum& in terra deorſum; Dauid quoque cuùm in 2 —„.. 4.... 4 Pſalmo 102. exprimere vellet maximam quamdam diſtantiam, di- 1 2 7, Q m⸗ 5 23.„ 4 2 xit: ſecundum altitudinem(cœli a terra,&c. non eſſet autem maxima di- ſtantia inter Cœlum& terram, niſi terra in medio mundi loco eſ- . 1 ſet po 1 A ſet polte⸗ zemonſtlat Cœlo text- e toties rin ell vogve inte Vjliu ſ ja gohum 4 1 EIquo l dam opiniol chowparem Democtitus BDokko 11 fondata animumin Ure ſudvir Uiounm par nonnullitit entiam De in libro ſec niones vete ucocim KvGouir teproban, ſerto. Nau tekra quæl quo ipſ aſ ulmmo cenraneun maniſeltat tam velat 8 wiforr Gementi D omnes te ctag non lumtame. Ptüra, qu 10 capite ündinem ſan in azun ſorj mate/ Ri funin⸗ 4 er anua. capite plt. olor um re Cot TARIORVIM — K A 3 mdas!n terram ꝙ undandi& Perm 8 lena at de hetmanend uguün bextra illum enim ier, re potuunllet. Ob eanden in F F fr„ 1 4 tiptura, alicubi qicit mdatam& firmaxam le Neiten 6 d 1 4 n luo 1000„LxRtaquea 1 0 facka 911ʃ 2 Ten⸗ 4 lfen e el TM p 1— dal dl ‧ 68 3. 4⁴ 1 L. 1. „ 4 3 n 1 4 At Ikote Id.a de(e 8 A anr NOU Nric 1 Reiem lepiine entlm 1— 8 ͤͤͤͤmm N„ An 834 1II lalmo 91. aum. 4 „ 4 4 „ 1 An[aculi,& Salomont „K in prioris Üudu ban 8* bulem. Eandem vetoôtem H 4 Dauid in Plalmo 74 com s 0 aach m eduo h .„Sed enim, quiſpunt —„0 le Deo, C 8 ſolunur:eo eml. . A ke LU9U K A aun vOCan † Cuo m 10 4 Je 2s 4 † Alll M K* 11 1 —*. 2 4 d N t in) 441 1„ Cn 1 . 4 Fſp 4 à p 8 4 4 4 1„o jonk 3 col²o n 4 afiOe 4 Apalal Un 4 a I enn gkerel 4 cocht vndiquc àc „ 1 † rlum alduee AnG AFr 3 cr e. *„ 1„1 1 n4 6 2* 11 4 4 8 N 4 4 8 L- 1 4 4 1bn) 14 Ra N 00 3ℳ Cu 2 0 1 1 1 Jittnn am n 3 41 1al 4 99 d autel 1 e¹ 8 4 s AIl L A 410 . m m 4* elan „ a Muluh 1 61 84 unn 1RN GENESIM, L. I B. I. 57 A ſet poſita. Ad extremum, terram eſſe ſphœricam, multis rationibus Teram eſſe demonſtratum eſt à Mathematicis,& ab Ariſtorele in hbro z. de votundam. Cœlo text. 104. quod etiam non obſcurèe indicat ſacra Scriprura, quæ toties appellat orbem terræ: vox enim illa Orbis„oſtendit terram eſſe rotundam,& in figuram orbis conglobatam. Idem quoque intelligitur ex illis verbis, quæ ſaunt apud Iſaiam capite 40. Qui ſedet ſuper gyrum terræ, vel vt habet Hebraica lectio, Qui ſedet ſu- per globum terræ. Septuaginta autem verterunt, Qui tenei gyrum ter- ræ. Ex quo liquet, futiles& commentitias fuille veterum quorun- dam opiniones de figura terræ: Anaximander enim dixit cam cſſe columnarem, Anaximenes, menſæ ſimilem; Leucippus, tympano: Democritus, diſco. b B PoRkRo quidam olim mirari ſunr, hodiéque mirantur, ſuper Quæſtio quo quo fundata& firmata terra, tanto æuo perſtet immota: non enim W eh nee 2n in animum inducere poſſunt tantam terræ molem& pondus, nul- eed, ſehna⸗ la re ſubnixum firmatämque velut ſuſpenſum teneri poſſe, ne in neas ſemper aliquam partem propendens moueatur. Quamobrem exiſtimarunt immobzus. nonnulli eius rei non aliam reddi poſſe rationem, quàm omnipo- tentiam Dei miraculosè terræ molem ita ſuſtinentis. Ariſtoteles in libro ſecundo de Cœlo text. 78. ſex vel ſeptem commemorat opi- niones veterum de cauſa firmitatis& ſtabilitatis terra„quarum antiquiſſima eſt opinio Thaleris, terram fundatam eſſe ſuper aquas, C& veluti inſidentem& innatantem aquis, ſuſtentari: quam& ipſe reprobat,& confutat Seneca libro ſexto Naturalium quæſt. capite Thaletis opa- ſexto. Nam, vt multa prætermittam argumenta, profectoͤ quod de. knsa terra quæritur, idem grauiori rarione quæri poteſt de aqua, ſuper uen quo ipſa fulciatur atque ſuſtenterur, cùm etiam ſit corpus graue: 1.e quinimo cùm terra ſit grauior quàm aqua, magis eſt rarioni con- ſentaneum aquam ſuſtentari à terra, quàm terram ab aqua: cui rei manifeſtam& certam fidem facit, ſub qualibet aqua ſubſidere ter- ram velut eius fundamentum. Cu˙mque in corporibus ſimplicibus & vniformibus, par ſit ratio vnius cuiuflibet particulæ, atque totius elementi, ſi elementum terræ maneret ſuper aqua, etiam partes D omnes terræ ſuper aqua manerent, quas tamen in aquam proie- An ſccundum ctas non ſupernatare aquis, ſed in imum demergi cernimus. Ve- diumam ſeri- rumtamen opinio Thaleris fauere ac ſaffragari videtur diuina Scri- Pturam terra pPtura, quæ non vno in loco ait terram eſſe ſuper aquas. Etenim Ie Aper 8 in capite z0. Exodi ſic eſt: Non facies tibi ſculptile, neque omnem fimi. 95. litudinem quæ eſt in Cœælo deſuper,& quæ in terra deor ſum, nec eorum quæ ſunt in aquis ſub terra. Sed clarius hoc docet Dauid pſalmo 23. Quia ipſe Juper materia, inquit, fundauit eum, ſeilicet orbem terrarum„G ſu. per flumina praæparauit eum: Et in pſälmo 135. Qui firmauit terram ſuper aquas. Hanc ſententiam ſequitur auctor libri quarti Eſdræ in capite vlt.& Iuſtinus martyr in reſponſione ad quæſtiones Ortho- doxorum reſpondens ad quæſt.i 30. Denique hoc indicare care videntur Comm. in Gen. Tom. 1. b verba 5 8 Explicatur Daui- Dee99 in tati aduerfatur:namque id variè exponitur, quidam enim id re- Pſal. 23. 3 erant prius& terr neque hæc, nec ſi quæ ali à vera ſententia: pro cer teris tradi, quod contractr rationibus:at neceſſatiis argumentis o ter ſaper aquam eſſe cum nec 0p 78 C O verba illa Petri, quæ ſunt in capite ter terra de aqua,& per aquam, — miraculosè à Deo ſuæ defenſionem quiduis ſtolide effutientis,& omnipotentia Dei, dus eſt& minimè decet, temere abutentis. Cauſam is& firmitatis terræ eſſe naturalem eius grauitatem, verò ſtabilitat quæ cum ſumma di locum, hoc eſt MM ENTARIORV M conſiſtens Dei verbo. Verum lia obiici poſſunt; abducere nos debent o enim habendum elt nihil in ſacris lit- zum ſit manifeſtis experimentis veriſque ſtenditur, terram naturali- non poſſe: dicere autem terram ſuper aquis ſuſtineti, hominis eſt ad commentitiæ opinionis ſit, ſuopte nutu ac pondere perit infimum mun- centrum, in quo locata naturaliter quieſcit„nec 2„. 7 4. 2 0. 1 2* inde niſi per vim exttabhi poteſt,& recta ratio oſtendit,& vera phi- . 1. 8„ X loſophia demonſtrat. Non igitur mirandum eſt, terram cùm ſit in centro manere ſi quoquam alio retur, neceſſe eſſe in circulo eſt ext immoram: quin potius ingentis miraculi eſſet moueretur: quocunque enim extra centrum fer- t eam ſurſum aſcendere: omnis enim locus qui ra centrum, centro ſuperior eſt. Atque hoc idem Konificate voluit Dauid, cum dixit in Pſalmo 103. Fundaſti ter- ram ſuper ſtabilita tatem vocans ſu tem ſuam, non inclinabitur in ſaculum ſaculi? ſtabili- mmum illud grauitatis pondus, quo fit vt terra in centro immota permaneat. Huc etiam ſpectat illud Iob in ca- pite 26. Qui appendit terram ſäper nihilum, hoc eſt, ſuper nullo fundamento ſeu firmamenro: non enim terra in centro poſita, quo- quam alio eget fundamento, quo fulciatur& ſuſtentetur. Nec verò quod Seripturai ferunt ad primu creata eſt à Deo quod in aqua, i nquit, terram fundatam eſſe ſuper aquam, huic veri- millum ſtatum terræ, cuͤm ea in exordio mundi aquis operta: vt illad ſuper aquam, idem valeat d quod reſpuit lectio Græca. Et hanc interpreta- tionem aſſignat Baſilio Euthymius, explanans pſalmum viceſimum terrium, quo loco ait Chryſoſtomum ſimpliciter accepiſſe verba illa Dauidis, exiſtimantem re vera terram ſuper aquis eſſe funda- tam, vt eo miraculo clarius eluceret Dei omniportentia. Ipſe autem Euthymius arbitratur verba Dauidis non eſſe intelligenda de toto elemento aquæ vel terræ, ſed de iis aquis ſiue marinis, ſiue fluuia- libus, quæ ſubterraneis meatibus curſus ſuos agunt. Etenim ma- gna quædam flumina terram ſubterlabi longinquis interuallis,& poſt emergere in apertum, in confeſſo eſt apud omnes. Verunta- men ſimilior vero eſt corum ſententia, qui terram ſuper aquis eſſe factam, interpretantut terram eſſe factam ſuperiorem, celſiorem, & eminenriorem aquis. Cum enim lingua Hebræa careat com- Pſal. 118. paratiuis, ad eorum vim exprimendam, vtitur particula ſuper, præ Bial. 18.& aliis ſimilibus. Sic Dauid, Super mel ori meo?& ſuper aurum& la- pidem tio poſterioris Epiſtolæ, Cœli 4 B videm rain 4 5 h pporumd tum& mag relenſae ſalleillc a dual dicat, ſunuſi laij nod aiunt! 1 Veru ſchrdicis. Blasſed rati HIEXO tais tatitate uſicrtem fu meniet; diüratem:e Vöümfkti. alüt mrun dine tette, Kektubite qodidiete Narkaüine Ci vriderſ nique Seri llitudinis omnes co. leltis ciret de dimen! undum N de Cœlo, docelh,g darchum, 1 umii quit omnium ſecundun nionem el worat: ſe tes viginin ngintiqna llores non Oceanu m doginta. in ua ſun letot: m Ai 8 et nibil die Ail in lacts elkis experimentiguest 4 4 ½ Dar 1 en dl Fer 4 4 „ r.„ 5 g 8 kerrar ttam uanu AA* Adn 81 3 1 d 4* AYrVWNWE* 41.. K menine Oplaher „ Ke 4 1 4 ⸗& Omnipofennhe „ ar 3 4 Rna h 1 a40 utentiz,(alb LEele naturalem e Kalech cids Qrane 3„ 4„ ar A naturaliter Quleick, . 4 4 „ 84 1 6 4 voe— zir 4 1 Varz enatt»X verh 1 A„ NAAIAN 2A—* FSf Aand 4411 elt, terram cmm . 3 3 Sgßeoefrfze IMAtr„ 11 a 42 1SHn 115 mltaculla 4 1 ANrr afffr &— LaA cemt 8 8*— N 115 enm 1OcMe 4 4 8 4 r AFrSHUeO HRA 4 Li bieir dune AA 2. 1.. 1 4 6* 0 103 1 14 3 A 1* 2 1n dE ¹ A tis vondus, quo R u a(peckat illud lad lucetiam ſpecdat illud lodus 3 2 R 10 l ArATA “ 10 4 83 c100 14 1 Idem Il eI 10 am), n 6 ¹ 8 4 2 Pä n 4r l „ 1 1 lalle 4 4 1 ¹ 41 .“*“ 4 a pies 6 m N 44 „ 8f . cceol ſe N. „* 1 41 „liciter accem .“–*“ 1 4 „„la bnat 4 8 1 der àqulb elen A 1 INN GENESIM, I. I B. I. 59 A pidem pretioſum multum. b Kgzsrar vna quaſtio breuiter expedienda, an opinio Philoſo- phorum& Mathematicorum affirmantium, vniuerſæ terræ ambi- tum& magnitudinem certa ratione ab ipſis compertam& com- prehenſam eſſe, repugner diuinæ Scripturæ, quæ initio libri Eccle- Excutitur lo- ſiaſtici ſic ait, Latitudinem terræ,& profundum abyſſi, quis dimenſiu eſtẽ cus Eccleſia- 44. 1 9„. ſtics de notitia quaſi dicat, nullus:& Deus ait lob capite 3 8. eius libri, Vunquid con- Bruwd,es fiderafti latitudinem terræ? Ex his duobus locis videtur elici poſſe ambitus ter- uod aiunt Mathematici& philoſophi, eſſe homini incomprehen-⸗. ibile. Veruntamen reſpondendum eſt nullam eſſe repugnantiam: ſupradictis namque verbis Scripturæ non ſignificatur im poſſibi- B litas, ſed raritas& difficultas: illa enim interrogatio Quis, vt benè HIERONYMV sannorauit, aliquando ſignificat in ſacris lit- P.onr⁵. 20, teris raritatem& difficultatem, vt in illa ſententia Salomonis, Quis lufra 31. poteſt dicere, mundum eſt cor meumevel in illa eiuſdem, Mulierem portem quis inueniet? aliquando verò ſimpliciter negat,& denotat impoſſi- Rom. II. bilitatem: exempli cauſa, Quis prior dedit illi,& retribuetur ei? vel, eer 8 Quis reſtitit Deo,& pacem habuit? vel Quis eſi homo qui viuet,& non vi-1.3. debit mortem? Vel reſponderi poteſt, Scripturam loqui de latitu- dine terræ, non ſimpliciter, ſed eius tantum, quæ eſt extra aquas & eſt habitabilis, cuius amplitudo adhuc incognita eſt mortalibus, quoridie repertis nouis terris atque gentibus: vel agit Scriprura de latitudine folius terræ? rationes autem Mathematicorum valent C in vniuerſo globo, qui ex terra ſimul& aqua eſt conflatus. vel de- nique Scriptura loquitur de exacta& infallibili cognitione am- plitudinis terræ, quam Mathematici non tradunt? nec enim inter omnes conſtat quantum ſpatij terræ reſpondeat vni gradui cœ- Varieras opa- leſtis circuli: ex quo variæ philoſophorum& Mathematicorum ionu de 118. de dimenſione ambitus terræ opiniones extiterunt. Et enim ſe- Peuene an cundum Mathematicos, quos ſecutus eſt Ariſtoteles libro ſecundo Ariſtotei läby. de Cœlo, ambitus terræ continebat quadringenta millia ſtadiorum 2. de Cælo hoc eſt, quinquaginta millia milliarium Italicorum: ſecundum Hy- text. 112. parchum, teſte Plinio, milliaria triginta quattuor mille ſexcenta vi- D sinti quinque: ſecundum Eratoſthenem, vt refert Macrobius in ſomnium Scipionis, vnum& triginta mille& quingenta milliaria: ſecundum Ptolemæum, viginti duo mille& quingenta: quam opi- nionem etiam BASIIIVS Homilia in Hexameron nona comme- morat: ſecundum Alphraganum plurimõſque, vt ait ipſe„Sapien- tes, viginti mille& quadringenta milliaria: ſecundum Pharnelium, vigintiquattuor millia quingenta quattuordecim: ſecundum recen- tiores non modo Aſtronomiæ peritos, ſed etiam qui penè totum Oceanum pernauigarunt, milliaria nouies& decies mille ſopèrque octoginta. Tanta autem hæc magnitudo tetræ, ſi cũ octaua ſphœra, in qua ſunt inerrantia ſydera comparetur, inſtar puncti obtinere dicitut: ambitus enim octaui celi continct ambitum globi qui ex b h 2 terra 60 terra& aqua conſtat, vicies& b COMMENTARIORKRVM timantibus manifeſtum fit quan- duodecies eòque amplius: quod æl ta ſit terræ paruitas, paretur.— VERS. Z2. ..). Guid ſit ter- — rA fuzſe 323ck- nem G va- cuan, ſi cum ſupremo omnium Cœlo empyreo com- 2.. 2*)„ 227,,„ Ferra autem erat inants S& Vacua: U tenebræ erdnt fu per faciem b abyſg 1. — EBRAIGE ſunt duæ voces, Wa Tobn Va- lbehu, quas Interpretes tam in linguam Græcam, N quàm Latiam variè tranſtulerunt. Noſter Inter- pres Latinus vertit Inanis& vacua: Pagninus: Deſo- B lata e inanis: Alij Inculta& Vacua„Septuaginta In- niſibilis& incompoſita: Aquila Vanitas& nihil: Sym- phraſis Onkeli ad verbum habet Deſôlata& vacuarlonathæ autem Vacua hominibus& Iumentis. Tohu, propriè ſignificare vanum, ſeu vanitatem, videlicet, quod finẽ non aſſequitur, cnius gratia factum eſt. hac voce in I. Regum ca. 12. appellantur idola, cùm dicitur. Nolite declinare poſt vana, quæ non Pyo- derunt vobis, neque eruent vos, quia vana ſunt:vbi bis ponitur vox, AN Tohu. Vox autem Ni Bohu, propriè ſignificat inane, vacuum,& ni- hilum latens etiam& obſcurum; Vnde quidam putant ductam eſſe 0 vocem ltalicam, Buio, quæ ſignificat obſcurum& tenebroſum. His autem verbis Moſes ante oculos noſtros ponit, qualis fuerit in ex- ordio müdi ſtatus terræ: erat enim ſine luce, ſine vllo ornatu& de- core, vacua hominibus, animantibus,& plantisznon diſtincta in mõ- tes, valles, cam pos,& collesznon eminens& extans ſupra aquas, ſed omni ex parte altiſſimè aquis operta; deniq; talis, vt verè poſſet ap- pellari materia ijnuiſibilis& informis: Sic enim in libro Sapientiæ cap. 1 1. appellatur, cum dicitur: Manum Dei feciſſe orbem terrarum ex materia inuiſa ſeu införmi. Caietanus putat eo tempore fuiſſe terram puram, quòd nullum in ſe haberet corpus miſtum. Verùm cuùm tũc eſſet tota aquis confuſa& perfuſa, non poterat ſummam ſiccitatem habere, quæ eſt velat inſigne elementi terre. Vt igitur fuerit pura ſe- cundum ſubſtantiam, ſecundũ qualitates tamẽ pura eſſe non potuit. IIIAM autem ſententiam, Ettenebræ erant ſuper faciem abyſſi: Pa- gninus vertit, Tenebræ erant in ſuperficie voraginis. Vox autẽ Hebræa, Iwn Choſech, quam plaraliter Interpres noſter vertit Tenebras. poſſet etiam Latinè vertit, Obſcuritas, ſeruato eodé numero ſingu- lari. Pro illo Super faciem, Hebraicè eſt Abp Alpene, ſignificãs plu- raliter ſuperficies: quo denotatur, vt inquit Caietanus, totam aquã omni ex parte, hoc eſt, tam verſus noſtrum hemiſphœrium, quàm verſus oppoſitum, fuiſſe obſcuram& tenebroſam, nondũ enim lux vlla is millies ſupérque ſexcenties& A Nlamun 41 hikuuo vnun vſgu- nultum uocat mntis icomp, iitudinem; miotem tun ¹j»4uo tern azuuin eroe dickaacitcun Römäüd boe dbe nmenel ntt dtcitet: Caletanus: ſcondum ot cäplo amplie tiib aqbe yt dineaquxe dum daod- 1da) doci & velut ne coꝛct ine. tareſceret, oonfceren §15 d vuman uunt enim Cdrpotatu un quaver nem cong D S conti D intra eius lumen ill anc iſti der terram odio un gal üb an tiar 5 iwila Ver. HEO cior late& DrbA 8 84“ 3 lpckgque ſ⸗ Alque lexcenig . N à mamteß* 1 Mall Run a 8 dum tga 4 ““ A am A ClO empy 4 1 manc du Tacug./„l. —/ tenebreennj 1 d0* 4 1* AAT A. 41. 5 12 NTana 8„„ 4 A 8 kam in linguam(un M 80 * 3„ 1 1 4 4 Metunt. Note! „ 151 40DInne A8AA. 1 A mnc.) .b 2,) gr dep nacints! NArnA. cpPtuagio 9 4„ 4. Aqulla amtas& h J 3 1 4— 4 4 4 ◻ Nuhaum ko „ 7 1 vacua-lonathæ an 1 tie d1TX docent, vock 1 — a““ 4(1 p„ 2 z 1 1. Reeuma L111 n Negumen U F UALa, MKun . 1 — eun un f 0 d1 bls Pomofvo 3 — AAAM S4 ℳ“ 40 zu a manen Kn 1 4 1 rANF dpfm Nndce quidach Putant ddeme 1 „ aBrAinm 1& tel UU ualis fumd »ualls ell . 41 Arnan an N ce, une VIHO dn 12 1 „ AIk 18 50 On G n 4 AA“ 1uPI4 3e 4 1 115 † „ „ura e Clla ele 4115 — Lteg K 414 144 1 .„n 4 4 44 . norek 4 ol 98’ *„ . eum. Vetu ¹ G. ie ammam 111 1 2 4 zent fueniht 1 i 1 N 1 An ¹„ nt r ſe nol 4 1 44 4☛☚ -u * 1 4„ B v anlel 66. VoO ¹ „ 2n 2 rfſt Le” ſer veru. . One 8 1 uweld 3 Ade nU 10 CCn. 449. A 3 ope 8* n ecl- 2732—= 1ʃ1 . 4 „ U 1 m05 4 1N 6GENESIM, I. I B. I. 61 vlla erat à Deo creata Ao Thehom verò Hebraicè ſignificat pro- prie voraginem, abyſſum,& magnam profunditatem aquarum. B A- Quid ſit a- sSIL 1VsS ita definit abyſſum: F%, inquit, abyſſus copioſa aqua, ad cuius fundum non facile penetrari poteſt deorſum verſus. AVGVS TINVS ſuper Pſalmum 41. Abyſſus, inquit, eſt profunditas impenetrabilis& incompre- henſibilis:& ſere dici ſolet in aquis, ibi enim eſt altitudo, vbi profunditas, quæ pe- netrari vſque ad fundum non poteſt, atque hinc dueta ſimilitudine, abyſſum multam vocat S criptura Dei iudicia, vt quæ ſint humana ratione eꝶ intelli- gentia incomprehenſibilia. Fuiſſe autem tunc ingentem aquarum ma- gnitudinem, non eſt dubitandum: Caietanus quidem certè cenſet maiorem tunc fuiſſe aquarum vim& copiam, quàm tem pore dilu- uij, quo tempore quindecim cubitis omnes terræ montes exceſſit aqua:in exordio autem mundi tanta fuit aquarum alritudo, vt linea ducta à circumferentia terræ ad extimam aque circumferentiam lon- gè maior fuerit quàm linea ducta à centro terræ ad eius ſuperficiem, quæ tamen eſt ſemidiameter terræ, minimum, longitudine continens ter circiter mille milliaria. Nec mirum hoc cuiquam videri vult Caietanus: quantò enim ſuperius eſt elementum, tantò grandius eſt ſecundum omnes dimenſiones, quinetiam opinatur aquam tunc de- cuplo ampliorem fuiſſe quàm terram, quòd nimirum tanta ſit natu- ralis aquæ proportio ad terram. B E p A verò ne hac quidem altitu- dine aquæ contẽtus, affirmat in Hexameron, totum illud mundi ſpa- tium quod inter empyreum& terram continebatur, plenum fuaiſſe aqua, hoc eſt, vt ego interpretor, materia quadam humida& aquea, & velut nebuloſa, non æqualiter denſa vel rara, ſed quæ& denſius coacta in elementarem aquam verti poſſet,& magis tenuata in acrem rareſceret,& ex qua mirabili ratione concreta, etiam orbes cœleſtes conficerentur. S ED de primæuis mundi tenebris, memorabile eſt, ac verè para- doxum, quod BAsSIELIVS&THEODORE TVvS hocloco tradunt. aiunt enim ſupra primum cœlum fuiſſe à Deo, ante hunc mundum corporatum& aſpectabilé, factam lucem quamdam inacceſſibilem, in qua verſabantur Angeli multis ſæculis ante huius mundi molitio- nem conditi. Creato autem deinde cœlo, quoniam ipſum eſt cor- pus continuum& ſolidum, opacauit& obtenebrauit omnia, quæ intra eius ambitum facta ſunt, videlicet obiectu ſuo obſtans, ne lumen illud ſupremum, terram& aquam illuminare poſſet. atque hanc iſti putant eſſe cauſam, cur creato cœlo, tenebræ fuerint Iu- per terram& aquam. Ad hanc commentationem adducti videntur, odio nugarum Manichæorum aſſerentium tenebras eſſe quamdam ſubſtantiam æternam,& principium rerum non minus quàm lucem. Similia verd eorum, quæ de primis tenebris tradunt BASILIVS & THEODORETVS, ctiam B. Perrum docere ſolitum, au- Kortanc& teſtimonio Clementis Rom, in Hexameron confirmat BEDA. 21 h z 8 E D b)ſus. Faſil. HNomi. zun hexa. Eſal. ·z Quuta fue- rit an munds initio aqua- rum vis. Gen. 7. Mira Baſtlij & Theodore- ti de primæ- uis mundi te- nebris opinis. Hac opinio refutatur. I bidenm. C OMMENTARIORVM S E p profecto, ſi quod verba iſtorum in ſpeciem præſeferunt, A hoc ipſi ſenſerunt& fignificare voluerunt, difficile eft eorum opi- nionem approbare. Erenim lux illa ſupercœleſtis, aut erat ſpiritualis tantuùm, aut corporalis: ſi tantuùm ſpiritualis, certè tametſi nullum fuiſſet impedimentum cœli, nihilè magis tamen terram& aquam illuminare potuiſſet: nec cœlum, quod eſt corpus, vim ſpiritualem illius lucis impedire, nec, cùm Moſes ſine dubio hic agat de tenebris corporalibus, eiuſmodi tenebræ ex priuatione illius lucis ſpiritualis exiſtere potuiſſent. Sin autem ea lux erat corporalis non vtique per ſe cohærere& conſtare poterat, ſed eam in aliquo corpore inbære- re neceſſe erat, quate fuiſſet aliquod corpus à Deo conditum ante cœlum& terram, quod aduerſatur& Moſi hoc loco,& Dauidi in Pſalmo centeſimo primo dicentibus, In principio creaſſe Deum Cœlum &terram. Quod autem in exordio mundi tenebræ fuerint,& obſcu- ritas ante lucem, etiam Paulus nos docuit, cum in vndecimo capite Epiſtolæ ad Hebræos inquit, Fide intelligimus aptata eſſe ſæcula verbo Dei, vt ex inniſibilibus viſibilia fierent: Et in ca pite quarto poſterioris Epiſtolæ ad Corinthios, Deus, inquit, qui dixit de tenebris lucem ſplen- 62 deſcers. Erat igitur à principio terra aquis circumtecta,& quaſi cir- cumamicta. Quocirca Dauid in pſalmo centeſimotertio de terra lo- quens, Abyſſus, inquit, ſicut veſtimentum amit᷑tus eius,& lob capite tri- ceſimooctauo originem aquarum deſcribens, Quis concluſit ostiis mare, quando erumpebat quaſi de vulua procedens, Cum ponerem nubem vegtimen- um eius,& cali gine illud quaſi pannis infantiæ obuolueremꝰ? Et Syiritus Domini ferebatur Super aquas. S AeNIR vS vertit, Spiritus Domini ſuflabat in fuperficie aquarum. Paraphraſis Onkeli habet, Spiritusa facie Dei flabat ſuper facies aquarum. lonathas vero, Spiritus ſen ven- E ꝛus miſericordiarum, ſiue gratiæ Nabat ſuper facies aqua rum. 8 Hebraicè enim eſt vox pluralis numeri Facies, quam& Quadruplex noſter interpres,& Septuaginta omiſerunt. Vocis Hebrææ Jignifi catio vo Ruach, quæ Latinè vertitur, Spiritus, quadruplex ſignificatio eſt ,; ſais.:. 1.. 18 4 569 hiri- in ſacris litteris ſæpe vſurpata: vel pro aëre ſeu vento, vel pro Spi- ritu Sancto, vel pro natura incorporea, ſic dicitur Deus Spiritus & Angelus, vel, vt paulo inſra oſtendam, pro vi quadam& impe- tu motionéque& efficacia. Verbum dON Merachepheth, id eſt, Ferebatur, Septuaginta verterunt Superferebatur, hæc enim eorum tranſlatio ſæpenumero citatur ab Auguſtino:& alij, motabat ſe, ſeu agitabat, ſeu volitabat, alij ſufflabat vel fabat. Hieronymus in Quæ⸗ ſtionibus Hebraicis ſaper Geneſim affirmat, prædictum verbum Hebræum propriè ſignificare, incubare ſiue confouere, ſimilitudine volucrum, quæ oua calore ſuo fouent& animant: ex quo cenſet perſpicue D K perſpiche! niſicate ac ritus omni jntetyretaulo viro acceplli erquan fan Knterptetaulo Tharlenlis §ED A* eiplodere no no, qnodes S h ſaſpicio retaphorice mum mobile heet angelu it, gi fei &Hedraice & Cœlom cum ſt totu natut, Illa a pu Cœlom pades ed vam Wedr (cl, qui ma eius m ſitalis eius telesinitic per hance Deds omn obſcurids mam, on &vetbis aleo Nn quid o u D 24 üihe cutio e- nartationt tan. p atue primo qui tertij,& dietanum vVocemu 9. Ir KRT nem, cont ventum ſ 3 4 1 rle AeEileltg 1p 4 palnuan 5) certe tamet m mag tamen tertam g quc 4— 3„ da . A cn Corpus, vim(yu 1 e 4 ine Anl une ddo hic 01 lc agan detenn nuatione illins lucig gitne 3 ctat corporalis enon üghe- eam in aliquo corpoteingn corpusà Deo condiun at& Moft hoc loco.& Das. 1 9 incipio creaſſe Dam(a mundi tenebræ fuerint, Kax M 3 8 4 cum m Indeclmo „ 4 „ ** 1 4 4 d! 4 6 6 dE 9“f 9 4 7 8 1 1. 1 „ A in apite quatt Pokkende 1 16 — ¹ 41„* 1 1 de tenebra 1Ken 1 8 5 2 id H 4 AI cucumtecta,& ouaza 4 8 4 3 SA Farrz a fo 44(((4 ROtettlo de temn. 2 3 1144* aA A 1„K lob capien 1 8 vens 6 Lon 4 4 TS M 44„ 8* Sn 4»f Hem im Ponerem nubem Win r 13 * 8 8 9 3 2n„ ᷣ 7 aO, N 4 9 venlo 1 nh Leitut Deo5N 1 „ 8 4 4 1 8 8 dam K i quadas * 2 4 1- erarbere Ia 3 4 25 . hrc culn eb 3 10 1 A 4*½ 4 4.I , lin Wotabe A N 4I 3 9** 7 4 U 1 DVW K 3 Ait 3 45 1 1ʃ* 4„of 4 9 6 um L 4*„rP auctUd 4 1 14 8 * 4„ . 4 71 1* 44 8 afe. n * ont uele 4 1 a' are bues„1 G00” F 8 1 84] 1 1 1 N GENESIM, L I B. I. 63 perſpicue intelligi, Moſem hoc loco per Spiritum Domini non fi- gnificare atrem aut ventum, ſed Spiritum Sanctum, qui dicitur ſpi- ritus omnia vinificans, fouens& perficiens. Eandem verbi Hebræi interpretationem ait Baſilius hoc loco ſe ex quòdam Syro, magno viro accepiſſe; haud dubiè indicans Ephræm ſuum,& æqualem,& perquam familiarem. Eandem quoque verbi Hebræi notionem& interpretationem, maximeè probat DioDORVS Epiſcopus Tharſen ſis. b SED ANTEQAVA M Patrum interpretationes exponam, liber Nou Caie. explodere nouam& mirabilem Caietani expoſitionem quam ne- tani interpre- mo, quod equidem ſciam, aut veterum aut etiam recentiorum, ne tatio. per ſuſpicionem quidem attigit. Exiſtimat Caietanus his verbis metaphoricè ſignificari Angelos, qui Cœlos, præſertim autem pri- mum mobile, maxima celeritate mouent. Ita vt, Spiritus Dei, ſigni- ficet Angelum, ita crebro appellatum in Scriptura: Dauid enim gdi- xit, Qui facit Angelos ſuos ſpiritus. Super aquas, ſignificat Cœlos, nam Malm 10;3. & Hebraicè vocantur O Schamaim, ab aquis ducto vocabulo: & Cœlum cryſtallinum, quod putat Caietanus primum mobile, cum ſit totum diaphanum& pellucidum, nomine aquæ rite nomi- natur. Illa autem particula Super, denotat excellentiam Angeli ſu- pra Cœlum quod mouet; non enim ab eo continetur, vel pendet, ſed potius ei ſupereminet& præſidet. Ferebatur, ſeu vt propriè ſonat ver- bum Hebræum Volitabat, aut Incubabat, oſtendit qualis ſit motus Cœli, qui fit ab angelo. Si enim legamus Volitabat, declaratur ſum- ma eius motus celeritas: ſin autem legamus Incubabat, demonſtratur vitalis eius vis& efficacia: eſt enim motus cœleſtis, vt tradit Ariſto- teles initio libri octaui Phyſicorum, quaſi vita rerum ſublunarium: per hunc enim, vt idem docet in primo libro de Cœlo, impertitur Deus omnibus rebus eſſe ac viuere, aliis quidem clarius, aliis vers obſcurius. Arque hæc eſt Caietani interpretatio. Quam eſſe duriſſi- Refellitur in- mam, omnino extortam& violentam, miniméque cum propoſito feh tatn & verbis ipfius Moſis congruentem, quiliber per ſe videre poteſt, Lafesahm. adeo vt noſtra confutatione non egeat. Certè, ante factam lucem quid opus fuit conuerſione Cœli? erenim motus cœli non fit niſi ad diſpenſandum lumen. deinde nomine aquarum ſignificari cœlos, locutio eſt nimium figurata,& in Scriptura inſolens, nec hiſtoricæ narrationi Moſis conueniens. Abſurdum etiam eſt, facere Moſem, tam paruo interuallo, tam ambiguè vtentem vocabulo aquarum, primo quidem pro cœlo, deinde autem in enarrando opere fecundi, tertij,& quinti diei, pro verò aquæ elemento. Sed dimittamus Caietanum,& aliorum interpretationes ad iudicium& examen vocemus. TERTVILLIANVsS in libro quem ſcripſit aduerſus Hermo e- Variæ opinio- nem, contendit per Spiritum Domini hoc loco non Deum, ſod"es quid hoc ventum ſignificari. Hæc interprètatio probatur maximè Theodore. ˙⁸ο εe* Si- ritum Do- to ‚qui mini ſigniß- to, qui in quæ cetur. Prima opimo Tertulliani G Theodoreti dicent:um per Spiritum in- telligi acrem. COMMENTARIORVM ſtione 8. ſuper Geneſim, putat Moſem his verbis ſubin- A dicaſſe elementum aëris: ſicut tradiderat elementum terræ& aquæ. Illud autem Ferebatur, ait demonſtrare mobilitatem& agitationem naturalem ipſius aëris ſeu venti, vel naturalem aëris ſitum, qui eſt vndique ſupereminere aquis, ipſas circundando. Appellatur autem ſpiritus Dei, vel quod à Deo immiſſus erat, non enim tunc erant, cauſæ naturales excitantes ventumsvel quod ille ventus eſſet admo- dum validus& vehemens:mos enim eſt Scripturæ, cùm rem quam- piam in ſignem& eximiam ſignificare vult, adiungere ei nomen Dei, ſicut dicitur Mons Dei, Cedrus Dei, Bellum Dei vel Domini, Ci- uitas Dei. Hanc expofitionem memorat Baſilius hoc loco& Dio- gorus, vt citatur in Catena, nec improbant tamen; licet poſtpo- nant ei, quæ eſt de Spiritu ſancto. Cùm igitur hæc interpreratio à Tertulliano& Theodoreto maximè probarta ſit nec à Baſilio& Dio- doro, aliiſque viris graniſſimis damnata, nulla profecto ratio erat cur Catharinus eam nom modo vt falſam, ſed vt parum piam tam ſe- nerè reiiceret& condemnaret. Nam quod quidam aiunt, licet vox Spiritus interdum in Scriptura ponatur pro vento, nunquam tamen cam cum adiunctione Dei vel Domini, ſumi pro vento, ſed tantum pro Spiritu Sancto; falſum eſſe coarguit Theodoretus manifeſto exemplo ex Pſal. Dauidis 147. vbi ſic eſt, Flabit ſpiritus eius,& fluent aqua: ſignificatur enim, immiſſo vento à Deo, aquas frigore congla- ciatas deliquari atque diffluere. Potuiſſet idem aliis permultis Scri- pturæ teſtimoniis conuincere: cuiuſmodi eſt illud Exod. 1 5. Flauit ſpiritus eius,& operuit eos mare;& in Cantico trium puerorum, Bene- dicite imber& ros Domino, benedicite omnis ſpiritus Dei Domino:& apud 10b. cap. 27. Donec ſupereſt halitus in me,& ſpiritus Dei in naribus meis, non loquentur labia mea iniquitatem:& apud Iſaiam cap. 30. Nutrimen- ta eius, ignis& ligna multa: flatus Domini ficut torrens ſulphuris ſuccen- dens eam,& cap. 40. Exſiocatum eſt fanum,& cecidit flos, quia ſpiritus Do- minii ſufflauit in eo. Exiſtimant autem probatores bhuius interpreta- tionis, propterea Moſem hoc loco feciſſe mentionem ſpiritus, id eſt, acris ſeu venti, quòd indicare vellet omnia elementa initio ſuiſſe à Deo condita, hoc eſt,terram, aquam,& aërem, nam de igne vtrum ſit elementum aliquod ſeparato in mundi loco poſitum, ma- gna lis eſt etiamnum inter philoſophos. Et ſanè priora duo manife- ſta ſunt, etiam vulgo, viſu tactuque tertium& tactu& auditu: quar- tum autem id eſt, ignis, qui eſt ſupra atrem proximè ſubiectus orbi lunæ, nullo ſenſu notus eſt. Et propterea fortaſſe Deus creauit aë- rem cum motu& agitarione, vt ea ratione creatio ipſius omnibus innoteſceret, atörem quippe vulgus indoctum non niſi ex motu eius deprehendit. A lij cenſent mentionem eſſe factam ſpiritus, ſcilicet venti, quod eius miniſterio mox vſurus eſſet Deus ad ſeparandam a- quam Aàterra, vel certe ad exiccandam terram, quæ ſegregatis aquis lutulenta& cœnoſa remanſerat. 5 4 A1 1 K. rom quam ¹ reciynéac- tentum leco nadke Splrit titerun. De auur, vjis unhlacvit aut eam ſactamen djinium lan nsnoſter ba⸗ 3 lnus in ſpe in puima wun tütloper age myſtetium J nam lodln. dien Deum! demonſtrar Spitieum ſa Cicœlos&te uid enim cec dirtus eorum- vauahis fuci „drodaf quid ſibiy freuunuyſg fouebat& ditatem. lopetioter lus indige dobonitas tibus ipſe ton leait excelentia D ſmaudm Vauntu 6 O diſpnan hifen hel 4 eaſug en luam G inj TIR non ſentum can quan 4Deo fte 1 Com 1N GENESIM, LIB. I. 65 A ALTERAinuterpretatio, eſt ferme omnium Patrum tam Græco- Altera irter- rum quàm Latinorum, per Spiritum Dei hoc loco, vel ſolùm, vel Pcani ſa⸗ præcipuè ac principaliter ſignificari Spiritum ſanctum: quam ſen- Ieologis pro, tentiam ſecuta eſt Eccleſia Catholica in benedictione fontium: in bata que per qua de Spiritu ſancto hæc canit, Tis ſuper aquas faturus eos ferebaris. Spiruum hoc Et iterum, Deus; cuius Spiritus ſuper aquas inter ipſa mundi primordia Leehine Frebatur, vt iam tum virtutem fancliſicationis aquarum natura concipe- P 74 1e, n et, PDlacuit autem maximèe Patribus hæc interpretatio, tum quod per Toas. eam ſacramentum regenerationis ſpiritualis„ quæ fit per aquam& Matth.3. Spiritum ſanctum,(in cuius rei ſignum& argumẽtum cùm Domi- .——.. Trinitatis in nus noſter baptizatus eſt in lordane ſupra lordanis aquas, Spiritus 2 mundi initio B ſanctus in ſpecie columbæ apparuit)oſtenditur præmonſtrata fuiſſe i: mentio- in prima mundi& hominis, origine, in qua Spirirus Domini fereba- tur ſuper aquas: tum maximè, quòd per eam patefit& innoteſcit myſterium Trinitatis in ipſo mundi& diuinæ Scripturæ exordio: nam illud In Principio, denortat Filium:illud autem Creauit Deus, in- dicat Deum Patrem: hoc autem Spiritus Domini férebatur ſuper aquas, demonſtrat Spiritum ſanctum. Certè negari nullo modo poteſt, Spiritum ſanctum in ſacris litteris ſæpenumero dici auctorem creã- di cœlos& terram omniãque fouendi, viuificandi, conſeruandi. Da- Pſal 32. uid enim cecinit, Verbo Domini cœli firmati ſunt,& Spiritu oris eius omnis virtus eorumò& alio loco, Emittes Spiritum tuum& ereabuntur,& re- nouabis faciem terræ:& lob inquit, 5 piritus Domini ornauit cœlos.& in libro Sapientiæ, multa præclara de Spiritu Dei prædicantur. Sed Pſal. 103. quid ſibi vult illud verbum Ferebatur, ſeu vt legit Auguſtinus Snuper- Ferebatur ſuper aquas? Bafilius inquit non aliud eſſe Ferebatur, quàm fouebat& viuificabat aquas, præparans eas ad mos futuram fœcũ- ditatem. Auguſtinus ait, illud. Superferebatur, fignificare Deum eſſe ſuperiorem rebus, quas condidit, nec vlla neceſſitate, nec rei alicu- ius indigentia im pulſum eſſe ad fabricandum mundum, ſed ſua mo- do bonitate& benignitate: qui enim ob indigentiam operatur, ope- ribus ipſe ſuis ſubiicitur potius quàm ſuperfertur. Beda in Hexame- ron ſic ait, piritus Domini ferebatur ſuper aquas, non corporalibus locis ſed excellentia poteſtatis: quia ſubiacebat voluntati creatoris, quicquid deinde D Frmandum& perficiendum inchoauerat. Toſtatus ſic interpretarur: 1 Doluntas& mens Dei opificis ferebatur ſuper aquas: quaſi mente pertractans & deſignans quacumque ſtatuerat ex aquis facere, ad ſimilitudinem hominis opificis ſpectantis& confiderantis materiam ſibi ſubiectam, quemaamodum ex ea fingere po ſſit opus ad ſimilitudinem eius Forma, quam animo ſuo conce- ptam& informatam habet. TERTIA interpretatio eſt, per ſpiritum Domini ſignificari Tria jmer. non ventum, nec Spiritum ſanctum: ſed vim& impetum,& e ffica- pretatio Chry ciam quamdam vitalem& fœcundiratis plenam aquis impre ſſam ſaſtome. à Deo. frequens enim eſt in Scriptura, per ſpiritum Dei, ſignificari Comm. in Gen. Tom. I. 1 fubitam C O MMENTARIORVM m& extraordinariam Dei motionẽ, ad aliquid A Iudic. 4. magnum& eximium agendũ. Sic legimus ſpiritum Domini irruiſſe . Reg 1I. in Sampſonem,& diſcerpfiſſe leonem:& in Saulem,& minutatim 4,57* concidiſſe bouemin Eliſeum quoque,& ſtatim prophetare cepiſſe: hac etiam ſignificatione dicitur ſpiritus Dei ſuſtuliſſe Eliam in cœ- lum,& rapuiſſe Philippum:& apud Danielem capite decimo quarto, dicitur Angelus Domiai apprehendiſſe Habacuc in vertice eius;& pottaſſe in capillo capitis,& poſuiſſe in Babylonem ſuper lacũ leo- num in impetu ſpiritus ſui. Ideo autem Moſes docere voluit in princi- pio, vim& efficaciam Dei affuiſſe aquis: vt intelligeretur, quecumq; oſteâ ex aquis iuſſu Dei puncto tem poris facta eſſe narrantur, non eſe facta natiua facultate& poteſtate aquarum: ſed ſapernaturali Iud 14. virtute Dei, qui aquis llis aderat, Sicut etiam cùm dicitur Sampſon, B jrruente in eum ſpiritu Dei diſcerpſiſſe leonem, ſignificatur non id feciſſe Sampſonem naturali robore,& propriis viribus, ſed mirabili aadam virtute tunc ei à Deo indita. Hanc expoſitionem ſolam am- plectitur Chryſoſtomus homil.tertia in Geneſim. Auguſtinus au- tem in libro ſuper Geneſim imperfecto, capite quarto ait per Spiri- tum Dei tria poſſe intelligizvel Spiritum ſanctum, vel ventum ſeu aërem, vel vitalem quamdam creaturam, qua vniuerſus orbis viſibi- lis mouetur atque continetur. ArAV E he ſunt tres nobiliores,& verò etiam probabiliores huius loci interpretationes; quarum quæ ſit potiſſima ‚lectoris ar- bitrio exiſtimandum relinquo. Mihi certè prima& tertia, ſecun- C dam ſenſum litteralem, quemadmodum ſecunda ſecundum ſen- Maſes creatio ſum myſticum, maxime probatur. Illud fortaſſe cuipiam miran- nem aquæ hic dum accidet, cur Moſes ſicut terræ, ita etiam aquæ Deum eſſe crea- vnn n ee torem apertè non docuerit. Reſpondemus id quod tradit Augu- ſtinus libro 11.de Ciuit. dei, capit.vlt. ſatis ĩd inſinuaſſe Moſem. nam cùͤm diziſſet, In principio Deum creaſſe terram, proximè declara- uit qualis ſit creata, nimirum inanis& vacua,& aquis te nebroſis vndique operta: quibus verbis inuolutè docetur terram creatam eſſe ſimul cum aqua, neque enim creari debuit aqua ante cœlum &terram. Solius autem terræ creationem apertè tradidit Moſes, quia eius nomins etiam aquam comprehendi voluit, quod ex vtro- que elemento vnus globus,& quaſi vnum corpus confletur. Quin p videtur aqua eſſe facta propter terram, non prout terra ſimplex eſt elementum, ſic enim ignobilior eſl, quàm aqua: ſed vt eſt ſedes& quaſi mater omnium viuentiam. Deum autem effectorem eſſe& conditorem aquarum omnium, multis in locis explicatiſſimè tra- ditur in ſacris litteris: veluti in capite 20. Exodi: in Pſalmo 88.& 94 in Actis Apoſtol. capite. 14.& in Apocalypſi capite, 14.& in lib. Iudith capite 9. Ec eſt, Deus cœlorum,& creator aqua um,& domi- nu totius creaturæ. NoR 66 ſubitam quandam vi Iudicitt Au· Ctoris Cur Nox pla qoibuſdan 1 varum Sefro miliwa tepell rum monimen ſt, cetibile jnexordio mu- hras& bbiſlar Mercurias 1 nuheinfniui Tynar erant in aagrells lul ulum oy qu ſiheger nni ſlols accefil Idloga lo onſoſa&ine do ſeparan ibro primol Dqulialcri ptimum omt Et Arote- Nacdum C owem din hilo fecill noſcosin decutus,jta Vi EVey dientes m 3 vocey D raexqa. ccenoſa 8 noctem ſ tium&p' brior laill teles etiag iircipia, lhetin ber quam tali umam — A R 1 0 R V M 4 4 Anatiam Dei 1 4 in 51. „ 10½ lpir — 4 b uſtulile Pla do „— 16 Melem capite decima 11 Celmo gus . Nadacuc inper 4 4 b„ lce etce n Babyç’ mw 1.. Nlonem luper ai —„ 1 les docere volait um 84 4 Intellgeren 1 8 Run quran .. Alaelle A44G4 elle nacrantor, . 1⁴ 3 4 aquatum;: ſed ſopernn 84 Apelnan n cum dicitur han Ao 5)— dugal 6 1 Acxxur run 8 K Droöopr 14 virzhn 44 V rropun mtdus leduns . AfrI,. dc exp Suclonem lohag „† 5 7 1s Nhcum. Auguciocs 5 8 2 Air 31 noerſecke capue quatto alt gerii 1 8„ 4 Aar aln 1 4 4 140* uch 8 vel fenton. Catufam, qua vmuerlus otbäſ 4 4 ¹ 1 4 Ne 4 AN* 4 Hetlam prodedlm 2* 4* 1 4 4*„ 1 N aAf“ 41 11 p Klla, l A 1 4. 4„ ArNAA Nar K 4 U 14111 4 5 . 4 Iun 4„ eaNA lech lum lecuhda econdon 4 4 ¹ amnu Alud tortalle CUIDalll llhe „ 1„1 6 13* vACu4;) † „ 5 444*.“““ *½ , AA 4 4 eS 4 3 4 44 U 4 „6 .. 1 Qoode ArrSen on 5 “ 4. 1 ntetol ¹ . 11 4 r Irous Coh ei K „. 44 4 er Amoe- n prout tertalm non pü 7 * 4 „ f ſad vi el A INGENESI M, I. I B. IJ. No præteribo tacitus, celeriter tamen perſtringam, quod à quibuſdam non incurioſis rerum antiquarum æſtimatoribus obſer- uatum& proditum eſt:multa, eorum quæ hic traduntur à Moſe, fi- milima reperiri in veterum poëtarum Theologorũ& philoſopho- rum monimentis:& quia eos omnes Moſes mulcis ſæculis anteceſ- ſit, credibile fit illa ex Moſaicis hauſta eſſe fontibus. Moſes tradit in exordio mundi fuiſſe terram inanem& vacuam, itémque tene- bras& abyſſum, Spiritum Domini& aquas: quæ ad vnum omnia Mercurius Triſmegiſtus expreſſit in Pimandro. Sic enim ait, Frant tenebra infinitæ in abyſſo,& aqua,& ſpiritus, tenuis intelligibilis, quæ diuina virtute erant in ipſo Chao. Plato exponens in Timæo quemadmodum aggreſſus ſit Deus fabricare mundum: Quicquid erat, inquit, non tra- quillum& quietum, ſed immoderatè agitatum,& quaſi flucluans, id aſſum- pfit,& ex inordinato ad ordinom adauxit. quam ſententiam ex hoc loco Moſis accepiſſe Platonem, auctor eſt luſtinus Martyr in poſteriori Apologia pro Chriſtianis. Anaxagoras cenſuit omnia fuiſſe primò confuſa& indigeſta, deinde, acceſſiſſe mentem, quæ ea diſtinguen- do& ſeparando, mundum effecit. Hoſiodus(vt refert Ariſtoteles libro primo Meraphyſicorũ,& libro quarto Phyſicorum,& in libel- lo qui inſcribitur aduerſus Xenophanẽ Zenonẽ,& Gorgiam) dixit primum omnium fuiſſe Chaos, tum ampliſſimam tellurem extitiſſe. Et Ariſtoteles quidem putat Deum feciſſe Chaos tanquam rece- ptaculum& locum corporum gignendorum: in eo autem libello quem dixi, ait Heſiodum per Chaos inrellexiſſe nihil,& ex ni- hilo feciſſe celum& terram. Quidius in primo libr. Metamor- phoſeos initio ſententiam Heſiodi,& Anaxagoræ de mundi origine ſecutus, ita ſcribit: Vnus erat toto naturæ vultus in orbe, Quem dixère Chaos,rudis indigeſtaq, moles. Nec quirquam niſi pondus iners congeſtaq, eodem, Non hene iunctarum diſcordia ſemina rerum. EVSVBINVS in Coſmopeia annotauit, veteres Græciæ ſa- pientes materiam omnium rerum appellaſſe uu paululum muta- ta voce pro hm quæ vox ſignificat cœnum,& limum: Et verò mate- ria ex qua ſunt cuncta fermè condita, ſecundum Moſem, fuit terra cœnoſa& limoſa, hoc eſt, terra aquis confuſa& permiſta. Porrò noctem ſeu tenebras præceſſiſfe creationem mundi, præter Mercu- rium& Heſiodum, etiam Thales Mileſius ſenſit, rogatus enim vrra prior faiſſet nox, an dies, reſpondit, ptiorem fuiſle noctem. Ariſto- teles etiam teſtificatur antiquiſſimos Theologos tria feciſſe mũdi- principia, Chaos, Noctem,& Oceanum. Homerus cerrè, Oceanum & Therin primos fecit deorum parentes,& deos inducit iurantes peraquam ſtygiam, quaſi per rem omnium veruſtiſſimam& hono- 67 Priſcos genti- lum Sapien- tes, multa huic Moſis doctri- næ ſimilia pro didiſſe. ratiſſimam. Thales verò, primus philoſophorum in Græcia, aquam fecit kerum omnium ꝑlincipium. 1 2 QVOp aquas ad rerum procr- omnia quæ ſunt in mundo, vn Vir rilius libr. cContinerl. Idémque VI 8 6. ℳn 2idos. — 4&ℳ Stoscoru ſen- .. 2 tentia reſerẽ⸗ te Seueca. VERS. z. Præconiu lu- Cis5. 8 COMMENTARILORVM m Moſes ait de ſpiritu Dei mouente& præpatante& ationem, dogma eſt Stoicorum aſlerentium o diuino Spiritu procreati, regi, at que rgilius elegantiſſimis illis verſibus expreſſit. Principio Cœlum,ac terras, camposq; liquentes Lutentemq;, globum Luna, Titaniaq, aſtra Spiritus intus alit: totamq, infuſa per artus Mens agitat molenm, magno ſe corpore miſcet. HvNC ſpiriram fortaſſe appellauit amorem Heſiodus„ quem eriam conſtituir mundi principium Plato vero zuimam mundjde⸗ nique aquam pertinere ad mundi Henerarionein originem⸗ n⸗ tenta fuit Stoicorum, quam Seneca libro tertio Naturalium quæ- ſtionum capite decimotertio eleganter his verbis expreſſit Aqua, ait, Thales, valentiſſimumelementum eſt hoc fuiſſe primum puidtix hoc ſur- rexiſſe omnia, ſed nos quoque aut in eadem ſententia eius: aut in vliima ha- mur. Dicimus enim ignem eſſe qui occupet mundum,& in ſe cuncta conuer- 7. 1 3.„.„ 2, 2 1„ bG„ jgne tat, hunc euanidum conſidere,& nihil relinqus aliud in rerum natura, 9 1 OQvopb aute — B „ ⸗* X 7 4 7 2 2 4—4 2„.„ 2 8*„,.. reſzincto, quùm humorem, in hoc juturi mundi Speciem latere. ita ignis, exitus 4 E. 4 4 f 7 4 4 ₰ .— 4 ze mundi eſt, humor primordium. Hactenus Seneca. Sed hæc à nobis nunc Eeeee ₰ 4 1 44 8 za 1. obiter dicta,& raptim collecta, aliena a propo ſito minimè ſectanti bus ſatis eſſe debent. ————— 3 OPVS PRIMI DIEI. Dixit Deus, Fiat lux: Et facta eſt lux. EIEGTIS primis mundi corporibus, indige- 2 ſtis tamen atque tenebroſfis, lux ante alia omnia Jprimo die à Deo; apté profecto fapienterque creata eſt. Etenim lux eſt prima qualitas actiua . priwi corporis, hoc eſt, cœli non intra cœlum tamen contradta, ſed ad omnes res corporeas p effuſa. Eſt lux generale principaléque inſtrumentum cauſarum cœleſtium, quo vis omnis ſyderum, omniſque defluxus& ef- fectus ad nos defertur,& quo vno fit in hoc noſtrate mundo quic- quid à cœlo fit. Et maſſa illa elementorum& cœlorum erat tene- broſa, confuſa& vacua: primo die creata luce ſublata eſt tenebro- ſitas: ſecundo& terrio die, confuſio ab aquis& terra eſt remota: re- quis diebus cœlum ſtelli tellis, acr auibus, piſcibus aqua, terra animan- tibus completa eſt Adde quod, cùm Cœlum& terra inornata eſſent creata, deeuit primum ornari Celum: cuius duplex ornamen- tum eſt, motus& lumen, ſed principalius eſt lumen, nam motus lumen. Et licet hoc primo die data ſit Celo lax,& motus, eſt propter 4 motus 1 rim per ucem, Ni conſjicuaa 1 noluptate cert rerum omnigt dode lide ort jie pulchritudi J ucm, g omn maſtrare dero t teddit A0 wokans hanc luilh de ieſ Hunc etiam pomeruit,) Cque luba hlatandos a Geam poren rumn poch 6 dam coled repreſe lactumeſt; rackarunt, das tes lae partis eius ouintam! 1or& tr ts mitl lex dies quis non D 1 Actjum, 06 has 1 lcut mag brolij, in ſfüme& betntamp Kopus er⸗ br) prim quandam! as erordit lus Juam 1 A dla 6 4 A lc„ „— 3 Allere h rititu procremn. 1r 4 raldg Ams d 15 Ferh Udi A Dte enn 1 4K 81A,? M ſe dan ehn 1 rerum uu 4 3 I 7 1 1 4 A -a. Sed hæc anobbar 2* 4 4 AIMNIH 1424 1 1 8½ ½ 4 4 mnl A 1N GENESIM; LI B. I. 69 A motus, primo Cœlo mobili, expreſſa tamen mentio ſolius fit lu- cis, quia hæc per ſe nota eſt ſenſibus, vulgo etiam: motus autem non niſi doctis,& per lucem: quamuis cùm dieitur hanc lucem fe- ciſſe viciſſitudinem diei ac noctis, mane ac veſpere, ſatis indicatur motus eius, ſine quo ea viciſſitudo conſtare non poteſt. Nec tan- ruͤm lux eſt ornamentum colorum, ſed omnium etiam corporum: Per lucem, vt Baſilius, Beda,& Damaſcenus aiunt, omnia hunt conſpicua& manifelta, non vt cernantur modo, ſed vt eriam cum voluptate cernantur: per eam enim varietas: decor,& pulchritudo rerum omnium apparet. In principio(ait Damaſcenus libro lecun- do de Fide orthodoxa capite ſeptimo.) Deus fecit lucem, id eſt, prima die pulchritudinem& ornamentum omnis viſibilis creaturæ: aufer enim B lucem,& omnia in tengbris ignota manebunt, proprium non valentia de- monstrare decorem. Atque hanc vnam rationem, cur lux creata fue- rit, reddit Auctor libri quarti Eſdræ in capite ſexto vbi comme- morans hanc ipſam Moſis de creatione lucis hiſtoriam, ſic ait, Tunc dixisti de theſauris tuis proferri lumen luminoſum, quo apparerset opus tuum. Cur Moſes Hunc eriam principatum loci in deſcribendo ſex dieruin opere, in principio promeruit, lucis præſtantia: nihil enim ea eſt in rebus corporatis: Dn Letem & quæ ſub aſpectum cadunt, vel adaſpectum iucundius, vel ad feh LAs hilarandos animos lætius, vel ad vſum commodius, vel ad effe- ctum potentius& fœcundius, vel ad mundi decorem& ornamen- tum pulchrius, vel ad percipiendam rerum omnium, præſertim au- C tem cœleſtium cogniti onem, aptius, vel denique ad exprimendas & repræſentandas res ſpirituales& diuinas accommodatius. Quo factum eſt, vt tam in ſacris litteris, quàm ab iis qui res diuinas tractarunt, ſæpenumero& nomen& ſimilitado lucis ad explican- das res ſacras vſurpetur. Lege Dionyſium capite quarto primæ partis eius libri, qui eſt de Diuinis nominibus,& caput decimum quintum libri de cœleſti Hierarchia, in quo recenſentur ad qua- tuor& triginta proprierates lucis& ignis, Deo diuiniſque re- bus mirificè congruentes. Porro cum mundi conſtructio per ſex dies continuanda,& ſexto demum die conſumanda eſſet: quis non videt primo die creari lucem debuiſſe, ſine qua dierum& D noctium, nec ratio, nec diſtinctio, nec viciſſitudo conſtare poteſt? Ob has igitur cauſas lucem primo die effici conueniebat. Quare ſicut magnificam domum deſignanti, vtar enim ſimilitudine Am- broſij, in primis curæ eſt lumen ſcilicet, vt ipſum quàm commo- diſſime& largiſſime domus accipiat: ita Deus huic quod molie- batur ampliſſimo pulcherrimòque mundi palatio, ante alia lucem, vt opus erat, prouidentiſſimè comparauit. Vide apud Hugonem libro primo de Sacramentis, partis primæ capite ſeptimo aliam quandam rationem quare Deus opera ſex dierum à creatione lu- cis exordiri voluit; pulchram ſane, ſed tropologicam tamen po- tius quàm hiſtoricam: quamobrem nos eam hoc loco breuitatis 1 z cauſa 70 cauſa taciti prætermiſimus. uid ſioni- Quid Ffg: tu ſit ſo quanta Dei leat: namque infinitis patti que fuerit ei collibitum, du cogitatione fingere. Rectè igitur xit Deus Gc. jdem ſignificare q ter, vt aliquid fiat: COMMENTARIORVM 4 SE p cur inducitur à Moſe Deus creans lucem dicendo, Dixit .Et fatin eſt lux Reſpondeo, phraſi Hebraica, dicere, nod iubere, decernere, ſtatuere,& velle efficaci- ſic eriam verbum Dei ſignificat imperium, decre- m,& voluntatem eius efficacem. Dixit igitur, Fiat lux, hoc eſt, iuſ- ‚ſtatuit,& voluit eflicaciter, vt lux fieret. deinde inducitut Deus lo verbo& imperio efficiens lucem, vt appareat incomparabilis eius auctoritas& poteſtas in res omnes, tam quæ ſunt„quàm quæ Romano. 4. non ſunt. Ipſe enim ſunt tanquam ea qua ſunt, „vt Paulas ait ad Romanos, Vocat ea quæ non & omnia obediunt ei. Præterea vt innoteſcat us celeritate& facilitate, quodcumque vult perficere va- bus facilius eſt Deo facere quodcum- am eſt homini verbo id explicare, vel Paulus ad Hebræos primo ait, Deum portare omnia verbo virtutis ſua. Ad hoc, vt palam fiat quàm ſi Pſal. 134.„ Sap. 11 Apoc.4 · 5 Dens non eſt agẽsnatura le. qui ad agendum, pocalypſi, Tu & creata ſunt. gens naturale neceſſitate quadam& ſine cognitione faciens opus ſuum, ſed ratione, conſilio& libera voluntate, lucem totuͤmque mundum condidiſſe: dicere enim,& jubere, eorum eſt tantummodo, 0 t potens& efficax Dei voluntas, Omnia, inquit Dauid, quæcumque oluit, fecit in Cœlo ey in terra, in mari,& in omnibus abyſſis;& in libro apientiæ de Deo ſcriptum eſt, Subeſt tibi, cum volueris, poſſe;& in A- Domine creafti omnia,& propter voluntatem tuam eraut, His accedit, vt intelligatur, Deum non eſſe velut a- & rationem& conſilium adhibent. Ad extremum, vt ſic inſinuetur ſecunda perſona ſanctiſſimæ Trinitatis, quæ eſt Ferbut ater- atsatur. Verbum æternam: n vum hic iſi. ergo per Verbum ſuum fecit: vt veri bo Domini cœæli firmati ſunt,& à loanne, Omnia per ipſum facta ſunt,& am ſi Deus dicendo, fecit lucem& mundum, ſimè ditum ſit à Dauide, Ver- . 2 z)... 8 112 1 ſine ipſò factum eſt nihil: In libro quoque Sapientiæ capite nono fic eſt, 0. 1. 6*A.(7— 2 2... Iu Deus fecisti omnia Verbo tuo. IHEODORETVS in lͤbrO quæ ſtio- num ſuper Geneſim, ponit hanc quæſtionem numero nonam: Cui- Pſal. 13 4. F.o. 4. O) uæ Nio Lirum prima la luæ fuerit nam Dixit Deus, Fiat lux?& reſpondet ita: Non præcepit Deus alteri cuidam creare; ſed quæ uon ſunt vocat:ita vt hic, præceptumn ſit ipſaà voluntas. Omnia enim, ait Dauid, quæcumque voluit, Deus fecit. Quod ſi creando, voce D quadam vſus éſt, certum eſt, hoc non elementorum inanimatorum cauſa, ſed in- niſibilium virtuium gratia fabtum eſſe, vt ſciant, quod ipſò iubente, ca qua non ſant ſubſistant. Sic THEODORETVS. Ad hanc lucis creationem poſt tenebras, ſpectauit Paulus, cùm in poſterioris Epiſtolæ ad Co- rinthios capite quarto ait. Deus qui dixit de tenebris lucem ſblendeſcere, &c.& ad Heb. 1 1. Fide intelligimus aptata eſſe ſecula vetbo Dei, vt ex inui- ſibilibus viſibilia fierent. SEp vetus& grauis controuerſia eſt inter Theologos, qualiſnam fuerit lux illa primo die conditazvtrum ſpiritualis, an corporalis:nam cùm in Scriprura appelletur Deus lux,& dicatur habitare lucem in- accelll 4 cceſldilem Paulus gdelib Donmnm do0 ltecinellgen ri agokimn indobio erum bih Luabi nteniz temun Au eum ali dus unge 4 en Attlucis nomm Jusleatis⸗Fitie 3 ſumi creatun i Niemque lac Wunue ortator kone rlingzit Acam— umm ec Kugo gi vono eiulcer aio creatur mine autem cenlumwai CsKeded d vonotome Aogutti nu Hanie hec ii tjuin funef au G riptam 8 6. 8 7 4 Teata ſun un ſer dit ſat Coy ai anſlatic magna 4 D„* umpnn 4S ena,g Naméntun intra jimg um operaa Her ibi 4 b Genelim num capit commenta inec ope. — * Leus creans ., 4.„ 8 ¹d hoc, i palam iua 8 1 4 * cauh qux ſ 4 d lont, gun. manOz Tocu d4 a. pr Par ¹ ekea ntinnan. me. „ Rof * Scumoue„ ¹ * 1— 3 4813 81 0 3 6 Deo facere Onoco 1 1 * 44 var! e 00 1ld erpliur 8) 4 1 us ad He 1 dIOz Dtlne K ½ 4 AAUm 11 8 a! Auld aMcnn 4 4 emmen ao Kmh I * 4* 4 1 m volueris jeſe „?* 1 4 lNAlen ann. tur. Deum noneen ur, Deum noneſereh 2 ru r mp 1 4 el KAA 41 4A 3 4* nu J ¹ AI 4 hn 1350 4 pPard V g UeRn 1à Davit * 4 U ) 4 SM 8 T CapHie D0. e a 5 N 183 „ r 1* f 1* U 1¹ r* 1 414 4 rerun — acem dicenb A acceſſibilem: 1 N. GENESIM, L. IB. I. 71 Paulus fidelibus ſcripſit, Eratis aliquando tenebræ, nunc autem lux in Domino; non dubium eſt quin prædictis locis nomen lueis ſpiritua- liter intelligendum ſit. Primum igitur videamus quid ea dere ſen- ſerit Auguſtinus. Is libro II. de Ciuitate Dei capite ſeptimo ponie in dubio vtrum lux illa fuerit corporalis, an ſpiritualis: ita enim ſeri- bit, Qualis illa ſit lux,& quo alternante motu, qualèmque veſperan& ma- ne feceritʒ remotum eſt à ſenſibus noſtris, nec ita vt eſt, intelligi à nobis poteſt. Aut enim aliqua lux corporea eſt, ſiue in ſuperioribus mundi parti- bu. longe 4 conſpectibus nostris, ſiue vade Sol poſtmodum accenſus eſt. Aut lucis nomine ſignificata eſt ſancta ciuitas in ſanctis Angelis& Spiriti- bus beatis. Fit tamen& vespera diei huius,& mane aliquatenus, quoniam B Kcientia creaturæ, in vomparatione ſcientiæ creatoris, quodammodo veſperaſ- cit. Itemque luceſcit,& mane fit, cum&ę ipſa reſertur ad laudem dilettio- némque creatoris: nec in noctem vergitur, vbi non Creator, Creaturæ dile- Ctione relinquitur. Cognitio quippe creaturæ in ſcipſa decoloratior eſt, vt ita dicam, quam cum in Dei ſapientia cognoſcitur, velut in arte qua facta eſt. Hæc Auguſtinus illo loco dubitanter dixit. At paulò infra capite nono eiuſdem libri probabilius cenſet, nomine cœli, quod in prin- cipio creatum eſt, ſigni ficatam eſſe à Moſe naturam angelicam; no- mine autem lucis die primo creatæ, inſinuari confirmationem& conſummationem Angelorum in gratia: per diuiſionem autem lu- cis& tenebrarum, indicari ſegregationem malorum Angelorum à bonorum conſortio. Hoc vt probet, ad hunc modum argumentatur Auguſtinus. Moſes, inquit, in principio creatum eſſe Cœælum& terram, er- go ante hac nihil erat creatum. Idem Moſes poſtea ſcripſit Deum ſeptimo die requieuiſſe à cunctis operibus quæ fẽęcerat. Porro Angelos eſſe Dei opera, ne fas eſt dubitare, cum& in ymno trium puerorum,& in Pſalmo 149. ſcriptum ſit, Laudate Deum omnes Angeli eius, laudate eum omnes virtutes eius:& postea ſubiicitur. Quoniam ipſe dixit& facta ſunt, ipſe mandauit& creata ſunt. Ex his concluditur, Angelos eſſe factos intra vnum aliquem illo- rum ſex dierum. Et quidem factos eſſe ante quartum diem, quo ſdera omnia ſunt condita, liquet ex illis Domini verbis, quæ ſunt apud Iob. 38. ſecundum tranſlationẽ 70. Interpretũ, Quando facta ſunt ſdera, laudauerunt me voce magna Angeli mei. Nec tertio aut ſecundo die fattos eſſe exiſtimandum eſt: in D promptu eſt enim, quid fattum ſit illis diebus nempe tertio die ſeparata eſt aqua à terra,& terra produxit herbas& Kirpes: die autem ſecundo factum eſt fur- mamentum, disterminans aquas quæ ſupra firmamentum ſunt ab iis, quæ ſunt infra firmamentum. Relinquitur igitur creationem Angelorum, ſi ad isto- rum opera dierum referenda eſt, pertinere adopus primi diei, quo lux facta eſt. Hæc ibi AvevsriNVS. Idemque confirmat libro primo ſuper Geneſim ad litteram capite tertio& libro duodecimo Confeſſio- num capite nono& decimoſexto. Hoc ipſum tradit Eucherius in commentario ſuper hunc locum. Rupertus verò in 1. libro de Tripni- tate& operibus eius, c. 10. non modo ita ſentit, ſed etiam arguméto probare cumque Chriſtus dixit Apoſtolis, Vos eftis lux mundi,& ſpiritualis, an corporalis. 1. Lm 6. Matth.. Epheſ. 2. A ugustini ſententia. Dan z. 72 bat, in quit, primum Dei opus eſſe lis fuit, quid aliud fuit quam accid astra omnia postea quarto die formata, ſunt diutius quam primo trid nuiſſe, quis autem in an mum Dei opus fuiſſe igno m, vt mox aboleretur' Sic Rupertus. Communis opinio. Bonauentura confutat opi- nionem Au- 4ustin.. Solut io ratio- Latinorum,& prope omn lam fuiſſe corporale ſentẽtiam B E DAR guſtini ſtudiofiſſimi& acerrim cleſia videtur amplexata in Hymno, Dominici, in quo Deum o C OMMENTARIORVM lucem illam corpoream; Mon conuenie- A cateris ignobilius: lux aulem illa ſi corpora- entaria quadam aëris illuminatio? namque um neceſſe fuit illam lucem non uo duraſſe, factöque ſile& cæteris astris prorſus eua- imum ſuum inducat credere, in molitione mundi, pri- biliſſimum, in triduo duntaxat duraturumsin hoc ſa- robare conatur non fuiſſe VERVMTAMEN communis ſere Patrum tam Græcorum quam ium Theologorum ſententia eſt,lucem il- m& ſenſibilem: quineriarh probarunt hanc Magiſter ſententiarum, cæreroqui doctrinæ Au- i defenſores. Eandem quoque Ec- B ni canitur ad Veſperas diei b creationem primigeniæ lucis ad hunc modum laudat. Lucis creator optime, Lucem dierum proférens, Primordiis lucis nouc, Mundi parans originem. Qui mane iunctum veſperi Diem vocari præcipis. GANCTVS BONAVENTVRA in ſecundo ſententiarum di- ſtinctione 13. ſupradictam opinionem Auguſtini aliquot rationibus, non ſane inualidis, confutat. Primum inquit, ante reationem illius lucis Maſes dicit fuiſſe tenebras ſuper faciem abyſſi, haud dubiè corporales iene- bras; ad quarum expulſionem cum lux prima die cream fuerit, eam fuiſſe corporalem neceſſe eſt. Deinde per illam lucem distinèti ſunt tres priores dies, qui ſolis& astrorum cCreationem praceſſerunt; ſd illu tres fuerunt ſen- Wbiles: non minus profecto quam reliqui tres poſt creatum ſolem, ergo prima illa lux fuit etiam corporalis& ſenſibilis. Ad hoc, ſatis apparet; interpreta- tionem Auguſtini ſententiæ verborum Moſis nequacuam inhærere& congruè- re, nec ́ſſe ðt vocant; litteralem, ſed ad mysticum& allegoricum ſen ſim pertinere: quippe qui llis vocibus, lux, tenebræ, dies, veſper,& maneé: 4 propria 4, vtitur:cum tamen non ſemel ſupra dicttum& inculcatum ſit, hanc M. oſis nar- rationem eſſe historicam, ob idque ſecundum propriam& communem vocum ſiniſicationem& vuſum interpretandam. His adde illud argumentum: Si primo die& Angeli facti ſunt,& boni à malis ſeparati illis glo- rificatis, his verò damnatis efficeretur, ſimul& nulla interiecta mora factos eſſe Angelos; eorúmque alios cecidiſſe, alios ſfletiſſe;& illos damnatos, hos verò beatificatos; præſertim autem cùm Auguſtinus putet, quæ hic narrantur facta per ſex dies, ea omnia ſimul vnõque num Augu- temporis momento eſſe facta. ſtini. ADRATIONES contrarias, in pfomptu eſt reſpondere. Etenim licet & vſitata earuna ſigniſicatione, ad higuratam& myſticam translatis, 0 4 licet zogeli commemot ze creatione dis pofetene vibus opellb Iti,& qdolo ſinrineifi incipio tel laplentehje morantut. niuntom 4 memox pro D mrnüs parte cum Cœlod Ctevebtola dm velder uia, bonos matos inm dofenbbil⸗ tur Quz li inmodam, 16 pum DANA wmignis ſridit ſir ſujſam Auum: luj mhue enim nus Cuiu neignisl dens calc ialibtis tleigne ciens:31 D calelacie vel fetru hewente capite ſe milia ſun potentia que mun mo die fa autem nuu Ighis tota 0C ITA M 0 R V M 1 4 Klamcgr 4 8 dPoteam, N 1 h. * elnr 91 1 5... 2 ri utemigſe A licet Angeli ſint Dei opera, hic tamen à Moſe eorum creatio non eſt 1&A 1 Mexesn Ae s a Am neceſſe fuir l N * 1 x⁵ Kam n CAreru n teru aliha I redere 2n molirna A lOe vn 9 11 ah— LA. auratunm ng M „ Darene 4 Patrum tam Grecormn cum ſententiach mn quinetiam prodam Arum fpr atum, cxteroqui dodtin 4 8 11 18-8. andem Ouocae B 8 † 4 u 4 41 1 † „ G 31 4 ahltur 14 Veſdern. 4 1 4 1 N GENESIM, L IB. J. 73 commemorata; propter multas& ſatis idoneas rationes infra cùm de creatione Angelorum ſepararim& propriè diſputabimus à no- bis proferendas. Dicitur autem Deus ſeptimo die requieuiſſe ab om- nibus operibus ſuis, nempe ab operibus mundi ſenſibilis ante expo- ſitis,& quorom effectio diſtinctè fuerat enarrata. Cœlum autem fuiſ- ſe in principio creatum, ſigniſicat fuiſſe recens factum,& ab aliquo principio temporis: vel fuiſſe factum ante alia omnia non quidem ſimpliciter, ſed ante omma, quæ deinceps per ſex dies condita me- morantur. Nec verò fuit prima lux, vt putat Kupertus accidenta- ria tantum aëris illuminatio, nec ea poſt triduum euanuit. Verum hoc mox propriè& accuratè tractabitur. Hugo libri primi de Sacra- mentis parte I. capite decimo exiſtimat Angelos ſimul eſſe creatos cum Cœlo& terra;& per illam moram qua terra fuit inanis, vacua & tenebroſa, vſque ad creationem lucis fuiſſe eos in via ad meren- dum, vel demerendum. Prima die cum facta eſt lux,& à tenebris di- uiſa, bonos Angelos eſſe in bono confirmatos: malos autem obfir- Hugo de mo- ra quæ in- tere? ſgat inter creationẽ An gelorii eorum que glorifi ca= tionẽ, aut da- matos in malo,& à bonis ſegregatos: Et ita quod agebatur in mun- nationẽ quud do ſenſibili, imago erat eorum, quæ in mundo intelligibih ageban- ſenhenn. tur. Quæ Hugonis imaginatio& coniectura mihi quidem maiorem in modum placet& probatur. Vide£gidium in Hexameron capite 16. primæ partis. DAMASCEN VS videtur exiſtimaſſe, lucem illam fuiſſe elemen- tum ignis: ſic enim in capite ſeptimo libri ſecundi de Fide orthodoxa ſeribit. Ignis, vnum quatuor elementorum existit, caterorum leuiſſimum,& ocyſ- ſime ſurſum emicans adustinum& illuminatinum prima die à rerum opifice con- ditum: Inquit enim diuina Scriptura. Et dixit Deus Fiat lux: Et fabta eſt lux, neque enim aliud eſt ignis quam lux, vt quidam aiunt. Hactenus Damaſce- nus. Cuius ſententia, ne falſa vidcatur, ſic eſt interpretanda: vt nomi- ne ignis ſignificare voluerit omne corpus lucens, ex ſe lumen fun- dens, caloremq́ue producens. plato quidem in Timæo,& Ariſtoteles in libris Topicorum tres faciunt ſpecies ignis: aiunt enim quem dam eſſe ignem cœleſtem qui eſt lux ſyderum, plus lucens quàm calefa- ciens: alterum eſſe ignem atreum, vt eſt flamma æquè lucens at que calefaciens:tertium eſſe ignem terreum& denſum, qualis eſt carbo, vel ferrum candens& accenſum, quod nimirum parum lucet, ſed ve- hementer vrit. Idem ſignificat Rugo in annorationibus in Geneſim capite ſexto. Et videtur hoc ſumptum ex Gregorio Nyſſeno in ho- milia ſuper Hexameron, vbi ait ignem qui latebat in rerra, Dei potentia exiliuiſſe,& ſubuolaſſe in ſupremam mundi oram inde- que mundo claritatem lucemq́ue impertiuiſſe. At enim lux pri- mo die facta permanſit poſted,& permanet etiam nunc, non autem nunc luce ignis illuminatur mundus: quin cum elementum ignis totam terram& aquam aëremque circundet, vndique to- Comm. in Gen. tom. 1. k tum or Plato& Ari ſioteles tres fa ciunt ſbecies ignis. — 74 1 72 9 eſſe formam „ 7*. ſub Nanttalem 1 4 aſtroru quam reſelluùt 8. Iho corpus, nechè. maas G 800 O semadmo- tu5 1 — dum ſit inter- Theodoretus dixit, lucẽ eſſe ſubſtàtiam& rem ſubſiſten de⸗. F An lux pri- ta, fuerit luo ſolis perfecta yt tradit Ca- tharinus. zes eruditè tra 15 ſima ſeptima, B. Bona decima tettia articulo ſecundo quæ inhæret in corpofe— rem aurem& lumen, pora, eſſe accidens, ſe- mas priwa parte quæſt 4 ntura lucem eſſe tenebras, nullad in ſuo loco non ſne miraculo. Alienum e ſit forma ſubſtantialis, an ac at Beatus Thomas prima partè; gentura in ſecundum ſenten eſtione ſecund Opivio Bona. tum orbem ſemper illumir 8 ſecundo Sententi dum, quod Th ſit tio prætereun⸗= pretädus quod Genefim ‚quæſtione ſeptima videt ucente, forma nod inde diman geam opinionem met ione ſexage ſima tertia articu a. diſtinctione decima tertia- Non elt ſilen- eodoretus tradit in quæſtionibus ſuper ar enim ſentire, lucem eſſe ſub- erba eius ſic habent: Lu- COM MENT ARIORVM 1aret, nec vſquam ſineret vllo tempore A ge eſſet diei& noctis viciſſirudo: cumque ignis luceat, non eſſet id factum ſecundum naturam, nec t hoc loco in quæſtionem vocarè ſit lux cidentalis, quas quæſtio- quæſtione ſexage- riatum, diſtinctione a cenſet lucem, quæ mn eſſé eius ſubſtantialem: fulgo- at& diffunditur ad alia cor- jto refellit Sanctus Tho- ſo tertio,& Sco- —2 ſtantiam quandam per ſe ſubſiſtentem v men ſubstantia eſt& ſubſitit:& Quemadmodum enim 0 quam facit accidens eſt, non ſubstantia: ita lux ſubstantia Theodoretus nomine ſubſtantiæ non lidam,&(vt in ſcholis Philo- ens reale poſitiuum: op- t eſſe ſubſtantiam, hoc eſt, do luminis priuationem, la lux, diſquirere reuertitur. minime. verum deinceps oportet. AMBROSIVS mo die crea- Iucemn primo die crearam non ctam æquè ac nunc eſt:cuius perfe eſſe argumentum, quod eam Deus ipſe ſuo i probauit. Vidit enim Deus, inquit Scriptura, Lu autem ſit alia lux diſtinguens tres dies poſteriores diuer ſeg omnium illorum ſex dierum p nos ipſa ratio, non ri. Itaque Cathari orbe, vnaque ſex re die ſimul eſfe conditum primum mobile eſſe Cœlum: neque enim Sol diem& noctem motu Silis circumactus efficit. Illo eriam primo die cteſque con- ato. Tunc etiam aërem& ignem ctea- er quæ lumina c tu raptuque primi mo b . cenſet factam eſſe terram, vt quæ opacitate ſua dies no ſtituat, vt in Timæo tradit Pl rum putat, quippe cùm ſint corpora media, p 414 2... 1: ſtig ad terram tranſmittuntur. Quare totus prope mundus viſibilis, ſecundum Sed proculdubio aliud ſignificare voluit, quàm rem ſo ſophorum& Theologorum appellatur) ponit enim lumen tenebris, quas nega rem quampiam exiſtentem, ſed nudam mo nam res fuerit prima i! quæ naliam fuiſſe primi diei luce Catharinus in commenta cum occidit rurſus o orpus nostrum efl ſu noctes arque dies æ conditionis fuerint quàm tres priores, ar ſit ratio& origo: profecto cogit m quam Solis, arbitra- ⸗„ K 1 2 ritur,& cum abierit — „Kantia, vmbra verd eſt, tenebræ autem, rio huius loci, affirmat aliam fuiſſe, quàm lucem ſolis perfe- ctionis& pulchritudinis wagnum udicio& ſententia com- cem quod eſſt bona. Cum niſi lux ſolis, nec nus exiſtimat ꝓrimo die factum eſſe ſolem cum ſuo liquos planerarum orbes eſſe factos; eodem que quod putat ipſe nonum proprio, ſed mo- gœle- D 4 ecundunpe wwexcepto Deo plimb, Te,oDnlunc rete dlem te varto ttelle! neurioneip ti erfeccum& laceltopinic videtur tepto agte primam dle facta Mo mauu Deus ei merant ſiyer düo Cathar wimamſaht giwum mo ſpatio genie tum, ſeu oe vonamundi keties ane iatet pume modis c C aARos(ola mul necp ſeilicet elt bem lolis. paleopus verdis ine quibus ir vlas faera §15p Hugode tentia lib D Nicolaus cum 66 ſad corpu his in lup dus,quod eum cir Vleillteudi lalguida: „ elt lon Vorizonte — 4„ vian ASAaA 1 ⁵ 4 an 8 tte, quzt 05 Quxltlone — AKRKION 8OKRV † in 1 4Kenh uner⸗ nt nerer V 3 W.. 1. Mo tendma 4½ 4 4 1 4 4 8 Um— ndüucm aAur⸗ aeu am 8 e 40¹ dlonem vocachh Ah ARans 4 1 et 5 1 AT 14 rr entatum,didina . A „ 1 lecunda center lacena „KAr 3 8 veErba cius uc baderr 4 3 8 8 4 p 4* dtetell 4 1a Irrign 3 de 144 ARnu terto,& 8 4 * 4 7560 n 5 Iid, um. Ann e es; N N 5 8 1** dltanuam laminss puu „ 4 A la loI; ¹ I1N GENESI M, IL. IB. I. 79 ſecundum partes quas vocant integrales, hoc eſt, cœlos& elemen- ta, excepto firmamento, ſeu octaua ſphæra ſccundo die condita, eſt à Deo primo die fabricatus. Cur igitur Moſes quarto die ſolis&, lu- næ, omniumque ſyderum creationem commemorat? KReſpondet re- uera ſolem reliquoſque planetas primo die eſſe factos: ſed quia die quarto ſtellæ inerrantes ſant conditæ, per recapitulationem Moſes mentionem tunc fecit inſigniorum, aſtrorum, vr ſimul oſtenderet perfectum,& omnibus numeris abſolutum cœli ornatum. Arque hæceſt opinio Catharini. Quæ mihi quidem certè multis de çauſis videtur reprobanda, nec abſimflis figmẽto. Erenim terram& aquam ante primam diem,& lucis creationem in obſcuritate,& tenebris eſſe facta Moſe narrante liquidéò cognouimus, In principio, inquit, creauit Deus cœlum& terram: Terra autem erat inanis& vacua,& tene- bræ erant ſuper faciem abyſſi,& Spiritus Domini ferebatur ſuper aquas. Nam, quod Cacharinus per terram& aquam interpreratus eſt mareriam primam, ſupra confutauimus. Deinde, quale eſt, feciſſe Oeum ſimul primum mobile,& ſeptem orbes planetarum, relicto intermedio ſpatio penitus vacuo, in quo poſtero die formandum erat firmamen- tum, ſeu odtauum cœlum? Vacuum enim horrer natura, fugitque bona mundi partium diſpoſitio. omniumque corporum continuata ſeries atque connexio. Ad hæc qui potuit ſol tanto interuallo vacuo inrer primum cœlum,& orbes planetarum interiecto, motu primi mobilis cieriinon enim proprio, motu: ſed raptu primi cœli circum- actus ſol dies& noctes efficit:ꝛnam mouens& mobile debent eſſe ſi- mul: nec potuit motus primi mobilis, per vacuum tantum, quantum ſcilicet eſt omne ſpatium quod tenet octaua ſphæra, pertinere ad or- bem ſolis. Quid quod diuina Scriptura apertis verbis docet, princi- pale opus quartæ diei fuiſſe ſolis& lunæ creationem? iiſdem enim verbis inducitur Deus vri quarto die in fabricando ſolem& lunam, quibus in aliarum rerum effectione ſuperioribus tribus diebus vſus fuerat. 4 SEp perſequamur aliorum ſententias. Beda in ſuo Hexameton Hugo de ſancto Victore libroô primo de Sacramentis, Magiſter ſen- tentia. libro 2.& ibidem Bonauentura:alijq́ue complures ſcholaſtici, Nicolaus quoque de Lyra,& Toſtatus in Cõmentariis ſuis ſuper hũc locum Genefcos, arbitrantur primam illam lucem non fuiſſe ſolem, ſed corpus quoddam lucidũ ad ſimilitudinem denſæ lucen iiſq; nu- bis in ſuperiore parte mundi, videlicet in qua poſteà Sol eſt poſi- tus, quod circum denſiorem materiæ partem, quæ medium mundi locum circumplectebatur, in orbem conuerſum, dierum& noctium viciſſitudines efficiebat. Erat autem lux illa perquam tenuis& languida atque imperfecta. Talis nimirum, vt inquit Beda, qua- lis eſt lux ſolis in aurora, priuſquam Sol appareat ſupra noſtrum horizontem, non habens vim calefaciendi, nedum viuificandi. Kk 2 Exillo Refutatur Ca thar inus. 59 Exillo autem corpor ac plioris præſtantioriſque lucis additione. ſam, beatus Thomas prima Argumenta- ticulo vltimo a cto ſoͤle euanuit, atqui no tim cæterorum dierum operihus p pærens, verum hoc non apparet;& fa aut manſit adiuntta& cohærens ſoli:ſed quid illa adiunclione opus erat ſoli,tan- minandum mundum ſufficientem ha- rio S. Thomæa contra ſupra diclos aucto- res. Mira opinis Baſilij. Philip.⁊=. A postolus quo ſdam aſſeri lux mundi, cuius participatione ſan diebant, eas eximentes i gnorantiæ tenebris: ad eumdem quoq tam perſe lucis copiam, ad perfeele illu benti? Keſtat vt ill res) ex illa nube fo ſurdum iudicat: cum enim Sol eius materia fuiſſe ſub alia forma: alioq ud dicatur(& v parte quæſtione d hunc modum argumentatur: n eſt eredibile primum Dei opus rmanentibus:aut manſii rmatum eſſe ſolem. COMMENTARIORV M e lucido poſtea quarto die formatus eſt Sol am- A Hanc ſententiam eſſe fal- ſexage ſima ſeptima ar- Aut illa nubes lucida fa- ſtatim interuſſe, præſer- ſeparata& per ſe co- Cto ſole nubes illa planè ſuperuacua fuiſſet. erò id cenſent eius opinionis aucto- Sed hoc Thomas valde ab- ſit corpus incorruptibile, non potuit ai mareria illa capax eſſet multarum formarum, ob idque in potentia contradictionis in quo autem ea potentia eſt, id nullo modo e cis confirmat Ariſtoteles, cæterum hanc non valde formidarent aduerſarij, quin facil derent enim nubem illam lucidam, ri, ſed cœleſti, quæ facta ſit S tialem, ſed per diuerſam illius vberioris, nobilioris, ac efficacioris lucis acceſ- gurationem„& lionem. BASILIVS homilia in Geneſim ſexta, tr & immaterialem: quar eſſe lucem per ſe pus ſolis tanquam eius vehiculum gratius erit lectori verba ipſa Bali natura lucis producta eſt: quarto autem di luci vehiculum, eſt atque lucerna:& ignis ꝗ facta eſt, vt moderatam ol, non per mu ſſe incorruptibile, multis lo- Thomæ argumentationem lime repellerent: reſpon- fuiſſe non ex materia elementa- tationem ſubſtan- materiæ condenſationem, atque fi- adit primo die creatam to autem die factum eſſe cor- gcui inſita& impreſſa eſt. Sed forte lij cognoſcere: Primo die, inquit, ipſa e ſolis corpus, vt eſſet illi primogenitæ conditum. Nam, vt alia diuerſaq ſint& non eadem, ignis ceræ immaterialiq; luci ceu vehicul⸗ nidem illuminandi vim obtinet, lucerna autem idcirco lucem ſuhministret egentibus, ſic& illi puriſſimæ hn⸗- m nunc luminaria ſint extrutta. Vt enim t fuiſſe luminaria in mundo: cum interim alia ſit vera ci, animarum facti ſunt luminaria, quas eru- ue modum vel nunc poſt conditam lucem illam micantiſſimam, hunc ſolemn, quemò creauit ipſe opifex, ad illuſtrandum mundi ambitum ſua luce perfudit: Atqui incredibile nemuni vi- deatur,& à fide abhorrens, quod dictum à me eſt, alind nimirum quiddam eſſe bſidens luci ac ſubiectum. Primum enimn, ſolent in ipſam eſſentiam ſuſceptricem,& erſä ſunt hac natura, albedo imus, differunt quidem. àluce ſplendorenn aliud item corpus ſu res omnes connpoſitæ ſic à nobis diuidi in eam, quæ ipſi accidit qualitatem. Vt igitur diu inquam,& corpus dealbatum: ſic& ea quæ modo dix vnita tamen ſunt potentia Creatoris. Itaque ne mi X. 1. 4 X.* vt lux à corpore ſolis ſeparetur. Neque enim ego lucis a ſölis corpore ſẽparatio-, hi dixeris fieri hæc non poſſe, uem mihi ac tibi poſſibilem eſſe dico: ſed aſſerendum eſſe cenſeo, quæ mentis ſola agitatione — rNauunechdi nis uunuſhus nulmil 4 äianunen annuſin au Hanur, nutu uameuum ffu rinenur di r ſamn, muenir ſiidien n⸗ Jiunnnie ſſum Lueupui renumur⸗Lice mim in cornua imli ſucu num uune l'punen qu frelummai ln verſium luein ſeſem 3 pus Aiud uu ſte ſe fer b mmeeſſe 4 clum,& Sacramen, ltione ad nec hacet niptima none Be tinsidem di⸗ Dom D ttione de Vnuerſar orminun Quatto di titam NVt ublanati V llam omt numero,, vnum nan Aens om ni Juatto die forma tone.. ruset za 1† anc lententan ; Lmone N. k 14 ſeraelimaſchin re* 1 nentatur: A illa u Dei D 2 4 mabenlea tatmn mteruſſ n K)R ArAut manſit ſeparaha a9. 0 n 91 1 aden 6 lane 2 A 1. Kacaag ad 1A Adsun lion 4 vent kione apu aa n in„„ 8 uumn af R A aMlenen . 4 A cenlent eius opinionäui 1 4 3 — 4 . d0 4 Thoma räc. * A 8 KOtpus meortudihie 8 1 apiidl 8 Donen. 4 4[„ 4 11 m Aeri Ma dpu 1 A „ 4 tenn à contradidions in eſſe incortupribile uu unc Thomr argumentain 8 — nn un faculime tepellerenrag ** a„tuntie non ex mateclzttnn 1 0l„ non pet watattonem e . n condenlationem un ris, ac cfHicaciotis lacsu ““ S II““ 4 nſita& imptellackdeld 4 munss dn . * 4 40 „ 4 4 411 1 ceie Prima d 1 ; . 4* F erpus, dt eſet upn. 4 8 8 4* 3 214 rad. M Fn n 1 4 4 ₰ * Ln brinet, lacerza un? 0bt * 3 2 * 1 0, 1— errbue, C Ann 9* 4“ n 4 4* 4 undo: CI MMEN M * 6*◻ 84 1 4 4. A Tr — 4 1 „ 3.4 eundten 4 an 4 0 1Tn 4 2 n rn “ 3 1 3 1 Dr M. 4 1 e AN l 4 4 4 2*‿ — 1 4 4 4 0 65 19 4 0 3* INGENESIM L. IB. I. 77 A agitatione cogitationeq;, ditharari à ſe poſſunt, ea, re in ſi feiungi facultate Crea- toris vtriuſque naturæa poſſe. Mam& ignis vim vitiuam ab eius ſplendore iu quidem ipſe ſeparare minime vales: Deus autem Volens famulum ſuum reddere ſibi autentiorem illo admirabili ſpactaculo in rubum ignem ſylendore ſolum agen- tem, otioſam autem flagrandi vrendiq, facultatem habentem immiſit, vt& ſal- tes teſtatur. Vox Domini dicendo, intercidentis flammam ignis. Vnde ancana quædam doctrina nos docet cum pro is quæ in vita geſſimus, mercedes nobis retri- buentur, naturam ignis in hac distributum iri:lux ſane iuſtis in peremmnem es peramænam fruitionem cedet: àdinerſo autem ſupplicio addicendis ſeorſium at- tribuetur vis vitina. Ad hac,ex Lunæ affetlibus, eorum quæ in quatlionem po⸗ ſumus, inuenire poſſumus fidem. Deficiens enim deliquio Luna, decrementag; fuſcipiens, non corpore toto abſumitur, ſed lumen quod acceſſerat ipſà deponens, B iterumque aſſumens, ſpeciem nobis incrementi decrementiq; exhibet. Enimuero Luna corpus haud abſumi, cumn in deliquio eſt argumento dilucido funt ea, quæ cernimus. Licet enim tibi, liquidò in aëre atque omni nebula liberata, cum potiſſi- mum in cornua Luna curuatur, partem ipſius obſnram lumineq, carentem, tan- ta orbis ſui curuatura circumſcribi conspicere, quanta totum ſplendoremn cum ſi- nuatur in orbem, obit: vt arpettu ſinum obſcurum, atris aæmulum, ad eam ræferen- re partem quæ lucet, integer totuſq;, orbis peripicuè videatur. Et noli mihi pro- ferre lucem aduentitiam eſſe Lunæi propterea quod imminuitur quidem, cum ſo- lem verſuus motu cietur, accreſcit autem, cum ab eodem digreditur: Non enim hoc in praſentinobis inueſtigandum proponitur: ſed illud aliud eſſe Lunæ cor- pus, alind lucem ipſius, qua lucet. Huc vſque ſanctus Baſilius. Qui ſi(vt præ ſe fert) ſenſit, lucem quæ eſt accidens, ab omni materia ſepara- tam, eſſe à Deo primo die creatam, maximum profecto inducit mira- culum,& nunquam aliàs factum, præterquam in vnico Euchariſtiæ Sacramento in prima verò rerum effectione, inſtitutione,& diſpo- ſitione ad miracula confugere, præſertim cùm illis minime ſit opus, nec placet Auguſtino, nec mihi probatur. Quod ſi Baſilius exiſtima- uit primam illam lucem fuiſſe factam in aliqua materia, quæ poſteà ſoli ſit adiecta, vel ex qua Sol formatus fuerit, non diſcrepat ab opi- nione Bedæ paulò ſuperius expoſita. Simile quiddam Baſilio, vel po- tius idem ſignificat Gregorius Nazianzenus in Oratione de nouo die Dominico. Theodoretus in quæſtionibus ſuper Geneſim quæ- ſtione decima quarta,& decima ſexta docet primo die factam eſſe vniuerſam lucem ſplendidiſſimam,& quam ſimul confertam, nec C Exod.;3. Pſalm 28. X 2. Cor j. Expenditur opinio Baſticj. Theodarel: 0 piuio. hominum, nec animalium viſus potuiſſet ſuſtinere quamobrem quarto die fuiſſe eam in Solem& Lunam cæteraque ſydera diſper- titam, vt ita& animalium oculis eſſet accommodatior,& ad rerum ſublunarium generationem,& conſeruationem commodior. Verùm ſi iam omnes Cœli ab initio creati fuerant, quomodo illa lux vna numero, inſeri potuit tot& tam diuerſis Cœlis? non enim poteſt vnum numero accidens, ex vno ſubiecto transferri in alia, cùm acci- dens omnino pendeat à ſubiecto: nec poſſit explicari qualis fuerit 3 mutatio di nô admit- tenda. gentẽtia om- I maxtme au ctori pro- dem die, ve bata illã pri: qie fuiſſe abſolutam& con aſſenſu amplector, quod eam Dion arto capite primæ partis eius Lux eſt menſura& numerus hor mit lucè fuiſſ ſolis, ſed im perfeclam. e 78 mutatio illa lucis, tra Miracula in omni potentiam D creatione mu-· Peus rerum natut que conltituit, cipio huius com probauimus. His ad 1 primi libri de Genefl iranter loquitur, quàm a odum ſcribit, Vi quid ergo fautus lux illa primo die facta, diei facuendo fuffecerat, que magis du b hunc autemm qui lucere* ſuperterram b ata eſt? An illä prior lux regiones ſuperiores à terra longinquas il⸗ terris: atque ita oportebat ſolem fieri per quem eret? Poteſt& hoc dici autum eſſe fulgo- minus fulgens dies qudm nunc eſt, fuuſſe dAies etiam voca luſtrabat,ut dies inferioribus mun rem diei, ſole addito, vt per Mam lucem, credatur. Sic Auguſtinus. MIHI præter cæteras pP mam illam lucem non aliam fuiſſe quàm lut informem& imperfectam eſſe factam, quarto autem ſententiam eo proniori yfio Areopagitæ placuiſſe video. Is enim, in qu libri qui eſt de Diuinis nominibus, ita ſcribit, arum, die- e 2 Jfe ei,& ad miracu locum ri non poſſet in as condidit,& naturalem e dare non oportet quẽa mentationis in ſecunda regula ex iiciam ſententiam Auguſtini ex vndecimo capite ad litteram: quamquam eo Hirmatè quicquam decernit, ad eſt Sol in potestatem diei, Ai partibus appar um matam: quam COMMENTARIORVM nſlatio,& diſtributio: nec eſt recurrendum ad A la quibus in creatione mundi, cum ./ 8.—. rum, totiuſque labentis temporis. Ipſa eſt enim e lininus Moſes ait) quæ primam diſtinxit informis, quod& c cum luce ſolis lum& ter probatar. niuit dierum noſtre Thomas prima parte quæſtione ſexageſima ſept & quæſtione ſeptuageſim aus ſuper primum caput Geneſeos arti hac ſententia nos docere& probare oportet; a articulo primo„& Di orum ordinem legeſ- dmodum ſupra in prin- beato Auguſtino loco Auguſtinus robatur eorum ſentenria, qui cenſent pri- lucem ſolis, ſed primo qui- a lux(etſi tunc erat & diffi- b C rum Trinitatem. Dionyſium ſecutus eſt Sanctus ima articulo quarto⸗- onyſius Carthuſia- iculo nono. Duo autem in & lucem illam fuiſſe Iucem ſolis,& fuiſſe tamen primo triduo im perfectam, quarto autem die abſolutionem& perfectionem ei acce Primam lucẽ expediam. Fuiſſe illam primam lucem, eandem eandem fuiſſe dubiis colligitur argumentis: Etenim in prin ram& aquam in ſtatu imperfecto ſex dies eadem corpora diſpoſuit, ornauit,& ſuis compleuit, ratio autem& ordo naturæ poſcebat, vt primo ornar & principale mundi corpus: Cœli im um eſt lux, fuit igitur pri- uæliber lux niſi cœleſtis efficere po- llam lucem præſtitiſſe narrat vtique fuiſſet elementum Cœlum tanquam nobiliſſimum autem ornamentum, vel ſolum, vel max .* 1 ma illa lux cœleſtis, nec alia q tuiſſer ſine miraculo, quod primam i Moſes: quod ſi non fuiſſet lax cœleſtis, vel 1 Hſfe: vtrumque breuiter quæ eſt lux ſolis, non cipio creauit Deus Cœ- & inornato; deinde per ea velut incolis D et ᷣ . 1 ſeAr. ignis vel nubes lucida, vel alind eorum quæ paulò antè re futata ſunt: gair igitur proculda bio cœleſtis: at quænam alia lux quàm ſolis eſſe poterat ornamentum Cœli;,& quæ Dei fententia tanquam bona& pulchra 4 Uchta com neralicba plunardl, cʒenriapüin nuxb tellcacitate Scriplula iin releuagelim Ju Al lauut erum lux pri- vtto ℳ A u a. Nec i wopefregger die gaitalo hevmunus gem qood di Mnaot lo cen qume Deiopetail rv eis luci diem& noc ſols, etgoe nemen kui C Vuggeun dies iin gu Srtorni 141 bis appel⸗ lratus fueri ud ptope dinKim 5 nuille üne paaca, nec opinio nul M mi diei l D iie ponit naw, ſed, dao lumin ce ductaa quod cont lucem& Erſm(ol ex lace acc & ekcient Ntincipatur duuo: nec eſt recunrenin 1N GENESIM, LLB. I., 79 4 qimbdasin⸗ 6 19 in Cleatlon emmhe A pulchra comprobaretur? Poſteas cùm Sol eſſet futurus prima& ge- TA 4 b e 6 gotam oräte neraliſſima cauſa generationis& conſeruationis rerum⸗ omnium lu-— Auèadmodum lupnaun lunarium, conueniebar eius lucem, vnde pender illius vis& effi. Lunda regula ex beug ud cientia, primo die creari. Deinde nomen lgcis abſolurs baſieum deſi- Uam Auguſtini ex ndecinog gnare ſolet lucem ſolis, quæ proprer ſuam ediaunege pulchritudinein luamquam co loco onab& efficacitatem, ſimpliciter— apbc lari: ta enumero enim utwatè quicquam decend Scriptura dinina, lucis nomen Aurba Pxo luce le s, vélat Elaia Ca⸗ actas eſt Salin meeiag Pite ſexageſi mo. Non erut„1nqult* 4 b A=ꝑtius Ool ad Euudum Fer Aiesn. 2, diei faclen f Pro Ad lucendun. Hebraice eſt Laor. hoc eſt, ad lacem nam perurei a tena unn etiam lux primo die facta hic vocatun N O7 Ee Hietewias capite ua epartehat ſlan ,Bn quarto. Aspexi terram,& ece 2aou erat EE nihili G Cælo⸗&rnomerat lux „e in eis. Nec in ſacris litteris modõò, ſed etiam in Latino ð vulgari ſer- aatas, B mone frequens eſt lucem ſimpliciter ponere pro luce ſolis, vel pro Aeni dies quam mxg die qui fit à ſole: ſic dicitur, Hodierna luce,& Nondum illuxit. Ad 1. hæc, munus ſeparandi lucem à tenebris& diſtinguendi diem& no- rum lententta,qalcegla ctem, quod hic tribuitur primogenitæ lucit idem poſtoa quarto die un lucec lolus, ledpuna aſſignatur ſoli, vt nullus ambigat non aliam fuifſe primam illam lu- tam elle tictam, quumz cem, quàm ſolis. Etenim illa prima lux manſit poſteât ſicut cætera uam ſententiamtom Dei opera illis ſex diebus facta: ergo manſit manerque etiamnum Ateopagitæ phaculti vis eius lucis effectuſque, pellere ex mundo tenebras„diſtinguere c pariis eius lidii quictähi diem& noctem, facere veſpere ac mane arqui hæc ipſa facit nunc lux enſuta& numetus hotun ſolis, ergo etiam tunc faciebat. Atque huic opinionimire congruir loacſtenim exlunſelim nomen huius primi diei antiquiſſimo genrium morc vſurpatum, ur primam lbant C vſuquetritum: dictus eſt enim Dies Solis, ſiquidem ſeptimus ab hoc Dies Solis cur „„“ dies, in quo Deus requieuit ab operibus ſuis, fuit dies ab Ethnicis dies dom i- 1. nicog Saturni, àA ludæis Sabbathi nominatus: vt propterea fortaſſe dies hr Oee dje kiemſie ſolis appellatus ſit, quod is dies creatione ſolis decoratus ac nobi- Dun litatus fuerit. Ad extremum, qui aliam faciunt lucem quęm ſolis mal- ee tis& propemodum inexplicabilibus difficultatibus tenentur impe- diti& implicati: ſiue dicant illam lucem poſt primum triduum eua- — 6* nuiſſe, ſiue ex illa formatum eſſe ſolem, vtrumuis enim dicatur„‚nec ccettiſſenrunqa pauca, nec leuia conſequuntur incommoda, quorum hæc noſtra geandem quz ch opinio nullum patitur. Nec mirum cuiquam accidat, cur Moſes pri- in principio creunld mi diei lucem, ſolis nomine non appellauerit: nam nec quarro ſecto K inotnadi D die ponitur nomen proprium Solis, quod eſt Hebraicè O Se- itR luis a mecsh, ſed appellatur vocabulo Juminaris: dicitur enim feciſſe Deus — cebat; it fil duo luminaria magna, quæ vocantur Hebraicè,&S Maor, vo- 1 maundens ce ducta à luce, quæ Hebræis dicitur,—& Or, quaſi ſic dicta ſint meklauſt quod contineant& præbeant lucem. Maluit autem Moſes appellare 1 crlele lucem& luminare, quàm nominare Solem: tum vt indicaret finem uxhbet! 1 Leei pithd& vſum ſolis eſſe lucere& illuminare terram: tum vt intelligeretur, aafr amd culass ex luce accidere ſoli, omnem quam habet vim,& pulchritudinem, eſtis, vel Wod ecs& efficientiam,& quem inter cœleſtia ſydera obtinet dignitatis r principatum. 2 . 4„. 8— 1 „art 1 N 4 8„ 3 „ 4 1 * v.“*. 1 7 Oue nd lucs — ſolis„ quarlo ,1, 7⸗ dlie* facta ſit 6, ACo. 4 80 quarto die ſit facta. mas prima parte q hunc fere modum, fuiſſe lucem Solis; tunc en jnformem, aans ei ſpecialis& determinata vVir quæſtione ſeptuage fuiſſe produttam luctin ſecu nguram,& pulchritudinem COMMENTARIORVM DEINOEPS ſeq acae accelno Hance acceſſionem breuiter exponit beatu agſtione ſexageſima ſeptima articulo quarto, ad 84 8 7 2 2„ 741 Dicendum eſt, ſecundum Dionyſium, primam llam lucem m iam fuit Sol ſecundum ſubstantiam babens lucem 32 2 uas, huc eſt, qua habebat vim illuminandi in communi: ſed poſteâ quarto tus ad particulares effectus. Et infra ſima articulo primo idem repetens ait, prumo gie dum communem lucis naturam: quarto Vero die tri- 4 3...„ 2. hutam eſſe luminaribus Aeterminatam virtutem ad determinauos effectus/ b, lios effeclus pabere radium Solis,& alios radium Lu- undum quod videmus a Tr de. e Hu,g⸗ 4 de aliis. Et propter hanc determinationem virtutis dixit Dionſius a ocapite de Diuinis nominibus, lumen ſolis, quod in principio erat informe, quarto die fuiſſe fermatum. Hæc Sanctus Thomas. Quibus addi Pollet 3 zie acceſſiſſe ſoli, eam quam poſte habuit magnitudinem, Tara mon enim primo die globus ſolis vſque- quaque ccenſus eſt, ſed aliquatenus dantun⸗ quarto autem 9 4 tus eſt ſplendidiſſima luce completus, pecu iates item rires Ji fluxus, maiorem quoque copiam lucis aphlicationemquec ad ip dn proprij motoris, qui proprio ſolis motu eum eireuinagere; hæc, numero fiſſimum comitatum aliorum ſyderum& p me arom. quorum motus;, vt Aſtronomi tradunt„ſecundum— 0 dh. ſponi& dirigi videntur. Quarto die pir Sol dare Lnase pra 5 re præſagia futurarum tempeſtatum,& effectuum edura ium dron incepit quadripartita variatio anni, hoc eſt„Hyemis, Teris, atis, Aurumnittunc cœpit diſſimilitudo& inæqualitas dierum: nam rimi tres dies fuerant omnino æquales&æ vniformes, tunc denique acceſſir dependentia Lunæ à Sole: nam pro vario Lunæ congreſſu cum Sole, vel ab eo digreſſu, variè lumen cius commu- tatur, varius quoque Solis cum re- liquis planetis concurſus& coitio, varios parit influ- xus& effectus, ſed de hac quæſtio- ne ſatis di- Kum ſir. X* * Diuiſit nitur vt doceamus, qualis quantaque acceſſio A 4 Dux A etewillonet Iluus lucis vi Jdunin Egyp doum Aegyp dſiluquæte nboseuta A dedallijinl pimo lloti anuu muni tnn ſenun nosautem ſit ſervwlntril „ ies Gh wwe . wen in pri dcimo, ſe Funeteneh ſlgofcuge krur dic il ſcridit,N luris, ot dir Angultind zameton! loco doce D exam mal ellet dies ſet relperꝛ morum co &dies clar prorimè c beima illa! maino m omntum di un cln 3. Pobhilo Feſpele hace Con TARIORVM Lamus ualis 2G 1alls quantaqque an R de „Ponit deau Püma arii 1 unAn, D³ A mem dreuner 6 ehma ſe calo ux umn, py 1 mam a. ccundunn ub dan tenian a 16 eA . 6 . 4ahean 3 kn 8* u k „„ 3 1 memlucz naturam a- unn 11 1 1 dwens aA Drne u d'd Particularaseſ 3 4 o“fnmo idem rep 1dena Ad deterpmatae A „ 1 kfer 1 71 8 Nüdyiem 4 rp X* 5** 4. Aanmm Jelzs At 1 4410, TAlm rler ½ 4 22 onen V An 4 1 Uhr Tuod in prmcipu aa n danCtus Thomas. Büdes tüüg quam poſteà habuit maohhnn, ¹ Sanac nenim primo die globas ſakn anenus tantum: quano unt wpletus, peculiates item ſina am lucis, applicationemqaedi olis motu cum citcumazan atum aliorum ſj derum& ſlumn tradunt ſecundum mouunis tro die cœpit Sol dare fgna, U ſtatun anni, hoc eſt, Hyemis, Venat militudo& inæqualits diemar — n0 xquales& vüttotee ’ OcDl mOo Tquales C. 11 1 s d. dependentu Lunr à Sok 6 1 1 K 1 grello cb n Sole, vel ““ I nnen eids commu- vane lo quoque 5olis cum fe- ¹„ ancus concurlus& a41105 parn mtlu⸗ d * 4 ctcctus guxmo- 4 [atis di- Aum hi. „ * 4 4 3. 6 b ,& cüectuum naturabam IN GENESIM, L. IB. I. 8 Diuiſit lucem à tenebris, appellauitque lucem diem,& tenebra⸗ noclem. VaAr queſtiones exiſtunt hoc loco, prior queæſtio eſt, „ qua ratione prima illa lux toto illo triduo diem& no- ctem diſtinctè fecerit, Baſilius& Damaſcenus cenſent 8 id eſſe factum non propter motum illius lucis in or- A. bem circum terram, ſicut nunc fir per motum ſolis, ſed per emiſſionem& contractionem radiorum, non quidem naturali illius lucis vi facultatéque, ſed Dei omnipotentia, ſimiliter vt fa- B ctum in gypto quidam putant, cùm plaga nona illata, totum tri- duum Aegyptiis, vbicumque locorum Aegypti eſſent, lux ſolis non eſt viſa, quæ tamẽ Hebræis, qui erant in terra Geſſen, aliisq́; homi- nibus extra Aegyptum commoranribus, clariſſiinè fulgebat. Ver- ba Baſilij in ſecunda homilia ſuper Geneſim ſic habent. Tunclid eſt, primo illo triduo) diei cedenti nox viciſſim ſuccedebat, non auidem ſe- cundumò motionem ſolis, ſed primigenia illa luce ſuum ſplendorem- diffun- dente: ſeg, rurſum contrahente, idque pro menſura à Deo definita. Damaſce- nus autem libro ſecundo de fide orthodoxa, capite ſeptimo, ita ſcribit: In tribus primis diebus, refuſd& contracto lumine, dinino præcepto C dies& nox fiebat. Hanc opinionem refert Auguſtinus, nec probat ta- men in primo libro ſuper Geneſim ad litteram, in cuius capite vn- decimo, ſic ait: Non eſt credendum primam illa lucẽ fuiſſe extincham, vt no- lturnæ tenebræ ſuccederent, rurſus accenſam, vt mane Rieret, antequam hoc ſolis ofſicio gereretur, quod A quarto die cœpiſſe fieri, eadem§ criptura te- ſitur. Sic ibi. Infrà verò in eiuſdem libri, capit. decimo fexto, hæc ſcribit, Nullum occurrit exemplum quo iſtam emiſſionem contractionemque lucis, vt diei noctiſque viciſſitudines fierent, probare poſſumus. Tantuͤm Auguſtinus. Beda eutem ſupradictam Bafilij ſententiam in ſuo He- xameron refellit tamquam Scripturæ contrariam, quippe quæ hoc loco doceat, lucem illam non modo feciſſe diem& noctem„ſed D etiam mane& veſperam: atqyui ſi per emiſſionem radiorum factus eſſet dies,& per eorundem contractionem nox, profectòè non fuiſ- ſet veſpera& mane, quæ accretionem& diminurtioné lucis, propter motum corporis illuminantis neceſſario habent, ſed fuiſſet ſtatim &dies clariſſimus,& nox omnino tenebroſa. Beatus Thomas loco proximè citato, eamdem opinionem confurat eo argu mento, quod prima illa lux non potuiſſet id facere, quod aſſerit Baſilius, ſine maximo miraculo:In prima autem inſtitutione naturæ,& rerum omnium diſpoſitione, non eſt confugiendum ad miracula„præſer- tim cùm alius modus,& facilior,& naruræ congruentior: ob idque probabilior reperiri quear, quo lux illa diem& noctem ‚mane& veſpere facere potuerit: modus enim ille Baſilij prorſus extraordi- Commain Gen. Tom. 1. b narius, 1 VERS.. Que madma- du t rimo tri. duo ſit facla diſtinclio vicißitudo di- ei ac noꝛis. O pinio Baſi= lij,& Da- meæ ſcent, quæ ₰ refelluur ab- Auguſt. Exod 10. In prima z9- ſtitutionè na- turæ ad mira- cula non eſt con ſu giendut nfu gi⸗. —— ——— 0 Secunda opi- narl .. „iο Bede 1 alivrum. Exod⁴ 13. di locum obſidens, idone ex quo facta eſt autem, Duo cæli — primu appæa- ruit. Prima opi nio quam Bona- nenturd tra- buit Bedæ. tem, ad ſimilitudine quadraginta annos,1 4 6 8ℳ 2* ⸗* 3 rens, index& dux itineris fuit 2.— duo circumactam fuiſſe ab Angelo ſtam maſſam terræ& aquæ, vel vt a COMMENTA RIORVM tatus fuit. Beda verò,& quicumque 4 putarunt fuiſſe nubem quamdam longè latéque lucen- m eivs columnæ, quæ Hebræis in deterto per interdig nubis: noctu autem ignis ſpeciem ge- ‚cenſent eam nubem primo illo tri- circum rudem illam& indige- lis placet, circa materiam cor- Soream informem, quæ ſua craſſirudine& denſitate medium mun- a erat adopacandum& obumbrandum, uus tridui noctium& dierum diſtinctio. Nobis omnibuſque arbitrantibus lucem illam non fuiſſe aliam 5 motum nondum habens, ſolo primi cœæli raptu ab ortu voluebarur ad occaſum, viginti quattuor horis vni- uerſum orbem circuwluſtrans, dies noctéſque omnino, æquales& vniformes faciebat:in promptu eſt docere, quemadmodum lux il- la, diem& noctem, mane& veſperam efficeret, videlicet. nob ſecus quàm nunc eam facere videmus. PoOSrT EKRIOR quæſtio eſt: in quo cœli loco lax illa fue- rit, cùm primum apparuit„num in oriente, an potius in meridie, vel in occaſu. Sanctus Bonauentuta in ſecundo Sententiarum„ di- ſtinctione decima tertia, articulo primo, quæſtione ſecunda, duas ea de re commemorat ſententias: priorem aſſignat Bede, lucem illam fuiſſe creatam in meridie, tum quod illa lux primo fecit veſperam,& C deinde mane, vt ait Scriptura: prius igitur à meridie tendebat ad oc- caſum, quàm vel iret ad ortum, vel ab ortu iret ad meridiem: tum etiam quod cum Dei opera ſint perfecta, exiſtimandum eſt talem fuiſſe à Deo lucem creatam, vt ſtatim perfecte mundum illuminare neridie quam in ortu. Licer auté quod- poſſet: id autẽ fit potius in libet cœli punctum in quo Soleſt, reſpectu diuerfarum terræ par- tium, ſit oriens& occidens& meridies, facitque veſperam& ma- ne:attamen reſpectu eius terre, vbi homo formatus habitaturus erat,& vbi futurus erat paradiſus,& prima hominum etiam poſt peccatum habitatio, dicitur fuiſſe lux illa in meridie, cùm primùm cius,& nunquam poſteà vſi 11 ucem Mlam quàm ſolis, qui proprium condita terris apparuit, Si opponas, à meridie vſque ad mane pfo- D ximè ſequens, non eſſe ſpatium viginti quattuor horarumzob idque non fuiſſe primum diem integrum; qualem fuiſſe eum apertè oſten- dit Scriptura: dicens, Factum eſt veſpere,& mane Aies vnus. Reſpon- dent huius opinionis defenſores, ſex illas horas præcedentes crea- tionem lucis, menſuratas per aquæ& ſpiritus motionem atque agitationem, quo tempore fuit tenebroſa illa mundi conſtitutio, adiiciendas eſſe primo diei: illæ enim ſex horæ tantùm temporis oc- cuparunt, quantum ſol conſumpſiſſet ab ortu vſque ad meridiem, erant enim primi Mli dies æquinoctiales, quorum dies artificiales ſunrt duodecim horarum, rotidéèmque conſtant noctes. Cum igitur meridie vfque ad mane ſequens, fuerint decem& octo horæ, ſex — nimirum A niwitum! cim,quas no iss ſbum ooinioniadu- nanszKac fa peini hol nec mmane⸗Vtl churaugelc caläbio ümi ntipe,Wane dietuc,& int B Gs fütor: at mun diem deultin hac iiglitoat ete aticialem? danagol ncno,& ma cundo ſecur cap lEactta keeill velpe ALIEX mends a O bocloco( Oriente,& lan, ynder ineer cteani loris,nüllu nis natutæ 1 rmis 1 tritiplius aruner æl d Lnd' un cta dem rerbis tra⸗ Feler lis, te primum con dita,4t bere polle enlonibug templi can 19 ul L Nocau * SIARIORVHM d. Deda erd Kgn IN GENESAIM, L. I B. 1. 83 28 deue eung lathe A nimirum à meridie ad occaſum,& ab oecaſu vſque ad mane duode- ſur kledraisimten cim, quas nox continebat, adiicias ſex alias horas tenebrarum, repe- d aatem igmn heud ries plenum numerum viginti quartuor horarum. Sed videtur huic eam nudem zuman opinioni aduerſari quod ait Moſes, illam lucem feciſſe veſperam& mane,& hac ratione vnum diem integrum confeciſſe, in illis autem crcum rudem illan D2e ſex primis horis tenebrarum ante creationem lucis, nec veſpera fuit, 8 tatemechnn. nec mane: vtrumque enim denorat lucem, licet imperfectam, hoc dacandum Kodanben eſt, aut augeſcentem, aut decreſcentem. Deinde primus dies pro- X dicrum üicinzn culdubio ſimilis fuit cæterorum dierum conſequentium„R ſimili em lam 1 ratione, mane& veſperam habens, par enim eſt ratio omnium ſex 1 dierum,& in eorum omnium commemoratione iiſdem verbis Mo- v n B ſes vrirur: atqui prædictæ opinionis auctores neceſſe eſt dicere pri- 1 mum diem cæterorum dierum fuiſſe diſſfimillimum. Nec ſanè vi- . detur in hac ſententia fuiſſe Beda, ſiquidem in Hexameron apertè aen Amochn ſignificat creatam fuiſſe lucem in oriente,& feciſſe integrum diem Celei⸗ Wgel artificialem duodecim horarum,& naturalem viginti quattuor. Be- dam, Hago libro primo de Sacramentis, partis primæ, cap viceſimo- ccll loco lun nono,& magiſter ſententiarum, diſtinctione decima tertia, libro ſe- ente, an poumin cundo ſecuti ſunt. Aegidius tamen in prima parte ſui Hexameron mdo dentenim cap. 16. affirmat primam lucem creatam eſſe in meridie, ideòq; prius tione ſecuke feciſſe veſperam quam mane. Hignat Bede, ha ALTERAM ſententiam Hugoni de S. Victore in libr. de Sacra- Opinio Hugo 1 prnu fttit ain mentis attribuir Bonauentura, magiſque probat, à qua nõ diſcrepat nis, Bonauen- meridietern C hocloco Caieranus, cenſent iſti primum apparuiſſe lucem illam in ¹"α, Ca: vortu itet ad weiite Oriente,& facta conuerſione totius cœli, ad idem punctum regreſ- zeim. iandmnc ſam, vnde moueri cœperat, naturalem diem integram feciſſe:namq; n inter creationeim ccœli& terræ, ac primum diem ſeu formationem lacis, nullum temporis ſpatium interceſſit, ſed ſola originis& ordi- 1 4 te nis naturæ diſtinctio. Fuit enim ea opinio B. Auguſtini, cui materia reſpectu nee informis, vocabulis terræ& aquæ adumbrara, nõ niſi origine, prior facutquc 1i fuit ipſius formatione. Atque huic ſententiæ duplici Scripturæ te- „, zbi homo„ ſtimonio fides aſtruitur, nam in 2. cap. lib. Geneſ. ſic eſt: Mta ſunt gene- „& prima docme 93 2 rationes cœli& terræ, quando creatæ ſunt, in die quo fecit Dominus Deus cæ- Linc erihenr D lam& terram. Ergo celum& terra, ante primum diem non ſunt fa- meridie Wcpetie cta. Idem clarius cernitur in cap. z0.& 31.Exod. quibus locis, apertis „Guattuot botan verbis traditur, Deum ſex diebus feciſſe celum& tetram, omnidque ailſeeni vel ex his, vel in his facta, Ex quo apparet, celum& terram non an- nedam te primum diem, ſed intra vnum aliquem illorum ſex dierum eſſe ous pu, condita. Arque hunc eſſe ſenſum& intelleccum eriam Eccleſiæ vi- ma derur poſſe colligi ex duobus hymnis, quorũ alrer in maturinis pre- lur& J carionibus diei Dominici, alter ad veſperas eiuſdem diei publicè in Metenebtoh un a, templis canitur-. In illo ſic habes: erh da Primo dierum omnium, t botti de Quo mundus extat conditus,&c. 6s, qaotun d In hoc autem ſic eſt: 2* Deum feciſſe cælu& ter- ram ante ſex dlerum exor- dium. Pſa 4. 143 Aliquandiu... fuſſe mundi Sic Hieronymus. Quod quidem etiam af enebro Moſis qui proximeè antee ſom, quaàm ritus domini ferebatur ſuper aquas, eteni Har reia ſt lux creata ſit, uce conditus eſt, numquam fuerunt tene prius Animaduer- nerſio in Bona inter creationem Cœli& lucis, non ponũt vllum temporis ordinẽ, Nebraici ſermonis etymologiam, CO MME NTARIORVM Primordiis lucis nouæ Mundi parans originem. VERVMTAMEN Beda in libro de ſex ætatibus mundi, affir. mat ante exordium ſex dierum greata eſſe cœlum ſapremum ‚ter. ram,& aquam: idèmque ſatis manifeſtè indicat Baſilius homilia ſe- cunda in Geneſim:& hoc ipſam oſtendit Paulus, cùm ſecundo ad Corinthios cap. 4. inquit: Deus qui Aixit de tenebris lucem ſplende cere: & ad Hebtæos 11. Fide intelligimus dptata eſſe ſæcula verbo Dei, vt ex in- niſibilibus viſibilia fierent:& in lib. Sapientiæ, cap. 1I.traditur. Deum ex materia inuiſa, ſeu vt eſt Græcè, ex materia införmi orbem feciſſe. Beatus Hieronymus in epiſtola 83. ad Oceanum apertis verbis hoc ipſum tradit. Rudis mundus, inquit, necdum fole rutilante: nec pallente luna, neo aſtris micantibus, incompoſitam& inuiſibilem materia moabyſſorum magni- tudine,& deförmibus tenebris opprimebau Solus Spiritus Dei in aurigæ mo- dum ſuper aquas ferebatur,& naſcentem mundum in figura baptiſmi par. turiebat. Inter cœlum& terram medium extruitur firmamentum:&& iuxta Cœlum, id eſt,& Samaim,ex aquis ſuper cœlos ſunt, in laudes Dei ſeparantur. ſortitur vocabulum,& aquæ quæ perte declarat narratio 2 a, r dixit: Et tenebra erant ſuper faciem abyſſas ſbi- m ſi mundus ſimul cum ipia bræ ſuper faciem abyſſi, nec verè dici poſſet, mundus ex tenebroſo& informi lucidus eſſe fa- Aus. Nã friuolũ eſt dicere acrem& aquam dici tenebroſa fuiſſe ante C creationé lucis, quia ex ſe non haberent lucem: ea namq; ratione aẽr etiã cçùm meridiana luce eſt maximè lucidus, poſſet ſimpliciter dici tenebroſus, quia ne tunc quidem lucem habet ex ſe, nec ſermo hi- ſtoricus, cùm ſit popularis,& vulgo tritus, cùm aliquid dicit fuiſſe prius, ſignificat prioritatem originis vel naturæ, ſed temporis. PRAETBRE A, fi ante creationem lucis Spiritus domini fereba- tur ſupet aquas, illa morio aëris ſeu vẽti ſuper aquas: non nif intẽ- pore fieri poruit. B. Thomas in prima parte queſtione ſexageſima ſe- xta articulo primo, hanc ſententiam tribuit Baſilio, C hryſoſtomo, & Ambroſio,& in ſecundo Sententiarum, diſtinione decimatertia, dicit eſſe magis conſonam textui Scripturæ. Et eſt ſane omnium Græcorum. Hago libro primo de Sacramentis, parte prima, capite 6.& 9. ait, creatiouem coν terræ,priorem fuiſſe ordine temporis greatio- ne lucis:& cum non fuerit prior tantum vndo inſtanti, quia duo inſtantia non poſſunt eſſe immediata:& vtraque greatio tam cœli& terræ, quam lu- cis facla ſit in inſtanti, neceſſe eſt fuiſſe tempore priorem: quin ipſemel capi- te nonò ait. Aute creationem lucis fuiſſe tempu, non tamen diem aut no- ctem. E' Hugoni ſimilem non modo ſententiam, ſed etiam oratio- nem habet Magiſter in ſecundo Sententiarum, diſtinctione decima- tertia. Quocirca non rectè B. Bonauentura, opinionem eorum qui ſed 4 4 ſedtantum co dicat, no ccbols lone umtepusl dalietudl Acrrc. tadd- te creztionell tentir, Cu00 ul kai Dannal- catceeblo lt unapni: quo gtoeteatum lerllebus e apnioni cor diem annum cotiwoanal ont gpam ſint ſecondt conſummal ornatus, cor lemundit Irus desc qum wot — 1 elle creat Riic nol homo, 8 Hebreie huius no limile eſt phœriop ptodabiji londera üitenltat Carkarint phœrio n. mane ni 6 XIORVH „v. 4 8 & ‿ ldus mnd . 8 cCclium— Au 8 a Uicat Baßt Ntemm, kalcat Baklliaz ban. „ 1 a 4 0 0 u aulr 8( a Cum keona 1* 44 Medrus lucem iaa eMAe 41 3 4. nl er D 4 Lerbe Dan „„ L 8 4 1 K 4 1 pr eap. 1.dtadltt Da 1 v“ 1 H 7 kelſe. de 2 1 1 4 † AA 41 Vorhts 1 8 Ferdis hoci 1. “ 8„ 36 8*½ 3 Aae 1. Han. 4 3 B dteridn. Abſenma 12 † Nun Ler h 3 . 4 3 4 1442115 4 4 hm. 3 aamennm. 9. 7 1 11 9 IN GENESIM, LIB. I. 85 A ſed tantum naturæ, Hugoni attribuit, nam licer Hugo ſupradicto lo- co dicat, non interceſſiſſe moram vel dilationem, his tamen ille vo- cabulis non eſt vſus ſecundum phyſicorum ſubrilitatem, quibus nul- lum tempus ſine mora eſſe poteſt, ſed vulgarem ſecutus eſt loquen- di conſuerudinem, qua quod celerrimè factum eſt, ſine mora faqum dicitur. Itaque moram negat Hugo fuiſſe, ſigni ficãs rempus illud an- te creationem lucis fuiſſe quàm breuiſſimum. Nec officit huic ſen- tentiæ, quod paulò ſuperius ex capite 2. Geneſeos prolarum eſt: In die quo fecit Donainus Deus cælum& terram. Ibi eniim, dies pro tempore, 6i- cut crebro fir in Scriptura, pofitus eſt, nam fubditur. Et omne virgul- ium agri: quod tamen non primo die cum cœlo& terra ſed tertio die procreatum eſt. Quod autem in 20.& 31 ca. Exod. dictum eſt, Deum ſex diebus feciſſe cœtum& rerram,& omnia quæ in eis ſunt, nòn eſt huic opinioni contrarium. Illud enim ſpacium temporis ante primum diem, annumeraturſex diebus, quia fuit quàm breuiſſimum,& fuirt continuata Dei operatio: nec ſanè plures dies naturales confampti ſunt quàm ſex: ac licet ante primum diem Cœlum& elementa facta ſint ſecundum ſubſtantiam, tamen non fuerunt perfecta&ᷓom nino conſum mata, niſi ſpacio illorum ſex dierum, tunc enim datus eſt illis ornatus, complementum,& perfectio. Quanto autem rempore ſtatus usturam non reẽtèe de Hu- gone ſentien- E6M. Expenditur locus Exodi, Geneſ z. ille mundi tenebroſus durauerit, hoc eſt, vtrum plus an minus quàm vnus dies continere ſolet, nec mihi compertùm eſt, nec opinor cui- quam mortalium, niſi cui diuinitus id eſſet patefactum. Factum eſt veſperc,& manè dier vnus. Aaies vnus. Chaldaicè eſt in genitiuo, Diei primi, At enim verò quæſtionem parit, quod Moſes definiendo primum Ald& diem, prius nominet veſpere quàm mane, cum reuera nsese mane antecedat veſpere, Catharinus opinatur ſolem ita eſſe creatum à Deo, vt lucere, cœperit in altero hemiſphœrio quod huic noſtro eſt oppoſitum. Nam in hoc noſtro,& factus eſt primus homo,& poſt eius peccatum, primo habitauit genus humanum,& Hebræi ad quos hunc librum ſcripſit Moſes, quare comparatione huius noſtri hemiſphœrij prius ſol fecit noctem quàm diem. Sed hoc ſimile eſt figmento, nulla enim ratio afferri poreſt, cut in illo hemiſ- Phœrio potius quàm in hoc noſtro, ſol lucere cœperit, quin multo probabilius eſt ita eſſe factum, vt primum colluſtraret terram, in qua homo erat habitaturus. Quid quod nec ſic quidem Catharinps tollit difficultatem propoſitam, cur veſpere prius nominetur quàm mane- Catharinus enim tantum oſtendir, priorem fuiſſe in noſtro hemiſ- phœrio noctem quàm diem, non autem fuiſſe prius veſpere quàm manè niſi noctem velit appellare veſperam. Toſtatus hoc loco,& 1 1; Eugubi s) EBRAILO ſic eſt: Factum eſt veſpere,& fadtum eſt mane VERS.. Cur prius memoretur ve ſpere quam mane zu con⸗ . feclionedierii. . 7.,] Dies Hebræao 4 rum aà veſpera ꝛncipiebat. 86 COMMENTARIORKVM Eugubinus in Coſmopæia cenſe b r. quòd hoc nomine Moſes ſignificare voluerit tempus illud tenebra- rum, in quibus mundus fuit ante creationem lacis, quod tempus iu- dicio Toſtati, tantum fuit, quantum eſt ſpatium duodecim horarum Æquinoctialium, in quo quia nulla fuit lux, propterea vocatur veſ⸗ pere: tempus autem quod præteriit ab exordio lucis creatæ ad eius dccaſum, fuit eriam duodecim horarum, quocitca ex quo tempore creavit Deus cœlum& terram vſque ad occaſum primæ lucis ſu- per eum horizontem, ſuper quem primo lucere cœpit, tranſactum eſt tempus viginti quatuor horarum hoc eſt integet dies na- turalis. Sed Toſtatus valdè aburitur vocabulo veſpere pro no- cte, cum in Scriptura veſpere non ſigniſicer ümpliciter tenebras & dbſcuritatem noctis, ſed imminutum lumen ſolis, ad occa- ſam vergentis, hoc eſt, tres extremas horas diei artificialis, velcre- uſculum inter ſolis occaſum& tenebtas noctis: atque hanc habet vox Hebræa, quæ Latinè redditur veſpere, germanam pro priämque notionem& ſignificarioné, dicitur enim 2 Hereb à verbo Harab, quod propriè ſgnificat ligare, quai veſpera ſit ligawen diei& no- ctis, ſicut mane Hiebræi vocant Boiquer, Averbo Bachar, id eſt, diſcernere vel quærere; ed quòd mune incipiant res diſcerni. B. Hieronymus ſuper z. caput lonæ, videtut ex hoc loco colligere principium diei apud Hebræos fuiſſe olim veſperam: noctem verò non ad præcedentems; ſed ad ſubſequentem diem pertinuiſſe,& diem naturalem integrum 4 veſpera ad prozimè conſequentem veſperam cenſeri ſolitom, quod vr in celebrandis eſtiuitatibus ſeruatum eſſe à ludæis nôn eſt dubium, quippe in Leuitico cap. 23. hoc à Deo præceptum erat dat um. ₰ veſpera‚it quit, vſque ad veſperam celebrabitis Dies apud Iu e aplis Seri mulhiſe entis Probar: e. 10 3i, ee exemplis Sckipturæ, multitque argumentis pio dari polifet, apuec lu- des friplex. æos fuiſſe olim in vſu triplex genus dierum, diem ſcilicet legalem, contra hoc facit quod Moſes enumerando reliquos dies, ſimiliter loquitur vt in hoc primo, dicens: Fattam eſt vſpere& manc dies fecun- vſque ad mane ſubſequens, non ſunt niſi decem& octo horæ, erant 8 enim nſent ideo fuiſſe præpoſitum veſpere, A K eric lic MiIHI to, Juam &oqpinls Inl Kauicheo, cpie lepii alique dein bezledtenti nebrvſic ha s ſum y nchh, quud um vobtem Vam exori⸗ ricfonin di aulken diei igiur veſhe congrelenſy time diei a Bablius, I piitæ con pratetwill mimdas, ts me paucis lo teſecund grlio,dich teronomi E Auuun⸗ ditum elt No des nan dies ante etiam dt dd ante D tubru: temus fa nluerit a cialem ec noctem elliolum DoRn tut anti V uſcamfo li, ad e tam, licet 0 m empus iluam 4A das,quodian . 1 atmm duodecm a lor„Plopierez docn, d clorco lucis creagen tum Auocitcata qupm ue 44 occaſam pumalu uno lucere acpit, uuh 411 1 1 441 1 Kn IT 1 „ Wieger vo l. Raon„ kelper⸗ di f . 2 7 7 umci ömpliener 1 . ln AAA 1 iuch mſeh 10!lg 7 . . 9 3. 45 acuhc! AICIAIS, p. 1 15th 2 18 A e. . que Naceh . JeraA aN 8 “ ahach Ploptwe uBII Len 4 5 rA 41— creο à verdoe 14 amhen d. 4 Lgan del. —— A * 14 v* 1 A7 . An 1 8— 4 6100 VA LA r NAr ſfia * AIian 83 A 1“ . r e Och hl 4* 1aw: hHocen 4 e 4 i * 41((u 4 4 “ N 84 * 1 4 4 3 2 9 4„ 4 19 1 d d aADUrII 4 4. ). d 4— eu „p nn* m K ne A 149 8 . 1 f 4* 1 4 a kue 14⁴4 „! 35 2 Lene * 1 6 e E „ 4. — 4 4 ˙* 189198S 4 G 4 me „ aml 24 6„ 1* p 4. N „ e11 ie Kenrn 13]— “ 4 recLde 4 anle * NI 4 3 4 8 60 p! e — 4 m 2 aete ℳ 1 Kccto A 417— am atul — cec 4 1 anl 4 4 4 19” m„ 1 7 A X 1N GBNESIM, L I B. I. 87 A enim illi dies æquinoctiales. 5 MIHI probabilior cœteris omnibus videtur Baſilij interpreta- tio, quam& Ambroſius hoc loco,& Chryſoſtomus homilia tertia, & quinta in Geneſim,& Auguſtinus libro primo de Geneſi contra Manichæos capite decimo,& in libro imperſecto ſuper Geneſim capite ſeptimo. Hugo in annotationibus in Geneſim capite ſexto, aliique deinceps quàm plutimi, ſecuti ſunt. Verba Baßilij, ex qui- bus ſententia eius planè intelligitur: in homilia ſecunda ſuper Ge- neſim, ſic habent: Vt in ordine creationis prærogatiuam deferret diei, ipſius diei finem primo commemorat, qui eſt veſpera: deinde ſubnectit hinem noctis, quod eſi mane, Ut ita constet priorem fuiſſe diem artificialem quam nottem. Prior enim ille mundi ſtatus, nimirum ante prinugeniam lucem exortam, non nox dicebatur, ſed tenebræ. Nox enim ea temnpo- —..„.. 8 ris portio ditta eſt, quæ ditincte ſe haber,& appoſite ad diem: qua quidem dici ſuccedanea nouam hane appellationen adépta eſt. Fauta oſg igitur veſpera,& falum eſt mane: his plane verbis diem nottemque comprehenſim ſigniſicans. Non tamen vtrumque complexus eſt nuncupa- tione diei ac noctis: ſed præstabiliori totam tribuit appellationem. Addit Bafllius, recenſeri hoc loco dies, non autem noctes, quod scri- pturæ conſuetudo ſit in dimetiendis temporibus, dierum modò, prætermiſſis noctibus, rationem habere, ſicut in recenſendis ho- minibus, viros ſine fœminis numerare: idque aliquot Scriptu- ræ teſtimoniis probare conatur. Cùm tamen eam opinionem non paucis locis Scriptura redarguat. Ionas enim, vt in libro eius capi- te ſecundo traditur,& à Chriſto Domino commemoratur in Euan- gelio, dicitur fuiſſe in veutre ceti tribus diebus& tribus noëtibus:& Deu- teronomij capite nono legimus Moſem Bis ieinnaſſe quadraginta diebus & quadraginta noctibus: quod etiam de Chriſto Domino noſtro pro- ditum eſt in Euangelio. 3 4 Nox FiT autem hic nodis mentio, quia deſcribuntur ſex dies naturales tranſacti in molitione& conſummatione mundi, dies autem naturales conſtant ex die artificiali& nocte, quamquam etiam diem& noctem artificialem ſatis indicauit Moſes, cùm pau- ld ante dixit: Deum diuiſiſſe lucemn àA tenebris;& lucem appellaſſe diem, tenebras ver noctem. Verum vt hæc ita ſint, veriſſimam certèe pu- temus rationem à Baſilio allatam, Cur Moſes diem à veſpera defi- niuerit ad mane: per veſperarn enim, aptè ſignificauit diem artifi. cialem completum, eius enim terminus eſt veſpera:per mane autem, noctem plenè tranſactam, noctis enim exactæ finis& arg eſt ipſum mane. 142 5 PoRRoO, quidam ex hoc loco ſatis probabiliter argumentan- tur antiquitus apud ludæos, aliäſque vetuſtiſſimas gentes ‚qui- buſcum fuit conſuetudo& commercium ludæis, diem ab ortu fo- lis, ad eiuſdem exortum, proximè conſequentem definiri ſoli- tum, licet apud varias gentes, varia fuerit dierum ratio& vſus. Plinius. Umwentun Auctoris fen- tentia„ quæ Ba ſilâ, Ambroſij. Chryſostomi, Auguflini& 97 EH ug onas. F, 1b In exordis „.. muncl⸗, dies 42* Præceſst na 91 ens. Matt hp. I2. Mattb. 4. Cur Moſes prius vefbere quam mane meminérit. Laria ratio apud varias gentes auſbi- candi daem. inirio 9. cap. Ono, inquit; anns Dauij Regis, hoc eſt, primo, vt ipſe mox declarat. Erin Euangelio dicitur Dominus, Ieſus reſurrexiſſe vna Sab- batizhoc eſt, primo die poſt ſabbatum. Hunc autem diem, quo lux Dixit Primum mun creata eſt, fuiſſe diem ſolis, poſtea propter Domini reſurrectionem di Kaens fui appellatum diem Dominicum, liquidò conſtat eo argumento, quod 7 n ese ſeprimus ab eo proximus dies, quo Deus requieuiſſe dicitur, eumque postea dictus 1..— eſt dies Do diem ſanctificaſſe, haud dubie fuit dies ſabbari: hoc enim euidenter 88 CO MM ENTARILORVM Phnias cerrè libro ſecundo cap. 77.(yttaceam Gellium libro tertio, A 4 Qurrto Chn cap. 2. Cenſorinum in libro de Natali die Komanorum,& eX his mu- Qurrydah tuatum Iſidorum libro quinto Etymologiarum capite 3.(cradir Ba- vuptib a bylonios& Chaldaos diem obſcruaſſe inten duos ſolis exoxtus. Aihenienſés in- quingn rn ter duos occaſus: Vmbros à meridie in meridiem. ulgus omneé 4 luce ad te- ts laren nebras: Sacerdotes Romanos;, G& qui diem definiuere ciuilem itémque Aeg)- trelutrect prios,& Hyparchum, atque adeo cuniο⁵ Astronomos, 4 media nocte ad me- tilipolos; diam noètem. Sic ille. Eccleſia in officiis Eccleſiaſticis& diebus feſtis b üiſeceun celebrandis, diem cenſet more ludæorum à veſpera ad veſpwm: in radicatent agendis autem ieiuniis, à media nocte ad mediam noctem,& in agen- nin ſtalk.Vn do Miilæ ſacrificio. ptius an Car primus 5 E p cur Moſes hunc diem, quo lux facta eſt, appellauit diem 3 3 lordie Dom ‚Ne dies appel vnum,& non primum? Sic enim ait: EFattum eſt veſpere,& mane dies elationes⸗qt latus ſit vnus onus, cùm tamen primum diem dici,& ratio poſceret,& conſe- udeius libn diss. quentia narrationis. Deinceps enim commemorando reliquos ſex rrtun cot dies appellauit diem ſecundum tertium„quartum,& ſic deinceps wus mün V S,io Hera vlque ad ſeptimum. Baſilius inquit, M oſem ita eſſe locutum, vr eheyde 1 nennag vul ſ ret quantum eſſet ſpatium vnius diei naturalis. eaempe quantum comprehen- Iknitoha dit ſimul diem artificialem& noctem. Vel fortaſſe dictus eſt vnus& Do, memo nom primus, eodem Bafilio auctore, quòd is dies poſteà nominan- uam cong dus eſſet Dominicus,& in eo efficienda eſſet quæ à fidelibus expe- lepeinet Gtatur reſurrectio mortuorum, futurãque conſummatæ fœlicitatis rimcrſed noſtraæ adeptio, in qua vnus erit perpetuus dies ſine noctis viciſſitu- G 6 Apocar. dine, vt tradit loannes in Apocalypfi. Sed illud mihi ſit credibilius, 8— loan. zc0. Moſfem dixiſſe vnum pro primo phraſi Hebraica, qua vfus eſt Daniel minicus. concluditur ex 20.& 31. capiribus libri Exodi, vbi iubentur Hebræi diem ſabbathi religioſiſſimè obſeruare, quod eo die Deus requieuiſ- ſet ab opere creationis mundi, quod ſex diebus patrauerat, ob idque Praconun cum diem ſanctiſicaſſet. Hunc porròè diem, multa quæ in eo diuerſis aiei dommici, tem poribus euenerunt maximè inſignia& memorabila, valde no- pilitarunt& illuſtrarunt, cunctiſque fidelibus ſingulari honore præ- cipuâque religione colendum& venerandum reddiderunt. Horum quædam tradit B. Leo Epiſt. 81. ad Dioſcorum cap. 1. nec pauca in neen 52 ſerm. 114. detempore commemorat Auguſtinus, ſupêrque alij alia terum tur Iewnico Mu prodiderunt: quæ ſi colligantur,& numero aliquo comprehendan- ouezri) rac ula patra- tur,tot fere ſunt. Primos hic fait primus mundi dies, in quo lux facta untiderr ta ſint. eſt. Secundo, in hoc die ſiccis veſtigiis Hebræi mare rubrum tranſ- uo niwir greſſi ſunt: Tertio, eodem die primũ de cœlo pluit manna in deſerto gnükenn Quarto Com l We ah „ † 2 4 . Mere ciud. em, Itemaa, om 4 emas, 4 media u, 4 1 LCciengtie 6 Naltlclg& dieda 4 U ma veiperaadich 7 mcclam noctem Ku Ah „ 4 ““ 2 A 1N GENESIM, LI B. I. 89 Quarto, Chriſtus, vt quidam exiſtimant, initio huius diei natus eſt. Quinto, baptizatus eſt in Iordane. Sexro, primum miraculum fecit in nuptiis, aquam conuertendo in vinum. Septimo, mulet iplicatis quinque panibus& duobus piſcibus, quinque hominũ millia ſatia- ta ſunt. Octauo, Dominus noſter reſurrexit Amortuis. Nono,octauo oſt reſurrectionem die, Dominus leſus ianuis clauſis ingreſſus eſt ad diſcipulos, deditq́; eis Spiritum ſanctum,& poteſtatem remitté- di peccata. Decimo, mandauit Apoſtolis vt Euangelium toto orbe prædicarent,& baptizarent homines in nomine Patris,& EFilij& Spi- ritus ſauti. Vndecimo, in hunc diem incidit dies Pentecoſtes, quo Spiritus ſanctus ſuper Chriſti diſcipulos deſcendit. Duodecimo, in hoc die Dominico loannes habuit admirandas illas viſiones& re- uelationes, quas in Apocalypſi reliquit ſcriptas, vt ipſemet capite pri mo eius libri reſtatur. Decimotertio. in hoc die creditur futura no- ſtrorum corporum reſurrectio, noſtræq́; felicitatis conſummatio,& totius mundi renouatio. Hæc ſunt primi illius diei inſignia& or- namenra, quibus ea dies mirabiliter nobilitatur atque decoratur. In Epiſtola Bede de celebratione Paſchatis ſeu de Aequinoctio ver- no, memorantur decreta quædam Synodi Cæſarienſis Palæſtinæ, quam congregauit Theophilus Epiſcopus ex mandato Victoris Papæ, inter alia traduntur quinque vel ſex ſanctificationes diei Do- minicæ, ſed fere in ſupradictis contentæ& memoratæ. OPVS SECVNDAE DIEI. — Dixitque Deuts, Fiat firmamentum in meclio aqudrum E diuidat aqudls ab aquis. VAS hic locus quæſtiones habet perquam dif- ficiles,& quorundam indicio inexplicabililes, vt autem mea fert ſententia, nequaquam adhuc ſa- nomine firmamenti ſignificare voluerit: poſterior — Maurem queſtio eſt, quales aquas intelligere opor- teat, quas Moſes ait ſupra firmamentum eſſe locatas. De his queſtio- nibus,& aliorum iudicium,& noſtram ſentetiam, breuiter quidem, diligenter tamen& accurarè exponemus. Quàm plurimis tum ve- terum tum recentiorum viſum eſt, nomine firm amenti hoc loco ſi- gnificari verum corpus cœleſte, nempe vel octauum orbem, in quo ſunt inerrantia ſydera, vel coniunctũ quiddam ex octo cœlis, octa- uo nimirum& ſeptem inferioribus:ita vt vocabulo firmamenti ſi- guificentur omnes Ccecli, aſtris vel multis, vel vno tantum lucentes. Comm. in Gen. Tom. 1. m Sic 2tis explicatas. Prior quæſtio eſt, quid nam Moſes VERS. G. Suid ſignifi. cet yocabuli prmamti, pyri ma opinio. CO MMENTARIORV M 1 90..e Sic autem aiunt eſſé appellatum celum, quòd ſit ſolidum& firmæ A uan concretæque materiæ. quocirca EX X. Interpretes hoc loco Græcè lum frr reddiderũt gepiu, id elt, ſolidum vel vt Latinus Interpretes Septua- Babiloſ inta imitarus vertit, Firmamentum: Velleius apud Ciceronem libro ſwple d Celomn. 8 primo de Natura deorum, corpota ſolida& firma, vocati ait ab Epi- ckigiur 1 hanenne nn. curo propter firmitatem s*.◻εέινμκρνμκ. ure autem id nominis celo eſt im- apiemind ra appeilee. poſitum, vt quod diuinæ litteræ docent eſſe ſolidiſſimum: lob enim lrrihtein capite triceſimoſeptimo affirmat Cælos quaſi ere ſolidiſſimo eſſe fußps, mex muisu 1 ½ 14.& alio loco, Donec, inquit, atteratur cœælum: Homerus quoque ap- uniyun ſt pellauit Cœlum ferreum& æneum qain eriam Ariſtoteles primo libro cogſeatit am Meteororum, motum ſolis dicit eſſe motum corpolts ſolidi, quo aer atteratur mutta laat &attenuetur, calörque gignatur: quem locũ explanãs Alexander Aphro- B ſaislupet Ge diſeus monet, ex eo perſpicuè intelligi, ſolis& reliquorum aſtrorum beram it corpora eſſe ſolida. Bafilius quoque Homilia tertia in Geneſim ze iemæch tradit, Scripturam nomine Stereomatis ſen fitmamenti, ſignifica- didocientar, re ſolere corpora robore& ſoliditate pollentia,& ad renitendum§dege „, valida, ſie dicitur in pſalmis, Dominus firmamentum meum,& refugium cotpus ccle Fſalm. I7.„m. Externi quoque ſcriptores ‚ſtereoma vocant corpus non nu- chlosyideol dis modo tribus dimenſionibus conſtãs, vti cſt Mathematicum, ſed faem Canh denſum plenumque& renitendi potens. quare hic Sepimν ſignifi- Cdo ſumbn cat corpus ſolidum& firmum, ſcilicet ad aquas ſuapte natura labi- ltum faeri les& diſſipabiles coërcendas, atque continẽdas idoneum, Theodo- octasom ot retus quæſtione vndecima in Gene ſim, Proprerea, inquit, appelatum, ermom eſſe firmamentum; quod ex aqua, quæ prius erat fluxa& liquabilis, vehe. C 7 Mätpuel mentiſſimò ſpiſſara, fortiſſiméque indurata concreium fuerit. Arbitrantur velptoai etiam complures veterum, firmamentum ex aqua valde gelata,& ad Daque im ſimilitudinem cryſtalli durata fuiſſe concretum. hoc tradit loſephus 020 ait, in primo capite primi libri de Iudaicis antiquitatibus: ait enim fuiſ- eſiſeinſ ſe firmamentum glacie circumpattum,& humida natura ad terram irrora- emini tione iuuandamidoneò temperatum. Eadem fuit ſententia Theodoreti eäte q in quæſtione vndecima ſuper Gene ſim, item Gennadij& Seueria- notes aqt ni velut ſuper hunc locum citatur in Catena, quibus conſentit Beda vulppete in ſuo Hexamero. Bedam aurem,& Magiſter ſentent. libro ſecundo, lalinü diſtinctione 14.& Magiſter hiſtoriæ ſcholaſticæ 1. libr. cap. 4.& Hu- u Cglna go in libro Annotationum in Geneſim, capite ſexto, aliique nec D D qnidam: pauci, nec minuti ſeriptores, ſecuti ſunt. Sed libet hic Bedæ verba Ceuw,p apponere, In medio aquarum, in quit, firmatum eſſe conſtat hHydereum Ca- li&e ig lum, neque aliquid prohibet, vt de aquis factum eſſe credatur, qui enim Cry- eoꝛ perf ſtallini lapidis quanta fimitas, quæ ſit perſpicuitas ac puritas nouimus, quem di eſſe or de aquarum conoretione certum eſt procreatum; quid obſtat credi quod idem a uaru iit dis poſitor naturarum infirmamentum Coœli ſubſtantiam ſälidarit aquarumꝰ refugid, Hoc ipſum infrà confirmat Beda verbis Beati Petri commemora- aut wulto. Clem, Rom. tis à Beato Clemente lib. z. Kecognitionum, quibus docet totum in- oco lgnit terius mundi ſhacium, intra ſupremi Cœli ambitum incluſum, fuiſſe ab initio lubſtätlaun plenum aquis: aqua verò qua erat in medio illo ſpacio quaſi gelu conglaciata lei gueate p AAuir autem Rem 1 eiſa 127 4* 1 diſl 1 lolid Umum.loh, . 4 42 4* 4 A dfiewa 11 Davocani „ A nominis eag 1111 J.. 4* 1 3 44* 4 4. 4 11 5 teliquotum d r 11114 e 1n 1 Lh 4¹ L A„. 4 AAentl, hen K 9U 48 8 z 4 chtla,& ad tennte 3 1 ¹ enlum meum 85 I4 vUraAr FRArNR à VOCant COfpos h 1. 3 8 1.9 Mathematen en Rianeman . “ A D 1 NGENESIM, L I B. I. 91 & concreta,& modo Cpſtalli ſolidata, fecit firmamentum quod Deus Caæ- lum appellauit. Sic Beda Hæc tamen opinio non ſolum non arriſit Bafilio, ſed eam ipſe deriſit, dicens eſſe nimium puerile, nimium que ſimplicis mentis arbitrari Cœlum fuiſſe ex aqua concretum. Quæ eſt igitur Baſilij ſententia? permotus verbis illis Iſaiæ, quæ ſunt in capite quinquage ſimoprimo ſecundum tranſlationem Septuaginta Interpretum, Cœlum ſicut fumus firmatum eſt, cenſet Baſilius frmamen- tum ex tenui quadam materia, qualis eſt acrea, vehementer tamen denſata& constipata, eſſe conflatum. Cum Baſilio in hoc etiam, vt ferè in aliis, Ambroſas conſentit Ambroſius. atque hæc ab antiquis de firmamento, einsq, Nexamaron. materia ſunt prodita. Noſtra memoria Catharinus in commentariis ſuis ſaper Geneſim, per firmamentum interpretatus eſtoctauam ſphæram, ſic ratus appellatam, quod in ea ſtellæ om nes inerrãtes fi- xæ firmæq; ſint, nec variis motibus diuagentur, aut inter ſe vmquã diſſocientur, ſed eadem omni æuo ſpacia inter ſe conſeruent. S E D ego nomine firmamenti non ſigniſicari hoc loco verum Aufloris ſen- corpus cœleſte, ſiue vnum aliquod cœlum, ſiue coniunctè multos tentia de fr- Ba ſil Hom. z⸗ in Gensſ. celos, videor mihi ſatis euidenter poſſe oſtendere. Et vt primò con- mamente. futem Catharinum, non poreſt firmamẽtum in preſens pro octauo Celo ſumi, nulla enim ratio eſt, cur nomen firmamenti potius impo- ſitum fuerit octauo orbi, quàm cuilibet cæterorum: nec cur Deus octauum orbem proprie appellauerit celum, cùm id nominis æqua- liter in omnes alios orbes conueniat:& Scriptura vocabulum celi vſurpare ſolet non niſi duobus modis, vel pro omni copore Celeſti, Cæli nomen vel pro aëre, ſeu toto illo ſpacio, quod inter celum& terram vſque- in Seript ura quaque interpatet. Deinde Moſes paulò infrà enarrando quarti diei Sanen, opus ait, Deun feciſſe ſolem& lunam, quæ vocat duo luminaria m lgna, eaq; poſuiſſe in irmamento: Solem autem& Lunam non eſſe in octauo Ce- lo, nemini non eſt manifeſtum. Ad hoc, non poteſt Catharinus ex- pedire quemadmodum octauum celaum ſit in medio aquatum, ſupe- riores aquas determinans ab inferioribus: nam, vt demus quod ipſe vult, per aquas ſuperiores ſignificari nonũ celum à multis dictũ cry- ſtallinuzqua ratione inferiores& terreſtres aquas verè dicetur octa- uũ Celum diuidere à ſuperioribus,& effe vtrarumq; tanquã medius quidam terminus interiectus? cùm inter aquas terrenas& octauum Ce'um, propè immenſo intersallo duo ſint interpoſita elementa aë- ris& ignis, ſuperq́; ſeptem planetarum orbes. Niſi fortè Catharinus eorũ perfagio vti velit, qui fabulãtur per aquas inferiores intelligé- dũ eſſe orbẽ Saturni, ob frigidiſſimam eius vim& potentiã, nomine aquarũ rite appellatũ, ſed hoc quã frigidũ ſit cõmentum, infitmũd: refugiũ, paulò infrà oſtendemus. Nec verò aliud quodlibet Celum, aut multorũ celorũ complexio& collectio, nomine firmamenti hoc loco ſignificatur. Etenim ſuprà docuimus oẽs Celos ſecũdum ipſorũ ſubſtãtiam ante primũ diẽ eſſe cõditos. Deinde nullũ eſt cęlũ ꝙ verè dici queat eſſe in medio aquarũ,& diuidere aquas inferiores à ſu pe- m 2 riori 92 rioribus: vltimum eni diſtat ab aquis terreni elemenris interpoſitis, nec ſunt aut eſſe po Quid quòd 2 volare in firmamenro, ſeu ſuper fir gruit: nam quod eo loc anima viuentis,& volati ad vetbum eſt: Et volatile volet in ſuperficie, Cœli, vel potius extenſionus cœliz S*eενα 8 4 pævs, hoc eſt Lati menio Cæœli. Legenda ſunt quæ ſuper h quinti diei, in iis Commentariis in G ſunt ſub nomine lunilij Afri: ſic enim ait. Q volatile ſuper terram ſub firm nimirum etſi immenſo interiacenti ſpatio, ſub ſj qua ſuper terram volant: quomo lo ac Solé eſſe conſtituti veracite Actor 2. ait, Qui erant in Hieruſalem habita ſub Cœlo eſt. Et quid habet amplius 90 Eccleſia., rat ſub ſole? Sanè iuxta aliam trans Et volatilia vol Sed intelligendum eſt quod ideo diẽ tum(oœli, quia hoc nomine etiam æthera indicetur, à turbulento hoc& caliginoſo loco, in quo aues Volant, ſus, ac luce plenum non im- qna in hoc atheris Spatio aris Spatium, quod vſque ad aſtra pertingit,& eſſe tranquillum pror A — le ſuper terram ſub ztia fecundum firmamentums id COMMENTARIORVM im cœlum in quo s, ſcilicet, aëris Moſes infra commemorans opus mamentum⸗ amento Cœæliʒnil ration merito oreditur. Nam& errantia ſydera ſeptem; vaga ferri perhibentur, Scriptura in firmamento Cœli que aues rectò dicuntur ſecus firmamentum C œli vola eſt Luna, longiſſimo ſpacio A & ignis, duobus ampliſſimis ſane ſupra vllum orbem cœleſtem vllæ lunt veræ ac naturales aquæ, vt mox oſtendemus. quinti diei ait; aues quod nulli cœlo cõ- d haber Latina verſio, Producant aquæ reptile ſirwamento cœli, Hebraicè vel ſuper faciem firmamenti LXX. autem interpretes habent, nè, Secundum firmamentum, vel in firma- oc ſcribit Beda exponẽs opus eneſim, qui falsò nuper editi uod autem diẽtum eſt. Et i veritatis obſiſtit, quia dereo tamen(œlo volant aues ‚o etiam nos homines in terra poſiti, ſub Caœ- & rettè dicimur, atteſtante Scriptura quæ ntes ludæi ex omni natione que mo de vniuerſo labore ſuo, quo labo- lationem mouet nonnullos, quod dittu eſt. eſt, uxta firmamenti Cæli. dtum ſit volare aues ſecundum firmamen- hoc eſt, fuperius illud eſſe poſted dixit: ideò- re, quia vicina ſunt, vt .„.. 7....„.—.. dixi, ætheri turbulenta hæc aeris ſ[patia, quæ vVolatus altiuun ſuſtinent. Nec mi- randum ſi ather firmamentum Cœli nominetur, cum aer appelletur Cœlum, d¹ fupra docuimus. Sic B E DA. 4 QV Axigitur eſt noſtra de firmamento ſententia firmamenti ſignificationem„& germanam Aucloris ſen- tentia, quid pocabulo ſir- Lam mamenti hoc verborum Moſis ſententiam ex voce He lur. Lunt Seps loco ſigniſice- 2rnn. 1 3 ſigniſice- eruendam. Quod Latinus Interpres reddit, fir interpretes Græcè verte quæ vox propriè ſignificat extéſionem, à ver 3 . Arbitramur ve- * propriâm que horũ bræa, que eſt hoc loco, eſſe mamentum,& LXX. &, Hebraicè eſt Rachiach bo N Kachah, quod eſt expandere, ſeu extendere: hac enim ſignificatione ſæpenumero vſurpatur in Sacris lirteris, vt animaduert ere licet Iſaiæ quadrageſi- moſecundo,&. Pſal. 1 3 3.& 136.& Hieremiæ. 10. aliisq́; locis, in qui- bus eſt verbum Hebraicum ſignificans extendere, quod tamẽ Lari- — 7 9“ ₰ 2aas Ir Ap 12** modus exten- nus Interpres imitatus LX X. frequenter expreſſit verbo firmare. Sciendum porrò eſt, extenſionẽ quattuor modis fieri poſſe: vel per ſtonis. dilarationé, ſicut auri maſſa in tenuiſſimas& ampliſſimas laminas dilata 4 dltataelte jeo igne te woralem acci voris dimel niqle pel Jls vod elat co rendt: quc pocſbimom tiach vempe plalpocente Calm ſau alemalulem. 3 umudi Nam Lipyomanu äit, ſetbum nretet regn rendendhet Pplt Mume appximè dc tractant Mat kacimtillic u, Godr N Ka Nosi rialloſe eum terran uaqle po aira: ima lopitor eſe polie cim aitan looeriore nirur nun tunhocl elt„faiſle D eſt at t libus, K non exme nife dis e icelmog 1 opillcio F ſc t nebz Lun ancluß 7 Aheren Aube 1O, froducan 1 . Uento 11 AA . 4 Ceu Ren hoer r, 6 — Aelen p 4 1 3 9. „„„ ö“ * M 7½ ʃ 4 Na b. un 1 7 ARn „ ruoe eruntum rnn .. e Cna 4 Kachiach, Græcè verterunt sepna, imitati. 1IN GENESIM, L. IB. I. 5,) dilatata extenditur, vel per rarefactionem, quemadmodum aqua ſub- iecto igne ferueſcens, in ampliorem molem extenditur„veliper na- turalem accretionem, veluti animal ex paruo ſecundum omnes cor- poris dimenſiones, inmaiorem extenditur magnitudinem; vel de- nique per quamdam expanſionem& explicationem, videlicet c˙ùm quod erat conuolutum& complicatum, euoluitur, explicatur,& ex- tenditur: quod in aulœis, cortinis,& tabernaculis fieri ſolet. Atque hoc vltimo modo ſumitur in præſenti nomen Hebræum V Ra- chiach, nempe pro quadam expanſione& extenſione, nam& Dauid. Pſalmo centeſimotertio, ea ſignificatione vſus eſt dicens, Extenden⸗ Cælum ſicut pellem, vel vt ad verbum ſonant Hebræa, Sicut cortinam, ſeu tabernaculum. Et Iſaias cap. 40. inquit, Deum extendere Cæœlum ſicut corti- nam, tlam tenuiſſimam,& tamquam tabernarulum ad inhabitandum. Lippomanus quidem in Carena in Geneſim ſuper hunc locum tra- dit, verbum O2 Rachach, vnde eſt ductum nomen Rachiach, præter frequentem& vulgatam ſignificationem expandendi, ſeu ex- tendendi, etiam ſignificare interdum ſtabilire& firmare. Verùm nec ipſe vllum eiuſmodi ſignificationis adfert excmplum, nec Hebraicè apprimè docti, talem huius verbi vſum agnoſcunt. Qui Hebraicè Aloyſius L5 pomanus. tractant Mathematica, ſolida vocant nomine e˙ Rachiach, ſed id faciunt illi quidem nõ tam propria vocis Hebrææ ſignificatione ſer- uata, quàm Septuaginta Interpretes, qui Hebræum vocabulum Nos igitur exiſtimamus nomine firmamenti, hoc loco ſignifica- ri à Moſe totum illud ſpatium, quod expanſum& diffuſum eſt cir- cum terram vſque ad aſtra: ſcilicet quatenus oculorum acies vſque- quaque porrigi poteſt. huius ſpatij ſupremam partem tenent cœli& aſtra: imam partem elementum ignis& aëris. Et Moſes aliquando loquitur de firmamento ratione fupremæ partis, vt cùm dicit ſydera efſe poſita in firmamento: interdum ratione inferioris partis, vt cùm ait aues volare in firmamento,& firmamentum diuidere aquas ſuperiores ab inferioribus. Similit er in Scriptura, nomen cœli po- nitur nunc pro ſydereo, aliàs pro aëreo. Intelligendum autem eſt, to- tum hoc ſpatium quod inter terram& Cœlum Lunæ interfuſum eſt, fuiſſe plenum materia quadam aquea& nebuloſa, qualis ſoler D eſſe aër proximè ſuperfuſus terræ, cum eſt multis denſiſq́ue vapo- ribus,& craſſis nubibus obductus atque confertus. Atque hoc ego non ex meo ſenſu depromo, aut id meo arbitratu fingo, ſed ex ma- nifeſtis Scripturæ locis elicio. in libro namque Eccleſiaſtici capite viceſimoquarto. Sapientia diuina commemorans, quid ipſa in mun- di opificio egerit, Ego, inquit, feci, in Cœlis vt oriretur lumen indeſiciens, & ficut nebula texi omnem terram.& apud lob 38. ſic ait Dominus. Quis concluſit ostiis mare, quando erumpebat quaſi de vulua procedens, sum ponerem nubem veſtimentum eins,& caligine illud quaſi pannis iufantiæ ob- m z nolue Firmament: nomine quid Moſes ſigni- ficauerit. 8 4 — v 4 e 8 L“ *— ö“ 2 —,——-————“„ aga,m Cof natur EVGVBINVS: vel quod fit credi 94 CO MMENTARIORVM noluerem? Materiam an cernimus facillimè& ocyſſimè in atrem conuerti: ſicut enim aër fa- cilè denſaturin nubem& vaporem, ita viciſſim vapor magna facili- tate, celeritatéque in acrem foluitur. Iraque pars illius matetiæ ne- buloſæ tenuior& leuior, hoc ſecundo die commutata eſt in aërem, & in eum qui ſupra aërem eſſe dicitur ignem, vel potentia,& effica- Auguslinus citate primæ lucis ardentiſſimæ,& ad agendum potentiſſimæ, vt opi- pilius, Dei folius infinita vi 1 4 8ν 1n0p an0.& poteſtate: duorum enim elementorum ignis& aëris, tam velox & fubita procreatiò, non videtur naturali lucis potentia fieri potuiſ- ſe. Reliqua verò inferior pars illius materiæ nebuloſæ,& craſſior, frigidior& g magis eciam redacta, ſeparata eſt à terra,& ſibi locum congregata. b VERVMTAMEN Cuia ſupra diximus ſimilius verè eſſe, omnia denſata& ad proptiam elementi aquæ conditionem ne eam rurſus operiret, in præpatatum Duod pro- —... 1 ne ſarundo elementa fimul cum omnibus Cœclis eſſe facta ſecundum ſubſtan- prie 1 2 e facti ſit, tiam: dicendum potius eſt hoc die factum eſſe acrem non ſecundum ſubſtantiam, ſed factum eſſe medium quemdam terminum diſtermi- nantem aquas pluuiales Aterreſtribus,& eſſe factum locum natura- lem generationis eioſmodi aquarum ſublimium: ita vt hoc die facta ſit diſtinctio elementi aquæ in aquas aëreas& tetreſtres; tertio au- tem die facta eſt aliquatenus diſtinctio aquæ à terra. Ergo die ſe- cundo factus eſt aur non ſimpliciter, ſed vt rationem haberet firma- menti,& munus diuidendi aquas ab aquis. Neque neceſſe eſt hoc die ſublatos eſſe vapores& nubes in ſublime,&in media regione atris generatas fuiſſe aquas, cuùm infra dicat Moſes capue ſecundo Per jirma- quod co ndito iam paradiſo ‚nondum pluerat ſuper terram, ſed hoc die Denne, deſignatus& deſtinatus eſt aër, vt eſſet locus naturalis aquarum& ſ na ey diuideret aquas ab aquis. Lelhm GC SED vt ad propolitum reuertar per firmamentum in præſentia terram. intelligi debere ſpacium expanſum inter cœlum& terram, mulris argumentis patet. Primum: eorum qui nomen frmamenti tribue- pant corpori cœleſti confutatio, huius noſtræ opinionis eſt confir- matio: Si enim firmamentum non ſignificat corpus aliquod ccœle- ſte, proculdubio non aliud quàm quod nos dicimus ſignificate po- eſt. Deinde, mirißcè congruit huic noftræ interprerationi nomen Hebræum Rachiach, quod vt diximus, extenſionem& expauſto- nem ſignificat. Poſteà firmamentum appellatum eſt à Deo Colum, Hebraicè Shammaim, quaſi dicas, ibi aquæ: 3½ Sham enim, ſignificat ibi, D Maim verò aquas: hoc autem pulchrè quadrat in aërem, in cuius regione ſupeèriori ingens eſt atque perennis aqua- rum, pet imbres terram irrigantium atque fœcundantium generatio. Ad hoc, firmamentum eſſe in medio aquarum, diuidens aquas ſu⸗ perlotles 4 cem nebuloſam,& vt ita loquar vaporoſam, 4 rauior, circum terram ſubſedit: quæ poſtea tertio die B D etottsidi re aptequ nendo Opl li, ſecundumm pet ſebtend in lels ltte eflicendum Ino, A Dau gelcgolert. Dominus no ulirunaum cœl dei ſichueri ceſiooctauo tettiſReguc polteroti 8 wozndieiu NIc vel nobis prim inteſlexit& duagelimate terram meaim nulegiem, Eandem c Uweram i te ita ſerit Geneſeos; amueſtann lenge iim modum, in ſccunde bomt Et. El0 operi un flidun uu nli Man dorpn mal⸗ pinim,„ ſi— 2 4 OKVM Via lo enaeteeeteafan — 15 lcut enmm aat ici im vapormagnafaa que pars ilhus matckan le commüurz h nutata eſtin aiten em, Vel Potentia, Kehe Id †„ mdum potentiflime; bilius, Dei foline. 109; ouius, Dei foliusinünn 2 ngmis& aeris tam xeltt rlucis potentia fen pau Rerix nebuloſæ& crallos edit: quæ poſtea terto lementi aquæ conditiona 1 1 es 1 lus operiret, in Præpauan nus ſmilins verd eſſe, omii elle fada ſecundum ſäbthm um eſſe aërem non ſſccunamn JSuemdam terminum aitem. & elle factum locum unm. A bummm:na vt hoccdiefi Lereas terteſtres; tenion no aqux à terra. Ergode t d vGtationem haberetfumr 3. Neaue neccſſe etia 1. aubume,& m meadla fegdehe * 4 3' locus natutalis aquumn 4 amentum m nrec ; m& tertam, Wä — 4 zemawenu ube a nomen Acmamcau hil * ais et conlk. r ooinionss et ec 4 4 pus dliqvodcc 9 „nc A9- H 3 — 49e Helenos. ¹ it atour 1N GENESIM, LIB. I. 95 A periores ab inferioribus, nulli corpori præterquam aëri poteſt ve- rè aptéque accommodari. Præterea, quod Moſes dixit expo- nendo opus quinti diei, aues volare in ſuperficie fürrmamenti Cœ- li, ſecundum noſtram firmamenti interpretationem,& veram ha- bet ſententiam& intellectu facillimam. Ad extremum, crebro in ſacris litreris aër vocatur cœlum, hinc volucres cœli,& ad efficiendum diluuium cataractæ Cœli apertæ ſunt, Geneſeos ſe ptimo,& Dauid, Qui operit cœlum nubibus, Pſalmo centeſimo quadra- geſimoſexto. Zacharias, Cœli dabunt rorem fiuum. Zachariæ octauo- Dominus noſter in Euangelio dixit, Matthæi decimoſexto, Triste&, rubicundum cœlum, Moſes in Deuteronomio minatur Iudæis, ſi legem Dei violauerint, fore illis deſuper Cœlum æneum. Deuteronomij vi- ceſimooctauo Elias dicitur clauſiſſe tribus annis Ccœlum ne plueret, tertij Regum decimonono, denique BEATVS PETRVyS in fine poſterioris Epiſtolæ docet, eoſdem Cœlos, qui perier unr olim dilu- uio, in die iudicij etiam incendio perituros. Le Nrc verò hæc, quam rradidimus de firmamento ſententia, à nobis primo excogitata& inuenta eſt, eam namque tanto ante nos intellexit& docuit SANCTVS HIERONYMysS in Epiſtola o- tuageſimatertia quam ſcripſit ad Oceanum: Inter Cælam, inquit,& terram medium extruitur firmamentum;& iuxta Hebraici ſermonis Ety- mologiam, Cœlum, id eſt, Shamaim, ex aquis ſortitur vocabulum. Eamdem quoque interpretationem innuit in libro de Geneſi ad litteram imperfecto AvovsriVS: in duodecimo enim capi- te ita ſcribit, explanans hunc ipſum, quem nunc tractamus locum Geneſeos: Iu hoc loco, ait, cum dicitur firmamentum cœlum, intelligen- dum eſt ocanem istam æthæream machinam dici, quæ omnia ſabitantia con- tinet, ſub qua puri& tranquilli acris ſerenitas viget, ſub qua item iſte aer tur- bulentus& procelloſus agitatur. HANGETIAM opinionem idem HyovsriNys iam ante ipſum ab aliis proditam in libro ſecundo de Geneſi ad litteram capite quarto valde probat& laudat. Eamdem inter maximeé pro- babiles commendat BArvs IHOMAs prima parte quæſtione ſexageſimaoctaua: quin ſi quis aduertat animum ad eius loquendi modum, ad hanc ipſe propenſior videtur. DvRANDVS autem in ſecundo Sententia. diſtinctione decimaquarta eam cæteris ante- ponit. Et RvPęERTVS idem ſenſit in primo libro de Trinitate& eius operibus capite viceſimo ſecundo, ſic ſcribens: Firmamentum non ſolidum quid aut durum, Ur vulgo putatur, ſed aer eſt exten ſius, e5 adeo fabtiliatus, ut licet videri queat, rettins tamen ſpiritus dici queat quam corpus, testante Eccleſiaste, Eccleſiaſt. primo, cum dicit de lu- minaribus qua viſibiliter in eo feruntur, Lustrans in circuitu pergit ſpiritus,& in eirculos ſuos reuertitur. Hoc itaque cum ſolidum non fit, ſed neque ita corpulentum vt hæc inferior pars atris, aliunde tamen 5 criptu —yõ— — 2 Geneſ. Duæ obie- (tꝛones. Solutio obie- Kionum⸗ 96 Scriptura illud nuncupauit firmamentum: aquis. Sic Rupettus- hgnificarione vocis Hebrææ, COMMENTARI OCRVM oidelicet eb quod dinidat aquas ab 4 Non attiner commemorare Auguſtinum Eugu- binum, qui vt palam eſt omnibus fuſe tractat hanc imerpretationem in Coſmopœia,& pugnaciter præfractèque defendir. Caictanus etia quam proximè expoſuimus ‚affirmat panſionem, quæ eſt inter nowine firmamenti hoc loco ſignificari ex inte cœlorum viſibi- cœlum& terram, qua& aëtis& ignis omniumque lium extenſio comprehenditur. 5 VRRVM4 huic ſententiæ duo videntur officere: nam& nomen Latinum firmamenti„quod eſt in Latina& vulgari tranſlatione& vox Græca Ss qua vſi funt Septuaginta Interpretes in aérem corpus admodum tenue& inſtabile perpetuâque iactatum agitatio- ne minimè quadrant. Et Moſes paulò inferius, vbi opus quarti diei B tradit, ſolem& lunam aſtraque omnia in firmamento eſſe poſita af- firmat: non eſſe autem ſolem,& lunam, atque ſydera in eo ſpacio, uod aër obſidet,& implet nemo inficias ibit. Sed has obiectiones contra noſtram opinionem eſſe inualidas, facillima earum ſolutio declarabit-Prior ira foluitur: Non appellatur firmamentum, quia ſit corpus firmiſſimum, ſed quia eſt interſtitium& terminus interiectus inter aquas ſuperiores& inferiores: terminus, inquam firmiſſimus K immutabilis: ſemper enim id natura fert, vt ſuperiores aquæ ge- nerentur in ſublimiori aëre, indéque defluant in terram, inferio- tes autem aquæ ſub aëre locum habeant. Hanc ſignificationem fit- mamenti non eſſe commentitiam, ſed illi vocabulo bene con- gruentem, teſtem excitabo B. Auguſtinum, qui in hbro fecundo ſu- per Genefm ad litte. cap. ro. ad hunc mo dum ſeribit, Nec nomen fir- mamenti cogit, vt ſtare cœlum putemus: Firmamentum enim non propter ſtationem, ſed propter fimimatem, aut propier intranſg reſſibilem terminum ſuperiorum& inferiorum aquarum, intelligere licet. Idem tradit Kuper- aus eo quem paulo ſupra poſnimus loco. Poſterior obiectio mul- tis modis refelli poteſt. Nec reſpondeo, vt-quidam reſpondent, Mo- ſem aliter vfum eſſe vocabulo firmamenti ſecundo die,& aliter in quarto, illic nimirum pro atre, hic autem pro corpore ccleſti: vix enim fit credibile Moſem tam breui interuallo eadem voce adeo 12.. 4 4G variè& ambigae vſum eſſe, quod haud dubiè non paruam narratiom ſuæ obſcuritatem erar allaturum. Nec dicam quod à nonnullis eſt proditum, in ſecundo die appellari præcisè firmamentum in quarto autem cum adiunctione, hoc eſt, In firmamento cœli: vt hæc varietas, variari vtroque loco huius vocis fignificationem indicaret: hoc enim parum firmum eſt, dicitur enim, In frmamento cœæli, more He- braico pro eo quod eſt in firmamento quod eſt cœlum, vel quod 2. 1„ 1.. 4 1 ſupra in ſecundo die appellarum eſt à Deo cœlum. Nec deſunt, qui „.. a 118 un b cum dicitur ſydera pofita eſſe, in firmamenta cœli, illud. In firmamenlo sæli, interprerentur pro Supra firmamentum. Cerrtè qui per firmamen- tum 1 tun lnte mend celi, teridpe 1 R citcultus vod dican wes um, c lamam prot rum fueriti pulchrindi voce M extenlionen lorumacies ſus, nec vu coin quoel demiit& mantt,ſo inanevaga cit Moles, gi&iudic lolemſydde gumehtis fetior. Er ſta lam quara ac ſolait ha ſtione tii cellit, g qlam qu de aere in Hebtææ dicitur d Venetig. B& magis ed D poliiis,: erplicatu teum hoc karum a ſed aduet talle vider accit no teacmiſty bhanius ir mus in e enarrans h 0o R 1 0 R V M V Dadelic⸗ Amen e hnnd diudua memorare Aug a. ne. Sultnun du eractat hanc mmerpreraij 3 de.e on Reque detendit. Cactannh . , LOximn un expanſionem, quech 1 dmmlümquecclarunſi lentut officere: nam Kun atina& ulgari— Ptuaginta Interpretes, iun Perpetuaque lactarumajiu lä inferius, vbi opus Juri b I4 8 8 8 8 nia in mmamento elle olne . 6 6 onam, atquc fyderaintoſ 1 41 tobo d ₰..„. †2 1 mhcias ibit. Sed has obiccia 4 4* ½ 8 UaAHMdas, tac uima. eatum Wow Tr Frru MNohegp 1 awentum, om. 4 8* 1 „ Lim& teimms mien „ 3 efruine 5 1₰ rhn tetn in L5 mnqua 11 Arwathn 1 p„f“ rRNSrATH AAI A‚r VI Iu perlotes 3one . 4 1,2 . 5 u Ar In„rrAmM 4 1111““ In iertam, mc 7 2 4 1 4 A. ure Roniſegſgpert ⸗ rianc UISAIRAIORN K 1 4 8 Aa ahnig bere ch 22 4 44 V ulO Den e 8 uInNr ſecunct “ 0510 Keueen 3„. „r X A um ſcubit, Nemn „* H ay 1 7. 7 1 A *. 47. 1 4 5 8 4„ 37 1 nen n 4 AA 1 1 4 XN 1 A Daerior Obltde CUAGN 4 4 AeIII * AAA “ n „-.-—–—“ 4 AK ArpyüTP A pro corpolt ti .1 AMenmn AAeM 4 84enm. „ 11 f Ar Ual 0 Plue anp 490 10 X„ 4 1 19 1 4¹ 1 4 am amentum „ 1„ 7 ſ9 1 ſn vt Neſ M. P afekl 6 m ID 1 nel 11 1 14 1 8 2 *„ 3 ln 4 Ir „y 1 4 va A 1 N r 3 AAAN 2 4 6 8* K 15„wo 1 m Necc * 3 4 1 9 4 8*„ 4 12 124 1 1 ⁸* 4 . u 4 4 t nel l verte dul . 8 8 3 Sexpoluimus, aa 1 1N GENESIM LIB. I. 97 A tum intelligunt octauum cœlum, coguntur etidm illud In firma- mento cœli, exponere pro Sub firmamento cali. Sol enim& luna cæ- terique planetæ non ſunt poſiti in octauo cœlo, ſed ſub ipſo curſus & circuitus ſuos peragunt. IIla igitur probabilior eſt ſolutio, vel quod dicantur poſita in firmamento cœli, quia per ipſum firma- mentum, id eſt atrem, ſint hominum oculis expoſita& aſpectabi- lia: nam prout ſpacium hoc actreum magis minuũsve ſerenum& pu- rum fuerit, ita vel clarius vel obſcurius ſplendorem illa ſuum, atque pulchritudinem mortalibus oſtentant. Vel potiùs Moſes Hebiæa voce Rachiach, indiſcretè fignificauit vniuerſum ſpacium,& extenſionem à terra vſque ad ſumma ſydera, videlicet quatenus ocu- lorum acies vſquequaque pertingere poteſt, nec enim iudicio ſen- ſus, nec vulgi exiſtimatione, ſpacium in quo voluuntur ſydera, ab eo in quo eſt aẽr& ignis ſeparatum eſt. Itaque Moſes narrationem demiſit& accommodauit ad opinionem ſenſumque vulgi exiſti- mantis, ſolem lunam& aſtra per hoc ſpacium, ſeu vt vulgo putatur inane vagari,& motus ſuos conficere: neque enim hoc non infra fe- cit Moſes, cum enarrando opus quarti diei, ſecutus opinionem vul- gi& iudicium ſenſus, lunam appellauit luminare magnum; ita vt poſt ſolem, ſyderum maximum facere videatur, cum reuera, vt certis ar- gumentis docent Mathematici, plurimis aſtris ſit magnitudine in- ferior. Ergo in firmamento ſecundum partem eius ſupremam po- C ſita funt aſftra: in firmamento item ſecundum eius inferiorem, quam aër obſidet, ſunt aquæ de quibus agitur hoc loco. Et ita ſoluit hanc ipſam obiectionem Sanctus Thomas prima parte quæ- ſtione trigeſima arriculo primo. Illud etiam nemini negotium fa- ceſſat, quod in ſcriptura legitur, Et aquæ, qua ſuper cælos ſunt: tam- quam quod pluraliter dicatur Super cælos, propterea non poſſit de aëre intelligi: etenim ita dictum eſt ſecundum phraſim linguæ Hebrææ, in qua nomen cœli caret ſingulari,& tantum pluraliter dicitur Sammaim, hoc eſt, cœli, ſicut Athenæ, Ayracuſæ, Venetiæ. 8. EXDPEDITA priori quæſtione de firmamento cœli, alteram Quales ſint magis etiam perplexam& litigioſam de aquis ſupra firmamentum 22 jupia D politis, tractare aggredimur. Quales eſſent illæ aqus, difficillimum ae. explicatu viſum eſt iis, quibus nomine firmamenti cœlum ſyde- reum hoc loco ſignificari erat perſuaſum: quamobrem moltas illi earum aquarum interpretationes,& alias alij non diuerfas modô, ſed aduerſas etiam tradiderunt. Incipiam ab Origine, cvi, quòd for- taſſe videretur incredibile ſupra cœlos ſydereos eſſe veras aquas, placuit nomen illarum aquarum non propriè accipere, ſed figura- tè ac miſtycè interpretari. Etenim is(quemadmodum refert Epi- den phanius in epiſtola ad Ioannem Hieroſolimitanum,& Hierony- Le ſor br mus in epiſtola ad Pammachium) in ſcriptis ſuis ſoper Geneſim 1a Hale an enarrans hunc locum, per aquas ſuperiores interpretatus eſt bea- gxlos mtelligi. Comm. in Gen. tom. 1. n tos Pſalm 148. Sentétia Ori- — 8— COM MENTA KR 10ORVM 55 2. 4„ 1„ e aquarum ſignificari ait ¹4 4 nlixlituc tos angelos, quos etiam à Davide nomin 5 Kun hurſ pſalm 148. cum dixit, Et aqu qud uper cœlos ſunt; laudent nomen Domini per aquas niam ſ 8 verd inferiores expoſuit malos Angelos eccœlo in hunc turbulen- nuuat me tum& caliginoſum atrem deturbatos. Hanc interpretationem Epi- almiuse 0„nes re. Phanius& Hieronymus ſupradictis locis damnant, quam etiam re- quam 5 Mdr a5b E. fellit Epiphanius eo argumento; quòd aquæ ſuper firmamentum lo- nu ſhm⸗ pipybanio, Hie catæ; ſint ille, quas Moſes infra capite ſeptimo ſcribit apertis cœli lis läem 1 rommo, Baſi- cataractis, ad efficiendum diluuium fuiſſe delapſas. Baſilius in homi- ia tenn na. Amdlo Lo, G& Au- r. 6 101 6° lia tertia ſuper Geneſim, hanc expofitionem, tacito tamen Origenis nomine, emorat,& quaſi ſomnium, anilemque fabalam reiicit:& ſanè merito. Nam præterquam quod hiſtoricam Moſis narrationem nonnumqua de veris aquis corrumpit, ad intellectuales& ſpirituales aquas ni- deſcegdens mium violentè acinepte detorquendo ‚duobus etriam Scripturæ te- tecoppkan Ifutatur: alterum eſt in Pſalmo 103. vbi ſic eſt, ter blem o acvapum 1 mibto de colim elle pirtam te tate ac dec etiac hulus = ſtimoniis apertè coi 9ꝗ ſ ee e errona a, 8 ad' vor cœlumm ſicut pellem, qui tegis aquis ſaperiora eius; vel vt ad ver- bam eſt in Hebræo, Qui contiguas& contabulas fuperiora eiu, quod in Spiritus angelicos nequaquatn conuenit: alterum eſt in Pſalmo 148. Suerorum, vbi cum omnia Dei opera prouo- & in Cantico trium p Dan.z. centur ad laudandum Deum, primo loco memorantur Angeli& vir- , e, Extenden. —— tutes cœleſtes, deinde verò ajuæ qua ſuper cœlos ſunt: quo licer intelli- tobabiliu gere, aquas illas ſuperecœleſtes ab Angelis eſſe diuerſas. Atque hoc nem ardor Scripturæ teſtimonio ad eam opinionem redarguendam vſnus eſt tidait cui Rupertus primo libro de operibus anctiſſime Trinitatis capite eeos; vigeſimo tertio, Augaſtinus ſimile quippiam Origenis opinioni ſcri- C C Nllede ptum reliquit libro vigeſimo tertio, Cõfeſſionum capite 32 ait enim lunller co krmamentum eſſe poſitum inter ſuperiores aquds ſpirituales,& inferiores corpo- nuls eo rales. Verum, hoc ipſemer poſtea in libro ſecundo Retractationum ſet, Kl capite ſexto, vt in re tam obſcura inconſideratè dictum, reuocauit, paus tantu atque correxit. 1 rum ſit ar Keeh Pfue a ne elt ſentennie mnitorum;& antiquitatis& docrinx ſan- teint; h, hehe Ritmnit Täe Ruile Pie antiumm lrorhhen probata 8 nobilitata con- ood in! 9., ſephe, fenſu, veras& naturales ellec aquas ſupra cœlum ſydereum: quas tewplis! Baſilij. Teo- enim Moſes proprio nomine, ac ſimpliciter appellauit aquas, pro- Im oereti, Géna- culdubio veras aquas eſſe intelligendas: Sed quibus hæc placuerit 9 7, dnbra dnts 4 4 2 noninraboc lu ſtinus Martyr teſpondens 2d 93. quæſtionè D 4 quas ſupra cæ= dororum aft, iergaA ols ſſe aquis tecta ſecundunm illud, Qui tegis aquiis C em ſeherius eius: earum vero aquarum Auplicem eſſe vſum, alterum, ad immen- Ad ide 3 rantorumque 9 derum ardorem, ne penitus omnia conſiumantun, ogia peli Jh zeh ecnate mitigandum atque temperandum ralterum, Vt earum pon- ei cap.y. dere Aorſuum cœli vrgeatur ac prematur deorſum, ne crebro ac violento ven- naruræ loc P/alm. 103. Thams eed eſ concuſſum huc lus agitetur. Similia fere duo ludæ orum apta cxle 1deini Lhio 8 loſednae odirlerdn Daſälins autem Hlo- nelim ad i Krum vil as necsilrates mulga— um acuarum ſuperecle- uo,reſet, ſputat: Nam cum Deus inquir& accufata okatzne di. clumarg B cum Deus, inquit; infinitam prope vim ignei ardoris propter lone ferat multiplices 4KIORVIHx Rihe AQuar* AAutum lgnil 1 dl dal, „„ 1 0 I 12 4 D Der a CA Te in 7 ane 11 Lm Iptetations 4 donend 9 4„ „ 1 H 3 8 5 Ine 4 4 l 5 m U 1A „ 8 N 1 ¹ 4 14 en 8 8 2 † 4 A 8 3 113 on, 4 K uian An. „ 4. — 4 Uärran . 18 Natajers 3 1 8 4[„ 4½„ 1 8 a4 XN ) 4L 4 1 „ 2 KIach Ichd 4 1 4 4 à 04. v AN † 3 Vpr E Ni 407 * 2 83 8 8† In Dan A 4 ¼ 111 11 14 S Smnla Dei open mm 4 4 z 4 3 4* FATI 1 4 Olantur 1 1 ſſer inerſa SKS 1 1. an ASNlr 1 en. 4 rip rinpe 4 1 A i e A 4 1N GENESIM, L 1.B. I. 99 multiplices& ad plurima neceſſarios eius vſus in calo,& infra eælum multi- fariam ſpanſiſſet„ eſſétque ſuapte natura ignis voraciſſimus, Huqnue facundiſſ.. mus ac minimis mire creſcens initiis, ne ob eum cau ſam vniuerſt ſalus atque in- columitas periclitaretur, ex aduerſé maximam ei infra fupraoue cœlum vim aquarum oppoſuit„Vt earum refrigeranone tantils igniutn ardor temperatus, non ſölum non obeſſet mundo ſed, etian prodeſſet plurimum. Sic fere Baſi- lius. Idem tradunt Theodoretus quæſtione vndecima ſuper Gene- ſim, Gennadius irem& Seuerianus, vti hoc loco citantur in Cate- na. Ambroſius verò libro ſecundo in Hexameron, capite ſecundo etiam huius rei duo ponit indicia& argumenta: alterum, quod nonnumquam ingens aquæ vis de cœlo repente magno impetu deſcendens in tantos im bres reſoluitur, vt flumina& lacus repen- te comple antur,& vel ipſa exundent maria: alterum, quod frequen- ter Solem cernamus quaſi madidum& rorantem, ſcilicet propter aquarum alimentum ad eius ardoris temperiem, attractum. Beda in libro de Natura rerum ait, quibuſdam eſſe viſum aquas ſupra cœlum eſſe à Deo poſitas, vt carum ingenti copia è cœlis præci- pitata in terras, generale totius orbis dilauium, quod Dei volun- Aquas ſapra- tate ac decreto aliquando erat futurum, effici poſſer: verum ſibi cæleſies nen probabilius videri, eas aquas ad refrigerationem& temperatio- fulle eſerua- nem ardoris ſyderum fuiſſe comparatas. Supradictam opinionem ra a Snne. tribuit cuidam doctori ſolenni Toſtarus ſuper caput ſeptimum Ge- k neſeos: ſed eam falſam eſſe, duplici conſtat argumento: tum quia vt illæ defluerent in terram ad efficiendum diluuium, neceſſarium fuiſſet cœlos omnes diſrumpi, vt illis aquis pateret deſcenſus,& rurſus eoſdem cœlos occludi: tum quia vel tota illa aqua defluxiſ- ſet,& ſic totus locus, quem obſidebant remanſiſſer vacuus: vel pats tantum defluxiſſet,& reliqua pars eſſet fruſtra, cum non futu- rum ſit amplius diluuium generale, vt promiſit Deus Geneſ. 9. Nec defunt, qui putent hunc quoque ſenſum eſſe Eccleſiæ, propterea quod in hymno qui ad veſperas feriæ ſecundæ publicè cantatur in templis ſic eſt. Immenſe cœli conditor Firmans locum cœleslibus, Qui mista ne confunderent, Simulcq́ terræ riuulis, Aquæ fluenta dinidens, Vt vnda flammas tempernet, Cœlum dedisii limitern. Terræ ſolum ne diſſipent. Ap idem perſuadendum, adhibent quidam rationem hanc ex ana- Neque ad:?- logia petitam, quam tangit Auguſtinus libro vndecimo, de Ciuitate heauauis fy. Dei cap. vlt. ſicut in micro coſmo, id eſt, in homine, ſopra cor igneæ 2ee, eefs eoe naturæ locatum eſt cerebrum frigidiſſimum; ita in magno mundo excitatam. ſupra cœleſtes ignes, aquas eſſe politas. Idem libro ſecũdo, ſuper Ge- neſim ad litteram cap. 5.& in libro de Geneſi imperfecto capite octa- uo, refert quoſdam fidelium conuincere voluiſſe, aquas eſſe ſupra cœlum, argumento Sarurni, qui cum maiori cæteris planetis concita- tione feratur motu primi mobilis(pari enim tempore longè maius n 2 circuit 1 ö 6 ö COMMENTARTORV M 100 . 2. 813 m)— circuit ſpaciun* de fri eſte dcbäbas zcum tamen Aſtronomi doceant Saturnum eſſe frigi- ie m. huius tantæ frigiditatis non alia profectò cauſa, quàm ſu- diinm cini f. ſt. Sed hoc friuolum eſt: percœleſtium aquarum vicinitas eſſe poteft. 2 ditiands 3 2e um vicinius eſt iſti is m or aturni,& octauum enim cœlum vicinius elt iſtis aquis, qu bu⸗ b dalen, inter hunc& illas intermedium: quare ſydera inera d 3 eo ſunt, quò propriora illis aquis, eò pleniùs earum frigi earem mtire ipare deberent: quod falſum eſſe patet, vel vnius vei eu . 8 6 1 1 44 6 10 apu 0— Caniculæ argumento, quæ ardoris exceſſu inſignis eſt—. Pus n nes gentes infamis. Beatus Auguſtinus loco proximè po uo ch e Imodi aquis, qua ratione ſupra cœlum eſſe queant; multum di- ſputaſſet, hanc tandem velut clauſulam diſputationis adiicit, Qus bit Augauſtinus. lbilein efl QOdomoado OB IICIT VR aduerſus iſtam opinionem, labilem 1 uxam aqua per ſe aquarum naturam ſuper extimam cœli faciem, quæ perfectiſſime ro- Ta bilis 772—* 4. T— 2 1 Ieer- 5 labis& hu- canda& leuis eſt, non poſſe conſiſtere. Soluit hoc Baſilius, lcer cn æa ſupra cak.—,.. 3 3 2 lum conſiſtere caua Cœli ſuperficies ſit rotunda, non continuo amen efſe conſe queas. uens& neceſſarium, vt conuexa Cœli ſuperficies it etiam rotun- Vafilius Ho- da, ſicut videre eſt in fornicibus& locis concameratis. Beda veroò in 3114 11 Re.....,„2. Lu 3% e Hexameron ita reſpondet; Non eſſe minus facile omnipotenti Deo tene XAameEr ON. 8 tas atque concretas, quam(quod facit quotidie) tenere aquds in ſublimi adre ſuſpenſas, vnde tantus fit imbrium defluxus, quod loco miraculi prædicat Iob de Deo capite vigeſimoſéxto. Qui ligat aquas in nubihus ſius, vt non erumpant pariter deorſium. Ipſe enim eſt, qui vndas rubri maris atque] ordanis, in ſubli- me erectas& murorum ſimilitudine firmatas, fecit conſistere. Sed ex Beda quærendum eſſet, vtrum putaret aquas eſſe ſupra cœlum naturaliter, n miraculosè: Si diceret eſſe miraculum, facilè reiiceretur ex ſenten- tia Auguſtini, cui non placet in reddenda ratione eorum, quæ in pri- ma rerum inſtitutione& diſpoſitione facta ſunt ad omnipotentiam Dei& ad miracula confagere: ſin autem diceret aquas ibi eſſe natu- raliter, facilius confutari poſſet, cùm naturalis aquarum locus ſit infra atrem terræque proximus. Nec iuuat eum argumentum va- porum, qai ſunt in ſublimi aëre; namque illi, vt ſint aqua ſecundum ſubſtantiam, non habent tamen naturalis aquæ proprietates, frigidi- tatem dico, denſitatem& grauitatem, ſed propter calorem tenuati & facti leues, feruntur ad ſupera loca; cùm primùm tamen in veram aquam mutantur, non queunt ſublimi loco conſiſtere, ſed naturali Pondere ad ima deferuntur, ac licet vapores ad ſuperiores regiones aëris, ob eas quas dixi cauſas, ſubuehi queant, vltra tamen nec ad ſu- Premam aëris regionem, neque ad locum ignis, quantò minus ſu- pra octauum Cœlum poſſunt attolli. Beatus Avo vSTIN VvsS libro ſecundo — calorem jpere,& ardenti maiorem quoque calorem concipere, or A 3 3„ 3 3 3 1 8 re aquas uper Cælum Hdereum ſiue liquidas„fiue modo Crystalli conglacia- C D 1 —ᷓ ſecundo de vinto que ege Juru umingult uuquſme Fun Thjſah um yuuri ghali ſuune⸗ iuna ſy aian opinaſio lo i pottt,i ptimò ploht tæbentis;! nem iſtilme minusnatut neexttemit non appeti quu eiun rarefetiace enacurali tam pacuita ànuctagte kare qban 6— at conet mutatur. 9 ½0 vI lopet ſyde Knuearale pos xrauic naturalem nem, tan tetrelttibe orbes elle naturalen D cerrimus ex bbihe cipitati, illic elle cc et pe pett onnes qua te conneni len errum S Uatutayyt Ulg Deds of rum fim pol — 4 al FaAr 4 1 1 ru 4144 eile patet, velenushy 7 144 4 84 182 0a 4 1 Dceant Sr. 86 Jaturnumeles nOn alla profectè caula ² Poteſt. Sed ho n concip oncipere,& anh 3) la . ſtiuom dJuns, quàme is quàm ordi, dam ) deta merram anti qu krigiditnen Gér 41114 Lee 1 ellu inlignis ett Kna 4 9 di minnne aubuem , 1 4 6— 194 4 en Men Chhr * 1 2 4 1 † ½. 14 1 48 Lmate Dei(aD, NI H 1 1. 4 1 15 NeaN ar 1144 4 mlabllem Kia 1 3 4 17 a Nar a hn 1148 KRn) 8 HPellectthm 5 3- 3 .“ dSolunt hoc Baklüss, lonn ₰ Continuo tamen cho rAEPTIS„A 1perhcCies ut einm 8½ 4 4 † D S metatls. Decaſ 3„ mrdternh e 1 * 1441 3 AAh *½ Modo(nauhe 8 ar r AFAL ILAn „ tt mm 1 „ 414 n M 1 4 1 15 aqaat „ 7 1 „ ouce N 8 J. 1N GENESIM., LIB 101 XA ſecundo de Geneſi ad lit. capite quarto& in Dialogo ſexageſimo quinto quæſtionum, quæſtione vigeſimaſeptima argumentatur non eſſe putandum incredibile aquam euehi & eſſe ſupra cœlum: Videmus enim, inquit, quotidie aquam tenuatam in vaporem, tolli ad ſuperiores partes „⸗ 2.„ aëris, quæ ſi magis etiam magiſq́ igitur Phyſiologi doceant, omne corpus in infinitum rareſcere& din tenuaretur, celſiora quoque loca peteret. Cum idi poſſe, etiam poterit in inſinitum fieri leuius,& ad quamcumque locorum ſublimitatem ſuſtolli: quocirca non videtur impoſſibile, aquam eatenus attenuari poſſé, quoad idonea ſit etiam ſupra Cælum promoueri. Hæc Auguſtinus. Cuius nec Excutitur op, opinatio probabilis eſt,& inualida eſt argumentatio. ri poteſt, vt adeo extenuetur aqua, vt ſupra Ooœlum efferri queat, primò propter ſoliditatem& continuitatem cœli, nulli tran. præbentis, tum propter regionem ignis ſuperfuſam aëri, qui om- Ieſisbas. Non enim fie- nto,& argu- mẽétatio Au- 4 guſtini de- Iitum quis ſupercæ. nem iſtiuſmodi vaporum vim prorſus abſumeret, deinde, quia ter- minus naturalis eorum, quæ fſurſum feruntur, eſt citima orbis Lu- næ extremitas: leuiſſimus enim omnium corporum ignis vlteriora non appetit loca, poſteà, licet ompe corpus ratione Mathematica, qua ſeiunctum ab omni materia naturali cogitatur, in infinitum rarefieri ac diuidi poſſe dicatur, id tamen reuera fieri nullo in corpo- re naturali poſſibile eſt, omnium enim rerum natura conſtantium, tam paruitatis& magnitudinis, quàm denſitatis& raritatis certus à natura præfinitus eſt terminus: quamobrem aqua non poteſt con- ſtare quantalibet raritate, ſed ſi plus quàm fert eius natura attenue- mutatur. SEp vt breui præcidam, vniuersè opinionem iſtam de aquis ſuper ſydera poſitis, confatabo. Nullo modo eſt credibile, veram & naturalem aquam eſſe ſupra Cœlum: etenim cùm ſit aqua cor-; pus grauius& craſſius atque ignobilius aëre, eſſet profectò contra tur, continuo vertitur in acrem,& hic nimio plus tenuatus, in ignem Probatur ve- ras aquas non eſſe ſupra cæ- u. naturalem rerum ordinem,& contra bonam vniuerſi diſpoſitio- nem, tantam vim aquarum, certè longè maiorem omnibus aquis terreſtribus, non modo ſuper aërem, ſed etiam ſuper octo cœleſtes orbes eſſe locatam. Nam& ratio docet,& confirmat experientia, naturalem aquæ locum eſſe infra aärem,& proximè ſupra terram: cernimus enim aquam non quieſcere in aöre,& quæ in ſublimi aëre ex nubihus generatur, ſtatim ſuopte nutu& pondere deorſum præ- cipitari, quare ſi aqua eſſer ſupra Cœlum, negari non poſſet eam illic eſſe contra naturam ſuam ac violentè: atqui nullum violentum eſt perpetuum: nec eſt credibile Deum, qui in exordio mundi res Deus& na- tura, nihil fa- ciunt fruſtra. omnes quas potenter condidit, ſapienter etiam& cuiuſque rei natu- ræ conuenienrter diſpoſuit, tantam aquarum copiam contra natura- lem earum propenſionem arque impetum ſupra Cœlos collocaſſe. Si natura, vt ſæpe vſurpat Ariſtoteles, nihil facit fruſtra, quanto mi- nus Deus omnis naturæ ſapientiſſimus opifex, fruſtra tanram aqua- rum vim poſuiſſet ſuper coœlum,& tot annotum millibus violentè n 3 ibi COMMENTARIORVM 10² ibi tenuiſſer, p 4 oydera n in- ut babuli 151 excogitati poſſit: Nam quod azunt— kuuſ digere rqri ſe earum refrigeratione ad mitigandum ac mo et um ar orem ſy. geratione ad qerum: Peripateticis nequaquam probaretur: Sydera Anih non eſſe een ſa calida& ignea, demonſtrauit Ariſtoteles libro ſecundo, eCcrlo,& S 1.libro Meteororum,& nos oſtendemus in alio libro, quem de cœlis & ſyderibus ſcripſim us,& huic ſubnectemus.v erum— eſſe cali- da& ignea:at quantò ſatiùs fuiſſet à principio non plus caloris tti- buere cuique ſyderi„‚quàm quantum vtile futurum erat ad mundi conſeruationem: quàm immoderatum iyderibus lalgiti caloremsad quem poſtea corrigendum& temperandum, opus fuerit 1fto kamvlo. lento aquarum temedio. Et vero, ſi 2qua illa refrigerando minuit ardorem ſyderum, id fieri non poſſet ſine alteratione: remiſſio enim vnius contrarij, auctore Ariſtotele, non fit niſi propter contrarij ad- mixtionem: quamobrem perpetuo ſydera altetarentur,& quodam- modo corrumperentur: cerrè in illis notabilis aliqua variatio eueniſ- ſet, quæ tamen ne minima quidem poſt mundum conditum adhuec potuit deprehendi. Cuͤm autem ſydera non calefaciant niſi per lu- cem; vt remittatur earum vis calefaciendi, neceſſum eſſer pariter etiam minui vim& copiam lucis, quam tamen eandem omni æuo& inuariabilem fuiſſe, conceſſu omnium conſtat. Porrò inter contraria, mutua eſt pugna,& vt Philoſophi loquuntur, actio& reactio: quo- circa& aqua illa reprimens vim caloris, viciſſim ſyderum ardore ca- leſceret, atque tabeſceret, ac tandem interiret, cuius interitus& irri- tum faceret primum Dei conſilium atque propoſitum,& locum aquę corruptæ inanem& vacuum relinqueret, vel aliquid in eius locum recens generatum fufficeretur: vel aquarum interitus proficeret ad incrementum ſyderum,& inſignis ahqua ſyderibus fieret acceſſio. Hæc cuùm ſint,& rarioni& ſenſibus& doctorum hominum obſer- natiombus planè contraria, ſunt etiam omnino repudianda& reij- cienda, è qurbus hæc neceſſario conficiuntur. Non eſſe item AL 11⸗ his opinor conuicti rationibus opinantur, eas, aquas eſſe comparataus compararas ad retundendum ardorem ignis elemenraris lub or- ad retunden S d reunden bem lunæ ſubiecti, qui cùm ſit mole ampliſſimus, potentiaque effi- diu 19uus els- 1* N 4 mentaris ar- caciſſimus, niſi eſſet ita reprelfos, omnia conficeret at que conſume- b actenuiſfima materia, magnam habet calefaciendi vim,& ei, quan- tacum que ipſa ſit reprimendæ, tum medias regio aëris fiigidiſſima, tum immenſa terreſtrium aquarum copia abundè ſufficit, ac ne illa quidem ſupercœleſtis aqua poſſet ad elementum ignis frigus ſuum tranfmittere: impedita quippe eſſet octo cœleſtium orbium interpo- b ſitu, qui cum ſint incorruptibiles, nec frigoris, neque cuiuſquam alia- rum qualitatum, quæ vim habent corrumpẽdi ſunt capaces. Quidam verò ſic argumentantur, cùm duæ Ent in ſublunari mundo principes qualitates vim agendi habentes, Calor& Frigus, harũ in cœlis cauſas elle ræſertim cùm earum aquarum nullus ſatis idoneus& A dorem. ret. Sed hoc furile eſt, nam neque ille ignis, cùm ſit in rariſſima 4 eſe icoss jeitor Cœlla ſccoltates⸗gle (œrüpen lam lum quidẽé cllorimable aut tenvlet 3 SvNTdj terpretatione impleam, 2 Mogckinas meryiiaur: matt am rern run o ſhln Uan an tam Mfirmate&. de hr renuhi mmm.den totobad N ete:os,ab. jpls etian Molis ſent Esrm locopetye innelligen tatam pri ocbum plaetar nauentur: d liezamen gis:quibug & Cuhar aquarüa laben es äilge 68 det. ar lleymyring wlan yrnal mieni:in f 0 1Aar 1 4 p Auatum nullus(as. K u Aain 10 — — 1 — — eles ldre Nüerx enam Lies 10 lecundo,deCa, in auo lidto, quen en 4 44 aus. Verum demus 0 AK 4 4 ct à principio non ul Plo non plus cäun 4 1 Nille uin V tu 4 tum era d Tyh * 41 4 rihne 1. 38 88Ss nälgin calara r naͤnm 4½ 1 4* 441 aum,Opus ruet tou 1 r 4 1 19 ſf ge Aalteratlone lel Mo 4 t 1 DTröno rze 8 ͤ di 1 bpiet conur deia alterarentur, Kaaaa 4413 al ua vatlabh ede * 8 wundum Conduanz 1 441 ATPA SfArfan 4 h 443 n LCalctaclam m „ f 4 8 1 4* UASr Amn “ eandem Ooum 4 p SAIkofean SKOnRat. rOltO meren. 3. 8 AA n ntut a 0& aA. 41 zau 114 rerrig 4 Iua illa retrigetandon 88 1N GENESIM, L IB. I. r0; A eſſe aliquas effectrices& conſeruatrices neceſſe eſt. QOuemadmodum igitur Cœli aſtriferi ſyderum lumine calorem generant ac tuentur, ita ratio ſuadet eſſe Cœlum aliquod aqueum, cuius potentia frigus effici& conſeruari poſſit. Verum hæc infirma eſt argumentatio, nam neque cœlum illud per tor orbes intermedios vim frigoris tranſmit- tere poſſet ad res ſublunares,& Aſtronomi vim frigefaciédi etiã aſtris, vt Saturno tribuũr, multi præterea hoc referũt ad varias influentiaru facultates, quas cœlis aſſignãt. Denique ſentẽétia eſt Peripateticorum, Cœlũ per lumen facere tà calorẽ quàm frigus, diuerſa tamen ratione, illum quidẽ per ſe, hoc autem per accidens, nã præſentia luminis facit calorem, abſentia verò frigus: quò enim lumen Solis, aut nullo modo aut tenuirer pertingit, inibi frigus vigere ac roborari cernimus.. B SvT ali), qui malto aliter aquas illas interprerantur: quarum in- Ohinio mul⸗ terpretationes arque ſententias, vt propoſitum& promiſſum meum Amae eetae impleam,& ſatisfaciam lectori, tacitas præterire non debeo. Beatus F5 auteuee Auguſtinus prioris libri de Geneſi cõtra Manichæos c. 11. per aquas, 14, vulgo ap- Inerpretatur materiams per firmamentum, œlum atriférum, quod diuidit inter pellat Cry- materiam rerum inuiſibilium, atque ſupercælestium,& inten materiam inferio- ſtallinum. rum& fublunarium corporum: dici autem aquas illas inui hiles eſſe ſuprà(œ⸗ lum, non tam locorum ſpaciis, quam naturæ dignitate. Sic ille, Verùm, ne hoc affirmatè& pro certo dicere videretur, proximè ſubiicit. Quamquam de hac re nihil temere aſirmandum eſt:obſéura eſt enim& remota. à ſanſibus hHo- minum. Bene habet, quòd hoc Auguſtinus dubirtanter ſenſit non enim eſt probabile: nam præterquã quod facere Angelos ex materia con- cretos, abhorret multum à doctrina iampridem probata à Theologis, ipſa etiam interpretatio tota eſt figurata& myſtica, nec verborum Moſis ſententiæ inhærens, nimiumque violentè contorra. Esrmultorum Theologorũ alia quædam opinio, in primis hoc loco perpendenda& diindicanda. Placet multis per aquas ſuperiores intelligendum eſſe nonum Cœlũ ab ipſis dictum Cryſtallind,& pu- tatum primum mobile: per firmamentum autem interpretatur, vel octauum orbem tantummodosvel ipſum vna cum ſeptem ei ſubiectis planetarum orbibus, hærc præter cæteras ſententias probarur 8. Bo- nauenturæ in 2. ſent. diſt. 14.& EÆgidio in z. p. operis quod ſcribit in D Hexameron c. 14.& ſequentib. nec paucis aliis fcholaſticis Theolo- gis: quibus aggregare oportet Nicolaũ de Lyra, Toſtatũ, Caietanum & Catharinam. Proptereâ verò nonũ Cœlum putãt à Moſe nomine aquarũ appellatũ, quod magnã cum aqua ſimilitudinẽ& céuenientiã habeat. Scd quæ ſit iſta conuenientia& ſimilitudo, quoniam cæteris diligẽtius& enucleatius exponit Bonauent. ipſam audiamus in 2. lib. SEt. d. 1 4. art. i. ad huc modũ ipſe Philoſophatur; Ia asua elementari tres eſſe proprietates, perſpicuitaté, frigiditatem& grauitatem:in per picuitatc nonum cœlum fõnmaliter conuenit cum vera& naturali aqua, in grauitate nullo modo conuenit: in frigiditate partim connenit, partim autem minime FPrmaliter qui- dem non conuenit quia, non eſt actu frigidum, at verò wirtualiter& effeclins maximè Confutatur 1E Mone ſapradicla epi dis rationibus refellere: principio, 104 COMMENTARIORVM maxime conuenit habet enim iti ura⸗ nonlum cœlum duas habeat ATlid proprietates, non inepte aoudtunn RoOmune dp⸗ pellatur. Sic ille. CarkKvM iſtam opinionem non eſt difficile multis& vali- ſecundum iſtos feteri oportet, nio et nonum Moſem in breuiſſima narratione tripliciter variaſſe ſignificationem cœlum quo Cryſtallmum dicitur nã eſſe huius vocis Aoua: Etenim cum primo dixit, Et ſpiritus Domini fereba- tur ſuůper aquas, iſti per aquas exponunt materiam primam, vel cor- aquas ſupra pulentam quamdam maſſam: cùm autem poſtea ſubiungit, EFiat fir- cælum poſitas mentum in medio aquarum,& dinidat aquas ab aquis, Per aquas ſupe- oſtenditur. riores interpretantur nonum cœlum: cùm vero Moſes tertio loco dixit, Congregentur aquæ quæ ſub cœlo ſänt, in locum vnums iſti nomine aqua- rum,, verum aquæ elementum intelligendum eſſe cenſent. Quis igitur, etiamſi non nimis acutè videat, non videt eam interpreta- tionem& procul eſſe à vero,& vitioſam facere ac reprehenſioni obnoxiam narrationem Moſis, vr quem faciat perexiguo inter- nallo eiuſdem vocis ter variata ſignificatione, in doctrina tam ſe- ria& graui, nimis ambiguè& obſcure loqui? Verùm cominus iſtam de cœlo Cryſtalliano opinionem propriis argumentorum machi- nis oppugnemus. Aoprimò, propoſitum& inſtitutum Moſis, qui hanc hiſtoriam ſeripſit Hebræis rudibus, nec doctrinæ rerum in- uiſibilium capacibus, illud profecto fuit,(vt non ſemel antea me- minimus]) originem atque primordia mundi huius corporei& aſpe- ſtabilis,& creationem rerum omnium quæ in hoc mundo huma- nis patent ſenſibus; enarrare:nonum autem cœlum eſt prorſus ina- ſpectabile, nec modo non manifeſtum vulgo, ſed etiam doctiſſimis Philoſophorum& Aſtrologorum vfque ad. Hyparchi vel Ptole- mæi rempora incompertum. Deinde ſi nonum cœlum quia per- ſpicuum eſt, aut, vim habet refrigerandi, propterea dicirur aqua: pari ratione orbis Saturni appellari deberet aqua, quippe cùm to- tus præter aſtrum Saturni ſit pellucidus, ipſum autem aſtrum frigi- diſſimum eſſe cenſeatur ab Aſtrologis. Poſteâ perabſurda eſt locu- tio,& nimis remota à communi loquendi confuetudine, appellare aliquid ſimpliciter aquam, quod habeat vel perſpicuitatem, vel re- frigerandi potentiam aquæ ſimilem: ſic enim& vitrum,& oppium, & lactucam appellare aquam poſſemus. Illud quoque mirum eſt, qua rarione iſtis exploratum& perſpectum ſuerit, nonum cœ- lum eſſe diaphanum& Cryſtallo ſimile: cum ad eius rei noritiam, nec ſenſunm adminiculo, nec vllis ingenij opibus, nec cuiuſquam nobilium Philoſophorum teſtificatione aur monitu, peruenire po- tuetint. certè fuit proprium hoc eorum inuentum, qui cum perſua- ſum haberent aquas illas eſſe ſuper ſydera, quo grauiora vitarent incommoda„cœlum illud Cryſtallinum ingeniosè commentii ſunt. Sed quis obſecro ſcit mortalium, nonum illud eœlum fit totum om- nino pellucidum& perſpicuum nec ne Quid 2 quod arbitrantur iſti demrrefrigerandi vim vt aqua: qudà proptér cum A 3 itt nonu ai trecente ſeroationib ſuperils„G afrmaner ucici, ſtp 1- autec deluo niaai aqun- neigerua certatalone lo argumente ſtà puoplan 8 prohadleN raan ſyder conſeqbens refiigetatio torſed pii fiigetet cu ticb ſtat no tun&lume tum ignis rampereta „uſcce cumild ttiam pau certe alſ de ſupete KES- orealiorr ſam nor ter cetera t& pro laris pell D chlomhe Quaqued ſeNos i9 ellt alias vOcant ph gacium a6 io 4quas entt,quan Dolez exter dbeger bandan& V Da& ün bet Con AXIORVIH Fand vm MeAer„ * 197 mepte a NM aa: aun 1 Tuarun nana, 4 4 1. on eſt diffcile wolisn. 10 leenn 3 1 8 cundum iſtos fer tiplciter variaſſe ſionig le et variaſſe lignitterna drimo dixit, Er a p dixit, E: DPuntus Daung onunt materiam primam. —. ½ NM in antem poſtea ludiungn A dA 4νʃ⸗ 3*„ 3 2 4.14 49 dos pet Aolas im A 8— 5— 4.. lum: cum vero Moſes temn An, m locumn: nunm iſti nomiceg 14 mte r 11 4 um eſſe cenſem. 1 1 8 1* 8 Ap 4 E non videt eam imen 2 votam facete 11„ 8* 81 am Acke 4C kepreder Vt quec facit Loo w zuem faciat perengu a Lgnihcatione, in docnnatn AIIIA Lal dcutc loqui? Verum comim dem proprus argumentotun as 4 5 4 topohtum& inſtitutum Mob, ris tadibus, nec dodttine mn . 2„An ar he p fahr oſecto fuit,(vt non lemel un 4 8— AANun Pg dorä kt 101 412 1* Andl hunds Cotpofel 8 * 26 ANd p omnium quæ in boc mandoh wö“ num zutem ccœlum etptocs *** * feſtum vulgo, ſcd etiam dici d 9* 5 1 8 4 ve 44 Hypaschi ns 1 Lalen 4 ¼ ¹ e 8 & ndi, ptoptetea denu andh, pPlop. A debetet q9»Talpf 4 1** 4 9 8 N l ridus am autem all 9 4* 83 1 nerablüt 4 091. 1* A 1 4 t jin⸗ 4*½ * 1 zen 8 aolh. 1 8 4 r erſoicultate 1 habest Vel Pe — 2 1 aum& vRtum 9 3 lde ene p 1 90 oe uus ud uoc p am ſoerit 1ol- 3* 41 * X del— 44*— 6 ¹ 43 4 4 deius! 4 4 1 bS nec 4 oßl n 1 4 1 del aut monitd, pec 5 41 441 † 100E ²⁸ auiclr ntum e, 1 1. f ¹ 8„ 490 Dra r ſydeta, quοo ⁸ρu0m2 1 1 4-ome . norl 105* U. alinum ingen m 1 4 B lol 1 U! bn Hadde ja 10 1N GENESIM, LI B. I. qui trecentos ab hinc annos fuere Marhematicis, qui ſe certis ob- ſeruationibus compertum habere dicunt, aliud eſſe cœlum nono ſupetins, quod vérè ſir primum mobile; Quare duo ſunt celi ſu- pra firmamentum, ambo& mobiles& inſtellati: cur non etiam pel- lucidi, vt pariter ambo nomine aquarum appellari queant? Quod autem de ſuo addit Bonauentura, propterea nonum celum rite no- minari aquam), licet actu non ſit frigidum, quòd naturali potenria refrigerandi polleat nullo id experimento, aut coniectura, nedum certa ratione probari poteſt. cùm enim refrigeratio noni Celi nul- lo argumento ab ipſo fuerit deprehenſa, nec verò deprehendi poſ- ſit à quopiam, ſatis apparet nullam wereri fidem& prorſus eſſe im- probabile. Nam quaſnam res, aut qua ratione Cęlum illud refrige- ratian ſydera? ſed negat Bonauentura ea formaliter eſſe calida: cui conſequens eſt, nec egere refrigeratione, nec ea poſſe affici. An illa refrigeratrio non in Celis, ſed in his quæ ſunt infra cęlos exerce- turdſed primò exponi deber per quam vim& qualitatem celum re- frigeret, cùm non ſit actu frigidum. Etenim Ariſtoteli& peripate- ticis ſtat, non aliter Celum agere in res ſublunares, quàm per mo- tum& lumen. illa porrò vis refrigerandi cùm tranſire debeat eleméẽ- tum ignis, aut eam omnem corrumperet ignis, aut ab ea ipſe cor- rumperetur. Oporteret etiam ſublim iora loca eſſe omnia frigidio- ra, ſcilicet quò propius vim illam refrigerandi acciperent. Et cùm celum illud ſit vniforme& ſimili modo totum moneatur, ſimili etiam parique modo refrigeraret omnia, quod valde noxium eſſer: certè falſum eſſe demonſtrat experientia. atque hæc quidem ab aliis de ſuperceleſtibus aquis ſunt prodita. RESTA X vt paucis aperiamus,& expediamus(confuratis nã- que aliorum opinionibus hoc vnum eſt reliquum)ſententiam no- ſtram, non quidem à nobis primo inuentam, ſed nobis tamen præ- ter ceteras probatam: cuius eò facilior atque promptior erit explica- tio& probatio, quod paulò ſuperius cum egimus de firmamenro, ſatis perſpicuè oſtendimus, nomine firmamenti hoc loco Moſem nõ celam ſydereum, ſed ſpacium aëreum, quod circum terram vIque- quaque di ffuſum eſt,& vſque ad ſydera ex pãſum, ſignificare voluiſ- ſe. Nos igitur exiſtimamus aquas, quæ ſunt ſuper füirmamentuw, non eſſe alias quàm, quæ in ſublimi aäre, quam mediam regionem aëris vocant philoſophi, generantur. Si enim firmamentum hoc loco, eſt ſpacium aëreum quod interpatet inter terram& ſydera, proculdu- bio aquas quæ ſupra firmamentum ſunt, non alias interpretari cõ- uenit, quàm quæ in ſuperiori parte aëris gignuntur: illuc enim va- pores ex terra& aquis, potenria ſolis elati, den ſantur& coguntur in nubes, ex quibus imbres generati, tam largè& commodè ad irri- gandam& fecundandam terram defluunt, tanta nonnunquam co- pia& impetu, vt videantur illic eſſe ingentes lacus& fliamina, quin Commiin Gen. Tom. 1. 0 eriam 105 A iſti nonum illud cœlum eſſe primum mobile, repugnantibus fere Aucdloris ſen- tEtias de dquis, quæ ſi dra Cœx los ſunt. ATltdnt P 14 plebat, magis tennata factum eſſe atrem,&, ſi quis ſupr⸗ 7 2 4 M M. E 4N A R 10 R V M 6 -— 8 a. maria. Quocit ca vt fieret cataractas, quo ſignißcantur denfiſfimi imbres maximo 4 4„43* 8 deorfuc præcipitati. Ad hoc intelligendum per- 19 imo libto Meteororum ſumma ter. Inter Celum& terram ferri per acta ingens quod- ſurſum alcen ense0& deorfum deſcendens perpe tua viciſ- ben 1. Oporten autem inte! ligere,hunc veluti flu- deor han m, communem acris& aqquæ, prope xiſt ente eeſile 6,0 eaer, en- fij uuius: cum Allen elon Latu,„ adqhuc aeor vnli neri ſeundam 67 ainem. Quare ſi obſcure gi⸗ Srte vti ique haunc f uuium dicebant circulariter 7 cebant. Aaentern 9 ½ oᷣᷣ ertu. laddenas Ari ſto teles. Similia ſu quæ& docet — ¶◻ 2 5 S Alariter ſuſim G5 enim ſan fluii ſusm, 0 Cedtnztti ir rio Salomon prouer b. 8. cum ait, Qe Locus Salo-&th'era vri ab'at. furſam,& libera at ſontes⸗ quarum: pro illo vocabulo monis in Pro- eActhera, Hebraicè eft dh Shechachim, quod proprie ſignificat quamd Linta vetterunt Prer ⁊ ⁴e„ hoc 1 Hernas ebulas 0* at e Tuad ſeqvit ur, Et librabat fontes m, non de fontibus⸗qui è terra ſcaturiunt ac cipiendum eſt, ſed Paltus de fontibus, cœ&le zhus qu1 urairo m ex nubibus aquam in terram profu ndunt., Die as ibralf le fontes aqu aud oo quod in excelſo aëre ba endit n„ quibus quaſi elo ontibus imbres effundit, non ſine modo, ſed qua ſi li Derandos& cum menſu- ra, ne aut nimium ga a huiulan odi aquarum r. nerbus ca Ip. 8. nubes: 8 2 8 — 2 ☛ 2 placatur 6 eſt, 8' parca aut nimium larg fuſio terris noceat. Q2u0 ſpectat illud apud lob capite viceſimoſexto. Qui ligata euas in nubibus fuisui non erumpant pariter deor ſum. — P LACIET iraque Ue nob 18 ſecun 1-0 die factur II eſſe f ntmamentum, hoc eſt, ex mareria illa nebuloſa& ac quea, quæ interius ſpacium op- a agrem eſt, ignem. Sic enim mulri cenſuerunt. Sed ſimilius vero eſt quod ſu- 4 ⸗. 4 ₰— 8—*. pra diximus,otnia nattuor elementa eſſe facta ſimul in principio .—— vna cum ccœlis:&l hoc ſecundo die, hoc ſparium ſu pra terram vſq;- quaque ampliſſim ediffuſum, quo d3 ebraicè dicitur V NI KR rahrae Grece fsahe, ei nè f lem amentum, ſecandum inferiorem ſuij tenet aër, factum eſle zardezena locũ lium,& firm lljmm atq; immurabil: ie iia regio di, aclu 11g1- — ◻ — er 4— ₰ ₰ — — — 4 4 „* UHlad quoe; no ⁷ G 4 2 SSraA, 2 ArrE 8 ae ris facta eſt(Cleltes ic elt acreas,& betre e 1 7. 1* 4** 2 4* A r 61 in exerdio mu mediam aeris regionewein qua pere ennis fit jte luſmodi aquarum; ge- 4 neratſo, factam elſe tunc actu fri igidam, ſcilicer vt 5 Lorc ſuo iuua- d. 5 F. 3 ret condenlationem& concretionem nu bias So es his procreatio- 4 nem imbriumn. Niſi fortè p utet qaiſpia am, me de jarn illam aëris oram, ob remotionem tam inf fernè quàm ſoperna ab omni calore, ex ſe frigidam eſſe: quod vt Stoici vltro concederent, quibus aër ſuaptè natura frigidus eſt, ita negandum ellet Ariſtoteli, qui aërem facit natura ſua calidum& humidum. De his Potrd ad lis ſuperc œleſti- bal, quæ funt ſuper aerem ſæpe dictum in Scriptura cœlum, per⸗ müult! ret diluuium. Scripura natrar reſeratas A ait, OQuan o praparabat cœxlos erau ,uando B 4 le, D 4 mult Ser tur Deds conunete ei tteztplki aqui tegele Ciur gud Malachan ca n Phu er mi miam egpite⸗ cepoq eus czuunnm poltaechpite 0o,3 10 1 ec npctentiam 1 rerremolem dod celme ob⸗ ängellr p clum duatum nig bem pet der com ürit,9 ſan R c em ſeriteu. Cie priwo. aquss ub pe- quam eandem(a 0Aauo,tu be medic aoaas inu c naenh tie laudes llidusf D cinode Lentuma cnnafin ti fuiſte kpitola 9 Kab lliet os lunt,ſa lictun ett ſed eraere lenrig com dins gni von ſont tſun 1 „ 4 Ulat lte enkthn dl0 Ad hoc inz.I 1 1 41 cin 1. 4 dendun Meclee rorum f. ALll Uum, 5* 4 345 — pel ackla in . 4 4 ngensa 9 Klceng ns p 1 elpen Feddann A n Aere bunc de 1 ¹Ne 4 4 4 t 3 4 1 AumH 2* An enduma 1 4 S4au 1 UUI 4Cüan 1 3 e Aa 1 6s 10 n; AA IN GENESIM, L. I B. I. 107 A multi Scripturæ loci commodiſſime intelliguntur: veluti cuͤm dici- tur Deus prohibere pluuias de Celo, dare plauiam de Cęlo, vel continere eam in celo, aut claudere celum ne pluar,& rurſus ape- rire, vt pluat; cùm vocatur celum pluuioſum vel ſiccum; cum dicitur aquis tegere ſuperiora celi, vel operire celum nubibus,& cum di- citur, quò diluuium fierer, aperuiſſe Deum celi cataractas. Apud Malachiam capite tertio ait Dominus, Si non aperuero vobis cataracins cœli,& effudero vobis benedittionem vſque ad abundantiam: Apud Hiere- miam capite decimo. Ad vocem ſuam dat Deus multitudinem aquarum in cœxlo,& eleuat nebulas ab extremitatibus terrc, ſulgura in pluuiam facit,& educit ventum de theſduris ſuis: Eadem ſententia iterũ ponitur ab ipſo poſtea capite quinquageſimo primo. Non eſt ignotandum hoc lo- co, duo ſolere Scripturam prædicare inſtar magni wiraculi, ad om- nipotentiam Dei declarandam: alterũ eſt eſt, quod Deus immenſam terræ molem,& pondus ſeu ſuſpenſum ſu per nihilo teneat, ſicut ait lob viceſimo ſexto. Qui appendit terram ſuper nihilum. Et Iſaias capite quad rageſimo. Appendit tribus digitis molem terræ: alterũ eſt, quod ſu- pra cęlum, hoc eſt, in ſublimi aëre, infinitam vim aquarum cohibeat quarum nimia vel retentione vel profuſione omnem terrarum or- bem perdere facile poſſet. Huc ſpectauit Iob capite viceſimo ſexto, cum dixit, Qui ligat aquas in nubibus ſuis, vt non erumpanit pariter deorn- fum.& capite duodecimo. Si continuerit aquas, omnia ſiccabuntur:& ſi emiſerit eas: fubuertent terram. Et Plinius libro triceſimo primo, capi- te primo. Quud mirabilius, inquit, aquis in Cœloſtanribus? Has igitur aquas ſublimes& celeſtes, cùm ſint vulgo manifeſtæ& admirabiles, per quam credibile eſt Moſem ex hoc loco denotare voluiſſe:& ob eandem cauſam tum Dauidem in Pſalmo centeſimo quadrageſimo octauo, tum etiam tres illos iuuenes Hebræos in eo Hymno, quem per medios ignis Babylonici globos intacti Deo cantabant, haſce 2 contemplatione& admiratione excitaſſe homines ad Diumæ poré- 8 434 tiæ laudes prædicandas atque celebrandas. Hanc de aquis ſuper ce cimo de Geneſi ad litteram capite quarto ita ſcribens, Fanc gentiam conſiderationémque laude digniſſimam. contra fidem eſt,& in promptu poſito documento credi poteſt. In hac ſenten- tia fuiſſe Beatum EPIPHANIVM cxiſtim: ti poteſt, quòd is in Epiſtola quam ſcripſit ad loannem Hieroſolymitanum Epiſcopum, & ab Hieronymo Latinè conuerſa eſt, affrmat aquas quæ ſu per cę- los ſunt, fuiſſe eas, quarum defluxu in terram apertis celi cataractis, factum eſt Noeticum diluuium: illas verò aquas non ex nono Celo, ſed ex atre deſcendiſſe conſtat. Denique magna huius noſtræ fen- tentiæ comprobatio eſt, eorum omnium confutario, quam ſupra po- ſuimus, qui haſce aquas, ſuper celeſtes orbes collocauerunt. Si enim ego dili- indico: quod enim dixt, nedue ₰ „,/ △* Pfalm 10 5, 7„ Pſalm 14 6. Geueſ d. ptura ac npotentiau Dei dtetlard- dam com me- morare ſolet. Duo qaua r*⸗ non ſunt ſupra ſydera, nuſquam aliubi quàm ſupra acrem eſſe in- 0 2 telli ͤ ——— 4 4 Diluittur qua tuor obie cii0- nes. Cæli cœ lorum qui di- Casnr, 108 COMMENTARIORVM telligi poteſt. Ac licet aquæ ali qr 2, tamen quo iæ remotiſſimæ eflent ab hominam non modo ſenſu, ſed eriam in telligentia, nec vllo ſigno aut effectu notabiles; equidem reor Mo- — ſe eas hoc loco tacitas præteriturum; quemadmodum etiam docere potuiſſer, ob eamdem cauſam ſilen- antum deſcriptione&, explicatione huius bilis,& earum rerum, quæ in ſenſus ho- ſunt ſenſibus promptiſſi- de Angelis multa quæ tio ſu ppreſſit ‚ſuſceptat mundi corporati& aſpecta minam incurrunt, vel ex iis quæ percepta mè facilliwé que poſſunt cognoſci. CAETERVM, quatuor ſunt quæ huic ſententiæ poſſunt oppo- ni. Primum eſt in plalmo 148. ſic eſſe, Laudate Deum cœli cœlorum,& aqua quæ ſuper cœlos ſunt laudent nomen Domini per cœlos cœlorum haud dubiè ſecũdum phraſim Hebraicam intelliguntur nobiliſſimi & præſtantiſſimi cœli, hoc eſt ſyder ei, qvi hoc nomine diſtinguũtur ; quem etſi nonnumquam Scriptura vocat cœlum, vocat ta- n præcisè, numquam autẽè cœlum cęli, vel celos celorum. men cœlum Quare cum proximè Dauid ſubiicit, Et aquæ quæ ſuper cœlos ſunt lau- dent nomen Domini, vtique accipiendum eſt de celis quos proximè ante dixerat celos celorum. Ex hoc igitur loco palam fit eſſe aquas ſuper celos ſydereos- Alterum eſt, in hymno trium puerorum com- memorari omnia Dei opera, non inordinatè, ſed eo ordine vt à ſu- premis per media deſcendatur ad infima: primo autem loco po- nuntur Angeli, ſecundo loco celi, tertio aquæ quæ ſuper celos ſunt, quarto ſol luna& ſtellæ: cùm igitur aquæ ſuperceleſtes xe- cenſeantur ſtatim poſt Angelos,& celos,& ante ſydera omnia, ma- nifeſtum fit eas aquas locatas eſſe ſuper ſydera. Tertium eſt, in eo- dem hymmo diſtinctè ac ſeparatim mem orari aquas, quæ ſunt ſuper celum,& eas quæ in ſuperiori aëre generantur: ſiquidem ante ſo- lem& luanam& ſtellas coma emorat aqũas quæ ſupra celos ſunt, & aliquanto infrà enumerat torem, niuem, grandinem, pruinam, de- nique nubes& imbres: quæ omnia pertinent ad aquas quæ in me- dia regione aëris gignuntur. quis igitur non liquidò cernit diuinam Scripturam hoc loco alias facere aquas, quæ ſunt ſupra celum,& alias, quæ in aére generantur? Quartum eſt, Eccleſiam in eo hymno quem paulò ſuꝑerius pro confirmatione ſecundæ opinionis addu- ximus, non obſcurè ſignificare, eſſe poſitas aquas ſupra celum ad refrigerandum& temperandum ardorem ſyderum: quod indicant illa verba. Vt vnda flammas temperet. Terræ ſolum ne diſſipent. 8 Ep his refellendis nec operoſa, nec lõga opus eſt oratione. pri- mum enim ita ſoluitur: Concedimus per celos celorum ſignifica- ri celos ſydereos, aut potius celum empyreum, quòd ſit ſingulari quadam ratione Dei ſedes, certè eſt beatorum omnium, tam Ange- lorum quàm hominum domicilium: negamus tamen, cùm ſubiun- gitur uæ eſſent ſuper ſydera, tamen quod& C at, Etahus 4 Eisſelt ce urun ſun 1 um, Jo 3 13 gon Gphled Hlrerc, tan wolum hut 40 53 7 amentum ilo do Ddopela dit ante ſdete de cdamelg H antem dies& iwellgt, pe Vanandchon n, on ſma memotatote TIRTIV in commund Itanut qut aqbaront natna R OVAN aquid,qa dorem h eum calot tet inbrib ackecund nimiamer cater his 7 Te VINA D diſ 81 Ode na 6 A len u, led einn 4 44 4 5 n 4 Auldem deor- 9 A 48α nadmodun d eamdem caul„ 4 8 Mone 6 1“ 1 1 Ffar a rerum 1 el Am, qux m enlg, ercept 1. 4 A t lenkbdus plod„ * M * L. 14 Ruiclentent b AKAnsm Slin „ 8 Pollunta elle, Laudate Deum Cceli crlunn 1. 4 4(Elonm *„*— 8 4. 1. PN det Cclos cec 4 NT 1 4 ntel lountn Abupt. 1 8 amtun nodat * 1 △„ 2 4. 4 8 1 44 81* Ron nme dicinoui 2 ud „„. 1 ta vocat CGElum oc calume A lum eslhVelceloschar I, EI 4qu« qus ſuper calar a 1 v Ar Cens Jos hic 1*„ NIIr. aAMNA BHr 8 1000 Puam Relen ß*„5 4.„ eſtun hymno trium pueromna 4 1 1 11 2 4 Idinalc, led eo Ofdne n 4 aMR A Ama: primo aiieme . 1 1 r 2 àqux Qu? lupete 6 1 „. AAn 1NeTpes 1 2qux lu pekeglels ¹ d T N 8 8 1 ante[vdera owau 4.„. .. m ef.n 8 e cCIa. Lertumehe .. „1420 In rari aquas,qux l- * 4 1Aarn 4 Lant ut uqldelh M an un K 0ü* 19 la d . ¹ 14 arf . m(vdetum: 1 4 4 18 . ,114 U5 (a. pec loga Of ““ e 3 pel colos e, 4 4 1 —„ vyreum,¹ u necht 4„eanab aff H ckteinn M orun 6 er bab A 06 6 ½ „* a mnluhe, 1N GENESIM, LIB. I. 109 A gitur, Et aquæ qua ſuper cœlos ſunt, Dauidem eſſe locutum de prædictis cœlis, ſed tantùm de aëreis: non enim dixit, Et aquæ qua ſuper Cælos Cæ- lorum ſunt, ſed præcisè dixit, Quæ ſuper Cœælos ſunt. Nec moueat quem- piam, quod Scriptura dicat pluraliter aquas eſſe ſuper Cœlos, quaſi id non conueviret aëri: eſt enim hoc dictum conſuetudine linguæ Hebræcæ, vt ante docuimus, in qua cœlum caret ſingulari, quemad- modum apud Latinos Athenæ, Syraculæ, Venetiæ. AD SEcvNDVM hoc modo reſpondendum eſt; futile eſſe ar- gumentum illud ductum ex diſpoſitione& ordine, quo in illo hym- no Dei opera numerantur: nam ſi ibi aquæ ſupercœleſtes ponun- tur ante ſydera, in Pſalmo centeſimo quadrageſimo octauo, eedem a- quæ commemorantur poſt ſydera. Quin eodem in bymno trium puerorum, prius recenſentur ros, pruina, nix, glacies& gelu, poſterius autem dies& nox, lux& tenebræ;cùm tamen hæc, ſi ordo ille ſerua- tus eſſet, præponi debuiſſent. Euthymius certè illud Canticum ex- planans, monet, nullo ordine recenſeri in eo creaturas, ſiquidem ter- ra, quæ ſimul cum cœlis ante alia omnia eſt facta, poſt alia multa memoratur. TERTIVvM ſic eſt diluendum: voluit Scriptura prius vniuersè ac in commune nominare aquas, quæ in ſublimi aëre generantur, dicẽs, Et aqua quæ ſuper cœlos ſunt, deinde verò omnes quaſi ſpecies eiuſmodi aquarum, vt ſunt grando, nix,& c. ſigillatim enarrare voluit: quæ ratio narrandi& docendi, frequens eſt in ſacris litteris. QvAaRrI hec ſit ſolutio: Eccleſia in illo hymno loquitur de aqvis, quæ in cœlo aëreo fiunt; his verò ait temperari calorem& ar- dorem ſyderum, non quidem calorem, qui ſit in ipſis ſyderibus, ſed eum calorem qui ex ſyderibus accidit terræ: niſi enim terra frequen- ter imbribus, rore, pruina, niue, nubibũſque rigaretur, refrigeraretur, ac fœcundaretur, proculdubio ardore ſyderum, maximè verò ſolis, nimium exſiccata& exuſta omnino ſterileſceret,& hoc planè ſignifi- catur his verbis. Vt vnda flammas temperet. Terra ſolum ne diſſipent. VERVM iam tempus eſt, vt hanc de ſupercœleſtibus aquis D diſputationem, quam propter eius magnam obſcurita- tem ſententiarmque varietatem, longius quàm voluiſſemus producere neceſſe fuit, tandem hoc loco ter- minemus. * X 82 OPVS ͤͤͤͤͤͤͤ “ 8 4 — Aᷓ qua an ter- ra munor· Tertio die qui ronditam ter- ram opinẽtur. COMMENTARIORVM OPVS TERTII DIEI. VERS.9. Dixit Deus: Congregentur aquæ, quæ fub Cælo ſunt, in lo cum num, G appareat arida: Et factum eſt ita. Er vocauit Deus aridam, terram, congre- gationtſque aquarum aph ella- uit Marid. F Jtertio die aquas in ſeptimam terræ partem elle con- Ngregatas zreliquas autem ſex terræ partes; aquis nu- Sdatas& ſiccatas, procreationi ſtirpium& vſibus ani- malium eſſe aſſignatas, hoc ſi verum eſſet, neceſſario concluderetur terram multo ampliorem eſſe quàm aquam. BASIIIVS Homilia quarta in Hexaweron tradit, Hoc Dei præcepto, inditam eſſe aquis naturalem vim& propenſionem ad decliuia& ima loca defluendi, Baſilium, vt aſſolet, ſecutus Ambro- ſius, in eamdem ſententiam ita ſcribit. Ex illo ergo tempore currit aqua, fntes labuntur in fluuios, lacus deriuantur in maria: ipſa ſe aqua pracedit,vr- get& ſequitur: vnus eſt ductus, vnum corpus. ſic AM BROSIV S. Verùm cùm eiuſmodi vis deorſum propendendi, non minus ſit naturalis, aquæ, quam eius frigiditas& grauitas, neceſſe eſt profe ctèò eam ſimul atque creata eſt aqua, fuiſſe ei ingeneratam. Sed forte BA SIIL I1VSRX AMBROSlVs non aliud ſignificare voluerunt, quam tertio die prim ùm aquam explicuiſſe& exeruiſſe vim, quam ab initio occultam habebat, ad humiliora& depreſſiora loca delabendi. MvLTI, necè vulgo, putant hoc tertio die creatam eſſe terram: nam per terram, quam in principio creatam dicit eſſe Moſes, non e- lementum tertæ, ſed materiam quamdam informem interpretantur. Hæc ſententia placuiſſe videtur Auguſtino li. 1. de Geneſi ad litte. ca- pite decimo tertio,& libro primo de Geneſi contra Manichæos ca- pite duodecimo& libro de Geneſi imperfecto capite decimo pla- cuit etiam Magiſtro ſententiarum,& Hugoni de Sancto Vidore in libro primo de Sacramentis,& Beato Bonauenturæ vbi etiam vult aquam eſſe hoc die creatam,& Toſtatus hoc loco ait communem elle opinionem, hoc die creata eſſe quatuor elementa ſecundum proprias formas& affectiones. Sed hanc opinionem ſupra confuta- uimus. Et verò ipſa Moſis verba eam redarguunt, hoc enim tertio die non dixit Deus, Fiat terra, ſicut antea dixerat de luce& firma- mento, ſed dixit tantummodo Appareat arida, hoc eſt, terra, quæ 24, tea fuit — — VCTOKR lbri quarti Eſdræ capite ſexto docet hoc p 4 teato fait emet caola pudeul exiſtinat oml .ns 36 rius penlils Aund ſhejie nni ysſtuuita enyekauu aqbeo w4bo F winotälimon aqba gllamz die conwlle terte ongwen ttem entar um udcol- te qpaünatid0 Jias dulces 5 10 qbe nem mndiqu num in terra dis, zuorar Genedad Acac hO6 X. am dudd retla oper unof eg. moltis parl lidimech diot ndad aquetuc bem con Deu; diri kentia rb ues mnd Ad hanc D Quoc eſt h ne ignif quo hctun modi ſoca 6 der quod nam aqu amn mondtrauit, un an quis ru ate, äcedere 8 „ 34 1 1 aamterram, Congy 4 doudrun appel . 441 14 a- 1 3 7 8 * 1 umam terra pantenei 81 4 2 rp fTSͤ A Lin e Lelt pattes, zm 4 3 4 † 1 lexaweron tamt, ErX ergo temyntanu 8 rA DA e At Jn 1½ Ann flua 13 „ .“ 1 9 h 6 A MAIRORNIVRN . „ n 5 ch 8 4 Ln A C 4 8 49 A * A 4 8 1 n „* 1N GENESIM, L. IB. I. 111 tea fuit demerſa& operta aquis,& quæ ſecundum naturalem ele- mentorum diſpoſitionem ſub aquis eſſe debebat, animantium tamen cauſa nudetur aquis atque ſiccetur,& ſuper aquas emineat. Baſilius exiſtimat omnem aquam quæ erart in terra ſiue exterius ſiue inte- rius, penitus ab ea ſegregatam eſſe. Non ſölum, inquit, exundante: aquæ de terræ ſuperficie tunc defiuxerunt, ſed quicquid etiam aquarum per omnem terræ profunditatem immistum erat, exceſſit, inexorabilibus Dei praceptis obtemperando. Nemo autem putet Baſilium loqui etiam de humore aquco, quo veluti glutine compacta terra confiſtit,& ſine quo in minurtiſſimum puluerem diſſolueretur. Philo ait, quicquid erat tunc aquæ ſalſum, futurum fertilitati terræ noxium, vnum in locum tertio die confluxiſſe, dulci humore in terra relicto, tum velut glutine ad terræ coagmentationem, ne in puluerem diſſiparetur, tum ad vtili- tatem plantarum& animalium. Verùm cùm ante diem tertium, to- tum illud corpus aquæ, vnius eſſet rationis& ſimilibus omni ex par- te qualitatibus præditum, non potuit habere alias pattes falſas,&c alias dulces. S EpD quæſlio exoritur hoc loco: ſi ante diem tertium aqua om- nem vndique terram operiebat, qua ratione potuit tertia die, tota v- num in terræ locum congregari? Soluitur hæc quæſtio multis mo- dis, quoruam priores duos tradit AvsvsTINVS primo libro de Geneli ad litteram capite duodecimo,& BEDA in Hexameron, arque hos deinde plerique omnes ſecuti ſunt. Primo dici poteſt, a- quam priùs fuiſſe rariorem tenuiorémque, ac modo nebuloſæ ma- teriæ operuiſſe terram: poſtea verò multum coactam denſatâmque, minori eguiſſe loco,& recepraculo. Deinde reſponderi poteſt, tunc multis partibus terram profundè ſubſediſſe, aliis item plurimis in ſublime elatis extumuiſſe, factäſque eſſe magnas concauitates terræ, profundaâſque valles,& excelſos montes: quæ loca fuerunt illarum aquarum receptacula. nam aute diem tertium terra æqualiter in or- bem compacta& conglobata erat. Cogitare igitur oportet, cùm Deus dixit Congregentur aquc in locun vnum, factas eſſe Dei po- tentia plurimas terræ partes admodum depreſlas atque conca- uas, in quas tanta illius aquæ moles confluere& recipi pofſer. Ad hanc intelligentiam conducit verbum Hebræum N' Kaua, quod eſt hoc loco pro Latino verbo Congregentur; namque id pro- priè ſignificat voraginem,& locum profundum arque concauum; quò factum eſt fortaſſe, vt etiam Latini Hebræos imitati, eiuſ- modi loca, etiam caua appellarent. Ac mihi quidem videtur Dauid hoc quod docni, mirificè declaraſſe in Pſalmo centeſimotertio: nam aquam fuiſſe à principio vſquequaque ſuperfuſam terræ, de- ₰ monſtrauit his verbis. Abyſſu⸗ ſicut vestimentum amitlus eius, fuper motes ſtabunt aquæ, hoc eſt, Initio terra fait velut amicta& operta a- quis tantæ altitudinis, vt montium quorumlibet ſublimitatem excedere poſſent. Tum illius præcepti diuini, quo dictum eſt. Congregentur *.7 4*† Philo in libro de Mundi o- piß cio. Quaſlio quo modo aqua prius vniuer- ſam operiens terram tertt« die vnum in terræ locuns redact᷑la ſit. 4 Locus Nſalmi 103. ex plica- f 4§, 8 —G8— . ö“ —ÿ COMMENTARILORVM 11² egentur aquæ in Lras 9ee Wenae, 1 ubdi A4b increpatione tua fugient, à voce vene tui formi- dabunt. Mox fubiungit, qua ratione Deus tantæ Mo 1s aquæ capa- cem locum& receptaculum comparauerit; vbi velut quodam car- cere incluſæ aquæ coërcerentur, ne iterum vniuerſam terram obrue- rent& operirent, Aſcendunt, inquit, montes,& Aſeeneitennf, in locum quem fundasti eis: Terminum poſuisi quem non tranſ tlth,eahe nequè vun nertentur operire terram. Simile eſt quod tradit Ariſtoteles primo li- bro Mereororum, vnum corpus globoſum conflari ex aqua& terra, & in ipſius terræ concauitatibus vniuerſum elementum aquæ con- tineri... An diflincliio QVo licet intelligere, falſam eſſe opinionem quorumdam exi- wontaum& ſtimantium fuiſſe terram ante diluuium totam æquabiliter rotüdam, vallium in nulla celſiorum humiliorúmque locorum inæqualitate; poſt dilu- 37, ſarn nium autem hanc quam in terra cernimus montium& vallium di- 3— ſtinctionem extitifſe. Sed quomodo ante diluuium Oceanus tene- batur, ne terram effuſus inundaretenonne huius ſententiæ manifeſta confutatio eſt, quod infrà ſeptimo capite huius libri ſcriptum eſt, pſal.73. Aquas diluuij quindecim cubitis omnes terræ montes fupergreſſas? Si ab ini- tio mundi non fuere montes cur Scriptura appellat montes æternos? Cur apud Salomonem brouer. 8. diuina Sapientia, quo ſuam demon- ſtraret antiquitatem, dixit ſe fuiſſe prinſquam montes graui mole conſi- ſterem Quid quod inæqualitas partium terræ,& montium atque val- lium diſtinctio, mirè facit ad decorem, ornatum,& commoditatem terræ, ea ratione, vt eſt parens ſtirpium& domicilium animantium: confert etiam ad ſalubritatem aëris, fertilitatem, maturitatem fru- ctuum, ad frangendos maris impetus,& ad furorem ventorum refrœ- nandum. Denique conducit ad generationem fontium& fluminum, quæ ferè originem habent ex montibus, quapropter Dauid conci- nit. Qui emittis fontes in conuallibus: intet medium montium pertranſibunt Pſalm. 10. aquæ. Si autem terra æquabiliter omni ex parte rotunda eſſet, non poſſent ex ipſa flumina erumpere,& ad varia& longinqua loca de- currere: non enim poreſt aqua defluere, niſt locus originis eius ſit vel ſaperior, vel ſaltem æqualis loco vnde erumpit: etenim aqua ſo- Ium aſcendit ad altitudinem ſuæ originis. Si autem terra eſſet omni- no ſphœrica, cum aqua erumpere debeat ex loco ſubterraneo,& in- didem oriri, num quam proſecto foras poſſet erumpere, quin locus originis, loco ſcaturiginis& eruptionis eius, ſemper eſſet inferior- Pulchrè declarat hoc ipſum Rv PERTVs libro primo de Trinitate & eius operibus, capite triceſimo quarto. Quid opus erat, inquit, eidem aridæ, id eſt terræ; vt aſoenderent montes& deſcenderent campi, in locum, quem fundasti eis 5 Hic plans illud ſciendum eſt, quia ſi terra æqualis vbique iaceret„ non leuior quam in mari ventorum tempestas in ea regnaret. Nam ſolet& nunc in locis illis qui montibus carent, videlicet maximè in Liba, tempeſtas, non minus quam in pelago, turbare féris deprehenſos quoſcumque, tA* èocum vnum incredibilem vim& efficacitatem A um. Le, deſa ſes nunuu⸗ uyuſt h tant aamyim nejuemnde ſiannſngan. b guu eiuk erat; lengällfuai b 5 att ſmn inhoc uamdbortiun ſiir lhſüme mmam eſer thu anubn Annes Lu valibovint lhſalet un minttant er llnc niſqu dnocue gelwopt bus Ralo habilius c luan conl hoc elhyt TIRI tanacua In ocum runnerit, 110, 4! Beto Th D NTIIo( lior quæl let yitos d 4m mare,, alius qus lo pretere preſertim ne& e pl nobiles Th witandam aquis Cung, Comn r ee u che 1N GENESIM, LI B. I. 113 4 Lient A Dae, e.. ne Deus tant 2mnn A tam pedites quùm azus ſédenter. Etenim Vbi per loca æo†udlid G— Sen uParauerit, vbi 4*4 un tus coortus arenam humò excirauit magna vi Wubaha eonie Genieſhu mples, Ar, nen erum p ninerſan oia 14 1 t. Pros eſAnn inceſumque ISécdtt„ Vt 224 An 4 Weds? nAdnee Ja² aaafia. Gunt, montes 9* tna SAA2ne. 9 wid ſ4 itbn Wzan Monles A Cendi Hentſi 2nl 1ℳl planuem terta mem non kranſh untean deſceudiſſet? Si vbi paululum ventis currere licet,tantas vi res breui colligunt, e A 1. eütena u qQuid poſſent, ſi nullum in toto mundo haberent repagulum? Ergo nec iſtud duod tradn Krittorele m magnifici Dei laudibus deeſſe debuit, quod aſcendunt monies,& deſcen- Soboſum conflarierqu dunt campi in locum quem ille fundauit eis: finduuit inquam, videlicet, vt neque montes ſemel aſcendere iuſſi deſcendant, neque campi ſemel depreſ- werlum elementn 8 du 3 ₰ 2 1„ ſi conſurgant. Cum ita terræ fundator, abyſſum qua ſicut veſtimentum ami- A ſle opinionem quoruts ctus eius erat, dis pulit„eadena ipſe potentia competens aquarum ſubſidium Gluuium totam æqunbiuane largè diffudit. Non enim ſic ab inorepatione eius aquæ fugerant,& congre- cotum inxqaulitate, a gatæ ſunt in locum vnum, vt hac apparens ſis de vtero abſzi proiceretur ta- a cernimus montium K quam abortiuum; Sed indefinenter trahens aquas in ommes venas, copioſame⸗ nte diluuium Octm ſugit abyſsi mammam,& aſcendentem per nubes, rurſuſcque labentem tempo- edaiug lentelllen raneam& ſerotinam accipit de eœlo pluuiam. Aliturintrinſecus dulceſcen- 1 dh tibus aquiszrigatur extrinſècus de ſuperioribus ſuisitem ſcatent Põntes, finunt pſal. 0z. — amnes. Quod itidem laudans Eſalmiſta, Qui emittis i72nie fontes in con⸗ Eecleſias, 1. * 2ppeme uallibus, inter medium montium pertranſibunt aquæ. Proinde& Eco- oleſiaſtes aquarum fluentium originem conſiderans, Omnia, inquit, flumi- Aaplenda,qudn na intrant mare,& mare non redundat. Quaret videlicet quia non infiuit Hugo de S. mamle pralpuanmunge illuc, niſi quod exinde prædictis modis ſumitur. Sic RvPERTV S. Hugo Peia. putium tertæ,& monuna quoque libro primo de Sacramentis primæ partis capite ſexto& vi- decotem, ornatum,& comh geſimo primo cẽſer ab initio factã eſſe terrã cum omnibus cauitari- pium& lomicihum un bus& alueis, quæ futura erant deinde aquarũ receptacula: ſed pro- „ſcrtihtatem, mauttnn babilius eſt, à principio condita eſſe elementa ſecundum naturalem ¹ad futotem vemum ſuam conſtitutionem conuenientem ipſis, vr ſunt partes vniuerſi, arionem fonticmäkn hoc eſt, t eſſent ſphœricæ figuræ,& vnum contineretur ab alio. „qoaptoptet Da TERrIO modo reſponderi poteſt ad quæſtionem fupra po fi- nAium mamnn m tam, aquam ante circumfuſam toti terræ, ita fuiſſe terrio die vnum r parte da in locum coactam, vt in maximam elata ſublimitatem altiſſimé ex- 1„e K longnu tumuerit. Hoc reſponſum traditur maximéque probatur à B à 1- irsͤ 110,4MBROSIO0,& CATHARINO fuper hunc locum,& à U 1n Beato Thoma in prima parte quæſtione ſexageſima nona& DIo- deentene D NVSIO Carthuſiano. Verumtamen tertium hoc reſponſum ſupe- ar origiais. Mande a riori quæſtioni datum, grauem& arduam haber quæſtionem,& in- te debeat ex locbit ter viros doctos noſtri temporis, non ſine ſtudio& cura tractatam, An mare ſi ſccto foras pellet cruk An mare, quæ eſt congregatio aquarum tertio die facta à Deo; ſit altius terra. Dtionis cius enfe, alrtius quàm eſt terra: quam quæſtionem viſum eſt nobis nec ſi en- „2ATVS Lbto F tio prœtereundam eſſe, nec indiligenter& inaccuratè tractandam, dtpus Tn præſertim cum ea bonam partem in diuinarum litterarũ tractatio- A ſcinderatt un ne& explicatione verſetur. Fuere multi,& cùm primis graues atque 7 ee, usſuu nobiles Theologi, tam de veteribus quàm de recentioribus, qui ad- mirandam de ſitn maris& aquæ præſtituto illi à Deo, cùm dxit men venken videlicti 3 aquis Congregentur aqua in locum vnum, appareat arida, habuere opi- mnnA Cafn- 5 Lernu Comma in Gen. Tom. 1. pP ationem — 3““ o Gee * 4* 1 —.——. 114 COMMENTARILORVM nationem opinantur enim aquam matis el re eſtterra, eämque ſolo Dei præcepto teneri; ne ad humiliora loca quò naturaliter propendert defluens terram vniuerſam operiat & obruat. Etenim iſti perſuaſum lbi„Certum qu habenr,molem, aquæ longè maiorem elſe quàm eſtterra; cùm ſit elememum ſa- 3 nobilius, quod ſecundum naturalem ordinem, vni- perius& xX continere debeat:& ſit ra- uerſum terræ orbem complecti rius atque tenuius corpus, eòque mole grandius 2& manifeſto ex- perimento ſit compertum, ex* puſilla terra multo ampliorem aquam generari: quin exiſtimarunt quidam,& Ariſtoteles libro ſe- cundo de Generatione& corruptione indicauit, aquam eſſe ter- ra deculpo ampliorem. Si igitur aqua eſt longè maior quàm B terra, cuͤm ca intra cauas& profundas terræ partes contineatur, neceſſe eſt, cùm non ſit maior extenſione, eſſe grandiorem altitu- dine ac ſublimitate. Sed huius ſententiæ,& auctores& firmamen- ta exponamus. BASILIVS homilia quarta in Hexameron, ma- re altius eſſe terra confirmat argumento maris rubri, cum quo Seſoſtres rex Aegypti& Darius Perſatum rex, coniungere mate Aegyptiacum conati ſunt Quod ſanè, inquit, non tentaſſent; niſi ma- re rubrum altius eſſe terra Aigypti compertum habuiſſent. Verùm in huius hiſtoriæ commemoratione videtur BASIILIVS memoria lapſus, aut mendum eius ſcriptis aliunde obrepſiſſe: tradit enim Plinius libro ſexto capite viceſimo nono Keges illos non mare Aegyptiacum, ſed Nilum fluuium cum mari rubro coniun gere vo- luiſſe, incepto autem deſtitiſſe metu exundationis, excelſiore tri- bus cubitis rubro mari comperto, quàm terra Aegypti: vel potius quia metuebant, ne immiſſa mari aqua Nili, quæ ſola Aegyptiis porum præbet, corrumperetur. Innuit etiam hoc Ariſtoteles ex- tremo libro primo Meteororum. Strabo libro decimo ſeptimo eamdem narrans hiſtoriam, ait id operis pene perfectum„derelictum tamen fuiſſe a Dario primo; falſa opinione perſuaſo; perſuaſus eſt enim ru- brum mare gypto ſublimius, vnde ſi intermedius Iſthmus intercidere- tur, Agyptum à mari obrutum iri, Dtolemæi tamen reges eum inci- dentes Euripum clauſum fecerunt, vt cum vellent, in exterius male naui- garent, ac rurſus ſine periculo reuerterentur. Hæc Strabo. Quare ma- re rubrum altius eſſe terra Aegypti,& Auctoritate Strabonis,& expecimento facto à reg bus Aegypti, conſtat eſſe falſum, quam- quam vt id demus: non tamen efficitur ab iſtis quod intendunt: nam ſieri poterat, vt mare rubrum non eſſet altius terra, quæ erat ei provimècontinens& adiacens, ſed remotiori, quæ ma- dis aitindean Aegyptum. Verumtamen B A s 1 I 1 aſſentitut zeatus Thomas in prima parte quæſtione ſexageſimanona ar- ticulo primo,& Catharinus in Commentario ſuper hunc locum Geneſeos. b CoONFIRMATVRautem ea opinio nonnullis Scripruræ teſti- moniis, is eſſe multo altiorem quàm 4 4 moniis. prir Luper uinti wio aubul rie muken Hebeolng wikeekilod duu lut ahu Manalbs 14 uß eam lau keragtmoo mare ele alt neumele la que Seiiptan dam Kchari ferdtat,nh nn Koden erta. Kegoc temias cap Alhaa ten ammnehun ſunla dlr lien urzne Cwiceſiwo ſelat qus vellem& finy: iund EX ad ſenriens conſenti Jiqai in Ahundn mtum aj derurrunj D dum deli PaleniaI nre ſiec ptuta ean te, dicit g cette ſine dio e a Mlores ter kte eminen ter e ſolig terta ynüc + 4 1 R w 0 f V X 4 111. 3 KAeenemn de malto altiohen, Lner Read le ne ad humilia. 4 8 terr—„ 6 uner 8 lam dn, a 1* N 2e malot In 4 b 8 W ¹ A„ — JIrAr„ 8 1 4 A 11¾ Aes(Oath 1 fM 4rie„ cn a tudtl, cn FAr AI g KOmhac „ SrouUHe 1 4 e e nan: XeEEE O M „AArAFTAHAIHG 4 B 0 COH. MſR e 1924 10AA 1 N GENES I M, I. I B. moniis. Primum teſtimonium eſt Dauidis Pſalmo centeſimotertio, Super montes, inquit, ſtabunt aqua, hoc eſt, Aqua erit fuperior g fabli- mior quibuſlibet terræ montibus: alterum eſt eiuſdem in Pſalmo trice ſimoſecundo. Congregans ſicut in vtre aquas maris: vel vt elt in Hebræo Congregans ficut tumulum ſeu aceruum aquas Maris. Cuius ſi- mile eſt illud in libro Eccleſiaſtici capite triceſimonono. In verbo eius ſtotit aqua ſicut congeries;& illud quod eſt in Oratione Regis Manaſſis, Tu ligasti mare Verbo præcepti tui,& concluſisti abyſſum,& ſi- gnaſti eam laudabili& terribili nomine tuo. tertium eſt illud ex Pſalmo ſexageſimooctauo. Weni in altitudinem maris; ex quo intelligitur mare eſſe altius comparatione tertæ. Hoc etiam maximè conſenta- neum eſſe ſacris litteris, ad hunc modum argumentantur: Vbicum- que Scriptura loquitur de ſitu maris, tamquam miraculum quod- dam& clariſſimum omnipotentiæ Dei argumentum magnificat ac prædicat, quod mare non ſe effundat in terras, edſque omnes ope- riat& obruat: quod ſanè non foret mirum, ſi mare non eſſet altius terra. Atque hoc verbis ipſius Scripturæ appoſitis fit illuſtrius. Hie- remias capite quinto. Me ergo non timebitis? ait Dominus. Qui poſin atenau terminum mari, præceptum ſempiternum quod non prateribit:& commonebuntur& non poterunt;& intumeſcent fluclus eius,&& non tran- fabunt illud. Prouerb. 8. Legem, inquit, ponebat adquis, ne tranſirent fines Juos. In Pſalmo centeſimotertio. Terminum poſuiiſti, quem non tranſgre- dientur, neque conuertentur operire terram. Sed luculenrtius lob capite triceſfimooctauo, Quis,ait Domin us, conclufit oftiis mare, quando erum- pebat quaſi de vulua procedens? Circumdedi illud terminis meis,& poſui vectem& oſtia,& dixi, vſque huc venies,& non procedes amplius, hid con- fringe turnentes flullus tuos. J. 115 Teſtim oniis ſeriptura qui- bus probari ridetur aqud eſſe altiorem terra. 2. Paral ipe m, vltimo. Ex aduerſo autem Caietanus cum Philoſophis& Aſtrologis cö- Sutranss re- ſentiens(quis autem tam clara explorata& certa docentibus non ει σ me- conſentiat?) ſuper hunc locum Geneſeos ridens hanc opinionem Si quis, in quit, dubitat, terram quæ apparet extru aquas, eſſe ſuperiorene aquis non tam eget ratione, quam applicatione ad ſenſum: cernimus enim motum aquæ ſemper fieri in decliuiorem locum, flumina autem per terram decurrunt in mare, quod ſi altius eſſet quam ierra, Pprofecto in eam vt in lo- cum decliuiorem e humiliorem neceſſario deflueret. nam diceresmare omni- Votentia Dei teneri ne defluar in terram, ineptum æſt& puerilis inſcitiæ, po- nere ſine cauſa tantum e tam perpetuum miraculum. Viderur etiam Scri- Ptura eam opinionem coarguere, qyuippe eos qui ex terra petũt ma- re, dicit deſcendere, ſicut in Pſal. 106. Qui deſcendunt mare in nauibus. certè ſine magno miraculo non poteſt aqua, quæ ſuapte natura gra- uior eſt acre, eſtq́; Huxa& labilis, ita conſiſtere, vt partes eins ſubli- miores terra ad eã non delebãtur, ſicut poſſunt partes terre ſupra aë- trẽ eminentes cõliſtere, videlicet propter partiũ eius firmitatẽ,& in- ter ſe ſolidã cõnexioné. Quid quòd aqus eſſe rotundã,& ex aqua& terra vnũ cõflari globũ,& phyficis& Marhematicis argumentis eui- p 2 denter rito ſupradi= clam opinio- nem. — euenit. tende 1 —. haberet progreſſum:contr 4 Abſurda 22. cumfuſum& concentricum terræ: Post 4—. 4 2 4 3 vſumque ſtirpium atque animantium: ita ſeparatam eſſe quod falſum eſſe,& contra potius, terram eſſe multò n denter probatur 2 Hoc item C M MENTARI ORVM 116 enim mare alcius eſſet terra, pari ventorum aut remigum vi& im- pulſa, eadem nauis multo velocius kerretur„ad portum ſeu littus dens, quam ex pottu aut ex littore diſcedens, diſcedens enim ex littore aſcenderet,& in arduum& accliue obnitens, difficiliorem à verò accedens ad littus, tanquam per magna velocitate atque impetu portu diſcederet, eò melius ab u vel littore cerneretur, vt pote quæ magis ac iis qui ſunt in port magis ſemper in altiorem locum aſcenderet: quod tamen contsa * 4 .. lubricam decliuitatem deſcendens, Hanc incommoda vt declinaret nio Pauli Bur etiam magis abſurdam opinionem incurrit. It additione ad poſtillam Nicolai de Lyra ſuper hunc locum Gene- ſeos ſcribit, In exordio mundi creatum eſſe à Deo elementum aqua cir ked tertio die propter vtilitatem- aquain à terra. à globo terræ, habentémque G alind centrum qudun eſt terræ& mundi centum: non quidem ita, vt glo- huu aquæ omnino eſſet extra globum terræ; ſad vt eum ſecundum aliquam partem interſecaret. Quanto autèm interuallo diſtent inter ſe cen- V b ait non poſſe explorata certàque ra- 217 gen/ts. ₰ ,. ⸗ 3— Vk fa Cerèt A,t d P r* riuin gl0 bu m, diuen ſun trum tertæ& centrum aquæ one comprehendi: poſſe tamen probabili coniectura exiſtima- ri, eſſe idem centrum aquæ, atque eſt centrum orbis eccentrici lu- næ: propterea quod aqua, vt multis conſtat argumentis& experi- mentis, ſequitur motum lunæ, præſertim autem in fluxu& refluxu: addit Burgenſis, aquam inirio mundi factam, quia erat concentrica terræ, habuiſſeſ tum naturalem vim& propenſionem tendendi ad centrum terræ& mundi: ſed eamdem poſteà tertio die fegrega- tam à terra, depoſita priori propenſione, accepiſſe aliam longeè diuerſam, qua naturaliter propendet non ad centrum terræ& mun- di, ſed ad centrum eius globi, quem aqua proprium confecit à terris ſeparata, ad quod centrum omnes aquæ vbicumque ſint, ab eo tempore vſque adhuc, naturalem habent propenſionem& motum. pefelirar Bur HANcſuam commentationem valde laudat& magnificat Bur- genſis. genſis; quam tamen, ſi quis eam attentè conſideret, agnoſcet eſſe inane ac futile commentum. Principiò, potiſſimum& huius opi- nionis& eius, quam proximè ante tractauimus, fundamentum at- que firm amentum eſt, aquam eſſe longè maiorem quam eſt terra: zaiorem 2 r 4..1 3 8 aqua, manifeſtis firmiſque rationibus oſtendit Alexander Piccolo- 3 1 1. i 1 4... 8. Tey, e e minehs in libro quem ſermone Italico edidit, de Quantitate ter- ræ&aquæ: idémque breuiter, ſed acutè ac docte demonſtrauit lu- iorẽ aqua qui 1. 4„... tradiderint. lius Scaliger in opere exotericarum exercitationum, quod ſcrip- ſit demonſtrat quotidiana experientia. 5i A d 0 7 Paulus Burgenſis, in alteram 3 8* 3 4 2 44 a enim in prima ſua C ltabtells bos iodien res lenus ſo erecebig Merberuico auiouibus co centeom gralt Lmand„ mn lpſe üiede jltas opinione dite foſſeg hildopti, cend kadm wäqle omdl ice coulen enteslui ale Aover pimocapit aumintra unn ſuat ante diemt umage d „ arra ekſc conzoml tium. Sie turalis, n alänque tarat,g is contt w, tron defe VrNI ſen entia pienda ſi ker ſalum. modis ex elm in en tium altite Pro Steten, tetito perſ lli nerbis helknaſup leut at D hne aa AXLORYI F 4 K Inr 4. 89 dana er. apz „ Ideren 3 2 ¹ 4 A r rem a 6— 4 4 υρ gumu. 8 2 5 4 it, ad ponuu an “ u S) Jiſe Alleedenstnn A Oon Fahe 4 2 dLll„lchahn Lae 4 ffne 2 An lels wn 1 A 14 vFelocke Mohe ea ſcedere 8 Alet eome z!p vr nara A 3 8 4 das da 2 Keter QCuod t *„4 5 11 Map ““ f kamen 4 G 1 Jah 2 ll S h 1* MAI„ ¹ 118 4 6 * 1 K M e 1 Re AN n 1 1½ r A 1 * 3 9 9 4☛ 4* M 1 Aousn 4 Ar A A t 1* AeRNll, KNa Aſror 1 n 1 vN A4 p 1u . ro Un Ar ꝙ 6 Clon 212 . 189 4 Aurh “ „ ß 1 n 8„ 5 . „ 1 L * . „ nd& 4 14 4 4 N . 4 1 9 e 4 2 „ IN GENESIM, LIB. I. 117 A ſit aduerſus Cardanum, exercitatione XXXIIX. quibus audtori- bus indicatis, ne tractandis rebus inſtituto noſtro alienis longio- res ſimus quàm eſſe volumus, eorum argumenta commemorare ſuperſedebimus. Sed iſti nec philoſophiam magnopere curare;& Marhematicos paruipendere videntur: à quibus tamen non dubiis rationibus concluditur, ex aqua& terra vnum effici globum, cuius centrum grauitatis& magnitudinis„idem ſit atque centrum terræ & mundi, in quod omnia tam terræ quàm aquæ pondera è ſublimi lapſa directo feruntur. Veruͤm ſatis argumenti eſt ad confutandas iſtas opiniones, earum auctores non aliter eas tueri ac ſeipſos expe- dire poſſe, quàm confugiendo ad miracula„quæ non conceſſiſſent Philoſophi, nec Theologi ſine magna ratione ac neceſſitate; indu. cenda& admittenda cenſent, preſertim verò in creatione mundi, pri- mäque omnium rerum inſtitutione atque diſpoſitione, in qua ma- ximè conſentaneum rationi eſt, credere Deum res omnes conue- nientes ſuis quaſque naturis condidiſſe, diſpoſuiſſe, atque collo- caſſe. Aduerſus iſtos etiam multum valet illa B. Auguſtini in libto ſe- ptimo capit. 3 0. de Ciuit. Dei ſententia, Sic Daus, inquit Augu ſtinus, administrat omnia quaæ creauit, Vt etiam ipſa proprios motus exercere& agere ſinat. lam verò, quale eſt illud quod Burgenſis dixit, aquam ante diem tertium aliam habuiſſe naturalem propenſionem mo- tumque,& aliud centrum, quàm poſt tertium diem habuit„cum à rerra eſt ſeparata? hinc enim neceſſario efficeretur, aliam fuiſſe ſe- cundum ſpeciem aquam ante diem tertium,& aliam poſt diem ter- tium. Si enim centrum eſt aliud, alius motus, aliãâque propenſio na- turalis, neceſſe quoque eſt aliam vtriuſque aquæ fuiſſe grauitatem, aliämque naturam. Sed quid hoc rationibus ſuperuacuè argumen- tamur, quod certo ſenſuum iudicio& manifeſtis patet experimen- tis? conſtat enim, vt terræ pondera, itidem etiam aquæ, ſuperne delapſa, directo& ad perpendiculum in terram& in mundi cen- trum deferri. VERVM deinceps teſtimonia Scripturæ pro confirmatione iſtius ſententiæ ſuperiuas poſita, quemadmodum interpretanda& acci- pienda ſint doceamus. Primum teſtimonium erat illud. Super mon- tes ſtabunt aquæ: quod ſanè iſtorum cauſam non adiuuat: variis enim modis exponitur. Quidam putant Dauidem loqui de ſitu aquæ cùm in exordio mundi terram vndique tegebat altius quàm eſt mon- tium alcitudo. Nec obſtat in futuro dici Stabunt, ſic enim dictum eſt, pro Steterunt, vel Stabant, mote Hebræorum, qui futurum pro præ- terito perfecto vel imperfecto, vurpare ſolent. Alij, deſcribi putant illis verbis procelloſos maris fluctus, qui oborta ingenti aliqua tem- peſtate-ſupra montium altitudinem extumeſcere& efferri videntur, ſicut ait Dauid in pſalmo 106. Aſcendunt vſque ad oœlos,& deſcendunt vſque ad abyſſos. Nec deſunt, qui ea verba ſpectare exiſtiment agd ori- H Amnem B Ad mir acula non temere cõfugiendum, 82 Locus Pſalms 103. explica- kur. ſublime elatis, at que conſiſten 118 GCOMMENTARIORVM ainem& ſcatutiginem multorum font num qul in premis celſiſimorum montium iugis inueniuntur. Poſſet item fen- tentia illa Dauidis intelligi de aquis Pluniolibus„quæ ſupramnomue 1 Eri monlum ductum en Locus Pſalmi in media regione acris generantur. Alterum te imonium 4 des 32. G Eccle- Pſalmo 3 2.& ex cap. 39. Eccleſiaſtici,& ex Orarione tegis Manallis; uſæ prodeſt. Etenim Scriptura illis locis non deßgnar naturalem maris& aquarum ſitum, ſed deſcribit duo celebratiſſi- 1 ma miracula, quorum alterum prius in mari rubro, alterum poſterius, annis ſcilicet quadraginta; in fluuio lordane contigerunt, aquis in tibus, vt Hebræis tutus& facilis in- dillis miraculis in Pſal- .... ſiagticiz9. nihil iſtorum ca terpateret tranſitus. Similia enim canit Daui .. 3. 5* pP..11: mo 77. Poreſt etiam intelligi de aqua maris; quæ ſic à Deo in illis ſuis receptaculis incluſa coërcetur, vt quis paulum aquæ in vrrem ‚concludit. Nec illa verba Dauidis in pfalmo 68. Veni in altitudinem Tocus Pſalmi. Ve 68. maris, contra nos faciunt: na m per altitudinem maris eo loco ſi- gnificari profunditatem eius, antecedentia& confequentla verba * demonſtrant. Sic enim eſt inibi, Infixus ſum in limo profundi,& non eſt ſubſtantia. Veni in altitudinem maris,& tempestas demerſit me, Eripe me de luto vt non infigar„Libera me de profundis aquarumn. Non me demergat Explicatur tempeftas aquæ, néqueè abſorbeat me profundum. Porro quod Scriptura ſupradiclus inquit, præcepto Dei coërceri aquas,& teneri ne terram exundent; locus Here- non arguit eas ſublimiores eſſe terra,& miraculosè cohiberi, ne de- 206. 4739 Huant ad obruendam terram, ſed indicat aquas ſic fuiſſe à Deo crea- tas,& in talibus locis collocatas, vt non queant exire ad operien- dam terram. Ergo quia Deus indidit aquis vim& propenſionem manendi in locis humilioribus, quia Oeus fecit in terta loca de- preſſa& concaua, edque comparauit vt effent aquarum recepta- cula: quia Deus tertio die aquam ſegregauit à terra,& in prædicta loca coëgit: quia Deus oppoſuit& obiecit aquis magna ſcopulo- rum, montium,& littorum impedimenta:& quaſi aggere quodam ita concluſit eas, vt ex ſuo loco ad inundandam terram non poſfint, effluere: ob has omnes cauſas dicitur Deus præceptum dediſſe aquis ne loco ſuo exirent. Naturales verò vires& facultates rerum, per quas fingulæ conuenienter naturæ ſuæ operantur,; quoniam à Deo omnis naturæ audore funr eis inſtæ, vt ſecundum illas ope- rentur, vocari folent in Scriptura leges& præcepta Dei, quaproptet 105. 5. Iob inquit, Deum pracipere ſoli vt oriatur& occidat,& luci praſéripſiſſe .. 8 4 1*—.. N viam qua procedat. verùm de hac quæſtione, quæ funt hactenus diſ- Quomodo a- putara, ſatis eſſe poſſunt. qua prius om REI Mv ad Prtümall 3; nens terram EDEAMVS a Primain quæſtionem ſapra poſitam„quomo- operiens, poſt do aqua prius operiens vndique terram, eOque multo maior ipſa ea tertia die terra, potuerit vnum in locum terræ cogi. Expoſuimus tres modos vnd te; 1.,(19„... 4 4=.. han„„e. reſpondendi, ſed tettium abiudicauimus& reiecimus. Sunt etiam- 5&.*=— ⸗ 1„ 3.. cla ſit. num alij duo modi valde probabiles, quorum vteruis iunctus „ u 2 orum fontium atque lacuum, qui in ſu- A — cum lecundo de ſacllemt tem natol dlte noc autem lel wivoriloco c 16„Juod 6 Ila quxlbet nunc gebetat lter copoenit ripongeliho dum enenlior not, erat tam tatem 1nam a aoum Aütod felieirm N üillelapet e poll coni dommüt, mum tettia Mathemauic. pareneiam! centt a4 G 300.m IeIVI ait Moſes tas:chm loca ntot; null inter bomptu ouan locl quanque. ongregata N inte Autem zna) D dum icote & hunc el Mlet vſ 5& iſoo eleme nentot: ne ele Prop 1 d aquis ſe Aiitorelis No Continua voſaica 113 Quzg he à ²) dux lc à Dey —2 . — 1IN GENESIM, LI B. I. 119 cum ſecundo ſuperius expoſito, rem planam,& intellectu creditu- que facilem reddit. Dici enim poteſt, aquam prius habuiſſe denſita- tem naturaliter ſibi conuenientem, ſicut habuit& ſitum& figuram: hoc autem tertio die fuiſſe magis denſatam maxima ex parte,& ſic minori loco continari potuiſſe, facit huic opinioni fidem ipſum ma- re, quod eſt elementum aquæ, quod denſius& craſſius eſt quàm alia quælibet aqua: itaque denſitas quam habet aqua naturalitet nunc generata, vt fontium, fluminum, imbrium, eſt ea quæ natura- lirer conuenit aquæ, quæ minor eſt denſitate maris. Illud quoque reſponderi poſſet: licet aqua prius maior fuerit quàm terra ſecun- Cracra dum extenſionem& circumferentiam, quia ipſam circumplecteba-& J, n tur, erat tamen multo minor ſecundum altitudinem vel profundi- qum aqua, tatem: nam altitudo terræ à centro ad ſuperficiem, erat multo maiot vel aeris. quàm altitudo aquæ à ſuperßcie terræ vſque ad extimam eius ſu- perficiem. Veriſimile enim eſt Deum tantùm aquæ creaſſe& exten- diſſe ſuper terram, quantùm poſtea in terræ receptaculis commodè poſſet contineri. Coniecturam capere licet ex atre, qui eodem mo- do man ſit, vt fuerat creatus; cuius tamen altitudo à terra ad extre- mum tertiæ regionis, non impler ſexaginta milliaria, vt probant Mathemartici, tum ex ratione crepuſculorum, tum ex altitudine ap- parentium in ſuprema regione acris: cùm tamen alritudo terræ à centro ad circumferentiam, qui ei eſt ſemidiameter eius, contincat 3500. milliaria. IILVpD ctiam in dubio vertitur, quemadmodum verum ſit, quod Quomodo v- ait Moſes hoc loco, omnes aquas in vnum locum eſſe congrega- num in locum tas: cuͤm videamus tam diuerſa& tam longe diſſita eſſe aquarum congregatæ loca in tot maribus, fluminibus, lacubus& paludibus, vt quædam 6 eanes nulla inter ſe communione iungi videantur, Ad hoc breue& in 2 e. promptu eſt reſponſum: illud In locum vnum, non ſignificare aliud Baſsas guo quàm locum ſeparatum à terra habitabili, hoc eſt, aquas in ſuum„odo ſ4, quam que locum confluxiſſe. Baſilius, illud quod dicitur, Aquas eſſe hunc explicet. congréegatas in locum vnum, non putat de qualibet aquarum congregatio- ne eſſe intelligendum, ſed tantum de maxima quo appellatur mare: constat autem maria omnia eſſe coniundta cum Oceano, idebque habere vnum lo- cum. Sicut enim aliorum elementorum eſt ſuus cuique locus, ſic aquæ: & hunc eſſe in quo eſt mare vel Oceanus. Et quemadmodum pro- pter vſus& commoditates hominum, multæ partes& aëris& ignis àſuo elemento ſeparatæ, extra locum eius in variis terræ locis conti- nentur: nec hoc tamen obſtat, quo minus hæc elementa vnum ha- bere proprium& naturalem locum veriſſime dicantur: ita quoque de aquis ſentire conuenit, quæ ſententia ante Baſilium, fuit etiam An mare C⸗ Ariſtotelis li.z. Meteororum. Arque omnia quidem maria cum Ocea- ſbium conti- no continuari extra controuerſiam eſt, præter mare Caſpium: de quo asetar cuas non ſatis cõuenit inter ſcriptores, etenim Strabo, Plini. Diony. de ſiru Seus 4r. Orbis An ex Ocea no aquæ om- ues proſiciſ- cantur. lum Eecleſiaſtæ, d ciliare& concordare, non ſtionis cognitionem& indicium, Chriſtian tamus. Noabihs IA M verò circa id quod ſequitur in n Eugubini opi 2 nio. Virgilius 1. L. Georgicori. 120 orbis& Baſilius, habere aquas cum Clio, Ariſtoteles i aliicue cum primis graues ſcrip vndequaque circu ex Oceano, ſed ex p fluentibus: in Euxinum pontum ris Caſpij, vt qnam habet etiam lacus Gene nifeſtam cum mari Syriaco ad tionem. Sed lector eiuſmodi rerum curioſus, fi pſit Iulius Scaliger de mari Caſpio a ne 5I. At enim Beda, dictum Moſis pertinere ait ad omnes ad licet diuerſos alueos atque origines hab ſunt maria, quorum ex Occa tos terræ meatus primam ex mar dem reuertuntur, veluti aperte docet 5 ſtæ, verùm bæc Bedæ ſententia grauem libro ſecundo Meteororum ei obnixè contradicit. Iulius lam hab ens ma gregatis„ lem, qui Scaliger Salomonis ſententiam in exercitatio anum. Titelmannus autem explanans locum il- ictum Salomonis cum Ariſtotelis doctrina con- ineruditè conatur. Sed huius quæ- is philoſo phis permit- 85 endirt contra Card rum geſtarum monumenta CO MMEN TARNI hoc loco arbitrantur ‚mare Oceano Arctico; in 2. Meteororum; tores exi littoribus, nec aquam accipere meluſum eſſe am iſimis amnibus in ipſum in- lurimis& ingent dconerare autem ſe aqua p emiſſa. Nec officit huic ſententiæ ſalcedo ma- reat arida, quid Auguſtinus Eugu rit, non eſt in præteritis relinquen fuiſſe vniuerſam terram ſimul latini& particulatim prius au eſſe partem terræ Aquilonarem, quinoctialem circulum interiacet:tum qu pars terræ habitabilis, vt in qua fuerit Paradiſus, conditus& locatus,& genus humanum propagatum,& ab eo tem- pore vlque ad hoc, ſemper maximè floruerit: in hoc enim terrarum tractu, potentiſſima imperia, clariſſimãque hominum ingenia,& re- 1 fuiſſe conſtat: tum etiam quod hæc pars terræ aquilonaris multo altior eſt Auſtrali, ob idque prior e* aquis ORVM ex aduerfo autem Herodotus in Prolemæus in ſua Geographia, ſtimant mare Caſpium er occultos ſub terra alueos ſareth in Palæſtina, nub- uarum communica- lubet, legat quæ ſcri- duerſus Cardanum, exercitatio- de aquis vnum in locum con- gas vbicumque locorum ſint, ere videantur: quippe vel no manifeſta eſt origo ‚vel per occul- i ducunt originem,& in ipſum tan- alomon initio libri Eccleſſia- habet aduerſarium Ariſtote- ne 46. acerrimè de- emer ſit& extitit: quod eleganter poëta ille cecinit. Mähau, vt ad Scythiam, Riphæaſque arduus arces Conſurgit premitur LUbiæ deue xus in Austror. Ip etiam confirmat Ariſtoteles initio libri 2. Mereororum, cuius hæc inibi ſunt verba: Sicut& ſecundum partemi ex altis fluuiss apparent fluere e Caſpium communes A arratione Moſis Et appa- binus in ſua Coſmopœia prodide- dum. Opinatur Eugubinus non aquis derectam& nudatam, ſed pau- tem extra aquas apparuiſſe& ſiccatã eam dico quæ inter Arcticum& òd ea ſit potior& nobilior primüúſque homo 41 —3 tier, ſe Ft autem quu- multns yſſu harrauerns dnl aki ſia eioſtem tei rwin Dontul ptino, ca lrur 1 in Ds tertio Nne nur a Pmnuun Amautne huu nunquam mei ttin eemſ um aguatd Do(abito mi 1 A niom Thed ma Deiop eſe lica exordio m doktes bo phis a ccrtup contend zvento, Aaſes: Moles in imier infta cag erat te decino- tulirilln Nuun Ai lor,pro D aliquem detacan d uncto mala pr nec Kbn. eipite no aditae que inha lieng coa gationibu 6 Iptotes exiſtiman — lmant mar 3 aihmis K Kilhmis ammidasinie Au Aff, etinn 4* 41! * 4 ¹ 12 Per occuhtos ſabt 4„. uI 6 9 K omcn Auic lentengiz ſa lacus Geneſarech inbalrhn 411 yriaco 4Aän 4 89 1 un 1 n curioſus, ſ laber en * u mealegmem 4 „ dW 41„ 2 A ductigs Caudanam, en „ 8 4 4 2 d hum 1„ 1OChn 8 v NA 4 Lu ug K 10Con a 2 1 Aah 1 0 „†„ 1180 — m) Xmum 1 1† AIA Wäie 1 N 4 n aum e COntrachc 6 aunone 45. Xche 1 1IN GENESIM, LIB. 121 A fluere, ſic& totius terræ ex altioribus, quæ ad Iiſann, fiuxus fit plurimus. De es D Comm. in Gen. Tom. 1. 4 8„“ lem Propteren C autem quod eſt, ea quæ ad Viſam ſunt eſſe terræ alta, ſignum quoddam eſt& hoc, multos perſuaſos eſſe antiquorum Meteorologicorum, Solem non ſerri ſubb terra, æd circa terram,& locum huncobſcurari autem& facere no pro quod alta ſit ad Viſam terra. Hactenus Ariſtoteles. Plinius verò aliud eiuſdem rei ponit argumentum, aquam ex Ponto meare in alia ma- ria, in Pontum autem nunquam refluere: ſic enim ſcribit nonageſimo ſeptimo, capite libri ſecundi. Pomius ſemper extra meat in Propontiden: introrſus in Pontum nunquam rofluo mari,& libro quarto capite decimo tertio. Non eſt, inquit, Omittenda muliorum opinio prinſqnam digredia- ur à Ponto, qui maria omnia interiora illo capite naſci non Gaditano freto exi- Ftimauere, haud improbabili argumento: quoniam æſtus ſemper e Ponto profluens, nunquam reciprocetur. Sed redeo ad Eugubinum: is propterea ductus eſt in eam ſententiam, quod ſibi ipſe perſuaſerat, ſegregationem il- lam aquarum& exſiccationem terræ, non ſingulari omniporentia Dei ſubito eſſe factam, ſed naturali poteſtate Solis tunc ardentiſſi- mi,& ad attenuandum ſiccandumque potentiffimi: quod tamen om- nium Theologorum viritim reſpuit fides. Hæc enim ſex dierum pri- ma Dei opera,& proximè à Deo,& puncto temporis ſuo quæque die eſſe facta, nullus Theologorum abnuit. Fuiſſe autem Solem in exordio mundi ardentiorem& valentiorem ad operandum, quàm poſteàd fuit, vt purat Eugubinus riſam profectè moueret Philoſo- phis, quibus in confeſſo eſt, vim& facultatem Solis, quod ipſe ſit incorruptibilis& impaſſibilis, nulla ex parte remitti ac minui;, vel contendi& augeri poſſe. Toſtatus opinatur terram exſiccatam eſſe à vento quodam vehementer vrenti, quem tunc Deus immiſit,& Moſes indicauit ſupra cum dixit, Spiritus Domini ferebatur ſuper aquas. Simili enim ratione deſiccata eſt terra poſt diluuium, vt traditur infra capite octauo& itidem fundum maris rubri, quà tranſitus erat futurus Hebræis, deſiccatum eſſe ſcriptum eſt in Exodo, capite ecimo quarto illis verbis, Cim extendiſſet Moſes manum ſuper mare, ab- ſtulit illud Dominus flante vento vehementi,& vrente tota nocte,& vertit in ſaccum diuiſaq́; eſt aqua. Verùm hanc opinationem ſuatn paucis, ni fal- lor, probabit Teſtatus: incredibile enim videtur, eſſe poſſe ventum aliquem talem tanrumque, vt omnem terræ faciem altiſſimè ma- defactam oblimatamque tam breui tempore, vel vt verius dicam, puncto temporis adeo queat exſiccare, vt potens fiat plantas& ani- malia procreandi. Quod autem ait hoc loco Procopins Gazæus, Proeopiae ey nec abnuit AvevsTrINVs libro decimo ſexto de Ciuitate Dei 42 εειενιννμν capite nono alteram partem terræ huic noſtræ oppoſit habitare dicuntur Antipodes, eſſe totam aquis obrutam, ob id- anr. que inhabitabilem quaſi illuc aqua prius omnem terram ope- riens coacta& congregata ſit, falſum eſſe, hoc tempore naui- gationibus Hiſpanorum planè compertum eſt: illa enim terra Ar am, quam„⸗ & r 4 1 4„ e„ 44 NI1 SS 2- 4 — 7* I 6 1— ⁸ COMMENTARIOKRVM 1²² F 4. s habitata,& nunc vatlis locis ab Hiſpa- A & antea fuerat ab indigeni niis habitatur. .. Ey, 6 2) VeRS. 11. Germinet ternd herbam Virentem, 22 factentem femen E 7,, ,, liguum pomiferum„faciens N actum iuxta genus ſuum cuius ſemen in ſometipſo ſat ſuper terram: Uc. JEATVS Auguſtinus libro quinto de Geneſi ad lit- 1 teram capite quarto arbitratur, hoc præcepto Dei S 2 non eſſe plantas acku productas ex terra, ſed tan- cummodo cauſaliter: Deum enim tunc inſeruiſſe terris naturalem vim& poteſtatem generandi effe- rendique omnes plantarum ſpecies. Huic ſententiæ fidem eo argumento firmat, quod infra capite ſecundo Moſes ait, irgultum agri antequam ori- Deum hoc tertio die produxiſſe omne virgu 8 retur in terra,omnemque herbam regionis priulquam germinaret quare priuſquam plantæ actu orirentur ex terra Moſes teſtificatur cas in terra eſſe factas, nempe cauſaliter tantum atqus virtualiter: hoc enim tertio die terra naturalem potentiam ex ſe proferendi om- nia ſtirpium genera à Deo accepit. Sed valde dura eſt hæc interpre- ratio Auguſtini,& diſtorquet verba Moſis, qui diſertè aperteque nar- rat, hoc tertio die,& iuſſiſſe Deum vt terra proferret omnia herba- rum& arborum genera,& ea ſtarim protulilſſe terram diuinis iuſſis obtem peran do. Protulit, inquit, terra herbam virentem,& facientem ſemen nxta genus ſuum, li gnunnq; faciens fruttum& habens vnumquodque ſementem ſecunaum ſpeciem ſuam. Et ſanè Moſes de creatione plantarum ſimili- ter loquitur, vt de creatione lucis, firmamenti, aſtrorum,& anima- lium: nec poteſt negari fuiſſe in Paradiſo perfectas arbores cuùm id apertè capite ſecundo tradat Moſes. Et verèò ad victum hominis& animalium, opus erat herbis& herbarum fructbus. IIla autem ver- ba: quæ citat Auguſtinus ex ſecundo capite, Antequam oriretur in terra, ſignificant, primam illam productionem plantarum non fuiſſe natu- ralem, nec vſitato ordine modoque aliarum produdtionum factam. Senſus igitur eſt, Antequam in terra oriretur herba, videlicet modo naturali, vt nunc oritur, in illa prima productione producta eſt ſin- gulari quodammodo à Deo. Ex illis autem verbis, Producat ſeu germi- nei terra herbam virentem,& facientem ſemen,& lignum pomiferunn faciens fru- Kes omues in etum iuxta genus ſaum&c. app aret, omnes herbarum& arboru m ſpe- generari: tunc enim vnumquodque perfectum eſt, cùm poteſt enerare fibi ſimile, vt eſt apud Ariſtotelẽ in 4. lib. Meteororũ atque ac ratione conſuluit Deus mortali plantarum conditioni, vt quæ per ſe ſʒ 171. An tertio die 6 ſint actu pro ʒ ductæ plantæ. a 8 8 h B C D 4 per le nonpe Alis peclel vidvisneguls te hoc etbie leſsplias KcHlnas nodlaiſſimas vod ktorime pon potelant ncu a pott tun cina ho poetaeorun — hhe ot Sauciu Sic Oidius goter Lucr 48. rationem tanen?De riderntpro tmna ltaque dortaar perecto C purtes,R taniſunt enaulim vtmun lineaega neodemi fectayrou hauu vni feryjtimm nia yroduu ten ſu 2 Vul yui Sed toc te queſtie um intlin mennani yy emndan 4 un nau A Materia chcher u tvero in Ret virt. * — R1 Rata 8 Insg „& nunc vaciig locii A n, C ſacienten A entem ſa 1 1 7 3 414 Fructum iux 7 Sen 2 1 1.. M ſemetlpſo. 4 4 4 FiIS An AAAahn LGOMos N 49 I IRfaan. Küum agrlantecan 4 . Oaen orul AM 4 1 9 A K. * a ah 6 Jarrac A “ 11 4 ane KAA 4 1INGENESIM, LIB. I. 12 per ſe non poterant, per generationem& propagationem aliarum ex aliis, ſpeciei immortalitatem& quandam æternitatem, ſingulis indi- uiduis negatam, conſequerentur. Nec re ferr, vbi ſemnen habeant plan- tæ, hoc eſt, vel in radicè, vel inſtipite, vel in fructu. Nec in dubio eſſe poteſt, primas illas herbas& arbores, ſuo quamque in genere- fuiſſe perfectiſſimas& ſuauiſſimas ad guſtum, victumque hominis accom- modatiſſimas:tum propter ſummam naſcentis terræ bonitarem, tum quod proximè à Deo creatæ, cuius quæ ſic fiunt perfecta ſunr opera, non poterant non eſſe optimæ, certè longè meliores quibuſnis poſteà naturali poteſtare modoque procreatis. Hæc prima generatio arbo- rum citra hominum laborem& cultum facta, non videtur latuiſſe poëtas, eorum enim quidam dixit. Ipſaà quoque immunis, rastroq, intasta, nec vllis Saucia vomeribus, per ſe dabat omnia,tellus. Sic OQuidius 1. lib. Metamor. cuius ſimilem ſententiam libr. 5. perſe- quitur Lucretius. QVASTIo eſt, an ad primam illam herbarum& arborum gene- rationem, concurterit terra tantùm paſſiuè an etiam actiuè, virtute tamen à Deo ſupernaturaliter accepta:atque hoc poſterius Caietano videtur probabilius: nam hoc, inquit, denotant verba illa Moſis, Producat terra. Itaque tetra per naturalẽ virtutem ſibi inditam, plãtas illas pro- duxit, atramen auxilio Dei ſupernaturali eſt adiura, vt eas& in ſtatu perfecto,& in inſtanti producere poſſet, quæ naturaliter non niſi per partes,& per certa temporum ſpacia generare potuiſfet, verba Caie- tani ſunt hæc, Non ſölum ſigniſicatur terre plenitudo exterior; ſed etiam modus plenitudinis, dicendo, Et protulit terra: manifesté enim per hoc ſi nificatur, quod ipſa terra generauit vegetabilia, vt intelligamus quod Deus non produxit imme- diate vVegetabilia, ſed mediante terra: non tamen in tempore, ſed virtute diuina in eodem instanti ſuſcepit terra virtutem produttinam,& produttionem cum ef- fettu producto, ita quod qnicquid vegetabilium produxiſſet naturaliter terra in ſbacio vnius anni ſeu multorum annorum(v" diuerſa vegetabilia exigunt ad ſui perfëctionem Dproduxit tunc terra virtute diuina in instanti: crediimus enim om- nia producta eſſe in ſtatu perfecto, ſicut conſiat hominem productum, non infan- tem ſed perfectum.& in Paradiſo terrestri constat fuiſſe arbores cum fruttibus à principio, in cuius ſignum non ſcribitur, herbauit terra: ſed protulit terra. Sic ille, Sed hoc pernegat Toſtatus hoc loco,& Sanctus Thomas prima par- te quæſtione ſepruage ſima articulo primo. Sic ſcribens, In prima re- rum institutione fuit principium actinum verbum Dei, quod ex materia ele- — mentari produxit animalia vel in actu ſecundum alios ſanctos, vel virtute ſ2 0 76- ₰ cundum AvGVSTINVM: non quod aqua aut terra habeat in ſe virtu- tem proaucendi omnia animalia, vt Auicenna poſuit, ſed quia hoc jpſam quod ex materia elementari virtute ſeminis, vel ſtellarum poſſunt animalia proan- ci, eſt ex virtute primatus elementis data. Hactenus Sanctus Thomas. Et verò incredibile videtur, terram tantæ virtutis eſſe capacem yt per virtutem vllam ſibi inhærentem, ſubito queat ex ſe proferre 4 2 omnis 3 Primas muda blantas ſunſe p. ₰ omnes perfe⸗ —„ 4 ctiſbumas. An terra paſ- ſiuè tanii G& materialiter an efficienter e:id concurre- rit ad prima plãtarum ge- nerationem. Au gurtinus libr.· de Ge- neſi ad litterd. —— 124 omnis generis arbor ecies, quas ex terr oc fortaſſe non ad ologis exiſtim mentum à Deo aſfumprum, ſp quam quam videretur The MENTARIORNM s, omneſque terreſtri a ſexto die generatas e o impoſſibile, vele um animalium 4 ra confirmat: tiam improbabile jibet creaturam vt inſtru- re poſſe ad creationem gebellh ſdern mitzbiltel a bores perfecta antibus quam ackiuè concu 8; 4 Buli Itait Lude ni 1 Cbacd, enelibls me cuiuſcumque rei etiam ſpi lis, etiam lupetnaruralissſe id tamen Juninge l oreſt fieri ſine maximo Dei miraculo, quod in prima rerum eewod non potel p. auſa& neceſſitate admittendum. ſiaud creatione non eſſet ſine maxima caula 2ad ſigmificat 4 tius Kaccu Mud autem. Proſerat terra, vel Protulit terra, non aliuc Smi en Puar terio ieben materialem, tertæ cauſalitatem& concurſum ad generationem plan- unuenra e Deus produxiſſe ex humo d rarum⸗nam inta Labe ſeeundum Ariſtotelem tantum hücjfaue omne lignum: nam& fœmina quæ ſecundum 8ſſͤͤͤ JinanKin paſſiaè ac materialiter concutrit ad generationem nomimss dicitur uh tamen hominem generare& procreare: Et nunc eriam dicitur terra he t roferre, ac gignere plantas; cum vis earum gcnelarlis PrOpel non e uum terra ſit, ſed in ſuo cuiuſque ſtirpis ſemine ergo illu⸗ zeofe u 2 Aüſeuun perbam, eandem vim habet, atque Pproferatur ex terra,& in terra het- meirin Baſiltus hom. ha ſbene. 1 1 v s tradit hoc loco, eſſe tunc factam roſam ſine vllis inciiim, an Hexame- ſpinis, eas namque poſt peccatum hominis in eius pcœnam elle ro- bun hu ron putat o- ſæ adnatas, multo autem magis diceret id Baſilius de herbis bomi- 3e. un ane e, a ni noxiis atque letalibus, nec à Bafilio diſſentit Auguſtinus:in 1.enim 6 ſine ſy nis ge.· libro de Geneſi contra Manichæos, capite decimo tertio ſicair⸗ Ee, 0 enn neratam. peccatum hominis, terra maledicla eſt, Vt pin. u pareret non Ut ipſa Pinas; der nun vt alij legunt pœnas ſentiret, quæ ſine ſenſu eſt, ſed vt peccali bumani crimen ſem. h per hominibus ante oculos ponerer qud admonerentur aliquando auerti à pæccatis, hi pon & ad Dei pracepta gonuerti. Herbæ autem venenoſa ad pœænam, vel ad exerti- ger rai tationem mortalium creata ſunt,& hoc totum propter peccatum, Tudd mortales mnid ch poſt peccatum fatti ſumus. Sic Auguſtinus. Sed quis credat, roſam ante it rrent peccatum, factam eſſe abſque ſpinis? Deus enim tales condidit res, lln D quales ſunt ſecundum naturam ſuam: nec peccatum Adæ mutauit lle n proprietates rerum atque conditiones, cùm ne ea quidem, quæ ve- glallsi ræ ſunt ſecundum naturam hominis peccatum eius quicquam varia- blelen uerit. Roſam verò naſci inter ſpinas, naturalem roſæ conſtitutionem Gionem atque generationem conſequitur. Quare ante peccatum Adeæ erant D D ubro Cor multa Pinæ& tribuli,& herbæ homini noxiæ& lerales: verùm non fuiſ- Lor, ereata ſint, ſent in pœnam ei ſi non peccaſſet:& terra quam ipſe victus cauſa inteligi quæ non ſolu coluiſſet, nihil infructuoſum, nedum pernicioſum ei protuliſſet, ſic ddei lut natlia bomi- enim homo animo corporeq́ue fuiſſet affectus, vt huiuſm odi res om- propter d nrt1a nes ſibi exitioſas facillime internoſcere& cauere poſſet. tium, all Beſl hom.s. SE D quæret aliquis: Si omnia in vſum hominis ſunt condita, olllium, in Geneſ Am fruſtra igitur tot herbarum rborum genera mortifera homini lly. br. ubr. z. He- ſunt creata? Reſpondent Baſilius, Ambroffus& Theodoretus, licet diit nin eon h, 3. iſtiuſmodi res eſa quidem ſint noxiæ homini, eſſe tamen ytiliſſimas Uem bene zn. mulcis animalium, quæ ſunt propter hominem. Aueltione Quihpe 2 eneique terrektuna 1N GENESI M, L IB. I. 125 mpoſee Scnh un A Quuippe videre licet pingueſoere ſape cicutas abMA Polldile,eleuammn Buarbigeras pecudes, homini qus&t aore venenum. nlider ereatumng. vt ait Lucrerius libro quinto. Dei nde licet ĩ ſta non conferant h omi- concutters polle üa ni ad cibam, proſunt tamen plurimum medicinæ cauſa: variis enim am lupernauralisſate generibus morborum, qui humanam vitam obfident; depellendis Alo, qnolin pim mirabiliter auxilian rur ꝛid duod Haſilius& A mbro lius hoc laco⸗, 8 X necellitate aiin plinius multifariam clariſſimis exem plis confirmant. Quata Auguü- — ſtinus, quod primo libio aduerſus ManichæoPsofenſerat„Poftedema. curſum turius& accuratius perſcrutatus, retractauit& emendauis, in libro 5 ttn tertio de Geneſi ad litteram capite decimo uctanowbi quam nos tra- r 1 4 hnea dimus ſententiam, cenſet probabiliorem: Ad quam comprobandam „‧ſbſſ adiici poteſt, iſtiuſmodi rerum ſpecies faeere ad mundi conſamma- nen donigt B tionem& abſolurionem; ſunt enimsteſte Ariſtocele ſpecies rerum re. Et nuncttan äi ſicut numeri, quapropfer ſine iſtis, ſeries ſpecierum atqus contestus, eatum penerummm eſſet admoduminterruptus& interciſus: quod ſanè nõminus quàm ergo ilus ba eſſe vacuum in mundo videri debet abſurdum. Quid pluras vt alia tut ex tetta, Kum deeſſent, multum tamen iſta conducerent homipi ad Phyſiologiæ, . præſerrim autem ſcientiæ planetarum perceptionem. Eorum porrò anc factam tolmb inſcitiam, vel vt dicam propfiè„inſaniam, qui quarum rerum ipt sin eius pemns vſum ignorant, eas prorſas inutiliter& ſuperuacuè conditas cenſent, afthos de bexbe Augaſtinus libro primo de Geneſi contra Manichæos capite deci- tn Augotnusn. mo ſexto eleganti quadam ſimilitudine confutat. 112 decimo tenolt VNERVMTAM EN quærat ex nobis ⸗uiſpiam, cur Moſes non rmnuahe aperuit hoc loco generationem merallotum,& vt vocant, minera- — C lium„quæ multò veriùs originem habent ex terra quàm plantæ: a uun Is reſponſum hoc à nobis accipiat, multas ob cauſas iſtarum rerum generationem eſſe prætermiſſam. Primò, quia iſtarum rerum gene- . 4 ratio, cùm intra terræ viſcera fiat, eſt vulgo occulta& ignota: nec 2 differentia earum rerum à terra& lapidibus, eſt cuiliber mani- Sed qalss c feſta. Deinde quia non efficiunt diuerſum genus& gradum ipſius Deus enim uiei an Efle naturalis, diuerſum inquam ab elementis: quattuor enim ſunt peccanum 1* gradus ipſius Eſſe naturalis, videlicet Eſſe corporeum, Eſſe viuens, es, cum neca qulcen Ele ſentiens,& Eſſe intelligens, ſed enim eiulmodi corporum effe- deccatum eius quich ctionem ſimiliter vt cæterorum omnium à Deo eſſe, cum alibi, tum — en vit onin P in libro lob apertè docet Scriptura. Illud igitur admonendus eſt le- nte pecamnie ctor, quod hoc loco ſemel dictum, in aliis quamplurimis ſimiliter 8 alesn intelligi debet, Moſem non omnia, ſed manifeſta omnibus, maxime- a Gvan ipe que illuſtria& nobilia Dei opera; hoc loco enarranda ſuſcepiſſe: qua- oſom ei fuude propter vt tacuit generationem fontium, fluminum, lacuum, mon- d thddss. tium, vallium, camporum,& collium, ita de metallorum rerumque re vollc foſſilium effectione verbum nullum fecit. **— rd IrTVD quoque in quæſtionem vocari ſolet, cur Deus vt bene- dixit animalibus à ſe creatis dicens. Creſcite& multiplicamini, non ge ig item benedixit plantis. Theodoretus ponit hanc dubitationem in „,Ambrolus d. guos 9 quæſtione decima ſeptima, in Geneſim, eamque ſoluit ad hunc mo- 4 3 dum: Cur Moſes non expoſuit generationem metalloru& mineralium. Quattuor E* gradus Eſe aIur ns. Cur Deus pa benedixit ani malibus, non ilidem bens- „„. cli xeεrt Platis. C OM MENTAR 10 RVM 126„— 6 2*8 8—— dum: Deus pro nutus ſuo ſtatim vninenſam terram repleuit 4 3 Jogeiibus„6 4A 4 aliis omnis generis perbis& arboribus batera Vero animulia bina creauit. Vnde 915 py werito benédittionem eis largitus eſt, ui per multiplicqtionem euxdam eplerenr maria, paludes& fluuios, quædam aëren, nonnulla verb terram. Si cui forſi⸗ tan hæc Theodoreti ſolutio propterea non ſatis facit quod pro certo ſämat, bina tantum cuiuſque ſpeciei aniwalia ptimo facha eſſe à Deo,quod vel incertum eſtsvel etiam fallam: hoc 3 nobis habeat re- ſponſum, Deum ideo propriè animantibus benedixiſſei, dediffeque multiplicationis præceptum, quod eorum generatio ſit quodam- modo cum cognitionè& appetitu,& per commixtionem at que con iunctionem diuerſi ſexus animantium; quod in plantis nequaquam euenit. Itaque illud benedivi Deus, ſignificat din ſetuiſſe illis vim& fa- 3 donem pule culratem genefandi ſibi ſimilia,&e propagandi ſpeciem: illud autem J bnrentſs,n Creſtite, ſi gnificat, Deum ſtatuiſſe cettatempora certaſque leges& cenluicls modos naturales, quibus anim alia naturali inſtinctu& im pulſu, ad dotrtadit; generationem multiplicationemque fui ſimilium incitata conue- kume niunt. Verùm rationem quam nimium reffrictè prefſeque dixi, volo tot nitlüm vt leccor ore Ruperti enucleatius& elegantius exprefſam cognoſcat. ni ignum Etenim Kupertus libro primo de Trinitate& operibus eius capite Etenimac quinquageſimo ſecundo, cùm hanc ipſam qua ſtionem, Cur Deus fi- ſolos inch cut animahbus, non ita plantis benedixit, creſcendi ac multiplican- tum ſaoro- di præceptum poſuit, multis verbis in medium protuliſſet, ad hunc condnam, modum eam poſtea ſoluit. Herbas, inquit, virentes, ſiue lignum pomi- diom, qa ſerum, eadem ierra quæ germinai vel producit; multiplicat;& Jemen ills C znni ſaich ipſa importat,& cadentia recipit, etiannſi ſerentis manus fõrte deſit,& ideo C octano, multiplicanda poſteritati; ſolum in quo ſunt ipſa ſufficit. Verum reptilibus vndecimi ſine volatilibus, ſi nullus fuiſſet appetitus, non ipſa creſcerent, aut multiplica- lishince rentur,& non fletiſſet eorum genus. Cum ergo initium existendi accepiſſent, lolent atl oportuit eiuſclem Creatoris imperio naturalem illis medullitus inſeri geniedat æmorem vel appetitum, vt maſculus ardens ad ſemen ingeren ceretilg dum, fœmina nihilominus auida förer ad recipiendum, hoc norom! Illis benedittio contulit,& ob hoc neceſſaria fuit: nam elletc tade reptilia creuerunt& multiplic. ua ſunt,& re- mo ſexto pleuerunt aquas maris auè ſque multiplicatæ minate; ſumt ex eis. Ad hoc, tenet heo animantia D ldus MM Vinculo amoris magna liuius be- quintam nedictionis vis. Hactenus que hæc ex Kuperto. 1 eriam Go b ſedille di b umonte „„ nam altiſe 915 85 U. bote dd b cl Nec tium propt dulla 80 al * d eien anmak * * 1 elach Kam: * X VN * 4 Keümm In 8 3 1 Ii Iunu 4 Se 1* A mn lant- .. —— . eAllltr cCetta tempora cenaliusp 3„** 4 urali inſtindn Km 3. 1 e o hmm mcime teflniche ptelſecuee 4⁴* 8„. à R cleganums erpretkam 4 r n 94 mi Opendesem. 4 am quxſtionem, Cul A1nt„Creicendl ac da 4 * v“ Finie 111 B LOLhHlle, 1 A IN GENESIM, L IB. J. — pTSA PVTATIO AN MY NDVS V ERWSO b tempore fuerit conditus. HVIII exiſtimant, mundum verno tempore eſſe Gj factum: coniecturam cùm ex aliis, tum ex eo facien- tes, quod Moſes narrat hoc loco terram die tertio iuſſu Dei germinaſſe herbam virentem: eſt autem verni temporis herbarum virentium& florentium germinatio. Hanc quæſtionem, quod ſit ad cogni- tionem pulcherrima, valdeque controuerſa& in contrarias diſtracta ſententias, nec aliena propoſito noſtro, in præſens pertractandam cenſuimus. Quidam memoria noſtra, non indiligens Annalium con- EE. ditor tradit, ſibi probabiliſſimum videri, mundum menſe lulio eſſe factum: Hoc autem ex ſacra Scriptura ad hunc modum argumenta- tur, Initium anni fuit tempore Noë circa menſem lulium Sole Leo- nis ſignum peragrante, eo igitut tempore ſuit etiam initium munq. Eſt enim admodum credibile, priſcos illos homines vIque ad Noò, ſolitos inchoare annum abeo tempore, quo per traditionem maio- rum ſuorum ab Adamo vſque ductam, nouerant mundum faiſſe conditum, valde enim congruebat vr idem tempus, anni eſſer princi- Pium, quod mundi fuerat exordium. Tempore aurem Noë initium anni fuiſſe menſe lalio, coniectat hic auctor ex eo quod iafra capite octauo, Geneſeos traditur, columbam vigeßmo quarto die menſis vndecimi reuerſam ad Noë tuliſſe ramuſculum oliuæ virentibus fo- liis: hinc enim intelligitur fuiſſe tunc tempus vernum, quo nimirum ſolent atbores germinare ac virere: quo etiam ceſſare diluuium con- ueniebat, ſcilicet vt noua æſtas, nouas fruges fructuſque homimbus, cæteriſque animantibus ſuſtentandis ſuppeditaret. Arqui Sole Gemi- norum lignum perambulante, eam oleæ germinationem in diluuio eſſe fæctam, naturali ratione oſtenditur. Etenim Plinius libro vigeſi- mo ſexto capite vigeſimo quinto. Oleam pariter cum vite ait, ger- minare& concipere Virgiliarum exortu, hoc eſt, ſex diebus ante Idus Maias vigeſimam quintam, vel vti vers legendum eſt, decimam- quintam Tauri partem occupante Sole, florere aurem Solſtitio. Ar- que hæc Plinius inquit reſpectu ſui climatis Romani, quod habet etiam Gordieus Armeniæ mons in quo arca conſidentibus aquis in- ſediſſe dicitar. Idem igitur tempus conueniebat germinationi oleæ in monte Gordieo, niſi aquarum inundatio tam diu omnem ter- ram altiſſimè obrutam tenens obſtitiſſet: quæ vt non fuo tem- pore, ſed aliquando tardius eueniret arborum germinatio effe- cit. Nec tamen ea germinatio differri potuit vfque ad Solſti- tium proprer fructus& alimenta vitæ animalium neceſſaria, quæ nulla eo anno fuerant condita& ſeruata. Quare ſigno Gemino- rum, quod 127 Gerardus Mercator ini tis ſuæ Chro- nologiæ» opa- 44 natur mundik eſſe condit um menſe Iulio. oooöoooͤſͤoͤöoöooö Refellitur, VERVMTITAMEN hanc Mercator. patum iri:neminem enim mem Communis opbinio, mudu Oomniu 5. 2 Jhn dha anium etiam ſcriptorum Eccleſiaſticoram atque Theologorum verno tẽpore. 12²8⁸ COM M. E NTARILORV M rum, quod inter Taurum in 3 Mvnc cimum reſpondiſſe neceſſe eſt, duodecim um autem Canero, ideoque primum ſequentis anni menſem fuiſſe ſignum Leonis Sole perme- ante, hoc eſt, circa menſem lulium. Sic ille argumentatur. Aſtruit etiam fidem ſuæ opinioni argumento Egyptiorum, qui vt capite 35. refert Solinus, cenſuerunt natale mundi tempus eſſe, cùm Sol prin- cipium Leonis ingreditur: quod vnde acceperint Kgy ptij⸗ non docet Solinus: veriſimile autem eſt didiciſſe ab Hebræis, qui ſæpe diuque ſunt apud Ægyptios commorati. ſententiam credo equidem paucis pro- ini fuiſſe adhuc, qui prim ordia mundi non ad Æquinoctium vel Vernum vel Autumnale retulerit. Quid au- die mundi, tempore Solini exiſtimauerint Æygyptij, non eſt valde curandum: certè vetuſtiſſimos Ægyptios tempore Moſis initium anni à menſe Septembri ducere ſolitos, grauis auctor. in 1. libro ludaicarum antiquitatum dixit Ioſephus: quinetiam Cicero libro ſecundo, de Natura deorum,& La tanrius libro primo, diuina- rum Inſtitutionum cap. 6. prodidère, Mercurium, qui Ægypto leges ac litteras tradit, appellatum ab Agyptiis lingua ſua Thoth, à quo apud eos primus anni menſis noſtro reſpondens Septembri, nomen accepit Potro lib. decimo ſexto,c. 20. tradir Plinius, Oleæ folia nun- quam decidere,& colorem ſuum nunquam amittere: quid igitur pro- hibet, quin olea, cuius ramuſculum tulit columba, ſub aquis tempo- re diluuij& frondium virorem retinuerit? nam cùm ſeptem dies an- te columba nihil, reperiſſet, vbi conquieſcerer, qui fit credibile ſpatio non amplius ſeptem dierum, oleam frondeſcere ac vireſcere potuiſſe: non enim ſub profundiſſimis aquis demerſa, vim germinädt& fron- deſceudi exerere poterat. Ad extremum,; auctor iſtius ſententiæ ſu- mit vt certum quod eſt valde dubium, vel etiam falſum: ponit enim, vt omnium conſenſu indubitarum menſes quos capite octauo Ge- neſeos recenſet Moſes, primum, ſecundum; ſeptimum ‚decimum, vn- decimum, fulle anni menſes, cum eos non pavci, non ab exordio an- ni, ſed ab initio diluuij numerandos putenr: alij verdò, quotum nos in ſententiam ituri ſumus, eos non ab initio anni vel diluuij; ſed ab exordio ſexconrefimi anni vitæ Noë computandos cenſeant: tem de natali tereſt& Cancrum, menſem illum vnde- 4 C 87— 7 4... Verùm reiecta hac opinione cæteras magis probabiles perpen- damus. itr it 5 ALTERAcPſt opinio, non Aſtrologis modo& podtis accepta ſed firmata conſenſu, mundam verno tempore eſſe conditum. Hoe libro 2.Geongicorum cecinir Virgilius: do afr Non alios prima naſcentis origine mundi IUuxiſſe dies, aliumve habuiſſt tenorem . Credierimh er illud erat, ver magnus a gebat Orbis,&e bermis parcebant flatihus Ean- 1 Hæc Atrologi i9 lgnotumgi 84 §eD ſenl ſagasäutbi recenſtt Hlele dicque Ron Maciij guo ituw. Athal zotiochlüle tes dij zzel ſerwone nol Jorariogein! aplte de le gie ſeyüm zum elect ocaco die zy Genele de Ratione ät, ſolem conſectalle cogrega decarata 0 Kalendas fuiſfea! jnitio ib ta comm ne leu de aapiee 40 larijpg lis hoce qparto! Mandis D nanithe elenite. panca de apponan Ant Tuda eundim. Aiim⸗ in — ſe dihh, aan Ce⸗ ungae Ceminaq ſeminan ſ Com 4* 1 2 4 1 in nmne b 4 um L. dene ¹ Hl Ln s a 1„ 1 Mäh ² dlogm⸗ K . 4 8ʃ* Uentatar „ 8 4 E p 1. n0 cqnidem ſan “ 4 3nc,Om drhe. qul Pumota 8 4 Amm Nel Run Amumnale kretulem 3— 4 5 8 u 4 umerumanerint Tom liflmos 4 105 ASAIA r 1 Igyptios tempa 2* 4 1 4 rAn ere 5) Stanls ◻ 1 „* 1 10lephos: Qulnethn 4 1 4 4,1 7 1 N Drſg — 4 3 15 d 0 1 1 ere, M 2, Mextcurium, qui Ee 2 4.„ A i 7 8. gualuz SASoRße Deh 49 An ½ 4 0 2 1 4 1us, Uex 2 2 1Aln 8* Shn A 1NN GENESIM, L IB. H A Getiam vna eſt, nec poſtrema de multis cauſis, propter quas Aſtrologi ſignum Arietis eſſe initium& caput cæterorum Zodiaci ſignorum, principatümque obtinere arbitrantur. S E p venio ad noſtros, hoc eſt, Eccleſiaſticos ſcriptores& Theo- logos. Euſebius in. Omnimoda hiſtoria, quod opus inter cætera eius J. 1 ²29 Chꝛ ſtianicuo 41 ℳ tempore m= dum e ſe con- ditum arbi- krentur. recenſet Hieronymus in lib. de Eccleſiaſticis ſcriptoribus, cuius ho- diéque nonnalla extant fragmenta, affirmat die vigeſimoquinto Martij, quo Chriſtus dominus noſter reſurrexit, mundum eſſe con- ditum. Athanaſius reſpondens ad quæſtionem decimam ſeprimam Antiochi, idem quod Euſcbius tradit, idémque confirmant complu- res alij, velut Cyrillus Hieroſolymitanus Catecheſi 14. Leo Papa ſermone nono de paſſione Domini, Gregorius Nazianzenus in oratione in nouam Dominicam, Iſidorus libro. Etymologiarum, capite de Temporibus, Damaſcenus libro 2z. de fide Orthodoxa ca- pite ſeptimo, Strabus& Rabanus ſuper 12. caput Exodi, aiunt mũ- dum eiſe creatum decimo quinto Kalendas Aprilis, hoc eſt, decimo octauo die Marrij: hoc etiam habet Gloſſa interlinearis ſuper capur 35. Geneſeos: denique multis locis idem Beda prodidit, veluti in lib. de Ratione temporum, cap. 28.& in commentariolo in Hexameron ait, ſolem quarto die creatum, æquinoctium vernale ſuo exortu conſecraſſe,& in Synodo Palæſtina ex mandato Victoris Papæ congregata à Theophilo Epiſcopo Cæſarienſi, conſenſu omnium declaratum eſt, mundum factum eſſe verno tempore, quinetiam 10. Kalendas Aprilis, quo die Dominus noſter fuit crucifixus, Adamum fuiſſe à Deo creatum. atque huius ſynodi& decreti meminit Beda inirio hbri de Sex ætatibus mundi, fuſius autem eius Synodi decre- ta commemorat in Epiſtola quam ſcripſit de Paſchatis celebrario- ne ſeu de verno æquinoctio. Idem Beda libr. de Ratione tem porum, capite 40. docet Solem creatum eſſe 12. Kalend. Aprilis, hoc eſt, z1. Martij, primmque diem quo facta eſt lux fuiſſe 15. Kalendas Apri- lis, hoc eſt, decimũ octauum Martij diem. Beatus Am bro ſius capite quarto libri primi in Hexameron. ea ratione perſuadere nititur, Mundi exordium fuiſſe verno tempore quad terra iuſſu Dei germi- nauit herbam virentem, quod non alio quàm veris zempore ſoler euenire. Sed quia hoc argumentum diſertiſimè tractat Ambroſius panca de verbis eius haud dabie lectori non iniucunda futura, hic apponam: In hoc principio, ip quit, ꝛnenſium, quo paſcha iuſſu Dei celebra- bant Iudaæi cœlum& tarram fecit Deus, quod inde mundi capi oportebat exordiumi vbi erat opporiuna omnibus verna temperies. Vnde&E annus, mun- di imaginem naſcentis expreſſit, vt poſt hybernas glacies atque hyemales ca- ligines, ſerenior ſolito verni temporis fplendor eluceat. Dedit ergo ſormam fruttus, aunorum curriculis mundi primus exortus, vt ea lege annorum vi- ces ſurgerent, atque initio cuiuſque anni produceret terra noua ſeminum germina, quo primum Dominus Deus dixerat: Germinet terra herbã fœni, ſeminans ſemen ſecundum genus,& ſecundum ſimilitudinem,& lignum Comm. in Gen. Tom. 1. r ffucliſe Am brosij de mundi condi- 7 2 97* 74 tẽ pore N*⸗ fenfsd. Exod. 1 2. Geneſx. ¹ X 1 4 3 1 . 1 4 ö 1 1 8 6 4 1 1 1 1 1 4 1 3 4 1 ſ ö ͤͤ 1 . 4 ſunt. 3 6 49 8* 4 eris cmoda. tioni& con leruationi apt iſſiwam. Eftc nina d rouide ntia„ 3, empore& Deo iu bere promptum ſaſfragatun etatis. Nam etſi quo ecunquete pore G ,₰ ⏑‿ 1 g6ν 77* bruin prit,& terræ obedire naturæ, vt inter bybernas glacies& males; 773 20 na œtum produceret, non erat tamen di- valaſis impe erijſ fotu g 47, 1 nans terra— 714 11 4. 4 in Virides ſubito fru laxari arua ſpoſitionis aterna⸗rigido o Rr as gelu, in virides ſubito fra d 5 et Soript 7 1„ rrentibus nini⸗ alen zta mi ſceri. Ergo Vt 24 ſenderet criptura Exod 12. 2i7eJ orrentibt P flo: gs Mhic bis znitium men⸗ is tempora in amftutian ne mu: 2ar albn Menlis hic vob 6 am: primus eſt vobis in me; nſibus anni 3 primum m enſem„vernum tem- 1 Pu 22 pellaus. Decehat enimn pnieh ian 2 Anae Veine Eena eff ⸗ en, e nis,& ipſam gen nerationem mollioribus aurts ſhueri; us eque cnim Pol du nerd re? unm eX cordi 4»Klit aſpe: riorls laborem Loler An e. frig igoris„Aut 10TTenlls eſtus iniuriam ſuſtinere. Hæc Ambroſius. 81 Similia, nec ame 2ie. Exod. 40. me enda a filem tio in qu? æſti one ſeptu Uage nfen ſe cunda 1. ſup Er 45 uin ſcribit Theodoretus: cùm enim præpoſu iſſet hanc dubitationem: 3 .* 2— 4 Cur prima die menſis Deus inſlit erigi tabern: aculum, eam fol- 1 9„ 14 T⸗ 4 4 44 odem ſere tempore Deus crcaturas Go uit h is verbis: Proptæ Ved quod code ſele Ken20e 1 14 1 4 didit, cuius rei fidem fucit arbor umn geri2 einati 0. Germine d, inq uit, terta 3.— 4⁴ 45 B4 U. L?- Lrod. 12. ₰ 5„2 74 Lur. 1. berbam virentem,&c. Incipiente enim verè, Pratu. lorere ſol ent, ſegetas 3 7 A 1 ſ Qua quan- ſemina concipiunt, arbores fiui- Ium emittunt. Ea de cauſa Deuu etia ub 77 8 4.r 44, Verss idem tempus liberauit p opul⸗ lum Iſrat! A. eruitate eA eg)) ienun.& Gabna nitio ſfata rchangelus ſantlæ Uirgini eKas latumn nuncium dmirena, li partus attu- lit. Eodem quoqus tempore Ohriſtus Dominus falutarem pe wulit peſj do nem. MNon immerito engo Dom- inu. wmiie m., prima die primi 1 enſis taberna- culum erigere iu ſ 2 tum quod totius? emd, i figuram refer ebat, tum vt po- pulus præparare tad faſtum naſia aod primuns celebrare lex præcipie- bat Iudæis: Sic ille. Magiſter hi* riæ ſchol aſtice in Hiſtoria libri Gepeſcos affirmat dogma eſſe Fecleüe. Mundum eſſe creatum in Martio. Addunt prætere ea, quibus aæxc ſententia placuit, hæc argu⸗ méta, vernum tempr 1s eſſe totius ranai bn ulcherrimum: amcœniſſimũ, rerümque omnium, præſertim autem viuentium gene erationi, accre- Pte mperate calidum& A † humidum, quæ ſunt duæ qualitates generationi, ac vitæ tain ſtir tr pium, quàm animamtium valde congruentes, tum viget fignum Arietis quod appellant Aſtrologi maſculinum, fœcundum m, propi- tium, atque beneficum, maximéque rerum Primor; qiis opportunũ, 6 tunc germinante terta, vir eſcentibus her tbis, floreſcentibus arbo- ribus,& quaſi re euiuiſcentibus animant bos„‚mundus quodammo- do reuaſcens, eodem ſetc empore primam à Deo eſſe conditum non obſcurè declarat. Contra verò autumnus cum ſit frigidus& ſiccus, magis corrupt ioni, quam generationi rerum eſt conueniens: ideòque tum decidunt f folia, cunctäque itotervieoreque ſuo pri- uata, pau ulatin flacceſcunt& ad interitum feruntur. Illud quoque fidem huic o dunon addit, quod ſir admodum credibile, primum 8 Adam,& ſecundum, quieſt C Chriſtus Dominus, eodem temporé eſſe 130 1 „—.„. 2 ge 1 s 6⁷ Petuæ A*. frucliſerum faci tens fructum-Sc. In quo nobis& moder⸗ ri, 2 A 1 1ην 7 en celeritus terræ getminus wis, ad æflimationem verna runval propi usei Thit nomintalt wenlls videardt Ban ram cetuumd J bpet qm7. r pcmu is qurlicbi pto eacod— Lucclidis n Ododtemen tamen excul caplit ſexto tum eſſe adl K etwun luam inch af dech iſle mon Sep embe ab. ari ſo di lles a dont refel Ln grauitale numero? an tior. 1, t bte tegegy tempus, It tladitu enßa 0 m attil ke- lnapte modum ſ guieuerat ſan wund eruar, iuſ dun prob lquitatum — eraimim IN GENESIM, L IB. I. 131 Fifen— ad ümamg, A eſſe formatos, eodém que& conditum mundum& à C hriſto repa- Den inben ratum. Conſtat autem ſecundum Adam, hoc eſt, Chriſtum, verno 64 henaan tempore conceptum eſſe, eodeémque per mortem ſuam mundum unceret, mnqam reſtauraſſe. io akoru ftuitu lag TERTIA fententia eſt, mudi exordium fuiſſe in autumno, vt Dnin ae⸗ jenaen e primus menſis ab orbe condito fuerit prima luna Aequinoctio au- ene ude T⸗ dannn tumnali propior. qui menſis ab Hebræis Chaldaico vocabulo di- tempo- menſn. ctus eſt Thifri. quæ vox Chaldaicè ſignificat initium, vt vel ipſo re. nomine, menſis hic ſe initium anni exiſtimari debere, ſatis probare videatur. Hanc ſententiam, Hebræorum plurimi& doctiſſimi ve- 4 1.*. 1„ 1 2 · henarr ſegenn a ram, cerramꝗ́; habent, eamque maximè approbat Nicolaus de Lyra Hebras hare giie B ſuper capmt 7. libri Geneſeos,& Toſtatus ſuper eiuldemn libri ca- omnes, futant 4 2 pur primum quæſtione viceſima prima, in qua fuiſſe loſephum, ex mandi in au- 8 iis quæ ſcribit primo libro Antiqsitatum ſatis apparet. Facit etiam tuna to CoAe mm pro ea, quod ait Hieronymus in commentario fuper primum caput 1derncun,a Ezechielis, apud omnes Orientales primum anni mentem fuiffe Mere Denu cuan Octobrem:nam Thiſri, licet incipiat in Septembre, ſæ penumero Getminet un, tamen excurrit in Odobrem. loannes Pieus Mirandulanus,& ſi Trana fieren ſtm capite ſexto libri ſeptimi aduerſus Aſtrologos, ſcribit incomper- Dun tum eſſe adhuc, nec ſatis explicari poſle, quo anni tem pote fa- Aernpuenm, z ctus ſit mundus: ipſe tamen ad cos, qui autumno factum credunt, aimirandien ſuam inclinar ſententiam. Toſtatus in priori parte ſui Defenſorij mem penau capite decimo quarto ſcriptum reliquit, peritos Hebræorum cen- n e C ſuiſſe mundum eſſe crearum 25. die Septembris:& Adam vltimo die erar, Septembris eſſe formatum: primo autem die Octobris, qui fuit dies erlehunekn ſabbati, fuiſſe primi anni primique wenſis exordium. Nam priores ukte ſex dies ad præcedentem annum, quem ex illis ſex diebus confi- 4. 4 ciunt, referendos arbitrantur. 1 PoRRo: ſicut hæc terria opinio tam multitudine, quàm Argumenta 2. grauitate dignitatéque aucdCorum ,ipferior eſt quam ſecunda, ita Pus, esſe. Ken 4 numero& pondere argumentorum videtur firmior, atque præ- hhwithe. 4n nnuch 44 ſtantior. Principio, fatis hoc indicauit Deus, cum noua lege ſan- xit, vt propter memoriam ſingularis eius beneſicij, quo ſeruitu- nn D te Aegyptiorum Hebræos liberauerat, Nilan qui cadit in vernum tes, tum tempus, primus deinceps anni menſis apud Hebræos haberecur, „iœconc vt traditur Exodi duodecimo, quo licet inteiligere ante illad oräi ff tempus, Niſan non fuiſſe Hebræis primum anni menſem: quid Hoteſctete enim attinebat nouo præcepto tam ſanctè ludæis imperare, quos⸗ — 3 mundd R illi ſuapte ſpontè perpetuo antea ſeruauerant: Certe quemad- a21 ec elſecots modum ſabbatum ſeruari iaſſit, propterea quod die ſeptimo re- ees quieuerat à molitione& fabricatione mundi, ita ſi menſe Ni- am cho⸗ fan mundus fuiſſer conditus, eum in memoriam orbis conditi nerationl e g ſeruari iuſſiſſet. Ponam hic verba loſephi, quæ ad hoc illuſtran- cunctique I a h dum probandúmque muitum valent, ex primo ludaicarum an- ꝛum kett„rb0 tiquitarum, libro tranſcripta: Contigit, inquit, vastitas dilauir dr! 8 1r 2 A1 .“*“ ſoluitur. COMMENTARIORVM 13³² etatis Noé ſexcent. 1 enah kelnuns hucano„qui partim Octobri reſponder G Panzum Ma. uembri, ſic enim Aoeyptij diſtinxerunt annum, Maſes autenn Niſan, qui eſt Tanibicus Macedonibus, menſem primum in fuis Faſtis ordinauit„quod per punc Hebræos ex Aegypto eduxiſſet: eumdem& omnium quæ ad rem diui- nam pertinerent exordium fecit: alioqui quod ad 2uneeanienes rerum ve- nalium, reliqudmque diſpenſationem anni atuinèt; nihil de priſtino ritu in- nuauit. Hæc loſephus. Ex cuius verbis duo nobſs quæ ad præſen- tem quæſtionem faciunt, notatu digna pernoteicunt. alterum eſt, Hebræos priuſquam Aegypto excederent, annum ab autumno in- choare conſueuiſſe, cuius conſuetudinis ab Adamo vſque ad Mo- ſem perpetuo conſeruatæ, non aliam fuiſle originem& cauſſam exiſtimandum eſt, quàm quod tempore autumn nundum incepiſ- ſe priſcis illis hominibus perſuaſum eſſet. alterum vero, diluuium incepiſſe menſe ſecundo anni, hoc eſt, medio autumno: quis autem non inducat in animum credere, ab Adamo vſque ad Noë princi- pium anni, idem fuifſe tempus, quod mundi fuerat exordium! quamquam non defint, qui ad id, quod priori loco diximus exr loſe- Argumentum Pho reſpondeant, Hebræos ante deſcenſum Iacob in Aegyptum an- à Seripiuara num à verno tempore, quo nimirum mundus fuerat conditus, in- pro bacſentẽ- choare ſolitos: poſtea tamen mixtos;& pes quindecim atque du- iia ſumytum Cétos aunos conuerſatos cum Aegyptiis, vt alia eorum inſtituta, ſie etiam hoc de principio anni& diſpoſitione menſiũ eſſe amplexatos: quapropter egreſſi ex Aegypto, Dei præcepto iuſſi ſunt primam cõ- ſuerudinem circa initium anni& diſpoſitionem menſium repetere, & deinceps perpetuò retinere. VERV Mmundi primordia fuiſſe in autumno,& inde anni principium ritè ſami, videtur ex Scriptura euidenter oſtendi poſſe. Etenim Exodi viceſimo tertio capite iubentur Hebræi ſolemnitatẽ tabernaculorum, què agebatur wenſe ſeptimo, hoc eſt, in autumno, celebrari in exitu anni. Sic enim ibi legimus: Solemnitatem quoque, ages, in exitu anni, quando congregaueris omnes fruges tuas de agro. Et ca- etupn, pite trice ſimo quarto eiuſdem libri iubet Deus eandem ſolemnita- auoodo an⸗ dEm agi, quando redeunte anni tempore cuncta conduntur. Ex qui- , exritus di- bus duobus Scripturæ locis, ſatis liquet, in antumno fuiſſe anni exi- ceudus ſit& tum ac reditum: quare eo potiſſimum temporsè factus eſt mundus. brinapium. Ad hoc, Autumnum eſſe finem anni præcedentis, ſi ſpectemus ordi- nem naturę& generationis rerum naturalium, patet vel iudicio ſen- ſuum, tunc enim decerpuntur fructus ex arboribus, decidunt fo- lia, dem eſſæ ſegetes, frugéſque conduntur: colliguntur vuæ: vi- nümque ex iis expreſſum conficitur. Eiſe autem Autumnum eriam ſequentis anni principium, manifeſtum eſt, cùm eo tempore lementis fat,& terra mandata ſibi ſemina cõcipiens, hiſque graui- data procreet radices, quod ſanè ratione quadam reſpondet con- ceptioni& generationi animalium in vtero, quocirca Autumni tem pus eſimoomenſe ſecundo, qui Dius à Macedonibus voca- A D equies:5 qal ſecellali umer IaAverpo telnpe 6s,& prole maturænobets udam Iciptol oni daturom! cgimosk od Higacceci vesordio ma pote,3e n to, Guwmom autem oraui ſbos, otan! linsataten dam onner „ genäum e. d aloriamd brem: erge autumno, 1os:namf ſt düuuion pore viͤelie Kcomratie 4 entt algumento kdum, G petkecto fecti qge g D Want uma ante diluui cauum victt lim quiatr uſtnun facie duiwis homj dan gfennn, ſntnen ſene turſus lrer IARI 1 OKV M 4 1)us a Alaaaan 6 ). Pohan pon 4 4* 6 1) * 11 2 1 1I de pn. 4 13 14— O — — — Woep „ 44 — » A lum n ““ Un t an Woß m 4“““ . AA 8 49 1* ſonke 4 “ * †1 AN 9 4 F 44* p 4 e 3 1 4 AA 4 Nn 4 — e A 4 „ 9 2 41 8 v 8 & 4 Kd 4 ſ p„ 9 1 49* 4— 1N GENESIM, IL. I B. I. er Ozan A tempus conceptioni& generationi rerum conuenit ob idque pri- mordiis mundi magis eſt idoneum. Tempus autem veris magis re- ſpondet adoleſcentiæ& iuuentuti ipſiuas mundi. Præterea, licet in tractatione rerum ſacrarum& celebratione feſtiuitatum, Moſes initium anni, veris tempore ſtatuiſſet, non in omnibus tamen id obſeruabatur: nam in celebratione ſeptimi anni, quo dabatur terræ requies,& quinquageſimi anni, qui erat Iobilæi, exordium anni neceſſario ſumendum& computandum erat ab Autumno, alioquin ſi à verno tempore ſumptum eſſet, neceſſarium vrtique fuiſſet vt fru- ges,& prouentus terræ ſexti anni, quæ menſe Niſan in Palæſtina maturæ non erant ad meſſem, prorlſus perirènt, quod eſt contra di- uinam Scripturam, in qua Deus pollicetur propter requiem ſeptimi n B anni daturum ſe triplicatum prouentum frugum, videlicet pro ſexto, ſeptimo,& octauo anno. b HIs accedit, quod certum ſit ante diluuium téẽpora numerata eſſe ab exordio mundi,& quod initium anni cœptum fuerit ab eo tem- pore, que fuerat mundi primordium. Eſt quoque ſimillimum ve- ro, diluuium cœpiſſe vel medio vel extremo Autumno: quoniam autem durauit centum quinquaginta diebus, hoc eſt, quinque men- ſibus, totam hyemem occupaſſe. Nam etſi diluuium. Noëticum ſo- lius naturæ viribus non potuerit effici, Deum tamen adid efficien- dum, conuenienti tempeſtate& opportunitate anni vſum eſſe, cre- dendum eſt. Legimus autem capite 7. libri Geneſeos cœpiſſe fieri diluuium die decima ſeptima menſis ſecundi; hoc eſt, circa Nouem- brem: ergo ante diluuium primus menſis& initium anni fuerat in Autumno, ſcilicet, eo tempore quo mundus à Deo fuerat crea- tus: nam ſi tunc annus verno tempore habuiſſer initium, cœpiſ- ſet diluuium circa menſem Maium,& tota æſtate duraſſet: tem- pore videlicet pluuiis& inundationibus aquarum, maximè alieno &X contrario. SII Ap extremum, quorum animis hæc inſedit opinio, vel vno eo argumento concludi poſſe exiſtimant, mundum in Autumno eſſe factum, quodin exordio mundi, vt alia, ſic etiam arbores in ſtatu perfecto productæ ſunt, hoc eſt, cùm fructibus iam maturis per- fectiſque& ad comedendum idoneis: talibus enim in cibum ani- mantium& hominum protinus opus erat, non enim hominibus ante diluuium ex eſu carmum, ſed herbarum dumtaxat& fru- ctuum victus fuit. Hoc exiam apertè docer ſacra Scriptura, non ſo- lùm quia tradit tertio die iubente Deo terram produxiſſe lignum po- miferum faciens ſpuctum iuxta genus ſuum, ſed etiam quia docet Deum primis hominibus recens creatis dixiſſe, Eoce dedi vobis o⸗nnem ber- bam afferentem ſemen ſuper terram& vniuenſa ligna, quæ habent in eme tipſis ſementem generis ſui, vt ſint vobis in eſcam& cunttis animantibus terræ: Et rurſus præcepit homini, dicens. Ex omni ligno paradiſi conede, de li- 1 3 6 A ◻ Leuit. 25. Exorditt an- ni ante dilu- uium fuiſſe in autumno. & tunc crea.· ti fuiſſẽ mu dum. Ante duuuite homines car- ne veſcs non ſolebant. Geneſ. l. Gene/.z. Reſponſio ad pracedens ar- ejſſimè ſecundam opinionem tutantur; variis modis repellere co- Lumentum&. 4* dne Aiſ MOt t us reſpon- nantar: quidam enim re ſpondent. In Paradiſo terreſtri binas quoque ſionis confu- annO 134 GCOMMENTARIORVM gno autem ſcientiæ boni ne L Jiosè ac malignè interrogantl: Cur præcepit vobus Deus, V aon omedere- .. 3—* ⸗ 1 77„ Ibid. tis ex omni ligno paradiſi? reſpondit: De frutin lignotum:, quæ ſunt in Pa- 5.„...„„„ 7„. radiſ veſcimur, de frultu ve o ligni, quod eſt in medid Paradiſi, præcepit nobis 1 68—„—. 88].*. Geneſ.z · Deus ne comederemus. Et paulo infra ſfuͤbdit Mofes. I idit igitur mullier, quod bonum eſſet lignum ad veſcendum,& pulchrum oculis, asᷣpectuque dele- .—.—,.„ 17*„„ 122 4— 23— B nabile,& tulit de fructu llius, eo comedit. De Para ifo quoque cùm lo- 8 4. p., 8.„) 2,— 27 2 queretur Moſes, dixit, Proquxit Dominus Deus de humo omne lig num pul- 1 12„ 4 1 2 2 8 1 1 B f.. 1 7 chrum viſu,& ad veſtendum ſuaue. Quid plura: Dei pe rfecta ſunt opera, ab eo immediatè& miraculosè flunt, arbores præſertim autem, quæ 8 A 4 2* autem tum demum perfectæ cententur; cuùm fructus maturos& ad eſum idoneos habent. Quod ſi in exordio mundi arbores maturos 5 eris, ſed Autumni tempore mun- gum factum eſſe credendum eſt, maturatio enim fructuum non verè ſit, ſed in Autumno, nam etſi quibuſdam in regionibus nempe cali- dioribus, ocyus matureſcunt fructus, attamen in paradiſo terreſtri, cuius erat temperariſſim um cœlum, tam pro perè, hoe eſt, verno tem- pore, matureſcere non poterant. b 8 ½α p hoc telum, etſi videtur perquam validum, qui tamen pugna- habebant fructus, profecto non v faiſſe arborum fructificationes, binöſque frugum prouentus, nimiruͤm vere& autumno: quemadmodum de India Plinius,& de Taprobane inſula Solinus,& de terris fubiectis æquatori; atque inter duos Tropicos interiacentibus alij prodiderunt. Verùm hoc facilè refellitur, Paradiſum enim terreſtrem non fuiſſe inter duos Tropicos, ſed citra Tropieum Canceri, hoc eſt, in Meſoporamia, vel non procuhab ea regione: inftà libro tertio, qui eſt de Paradiſo, mul- —₰ tis nec dubiis argumentis probaturi ſumus. Quamquam ad confu- z9 so⸗ 1 . 8— tandum iſtud reſponſum, ſatis argumenti eſt, non ſolas Paradiſi arbo- res productas eſſe cum fructibus maturis, ſed etiam quæ erant extra Paradiſum: de omni enim terra intelligendum eſt, quod dixit Deus: 2 41.. e,„ e n. a.. Geueſ. Germinet terra herbam virenteim,& facientem ſemen,& lignum pomiſerum. arborum veſcuntur& aluntur:homo quoque brevuiſfimo tempote commoraturus in Paradiſo, niſi arbores extra Paradiſum fructus ma- turos tuliſſent, vitam ſuſtinere non poturſfer. eeehne e ALI elpondend, ni verno tempore creatas arbores in exor- .. 9 4 r 1— 1. 3.* ba ree dio— icum fructibus maturis, non facultate naturæ, ſed ſuper- naturali potẽtia Dei:decerptis autem ſublatisq́ue illis fructibus,alios proximo autumno ſecundum ordinem naturalem,& per naturalem 8 2 1. 4. 1. L 8 vim& poteſtatem arborum fuiſſe productos. Sed hoc nequaquam 2... 1 4 4 PI— 1. 21* 3 2* 4.. 4 eſt probabile, non enim fructus decidunt, aut decerpuntur niſi poſt „ 1 Alla re pon- 3 r 4 3 5. 4 1 maturitatem: cadunt enim ob frigus exſiccans& adurens humotem glutinolum & mali ne comedas. Eua quoqueè ſerpenti infi- A 1 e aur 3 7 BHxcra Paradiſum exiam erant animalia, quorum permulta fructibus — crtereu f repaual- 1' I mole gebilale mnuuciosa loctu fulula rtateim⸗gtque d Smol common le necelatiad locum daxeat f vompasqge dice RE SONI matorispfernot Dei pofentian udoldoss be me inctänat adagendum tun toto ilo frucubuscon duotumdam fraätwum ge aille gu Nern lap eltta darad witum hot ¹ bas produc ExTNEI pumatetan etat,ſactag; ole conſe num exil pagat onel Rnanctt hus, ſad 9 1 tr, eos pre pote cc ni ftuctibas m aämitten d wutumn,. dd proxi ngn non keront tunc creataz kacula, ya 4 1 Juocu. Pracepitt bus D lneſ 4 Mene De 11 1 119 Mana 2 1 5 1Horum 4 Im me 1 Nedlo Nar, . AMad. INGENESLM, L. I B. J. 135 5 4 4 A„ 2 4 glutinoſum& tenacem quo frondes& fructus cohæreſcunt arborl & ab ea dependent: hoc autem verno temporenon contingit. Adiice. præterea, fructus maturandos in autumno per totum ferme annum 2. 7†.. 1 præparari in arboribus: nam per hyennem arbores implentur hu- more genitali& fructifero, vere præmittunt frondes& flores, quaſi prænuncios& ſpon ſores prouenturi fructus, æſtino autem tempore fructus pullulant, vireſcunt,& augeſcunt, quod in autumno matu- ritatem, atque perfectionem adipiſcantur. Quocirca ſi tempore veris ſimul cum mundo pto ductæ eſſent arbares waturis fructibus onu- ſte, neceſſarium ſanè fuiſſer ſtatim ex arboribus fructus decidere, ve locum darent fruétihus in autumno maturandis: quod rarioni alie- num,atque diſientaneum eſt. bam a1ul es i 1 21 inb s.t. KESPONDEMT alij fuiſſe productas arbores cum fructibus maturis verno tempore, videlicet miraculosè& per ſapernaturalem Dei potentiam; proximo autem autumno nullos fuiſſe fructus in arboribus, nec inde vfque ad ſequentem autumnum. At hoc maxi- me inordinatum eſt,& primordiis mundi acpoteſtati naturæ tunc ad agendum potiſſimæ& fœcundiſſimæ minimè congruit: Vt omit- tam, toto illo vno anno& dimidio, nec animalia, nec homines ſine fructibus commodè vitam ducere& tueri potuiſſe. Non tacebo aliud quorumdam reſponſum. Nonnulli ainnt in Paradiſo diuerſa fuiſſe fructuum genera,& quædam in vere, alia in Autumno prouentura fuiſſe: quinetiam quouis anni tempore fructus in Paradiſo fururos Verùm ſuprà docuimus, non ſolas Paradiſt arbores, ſed eriam quæ extra paradiſum erant, ſcilicet ad eſum cunctorum animantium,& victum horninis mox è Paradiſo exterminandi, cum maturis fructi- bus produci debuiſſe. G E XTREMVvM reſponſum eſt, prioribus fortaſſe prababilius: in Prima rerum omnium molitione, quia voluit Deus, itãque fieri par erat, factas eſſe arbores verno tempore cum fructibus maturis, eõſ- que conſeruaſſe Deum in arboribus vſque ad proximum Autum- num: exinde autem factam eſſe eorum generationem at que pro- pagationem poteſtate, ordine, modôque naturali, ſimiliter nempe vt nunc fit, vel non conſcruaſſe tanto tempore fructus in arbori- bus, ſed proximo autumno miraculosè, ſimiliter vr primum fece- rat, eos produxiſſe. Videtur igitur, qui mundum faciant veris tem- pore conditum, præter miraculum primæ conditionis arborum cum fructibus maturis, his etiam alterum miraculum neceſſario eſſe 1 admittendum, hoc eſt, vel in producendo alios ſructus proximo autumno, vel in conſeruando primos illos fructus in arboribus vſque ad proximum autumnũ. Niſi dicamus, extra Paradiſur non ferunt naturaliter fructus maturos ante autumnum, non fuig tunc creatas cum fructibus maturis, ne ſit neceſſe multiplicare mi- FINVL 101 27 5 F* 4 racula. Vnde igitur extra Paradiſum tunc vſque ad autumnum per quinque n fuiſſe 10 1 Alia tem re- ſponſio cum ipſius coufu- Iallot. Aua 2 n. 11 epen- — 1.. ₰[ 5 ſio auetori ma 6 X ꝛe proba- ta. Non in omni- bus terræ par tꝛbus in mitdi — 64 zntto ju pus- ſe idem anni 15- 136 C OM MENTARIORVM quinque menſes ho ima ar garum ante diluuium mira fuit vis ad alendum, miraque ſalubritas & fuauitas: partim ex fructibus arborum, qui verè fructificant, præ- ſerrim locis calid is& humidis, vrin Meſopotamia, vbi primum ho- mo cr editur habitaſſe. 2 Ir IVp autem hoc loco jecorem admonere lubet, etſi in eo tra. Aau terræ, in cuius vna quadam parté conditus eſt Paradiſus,& fu- tura erat prima hominis habitatio, ſint productæ arbores cum fru- cibus maturis quia tem pus ib 2 i erat idoneum:& conueniẽs maturi- tati fructuum, non tamenin omnibus terrarum locis eſſe fackas ar- bores cum fructibus maturis: quia illud ipfum tempus reſpectu ha- bito ad quaſdam terræ partes fuit media hyems, vel initium æſtatis, quo tempore fructus nee produci naturaliter, nec conſeruari poſ- funt. Deus autem ſic produxit res; vt ipſeæ deinceps per cauſas natu- rales,& ſeipſas conſetuare,& alias fui fimiles ſuo tem pore, modoque generare poſſent. Nam ſi vbi fructus maturi ſunt in aurumno, ibi in vere, vel media hyeme producti eſſent maturi, haud dubidè creati fuiſſent extra tempus naturaliter conueniens maturitati fructuum: ideòque nec potuiſſent conſeruari naruraliter, nec proximo autum- no, quo ſecundum ordinem naruralem generari debebant, potuiſ- ſensnaturaliter generari. Nam, vt ſuprà indicauimus, maturitas fru- Kuum futura in autumno, per torum annum præparari debet: fiqui- dem in hyeme præparatur in radicibus,& intra ipſam arborem, tra- hendo& colligendo ſuccum,& materiam futuræ prolis„quaſi in vtero comparando„in vere præparatur in frondibus& floribus: in æſtate generatur fructus& paulatim maturatur, quoad in autumno derfectè maturus& ad eſum animantium idoneas exiſtat. Deus un ExISTIMANDVvMigitur eſt, Deum hoc terrio die feciſſe arbo- 63. 2 res vbique terrarum perfectas ſecundum ſubſtantiam& magnitudi- ſimul cuͦ fru- (libas vbique nem;. freauit. aæ naturalis eſtterminus accretionis,& item ſecundum ſuas faculrates, vbi verè tunc erat tempus conueniens fructibus, ibi fe- ciſſe eas cum fructibus, alibi cum frondibus tantum vel floribus: nonnullis locis, quibus tunc hyems erat, nudas fructibus, Hloribus& frondibus: nimirum productæ ſunt à Deo tuuc arbores, prout cuiuſque regionis tempus exi- gebat. 0 PVS mini& animantibus victus? partim ex herbis, A = wület oqo opetum⸗o derum amte tularjonẽvi alorum die recapitcane cat noaa. „Ma ekaN 60» cataetke Deum ku 9 D D fes quæ creati ſan merum or temallatu teriam ſua guram m 1 elgo hls d. nomen. üaaethde dus eſt jilig „ Con 4 F R[ um 8 onere lub et aus » 4 etb 1 patte condirne 2 3 41 Musekt 1. e - unt Däxi Am praA *umt Producte ardons Ib crarik 31U 101 eidoneum: Rc.* connpenii 933 kerraram locig eſe 4* la Lun ullud plam tem 4 * 4 7 keſoe h 1 A „ u . cm„Vel Inluan. 1 4 A* 4 ai 1IAIIr* 4 4 à1 5A Aratet, neccodlan An Rüttes„vriolr leince“ 1 e„n Kennceps pereu 84 1 4 41* 9 . 84 nunles mo dempote . M ½ 4 Ruduazmaturlant in zmann di cllent mauti. Rand; “ matut, Raud aan 3 4 A ma Ap ph 15 444 or b . NArArA- Laler ec pronnor 1 naturalem generan debed Aam, vI lupta mdicammt, ma Dct totum ann am pipac 1* 4 19 42 8 ntt olam a . 8 4 44 p zum,&K maternam katore peobhs . 4 4 4 4 4 Kt Mrouatut w onude Kn 4. 4* ari Ben er 1 de ⸗ K Kun * Km 6 19 ubdktanaa 8. 3 K nem 8 * 4 MKcteuUonn& me anten r ¹ ecmousen enmus — emsel 1 44 4 rum prodo. 3 4 4* 4 1 de 18 MNone 4 — 21 . . anrum W 1 5 rantd 1 10 419 15 8.. 1 t 9 elal In 4» 1 4A D 1N GENESIM, LIB. I. — OPVS QVARTI DIEI. Dixit autem Deus, Fiant luminaria in firma- mento Cæli,&c. Fecitque Deus duo luminaria magna. ArHARINVMEngubinum, atque alios, qui pu- diem, manifeſtè redarguit hoc loco narratio Moſis: ic enim airt, Dixit Deus, Fiant luminaria in firmamento — Cæli,& facti eſt ita: Fecitque Deus duo luminaria magna, c ſattum eſt veſpere,& mane dies quartus. Sanè cùm ſi- militer loquatur Moſes de creatione ſyderũ: vt de effectione aliorum operum, quæ reliquis quinque diebus facta narrantur, ſi creatio ſy- derum ante diem quartum facta eſt, ceo autem die quaſi per recapi- — tulationẽ vt iſti dicunt, memoratur, ſimiliter exiſtimari poſſet opera aliorum dierum ante illos dies eſſe facta,& illis diebus tantum per recapitulationem com nemorari. Et verò ſt ante creata ſunt aſtra, cur non ante ſuo videlicet loco& tempore, eorum creatio deſcri- pra eſt à Moſe? Denique iſtis contradicunt omnes Patres, quos ſe- cuta eſt Eccleſia, quæ in hymno, qui canitur in veſperis feriæ quarre Deum laudat ob creationem ſyderum quarto die ab eo factam: Cœli Deus ſanctiſſime, Qui lucidum centrum poli Candore pingis igneo, Augens decoro lumine. Quarto die qui flammeam Solis rotam conſtituens, Lunæ miniſtras ordinem, Dagoſque curſus ſderum. Vit noctibus vel limini Diremptionis terminum, Pyimordiis& menſium Signum dares notiſſimum. Hec ibi. VIDEAMVSS igitur quemadmodum hoc quarto die facta ſint aſtra. Quoniam non ſunt aliud aſtra, quam partes Cœli denſio- res quæ lucem habent& tranſmittunt Cœli autem in principio creati ſant, vt ſapra docuimus, perfecti ſecundum ſubſtantiam, nu- merum orbium, magnitudinem, ſiguram,& aliarum partium dẽéſita- tem, aliaruùm que rariratem: neceſſario efficitur, aſtra ſecundum ma- teriam ſuam, quæ non eſt alia, quam ſubſtantia Cœli,& ſecundum figuram magmtudinem& denſitatem à principio eſſe facta. Quid ergo his deerat? forma nempe, quæ principaiiter dat rei,& eſſe & nomen. Eſt autem aſtri forma ipſa lax, quæ hoc quarto die illis data eſt, Oeo partes illas Cœli denſiores ſpiſſa luce complente, da- tus eſt iilis præterea proprius motus, nam alio motu cierur Luna, &alio Mercurius, itémque alio ſydeta: ſiquidem ante hunc quar- Comm.in Gen. Tom. 1. tum 137 VIRS.I4. SQuarto die tarunt aſtra eſſe à Deo creata ante hunc quartum creata eſſe a- ſtra omnia pro batur Ccontra Cat harmum⸗ & E ugubini. Aſira quid ſiut. Duome do ſint a4 ra cã- dita lumiuis ratione G mo 4 385. —— — Uielmiuas 7e- 7 fellitur. 138 COMMENTARLORVM tum dienr, Gœli nom alio ntur; tektio loco data io⸗ mirabiles effectus producendi, ex motu proprio& luce cuiuſque aſſri proueniens. Cenſet Hieronymus Vielmius lectione viccuma in Hexameron, hoc die pattes Cœlteuafuras in aſtra, fuiſſe 2Deo biliter omnes effent ratx. Sed non ani- denſatas, cum antea ædua Elenidara. e vir alioqui Theologiæ ac Philoſophiæ doctus, cum Cœlum ſit incorruptibife, eius materiam ſecundum magnitudinem figuram denſitatem ac raritatem, nullo modo poſſe variari. Dicit id üe... 2— 1 elle factum per Dei om nipotentiam. Sed ſupernacue accerſit mira- cula,cùm ſine bis res non modo æquè bene, ſed commodius etiam explicati poffit, quam quam non denſaro multis parti eſle minus quam ante fuerat: quare inter iplum& nonum Cer- ..„ e lum, plurimum vacui eſſe relictum, quo interiecto fieri non poſ- 1— 3.. 1 ſe,vr octauam Cœlum cgterigue inferiores, motus non Cœli& cimi mobilis ſint particepes, niſi fngat, qnãtum aliquæ partes Cs. .*. alias fuiſſe ſimul rarefactas, quod eſt ſi- eſt altris vis& potentia vatrios& moueba maduertit, poteſt effugere illud incommodum ji funt denſatæ, tantumdem ne cauſa multipligare miracula. S Ep dicet aliquis, primo die creata eſt lux Solis, vt nos ſupra Obieclio G habebant partes quaſdam denſiores.: ad eam re- docuimus,-& iam tung Celi. Kouſio quomodo igitur non eas tunc Sol luce ſua illuſtrauit, atque ita fe- cit, vt eſſent aſtra? Huic reſpondendum eſt, lucem illam primi diei faiſſe admodum tenuem,& vr inquit Beda, ſimilem luci aurora, idebque non potuifle denſas illas Celi partes luce implendo, fa- cere aſtra, quamquam non eſt certü, quinetiam doctiſſimis viris fal- ſum videtur, reliqua aſtra non ſua& propria luce, ſed aliena tantum & à Sole mutuata lucere, qualis verò& quam multiplex hoc die quarto lucis Solis facta ſit acceſſio, propterquam verè dicatur hoc Ca ſea ſen die Sol creatus, Küpra OſtEditlmu, cũ opus primi diei explanaremus. creata poſt plã CaAETER V M; cüðm ſydera,& quia funt naturæ incorrupti- tas. bilis,& quia caufſæ ſunt terum omnium ſablunarium, ſint tum ordine nature tum præſtantia dignitatis priora plantis: cur ea Deus poſt plentas condidit? Philo, Baſtlius, Ambroſius, Chryſoſto- mus, Theodoretus& hic& libro tertio Græcarum affectionum, qui eſt de Dæmonibus, denique Beda in Hexameron ita reſpon- dent, Aunte Solem& Hydera,& creatamd fuiſſe lucem& ſtirpesne puta- rent homines Solemeſſe primam, totamque cauſam lucis atqus ſtirpium, quod videam nunc& lucem manare ex Sole,& geuerationem ac perſetlio- nem ſtirpium ex eius luoe motuque pendere, indéeque anſam arriperent ido= Jolatriæ. Prouidebat enim Deus futuros qui viſa pulchritudine Solis Lu- . 2b,.. 25 1,„ 7„... ne ey reliquorum aſtrorum, æſtimutiſcue tot& tantis commollitatibus, quai ex illis perpetuo& affatim capit bumanum genus, eas ſtellas quaſi des 14 ꝙ 5 3*... oolorent& venenarentur, Quooircarin molitione mundi ea pruma 1— Ar 1. 8. 3 omnium creare noluit, Vt cùm homines memoria repeterent& cum nam vno primi Cœli motu communiter A bus Cœlo præſertim octauo, neceflario factum B 8 D edludos etls crebte Kadmo ſones udolu ferine Ccll! tum Klloles Hebræos mon ltorüwgpe colant ta qu? ab Cqlo on get, achdet gim diie an nurrguethi eriam in Ca tos& cultos dem ſementi Nabedt, ℳ pen uiu ( hren 0 ran mirandamn tem. Naer atem MunI tenam cele 9 ſeeraſ lllg grauia tuna ſue e Humans vuij eh aun liu N Allt A2MI tamè vt a 7 D denthus ſg- mnlaſg Praditin nn veneranda tnne diurn mhu adoren ktuſa — ſpuuma ucatserue ltur en uen i lnunin im parar. Hagauinn „ Tedt% b 72 8* “ 1 1NGENES IM, L IB. 139 cuͤm animo ſuo reputarent mundi primordia, in Dubas lax& ſtirpes fuerunt ante ſyderasintelligerent, quæ nunc ab illis pende- re videntur, ea multo maxime pendere à Deo: nec ſtellis propter commoda, quæ ab illis accipiunt, ſed Deo& honorem cultùm- que adhibendum,& gratias eſſe agendas. Etenim nõ Gentiles modo ſed Iudæos etiam prolapſos eſſe in eiuſmodi errorem, ſatis indicant crebræ& admodum graues, quæ ſunt apud Prophetas, reprehen- ſiones Iudæorum adorantium Solem Orientem,& Lunæ tanquam reginæ Cœli ſacrificantium omnémque militiam Cœli veneran- tium& Moſes aduerſus hunc errorem prædocens ac præmuniens Hebræos monet eos Deuteronomijs quarto, ne ob Solis, Lunæ, aſtrorümque omnium pulchritudinem, errore decepti; adorent& colant ea quæ Deus creauit in miniſter jum cunctis gentibus, quæ ſub Cœlo ſunt. lob autem ſe ab hoc impietatis ſcelere purum ſem- per, ac hberum fuiſſe gaudens,& quaſi glortans in capite tricefimo Primo ſiic ait, Si vidi Solem cum filgeret,& Lunam intedentem clarès & latatum eſt in abſcondito cor meum& oſaulatus ſum manum meam ore meo: Qucæ eſt iniquitas maxima,& negatio contra Deum altiſſi mum. Plato eriam in Gratylo docet, aſtra fuiſſe primos deos à priſcis exiſtima- tos& cultos. lunat acſoribere veiba Sancti Eeonis Papæ ad eam- dem ſententiam pertinentia ex homiliis eius de Natiuitate, quæ ſic habent, Abſit inquit in ſecunda howilia, ab animis Chrislianis: mpia ſaperititio,prodigioſi amque mendacium. vVlta omnenm ind dum diſtant a ſem- piterno rem paralia, ab incorporeo incorporea, à dominaibre Habieth. quæ elſi mirandam habent euiun Alaen. adorandam tamen non thabear deita- tem. Illa ergo virtus, illa eſt ſo 7 apientia, illa eſt colenda maieſtas, que vniuerſi- tatem mimdi creauit ex nibilo,& in quas Voluit formas atque menſuras ter- renam coxl eſtemque ſubſtantiam onnmpotenti ratione Pehunee Sol& Luna & Hdera ſint commoda vtentibus, jint ſpecioſa cerneniibus: ſedita, vr de illis gratia eenanhe auétori,& adoretur Deus, qui condidit, non crea- — quæ N ruit. In 7. verò homil. ſic ait Leo. Adauntur&y illi, qui totann — itæ conditionem de ſtellarum pendere ehettibus mentiuntur,& quod eſt aut diuinæ voluntatis aut noftræ,indeoclinabilium dicunte eſſe deorum quæ tamé vt cumulatius noceant, ſp oendent poſſe mutari, ſi illis quid aA. uerſamtur ß. deribus Jupplicetur. Dande commentum ipſum has aa ratione Aesr uitur quin ſ præ⸗ dicta non He-ehueat an. ſu Ant feuta metuenda: ſi permanentond- ant astra veneranda. De talibus inſtit: dtis etiam illæ gene ratur n-ien ot Sol inchoa- tione diurnæ luvis&xungens, A quibnſdam: in) qpientioribus a de locis eminentio- ribus adoretur: nod nonnulli etii Shnſeua adeo ſa elig iosé, fabene putant, ut prin ſquam ad beaui Petri Apoſtoli baſilicam, quæ vni Deo viuo& vero eſt de- dicata perueniant, ſuperatis gradibus quibus a4 faug geſtu are⸗ faperiori is aſcẽ ditur conuerſoò corpore ad naſcentè ſe Solem reſ ectant, ex curuatis ceruicibus in honorem ſe ſi Plendidi orbis nclinent,quodi feri partium ignorãtia witio, par- tim pa gamitatts ſpiritumulti tabeſcimus& dolemus. Quia etfr quidam hrte Creatorem potius pulchr 1 luminis, quam ipſum! lumen nu A eſte creatura vene- 2 rantur: udaos Tap 6 quondd in er- rorem colendi aſtra t Deos eſſe prolapſos. Aſtra Junt om nis diumi- tat is exper tia. 140 COMMENTARIORVM rantur abſtinendum ta noſtris inuenetit, qui Deo nionis vetuſtæ tanquam p viderit eſſe communem Hæc Leo. b ur ſd nimalia? Theodoretus quæ Car Hdera D cur Deus ſydera creauit ante animalia? 11 quæ- creata ſint an ſtione 16.in Genefim reſpondet, animalia ſenſum habentia oculo- undt The- rum, excellentiam& exuperantiam illius primæ lucis ſuſtinere non dorelum. potuiſſe: poſtquam autem illa lux diſperrita eſt in tot aſtra quarto dic facta rolerabilem oculis animantium ſplendorem reddidiſ- ſe:genus autem ſtirpium prorſus omnis ſenſus expers eſt. Reſpon- dent alij tres poſteriores dies pertinuiſſe ad ornatum& comple- mentum mundi, quare p Phuo in libro mundi, quod eſt Cœlum, ante alia quarto hoc die compleretur& de mundi oe- ornaretur ſyderibus. Sed cur potiſſimum Deus quarto die aſtra omnia creare voluit? Ad deolarandumo, inquit P hilo, huius operis ſin- gularem preſtantiam& dignitatem Symbolo numeri quaternarij: Cuius virtutes& laudes,& alij ſubtiliter tractant,& Philo bene longa ora- tione proſequitur. Secadum Be. QVID autem factum ſit de ea luce, quæ primo die creata eſt, da, Sol crea an euanuerit creato Sole: an Soli fuerit impreſla„vt ſentit Baſilius eunu 11 die& Damaſcenus an in omnia ſydera, quæ quarto die facta ſunt diſtri- 9 buta& diſpertita ſit vt placet Theodoreto, an lox illa fuerit nubes quædam lucens, ex qua poſtmodum die quarto formatus fit Sol, vt viſum eſt Bedæ, Hugoni, Magiſtro ſenrentiarum, aliiſque permultis an auctore Dionyſio Areopagita, lux illa non fuerit alia, quàm lux Solis, ſed prius informis tamen& imperfecta, quæ hoc die quarto perfectius ſormata conſummarâque ſit, nos ſuperius explanando primi diei opere, ſatis diligenter Kenucleatè tractauimus. TRADIT Beda in Hexameron,& fuſius in lib. de Ratione tem- porum hoc, quarto die, qui fuit Mercurij& duodecimus Kalendas Aprilis„hoc eſt, vigeſimus primus Marrij, Solem exortu ſuo quat- tam Arietis partem ingreſſum, primum æquinoctium vernum con- ſecraſſe: quocirca primum mundi diem fuiſſe decim umquintum Ka- um cultum reliqui nonne hanc ſecum partem opi- vobabilem retentabit, quam C briſtianis& impii⸗ (tcio· 1 2 An luna crea ta ſit in pleni lunto, an in nouilunio. Beda, Lunam creatam eſſe in plenilunio, quod ſit admodum credi- bile factam eſſe à DOeo in ſtatu perfecto qui eſt plenilunij neque enim conueniebat imperfectam creari primam Lunam„præſer- tim cùm Moſes dicat. Deum feciſſe Lunam vt praeſſet nocti, hoc eſt, ad illuminandam noctem:niſi autem plenilumj tempore, Luna no- Gtem plenè& perfectè non illuminat, Ex aduerſo contendunt alij, Lunæ primo exorientis lumen fuiſſe imperfectum, tale nimi- rum quale habere ſolet in nouilunio: nam cum Luna menſes curſu ſuo definiat, congruum fuit à prima Lunaprimi menſis initium fie- ri: 8i autem creata eſſet in plenilunio, non primus, ſed decimus quintus primi menſis dies ille fuiſſet. Auguſtinus libro ſecundo de Genell .**—„„ men eſt ab ipſa hmiuſmodi fpᷣecie offic¹j, qudm cum in 4 ar fuiſſe, vr primum omnium corporum B lendas Aprilis, hoc eſt, decimumoctauum diem Marttij. His addit 6 eneb 18 litte ter ptobile 41 rarionibl’ tſt u reponc tunprinodie relſetentia it riiutum atque CAETINV uolumirali nagritudin— tete, nchellt li ſwerunt 0 Jchas libimd no, Annima Guo circumoe rm üütele aut eſleunt torgitle magvitudo ceptzin cont peltes. Dlino comtetla,d ſeuies&ces C denbus:n &qundec gritodinen m 4 them dici beat lucis kacit oc. 1 quodn coniundta D untin ⸗ lem pteſe daritarem 4 M3I cunckioue, in enin v gotum ac capiteſerto wo ommia manifeſtin telquas del ENT ARroORVH „ 2 in 1A al ſh⸗ T Specie he „ 1 4 An p⸗ 3. 1 Cr z nn han en % 74 Luem per 3 * 4 11 aon: 2 1 qauam Chniſ Nla, 7 6 41 malia Theohne rA„ 8 Men Ainan enluam ua lenlum dabe am ilkne ee 1 4 ungs prumr mcls ſoßg . 4 9 Tukhae 41 4 ſ Kinzekin to n, AA 1. 4 ½ † p. is animanrium ſolengr⸗ 1½ 9 2 Mem k — Auntls 4 I lenlug erpers 1 eTpetsene 11 ailte ad otnaun Ko „ ½ ½ 4 much „ 1 4 1 4 41 Oommam 8 44 1 „h, 1aamt, X Phno dene r 2 Wu M UU 45 he & de 4 14 A — 1 46 14 4„ 31 Detnos * 1 n ar* E 7. cleate tfai H 11 4 44 4 in hd. cde N „““ 4““ 1** † . 4 An 4 X ee&Xc 4 Ar 8 em el 13 4* 10 Hdu 4 eeinue 5 Ken emn wumc 8 2 1 4 4 AD rfecto 1 NA4 3 doum* 41 41 ¹ 1 4 .& . m au 1 p* „ 81 5 4* * 4. 50 1 Npellen 19 . 8 4 1 L KIISB 1* 4 m Lonaplmn 1 1 1 4 R 2 oec 4 1 3 21 ! 1 1N GENESIM, L IB. I. 141 ne ſemn A Geneſi ad litteram capite decimoquinto neutrum horum aſſeueran- ter probare, aut reprobare audet, quod neutra opinio vel neceſſariis rationibus, vel manifeſtis Scripture teſtimoniisnitatur. Iuſtinus Mar- tyr in reſpondẽdo ad quæſtionem 60. Orthodoxoruma cur poſt crea- tam primo die lucem, quarto die aſtra ſint condita?ita reſpondet, vt vel ſententia eius falſa ſit, vel neceſſe ſit locum illum eſſe inſigniter vitiatum atque deprauatum. CAETERVvM quoniam hoc loco Scriptura docet, feciſſe Deum Gaanta ſit duo luminaria magna, Solem dico& Lunam: de eorum ſyderum ſous magnitu magnitudine, quatenus ad locum hunc illuſtrandum ſit ſatis, diſſe- rere, non erit propoſito noſtro alienum. De Solis magnitudine va- riæ fuerunt olim Philoſophorum ſententiæ, quas refert Plutar- chus libri vndecimi de placitis Philoſophorum capite vigeſimo pri- mo, Anaximander aſtrum Solis æquale fecit terræ, orbem autem in quo circumpehitur, ſepties& vicies terra maiorẽ: Anaxagoras maio- rem dixit eſſe Poloponeſſo: Heraclitus, latitudine pedali: Epicurus, aut eſſe tantum quantus apparet(quam opinionem etiam Heracli- to affingit Laërtius) aut paulò maiorem minorémve. Sed eius ingens magnitudo neceſſariis Mathematicorum rationibus exploratè per- cepta, in confeſſo eſt apud omnes, tantum non doctrinæ rudes& ex- pertes. Principio: magnitudo eius intelligitur ex comparatione eius cum terra, cuius ſimul& aquæ vniuerſum globum centies ſexagies ſexies excedit. Tum, idem palam fit contẽtione eius facta cum aliis ſy- deribus: nam ſtellarum quas vocant Aſtrologi primæ magnitudinis, & quindecim tantùm in octauo Cœlo numerant, quælibet terræ ma- gnitudinem continet non amplius quàm centies& ſepries. Quanto autem amplior ſit quàm Luna, vix credi poteſt: nam eſſe maiorem ipſa ſexies millies& quingenties ſupérque tricies nouies, demon- ſtrationibus nihil dubij relinquentibus, compertum habere ſe Ma- thematici proßtentur. Illud quoque indicium facit quantam Sol ha- beat lucis copiam, quod ſolus ipſe præſentia ſua clariſſimum diem facit, omnibus nocturnis tenebris penitus diſcuſſis atque ſublatis: id quod ne omnium quidem cæterorum ſyderum ſimul præſentium coniuncta lux præſtare poteſt, vt quæ non ex toto, ſed ex aliqua tantum parte noctis obſcuritatem diluere valeant. Adiice etiam, S0- lem præſentia ſua reliquorum aſtrorum præſtringere& occultare claritatem. AMBIGVNT viri docti, vtrum Sol ſit fons omnis lucis ccœleſtis cunctâque aſtra lucem, quam habent omnem, ei ferant acceptam. ita enim viſum eſt Auicennæ, Alberto Magno, Bedæ,& Aſtrolo- gorum ac Theologorum non paucis. Plinius certè libri ſecundi capite ſexto, Solem ait lumen cæteris ſyderibus fœænerari. nam cùm aſtro- rum omnium ſimilem eſſe naturam, parèm que rationem conueniat manifeſtum autem ſit Lunam accipere lumen à Sole, itidem facere reliquas ſtellas exiſtimandum eſt ad hunc enim modum ex rotun- f; ditate do variæ Phi- loſophorii ſen tentiæ. Vtrum à Sole a Nra omnia lucẽ accipidt. —————— COMMENTARTORVM 14² ditate lunæ omnia ſydera eſſe rotunda, in ſecundo libro de Cœlo, A text. 59. argumentatur Ariſtoteles. Hugo in hdee Annotationum in Gene ſim cap. 6. Solum, inquit, ſölem propriam ha ere aaan.& ipſum ex igne eſſe factum reliquas vero Kellas omnes ex acria ᷑Dafezne heabea elucere porius quam lucere. Verùm hoc limatioris iudicij Philofophis nequa- quam probatur: nec ſanè vllo ſatis probabili argumento perſuaderi poteſt. Non enim par eſt ratio lunæ cæterorùm quc ſyderum, nec rotunditatis aſtri atque receptionis luminis eius: nec fit veriſimile immenſam illam choream cœleſtium ignium in octauo cœlo, vide- licet multò nobiliori, quàm eſt orbis ſolis, mirabili pulchritudine micantium à ſole lumen omne ſuum mutuari& emendicare. Præſer- tim autem cùm videatur rationi conſentaneum, aſtra illa, quæ longè diuerſas vires& effectus habere videntur, diſſimilem quoque lucis rationem obtinere. B. Auguſtinus libro ſecundo de Geneſi ad litte- ram, cap. 16. ait: ex dinina Scriptura manifeto cognoſci diſparem eſſe hde- rum claritatem, dicente Apostolo prioris E pistolæ ad C orinthios capite 15. Aliam eſſe claritatem ſolis, aliam lunæ, Ealiam ſtellarum,& ſiellam diſſerrea ſtella in clarimate. Vtrum autem ſtellæ lumen à ſole accipiant necne, ex ſacris litteris colligi& conſtitui non poteſt. Mox ſubdir Auguſtinus: quibuſdam viſum eſſe, quaſdam in cœlo ſtellas maiores eſſe quam folem; quod tamen falſum eſſe, non rationibus tantum Mathematicis patet, ſed etiam in libro Eccleſiasticiarguit ſacra Scriptura. Quid, inquit, lucidius ſole? Conſtat porro ea ratione maximum ASstrorum eſſe ſolem, quod huius nostratis mundi conſeruationem, moderationem,& omnimodam mutationem plus ab vno ſole, quam à caæteris omnibus astris pendere experimur. Verum de ſolis præ- flantia, eiüſque lucis per quam multiplici& admiranda vi& poten- tia, in libro de diuinis uominibas, cap. i. parte 4. diuinè philoſopha- tur Dionyſius. SE D quia Moſes hoc loco Solem& Lunam vocat duo lumina- ria magna, poſſet fortaſſis quiſpiam exiſtimare, ſecundum Solem eſſe Lunam rehiquorum ſyderum maximam. Baſilius quidẽ certè in enar- rando hunc locun Geneſ. apertis verbis docet. poſt ſolem maxi- mum cœli Aſtrum eſſe Lunam. Idémque lib. 2. de Geneſi ad litteram cap. 16. Auguſtinus colligit ex ipſa Scriptura, quæ hoc loco ſolem & Lunam appellat luminaria magna. Certe, inquit, vel hoc concedani 1 1 gulie o eris it en A 2 8 1.. 4, oculis noſt; 16, Nt(A Au³d dord, Wiliſe&2 jit ampliuis cœteris lucere; npe. terram: nuc diem elareſdere, ziſi luce Solis, nec noctem tot ſtellis ſulgentibus ita lucere, ſi Luna deſit: quemadmodum praſentia illiusi Hustratur. Verum ſecus eſſe docent Mathematici, apud quos omnes ſte las inerrantes vifu inſignes& notabiles, quæ duæ, ac viginti milléque numerantur longe maiores eſſe conſtat, quàm Lunam: quippe quæ tricies nonies minor eſt quàm terra, cuius tamen molem ſupradictæ ſtellæ octies ac decies ſuperant: ex planetis autem, præter vnum Mercurium, reli= gul malokes ſunt Luna: Itaque vt Sol maximus eſt omnium fyderum ramintunus Eld ereuriuue g poſt eum Luna. Cur igirur Luna& cæteris 4 cæt 1 eris Aſttis rimna qod cii . 4 4 * 3 5 1etl rtilominatet! vites& eftecte Khumano col (num exeiplo 3 eohora lgn Uchus Aſtlis: nonwendo 1 gbodage expovingtin tnyun uua quu ninuinn §79 eur. danetarum &Lonx eos eadalo com eokum plo notz ebpt que ſolius! apud laaan lane cogmit ne qae der Goritate N Unadiaal cian dat in 1 totr 1„. — Hüar iſecun ohn, 1NGENE SIM, LIB. I. 143 . kigo m ldro au 4 len pmprian laben aun A cæteris Aſtris maior,& ſoli propemodũ pat videtur nobis:nimirum, b nahen 8 l, a, quod citima& vieiniſſima terræ ſit: quamobrem& ingens cætero- — eria matnatsi rum Aterris diſtantia,& proxima nobis Lunæ vicinitas, tantam fa- enntns wanc Ph cit apparentiæ diſſimilitudinem. At enim ſi Luna, vno excepto Mer- u lan prod NOdadih Agumen; ung Aenion AActorum⸗ Auhe u4 auc d curio,re vera ſyderum omnium eſt minima, quæret aliquis cur eam diuina Scriptura luminare magnum appellet? An quia maior cæteris oculorum iudicio& vulgi exiſtimatione cenſetur? An dicitur ma- gnum luminare propter id, cuius cauſa Deus eam inſtituit? ſcilicet, vt illu minaret noctem, in hoc enim cæteris aſtris antecedit. An quia 4 „ 1— 41 um. FUonn lar unks dads: nec hen 8 † AM 4 2* 6 1 4 4 i 4 4 1 anb m m OCtang( b „ d miradih Duleh. 8 4 muruar enen, vires& effectus eius in elementis, metallis, ſtirpibus, animantibus, ka.....—. entancum, alrae. humano corpore inſigniores& illuſtriores ſunt, quàm cæterorum (vnum excipio Solem) ſyderum? An denique in eo quod eſt eſſe in in B tem pora, ſigna, dies, menſes& annos, poſt ſolem præcellit Luna re- ee liquis Aſtris? præſertim apud Iudæos, qui diſtinctionem temporum non menſium modo, ſed annorum etiam& rationem dierum feſto- ram, quos agebant variis anni temporibus, ex Luna petebant: ſicut exponitur in libro Eccleſialtici cap. 4 3:illis verbis: Luna in omnibus in imn tempore ſuo,ostenſio temporis,& fignum aui. Aluna ſignum diei festi luminare quod minuitur in conſummatione. S E D cur Moſes, vt ſolis,& Lunæ, non itidem aliorum quinque planetarum hoc loco meminit? An quia in commemoratione Solis & Lunæ eos intelligi voluit? An quod eos vno ſtellarum generali vo- cabulo comprehendit? An potiùs, quia non niſi dociis hominibus eorum proprius motus, effectus, vſus,& differentia à cæteris Aſtris nota eſt, propterea eos hic recenſere ſuperſedit? Certè illorum quin- que ſolius Luciferi, quod eſt ſydus Veneris, in Scriptura mentio fit apud Iſaiam& Iob. Mulca hic de Aſtris diſputari poſſent præclara ſanè cognituque, ac memoratu digniſſima, multa item de diuinario- ne que petitur ex Aſtris, quam voluere quidam fulcire& ornare au- (coritate Moſis, qui tradit hoc loco: Deum feciſſe Aßtra vt eſſent in tem- pora, dies atque annos,& in ſigna, videlicet ad prænoſcenda& prænun- cianda futura. Verùm hæc, quia nec in anguſtum coarctari, nec in tranſcurſu dici, ſed cum ſubtilitate& cura tractari 4. Cebeban debent, commodius alio libro, qui proximè ,er e hunc ſequetur, in quo nos de cœlis & ſyderibus latiſſimè age- mus, ſeparatim expli- cabuntur. * X N 4 4 —„ Iu u ocka 4 6 r⸗ 9 4Mohee AAN 1 manen t. AALenen, Cur luna ci* re vera ſit fe. re ſyderu om- niu minima, 7 ns tamẽ ex- cepto ſole, vi- deatur maxi- ma,& lumi- nare magnum à Moſe appel letur. Cur de ſeptem planetis duo- rum ltantum, id eſt: ſolis as luna, hoc lo- co meminerit. Moſes. Fſaiæ 14. 10⁵ 38. — VERS. 20. Dixit etiam Deus, producant aquæ reptile animæ Viuen- tis,& Volatile ſuper terram ſub firmamento Cæli. Creauitque Deus cete gran- dia,& caætera. Primis tribus fr 4 diebus Pee Corpo- h ra creata, tri- bus ſequenti- bus ornatd. fuerunt. Baſclium di- centem piſces carere memo- ria: refellit S. Auguſtinus. Piſces cur ie cedantur. JRIMIS tribus diebus diſtinxit Deus mundum hoc 4 eſt, tria prima corpora, cœlum, aquã,& terram. Nam primo gie facta luce, diſtinxit diem à nocte,& lumè à tenebris: in ſecundo die pet firmamentum ſepara- [uit aquas cœleſtes ab aquis terreſtribus:in terria die aquam ſegregauit à terra, nam ſtirpes tüc productæ, velut partes terræ cenſentur, quippe cùm terræ radicibus ſuis infixæ, ex ea oriantur, alantur& augeſcant. Reliquis autem tribus die bus ea- dem tria corpora, eorum conditor Deus,& ornauit,& variis rerum generibus repleuit, eumdem prorſus ordinem ſeruans: quarto enim die cœlum ſyderibus, quinto aquam piſcibus, ſexto die terram ani- mantibus terreſtribus condecoræuit atque compleuit. Ob hanc au- tem cauſam creata prius ſunt aquatilia, quàm terreſtria, quãuis etiam ordine generationis, quæ ſunt imperfectiora, præmittere foleat na- tura. Sunt autem piſces ex toto genere imperfectiores, quàm terre- ſtres animantes: non ſanè quia piſces memeria careant, vt dicit Baſilius homilia in Geneſim octaua, hoc enim merito refellit Augu- ſtinus libro tertio, de Genefi ad litteram capite octauo, contrarium docente experientia,& ratione qua probatur. quibu ſcum que ani- wantibus eſt datus motus localis, quo neceſſaria degendæ vitæ quæ- rerentur, atque compararentur, his neceſſariam faiſſe memoriam, ne motus eorum vagus& incertus ageretur. Sunt igitur piſces imper- fectiores, vt multis argumentis patet:etenim temperamentum cor- poris eorum multò imperfectius eſſe, indicium eſt exiguum alimen- tum, quod præbent piſces: quamobrem etiam ieiunantibus& ma- cerationi corporis intentis, quibus eſus animalium terreſtrium in- rerdjelur eſus ramen piſcium conceditur. In piſcibus quoque ob- ſcurior eſt figuratio& digeſtio wembrorum. Deinde omnes ſenſus tam interiores, quàm exteriores, imbecilles& imperfectos habét piſ⸗ ces, cuͦm degant in aqua, quæ eraſſius eſt corpus quàm aër. Ad hoc, numquã poſſunt piſces ab homine manſue fieri, nec ſe ab eo contre- Ctare ſinüt, nec poffũt quicquã cõdocefieri, nec humane cõſuetudinis & ſocietatis ſunt capaces: excipio Ppaucos quoſdã, velurt Delphinu, de cuius — 3 — capit auo, gti brutis,& teltaibos CAIITA! b0seo plodat ec laek palt ra. Sed hoc kciens ginel⸗ in, vii lVnt decimo tettlo I variunt u- yritt Tngtnu 2 run vren hanj gen appele coneiphde. animaliac, ell ſenſub⸗g lacœpetunt opos hahete nt qurdan „( entethe 8 das uge ſiwan hoc aaulaliter menii Kl filcen ſennzquip Deusant dits ml D producti- enim yerh ltin me challirion s gpien pilciam, manifeſtur 0 Mcant Iou ph ſu⸗ re nle anme 1 Ager ker 19) ſul 5 am ſub Aumana utcque Deus cete gran. . .—» * 4.„ — Aterd. 8 1 4 1 4— 4 Gedus diſtinxit Deusug. A FOta,Ccelom, aquaã,& tena 3 141 auf 18 iozn diew anode 1 11 F 2 O diec de AImamena 1.1 1b aqut tertekndaruw fegauit à terra, nam tticpes tüem e cum tettr tadicdasb 1.Reliquis amem uiduds 4 2... condnoer Deus,& ornaun K& m 5 ordinem ſetuass: omn „ 2. aquam piſcidus, ſeuocie m *[B„ omh enn Odr 8 r due Ccowplenn. 11 aouanha, quim tettektu oen 4 ¹ 4 — af2 ³““ rm 4 ““ 41 1 An ** t10kes Cor Meie URAAN[ 4 94 1 dolla 44 81 3 5 enim mwernon 1 ume 3 † N— 4½** 1 Rdd 4 . af F cell a1 4 gnes 4 8 ah wmm * 1 1 arp 1 etor. Suot igtol) . Ka 4 1g re . 41 410 clus 2 6 CIO *— 3n cCeunn Na 1 DHein 94 „ apel 8 4 f 4 „ 40E — 15 9 8 IN GENESIM, L IB. I. 145 A cuius docilitate& amore erga homines,& cum hominibus ſocieta- te ac conſuerudine, mira narrant cùm alij, tum Plinius libro nono, capite octauo,& Plutarchus in libro in quo diſpurat, vtrum ratio ſit in brutis,& vtrum plus rationis ſit in aquatilibus quam in ter- reſtribus. CAIETANVsS, piſces imperfectiores eſſe terreſtribus animali- Caietanus in bus, eo probat argumento, quod totum genus piſcium eſt ouiparum, Geneſim. nec vlla ex parte viuiparum, terreſtrium autem permulta ſunt viui- para. Sed hoc eſſe falſum, demonſtrat Baſilius homilia ſeptima duo faciens genera piſcium viniparorum, videlicet Cartilaginata& ceta- ria, vti ſunt delphini& vitulus marinus. Plinius hbro nono capite decimo tertio, de piſcibus loquens. Quæ, inquit, pilo vestiuntur, animal B pariunt, vt prittis balena, vitulus. Et capite ſI. eiufdem libri. Torpedo, ait, octogenos fœtus habens inuenitur: eaq; intra ſe parit oua præamollia, in alium lo- cun vteri transſerens atque ibi exeludens. Simili modo omnia, quæ cartila- Phulo ¹ libr. ginea appellauimus. Ita fit, vt ſola piſcium,& animal pariant,& oua de Muh opi- concipiant. Philo tradit, propterea quinto die cœpiſſe creationem Feio. animalium, quod animal ſit animal propter ſenſum: quinque autem eſſe ſenſus, qui numerus congruit cum die quinto, quo creari anima- lia cœperunt. Verùm friuola eſt ratio, nam nec animal, vt ſit animal, opus habet quinque ſenſibus, ſed ſolo tactu, quo vno cùm prædita ſint quædam animalia, cæteris ſenſihus carent& præter quinque ſen- ſus externos, ſunt alij ſenſus interiores in perfectis animalibus. San- C us Auguſtinus libro tertio de Geneſi ad litteram capite quarto, exi- ſtimat hoc quinto die non eſſe creats piſces actu, ſed tantummodo He4u, fnmen cauſaliter& potentialiter, data nimirum tunc aquis poreſtate piſces ac⸗ 194,4 eis ſuo tempore procreandi. Verm hoc minime concordat cum narra- ces. tione Moſis, qui ait aquam produxiſſe die quinto omnia piſcium ge- nera, nec aliter hic loquitur quàm ſupra de productione lucis firma- menti& ſtellarum. Adde, quod ſi nunc non ſunt actu creati à Deo piſces, præſertim perfecti, nunquam poſteàâ generari à natura potuiſ- ſenr, quippe qui nõ niſi à ſuis ſimilibus naturaliter generari poſſunt. Deus autem poſt hos ſex dies, ſiuit naruram cuiuſque rei ab ipſo con- diræ, naturaliter ſeipſam conſeruare atque propagare, nam à modo D productionis rerum immediatè à Deo per ipſius omnipotentiam, Deus requieuit die ſeptimo. Qvop aurtem hoc loco ſecundum Latinam lectionem legitur: Producant aquæ reptile, maiorem emphaſim habet in Hebræo. Eſt enim verbum ◻ Saras, ſignificans non quamlibert productionem ſed in maxima copia ‚vbertate& abundantia, ceu ſcaturiginem& ebullirionem quandam: Vt vel hinc probetur vulgo iactara opinio, & à ſapientibus confirmata, multo vberiorem& copio ſiorem eſſe piſcium quàm cæterorum animalium generationem: cuius ſatis manifeſtum ſignum eſt, ingens copia ouorum quæ in piſcibus in- Comm. in Gen. Tom. I. t uenitur Secundu Au- ſſſͤſ ——— —— —————— E ——— Nameroſurẽ uenitut, quo licet intelligere & muliifor- multitudine— Sftatuf A morem eſſe ſtoteles lib. z⸗de Generatione animalium, cap. 1 1.his ver bis. Hinc etiam aq uat: lum 6* quam̃ kerre-. ſtriu animan- naturdin hal rsum gẽner4- con G 1 uonem, jn aquis⸗& plura& maiora eſſe terteſtribus, ſubdit: Cauſa, inquit, eui⸗ piſcꝛum ſint COM MENT ARIORVM piſcium quàm aliorum animalium,& 4 m& varietatem eſſe maiotem. Quod etiam teſtatur Ari: 146 . 8„„„. ht, t multiformiora ſint quæ in humore gignuntus quam qua in terras humor enim 4 hei ad effingendum efformandumq, habiliorem quam terra. His ſentanea c. z. ibri noni ſcribit plinius: nam cùm dixiſſet quæ ſunt dens eſt, humoris luxuria: pleraq;, etiam monstrifica reperiuntur; perplexis, G& in ſtmet aliter atque aliter nunc fiatu nunc flutu conuolutis ſeminibus atqe princi- püs:&e vera fiat vulgi opinid quicquid naſcatun in parte naturæ vlla,& in mari eſſe,præterque multa, quæ nuſjuam alibi. Hæc Pliniu s,quibus conſ ona ſunt quæ Dauid cecinit in Pſalmo 103. Hoc mare magnum& ſbatioſium mani. bus,illic reptilia, quorum non eſt numerus. Cur piſtes no- SED cur Latinus Interprès piſces appellauit rèptilia, cum id ſolis minentur re- terteſtribus conuenire videatur? haud dubiè ſecutus eſt Septuaginta 1/2. 2/ 2& 41 puslia. Interpretes, qui Græcè verterunt 1 ꝓrεra, hoc eſt, Latinè Reptilia. Sed Bonauentura in 2. ſent. diſtinctione decimaquinta, ita diſtinguit reptile. Animal omne, inquit quod mouetur, aut mouetur impellendo ſe in ante⸗ riora,idq; facit vel pedibus& eſt greſſile, vel alis& eſt volatile: aut mouetun ſe ipſinn trahendo antrorſum,idq́ fieri poteſt quattuor modis: vel vt trahat ſe vi oris ſicut vermes: vel vi costarum& Ventris ſicut ſerpentes vel vi pinnularum ut piſces: el denique dicuntur repere non propriè, ſicut lacertæ& Stelliones, qui licet pedes habeant, exiguos tamen habent,& parum ſe attollunt humo, magnamq, par- temn corporis dum mouentur applicant terræ: quocirca etiam ista repere dicuntur. Q Vide Hugonem in libro annotationum in Geneſim capite 7. vbi tria facit reptilium genera. Piſces igitur quia ſimiliter quodammodo mo- uentur in aquis, vt quæ verè reptilia ſunt in terris propterea Latinus Interpres& L. X X. appellarunt reptilia, quamuis Hebræum voca- bulum non hoc prõpriè ſignificet. CIRCA illad autem: Creauit Deus cete grandia, ſciendum eſt, pro Cete, Hebraicè efſe O Hataninim, quæ vox ſignificat draco- nes: eodem autem nomine dracones terreſtres, atque marini appel- lantur neque cete ac maximi piſces aliud videntur eſſe in aquis, quàm Quod genus dracones ac ſerpentes in terra. Inuenimus alibi in Scriptura ingen tes piſces nominari dracones, ſicut Pſalmo centeſimo quadrageſimo octauo; Dracones& onnes abyſſi,& Iſaiæ vigeſimoſeptimo, dicitur: Interſiciet cetum qui in mari eſt, quo ſignificatur is qui latè maris im- perium tenebat,& Ezechielis trigeſimo ſecundo de Pharaone tege Eyypti loquens: Draconi, inquit, qui eſt in ꝛnari, aſſimilatus es:& capite vigeſimo nono. Ecce ego ad te Pharao rex& gypti draco magne: qui cubas in medio fiuminum tuorum,&c. Non igitur per Cete vna aliqua ſpecies biſcium intelligitur, ſed omnes grandioris formæ& vaſtioris corpo- Qaietanas in ris piſces. Meminit autem potiſſimum draconum ſeu cetorum Molſes 6efim. vt tolleret errorem exiſtimantium(ſic placet Caierano) eiuſmodi anima cete. ts nior bus 4 1 enim lein Juats datumm lecie do 4 nonita! Liir ctedidi lus R Txod isiolole ſpe bi Balxnas cabitotuma lmo ſecüo, lumiibubad ſercentorum nisin kidic boces innen capite4o. Nills gtodiih nins de niag nante mage zmdianz elle cudito adoſeſcete monio con te baliſtis centum ſi Plianusli ptimo. ℳ⁰ nunang gune calen netqul, ſzuuſt D yrulinmy ſpuuanina Ulun ſalam muuuunen Dn Rentrion⸗ motat, Ni- malia g ve 4 wbertas, lta elle ſua⸗ 5. 6 1 A aut FAnn 4 ag Kpn Gn 1 4** 1. 4 Hzc bhu u BC An. Noct e Alu canuoluris em. Nu da ut An 4 Aiu u Gdu Con L mMae MAN 9 V g B „ IAIIN 40 4 1pe WENVAB8 LeChtus el Neon 1 3 5 43„ Aoe 6 4 wgrifa, hoc ett, Lana ** A Aüulh 4 48 e 1 148 8 1 Alu ef velatae: an * ½ν“* 6 4 4 MNed.. 1 1 9 tru attellunt ums um um C xcuvra etumutamn. 8* 4 41 anelim 8 auch m““ * 5 AM 4„f 1 41 4 B A A COdin ³ ASA ar rh 8 nt in terns 4„ “ 1 11 2 „ 4 AAUn 12 * 1la 1* Aammel 1 1 14 8 lceng. 1“ 1 41ℳ. 49* 18 „um, Qux vol Pah 4 An tetteſttes, uqueb- „ — n identut eteuin 4 4 ,“–“ ¹— D 4 83 z A 4 brin Nül m 35 4191 8. 4 nreIo d „ 4. 4 44 .“ 41 v0„ 4 4 8 ““ 1N GENESIM, L IB. I. 147 animalia non eſſe facta ex canſilio& propoſito Dei, ſed per accidens tanquam ex neceſſiate matetiæ: aut ‚vt ſi ſcias Deum ingentium ma- ris beſtiarum creatorem eſſe, multo facilius creditu ſit idem in cæte- ris minoribus. Ar enim quæret aliquis, cur non vt in aquatilibus, itidem quo- que in plantis& animali bus terreſtribus propriè& nominatim ali- quarum ſpecierum mentionem fecerit Moſes? Reſpondent quidam, uod non ita in aliis vt in piſcibus inueniantur quę tam prodigioſam & vix credibilem corporis molem habeant. Balæ næ namque, vt Baſi- lius& Theodoretus aiunt, cum ſuper aquas dorſum efferunt, ingen- tis inſulæ ſpeciem exhibent. Plinius libro nono, capite trigeſimo ſcri- bit: Balænas maris Indici quaternum iugerum eſſe: Priſtes ducenum cubitorum: anguillas verò in Gange trecenum pedum. Et libro trige- ſimo ſecũdo, capite primo citat Iubam regem Mauritaniæ, qui in vo- laminibus ad Caium Cæſarem Auguaſti filium ſcriptis tradit, cetos ſexcentorum pedum longitudinis,& trecentorum ſexaginta latitudi- nis in Arabicum flumen intrare. Verùm non minoris proceritatis ar- bores inueniri, patet ex his quæ ſcribit Plinius libro decimoſexto, capite 40.& ex his quæ de Indicis arboribus tam Strabo quàm Pli- nius prodiderunt. Certè libro nono capite 1 2. 13.14. mira ſeribit Pli- nius de magnitudine draconum& ſerpentium rait dracones Indicos tantæ magnitudinis eſſe, vt maximos elephantos circumplexu facileè ambiant, nexuque nodi perſtringant: Ethiopicos autem vicenum eſſe cubitorum: Serpentes autem indicos in tantam magnitudinem adoleſcere, ſolidos vt hauriant ceruos, tantoſq́ue, Megaſthenis teſti- monio confirmat. Nota eſt ad ffumen Bagradam à Regulo imperato- re baliſtis tormentiſque, vt oppidum aliquod, expugnata ſerpens centum viginti pedum longitudinis. Mirum ſanè videtur quod refert Klianus libro decimo quinto Hiſtoriæ animalium, capire vigeſimo primo. Alexander, inquit, cum alia pl eraque animalia apud Indos inuenit, tum draconem, quem quia ſacrum in antro quodam Indi existimarent& ſumma reli- gione colerent, iqcirco precibus Alexandrum obſecrarunt, ne in illum ipſum inua- deret: quod quidem ipſum ille annuit. At enim draco cum exercitus ſrepitum ſen- fi quod ſit animal, tum audiendi tum videndi acerrimo atqne acutiſſimo ſenſa præditum maximo ſibilo& ſumuno afflatu edito, omnes exterruit& perturbauit, ſoptuaginta cubita longurs eſſe existimabatur: neque enim eis totus apparuit, ſed illius ſolum caput ex antro eminuit: eius oculi ad ma gni clypei Macedonici ma- gnitudinem acceſſiſſe dicuntur. Hæc ibi Zlianus. 13 QVIB ys haud diſſimilia, libri vigeſimi primi ſuæ Hiſtoriæ Se- ptentrionalis capite qaadrageſimo quarto Olaus Magnas comme- morat. Nihilominus tamen, maiora eſſe in aquis quàm in terra ani- malia,& veterum teſtantur hiſtorie, hodieque confirmat experientia, & vbertas materiæ aqueæ habilitaſque ad quantumuis extenſionem ita eſſe ſuadet. A p t 2 Enormis quo⸗ 2„„„ M rudam pi ſciu magnitudo. 148 Suid ſignif- AD dec —— 5 cet Deu be- nemspecul b COMMENTARIORVM ... 6 6— RV larandam autem tantam piſcium molem& multiplicatio.„ 4 Ceru jariter dicitur Deus penedixiſſe piſcibus ‚dicens, Creſcite aatneh ee b nta benedictio aurem Hebraicè dicitur I2 Barach, qua fraag ne dixiſſe piſe&ν᷑ multiplicam cibas. Sde⸗ ihi& affluentia deſignatur, videlicet ad indicandam prope Falnu ſn infinitam piſcium multitudinem ac varietatem. Hebræi tamen di. bamior cunt propterea non terreſtribus ſed aquatilibus bene dixiſſe Deum, Renend quod in illis eſſet ſerpens mox maledicendus. Origenes purat illug: illeior 1 Creſcite, pertinere ad incrementum corporis: illud autem. Multiplica- baneinteth mini, ad multitudinis amplificationem„quæ fit per propagationem. riaui eaſite Ssed non rectè: nam pro Creſcite, eſt„D Peru, id eſt, fructificate: talis s,quem ipie enim eſt proles animalis, qualis eſt fructus arboris. De variis generi- dokerkiſenn bus piſcium.,& de miraculis quæ in hoc genere animalium reperiun- guis, cumt tur, conſulat lector Plinium libr. 9.& 32. necnon Iſidorum libro 12. 3 Jreſpondet:n Etymologiarum cap. 6. quo loco cunctorum aquatilium ſpecies, cen- din qae plo tum quadraginta quattuot ſecundum Plinium tradũtur, quamquam dücla: ian ipſe Elinius libro 9. capite 14. piſeium ſpecies eſſe inquit 74. præter madk yro cruſtis intecta quorum triginta ſunt ſpecies. Sed iſti loquuntur de ſed eiam de piſcibus& ſuo tempore& ſibi tantum notis. Auctor libri 4. Eſdræc. guliaslh 6. neſcio quam fabulam tradit de duobus piſcibus à Deo creatis, alte- vocabuld 3 rum appellat Enoch, alterum Leuiathan, Certè ſcriptura tam apud lant aues qo Iſaiam quam apud lob ingentis molis& admirandæ magnitudinis per aötemel piſcem appellat Leuiathan, namn& L. XůX. interpretes illis in locis deaglomid Græcè verterunt cete. büher und O4omode ILILVD porrò quod Moſes air, piſces eſſe productos ex aquis, 0 ſan, un lu Nei,e,nus quæri poteſt quemadmodum ſit intelligendum. An vt ſignificetur L hum, un 27u. piſces eſſe productos ex aquis tãquam ex materia, an tanquam à cau- igrilt fa efficiéte:neutro autem modo videtur id eſſe verum. Etenim piſces ptima, att cum ſint miſta perfecta non ex ſola aqua conſtant; ſed ex quattuor auam pile elementis,nec in illis aqua: ſed terra præcellit cæteris, ſicut Ariſtote- putat etia les tradit libro ſecundo de Generatione& corruptione textu quin- maeffei quageſimo primo. Nec verò aqua verè dicetur effectrix& procrea- cutaete trix piſcium: quippe multa ſunt genera piſcium qui tantum ex ſemi- pris qur ne, nec niſi ab aliis ſui ſimilibus ſecundum ſpeciem generantur. Ve- permulta rùm, ad hoc reſpondendum eſt, piſces dici à Moſe productos ex aquis ptimæ ⸗ tanquam ex materia: non quod ex aqua ſola ſoleant aut etiam poſſint D D Hoc etian naturali via& ratione generari, ſed quod in illis præpolleat aqua, ſeriplitac non quidem quantum ad grauitatem, ſed quantum ad humiditatem jeman & frigiditatem& ratione temperamenti piſcium quod eſt plane tur faille: Aqueum:& quod aqua ſit naturalis eorum locus habitationis, gene- velpetis, ratio nis,&conſeruationis„extra quem nec gigni, nec bene habere, b aer nane leeeo enelb eenden 8* viram tueri queant. Primi Nau. additis tamen ei marecig reli r la aerle acu Hemerad Ge., Lue liratibug. iquorum elementorum formis& qua- Pan Panij C£TE ediniiſ. dolem demähn 1N GE NES I M- I13- 1 42 Ueb n Pibedns ehern A CArTERVM, ingemem nec facile explicabilem difficaltatem d8 ue dicitar P as continet, quod Larinus interpres hoc loco ſegutus Proculdubio Se- 1 4 delicet ad indicandn, ptuagin ta Interpretes, fic habet Proauani aqus reptile Allimnd Viltentis . vatieratem. Hledran& volatile ſuaper terram ſub firmamento oœxli, quibus verbis ſignificari vi- 1quatilidus benechi detur hoc quinto die vt biſces, ita quoque volueres&x eodem aquæ aledi cendus. Origenes fun elemento eſſe factas. Atque ita propemodum omned Eccleſiaſti- um corporis: illad autem ae ei ſcriptores tam antiqui quàm recentiores ſentiunt zitaque locum en, qux ii per propagn hunc interpretantur. Sed Kupertus in primo libro de Operibus Tri- R. Nd Peu, id e Ku nitatis capite quinquageſimo ‚aduerſus hune ſenſum verborum Mo- aun ſis, quem ipſe probat, obiicit hoc: Si aues ſimilirer vt piſces pro- r genere au dclne ductæ fuiſſent ex aquis, ſimiliter quoque vt illi degere de berent in cz1. necnon lüdonmſe aquis, cùm tamen omnes vel in aëre vel in terra degant. Ad hocita B reſpondet: non eſſe productas aues ex denſa materia aquæ qualis eſt —— ülum peass eius quæ propriè appellatur aqua, ſed ex aqua tenuiori ac velut ne- unum tradütuhgan buloſa: ita vt per aquam hoe loco, intelligenda ſit non modo quæ . Pecles elſe mauue vulgò& propriè dicitur aqua, hoc eſt, corpus liquidum& fluidum, 2 1unt hectes. deanu en ſed etiam tenuior aqua qualis eſt vapor vel nubes. Ildem tradit Au- duis. Auctot lddiehe guſtinus libro tertio de Geneſi ad litteram, capite tertio, ait enim, s pilcidus a Deocen vocabulo aquæ intelligi debere aërem proximum terræ in quo vo- Leuiathan, Certè ſenpturums lant aues qui totus aqueus eſt, tum propter vapores ex terta& aquis s& admitandemaan per atrem elatos in ſublime, tum propter tam frequentem imbrium X LXX. Interptetes llbu delapſum in terras. Quicquid ergo aquarum; inquit Auguſtinus, ſiue la⸗ biliter vndoſum& fluidum eſt ſine vaporabiliter tenuatum atque ſus pen- „ eſſe prododchen ſum,, vt illud reptilibus animarum vinarum, hoc volatilibus appareat diftri au. An F Uer C butum, vtrumque tamen humida natura deputatur. Hæc Auguſtinus. Idem — ſignificat Beatus Thomas prima parte, quæſtione ſeptuageſima A4 4 randh en Aterla, ah ache Diſputatio ptrum aues creatæ ſint exr aqua. m Ln prima, articulo primo. Eugubinus in Coſmopccia cenſet, tam aues quàm piſces primam habuiſſe originem ex aqua elementari;, ex qua conttant, na putat etiam aérem primo eſſe productum. Quamuis autem pri- ells 2..... „ ma effectio auium ex aquis prouenerit, quæ tamen deinceps conſe- a8e confum cuta eſt earum generatio& propagatio, non ex aquis fit, ſed ex pro- tut ecpecn at priis quæque ſeminibus at que principiis. Quod tamen etiam nunc im qune permultas aues in aquis degere,& propter aquas generari conſter, im ſpeciem gelnne primæ auium originis& productionis ex aquis argumentum eſt. ici à Moſe producte D Hoc ertiam innuit Hieronymus in Epiſtola ocuageſimatertia, quam 4 nt ant eim ſcripſit ad Oceanum; illis verbis: Primum de aqms quoa viuit egreditur, lus prxpola& pennatos fideles de terra ad oælum leuat. In hac quoque ſententia vide- mtumans erur faiſſe Sanctus Ambroſius auctor eius hymni, qui feria quinta in „iſcium quod d Veſpetis canitur: Eg 4 71 105, 3 ocus baban b 8 necenn Magna Deus potentia, Donerſa lymphis imprimens, A eeix e Qui ex aquis ortum genusus, Subuella ccœli⸗ irrogans, r nebull 2 7. ,,,„7 4 47 ,Sec“ agnags 1 artim remittis gmditi, Vui ſtirpe vna prodita, er ſola matetia ams Partim leuas in atra. Diuerſa rapiant loca. 1 velc 1 r 3z A 5 COMMENTARIORVM 110 ac tame A n at que Hieronymus Vielmius lectione vigeſima ſecunda in Hexameron diſceſſerunt: nec ſanè inſcienter aut temere, ſiquidem Aues non ew tum in textu Hebraico, cum in paraphraſi Chaldaica multo ſecus eſt aquus, ſd ex hoc loco, quàm in Latina verſione,& longè diuerſa redditur ſenten- terra aſſe erea tia: Hebræa quidem ſi Latine reddantur ad verbum, hoc ſonant: Repe- la. re faciant aquæ reptile animæ viuentis:&. volatile volet ſupen terram ſuper ha- ciem extenſionis cœli. Parap hraſis Chaldaica ſic habet: Meuere faciant aquæ reptile animæ viuentis,& auis volitet ſuper terram iuxta faciem expaſi cœlorinn. Hinc apparet, Moſem hoc loco non tradere, aues ex aquis eſſe produ- Ctas: quinimo eas ex terra eſſe factas, apertiſſimis verbis docet ipſe c. z. huius libri in quo tam Habraicè quàm Chaldaice, Græcè ac Lati- nè ita legitur: Formatis igitur Dominus Deus de humo cundtis animantibus terræ,& vniuerſis volatilibus cœli,adduxit ea ad Adam& quæ ſ equuntur: ex quo perſpicitur, aues ſimiliter vt terreſttes animantes è terra eſſe generatas. Sanctus Auguſtinus capite primos libri noni, de Geneſi ad ſitteram dupliciter conatur reſpondere ad hoc Scripturæ teſtimo- nium. Primo ait, illud: Ex humo, pertinere ad terreſtres animantes tan- tum, non autem ad volucres. Sed obſtat coniunctio: Et, oſtendens il- Iud: Ex humo, coniunctè intelligendum eſſe de terreſtribus& volatili- bus. Deinde inquit nomine terræ nonnunquam in Scriptura ſignifi- cari cum terra etiam ipſam aquam, verùm nec hoc ipſe benè probat, vt patet conſideranti teſtimonia quæ affert: nec vt ita eſſet, iuuaret eius ſententiam. Quippe vult ipſe aues generatas eſſe ex aëre nebu- loſo& vaporoſo, qui vocabulo terræ nuſquam ſignificatur, vt aqua quæ labitur per terram& in ipſa continetur, vnum cum ipſa corpus Conuenientia efficientes. Et verò, in cæteris Dei operibus, videlicet in aſtris, piſci- ePn nne bus, terrenis animalibus, atque in ipſo homine, cernitur magna quæ- T nesam dam conuenientia inter rem productam& elementum ex quo vel ex quo proau- in quo produca eſſe dicitur: velut inter ſydera& cœlum, inter piſces eiiur.& aquam, inter animantes terreſtres& terram, inter aues autem& aquam, nulla eſt conuenientia: nã nec in aquis generantur aut viuunt aues, nec earum temperamentum corporis eſt aqueum, ſed terreum vel potius atrium. Atque hoc etiam fidem habet ex eo quod vt Mo- ſes hoc loco refert, iuſſit Deus aues multiplicari non in aquis ſicut D piſces, ſed ſuper terram: Scriptura item aues non aquæ, ſed cœli, id 8mtétia Theo eſtoacris, volucres appellat. Præterea ſententia eſt Theologorum tri- logoru de bi bus his poſterioribus diebus in vno quoque elemento creata eſſeà quæ eribus ² Deo ea quibus illud elementum ornatur& impletur: at voluctes ſeu imis diebus.... 4 ereata ſuut. aues, non aquam ſed atrem ornant& implent, vt potius ex aëre quam ex aqua creari debuerint. Quare vt hanc ſententiam quæ veriſſi- ma eſt, etiam Latina tranſlatio exprimat, cùm dicit hoc loco: Produ- sant aquæ reptile animæ viuentis,& volatile ſuper terram: in illo: Et volatile, 4. 8.. 8 non eſt intelligendum repeti illud, Producan aquæ, quemadmodum plerique n communi doctrina& ſententia, Caietanus& Ca. 4 ſercue aili ellgaꝛut et chlenrentia VIRNMI auts noh ſont aogionemagh von expte t ¹ zelptor dub ſiles Lartlae he in heter 1ab, eſentſacte: ſes mentor cim die ſen veniens eam tado,magna qpelocunt dota daghe C ecthumote detes vt:iu gue inelt e Kalas auiu rent autibt nubent ref tradit Aal Küibro er naauiam! lalcjone kantur De enim nata inſcits jic Nitumque nauigand n capite, abas, in aigitur matione con 0 b1 Wuidtm i ae ane inlciener au M lemere, i Fäaphrall Chal n, i 3 dur ad verdum hoc u „ 1 upermna „ dAauerann Per icram uuxta au 1. b 4.4 em eryaa onttad Adc,& long “ anale palas Chaldaica ſic habe — le auezexaguücn 4;, Petullmis veldts dor Ace qaadm Chalcaice, Gtatzg JAr 1„ Rt Loenak de Gunz cmku aa 44 4 4¾ 4 44 44 Ar&— * 1 140 0„nn — Aus legma *„„ 4 errcikres Ammanteg eia 1 aPns Plichonde nonl, ea adete ad doc Sciitun . ainete ad terteſtresanimun — 41 Aluüunckto. EI,Olelan 1 » rarrarihe b 48 AlKnun Km aum cl tctix nonnaunqaam in Lcihemg Juam, verum nec hocipſedemn ua qux affet: ncc Miu cietn als ipſc aucs genetatas eſesin lo tettæ nuſquam gnitcuun ontinctut, vnum cam huu nneh cioperibus, videlicetmat, „ſo homine cetnitot ma K elewenton df & cclom ne 1uus 3 4„ 4 amn 6 1 us intet lydeta 8 G tes K terram une ““ am . 4* eranolu in aquus gene„ 8 aduenm kle ) Bch 4* 114— “‧“* 3 42 uul c5 maltiplicanldo9 5 .——. b 4 oe, bl 4 2 40m. ara kech aues non 4 unne lccle unlle Ve PLeit h0K — m dicl¹ 8 m d 91 -1 Frimat, 2 18 r aerran:ll 1* 2 Lb⸗ 444 l 31 41 n 9* z BV 4 4 14 3 44 3 4 F2 1 4 aa 4 plerique exiſtimarunt, ſed ſupplendum eſt verbum Flet, ſicut haber 2 1 „ 1INGENESIM, LIB. I. 191 Hebræa& Chaldaica lectio. Nam ſi repeteretur& intelligeretur verbum illud Prodacat, inepta profecto redderetur ſententia: quomo- do enim produceret aqua aues ſuper terram, quæ aquis ſupereminet:? & quorſum producant aquæ aues ſub firmamento cœliꝛannon etiam piſces& cæteræ animantes ſunt ſub firmamento cœli? Si autem in- telligatur verbum Volet, quod eſt in Hebræo, rectiſſima& planiſſima eſt ſententia. b VERVMTAMENp, ex his duæ exiſtunt dubitationes: Vna eſt, ſi Duæ obietli⸗ aues non ſunt producte exX aquis ſicut piſces, cur Moſes narrans pro- nes. ductionem aquatilium, mentionem fecit volatilium:altera eſt, cur hic non expreſſit Moſes aues eſſe productas ex terra: ſicut piſces ex aquis? Sed prior dubitatio ad hunc modum explicatur. Aues codem die quo piſces ſunt factæ, vt perſpicuè docet Moſes, cum ait: Creauit Deus cete grandia,& omnem animam vinentem atque motabilem, quam proquxerant aquæ in ſpecies ſuas,& omne volatile ſecundum genus ſuum. Nam ſi quinto die non eſſent factæ aues, ſed die ſexto, nulla erat ratio, quare die quinto Mo- ſes mentionem faceret auium ante earum creationem: præſertim cuùm die ſexto nullũ fiat verbum de creatione auium, nec fuerit con- ueniens eam omninò prætermitti à Moſe. Deinde, magna eſt ſimili- Maliiplex fi- tudo, magnaque cognatio inter aues& piſces. Siue ſpectes vtrorum- niluudo& que locum naturalem, hoc eſt, aquam& aërem: ambo enim ſunt cor- pora diaphana, humida, agitabilia, quæ facile cedunt: aër item plenus eſt humore aqueo,& in aquam promptiſſimè mutabilis. Siue conſi- deres vtriuſque generis animantium conformationem corporis, vtri- que ineſt leuitas& agilitas: magna eſt ſimilitudo inter pinnas piſciũ & alas auium, inter Huatnas illorum& harum pennas: vtraque ca- rent auribus,& per meatus quoſdam aurium officio funguntur: non habent veſſicam, ne volatum impediret, nec mammas, nec lac, ſicut tradit Ariſtoteles libro a. de partibus animalium cap. 12.& lib. 3. c. 8. & libro tertio, de hiſtoria animalium capite vigeßmo,& multa gene- ra auium ſunt aquatilia, vt cygni, anſeres, fulicæ, mergi, grues, anates, halcyones, vel ſecundum Varronem alcedones quæ fere in aquis ver- ſantur. Denique ſiue ſpectes rationem motus vtrorumque: qualis eſt enim natatus piſcium in aquis, talis eſt in aëre volatus auium, vt non inſcitè liceat dicere, piſces eſſe aues aquatiles, aues eſſe piſces aërios: vtrumque item animal cauda, iter& curſum ſuum dirigit,& ab co nauigandi artem homines didiciſſe creditur. Certè Plinius libri deci- mi capite decimo ait, miluos artem gubernandi docuiſſe caudæ fle- xibus, in cœlo monſtrante natura, quid opus eſſet in profundo. Ob has igitur cauſas Moſes productionem piſcium& auium in ſua nar- ratione coniunxit. PosTrERIORI autem dubitationi ſic occurritur: Tacuit duidem Moſes hoc loco aues è terra eſſe factas; verum id apertè An aues quæ Ctus eſt homo. Scio equidem non 152 CO MMENTARIORVM . it 5— leckur V zperet anonie quidem artingi poteſt. Fortè noluit productionis b„narnali er facere ante diem ſextum, quo videli- animalium ex terra mentionem d Ada imalium è terra productio eſt acta: eo namque eſtres animantes,& aquaticis& volatilibus lon- die cunctorum animalium princeps fa- efdiſſe graues auctores quibus vocem& ſer⸗ viſum eſt in genere auium reperiri quaſdam cänci lealhbis ter- monẽ buma reſtribus nobiliores atque perfectiores, cuiuſmodi funt Tee voces nu exprimu humanas, atque adéo orarionem ipſam humanam tam expreſsè, di- dignitate ſtincte,& ad verum reddunt, vt more hominum loqui videantur, vti turæ præſtent 8 n Me. 1 rehsfanums. ſunt meruli, picæ,& omnium maxime pſittaci. Verùm ne his aſſen- nubus terreſtri tiar multa faciunt:& ſane magis admiranda& prodigioſa„maioriſ- bs. que ingenij, ſolertiæ ac docilitatis argumenta, de canibus„vulpibus, equis, ſimiis,& elephantibus, ſcriptis prodita ſunt, hodieque certis experimentis comprobata. Vel Moſes voluit aperire originem& wa- teriam eorum animalium quæ ornant, implent,& incolunt Mud ele- mentum, ex quo vel in quo ſunt facta(cum tribus hiſce poſteriori- bus diebus Moſes,vt ferè tradunt Theologi, de elementorum exor- cet principalis an die creatæ ſunt terr g8 præſtantiores:eodemque natione ac plenitudine ſeu complemento agar) velut Aſtra Cœ- lum, piſces, aquam, terreſtres animantes, ipſam terram: at volatilia, licet in terra& ex terra ſint procreara,& inibi cibum capiant& re- quieſcaut, cum tamem in aëre ver ſari& morus ſuos agere gaudeant, ad aëris potius, quàm ad terræ ornatum& com plementum perrine- re videntur. 127 Aacdor defen 8, p iuuat defendere priorem ſententiam, propter auctoritatem dit communs Patrum& omnium fermè Theologorum conſenſum, minime con- ſententiam& temnendam. Dicamus igitut propterea factas eſſe aues ex aqua ſimi- wne h eeaeu liter vt piſces. quia magna eſt inter aues& piſces cognatio& ſimili- de gamverario- fudo, ſicut paulò ſupra oſtendimus,& quia animalia cærera in eo ele- ne auium ex mento verſari videntur, ex quo ſunt primo à Deo producta, quemad- 242* modum piſces in aqua in cœlo ſydera,& in terra terreſtres animan- tes:aues autem fere in aëre verſantur, idcirco exiſtimandum eſt, ſicut ex Auguſtino, Ruperto,& B. Thoma ſuperius docuimus, aues nõ eſſe factas ex aqua denſa, quæ per terram labitur,& in ipſa terra contine- tur, ſed ex aqual in vapores tenuata,& in nubes conformata, quæ in- feriorem aëris regionem in qua volitant auesaſcendit 8 ob ſidet. Ad illud autem Scripturæ teſtimonium ex 2. c. Gen. productum: Formatis igitur Dominus Deus de humo cumltis animantibus terraæ& vninerſis Volatili⸗ bus cœli, adduxit ea ad Adamreſpondendum eſt, illam coniunctionem Et, non repeterè particulam ilſam Ex humo, vt ſit ſenſus: Tormatis ex hu- mo tam animantibus terreſtribus qum volatilibus, ſed repetere illud parrici- pium paſſiuum Formatis, vt ſir hæc Moſis ſentétia. Formatis ex humo animantibus terreſtribus,& formatis etiam voluetibus; id eſt, poſtquam infrà capite ſecundo, cur hic tacuerit vix coniedtura A animantiom eponamds ele quodd zppellart! dinerit an tem anima etilmilee riſſe:pnaqu ſentienten ermution num auter cundum traditdern D dcatema fuille i te dem Ptope elle tante queat. Den eem Dei vi maturalem tur atque e mantillagh et brodnc 3 duc funt 3 Produci b Comt NTARIORYL mdo„cur hic au8 Poteft. Fane noloit acetc ante dien ikutd A poſtquam hæc duo genera animantium Deus creauerat, adduxit ea K Alen lexr 12— kuw au ad Adam. 1 bre utio eſt fad W les,& aaricie 8 zean—— n uauch& volarii. 3 4 dlldy 2 d mctorum ammaliom 6 O P V 8 8 E X T 1 D 1 E J. mettin priaa : eimſe 1 GCetatle Slaues auckotz.. 3 lores cuinſmoü ſung in genere ſuo⸗ lumenta reptilia& beſlias hem iplam humanam tan en moce hominum oqui nad b terræ ſecundum ſpecies Aamh 1 Ndeun 4 manme pliuaaci. Verum rekh b ſuds. admiranda& prodicich a 8 edrolant B aun atgumenta, de candas m r mndse O c ſexto& vltimo die duo narrat Moſes opera à Prodita ſun, hoctenn ADeo facta, animalia videlicet terreſtria& homi- Vel Moſes vol uit aperire riguat nem. Verum de crearione hominis, eiuſque feli- r ornantimplent, Kincolumit ci ſtatu ante peccatum, quoniam ea res apprimè kacda(cum tridus bilce nobilem ac memorabilem doctrinam habet aliis Theologi, de clemmmma duobus libris, id eſt, quarto& quinto, propriè ac eno agn mußh ſeparatim agemus. Nunc quæ Moſes tradit de creatione terreſtrium aumantes, iptam teman animantium, quia longam non deſiderant explanationem, breuiter tara, K inidbi cdan ens exponamus. Principio, annotarunt quidam Interpretes non temerè 8 1* 4 1 3.„ 3. 3.—. 5 Lari& motus ſdos men 1 eſſe quod Moſes ita diſtinxit aquatilia Aterreſtribus, vr illa quidem dannnnne appellarit reptilia animæ viuentis hæc autem præcisè& ſimpliciter iir otnatum& complemenim. dixerit animam viuentem:ſcilicet oſtendere voluit longè perfectio- . rem animam& vitam eſſe in terreſtribus quàm in piſcibus. Nec non tem lententam⸗fthn veriſimile eſt quod inquit Caietanus, eò quòd Moſes ait, Deum di- gotum contemumnn riſſe: Producatterra animam vinentem, ſatis indicaſſe omnem animam Kaaselle nsat ſenrientem quãtumuis perfecti animalis(hominem ſemper excipio) ekt nter aues& picce 25 ex mixtione eleme ntari, in qua primas tenet terra, produci. Porphy- endumus, quia antnnenee rium autem& Pythagoticos qui animas cunctorum animalium ſe- otimo 1Deo peoc, cundum ſubſtantiam, nec mortales eſſe, nec animis noſtris diſſimiles 1 dod 2 denn„Kintert renct traditderunt, liquet in magno errore eſſe verſatos. Illud autem: Prε- arcoeufimmt D Aucat terra, non denotat vim actiuam& effectricem animaliam, vel — documb fuiſſe in terra in prima productione animalium, velpoſtea in eorũ- KDTboma enr, Kwifum dem propagatione futuram: non enim credibile eſt terram capacem cenſn eſſe tantæ virtutis, vr per ſe animalia cuiuflibet generis generare Atendats,K in menalceaänn queat. Denotat igitur tantum materiam è qua poſtea per omnipotẽ- ne e ge pro tem Dei vim, facta ſunt animalia: denotat etiam, terram eſſe locum 2* 1 8. 8 0 4. 8ℳ monium ek enage naturalem eiuſmodi animalium, in quo nimirum ea generantur alũ- ahr mimeenn, tur atque conſeruantur. Itaque nonnulli Hebraicè ſcientes exiſti- um elt 114* elpondendu eneas mant illud: Producatterra, poſitum eſſe Phraſi Hebraica, pro eo quod ebe 1 eſt Producantur ex terra, vel Producantur in terra. Si enim pro- „elundlunledtee ducta ſunt ex terra vrex materia ‚non poruerunr, vrab efficien- „ Mofis ſemeir g, ti produci ab eadem, nam materia& cffciens cauſa in idem —u Comm. in Gen. Tom. 1. v numero tacuerit vin cn IN GENESIM, L IB. I. 153 VERS. 24 Caietanus in Gene ſim. 4 cOMMENTARIORVM Nec deſignatur quælibet terra, ſed 4 uis, ſupra eas extare propter ſt. Nec ſanè omnia terra, produxit, aut tunc poteſt generis animalia, aut tunc cis tantum generari& conſeruari 154 numero conuenire non poſſunt. ca modo quæ tertio die ſegregatis aq ſtirpium& animantium vtilitatem iuſſa e cuiuſcumque producere, ſed alia aliis terræ lo poſſunt. Iria genera DISTINGVIT autemn hoc loco Molſes tria animantium terre- errefern 4* ſtrium genera, hoc eſt, iuwéta, quo nomine comprehenduntur om- Shmhate gomeſtica& familiaria homini,vt canes, equi, boues: dein bulum ſignificar agreſtes& feras animantes, nec ferè bumani im perij patientes,vt Leones, Pantheræ, Tigres: de- niq; reptilia, in quibus continentur tam ea quæ nullos habent pe- des, vt ferpentes, quàm quæ habent, ſed admodũ breues& exiguos quibas parum ex terra elato corpore mouentur, Yt formicæ& lacer- tæ. Sed quia in nullo iſtorum generum comprehendi vidétur cerui, lepores, capri, propterea Septuaginta Interpretes preter ſupradida poſuerunt quadrupedia. plato in Politico duo tantum facit genera aimalium terreſtrium, ferum& manſuerum: Ariſtoteles autem libro primo de Hiſtoria animalium, tripartito diſtinguit animantes; alias enim eſſe perpetuo cicures, alias perpetuo feras, quoſdam vero ad vtrumque horum ita flexibili ingenio, vt& cicurari& efferari facilè oſſint. Sed cur non itidem terreſtribus, vt aquaticis tributa eſt be- Caur Dens as nedictio illa Dei Creſcite& hane p„bropterea non eſſe datam terreſtribus benedictionem, quod inter Hrw lehus. Cas eſſet ſerpens paulò poſt(educkurus hominem, ob idque à Deo maledicendus. Verùm probabilius eſt aliorum reſponſum; Moſen voluiſſe, quod de benedictione piſcium dixerat, intelligi etiam in terreſtribus, nec ſolum in hoc, ſed in aliis quoque ex his quæ in vno aliquo genere prodita ſunt à Moſe, ſimilia etiam in aliis, quæ breui- tatis cauſa non ſunt tradita. intelligi debent. Homini verò propriè ac ſeparatim tribuenda erat benedictio, quod in homine propria quædam& ſingalaris ratio fit generationis& multiplicationis; nẽpe non ad conſeruandam modò ſpeciem, ſed potiſſimè ad complẽdum numerum clectorum,& ne quiſquam putaret in officio gignendi, nullum hominis poſſe eſſe peccatum. Licet enim munus generandi ſit omnino naturale in cæteris animantibus, in homine tamen pat- tim eſt naturale,& partim volũtarium,& quod in aliis nec vitij nec virtutis capax eſt, in homine vel laudi vel crimini verti poteſt. plan- dhaeenaonen Er aher vineiadilede dee abem ſenſum tiam& Auguſtinus ſibro kertlo 4 G neſt Aurcla ndaie demene KAr ao, e Betain exam 5 de Geneſi ad litteram capite decimo Variæ opinio- 4 9 TTS2s erOn. cripſeru nt.. nes Fuloſe- 1 PoOR O hiloſophi quicumque arbitrati ſunt mundum eſſe ab henn decee a Au tn de temporis factum, cauſam efficientem primorum a efyiciee pri animalium variè tradiderunt. Plato quidem in Timæo, animalium opificium nia magis e beſtias, quod voca — multiplicamini? Reſpondent Hebræi, 11 4 ojüſeuna 4 di',pel quos— tor in aelk:“ oicuros puta Iuob eximlam fbacuam D ooinionerd cle ec hoc iie erterta indi wantes gighi aqua remant — Diodotos Si vmnia anima gorwiſe ſed tam fortzin nauuman vi note Ublo quam no5 putauimus JIATVY capite dcei mondi, da qa genet C pium va rum anim genetant! malium it quæ autel tunc fada Thomas Augultim et Vna ra ac limul de ellen D von lun modo c leinceps natura ho enim ani us anim ploxime 1 turam n0 Dei potet la leptin betkecha tantum generan Ne. Len 1 1 d an Kcuu 0 M 68½ a ani uh Une comf leheng 9 pen — denduna „ 4„„ 1 3 d* 4 grettes& jerzs a 6 “ 1 nes, vamh 1. 9 6 ,n aquæ nullo hub A um 45 2 5 2 4n dreues Kn 24 4. * A A Ld omorehench Fidetn. IIUkeryhgreir« dreiee ¹ Interptetes preset un 4 32 ato in Polnico duo tantanfmn 4 manigerum Aruioieles aum 1„ A* Naetrpatino ditmem m. 1* a ½ perpetuo ictas„Cuoldun „ ArA Kedau 4 ARU d „ 4 e 41 5 1& 29 1atich AR 4 aAnser! 0 Relpon den! 4 benedictionem uu rekndus denech) — 3 Ae tutus hon mem, OD MA „An* sct ahoftoch retpoum 7 . 4 „ ee ern. in e h dneru! 2 „a aM 11 ef rini wi edent Non IN AA A 1IN GENESIM, LIB. I. 155 opificium à primo& ſummo Deo demandatum eſſerait diis ſecun- he, Pehee. dis, per quos videtur intelligere ſydera, vel dæmones qui verſan- f tur in acre,& imperium habent in res caducas atque mortales. Epicurus putauit animalia omnia in exordio mũdi facta eſſe ex ter- ra,ob eximiam terræ naſcentis bonitatem, nouorúmque ſyderum efficaciam, Deo nihil ad eorum molitionem conferente: quam opinionem elegantiſſimis verſibus libro quinto tractat Lucretius. Nec hoc videri debet mirum cuiquam, vt aiunt iſti,cum etiam nũc exterra imbribus madefacta, caloréque ſolis tepefacta varias ani- mantes gigni ſciamus, ſicut in locis Ægypti vbi ſtagnantes Nili aquæ remanſexunt. lege quæ in hanc ſententiam copiosè ſcribit Diodorus Siculus libri primi capite primo. Auicenna opinatus eſt omnia animalia, cuiuſcumque ſint generis, non ſolum in principio potuiſſe ‚ſed etiam nunc poſſe generari ex terra: in quam ſenten- tiam fortè inductus eſt verba Moſis quæ ſunt hoc loco Producat ter- ra animam viuentem, non ſatis intelligens. Sed conſtat inter melioris notæ Philoſophos, falſam eſſe opinionem Auicennæ, aduerſus quam nos etiam libro noſtro de Philoſophia octauo copiosè diſ- putauimus. BEArVS AvGVSTINVvs libro terio de Geneſi ad litteram QSueſtioverä capite decimoquarto ponit hanc quæſtionem, Vtrum in exordio d,ee ne mundi, cum Deus creauit terreſtres animantes, etiam fecerit eas ee deete hn quæ generantur ex putreſcente materia vel terræ, vel aquæ vel ſtir- Senszantefe pium vel fructuum vel ex tabe cadauerum& corruptione mortuo- put: mater a. rum animalium. Ad quam reſpondet, Quæ ex mortuis animalibus generantur, ea videri abſurdum facta eſſe in prima creatione ani- malium: tunc enim nullum fuit mortuum aut corruptum animal: quæ autem ex vitio& corruptione aliarum rerum generantur, ea ſi tunc facta dicantur, nihil eſſe abſurdi. Idem ſentit& tradit Beatus Rfuatur 2- Thomas prima parte quæſtione ſeptuageſimaſecunda. Sed hoc eiua Auga- Auguſtini reſponfum duplici nomine poiſet improbari, tum quod ſtini duplaes eſt vna ratio corruptionis plantarum atque animalium, quare æqueè"*mne. ac ſimiliter vel vtraque, vel neutra in illa prima mundi origi- ne eſſe poruerunt, tum etiam quod iſtiuſmodi animalia prima non ſunt facta ex putri vel corrupta materia, ſed proxime à Deo, modo cæterorum animalium terreſtrium producta ſant ex terra, deinceps per cauſas ſecundas& ex propriis materiis, ſicut eorum natura poſcit, progeneranda atque propaganda. Quemadmodum enim animalia perfecta quæ nonm niſi ex ſemine,& à ſui ſimili- bus animantibus procreantur, in illa prima effectione rerum,& proximè à Deo& ex terra ſunt producta, ſic quæ ſecundum na- turam non aliter quam ex putri materia fiunt, tunc immenſa Dei poteſtate ex terra ſunt condita. Certè BAsSILIVS Homi- lia ſeptima in Geneſim perſpicuè docer eiuſmodi animalia im- perfecta, quæque originem habent ex putreſcente materia, v 2 in exor lum. Ii, ammalia 156 cCO MMENTARIORVM in exordio mundi eſſe à Deo edita, his ferè verbis. Non enim tantum 4 in mari vel ſiuuiis piſces perfectiores Dei iuſſu generabuntur, ſd etiam in li⸗ moſis& paluſtribus locis. etenim rans,muliones,culic 65 jpſi eX jpſo nimirum, lacuſtri emergebant cœno. Sic Baſilius. Quamquam dici etiam poteſt, ſpecies iſtas animalium tuncnon eſſe actu productas ſed rantum cauſaliter& potentialiter: fecit enim Deus perfectiores ſpecies ani- mantium, videlicet eas quæ non niſi ab aliis animalibus generati poſſunt, ex quibus deinde, ve! viuis vel mortuis,cætera imperfectio- „Sppet⸗ ra naturalium cauſarum vorentia Procedardnne dien bſiat anad ur perfeslus, Deus mundum perfectum& conſummatum feci e icitur⸗ ob idq; pel appelletur nullis carentem animalium ſpeciebus: non enim mundus appellatur rmuerſam. perfectus, vel vocatur vniuerſum, quod nulla de ſit ei ſpecies rerum quoquo modo poſſibilis, alioqui ne nunc quidem perfectus eſſet, quinimo numquam eſſe poſſet: quippe longeè plures quàm nũc ſunt rerum ſpecies,& quibuſcumque productis plures alias,& deinceps alias ſine vllo termino poſſe à Deo produci, Theologiæ inſtitutis atque decretis eruditus nemo negabit. Multas item diuerſis ſeculis ſpecies, vel ſtirpium, vel animalium, vel metallorum, vel liquorum, vel condiwentorum, atque medicamentorum, ſeu naturali diuerſo- rum animalium, aliarmve rerum commiſtione, ſeu ſolertia& arti- ficio hominum extitiſſe, hodiéque exoriri, in confeſſo eſt apud om- nes. lllud tamen videtur poſſe dici affirmatè, animalia quæ ex huma- ni corporis aliqua corruptione vel intem perie in ipſo gignuntur,& in eo non ſine moleſtia& offenſione hominis ſemper inhærent, tũc non fuiſſe: eorum namque generationẽ feliciſſimo illi hominis ſta- tui valde alienam& indecoram fore arbitramur. RvrERrVS libro primo de Trinitate& operibus eius, capite quinquageſimoſeptimo, tradit animalia quæ generantur ex coitio- qur generam= H diuerſarum ſpecierum, veluti mulus ex equa& aſino, ex hirco& tur ex diue- Oue Iityrus, ex Leæna& Pardo Leopardus, ex Lupo& Cerua lynx, ſerum ſpecie fieri præter naturam„‚eorümque generationem eſſe adulterinam; enuatts 4 quamobrem eiuſmodi animalia in primordiis mũdi non eſſe à Deo prete⸗„. facta. cuius rei argumentum adducit, quod Deus in leuitico cap. 19. vetat einſmodi animalium generationem ab hominibus procurari, Expenditur opinio Ruper- ranz. tamquam rem abominandam: ſic enim præcipit. Iumenta tua non fa- D cies coire alterius generis animantibus. A Crum tuum non ſeres diuerſo ſemi- ne. Idémque confirmat Deuteronomij capit. 22.& inibi additur, Aünhoalha e Non arabis in bone ſimul& aſino: Non indueris veſtimento quod ex lana li- aiwerſis ſemi. uog, contextum ſt. Non eſſe autem in principio mundi hæc animalia nubus procrea Producta à Deo, nec niſi mulrtis poſt ſæculis extitiſſe, indicio eſt, ta non fuiſea quod primus mortalium Analvt traditur triceſimoſexto, capite Ge- ae lmehe neſeos)auctor fuit generationis muli ex equa& aſino: nam cum pa- ſceret in deſerto greges equarum& aſinorum, fecit vt equæ cum aſinis miſcerentur, indéque generarentur muli. Nam vbi Latinus in- terpres vertit. Mte eſt Ana qui inuenit aquas calidas in ſolitudine, Hebrai- b b ecs pPeriti —— 02 honc genvi iitam degtt de animanit 1* qiuerſa d nniwaliom n. dam conveii gciens cauli nares& ſcr feciſawis tionem ley manam& tradit Beau ſexto, K hid (iei ratin lit „lutru Aeg diarunqu coniunltinn nitin 9 dd lndam vn ſecierann apeitu aut E in wraai Aertant hit, win mercium reticu, h. Juuqur vi in comm Dericuu juan um: t(cunui mo E deun ſangehmj eu lgen gendum 7 Sauur prohn gelio dicim . ¼ K 1 0 R V M lere veidis. Nanaag u AA. ed ena 6 HCe IP ex pc 4 1 1⸗ Ier phm Ar Allad) „ 4 ekabung 19. Ouam AA m A.‿ Aquam dicj 1 clle actu * 1 Deuz Derſeg 8 Ttecilotes lpec 114 143 3 d Alüis animalidu [ 7 mc 1— 1 31 Tierz mer. iA- 1 4 13 eleztentur. Nec odig — 1 A 8 1-„ 4 15 . a n 2* 4. 8 Krlue Alchhr, aen 3 d — * 4 4 1 ** alc N 4* n Ai ih Adus h ½ prodactu, i AuCa 8 IN GENESIM, LI B. I. 157 A cè beriti aiunt verbum Hebræum ν Iemim, quod illic eſt, non maria vel aquas, ſed mulos ſignificare, noſtrüm que Interpretem for- taſſe legiſſe pro Iemim, Iamim, quod maria ſignificat. Suffragatur huic interpretationi Paraphraſis Chaldaica, quæ co ipſo in loco ſic ha- bet, Ipſe eſt Ana qui inuenit frtes in deſerto, per fortes ſignificans mu- los, animal robuſtiſſimam& ferendis oneribus validiſſimum. Scri- bunt Hebræi, Ana fuiſſe manſerem, id eſt, ſpurium ex damnaro coitu natum, filium videlicet fratris ſui Sebeonis, qui commiſtus matri ſuæ hunc genuirt, Ana filium ſimul& fratrem ſuum: vt mirum n% ſit, eum qui tam degenere& vitioſa generatione ſit editus, adulterinam quo- que animantium generationem procuraſſe. At enim vero mea lon- gè diuerſa eſt ſententia: cenſeo equidem iſtiuſmodi generationem animalium naturalem eſſe, cum ferme omnia quæ ad eam proficien- dam conueniunt ſint naturalia, hoc eſt, materia vnde generantur, ef- ficiens cauſa, locus, tempus, appetitus, conuenientia naturalis inter mares& fœminas, denique nobilitas eiuſmodi animalium quæ per- fectiſſimis vel paria vel proxima ſunt. Sed obiiciunt, eorum genera- tionem lege Diuina eſſe prohibitam atque damnatam: Veruùm ger- manam& propriam Diuini illius præcepti ſententiam& intellectum tradit Beatus Thomas in prima ſecundæ quæſtione 102. articulo ſexto,& his fere verbis exponit, Circa coitionem animalium diuerſa ſpe- ciei, ratio litteralis triplex reddi poteſt. Vna quidem ad deteſtationem idolo- latrieæ Aegyptiorum, qui diuerſis commi ſtionibus animalium& plantarum aliarumque rerum vtebantur in ſeruitium planetarum, qui ſecundum diuernſas coniunttiones habent diuerſos eſfectus,& fuper diuerſas ſpeeies rerum. eAltera rotio eſt ad excludendum concubitum contra naturam. tertia ratio eſt, ad tol- lendam vninerſaliter occaſionem concupiſcentiæ: animalia enim diuerſarum ſpecierum non facile commiſceniur inuicem, niſi hoc per homine: procureturʒ in aſpectu autem coitus animalium, excitatur homini concupiſcentiæ motus: vnde & in traditionibus Iudæorum, vt refert Rabbi Moyſes, præcipitur, vt homines auertant oculos ab animalibus cocuntibus. Eiguralis etiam ratio eiu⸗ præcepti fait, ne iumenta, id eſt, populares homines, cocant, id eſt, ſocietatem& com- mercium habeant cum alteriu⸗ generis animantibus, hoc eſi, cum Iudæis, Ha- reticis, Paganis, ne videlicet eorum commercio& conſuetudine, ad eorum quoque vitia& errores pertrahantur. Hæc§. Thomas. Caieranus autem in commentario ſuper illum locum Leuitici ad hunc modum ſcribit, Perſpicuum eſt, iſto Dei pracepto non prohiberi generationem mulorum& equarum: tum quia huiuſmodi animalium vſius legitur apud Hebraæos, ſicut pa- tet ſecundi Regum decimotertio& decimooctauo,& tertiſ Regum capite pri- mo& decimooclauo es primi Eſdræ, capite ſecundo,& apud Iſaiam capite fèxageſimoſexto, tum pracipuò quia Beatus Paulus abſurdum reputat quod Deus legem ſmatuat bobus. Ideo hoc præceptum altero duorum ſenſuum intelli- gendum eſt, vel ſuperstitiosè vel parabolicè. Superftitiosè quidem, vt intelli- Latur prohiberi imitatio ſuperſtitionum gentilium vt quemadmodum in EFuan- gelio dicitur, Orantes nolite multum loqui, ſicut Ethnici faciunt, ina v 3 hic in AKucltoris ſen- tentꝛa de ge- neratione an⸗ maluui ex co- mishione da- uerſarum ſpe cierum. Explicatur locus Leuitics caſe 19. G. Deutere. 22. 1. Corint. 9. Matth. 6. 158 COMMENTARIORVM b hic intelligatur prohiberi commistio animalium diuerſæ ſpeciei ‚non abſdlut 4 ſed more E thnicorum. Si vero parabolicus eſt ſermo ſicut& ille non alligabis os boui trituranti, in promptu eſt ratio huiuſmodi parabola: prohihetur enim ea ſimilitudine, vt homo abitineat penitus a nouitatibus præten rationem: miſtis enim animalium nouum parit animal prater naturam,& neutrius ſpeciei. Hactenus Caietanus. PoRRo argumentum illud ex triceſimoſexto capite Geneſeos, 5 uo ſignificatur Anam auctorem fuiſſe generationis mulorum, facil. naſeos cap 36„ limè diſſoluitur: tum quia, vt eam lectionem& interpretationem ad- mittamus, non continuò tamen efficitur, mulos non fuiſſe produ- ctos à Deo in mundi exordio, aut ante Anam nuſquam fuiſſe, ſed illum fuiſſe inuétorem eiuſmodi commiſtionis& generationis animalium Enodatur lo- cus libri Ge- in illa regione,& apud illam gentem. Quamquam de vera illius loci B ſententia& interpretatione, iam olim exiam ante Hieronymum va- rias fuiſſe opiniones, liquet ex his quæ ſcribit Hieronymus in libro ſuo de traditionibus Hebraicis ſuper Geneſim: tractans enim hunc locum ita ſcribit, Multa& varia apud Hebraos de hac capitulo diſpu- tantur: apud Gracos quippe& noſtros, ſuper hoc ſilentium eſt, alii putant, la- mim maria appellata: ijſdem enim litteris ſcribuntur maria, quibus E nune hic ſermo deſcriptus eſt. Et volunt illum, dum paſcit aſinos patris ſui in deſerto, aquarum congregationes reperiſſe ‚qua iuxta idioma linguæ Hebraicæ maria nuncupentur; quod ſcilicet ſtagnum tepererit, cuius rei inuentio in eremo difß- cilis eſt. Nonnulli putant, aquas calidas, iuxta Punicæ linguæ viciniam quæ Hebraææ contermina eſt, hoc vocabulo ſignari. Sunt qui arbitrentur, enagrosad 0 hoc admi ſſos eſſe ad aſinas,& ipſum iſtiuſmodi reperiſſe concubitum, vt velociſ jimi ex his aſini naſcerentur qui vocantur Iamim. Plerique putant, quod equa- rum greges ab aſinis in deſerto ipſe fecerit primus aſcendi; vt mulorum inde no- ua contra naturam animalia naſcerentur. Sic Hieronymus. Ar HIERONYMVS OLEASTER magnam linguæ Hebrææ die ereata ſcientiam profeſſus, contendit per vocem illam ν Iemim, deno- Hereahen tari venam aquæ ſalſæ, quæ ibi more ſacrarum litterarum appellatur G bomo. mareé, vt quia tale inuẽtum vſque ad illam ætatem nouum erat, præ- ertim in deſerto, proptereà eo nomine memorabilis fuerit auctor cius Ana. Affirmat autem Oleaſter, vocabulam A Jemim, nuſ- quam in Scriptura ſignificare mulos. Manifeſtum igitor eſt ex illo D Scripturæ loco, inualidè probari generationem eiuſmodi animalium aut eſſe contra naturam, aut in prima ilia mundi origine non fuiſſe. Sed cur eodem die& homo,& animantes terreſtres conditæ ſunt: An quia vtraque pertinent ad terræ complementum& ornamen- tum'vtrorumque enim ſedes& domicilium eſt in terra. An quia ter- reſtres animantes ſunt ſimiliores homini, præſtantioreſque cæteris? An quia magis ſunt domeſticæ& familiares nobis, magiſque capaces & participes humanæ conſuetudinis& diſciplinæ? An denique quia magis ſunt in vſu& vtilitate hominum illis enim vrimur ad ci- bum, ad veſtitum, ad vectationes„ad cuſtodiam noſtri noſtrarum- que Cur eodem 4 qle 7 reruch, motbolul⸗ atem. Do5TKI rlinquendan intetla«ine cut multa lu otdo natuta g probat 4 iot lit celt ſant anima tque hoci ratione anit G Lomicil terre incola eleihe 9. rrigi orain yer ymmam aut fmus, Lanan qua tn ſed deh ope iactane eo paclo! C paait Ar cimonon diter lapi. untargen qae anbul pora ele 1o docuu ingni ſerto. B. elle anin altem a D Aua, in Ntg kd autem her agitaj ſaaceyrim tu) conſe 3VS eo! henä el nea elle morphoſe 4119— 4 4 e ſhe 46 4 8 1 1 1 ae erm icut G, e, 4I0 bn— na du Dara. da Tabele.inai * 1. 4 1 V 6 TetA d 1 4 nmal pprer Feterramg er nataran.. nan, 1 du. . Mud er triceß Kenmoleno Capite 9 le generz donls mülon „ 9 44** 4* m nem& nterpteran 1 rrp 7 en d mulos non hag 1 11I) 4 4! 4 4 A. 4 8 An 1 AIan f.. ** nulquam faiſd 4 ½ „ 1 11& Deherzus Ku. 5 Amnz Ur 4„ Qumqnan e en t 4 l A A 1 1 er Lene. a. e ehchm: TIaCtans hn 71 4 pud eeree de ber cca 641 — 4** I Ennet azn AA 4 8 Marld, abhen 8 4* 4„ 2 4 4 74 4 7 14 n 1, ᷑ uxtA 1doma lunue Hichnau I, Cm ramne 1lads, axta Pancc lnusnen . Hurf aui ArHerama . 5 „ renun 7. 8 1 „ A dic kuer n ““ 1 A 1 A M acnac. 1 n. “ em umm* Del 8 — 4 “ 2„ 4 3 rtellle & animanites letlene . 4 . 1 8 entum! plewene 4 4— 443* 48 4 8 1% 4 f 81 zmmekm en, & d 1 1.. 1* Tritane nni, P i 42 3 4 4 9d 1 3.“ 4 . 1 aſcipunt“ 3& ucre ¹ A 8* 4 1 IN GENESIM, LIB. I. 159 A que rerum, ad venationes, ad gerenda bella, ad medicinam& reme- dia morborum, denique ad multiplicem oblectationem atque volu- ptatem. PosrREMo⸗ vetus queſtio eſt non prorſus intacta hoc loco Ohaſtio, v- relinquenda, vtrum facta ſint aliqua animalia in elemento ignis ſicut trum in ele- in terra& in aqua: nam eſſe genus aliquod animalium in igne ſi- nuaeh Pu⸗ cut multa ſunt in terra in aquis& aëre,& ratio ipſa ſuadet,& ieee ee ordo naturæ perfectaque omnium partium eius diſpoſitio depoſcit, genus anuma- & probat experientia. Etenim cum ignis multis rebus præſtan- Lum. tior ſit cæteris elementis, conſentaneum videtur, vt ſi hæc plena ſunt animalium, ille ab omni genere animantium non ſit vacuus. Atque hoc innuere videtur Ariſtoteles cum libro tertio, de Gene- ratione animalium capite 11. ita ſcribat, Vnum quodque elementum ſedes & domicilium eſt aliquorum quæ in ipſõ naſcuntur& degunt. plantas enin terræ incolas quiſpiam eſſe ſtatuerit; aqua aquatile animalium genus; atris pedestre. Quarium genus non his locis quærendum eſt, quamquam aliquid eſſe exigit ordine ignis, id enim quartum corpus enumeratur. Verum ignis ſem- per förmam non propriam habere videtur, ſed in alio corpore: aut enim aer, aut fumus, aut terra eſſe videtur quod ignitum eſt. Sed enim genus hoc apud Lunam quærendum eſt, hæc enim quartamn illam distantiam adipiſci vide- tur, ſed de his alias. Sic Ariſtoteles. Proditum eſt ab anriquis, vulgõ- que iactatum, quædam eſſe animalia quæ gignantur in igne,& ab eo paulo longius remota continuò intereant: quam hiſtoriam& pro- C bauit Ariſtoteles,& libro quinto, de Hiſtoria animalium capite de- cimonono, his verbis rerulit, In Cypro inſula ærariis fornacibus, vbi chal- cites lapis ingestus compluribus diebus crematur, bestiola in medio igne naſ- cuntur pennatæ, paulo muſcis grandibus maiores, quæ per ignem ſaliant at- que ambulent, emoritur& hoc genus cum ab igne remotum eſt. nonnulla cor- pora eſſe animalium quæ ab ipſo non abſumantur, Salamandra cla- ro documento eſt; quæ, vt aiunt, per ignem inambulans eum ex- tinguit. Similia narrat Plinius libro duodecimo, capite trigeſimo- ſexto. Balbus apud Ciceronem libro ſecundo, de Natura deorum eſſe animalia in igne, confirmat. ARISTOTEIIS teſtimonio: Sic autem ait, Cum igitur aliorum animantium ortus in terra ſit, aliorum in D aqua, in aere aliorum; abſurdum eſſe Aristoteli videtur, in ea parte quæ ſit ad gignenda animalia aptiſſima, animal gigni nullum putare. Syde- ra autem æthereum locum obtinent: qui quoniam tenuiſſimus eſt& fem- per agitatur& viget; neceſſe eſt quod animal in eo gignatur, idem& ſen- ſu acerrimo,& mobilitate celerrima eſſe, quare cum in æthere astra gignan- tur; conſentaneum eſt in iis ſenſum ineſſe,& intelligentiam. Verùm BA1- BVS eo loco ampliſſimè ſumit nomen ignis, vt videlicet compre- hendit etiam aſtra, quæ Stoici quorum Balbus inibi cauſam agit ignea eſſe cenſebant. Nec diuerſa ſcribit Ouidius libro primo Meta- morphoſeos: b Neu COMMENTARIORVM Neu regio fõret vlla ſuis animalibus orba, Astra tenent Cœleste ſölum, formæque deorum, Ceſſerunt nitidis habitanda piſcibus vndaæ: Terra feęras cepit, volucres agitabilis acr. CAETERVM, vt in igne gignatur& viuat vllũ animal, qui pau. 160 fieri non poſſe comperiet. Etenim tanta eſt vis& efficacitas ignis, vt quodcumque animal comprehenderit ‚vel ilico vel paulatim to- tum conficiat atque conſumat, neceſſe ſit: præſertim verò quia non poteſt conſtare animal ſine tactu, qui cùm in primarum qualitatum temperatione conſiſtat, neceſſe eſt vt ab exuperante quacumque qualitate, maximeè verò calore corrumpatur atque diſſoluatur. Cor- tè Ariſtoreles libro ſecundo de Generatione animalium capite ter- tio, libro item quarto Meteororum in capite primo ſummæ ſecundæ, & in libro ſecundo de Generatione& corruptione text. viceſimo igne viuere poſſe. nam quæ in igne dicuntur eſſe, ea quidem propter frigidiſſimam corporis conſtitutionem in locis cahdiſfimis& pro- pter ignes procreantur, nec inde longius ſine interitu recedunt. Quantum autem in eiuſmodi animaliibus inſit frigoris, vel vnius Sa- „o,nehe lamandræ patet indicio, non niſi magnis imbribus prouenientis& bpee. ſeni ſerenitate deficientis; cui tantus rigor eſt, vt ignem tactu extin- guat, non alio modo quàm glacies: einſdem ſanie quæ lactea ote b vomitur, quacum que parte corporis humani contacta, toti defluunt b pili„ idque quod contactum eſt, colorem in vitiliginem mutat, ita ſcribit Plinius libro decimo capite ſexageſimoſeptimo. Opinionem namque veterum in vulgus probatam, in mediis ignibus viuere Sa- lamandram; refellit Galenus libro tertio de Temperamentis,& Dio- ſcorides lib. 2. capite quinquage ſimoſexto, quem locum explanans Matthiolus in Commentariis ſuis ſuper Dioſcoridem, affirmat ſe eamdem opinionem, multis Salamandris periclitandi expe- riendi que cauſa in ignem coniectis breuique conſumptis, falſam comperiſſe. Quod autem Ariſtoreles dixit, in elemento ignis etiam verſari animalia;id ſane di- lum natura ignea conſtare,& quæ in ea verſantur aſtra, viuentia& intelligentia eſſe exi- ſtimarunt. A 4 MORA Iè attentiori animo& vim ignis,& naturam animalis æſtimauerit, primo, affirmatiſſimè tradit, nullum animal ex igne generari aut in zit ſecundum opinionem veterum, qui cœ- h NA⸗ luu 8 12 wondi ſtatus darum homi timis illisb. niſcauit k Dumo die ct dodin iuct velggelt natio ment miſeriam,s dum,quot mm goibe honun G b ( Hogo ke nem,qun gredi deb Domino; inquit fe⸗ erge luna tum dnir fecit in! winguit 7 dem ipſe diteumg ecleſtem ſeenndun petitum. nalio qes Co mMeqe deon 4 92* F9n Lnde I TMabilus acr. un, & in eutr * Snatur& vin uat vllä auim; unt,& dlda, „ 8„ ¹ 3 4441 44 f acd ga da 1 1 4 K 1in bt. 4 4 4 1 ALUMOA „. um lumo⸗ 1 npaturz 1 8 4 ut Aque utholaarn 44 Alone anlmamm e umin capue primoſunmsa nn 1* 2. anone& corruptüone ten. 6 4* [ 4 »hRullum anlmalexigne gnan · 4 „ dcunintelle 1ultte, 84 ½„ 1 f 411 1 neimin l0cls(aldüe. oiIM NrinR pe 4 1 488 n Allle 8.. 5 4* lons* Autu n I ci à V eoen u. ⁸ 1 nidem ſanu urhl ⸗ culdech 1415 n . IBI Rack r 1 aumanl COhl 4) * Aem tech anm 2 .„ 3 Ae mo. Unn “„i„ ““ Lagchmolentn. ¼ 4 441 an msI 4 M kam 1 monh JTnldo 2 „* 1 4 Mae 4 1 KIA No ictttd e leſt e 1 A!! . AE nandtss pencllan “ . ar 6 4 reles d 4 1 2 cch A n d A * — 1 4 14 ns A A . rian aulmallen 49] 14 1 1* geictum * 8½ m 40 onſtate,& qut ,.,–- cn vi 45 N ad exppente ea A 8—— 1 4— 9 SSS 8 4— 3 — 0 RALIS EXPLANATIO diuinorum operum, quæ ſéx primis diebus— aà Deo facta ſunt. Ac de re ſatis acutè doctéque diſputat Hugo de§. „) Victore libro primo de Sacramentis parte prima capi- te decimotertio& ſequentibus: nos, quæ magis ad rem IN GENESIM, LIB. I. M A 8* 41.—.. „z videntur facere magiſque notabilia ſunt, hic ſtrictim An attingemus. Principio igitur, quemadmodum primus ¹ munqdi ſtatus incompoſitus, inordinatus& tenebroſus, ſignificabat ſtatum hominis in peccato permanentis, ita ſtatus mundi pulcher- rimis illis operibus ſex dierum diſpoſitus ornatus& decoratus, fi- gnificauit ſtatum hominis iuſti ex peccato ad Dei gratiam tranſflati. Primo die creata eſt lux& diſtincta dies à nocte:& primum etiam, uod in iuſtificatione hominis in eo creatur, eſt lumen intellectuale vel fidei ſi fuerit infidelis, vel ſi fidelis eſt, ſingularis quædam illumi- natio mentis, qua verè cognoſcit& æſtimat ſtatus fui turpitudinem, miſeriam,& periculum,& quodnam ſit ſumum bonum ſibi ſequẽ- dum, quod item verum malum ſibi fagiendum, ne ſit de numero eo- rum quibus minatur Deus per Iſaiam capite. Dæ qus dicitis malum bonum& bonum malu: potentes tenebras lucem e lucè tenebras. Annotauit Hugos lucem primo die creatã, ſignificare rectam mentis intentio- nem, quam habere debet quicumque vult benè operari:& hæc præ- gredi debet omne opus omnémque actionem noſtram, eamque Dominus in Euangelio appellauit oculum& lumen, Si oculus tuus, inquit, fuerit ſimplex, totum corpus tuum lucidum erit,& paulo poſt, Si ergo lumen quod in te eſt tenebræ ſunt, ipſæ tenebra quanta erunt? Nec tan- tuͤm dixit Deus lacem eſſe bonam, ſed etiam ſingula opera quæ fecit in luce, iudicauit eſſe bona, Siquidem ad benè operandum, vt inquit Hugo, duplici opus eſt bonitate& rectitudine: vna qui- dem ipfius lacis, id eſt, intenrioniszaltera ipſius operis, vt ipſum per ſe bonum ſit. Poteſt enim quiſpiam bona intentione malum opus facere, vt ſi quis faretur vt der eleemoſinam:& contra bonum opus facere, ſed mala intentione, vt largiri eleemoſynam inanis gloriæ cauſa. SEOVNDoO die perſicitur iuſtus ſecundum affectum ſicut primo die ſecundum intelleccum. Namque ſecundo die aqua quæ prius circumquaque operiebat& obruebat terram, diuiſa eſt in aquam cœleſtem& terreſtrem interpoſito firmamento. Et aqua quidem ſecundum tropologiam ſignificat cupiditatem, amorem,& ap- petitum hominis: in peccatore autem omnis appetitus tam ratio- nalis quàm ſenſitinus, circum terram verſatur, id eſt, in amore& Comm. in Gen. Tom. i. X cupi 161 Matt hai 6⸗ ————— CO MMENTARIORV M 161 .„. cupiditate rerum terrenarum planè defixus eſt. Verùm, cum pecca- A tor iuſtificatur, fit diuiſio amoris: nam iuſtus vt ſenſu concupiſ. cit terrena, ita ſpiritus cœleſtia, vnde oritur inteſtinum illud& per- petuum diſſidium& certamen inter carnem& ſpiritum„de quo baulus ad Galatas 5. Caro concupiſcit aduerſus ſpirinm„Go. vt non quæcumque vultis, illa faciatis.& ad Romanos7. Condelector legi Dei ſecundum interiorem hominem, hæc eſt aqua cœleſtis: Video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meæ,& captiuan- tem me in lege peccati, hæc eſt aqua terreſtris„& ſubdit, Mente jgi- tur ſeruio legi Dei, carne autem legi peccati. Firmamentum verò inter duas iſtas aquas interpoſitum, eſt vigor rationis à Deo illuminate, timor dininæ legis, diuinique iudicij, quę non ſinüt illas duas aquas, id eſt, illos duos amores inuicem permiſceri at que confundi. TERTIoO die duæ res perfectæ ſunt. Etenim aqua obruens ter- ram, ita vnum in locum ſegregata eſt, vt remanſerit terra partim aquis ſubiacens, partim illis ſupereminens. Similiter etiam in ho- mine iuſtificato, concupiſcentia carnalis quæ antea eum obruebat & dominatu ſuo tenebat oppreſſum, ſic per Dei gratiam ſepara- tur, vt iuſtus partim ſubiaceat concupiſcentiis, ſcilicet quantum ad earum ſenſum& primos motus atque titillationes, quas vix quiſquam mortalem vitam agens effugere poteſt, partim ei ſuper- emineat, videlicet quantum ad conſenſum& deliberatam oble- ctationem, nec rantùm reſiſtit concupiſcentiis, ſed carnem etiam cogit ſeruire ſpiritui, ſeruans illud Pauli præceptum, Non regnet peccatum in veſtro mortali corpore, vt obediatis concupiſcentiis eius, ad Ro- manos ſexto:& illud eiuſdem ad Galatas quinto: Qui ſunt Christi, carnem ſuam crucifixerunt cum vitiis& concupiſcentiis. Nec verò terra, aquis duntaxat tertio illa die derecta& ſiccata eſt, ſed ex ſe protu- lit omnia ſtirpium& herbarum genera. Similiter quoque animus viri iuſti à vitiis& cupiditatibus terrenis ſegregatus atque purga- tus, procreat bona& ſancta opera, etiam corporalia que per corpo- ris membra perficiuntur, vti ſunt opera miſericordiæ corporalis& officia virtutum, quæ in regendo moderandôque appetitu tã con- cupiſcibili quàm iraſcibili verſantur: velut eſt Temperantia& Forti- tudo. Itaque completur in viro iuſto, id quod Paulus ſcriĩpſit ad Ro- manos capite ſexto dicens: Sicut exhibniſtis membra veſtra ſeruire im- munditis& iniquitati ad iniquitatem; ita nunc exbibete membra veſtra ſer- uire iuſtitiæ in ſanctiſicationem. QvARTO die in cœlo creantur& locantur aſtra:& in homi- ne iuſto licut per gratiam iuſtificationis purgatur animus à con- enpilcentits lic per candem Sratiam pars hominis ſuprema, mens vielicet atdue voluntas Mucminatur, exornatur, ac decoratur per dona Dei lupernaturalia, quæ ſpiritualiter id præſtãt animo noſtro, quod aſtra corporaliter ipfi cœlo„& Solem quidem dixerim animæ noſtr æ, 4 voltte, calte gderum cxt zlias vittates tenebtatu, vem frmat à Lacſfeun li tum precurti crtttati& po jenotant qda ſulas:nec eis lonali telk adinem, le B ero loniſte faiuckeblälc Deus ſobidd lrwa Kelic pilcesabes ſeu tres gra dam ſun m qce ſecular merſi ritamm ventid e aumadg.n C C untyum ſtantja& modum t pilcidus c lanctit⸗ danarom cultuiob que in tetas ar D D libus bus E 4 — 1 1 4 ACa coree. 6 4 AWleltlz. A 1 8 1* 21 mentu mer B „„* quec Aque Contunci 4 5+ 1 i AI 8 09 4— Odrn 1 A . AA „ 12 . 4 N 4 AA 45 „1 a 8* 1 2— * 3 8* mn AA ** „ 8 4 1IN GENESIM, L IB. J. 16; noſtræ, caritatem: quemadmodum enim ſol eſt maximum omnium ſyderum, cæteriſque lucé impertitur, ita caritas effecta eſt ad omnes alias virtutes: Luna que condita eſt in ſolatium noctis& remedium tenebrarum, ſignificat ſpem, quæ in rebus arduis& aduerſis homi- nem firmat atque ſuſtentat. Fides ſignificatur aſtro Veneris, quod Luciferum ſeu Heſperum appellamus: ſicut enim Lucifer, ſolis or- tum pręcurrit& poſt eius occaſum remanet, ſic fides,& ante ortum caritatis& poſt eius occaſum manere poreſt. Quatuor alij Planetæ denotant quattuor virtutes morales, nõ humanas, ſed diuinitus in- fuſas: nec eas quæ ſunt in parte ſenſitina, ſed quæ ſunt in parte ra- tionali. Stella Saturni temperantiam, louis iuſtitiam, Martis fotti- tudinem, Mercurij prudentiam: Innumerabiles aliæ quæ in octauo cœlo ſunt ſtellæ, denotant innumerabilia Dei dona& auxilia ſingu- laria, crebräſque illuminationes& inſpirationes, quibus hominem Deus ſubinde mouet ac promouer, à malo liberat,& in bono con- firmat. Reliquis tribus diebus generata ſunt tria genera animalium, piſces, aues,& terreſtres animantes: quibus figurantur tria genera, ſeu tres gradus iuſtorum qui in Eccleſia Chriſti verſantur. Qui- dam ſun imperfectiſſimi„vitam agentes ſecularem, negociis curiſ- que ſæcularibus implicati, ſimiles nempe piſcium qui in aquas de- merſi vitam degunt. Hi tamen quia ſenſum, motum,& vitam ha- bent, id eſt, rectam fidem, ſyncerã caritatem,& bona opera, ſunt Dei animalia. Alij ſunt velut terreſtres animantes, qui licet in ſæculo vi- uant, vitam tamen agunt non ſæcularem ſed ſpiritualẽ, virtutũ præ- ſtantia& excellentium operum copia cæteris præcellentes, quemad- modum terreſtres animantes perfectione ſenſus, vitæ ac motus, piſcibus antecellunt. Denique ſunt nonnulli abſolutiſſimæ virtutis ac ſanctitatis viri, qui contemptis rebus terrenis, omnibuùſque mun- danarum rerum curis atque cogitationibus abiectis, totos ſe Dei cultui obſequio& ſeruitio dicarunt, tanquam aues ad ſublimia euo- lantes? quorum ſcilicet conuerſatio in cœlis eſt,& mens animuſ- que in diuinarum rerum meditatione perpetuo verſatur. Poſt cæ- teras animantes, vltimo loco creatus eſt homo ad imaginem Dei, Oportet enim virum iuſtum tandiu in frangendis cupidira- tibus, ſedandis perturbationibus, frœnandiſque apperirioni- bus denique in omnium virtutum officiis colendis tra- Gtandiſque perſeueranter verfari, quo ad totus euadat rationalis& intellectualis;& imago Dei quam flagitiis deformauerat atque obſcurauerat, ad ſimilitudinem eius, cũ qua Deus ab initio eum creauerat, refor- metur atque re- nouetur. — 6 2 Beeahhs e 4 43 e, has Seehe —— VERS. 31. Duplex conſa deratio rerum 1 54—„ Viaqit Deus cuncta quæ fecerat,& erans Valde bona. A COMMENTARIORVM AEA hec Moſis ad duas queſtiones, quas ipſa pariũt ü ecx ſe, ractandas nos vocant. Primo diſquirendum eſt, S cur factis operibus ſuperiorum ſex dierum ⸗de onoqno⸗ L K que ſepararim dictum efl, Vidit Deus quod eſſet oni: con- ſummata verò omnium rerum fabrica, de vniuerſis di- citur, Vidit Deus cundla qu auguid hiſce verbis cognitu obſeruatuque dignum. Scierrdum 181 tur eſt, res à Deo conditas duobus modis conſiderari poffe:vel vnam GIL Lnn . 4 2. 8. quawmlibet per ſe ac propriè, vel communiter& coniunctè cum reli- quis, prout videl prout ad vſus& commoditates hominum perrinent, vel prout ad immenſam Dei cunctorum opificis potentiam, bonitatem,& ſapiẽ- tiam exprimendam,& quodammodo repreſentandam mortalibus Daplex cuiuſ referuntur. Vtramque conſiderationem breuibus explicemus: in ibet rei boni- qualibet re, ſi ipſa per ſe conſideretur, duplex cernitur bonitas, al- 145. Oualiter in 14 14. erdis maai, Omnes fecit non bonas modò, ſed etiam optimas: quippe condidit eas in ſtatu perfecto,& in omnibus accidentibus& proprietati- res omnes credte ſunt tera ſubſtantialis, altera accidentalis: IIla, ſalua rei natura& ſpe- cie, nec augeri nec minui quicquam poteſt: etenim quid ditates rerum omnium, auctore Ariſtotele, ſimiles ſunt numerorum, quorum, adiecta detractaue quacum que vnitate, continuò ſpecies commutatur. Altera eſt bonitas accidentalis, quæ ſalua integraque rei natura, aliquatenus variari poteſt. Hanc autem, triplicem poflu- mus diſtinguere: prima vocetur bonitas ſtatus: quęlibet enim res, ge- nerabilis& corruptibilis præſertim, quæ ſunt de numero viuen- tium, initio ſunt in ſtatu imperfecto, paulatim verò& quaſi per gradus quoſdam ad perfectiorem ſtatum procedunt. Indicia per- fecti ſtatus duo ſunt, finis ſcilicet& terminus naturalis incremẽ- ti: accretio namque naturalis panlatim rem promouet& perducit ad menſuram corporis perfectam ſtatui viuentis perfecto congruẽ- tem, quo adepto, viuentium ceſſat accretio. Illud quoque indi- cium eſt perfecti ſtatus, ſi res ſui ſimilem rem aliam poſſit efficere. Sic enim placuit Ariſtoteli in libro quarto Meteororum definire ac dererminare rationem perfecti viuentis, cuùm eſt videlicet ido- neum poténfque ſui mile generare. Altera bonitas accidentalis in proprietatibus& accidentibus rei verſatur, ſi quæ cuique rei na- turaliter conueniunt, ſuo quodque in genere perfectum fgerit. Ter- tia bonitas poſita eſt in propria cuiuſlibet rei operatione, per quam vnumquodque finem ſuum vltimum adipiſcirur: quæ ſi perfecta fuerit, rem quoque cuius operatio eſt perfectam eſſe,& arguit& facit. Secundum has tres bonitates, Deus in exordio mundi res bus perfectis: denique tales, vt eſſent perquam idoneæ ad omnes ſuas 4 loss adio icet omnes mundum integrant& conſummant, vel 1 ges 411140: tone petloſte nom ad ea c 1os, ias 165, renectom. n,keltet gg ne quidem eit varietatem tem Lunæg cin tripan motüque h ndoek? jrio, ling Huic vai ornament äüpoliti pleniötg ad motan validiot, cernitar cum ter terum a tanti xl D duodeci diſpolii TER kum, Or lator Vn modig be netaleg 9 ligere. 5 ru pecies ſ TAI AIORVM rar I E eran NI* 4 Dal 1 4 8 AI4 15 9„4 4 Kll D0.. Alendh AM 1 1 Sr„ 8 44 comanda e fh⸗ A 44 Mepgrankt„ mm Mma 1 ASSr 481 Nlon TIAIV 5 A 1 14 41 0 aam AAnnd ae,. 1An ] 8 APffan Lelentanam Mo, ¹ * ö — 1 1 aff Ubdrs ANAKen 4 1 2 garfen t, duplex cemibm 1 1 Ulla, lalua ti um „„„ * ⸗ e 1 A44 KRnn ** VNiine inge j „ 48 9 L * 1 „ p Aeo fniizah Rate, Conrdoh er Mereotot 0 9110 An 1.4 Ae cum eiten 11A* 3 IN GENE SIM., L. IB. I. 165 ſuas actiones& munera perfectè obeunda& explenda. ALTERO moOdo, vL diximus, res omnes con commune, ea nimirum ratione vtex illarum complexione contex- tüque hæc rerum omnium vniuerſitas, quam mundum appellamus, efficitur. Hæc autem vniuerſitas rerum, vſque adeo inſignem& exi- miam bonitatem-& deccorem accepit à Deo, vt eius comparatione, propria cuiuſuis rei bonitas per exigua& nullius propemodum mo- menti exiſtimari poffit. Sed quænam ſant quæ eiuſmodi vniuerſi- tatis rerum bonitatem declarant? multa ſane, eaque præclara. Prin- cipio, id oſtendit tanta rerum quæ in mundo continentur varietas, quantam non ſenſibus modo; ſed nec animo quidem& cogita- tione perluſtrare& comprehendere poſſumus. Si enim aduertas ani- mum ad ea quæ in mundo ſunt, alia reperies incorporea, vti Ange- los, alias res corporatas,& tertium inter hec, hominum genus in- terieckum. Kurſus Angelorum varieras nouem in ordines diſtingui- tur,&, ſi eſt vera Beati Thomæ opinio, cum fere innumerabiles ſint . Angeli, ne duo quidem vnius ſpeciei eſſe poſſunt. Corpora, ſunt alia quidem extra generationem& interitum, vt cœli& ſydera, quorum varietatem& pulchritudinem ſine vlla ſatietate miramur, quæ au- tem Lunæ gyro coërcentur corpora generationis& interitus capa- cia, tripartita ſunt, hoc eſt, inamina,& viuentia, præter quæ; ſenſu motüque prædita. Porro quis colligere poſſit omnem quæ in homi- nibus eſt varietatem, in forma& vultu, in ingreſſu, in voce, igne- nio, lingua, ſtudiis, moribus, legibus, inſtitutis& religionibus: Huic varietati adiuncta eſt quaſi comes principalis mundi decor& ornamentum, ordo,& aptiſſima pulcherrimaque rerum omnium diſpoſitio: qua ſi careret mundus, næ ille qud vaſtior mole eſſet, pleniörque atque multiformior, ed ſane deformior eſſet ad ſpeciem, ad motum impeditior, impotentior ad effectum, ad ſui tutelam in- ualidior,& ad diuturnitatem infirmior. Ordo autem mundi in eo cernitur, quod omnes eins partes aptum ſibi congruentemq́ue lo- cum tenent& ſeruant, quod pro ratione nobiliratis& dignitatis rerum, aliæ res ſunt inferiores, aliæ ſaperiores, quædam inter has me- diæ,& aliæ per alias aguntur, ſeruantur ac reguntur. Hunc ordinem tanti æſtimauit ARISTOTRLES, vtextremo Metaphyſicæ libro duodecimo, maximum& ſupremum Vniuerſi bonum, in ordine& diſpoſitione collocauerit. TERTIVM mundi bonum, eſt plenitudo eius& vniuerſitas re- rum, Omnia enim mundus amplexu ſuo continet, ob idque appel- latur Vniuerſum, verùm oportet hoc loco animaduertere, quinque modis poſſe intelligi omnia eſſe in mundo: Primo, ſecundum ge- nerales gradus rerum, qui quatuor ſunt: eſſe, viuere, ſentire,& intel- ligere: tum ſecundum cuiuflibet horum graduum genera omnia,& ſpecies ſubalternas: deinde quod nihil ſit vſpiam, X 3 nihilque factum ſit à Deo valde iderari poſſunt in dona. Maltis de cauſis mira- bilem eſſe hãc mundi rer um yniuerſitatẽ. S. Thomas 1. parte J. 59⸗ art. 4. Pulchritudo ordinis mudi. Quinque modis intell. pohe omnia eſſe in mudo. 4. 41 oöooöoöoöoöoͤöͤoͤoͤh“ Diuinæ mudi gubernatio nis præantia, 3 1 u* 5 G 5 ꝓ e⸗ bus liqusdo cognoſcatur. 166 C OMMENTARIORVM ſit à Deo quod non in mundo contineatur,& ad mundum aliquo A modo perrineat, ad hoc ſecundum ſpecies infimas rerum: denique ſecundum indiuidua cuiuſque ſpeciei. Primis tribus modis intelli. gendum eſt omnia eſſe in mundo, non autem duobus vltimis com. plures namque ſpecies infimæ proceſſu ac decurſu temporis, quæ non fuerant in exordio mundi„Poſterius aut ex diuerſarum ſpecie- rum commiſtione, aut per ſolertiam& induſttiam hominum exi- terunt, hodiéq; atq; conſequentib us ſæculis cõplures aliæ quæ antea non fuerant exorientur. Vniuerſitas autem indiuiduorum cuiuſque ſpeciei, vt ſimul in mundo ſit; fieri non poteſt, erit tamen per in. terualla temporum: alia enim naſcentur ex aliis,& priotibus per interitum abeuntibus, per nouam generationem poſteriora ſucce- dent. Quartum Vniuerſi bonum eſt, omnium partium eius inter B ſe miranda commiſſio atque connexio, tam arcta non modo ſecun. dum quantitatem, vt nihil ſit vſquam inane& vacuum: ſed etiam in ſerie contextuque naturalium ſpecierum, videlicet vt nulla ſit in- terruptio: id enim fœdius eſſer& alienius à mundi præſtantia, quàm interiecto vacuo, ipſorum corporum interpolatio& diſiunctio. Quintum bonum eſt, naturalis conuenientia aliarum rerum cum aliis, itemque naturalis diſcordia& repugnantia inter alias, quas Græci vocant αμπ᷑άάias,& diiwabeias: quarum rerum, ſapientibus ſummæ admirationis& inſatiabilis voluptatis eſt contemplatio: Cur nimirum magnes ferrum trahat, non itidem lapidem aut lignum: vnde tanta inter vitem,& braſſicam inimicitia extitit? qui fieri poſ- ſit, vt ſexquipe dalis modo piſcis Remora, adhæreſcens carinæ naui- gij quantumuis magni& incitatiſſimo curſu acti, chhibeat omnem eius vim& impetum, ac immobile reddat;& mille alia rerum prodi- gia& naturæ miracula. Sextum bonum eſt, pulchritudo mundi ex mirabili propottione rerum omnium tum inter ſe, tum cum ipſo mundo effloreſcens, nec aliter inter ſe habens quàm pulchritudo bu- mani corporis, quæ ex concinna decentique membrorum omnium compoſitionis& ratione exiſtit. SEPTIMVM bonum eſt, optima mundi adminiſtrario mode- ratio& rectio, qua nihil eſt, ad contemplandum mirabilius atque iucundius, huius autem gubernationis præſtantia multis ex rebus liquidò cernitur. Primo quidem, quod Deus non minds largè& abundanter minimis ac viliſſim is quibuſque rebus, quàm maximis & nobiliſſimis conſuluit,& quęcumque vel neceſſaria vel opportuna erant ad vitam cuiuſque tuendam finém que conſequendum„ſapien- tiſſimè ac liberaliſſim è comparauit. Deinde, omnia ſummi opiſicis prouidentia teneri& agi, indicio ſuor quæcumque nullo ſenſu co- gnitionéye prædita, per certas vias dire ctò tendunt& ſine errore vllo„niſi perquam raro, ad finem ſuum perueniunt, perinde atque X actiones ſuas& fines perfectè cognoſcerent. Hoc eriam demon- ſtrat Herurone ad de rulobhhieft Haoc Eleme 0 E 4 11 tum prett Kinfœcun das duabu tas ſatise cæterotun & paucal Iltu vitam habetut; in quauis et, certe tta natura in mundo timento; didant: yt beliot qur mantium guelocum Crr N T Dunc dold chaz ker 4 e lpecii. p eclei, Pruwis tidunn Dehonz tem due doch — ddodus fh & proceſlu ac dernzt., 8 Secutluten 1. loh * † autex dine- 7 erex Giderſana duſtriam 1 11 ail vocdln Kcus cünlaee 5 plurczalaga 44„ M em 4 1 Indliic AUm 4 Cuda 1 4 F 4 non Oick f, Len dn 4 *„ 4 8* 1„ 1 81 aAlll, U Ptlom WU „ 4 1 * en 4 Ne * 4 Alonehnl Pokerhn FMRllen „ 4 , 6 † 2 Cmhinm panunen 1 4 2 141 1 Ep 7 441 Nlam aICta Don T N 1* 7 8 am aane vaonn 1 8& ung KLnm. ic * 2 9 5 dn NlGcllcetum IGelleei 1 11 4. ſ 4 euu 6 8 u 4— Ipr An PlTon, . 1 UFSrH b 6 Xd 2 † 212110 etenrie Iirum n Onnenlentia allaram m l 4 ¹„ AIT Spr aA 4 9 8 14115 en COMlempian 1 1 1 1 *„.““ amue “ lapicta mk denh A ſtrat æquabilitas rerum quæ cernitur in vniuerſo: use B 4 1u enk C AN ¹ IN GENE SIM, LI B. J. 16 7 conſtat enim mundus ex rebus contrariis& inter ſe pugnantibus, ex æquo ta- men ita temperatis, vt vires ſuas viciſſim frangendo& ſeſe aliqua- tenus corrumpendo, ea rerum inter ſe repugnantia non ſolum exi- tio non ſit mundo, ſed eriam ſaluti& ornamento. Etenim ingeniis & viribus inter ſe diſcordantia& dimicantia, ſupremi Opificis mo- deratione ad bonum vniuerſi tuendum concordi fœdere conſpirant & congruunt. Quam rem Boëtius libro quarto de Conſolatione philoſophiæ, metro ſexto elegantiſſimis verſibus expofuit. Hac concordia temperat æquis Elementa modis, Vt pugnantia, Vicibus cedant humida ſiccis, Iungânique fidem frigora flammis, Pendulus ignis furgat in altum. Terraæque graues pondere ſidant. Hiſdem cauſis vere tepenti Spirat florifer annus odores, Aoſtas Cererem feruida ſiccat, Kemeat pomis grauis autumnus, Hyemem defluus irrigat imber. NHaæc temperieg alit ac profert Quicquid vitam ſpirat in orbe: Eadem rapiens condit,& aufert, Obitu mergens orta ſupremo. AcGLICETcœleſtes,& dignitate naturæ& immortalitate mul- tum præſtant rebus ſublunaribus: ſunt tamen& pauci numero, & infœcundi atque impotentes procreandi alios ſui ſimiles: qui- bus duabus rebus ſublunarium corporum ignobilitas& mortali- tas ſatis compenſatur, Animalium quoque imbecilliora& prædam cæterorum, narura fecit longè numeroſiora, fœcundioräãque; cùm & pauca ſint minuſque fœcunda nobiliora,& quæ aliorum inte- ritu viram ſaam agunt& ſuſtentant. Quid quòd potior in mundo habetur ratio boni communis quaàam priuati& particularis, ſicut in quauis optimè conſtituta republica& communitate fieri ſo- let, certè debet. Hanc ob cauſam vſu venit, vt quod graue eſt con- tra naturæ ſuæ vim& impetum aſcendat ſurſum, videlicet ne quid in mundo vacet& inane ſit: Vt quædam animalia vitæ ſuæ de- trimento nobilioribus alimenta præbeant, ne illorum ſpecies oe- cidant: vt aqua, quæ ſecundum naturæ ordinem& amplior& ſu- perior quàm terra eſſe debebat, propter vtilitatem ſtirpium& ani- mantium,& minorem habeat molem,& inferiorem humiliorem- que locum obtineart. QVINETIAM quæ videntut mala,& verò naturæ ſunt vitia& defectus, Præclara Boẽèti; ſen- tentis. “ — ö 168 COMMENTAKRIORVM defectus, ad ornatum& decorem mundi ea pertinent. Sunt autem 4 un, tria malorum genera, quædam omnino naturalia, quæ videlicer ee Jucig contingũt; rebus cognitione carentibus, vti ſunt deſectus naturales ad perfectio-& monſtra:quæ non ſolum proueniunt eX neceſſitate materiæ, ſed in nem eius fa= id ordinata funt, vt apertè demonſtrent quantum inter res incorru- cun.. ptibiles&corruptibiles, inter cgœleſtes& terrenas inter diuinas& humanas interfit:& per huiuſmodi vitia& defectus cœleſtiũ rerum indeficiens bonitas, inuiolabilis ordo,& illibata omni æuo pulchri- tudo clarius appareat. Facit etiam ad mundi abſolutionem& com- plementum, vt non ſolum in eo ſint res incorruptibiles„fed etiam corruptibiles; quæ ſi deeſſent, cum earum plurima lint genera, non eſſet profecto mundus perfectus& omnibus numeris abſolutus, nec Vniuerſi appellationem ei iure aſſerere poſſemus. Alia ſunt mala hu. mana, quæ nimirum ſolis hominibus inter ea quæ ſub cœlo verſan- tur, euenire poſſunt. Kurſus hæc bipertité diuiduntur, in mala pœ- næ& mala culpæ. illa duplici nomine cenſentur bona: nam per ea ſatis fit iuſtitiæ Dei, qua vindicantur hominum ſcelera:& ſæpenu- mero conducunt ad emendationem& correctionem hominum: ſunt enim velut amaræ quædam medicinæ profligandis viriis, conſeruan- disque virtutibus admodum efficaces atque ſalutares. Mala culpaæ, verè ac ſimpliciter mala ſunt, nec in ſe quicquam habent boni, hæc 1 ſunt peccata: tanta eſt tamen Dei bonitas ſapientia& potentia, vt DQuomedo ca quoque ad bonum aliquod ordinentur& proßciant. Deus enim eraata humt tam bonus eſt vt velit; tam potens vt poſſit; tam ſapiens vt ſciat eiuſ- 0 1n conuer. modi omnia wala conuertere in bonum, vt etiam quæ nec facit ai in bonum. ipſe nec vult fieri, ad id tamen quod facturus eſt, mirabiliter appli- et& adaptet. Aut enim peccata condonat, quò eximiam clemen- tiam& miſericordiam ſuam oſtendit: aut vindicat& ſuppliciis æter- nis caſtigat,& in eo rectitudinem& rigorem iuſfitiæ ſuæ demon- ſtrat, facitque vt electis ſuis eriam peccata proficiant in bonum; ſei⸗ licet vt ex lapfu ſurgant humiliores& cautiores,& ad bona ope- ra alacriores atque feruentiores. Illuſtre huius rei argumentum ſimul& exemplum, Adami peccatum nobis exhibet: quod quàm graue fuerit„quàm longè latéque virus& exitium diffuderit, quàm ſeuerè vindicatum fuerit, in confeſſo eſt apud omnes, hoc tamen D rameu malum, quæ Dei eſt bonitas& potentia, ad maximum bonum& præclariſſimmm Dei operum mirabiliter conuerſum eſt, ad incarnationem videlicet, paſſonem,& mortem Filij Dei. Vr non inconſultè aut temerè quodam loco exclamet Gregorius. O Flix culpa, quæ talem ac tantum meruit habere Redemptorem. Ad extremum, vel ipſa rerum humanarum inæqualitas quæ omni ſeculo m San it Balerenüuerſos egit, ob id exiſtimantes aut certe mbigentes; ulla Dei cura& reſpectu humanas res geri& eueni- re, quòd cernerent fere bonis malò eſſe, malis autem benè; hæc, in- quam De triplici malorum ge- In Benedi- (lione Cere⸗ Paſchalis. 4 quam, reru dit:proplel rum getuüt wnec aiocl udliascld crelleanind in qus conbe Deo,& pten qe Kcopiosé to,de ptepa ruslbro prif ibos:vetu d — iciiutCd Dochee aute cagite 18cot olaaon& lum nun dic puſiſexnſ alnxn ſern unilenu bun ſan dereniſſ camayoſuu „ Fpictdail A 8 Kxürikt funanmxt yyhſta ſe tun tlague iiſmm hur e,R con qpera Alu Dok quidem, minis.( nitas& d d incita dum Deu Dei yer e un G4 decimo t ature, mundima Kapona conditas Prudentia C nter tinn bün V ldata omnixnd V n ad munch ablolaene ä a Wluuonen, it tes incorruptibiles.. corruptidilez ſa⸗ 1 „* Aum urm 1 u untge arh 1 * 4. 210, 4 u r† 1 4½ 4 ldus numerizz 4 * 4 A ere UIn 4 pollemus. a lunt na 8 ö“' 14 A le 4 mier ez quæ lad ccbon 1 din rr. drpertnò diuiduntur, ium 1 lllal 4 8.. Cententur dona: ung num[celera: d mnum(celera: Kar * 1 NSrA H; 1 nemh AOmn 1 2 — 4 AjG pfrfe e. aIII VIIIS, Coh 4 4. NI1 4 SaIa AATaH an 45 laptentia& poteu N 8[aS Dease (4 4 ½ LObcnam. eu 1 * vt poſſit; tam ſapiens itſcu 4 4 bonum, w ctiam que mi auod factucus eſt, mitabüia 19u nat„Qud euwiamce 1* n dit: aut vindicat& ſopelbms * 3 8 ij n 7 meoten u Anle wrca 2 5 4“ ᷓ... un peccata pfoncuani lü boned a. M — d 43 N 104& cantiores, R ad dela ouoen 4. Nluftre bumus fei reors .—–“ 8* bis exhibet: qood 1 n 015 cridei. g— feſſo ct apud ot 1 . A 44* 135 rquallt 4 1 1.. 4* anl 4 eriftaht 7 1 e zee 2 1T. 4 aitndett,“ „ † u uen c vItus Xennam am mn a 4E anſ mnes, le MIkn Lom 25 C 1N GENESIM, L IB. I. A quam, rerum inæqualitas optimam eſſe mundi gubernationem ar- guit: propterea enim ſic Deus agit cum hominibus,ne odium vitio- rum& ſtudium cultuſque virtucum eſſent mercenaria ſed gratui- 1 69 taznec alio quàm ad Deum referrentur. Prodeſt item eiuſmodi inæ- qualitas cordato,& prudenti viro, vt intelligat extincto corpore ſu- pereſſe animum, alteramque vitam poſt obitum expectandam eſſe, in qua conuenienter hominum factis, ab omnium arbitro& iudice Deo,& præmia& ſupplicia diſpenſentur. Sed hoc argumentum do- teè& copiosè ex ſenſu Philonis Iudæi tractauit Euſebius libro ter- tio, de præparatione Euangelica, capite vltimo,& Beatus Auguſti- nus hbro primo, de Ciuitate Dei, capite octauo,& proximè ſequen- tibus: verũ diſertiſſimè inter Philoſophos Seneca in eo libro quem inſcripſit. Cur bonis mala& malis bona eueniant ſi eſt prouidentia. Pulchrè autem docet Auguſtinus libro vndecimo, de Ciuitate Dei, 4 έ½ praæſciſſet, niſi pariter noſſet quibus eos bnorum vſibus commodaret, atque ita ordinem ſaculorum tanquam pulcherrimum carmen etiam ex quibuſdam quaſi antithetis honestaret. Antitheta enim quæ appellantur in ornamentis elocutionis capite 18. commiſtionem bonorum& malorum in mundo, ad eius ornatum& pulchritudinem pertinere. Neque enim, inquit, Deus vl- lum, non dico Angelorum, ſed vel hominum crearet, quem malum futuruméſſe ſimt decentiſſima, quæ Latinè appellantur oppoſita, vel quod expreſſius dicitur, contrapoſita. His antithetis etiam Paulus Apostolus in ſecunda ad Corinthios Epistola illum locum ſuauiter explicat, vbi dicit, Der arma iuſtiriæ à dextris & à ſiniſtris, per gloriam& ignobilitatem, per infamiam& bonam famam, vt ſeductores& veraces,&c. Sicut ergo iſtz contraria contrariis oppoſita ſermonibus pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum ſed re- rum eloquentia, contrariorum oppoſitione ſæculi pulchritudo componitur. Aper- tiſſimè hoc poſitum eſt in libro Eccleſiastici hoc modo. Cõtra malum bonum eſt,& contra mortem vita: ſic contra pium peccator. Et ſic intuere in omnia opera Altiſſimi bina& bina, vnum contra vnum. Hæc Auguſtinus. PoRRo vniuerſitas rerum duas ob cauſas condita eſt: præcipuè Daplex erea- quidem propter Dei gloriam, deinde vero etiam propter vſum ho- t'emi, munda Caput 6. Eecleſ.33. minis. Conditus enim eſt mundus, vt per eum Dei potentia bo-*¹. nitas& ſapientia pernoteſceret homini,& tam mirabili ſpectacu- lo incitaretur& erudiretur ad cognoſcendum, amandum,& colen- dum Deum. Quod egregiè præſtt mundus dicente Paulo. Inuiſibilia Dei per ea quæ facta ſunt intellecta, conſpiciuntur: ſempiterna quoque eius virtus& diuinitas:& Dauid inquit: Cœli enarrant gloriam Dei:& in cap. decimo tertio libri Sapientiæ ſcriprum eſt: A magnitudine ſpeciei GC creaturæ„caͤgnoſcibiliter poterit creator horum videri. Fabrica enim huius mundi manifeſtè oſtendit omnipotentiam Dei, qua er nihilo cun- cta puncto temporis ſolo iuſſu perfecit:& ſapientiam qua res à ſe conditas ſumma ratione deſignauit& diſpoſuit, arque incredibili prudentia gubernat: bonitatem quoque per quam non modo Comm. in Gen. Tom. 1. 4 Romf. I. ͤͤͤ ———— —— ** G cur ſir fa- 4. Ctus. mo C O MMENTARIORVM aæ non erant ex nihilo producta ſunt ad eſſe, ſed etiam poſtquam A facka ſunt, quaſi manu(ua ſuſtentat, ſicut ait Paulus ad Hebræos prim 0. Portanr omnia verbo virtuti ſuc. Eſſe autem res emmes corpora- tas& quæ ſab ſenſum cadunt, ad hominum vſus& commoditates ADeo ordinatas,& Philoſophia docet,& traditur in facris litteris, & res ipſa confirmat: ſicut longa oratione probat Balbus apud Ci- — et p 3 anſ ceronem libeo ſecundo de Natura deorum. i erluſtret lector animo omnia qaæ in hoc mundo aſpectabili& corporato continentur, nullam profecto rem inuenier, quæ non quodammodo ad vſum aliquem hominum conferat: videre eſt aliquas pertinere ad huma⸗ næ vitæ neceſſitates& commoditates: alias referri ad varias homi- num delectationes& voluptates, alias eſſe in remedia morborum ſertim vero ad concipiendam animo Dei notitiam, amorem atque religionem. Status quoque mundi mirè congruit cum ſtatu homi- nis qui duplex eſt, alter præſentis vitæ obiechus vanitati& corru- ptioni; huius perſimilis eſt mundi ſtatus in volubilitate& inſtabi- litate poſitus: alter poſt diem iudicij& reſurrectionem ‚plenus in⸗ corraptionis& gloriæ: ad cuius ſimilitudinem etiam mundus hic reformabitur atque renouabitar, vt Paulus docet in Epiſt. ad Rom. capite octauo. Ap extremum, quæ Deus operatur in mundo præter eius ordi- . nem& vſitatum curſum,& ſapra omnem vim& poteſtatem nature creatæ, perſpicuè declarant Deum eſſe immẽſæ potentiæ, nec mun- dum eſſe opus Dei, virtuti eius par& æ quale non agere Deum ex neceſſitate naturæ, nec in agendo alligatum eſſe cauſis ſecundis, atque in omnibus rebus eſſe illam quam Theologi appellant po- tentiam obedientialem erga Deum, per quam ita ſant omnia impe- rio Dei voluntatique ſubiecta, vt in illis& per illa quicquid Deo collibuerit, ſiue ſit præter eorum naturam ſiue ſupra, ſine etiam contra nulla repugnantia, nullaque difficultate ac mora continuo efficiatur. Confirmat hæc omnia mirificè Beatus Bernardus Sermo- — Tria eſſe con- ne tertio in die Pentecoſtes, vbi hunc in modum ſcribit, Tria in ma- hbe ⸗ 2e gno huius mundi opere cogitare debemus, videlicet quid ſit, quomodo ſit, ad quid d2 mud, tra- 1uConstitutus. Et in&ſſe quidem, rerum inaſtimabilis porentia commendatur, dit Bernai- quod tam multatam magna,tam multipliciter, tam magnifice ſunt creata. Sa- dus, Jaid ſit, ne in modoi pſo ſapient ia ſingularis elucet, quod hæc quidem ſurſum, hac verd de- quomodo ſit, orſum, hac in medio ordinatiſſime ſint locata. Si verd ad quid fabtus ſit medie- ris, orcurrit tam vtilis benignitastam beni gna vtilitas, quæ etiam ingraiiſſimos b quoſque mutltitudine& magnitudine beneficiorum poſſit obruere. Potentiſſime ſi⸗ 7 uide m ex nihilo omnia ſapientiſſimò pulchra, benigniſſimò vtilia ſunt creata. 1 Verumtamen& fuſſe nouimus ab initio,& adhuc multos eſſe videmus in filus bominum, qui in bonis inferioribus ſenſibilis mundi huius tota ſenſualitatæ de⸗ preſſi & ſunicatis præſidia, multas ad exemplum& imitationem eſſe pro- 1 — L* 5... 2— poſiraszomnes conducere ad ſcientiam rerum percipiendam, præ- nuiyue ſu raſununs la anues Quil— runen mnnli lrtuub mubem nuüatmud run aluuu nnubu aruſic numnures uh rajlentsim rultess, Guonig ſan Auüer tan 7 niaynpter e * Jyam panii Vnlitate ut Ul Weenteshac m t Damne. nucruna uol Hæc berna 41115 diſlicultaree cor von an daw ek,) C hominise coltatem, tilter aut 4 ,Eodem pegiemus etfactus ſecundar lielemen facete m taſyaera etenimit D mnt 4c dusyt an ltewo ſ perlecio damus,m ſeeundun deripotel diKalior eritiman Mlentiore: Cet K rr.. aeeb Kiraduur m kacr r„. . Kicluch Hore lagge lelplendam, 1 1 IrIa 45 MAr Rlach, amOren ah 1l. 5 Nann 3. A 9 efa2 4. 100 dan 4 1 d.. * e a anbs ſern 1 ene Caul kel AI apnoe So 1D 1umn 3 „Amo „anam iratun omn A Raig 1 1 AA 6 Sr a Quicqal 15 Ire) mn kamh uue 19 4 8 b AAA „„M 79 ultate A . uc Rltate 40 3 p A 1 aF 135* Rcc 00 1005 Deln. .— 77 „ ſcriblt, 10 10 IDn 4 18 AAAt zr. eoGEn “ h. A 8 193 nof. 1 4 Re . 1N GENESIM, L. 1. I. gentes. Quid istos niſt carnales dicamus? Pauciſſimos eſſe iam arbitror,! Qgimus tamen nonnullos quandoque fuuſſe, quibus ſummum ſtudium fuit atque vnica ſo- licitudo modum& ordinem inueſtigare fattorum, adeo t plerique non modo vtilitatem rerum perquirere diſſimulauerint, ſed& ipſas magnanimiter ſbreue- rint, cibo pauciſſimo viliſſimoq; contenti. Ipſi quidem ſeſe Philoſophos vocant. ſed àA nobis curioſi& vani rettius appellantur. Vtriſque igitur ſucceſſerunt, viri prudentiores vtriſqque qui nimirum& quæ facta ſunt,& quomodo fatta ſunt tranſilientes, intenderunt aciem mentis vt ad quid facta ſint viderent. Nec la- tuit eos, quoniam omnia propter ſemetipſum fecit Deus, emnia propter fuos. Aliter tamen propter ſ, aliter propter ſuos: in eo quippe quod dicitur. Om- nia propter 7 praueniens commendatur origo: in eo autem quod dicitur, Om- nia propter ſuos magis exprimitur fructus ſequens. Omnia fecit propter ſemet- ipſum gratuita videlicet bonitate: Omnia Propter electos ſuos, pro eorum ſcilices vtilitate,dt illa quidem efficiens cauſa ſit, hec finis. Hi ſunr ſpirituales viri ſic vtentes hoc mido tanquam non vtentes, ſed in ſimplicitate cordis ſui quaren- tes Deum ne illud quidem magnopere vestigante quonam modo mundialis hac machina volueretur: primi voluptate, ſecundi vanitate, tertij veritate impleti, Hæc Bernardus. ALTERA quæſtio quæ ex iiſdem iſtis verbis oritur, duas habet difficultates: An mundus melior potuerit fieri quàm eſt factus:& cur non ante creatum hominem: ſed ſtatim poſt eius creationem di- um eſt, Vidit Deus cuncta quæ fecerat,& erani valde bona; quaſi folius hominis expectaretur creatio, vt id verè dici poſſet. Priorem dffi- cultatem attingit Beatus Thomas prima parte quæſt. 24. art. 4. Sub- tiliter autem& enucleatè tractat Bonauentura in 1. Sentent. diſtin. 44·eodemque loco alij complures ſcholaſtici: nos paucis verbis ex- pediemus. Arbitramur potuiſſe mundum hũc fieri meliorem quàm eſt factus quattuor modis. Primo ſecundum quantitatem, hoc tam ſecundum magnitudinem quàm ſecundum numerum: nam& Ccœ- li elementaque potuerunt fieri maiora quàm ſunt:& potuit Deus facere multo plures Cœlos,& in his plura grandiora& ſplendidio- ra ſydera. Deinde, ſecundum plenitudinem& vniuerſitatem rerum: etenim infimæ rerum ſpecies longè plures quàm ſunt, creari potue- runt. Ad hoc, ſecundum durationem, potuit enim ita fieri mun- dus vt antiquior eſſet quàm hic eſt,& futurus eſſet diuturnior. Po- ſtremo, ſecundum perfectionem accidentalem rerũ naturalium; quę perfectio magis magiſque poteſt am plificari. Ex aduerſo autem ne- gamus, mundũ poruiſſe fieri meliorem aliis quinque modis. Prim 0, ſecundum ſubſtantialem rerum perfectionem, quæ nullatenus au- geri poteſt. Poſteâ ſecũdum ordinem& diſpoſitionẽ partium mun- di& aliorum quæ in eo ſunt: quem ordinem vſque adeo bonum exiſtimamus, vt meliorem eſſe poſſe, atque huic mundo conue- nientiorem& decentiorem non putemus. Deinde, in regimine y 2& guber 171 A preſſi, totos ſe dederunt his quæ facta ſunt, quonam modo vel ad quid fatla negli- An mundus melior quam eſt eſſicz po- tuern à Deo. —— COMMENTARIOKRV M & gubernatione mundi, quæ optima& præſtantiſſima eſt. Dræterea, A ſecundum proportionem& conuenientiam„ atcue aptitudinem partium mundi inter ſe& cum ipſo mundo. Ad extremum, reſpectu eius finis propter quem mundus eſt à Deo factus: eius enim compa- ratione aliter mundus fieri melius, nec debuit nec potuit. Car non ante A L. T ERAM diffcultatem breuiter ad hunc modum explicare eresti hom- poffumus. Vera& propria ratio cur non ante creatum hominem, ne pieie Dus ſed ſtatim poſt dictam eſt: Vidit Deus cuncta quæ fecerat,& erant valde 4 bona, illa eſt. quod id gici non debuit, nec verò potuit niſi conſum- 4 matis iam omnibus mundi operibus: extremus autem cunctorum Dei operum factus eſt homo, quare non debuit illud dici niſi ante creato homine. Adiici poffant aliæ cauſæ nec ineptæ nec contem- nendæ. Prima, homo eſt quodammodo finis omwnium,& in omnia poteſtatem& iwperium à Deo accepit. Secunda, quæcumque à Deo ſunt facta, inueniuntur in homine dupliciter, vel ſecundum eſſe reale, pro vt in vno homine omnes gradus aliarum rerum con- rinentur: habet enim homo eſſe cum inanimis commune vitam cum ſtirpibus, ſenſum motumꝗque cum animantibus, mentem at- que intelligentiam cum Angelis, vel ſecundum eſſe intelligibile, eſt cnim auima rationalis, vt AriſtotLles tradit in tertio libro de anima quodammodo omnia, haber enim in ſe imagines& ſimilitudines rerum omnium quas intelligit,& intelligens fit quodammodo ſi⸗ milis rebus intellectis. Tertia, homo eſt ligamen& vinculum& ne- xus Vniuerſi, in eo enim conſociantur inter ſe atque coniungun- tur res incorporeæ cum corporeis,& immortales cum mortalibus. Quarta ſtatus mundi tam nunc quàm poſt diem iudicij conforma- tur ad ſtatum hominis, ſicut paulé ſuperius oſtendimus. Quinta propter hominem ſimul& Deum Chriſtum leſum, creaturæ om- nes per hominem erant deificandæ: nam propter vnionem hypo- ſtaticam verbi cum humana natura, deificata Chriſti humanitate, vna quoque omnes creaturæ quæ in ea continentur; mirabiliter ſunt deificatæ. Liquet igitur ex his, quemadmodum creato homi- ne, ingens quædam multiplicis bonitatis& excellentiæ acceſſio ad cæteras omnes res facta ſit. 17² 1 de Sond v0 A P. z. Compleuit Deus die ſeptimo opus fuum quod fecerat„ 9 E 8. 2... b. KS. 2 requieuit die ſeptimo ab Dniuerſo opere quod patrarat. — P ☛ EPTVAGIN TA Interpretes habent hoc loco, Deum compleuiſſe opus ſunm die ſexto: at Hebraicè eſt die N= ſeptimo, idemque hab 11dai 1. (³⅞ P ‚idemque habet Chaldaica paraphraſis& vul- e- gara tranſlatio Latina: Sanctus Hieronymus in libro de Traditio 4 ruutionbi LXXEIG Hchraudem 1 lrianumn ſun naurn Galhul niuſſ anyle porum nag eandem labe zelictinclu nofn opds die autem leſ tCuharin 3 NHMees dien! homiais cte lun Kfœm rran Deon lobüt Fif te igelime bus condic caleab op ksingvitl vnad omr terpteles 8 C dorerba habent,⸗ ſytima plos,De opus die doab ef vetba,( quit Deu cet pata cumque uunqua D D do aligc 1 4 Nopn X vIncun AN 1148 4 SH 3 AHSeO PEAA 4 mmntet le al 48 dU 4 — iofß 4 4 X eIcele . d ULA „ A FIe AaA 1 nortales cum bn — AIH Ajeheheh 1 dlemn auale 8 4 2* 8 4 71 Aum erus 0 tende — A4p aIN Auk lelum, cgeum Arine Ktur. I 24 contwenetl 1 3 1 Frezo! 1da 4**ℳ 1 2 1N GENESIM, L. IB.. Traditionibus Hebraicis ita ſcribit citans hunc locum ſecundum L X X. Et conſummanit Deus in die ſexta opera ſua quæ fæcit. Dro die ſexta in Hebræo diem ſeptimam habet, Artlabimus igitur Iudæos, qui de otio Sabbathi gloriantur, quod iam tunc in principio abbathum diſſolutum ſit, dum Deus ope- ratur in Sabbatho, complens opera ſua in eo,& benedicens ipſi diei quia in illo Vninerſa compleuerit. Sic Hieron ymus. Verm hæc diſcrepantia eſt ver- borum magis quàm ſententiarũ: vtrumque enim verũ eſt, vtrum que eandem haber ſententiam. Etenim mundus abſolutus eſt die é. vi- delicet incluſiuè, die autẽ ſeptimo excluſiuè. Sexto nam que die vlti- mum opus mundi factũ eſt, quo perfecto mundus eſt conſummatus, die autem ſeptimo vacauit Deus à fabricatione mundi. Nam quod ait Catharinus, die ſeptimo creatam eſſe mulierem, id videtur ſacris litteris alienum: quippe ſub finem primi capitis Moſes deſcribens I. 173 lum,& fœminam feciſſe. Abſolutis item cunctis mundi operibus, tradit Deum vidiſſe cuncta quæ fecerat,& erant valde bona. Et mox ſubdit, Et factum eſt vespere& mane dies ſextus. In Exodo quoque capi- te vigeſimo& trigeſimoprimo manifeſtè ſcriptũ eſt Deum ſex die- bus condidiſſe omnia quæ ſunt in mundo: in die autem ſeptimo va- caſſe ab operando: Initio etiam ſecundi capitis libri Geneſeos Mo- ſes inquit Deum cõpleuiſſe opus ſuum die ſeptimo, quia in eo ceſſa. uit ab omni opere quod patrauerat. Quod autem Septuaginta In- terpretes ſic intelligendi ſint vt nos expoſuimus, patet conſideran- do verba eorum quæ ſunt in principio ſecundi capitis: Sic autem ſe habent, Perfécit Deus in die ſexta opera ſua qua fæcit:& requieuit Deus in die ſptima ab omnibus operibus ſuis quæ feæcit. Quo intelligere licet ſecũdum ipſos, Deum ſexto die compleuiſſe opera ſua, faciẽdo tunc vltimum opus, die autem ſeptimo compleuiſſèe, ſcilicet tunc primum vacan- do ab effectione& molitione mundi. Ponderauit Caietanus illa verba, Compleuit Deus die ſeptima opus ſuum quod fecerat. Non enim in- quit Deum compleuiſſe opus ſuum ſimpliciter& præcisè, ne videli- cet putaret quiſpiam Deum feciſſe quicquid poterat& quantum- cumque poterat: cùm enim Deus infinitæ ſit potentiæ ad agendum, nunquam facit tantum quantum poteſt facere, ſed quocumque fa- cto aliud& aliud in infinitum poteſt facere. Dicitur igitur comple- re opus, quia facit quantum intenderat& ſtatuerat facere,& quan- tum ratio operis poſtulat,& quia vacat ab agendo. QVop autem dicitur. Deum requieuiſſe die ſeptimo ab vniuer- ſo opere quod patrauerat: non eſt ſic accipiendum, vt intelligamus Deum more noſtro ex fabricatione mundi quaſi laſſum& defatiga- tum cepiſſe requiem à labore: Siquidem in Scriptura, Requieſcere ſæpe non aliud ſignificat quàm ceſſationem& vacationem ab agendo. Exempla in diuinis litteris paſſim ſunt obuia. IIlaſtre eſt illud in Apocalypſi capite quarto de ſanctis animalibus, 3 Et re ſ ½ na eſſe hominis creationẽ, docet Deum ſexto die creaſſe hominẽ,& maſcu- formatam. Catharinus refellitur di cens Eud die 4 Caietanus in Gensſim. 8 ..„ ribus ſuis, qua tradidit Ari- b — 4 4 1 4 8 — 4 1 1 4 3 8 b 7 1 — 4 1 3 6 Omeſcere. — 3 Pſalm. 154. Pſalm. IIO.. 2 7 1. quiſita in omnes voluntates eius. Ne quiſquam verò ſuſpicaretur ita ceſ- CGMMENTARIORVM 174 Ouid ſignißi- cet in Scriptu ra quies ſeu Sandlus Dominus Deus omnipotens, pro e quod eſt, nunq uam ceſſabant aut intermittebant diccte illa verba, alioqui maxima& vnica re- quies eſt beatorum, perpetuo Deum laudare. Similem habet intel- lectum illud Iſalæ capite primo. Quieſcite agere peruersé, diſcite benefa⸗ cere. Et capite ſecundo. Quieſcite ab homine, cuius ſpiritus in naribus eius ₰ eſthoc eſt deſiſtite eum offendere. Et in libro Ioſue capite 5. pro eo quod Latinè legimus, Defecit manna, poſtquam comederunt de frugibus jerræ, Hebraicè eſt, Quieuit manna. Et in libro Eccleſiaſtici capite deci- mo octauo. Cum conſummauerit homo, tunc incipiet;& cum quieuerit, opera- bitur. Sic hoc loco ſumi nomen quietis declarat Moſes mox ſubiun- b gens, Deum benedixiſſe diei ſeptimo„quod in ipſo ceſſauerat ab omni opere quod creauerat. Ariſtobulus, vt libri decimitertij de Noua inter. Præparatione Euangelica cap. 6. refert Euſebius, prodidit, propterea 6 P at e, dictum eſſe ſeptimo die quieuiſſe Deum, quod conditis à ſe rebus t4 Perae, e quietem indidit, hoc eſt, ſtabilitatem, permanentiam, perpetuita- tem, ordinemque ratum, fixum& immutabilem: vel quod quæeum- teſte Euſeb:o, Koobulus. Sicut dixit Dauid, Omnia quacumque voluit Dominus, fcit in Cœlo,& in terrain mari,& in omnibus abyſſis:& alio loco, Magna opera Domnni, ex- ſaſſe Deum ab operando, vt nihil amplius in poſterum operaretur, ſignatè dixit Moſes ceſſaſſe illum ab omni opere quod patrauerat, hoc eſt, à fabrica& molitione mundi, quam fex diebus abſoluit, vt nihil quod ad integritatem& ornatum mundi pertineret, vltra ſex illos dies factum ſit. Hoc autem propterea Moſes addidit, vt mani- feſtum eſſet cuiuis, fabricam mundi ſex illis diebus fuiſſe omnino compleram: alioqui Deus non amouiſſet manum ab opere, quoad ei quaſi faſtigium im poſuiſſet: non enim decebat tantum opus in- chõatum& imperfectum dimittere. Ouomodo Moſos dicat, Deu ſeptimo die quicuiſſe ab operando, cum Dominus noſter dixerit. Pater meus vique mo- do Operatur Ex his palam eſt, alienam eſſe huic loco quæſtionem illam quam Theologi quidam tractare ſolent, quomodo tradat Moſes Deum ſeptimo die requieuiſſe ab omni opere, Cum Dominus noſter di- xerit ludæis, vt memorat loannes c.. Pater meus vſque modo operaiu & ego operor? Quam quæſtionem ita enodauit Auguſtinus libro 4. de Geneſi ad litteram cap. 12. Poreſt,in quit, intelligi, Deum requicuiſſe à con- dendis generibus creaturæ, quia vltra iam non condidit aliqua genera noua: de- inceps autem vſque nunc& vltra operatur eorumdem generum administratio- b omniumg; rerum quas condiderat gubernatione ceſſauit, alioquin continuò dila- berentur. Creatoris namque potentia,& omnipotentis atque omnnitenentis vir- tur cauiſe ſubſistendi eſt omni creaturæ. Qucæ virtus ab eis quæ creata fun regendis, ſi aliquando ceſſaret, ſimul& illorum ceſſaret ſpecies, omniß Tue natura concideret. Nequè enim, ſicut ſtruclura adium cum fabricaueri quis& 8 ⸗ 2.„ nem quæ tunc instituta ſunt: non enim die ſoptimo porenlia eius a Cœli& terræ Et requiem non habebant, ait Ioannes, die ac nocte dicentia, Santtus, Santtus, A que facere decreuerat, prorſus ita vt deſtinauerat perfecta fuerint. — — 4A4 w a, üleu vulitkuuiſs Dumäu dide Iperiseilchu zogakimusg emeplicam quibus mand douum,& qu continerekut, putant quie caulaliter& Blüinis illsi mandi prod aAcowmic getantot:au dantat evim cotpotom chitegatus omnes ani- modo erant cieigloria Mngelorom donen 0C te Hæcid ad hunc 1 ſes ait, De ſedeum h puimis die üiedus: mundow. Vin phantor! nell ad li Gn,nto D mo ab 9 mas, Dei vel ingi ge ſ bona! uit in or piens ſe 1 nit, nem Eternitate lentug ac Niinm 6 114 lORvM 1 Mle o e „ e r 1 dact uua, Lang 8 eo quode Mla 1 4 1 „ dn eh. . 8 Ba LAekh 1 1 4 4441 AA NpreSAAp 141 Oprte C0Od pin 1 4 0 IN GENESITM, I. I n. 1. quis,& abſcedit atque illo ceſſante atque abſcedente ſtut opus eius: ita mundus vel ictu oculi ſtare poterit, ſi ei Deus regimen ſui ſiitraxerit. Proinde& quod Dominus ait.Pater meus vſque nunc operatur: continuationem quandam operis eius, qua vniuernſam creaturam continet atque administrat oſtendit. Sic Augaſtinus quæſtionem ſoluit. Subrilius autem& diſtinctius ean- dem explicant alij Theologi. Aiunt Deum poſt ſex illos primos dies, quibus mundus fabricatus& abſolutns eſt, nihil feciſſe omnino nouum,& quod non in operibus illorum ſex dierum aliquo modo contineretur, ſcilicet aut materialiter,vt Eua in coſta à de(ſiquidem putant quidem vt ſupra retuli, Euam die ſeptimo eſſe creatam) aur cauſaliter& effectiuè, ſicut omnia indiuidua cuiuſque ſpeciei in primis illis indiuiduis ſecundum quamlibet ſpeciem in exordio mundi productis: aut potentialiter, velut animalia quæ generantur ex commiſtione diuerſarum ſpecierum„in illis ſpeciebus vnde ge- nerantur: aut virtualiter, vt ea quæ fiunt ex putri materia; contine- bantur enim in virturibus ſtellarum& elementorum aliorumque corporum quibus eas virtutes Deus indidit cum mundum eſt ar- chitectatus: aut ſecundum ſimilitudinem ſpeciei, quemadmodum omnes animæ rationales deinceps creatæ ſeu creandæ, quodam- modo erant in prima anima Adæ, omnes namque ſunt eiuſdem ſpe- ciei: gloria item beatorum hominum præfulſit in gloria ſanctorum Angelorum:& gloria humanorum corporum futura poſt reſurre- ctionem, quodammodo præluxit in claritate& gloria Cœli empy- rei. Hæc iſti docent, verè quidem& doctè, quis negat? at, quantum ad hunc locum attinet, ſuperuacaneè nec ſatis aprè. Non enim Mo- ſes ait, Deum ſeptimo die requieuiſſe ab omni opere ſimpliciter, ſed cum hac adiunctione. Ab omni opere quod patrauerat, videlicet ſex primis diebus: vt ſenſus ſit, Deum fabricam mundi abſoluiſſe ſex diebus: quapropter die ſeptimo deſtitiſſe fabricare amplius mundum. VERVM de hac Dei quiete, multa piè eruditeque philoſo- phantur Patres, Beatus AvGVS TIMNV’ S libro quarto de Ge- neſi ad litteram, capite decimoquinto,& BEDA in Hexame- ron, propterea, inquiunt, dictum eſſe Deum quieuiſſe die ſepti- mo ab operibus ſuis, non autem in operibus ſuis: vt intelligere- mus, Deum non eſſe adductum ad res creandas vlla necefſitate vel indigentia, ſed ſua duntaxat bonitate ac munificentia ‚ſcilicet vt bona ſua etiam cum aliis communicaret. Non igitur requie- uit in opere ſuo ex illo vtilitatem vllam aut voluptatem ca- piens, ſed requieuit ab opere, hoc eſt, perfecto opere requie- uit, nempe in ſeipſo, ſicut ante creationem mundi,& ex omni ternitare in ſeipſo requieſcebat, ſe ſolo fruens& ſe ſolo con- tentus ac beatus. Sic habent ſupradicto loco Auguſtini verba: Nimirum ergo quia vitium eſt& infirmitas anima, ita ſuis operibus dele- ctari, 171 C 4 7. n dekets 8 logaruns. 4 ν Ouali 3 Qualis fuerit quies Dei in 71.. die ſeptima. ——— 176 COMMENTARIORV M ctari, Vt potius in ipfis quum in ſe requieſ 3 9 la ſit quo ea facla ſant quum quæ fata ſunt. I nſinuatur nohis pen hanc Scripturam qua dicitur requieuiſſe Deus ab omnibus operihus ſuis quæ ſcit, nullo opere ſuo ſic qelectæus quaſs faciendi eius egueru, Ve l munor futurus niſi ſeciſſet, vel beatior cum feciſſet. Quia enim ex illo ita eſt quicquid ex illo eſt, It ei debeat quod eſt, ipſe autem nulli quod ex ipſi eſt debeat quod beatus eſt, e rebus quas fecit diligendo prapoſuit: non ſanttificans diem quo ea facienda jnchoamit, nec illum quo ea perfecit; ne illis vel faciendis vel factis au- ctum eius gaudium; videretur, ſed eum quo ab ipſis in Heipſo requieuit. Et ipſe quidem nunquam iſta requie caruit, ſed nobis eam per diem ſeptinum oſten. dit: hinc etiam ſignificans non percipi requiem ſuam niſi à perfetis, cum ad eam imitandam non deputauit diem niſi qui perfectionem rerum omnium fe⸗ quebatur. Hæc Auguſtinus. Alij tradunt quietem hanc Dei in ſeptimo die poſt effectionem mundi, fuiſſe figuram quietis Chriſti in ſepul- chro die Sabbathi, poſtquam die ſexto opus noſtræ redemptionis per paſſionem& mortem ſuam conſummaſſet. Nos quoque poſt Jaborem ſex dierum præſentis vitæ requieſcemus ſeptimo die in altera vita, ſicut ait loannes in Apocalypſi capite decimoquarto, Amodo iam dicit Spiritus, ot requie cant& laboribus ſius. Nobis quo- que non eſt feriandum ab opere& labore tota hac vita, quoad per- ueniamus ad Sabbathum, nec opera noſtra completa erunt, aut gratia conſummata, quoad illuc fuerit peruentum. Vetabat Deus olim die Sabbathi ignem accendi in domibus lIudæorum ad paran- dum cibum, quinetiam colligi manna eo die prohibebat: illud, ne- ceſſitates præſentis vitæ, hoc laboriaſam& ſolicitam diuinæ gratiæ acquiſitionem adumbrat: quorum neutrum opus erit in altera vita. Verum de cœleſti ſabbathiſmo ſanctorum, mulra Paulus in Epiſto- la ad Hebræos diuinè diſpat. b aliquid in 1 Et benedixit Deus diei ſeptimo, E& ſanctificauit il- lum: quia in ipſo ceſſauerat ab omni opere ſuo quod creduit Deus vt acenetr WVIIIBET priorum ſex dierum habuit opus aliquod? 1 84 Deo factum„quare ne ob id ſ- primos dies exiſtimaretut O 4 ocioſus 8 ignobilis, ſingularem illi Deus benedictionem — impertluit videlicet vt oſtenderet diem hunc Indicem elle perfectionis& abſolutionis Vniuerfi. Voluit autem Deus hoc die deſiſtere& vacare ab operando, quo indicaret omnia quæ ad perficiendum mũdi opificium pertinebant, ſex ſuperioribus diebus elle at ab eis: cum proculdubio meliu a 4 fadu Kcor bilios ettqui ſeytimn qu notun ſpls rimain en le licui„n0l dantet: Deucf 6 tegii hei que decorat niltbore& nndo conſu Uonc diem a Jhavines àla vwaram, le Kodete R va purot ex Wooltolor hebdomad enim, prit thidies L Etat dies! ddotanèo 0 Fües 4b annem ol zlii lep madis an optatius, norum(e oge mal conlecra & kodi Kaccur- de eo ſe D gelica 91 ſeto, ſtiaus li tertio ſe⸗ di etates & quam. tes. ged Kriptura 1 8 lon n e a,s m hmd 3 4 k ant.— wſanun 4 1 enn a0 dnnn 4 ene 1,hu han I eghern 1 4) Nel 4 3 enmer 8 2AX e en recceſt teaaa e 1 3 Ee. lebe aah 1 2 ◻ℳ 1 1 diem 9 au 5 111„ 1 4 NA Ue e 1. lenas de 6 4 4 1 2 0 dſ9 pen. . pſ Laʒen. 2* . Alen ſedim 1. JeTamm. 4 111 5 A 1 1 derbeu, F en *„„ 1 4 5 4 1 197 4 4 10 1 Tera 1 AS 4 ulete hanche 4 1* Ainnan ellah r 4 4 IIISAS‚I 1 3 Nam quieii Chathu „ 4 4 14. 1 e lkto« Pus nolre lededh) 8“ 1„—.„ Kanei.. 05 OQooen. 8 4 FEAISI;S 1 AMI — 2 ‿ lclkemuz lepilwe 1. 8 * 8 Nfa Kaem 81 Cat Ad Seldoh 4 4 . * 5,„1 Noh 1 laeribaas ſass. Nohhe 1 *△ FeTAANSTP yſf A 8 KRiAn FIIA, Glo. 4 „ 4 F NeT SH Aeh Verhr toe 1 ½ eruentun. Kal 1 f IBB 4 FM 44 4 omn 05 ud æoTom 4 5 5 6 8 1““ At 1 K 1 Trohldebal. „— raMAII 901 A&☛4 1& lOlcuam cuan „ ons erumn u 41 1 1 4 5 4 4 8 149 H otum, multa Panuu 4* 4 — 9 5 05 1 1 6⁴. 74* † .— etutt De N 7„* 4c* Wf Dpdsd 7„ herom abun 1— 205 dles did ſiprimos dtst dnr e bered „rech h Desst afem ne donel dech Pon 1 an 0 1N GENESIM, LIB. I. A fada& completa:& quia opus perficere& abſoluere, melius ac no- bilius eſt quàm inchoare& facere, propterea maiori honore diem ſeprimum quàm ſuperiores ſex dies dignatus eſt Deus, atque ad hũc modum ſupradicta Moſis verba Theodoretus quæſtione vice ſima prima in Geneſim interpretatur. Quoniam autem Deum benedice- re alicui, non aliud eſt quàm benefacere,& quidem largè& abun- danter: Deum benedixiſſe diei ſeprimo arguit diem hunc multis& egregiis Dei beneficiis& præclariſſimis factis eſſe honeſtatum at- de decoratum. Certè diem hunc ſeptimum exemit Deus ab om- Dignitas die⸗ ni labore& ſeruili opere, ita vt cæteri dies in operando& labo- rando conſumerentur hic autem dies eſſet vacationis& requietis. Hunc diem applicuit Deus ad cultum ſuum, vtin hoc nimirum homines à laboribus& curis terrenis feriati, meditationi rerum di- uinarum, ſacrarümque rerum tractationi, vacuo& libero animo ſtudere& vacare poſſent. Hoc die per omnes Synagogas expone- batur lex Moſis,& verbum Dei explicabatur, vt traditur in Actis Apoſtolorum capite decimo quinto, Ab hoc die cæteri omnes hebdomadæ dies numerabantur& nominabantur. apud ludæos enim, prima Sabbathi dicebatur dies Dominicus, ſecunda Sabba- thi dies Lunæ, tertia Sabbathi dies Martis,& itidem deinceps. Erat dies hic optatiſſimus ſeruis, ancillis, mercenariis,& aliis qui laborando& ſeruiendo duriter vitam agebant: in eo namque re- quies ab omni labore dabatur ommbus. Ad huius diei ſimilitu- dinem quilibet ſeptimus annus erat annus quietis terræ:& tranſ- actis ſeptem hebdomadibus annorum, vltimus ſeptimæ hebdo- madis annus initium dabat Iobilæo, quo nihil erat apud ludæos optatius, lætius,& dulcius. Danieli quoque per ſeptuaginta an- norum ſeprimanas tempus Meſſiæ aduentus definitum fuit. Deni- que multis ac præclaris rebus in Scriptura ſeptenariam numerum conſecratum& nobilitatum reperimus: de cuius numeri virtutibus & laudibus cum alij copiosè diſſferuerunt, tum multa ſubtiliter & accuratè in libro de mundi opificio tradit Philo. lege item quæ de eo ſcripſit Euſebius libro decimotertio de Præparatione Euan- gelica, capite ſeptimo,& ante eum Clemens Alexandrinus libro ſexto, Stromatum. Beda in Hexameron,& ante Bedam Augu- ſtinus libro primo de Geneſi contra Manichæos capite decimo- tertio ſex dies quibus mundus eſt conditus, adaptant ad ſex mun- di ætates, conuenientiam quæ eſt inter quemlibet illorum dierum & quamcumque ætatem mundi, nec ineptè nec inſcitè declaran- tes. Sed qua ratione Deus ſanctificauit diem Sabbathi? in diuina Scriptura, ſanctificare idem ſignificat quod ſeparare à pollurio- ne, immunditia,& profano vſu,& ad Dei cultum applicare: ſic ſanctificabantur primogenita, vaſa templi, veſtes ſacerdotales, ipſique Leuitæ, Sanctificauit igiturdiem Sabbathi, quia cum re- Comm. in Gen. Tom. 1. ————— — — — An iam inde ab hoc tem- iam tunc in ex pore impoſita ſit hommibhus lex à Deo 0b-.— 4 1.1.. 1„ , bathum ſandçtificare, quam ab omm labore& ſeruili opere diem illũ ſeruationis Sabbathi. Cat harinus COMMENTARIORVM 178 1„ liquos dies deſtinaſſet labori, hunc aſſignauit otio& quieti„ſuöque A cultui addixit: itaque aliis diebus quodliber opus facere„& quan- tumlibet,& quomodolibet laborare& operari licebas. tãquam dies ili eſſent profani& ignobiles: ſeptimo autem die vt ſacro, religioſo, ꝛc diuinatum tractationi dicato non opus ſeruile venerabilurerümque facere, non ciuilia negocia expedire, non durum aut grauem laborè ſuſcipete licebat.. SERD queſtio eſt, an ex his verbis Mo ſis intelligendum ſir, Deum ordio mundi obſeruationem Sabbathi præcepiſſe, aalem videlicet poſt multa ſœcula ſanxit lex Moſaica. Catharinus hoc ait, idque argumẽétatur ex hoc loco, neque enim aliud eſſe Sab- vacuum facere& cultui diuino conſecrare: eodem enim modo po- ſteà per legem Moſis diem Sabbathi ſanctificatum eſſe legimus. To- in Geneſim. ſtatus autem hoc negat, nam quæ hic traduntur de Sanctificatione Sabbathi, dicta eſſe putat per anticipationem: nec referenda ad pei- mum illum mundi naſcentis Sabbathü, aut ad primæ uos homines, ſed ad ſtatum& tempus legis Moſaicæ: quo nimirum tẽpore hunc librũ Moſes ludæis ſcripſit. Non fuiſſe autem in exordio mundi in- dictam obſeruationem Sabbathi, multa probant argumenta. Princi- pio in ſtatu innocentiæ ſuperuacaneum fuiſſet præſcribere howini vnum aliquem diem ad vacandum Deo& rebus diuinis: tunc enim nihil futurum erat quod hominem auocaret à contemplatione& cultu Dei: quin ad hoc ſponte ſua propenſiſſimus fuiſſet homo, nec ꝗ ſeptimo duntaxat die, ſed quotidie,& quidem non ſemel ſeſe ad meditandas tractandaſque res diuinas dedidiſſet. Deinde præce- ptum de vacando à labore& opere ſeruili ſuperuacuum fuiſſet in ſtatu illo hominis fœliciſſimo, in quo nihil erat quod homini labo- rem, moleſtiam aut pęnam aliquam afferret. Poſteà ſi tũ datum eſſet præceptum obſeruandi Sabbathum, profectè cunctos mortales ob- ſtrinxiſſet: datum enim eſſet primo homini,& in eo omnibus eius poſteris: conſtat autem nunquam fuiſſe apud Gentiles in more& inſtituto obſeruarionem Sabbathi: nec legimus ſanctos Patriar- chas diem Sabbathi obſeruaſſe. Et verò, ſi ab Adamo vſque perpe- tua fuiſſet huius præcepti traditio,& ſaltem apud pios viros ob- dixit Iudæis, haud dubiè antiquitatem eius& religioſam obſer- nationem apud eorum maiores commemoraſſet, quo facilius lu- dæorum animos inclinaret ad hoc præceptum promptè, ſtudio- 8E, ſanctéque cuſtodiendum. Prætereà, tradunt ferè Patres ac Theologi, Deum non aliud impoſuiſſe Adæ præceptum omnino politiuum⸗ niſi illud de non edendo fructu arboris ſcientiæ boni ſemali Aanes 3 Tbeologor docere, ante aduentum Chriſti Genti- s per ſolam obſeruationem præceptorum moralium,& legis natura ſeruatio, cum Moſes promulgando legem, præceptum hoc in- D 4 natotalis cu- vlio Dei yo bat eos plec6 diomoadi dierrionen ſegem Jlols ato polils imo lbto, logo quern C qu Cypticn cuilletepeno 3 FE quld un leuo gaan depte doid incac de Taoae zom inretd eit in gyen vvnalier m Uin Lalef niu pma. 8 V ogotac 6 deamot: C lGsidem cam hom quam ſua tionem l ts qux: to pinc etit& ho tur ctean quod er Creauit D Hebraico D Hebraiſs d’ yerauſ quia non didit ei ltidemm 3) cet necel ckeate, E. ſent räqh conlaluit edj etiam notatut f A AKIORVM duauit ono Kie IN GENESIM, L I B. I. 175 cpus kaca. A naturalis cum lumine aliquo Fidei dininæ,& ſupernaturali au- 10 eraci licedan nign xilio Dei, potuiſſe æternam ſalutem conſequi: non igitur obliga- utem dhe et ucluz bat eos præceptum Sabbathi: obligaſſer autem, ſi homini in exor- Aatonidicaso non opu dio mundi fuiſſet impoſitum. Toſtato ſuffragatur Beda: Nam ſan- Beda in He- eenon durum aut grurn tificationem Sabbathi quæ hic deſcribitur, refert ad eam quæ per zameron. 4, legem Moſis poſtea tradita eſt ludæis. Ego quoque aſſentior To- intelligenämm t) ſtato potius quàm Catharino: hanc enim ſententiam Euſebio in nem Sadbabi me primo libro, Hiſtoriæ Eccleſiaſticæ capite quarto,& Iuſtino in Dia- a ſanxit lex Moſaica(au logo quem cum Tryphone habuit ‚necnon& Terrtulliano at- de enim alzen que Cypriano in iis libris quos ſcripſerunt aduerſus ludæos pla- Xn. cuiſſe reperio. ae eoecf B SEp Tolc ſibi vult Moſes illis verbis, Quod creauit Deus vt fa- Kißcnnmeſles. cæret, ſeu, vt Hebræa ſonant, Quod creauerat Deus vt faceret, quam- * 9, 1, eche quam Septuaginta Interpretes ſic habent, Quæ incepit Deus facere: 4 un quid inquam, eſt illud Creauit vt faceret? KRupertus libro ſecundo, dneclen de Trinitate& operibus eius capite decimo octauo ad hunc mo- aut 2d pmmEn dum interpretatur. Creauit Deus prius in Verbo aterno, quod poſterius Animaduer- mmee Scit in opere externo. Creauit Deus aternaliter in ſua eſſentia, qua tem- fio in dictum im mexotanun poraliter oreauit in propria quodque natura, ſecundum illuãd quod eſt in quoddam Ru- 4 ptobant agumegan libro Ecoleſiaſtici capite decimo octauo. Qui viuit in aternum, creauit om- Lern. im tuillet prelendetein nia fimul. Sed dictum hoc Kuperti non impune præterirer Theo- tedus dicinis:m logorum cenſuram. Res enim prout ſunt in Deo, non fiunt vel tet à contemgunn creantur à Deo, ſed ſunt coæternæ Deo, quinimo reapſe pror- ropenbllimus fuiltten C ſus idem ſunt quod Deus: Neque enim, vt exempli cauſa hoc di- e,& quidem non ſenat cam hominis ideam quæ eſt in Deo, creauit Deus, non ſane magis 3 dedidiſſet. Deunte- quam ſuammet eſſentiam. Catharinus triplicem diſtinguit opera- Tyiplex Dei illi ſuperuacumnk tionem Dei generalem atque principalem: prima eſt creatio, qua ehe aths Sene eat cuod bon res quæ nihil erant, primum incipiunt eſſe: altera eſt reſtaura- ah Krun i ki tio principalis creaturæ huius mundi, hoc eſt, hominis: tertia qum Catha- s rel. Nom. erit& hominis& mundi renouatio& glorificatio, quoniam igi- rinum. ꝛolect Cune tur creatio terminata eſt ad effectionem mundi: ideo dixit Moſes m 1, Encne 4 quod creauit Deus vt faceret, Hebraicè ad verbum ſic eſt, Quod fuille apud Gehna 21 creauit Deus producendo, ſeu ad producendum: quibus in verbis quidam nosne Hebraicè ſcientes nolunt latere vllam myſterium, ſed eſſe purum ab Adamo nf D Hebraiſmum, ſicut alias dicit Scriptura, Iurando iurauit, percutien- „K& ſaltem apad fu do percuſſitita faciendo fécit. Alij ſic inrerpretantur, Creauit vt facerer: gem prrcpuss quia non ſolum perfecit vt opus exiſteret quod erat, ſed etiam in- eius X relgon didit ei vim& poteſtatem faciendi aliud ſimile ſui,& illad ewotallet, qu b0 itidem aliud,& ita deinceps, quoad mundus perduraret, ne videli⸗- om pihe cet neceſſe eſſet ſemper Deum noua opera facere,& ex nihilo 4d noeh munt kn creare. Ergo& fecit res,& fecit vt illæ alias ſui ſimiles facere poſ- Ader prxcefdn, ſent cäque ratione& perpetuitati rerum, mundique diuturnitati p 2o arbocs Gn conſuluit,& res ipſas hac dignirtate nobilirauit, vt non ſolum eſſent, lendo tuen*(düüls ſed etiam alias res facerent. Atque his verbis, inquit Caietanus, de- Qaietanus in ete, unte adue ig notatur finis cuiuſque rei creatæ, qui non eſt rem eſſe, ſed eſt Geneſim. orrceptorum u 7 2 2 propria —— 2 4 ¹ ““ 4 1 1 † ½ 1 3 4 b 4* 44 180 COMMENTARIORVM 1 rfecta eius oper ropria& perfecka eius— jeſt ali 1 Sl de Sls textu 17. Cuiuſcumque kel elt aliquod opus; ea res oſt gratia illius operis. Sic Paulus ad EPhefios 2. de Chriſtianis& Fatte ſumus factura, creati in C hrirto Ieſu,in ope- 2 ſanctis loquens: Ipſius, inquir, 4 L 4 79. 7 ribus bonis quæ praparauit Deus, vt in illis ambulemus. Nec deſunt non eſſimi auctores,qui illud Vi faceret, accipiunt pro eo Anod eſt, vt diſponeret& ad certum vſum& finem deſtinaret„quaſi eo verbo declaretar, res omnes Deum non modo creaſſe& 40 ouicl ſed ſuum cuique finem præſtituiſſe,& ſuis quaſque res vſibus deſtinaſ ſe:aiunt enim verbum Hebræum, quod Latinus Interptes vertit, y faceret. propriè ſignificare ordinationem, diſpo üclonem& ad ali quid certum deſtinationẽ& adaptationem. Non kaciam longius:il. Iud tantum velut clauſulam adiiciam: In hoc die ſeptimo appa- ruiſſe integritatem, abſolutionem,& conſammationem tam præ- clari& admirandi operis à Deo perfecti: tunc ñmillimum vero eſt, Auctoris c;- omnes ſpiritus cœleſtes vnanimi ſenſu, pari iubilo& concordi vo- h;r 8 11 iectura non cc, laudaſſe Deum tantorum operum architectum& molltorem, ¹ Ir„.5, A„ contemuenda., ſecundum illud quod ſcriptum eſt apud lob capite 38. Fbi eras „ cum me laudarent aſtra matutina,& iubilarent omnes filij Dei, vel ſicut eo loci habent Sepruaginta Interpretes, Cum ne magnd Voce lauda- Hiuius diei ſeptimi ſingularem quandam ex- von iguaraſſe cellentiam, præcipumque teligionem& ſanctificationé, quaſi pei angnitatem nubem vidiſſe Gentilium priſcos illos Theologos, Linum, Home: Sasbatb. rum& Heſiodum, productis in medium eorum verſibus in lib. 13. de Præparatione Euangelica cap. 7. confirmat Euſebius. , Priſcos poetas rent omaue. Angeli mei. 9 2 1„„ Iu die quo fecit Dominus Deus omnem herbam regioni, VERS. 4... 4,— 7„r: ominus Deus * priuſquam germinaret: nò enim pluerat Dominus Deus 74 4 1 uper terram,& homo non erat qui operaretur eam, ſed 4 ⸗ 4 3„ 2. fonsaſcendebat è terra irrigans-niuerſam ſuperficiem kerne. — 8 5 RIMIS verbis docet Moſes hoc loco, generationem plantarum quam ſupra tertio die factam commemora- uerat, fuiſſe primam ante quam nulla vnquam fuerat, — edmque eſſe à Deo proximè factam immenſa eius po- tentia, non autem vi acpoteſtate naturæ: cuius rei illud ponit ar- gumentum quod generatio illa plantarum facta eſt ante generatio- nem pluuiæ& effeGtionem hominis: natura verò ſine imbribus, hominiſque cultura prættãtiores plantas non procreat, nec ad per- ectionem adducit. Illud igitur. Fecit Dominus Deus herbam regionu priuſquam germinaret, ſignificat, illam Dei procreationem planta- rum fuiſſè primam omnium, non vi naturæ, ſed potentia Pei per fectam. 9 8 — F 5 6,— 8 8 2 8 5 4 5 49 2 I— 1 8 7 atio: nam vr ait Ariſtoteles libro ſe. 4 — lor ſcdar U 1 uniberim 1 rocabalul b taeltlentene ram üillen ciet: Tüaun 2 umd his Tinunlialiy um eſe inge nuligenum lantem wnnes Rauſieuiſe: Dmm knigat gauuſtam a iſſmm, tem eerto an Aluacemem: 1 uei Ä9 litteram ca tur Lauini! ter hunclo 1b W relpae ( pelmanat qüam cu duſtria 8o rektres de leꝛte o herdas ſo imwenſo petlede⸗ perlund ilo fon modh ii D bushjl cendere con lgi inproba ſolerig erin De tinent, V lu boter maxim, quid con 1N an A 4.„ 8 1 nttotees edge kel ekt ali 4 4 4 1 ů N. Auo T' 4 4 Lrehoz: de( 1 4*2 K dln h p⸗ 5 eeatt in Cunh Unr r “ d1o AA— 3 0 Guos 1 K narer. aret, qmün, 4˙9p 7 4 3 10 crealle& ahnlar 18838 4RAA d ANOlu „ 9 1IAaA A Lhh 3 1*1 Flda 4 7 4 — 9 1 1 T2 umm lierdesm N 1 A on 3 U donem 8 1 An A arhom 4 44 ALlal 1Oh .— a 4 44 1 AL 2* edum ¹ a * Anaklonen n . Wro. 1A SI Ng 0 ln 4 A KW 3* „ IA Lap. 1— D ps 4 1 191 „ 1 4 MI 1 0 145 G 4 8„Ans 4 11 KAn 1 rp 05) Lmn 4. 8 ah 3 — — 4 —— 2 — 4A 1N GENESIM, L I B. I. 181 feckam. Illorum autem verhorum, Fons aſcendehat? terra, irrigans vniuerſam ſuperficiem terre; quoniam Latinus& Græcus Interpres vocabulum Hebræum Ed, expoſuerunr vocabulo fontis, per obſcu- ra eſt ſententia quis enim fuerit fons ille vniuerſam irrigans ter- ram difficilem habet explicatum. Auguſtinus exponit hoc dupli- citer: Vel enim, inquit, fins dictus eſt pro fõntes, ſingulari videlicet poſito pro plurali, ſicut ſit in dinina Scriptura frequenter, 6 Muiſicatur in exor- dio mundi aliquandiu, id eſt, ante generationem pluui, terram aduis fõn- tium eſſe irrigatem: vel ſi vnus fuit ſons qui omnia terræ ſata irrigabat, intelligendum eſt eum ſtatis temporum interuallis exoreſoenten E exun- dantem omnes terra paries quæ propter plantas aquis indigebant, irriga- re conſueuiſſe: Similiter vt Nilus altiſime latiſſiméque ſupereſluens om. nem irrigat& fæcundat Aegyptum, alternis quoqus Oceani æstibus littora quibuſdam locis ampliſſimè oꝑeriri Huttibus eadémque viciſſim nudari no- tiſſimum eſt, quinetiam perhibent miram quorumdam fõntium viciſſitudi- nem certo annorum interuallo eatenus inundantium, Vt totam regionem adiacentem rigent, cum alio tempore vix ad potandum fuſſicientem ex al- tis puteis aquam prabeant. Sic Auguſtinus, libro quinto de Geneſi ad litteram capite nono,& decimo. Auguſtinum autem fere ſequun- tur Latini huius libri Interpretes:& ante Auguſtinum Philo ſimili- ter hunc locum interpreratus eſt. S Ep vtramque Auguſtini reſponſionem doctorum hominum reſpuet fides. Neque enim fontium aqua ad omnes terræ plantas petmanare, vel quantum opus eſſet, id eſt, nec plus nec magis quàm cuiuſque ſtirpis natura poſceret, eas irrigare poſſet, ſine in- duſtria& artificio hominis, qui, quocum que opus eſt, aquas ter- reſtres deriuare,& irrigationem arbitrio ſuo temperare ac modi- ficare poteſt. Fuiſſe autem vnum fontem qui omnes terræ ſtirpes& herbas ſuis aquis perfunderet planè excedit fidem: nam vt taceam immenſam vim aquarum iſtius fontis eſſe debuiſſe, vt quærere ſu- perſedeam quid factum ſit eo fonte, poſtquam terra imbribus perfundi& fœcundari cœpta eſt: illud vrgeo, quemadmodum ab iſto fonte tot tantæque maris inſulæ irrigari potuerint, aut quo- modo illius aquæ celſiſſima montium iuga& cacumina viridanti- bus ſyluis denſiſſima,& variis plantarum generibus conſita tranſ- cendere potuerint. Si dicant, infinita Dei poteſtate id eſſe factum, confugiantque ad miracula, ſatis indicabunt ſuæ infirmitatem& improbabilltatem ſententiæ, quæ niſi miraculorum adminiculis fulcriſque ſubnixa& ſuſſentata, non poſſit conſiſtere. In operibus enim Dei, præſertim quæ ad mundi fabricam& abſolutionem per- tinent, explicandis, non eſt conſiderandum quid Deus immenſa ſua potentia facere potuerit, ſed quid fecerit, aut quid facere eum maximè decuerit: nec quid omnipotentiæ eius factu ſit facilè, ſed quid conueniens ſit naturis rerum& ſapientiæ Dei, qui mundum à 2„, ſe ſolo Diſputatio. quis fuerit il- le fons aſcen- dens è terra, 4 quo tradit Moſes irriga. tam jniſſe in exordio mun- di vniuerſam terram. Augustini duplex expo- ſitio. 4 Refutatio op⸗ nabuis D. As guſtins. Tertia expo- ſitio, quæ eſt Albint. Mirabile di- Clum(l G&α znterlinearits. ter Atεα placet Au- ctori. Guarta ex- — poſttio, præ- COMMENTARIORVM 182² ſe ſolo conditum, ſicut ait Auguſtinus deinceps agere naturales mo- A tus, ſuumque ſeruare ordinem finit. Quo licet intelligere, ſicut nune generatio plantauum ßt per cauſas naturales, iia qudque factam eſſe ſtatim poſt illam primam, cum non ſit opus miraculo illius fontis pet omnem terram permanentis,& altiſſimos montes ad irrigandas quæ in eis ſunt ſtirpes conſcendentis. Albinus inquit ‚terram quam dicit Moſes irrigatam eſſe vno fonte, non omnè terrarum orbem eſſe intelligendum, ſed terram dũtaxat Paradiſi, quam paulo poſt Moſes ait irrigatam eſſe ab vno fluuio qui extra Paradiſum in quatuor flu- mina diducebatur. Verum nuſquam ante hunc locum Moſes men- tionem vllam fecit Paradiſi, ſed proximè poſt hunc locum, Paradiſi hiſtoriam& narrationem orditur, cùm autem præcisè dicat omnem terram fuiſſe illo fonte irrigatam, extra ſententiã eius eſt, verba ip ſius ad Paradiſi terram reſtringere. Gloſſa interlinearis negat ante dilu- uium vllas fuiſſe pluuias, ſed terreſtribus aquis toto eo tempore ir- rigatam eſſe terram. Atqui per totos mille ſexcentos quinquaginta ſex annos, ab exordio mundi ad diluuium vfque tranſactos, nulſlam eſſe generatam pluuiam, cum ſit contra naturalem rerum curſam& ordinem, eſt omnino incredibile. Naturale enim eſt Soli, ex aquis& & terra vapores extrahere& in mediam aëris regionem extollere: na- turale eſt vapores illuc perlatos frigore loci in nubes cogi& den- ſari: naturale eſt ex denſatis nubibus imbres gigni& in terras de- labi: hic igitur tam naturalis ordo rerum, niſi Deo, ſummoſquodam miraculo inhibente atque impediente, tamdiu intermitti& impe- diri non potuit. PROBABILIOR igitur loci huius interpretatio ex propria notione vocabuli Hebræi eruenda eſt. Vocem IR Ed, Hebræi,& de Chriſtianis, eius linguæ ſcientiſſimi affirmant ſignificare vapo- rem, talem ſcilicet qualis eſt ex quo vi Solis è terra in ſublime at- tracko pluuia generatur, cuius interpretationis affinis eſt ea quam ſecutus eſt Chaldæus Paraphraſtes, nubem interpretatus: nubes enim non aliud eſt quàm vapor terræ vel aquæx in ſublimi coactus& denfatus. Pro hac ſignificatione eſt illud Euſebij fatentis ſe au- diſſe de quodam Hebræo vocabulum Ea, non fontem, ſed vapo- rem ſignificare. Theodoretus quoque citat Aquilam interpfe- tem qui fimiliter cam vocem Hebræam tranſtulerit, quam ſigni- ficationem ipſe ctiam ſequens putat terram à principio non eſſe irrigatam imbribus, ſed humore ſeu vapore qui poſt generalem illam aquarum à terra ſegregationem tertio die factam, aſiquamdiu in ipſa remanſit;& vicem pluuiæ ad eam perfundendam& fœcun- dandam impleuit. At enim verò, in iſtum vaporem ſeu humorem eeebereererseiperheeceeer eiewecee vreeee erra& omnem ſuperficiem eius irrigaſſe: verbum enim aſ- cendendi& irrigandi, humori ex aquis in terra: relicto nequaquam congruit. 1 — 4 cong H 1 p koit. Jol draicam ge jnterdum pol raigteligamn- mam Nan jtad genelan li wocbhlum evim exh enekatio, qu dem cette pti calatem& pe ſogta comme dipanaremos ſiletor elle, mwerla ein cæletas deld faaseller Kwim plau aique rlum dixit aper Aleniehat tis tegiones aaücit, Eü C e Hetatlonet Mle inqui Auit im tbeſtan p Iinhnes au ſiyer, Siu ſun deſupe gAl lalh — — Aldinus inquit omné terrarumerda extra Pad n paulo dt 8 44 1 m ante duncloonn ſum ate hunc locum käola aume polt dunclochm, b un 848 aut Dr 1 1 ITclze dicen 1 ö“ 6„ Rniehee Aeloset, el 4- „ d00s 2 ußs 7„ ag 4 1* 60 Lempa . 1 84 8 C lexcentos Ounc .* 1 9 m/ 46 IW A Ue laOs 19 d4lllaOs, n 1 ½ fi ra 5 AVP ats 114148 Lonem(oldens „* AuRN A te loctin nödes c0g A 4* 4 8. Mο%n& Fafpas dies gienls In ens. 8 3 8. V 4t Dec mw FuA 111 mut 20, lummogdis AiIu fufoörpt vg 4 dinu Rerwnnn terpretn el d 4 3 1 10 uin 4 La 1 4 2 4 or N 8 d m E4 .. 4 AAHT p or Hesne! 1 nme* 7 4 4 * ½ 8 5 919 Tta m d 4 4 44 * 4 unz „ atl 41 4 1. An „„rAYT 15.IDd s t 4 4 419 4 än 1 e g* d 1 4. 8 4 z „— 4 1 ku 5 l „ 1 am 123 ontemn, 4 AM a Gman 1 s 1 a! el! 13 1 ciold l 3 4 oripelf! 6 4 *½ Jefe al pol de 4 1 4 1 4 4 1,[Ka W „1) 31 44 1 9 4 1 eh„ 1umn zen a4m . knden 4 1** duct 4+ ſed D- 4001 2 v3] 1„rA 1 90d „i v nt. an 1 4 1e el E 4 Adome 4 4 8 3 roane 15 arng A 2 d0 ben. 5 2114 4 1 44 f 10 8» 1 4 4 1IN GENE SI M, L IB. I. 183 A congruit. Toſtatus inquit, ſed reclamantibus tamen Hebræis, vocem Hebraicam Ed, eſſe ambiguam,& tam pro fonte quàam pro vapore interdum poni& vſurpari, quamquam ſ per aſcenſum vaporis è ter- ra, intelligamus deſcribi à Moſe generationem pluuiæ, qua terra poſt primam illam plantarum procreationem perfundi& foœcundari cœ- pit ad generandas plantas. non erit alienum huic ſignificationi vapo- ris vocabulum fontis à Græco& Latino Interprete poſitum, peren- nis enim exhalatio vaporum ex terra in ſublime, vnde fit imbrium generatio, quaſi fons quidam rite nominari poteſt. Ariſtoteles qui- dem certè primo libro Meteororum ſummæ tertiæ capite primo cir- cularem& perennem quendam flunium eam appellauit, cuius verba ſupra commemorauimus, cum de aquis ſuper Cœlos à Deo poſitis diſputaremus. Germana igitur huius loci explanatio& ſententia ea videtur eſſe, primam quidem generationem plantarum à ſolo Deo immenſa eius potentia, non autem per cauſas naturales eſſe factam, cæteras verèd quæ deinceps conſecutæ ſunt ſtirpium generationes, factas eſſe modo& ratione naturali, videlicet per culturam hominis & vim pluuiæ, cuius materiam generationis, locum item finem que atque vſum eius, his paucis verbis Moſes aperuit: materiam, cum dixit Vapor: ex vaporibus enim gignitur pluuia: locum, cum inquit, Aſcendebat è terra, ex vaporibus enim ſublatis ex terra in ſuperas aë- ris regiones pluuiæ generatio exiſtit: finem autem& vſum eius, cùm adiicit, Et irrigabas vniuerſam ſu perfieiem terra. Eiuſdem pluuiæ ge- nerationem& vſum, pulchrè Dauid expoſuit Pſalmo centeſimo qua- drageſimo ſexto, pulcherrimè autem lob capite trigeſimo ſexto, Ille inquit, Qui operit Cælum nubibus,& parat terræ pluuiam. Qui pro- ducit in montibus fœnum,& herbam ſeruituti hominum. Qui dat iumen- tis eſcam ipſörum,&c. Hic autem ait, Qui aufért ſtillas pluuiæ,& effundit imbres ad instar gurgitum, qui de nubibus fiuunt qua prætexunt eundi de- fuper. Si voluerit extendcre nubes quaſi tentorium ſuum,& fulgurare lumine ſuo deſuper, cardines quoque maris operiet. Per hæc enim iudicat populos,& dat eſcas multis mortalibus. PISA PEV TAT Lo. Vtrum mundus per ſex dierum interualla, an ſimul totus vno temporis pundto ſit conditus. 3Ep abſoluta diuinorum operum(excepto howine de 1(S cuius creatione ſepararim libro quarto diſputabimus) quæ ſex primis diebus effecta ſunt explanatione. reſtat — 0 . 6% 4 vt duas perquam graues ac uobiles diſputationes pertra ctemus, alteram, an mundus Pper ſex dierum interual- la ſit factus, an vno temporis momẽto ſimul totus ſit conditus: alte- ram vero b 1 1 1 8 1 ——— ———— An mundus ſit totus in inſtanti fa- us) necue. Auguftinus putauit mun⸗- dum ſimul totum vno 12- poris punclo eſſe factum. 184 COMMENTARIORVM ram verò,cur de creatione Angelorum nullum hoc loco Moſes ver- A bum fecerit. Vetus& perquam grauis quæſtio eſt apud Patres& doctos viros, an opificium mundi, vniuerſum fimul eodemque pun- 1 ¹ 1 cto tempotis factum& conſummatum fuerit, an verò paulatim& particulatim per ſex dies, id quod narratio Mofis præ ſe fert, ſit ab. ſolutum. Philo Iudæus in libro de Allegoriis legis Moſaicæ, ruſtica- næ inquit eſſe ſimplicitatis, exiſtimare müdum decurſu ac mora ſex dierum eſſe conditum: cum diſtinctio& ſucceſſio dierum atque no. ctium& ratio ipſius temporis conſtare nequeat ante mũdum con- ditum, ſed motum Ccœli maximè vero Solis& Lunæ conſequatur. Cum igitur Moſes ait Deum ſex diebus abſoluiſſe mundi fabricam, non eſt id, auctore Philone, ad interualla ſex dierum referendum, ſed intelligendum eſt illo dierum numero ſignificari mundi perfectio- nem quæ per numeri ſenarij perfectionem deſignatur. Idem cenſet hoc loco Procopius Gazæus: Moſen enim inquit, in deſcribendo mundi opificium, ſex dierum diſtinctione vſum eſſe docendi gratia ob tarditatem videlicet, ruditatém que lIudæorum quibus hæc ſcri- bebat? qui que Deus ſimul fecerat, ob rantam eorum multitudinem atque varietatem ſimul& indiſcretè capere& comprehendere, vt erant anguſtiſſimis ingeniis, nequaquam potuiſſent. Accedit huic ſententiæ Caietanus in Comment. ſuper 1. cap. Geneſeos,& diſtin- ctionem ſex dierum putat in id poſiram à Moſe, quo facilius decla- raret naturalem rerum ordinem, conſequentiam& dependentiam. Sic enim res ſuapte natura inter ſe apræ& connexæ funt, vt ſi mun- dum ſucceſſiuè voluiſſet Deus facere, nõ alio ordine vel ſucceſſione, quam vt hic narratur, facturus eum fuiſſer. VERVM enim verò inter Theologos, huius opinionis princeps & auctor fuit Auguſtinus: qui aùm ahis locis, tum diſertiſſimè lb. 4. de= Geneſi ad litteram cap. 21.& ſequentibus aliquot capitibus vl- que ad finem eius libri, ſimilius verò ac multo probabilius,& tam rationi quam diuine Scripture congruentius, omnes mundi partes ſimul eſſe perfectas, quàm per ſucceſſionem aliarum poſt alias,& per interualla temporum, arbitratur. Is porro nomine diei interpretatur cognitionem rerum quam habent Angeli à Deo mentibus ipſorum impreſſam. nam quæcum que Deus fecit in mundo, ea prius aut cer- te ſimulexpreſſit in Angelorum intelligentia. Mane eſt cognitio te- rum in Verbo: veſpere eſt earumdem rerum in ipſiſmet rebus. Angeli namque dupliciter res nouerunt,& in Verbo cognitione clariſſima & in ipſiſmet rebus per infaſas ſibi à Deo ſpecies intelligibiles. Sex . 1. A. dierum diſtinctio, eſt cognirio rerum ſexies in Angelo ſecundum ſex genera rerum à Deo conditarum multiplicata. Atque heæc eſt Auguſtini ſententia: quæ partim nonnullis Scripture teſtimoniis, partim etiam quibuſdam rationibus confirmatur. In libro Eccleſi- ſtici capite 18. ſic eſt, Qui vinit in æternum creauit omnia ſimul. Ecce lmul ait Scriptura effe omnia facta, quid potuit pro opinione Auguſtini . imom diem coomecatiot recpotum m renue ad age nnilus dade derct prolet noladic 4 dos omopo mento. VIIV) modo plot cenſeo. He kccleliæ,qu Theologot „ellim de Crein eld Trinitatis diſt. 1,K& 4b ugut his verbis aum Aoſ tamen cuuu rum uyy aut imu forma(un Anque con D nApmauai perhibenm ſamiaeni uh anui u ſeueyn a ennditun la onnia fer ratinntj ag terram 6 terham m Laln Herl⸗ Con aarratio Moſis or. . Pi leen 4 4 · 6 5 1 8 15 eo„. s legis Moſtiran I..* 1 8 decutlu zed W lucceſfo diern 4 1 4 Kill da Ar „ 4d 1 — — 2— IN GENESIM, LIB. I. 185 A Auguſtini vel explicatius, vel illuſtrius, vel fortius dici Deinde in c. z. lib. Geneſeos ita legitur, In die quo fecit Dominus Deus cœlum& ter- rum,& omne virgultum agri-in eodem igitur die cœlum, rerra& plan- tæ ſunt creatæ: atqui creatio pla ntarum expoſita eſt à Moſe in tertia die; quare diſtinctio illa dierum reuera ad vnum& eundem diem pertinet. Ad hoc Dominus apud lob cap. 40. Ecce, inquit, Bebemach, quem feci tecum: Per Behemoth ferè Patres exponunt diabolum: ſunt igitur diabolus& homo ſimul creati: ſed ille creatus dicitur ante primum diem;hominem autem narrat Moſes factum ſexto diezergo enumerartio illa ſex dierum, veram diſtinctionem& ſucceſſionem temporum minimè denotat. Accedit his, cum Deus ſit infinitæ po- tentiæ ad agendum,& omnia producta ſint ex nihilo quod nullam 3 prorſus habet vim reſiſtendi aut retardandi actionem opificis; vi- detur profecto conſentaneum, Deum non creaſſe res ex nihilo paulatim& per moras temporum, ſed, quod magis congrauit eius omnipotentiæ, feciſſe eas ſimul omnes& vnico temporis mo- mento. b VERVMTAMENcontrariã Auguſtino ſententiam, equidẽ non variorem eſſe modo probabiliorem iudico, ſed etiã terræ ac indubitatæ veritatis ſententià mä- cenſeo. Hæc enim fuir ſententia ferè omniũ Patrum& Doctorum 2ansehe ho Eccleſiæ, quotquot fuerũt ante Auguſtinum, quinetiam complures 2er hr Abor Theologorum, cæteroqui doctrinæ Auguſtinianæ ſtudioſi imi S z7ueruallacrea acerrimi defenſores veluti Beda in Hexameron, Hugo de§. Victo- rum. C re in 1. libro de Sacramentis, Rupertus in libro 1. de Operibus Neros, fue⸗ Trinitatis cap. 3 7.& libr. z. cap. 18. Magiſter ſententiarum in libr. ². 29e,ane diſt. 12.& ibidem Bonauentura, aliique permulti in hoc deſciuerũt mmia Imui ab Auguſtino:& ante omnes S. Gregorius lib. 32. Moraliũ, cap. 10. eſſe facta ſe- his verbis, Rurſum quærendum eſt, quomodo Deus cuncla ſimul condidit, Seuue hub- dum Moſes ſex dierum mutatione variante diſtincte creata deſcribat, quod 8 22 8 tamen citius agnoſcimus, ſi ipſas cauſas originum ſubtiliter indagamus. Re- ſer aean a. rum quippe ſubſtantia ſimul oreata eſt; ſed ſimul ſpecies prmata non eſt E nuons 2 pre- quod ſimul extitit per ſubſtantiam materiæ, non ſimul apparuit per heciem triwrais for- forma. Cum enim ſimul faltum cœlum terraque deſcribitur, ſimul ſpiritalia Wne. atque corporalia, ſimul quicquid de cœlo oritur, ſimul factum quicquid de ter- D ra producitur, indicatur. Sol quippe,luna;,& Hdera quarto die in cœlo factz perhibentur: ſed quod quarto die proceſſu in ſpecie, primo die in cœli ſub- ſtantia extitit per conditionem. Primo die creata terra dicitur,& tertiv ar- buſta condita,& cuncia terræ virentia deſéribuntur„&⅞½ Boc quod die teytio ſe in ſpecie protulit, nimirum primo die‚in ipſa de qua ortum eſt terræ ſubſtan- tia conditum fuit. Hinc eſt, quod Moyſes& diſtincte per dies ſingulos condi- ta omnia retulit,& tamen ſimul omnia creata ſubiunxit, dicẽs,Iſta ſunt gene- rationes cali& terræ, quando creatæ ſunt in die quo fecit Dominus cælum terram& omne virgultum agri antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis. Qui enim diuerſis diebus creatum cælum& terram vir- gultum herbamqne narrauerat, nunc vno die facta manifeſtat; vt liquido Comm. in Gen. Tom. r. A oſtende oſtenderet quod crea 186 COMMENTARILORVM keaee prermmrheeekedhedenraatarthenetene 2 par. q. 14 art. 2.XᷣPOHta AEAf l 9Pan b Aun Lid Seia. dicio fuo vtra ſit probabilior decernere; iamen 1 quis ſenè per- pendat diſputationis eius progrefsũ, ad häc no rächotist qudm ad illam Auguſtini ſententiam propendere eum animaduertet. Idem S. Thomas quarta quæſtione de potentia Dei articu. 2. dicit, opinio- nem Auguſtini eſſe ſabriliorem& commodiorem ad liberandam Scripturam ab irriſione infidelium„licet contraria ſit planior& lit- teræ. Moſis conueniétior. Certè ‚„Dionyſius Areopagita in lib. de di- uinis nominibus parte primaccapitis 4. de luce ſolis verba faciens, ſic ait, Hac quoque menſura& numerus eſt horarum, dierum totiuſque la- beutis temporis lux. I pſa eſt enim ea lux(et Itunc erat informis quod& Aiui. nus Maſes ait) quæ primam diſtinxæit& diſſiniuit dieri noſtrorum trinitatt. Vulc igitur Dionyſius tres primos dies Aluce ſolis tunc informi eſſe diffinitos& peractos: quare ſententiæ eius repugnat quiſquis ſex il- lorum dierum temporalẽ diſtinctionẽ& ſucceſſionẽ è medio tollit. VERVM quanta ſit huius ſententiæ probabilitas, multis atque validis rationibus demonſtrabo. Primo, hęc doctrina Moſis de crea- tione mundweſt quædam hiſtorica narratio tradita rudi populo lu- dæorum, ſimpliei ratione docens quæ à Deo facta ſunt in opiſicio mundi; quare quæ in ea traduntur, ſic accipienda ſunt vt verba ipſa ſonant:& illa exiſtimanda eſt melior interpretatio, quæ ver- bis Moſi ſecundum propriam& vſitatam ſignificationem eorum — ſumptis„magis congruere& conſonare reperietur. Moſes autem, explicatiſſimè ac diſtinctiſſimè per cenſet ſex dies in fabricãdo mũ- do tranſactos; quin particulatim edocet, quid quoque illorum die- rum factum fuerit. Nec ſi cogitatè Moſes& ex profeſſo oſtendere voluiſſet, mundũ non ſimul ſed per ſex dies eſſe creatum, id, quàm nunc docer, apertius& enucleatius docere potuiſſet. quod ſi voluit ſignificare mundaum eſſe factũ ſimul, non potuit vti oratione& ver- bis propoſito ſuo magis alienis, diſſentaneis atque contrariis. Nec illud probandum eſt quod reſpondẽt quidam, Moſen ita eſſe locu- tum, vt ſcriptionem ſuam attemperaret& accõmodaret ad captum rudium ludæorum, quorũ intelligentia& memoria confuſa& per- turbata fuiſſer, ſi eis Moſes ſimul eſſe omnia à Deo fadta propoluiſ- ſet: nec potuiſſe Moſen ſimul dicere quæ potuit Deus ſimul facere: hoc inquam minimè probandum eſt. Potuit enim Moſes diſtinctè ac ſeparatim tradere genera omnium rerum quas Deus condidit, ſine vlla diſtinctione aut commemoratione dierum: potuit docere, licet partes huius mundi multæ ac diuerſæ eſſent, ſimul tamen om- nes ex nihilo à Deo eſſe conditas: potuit, immo verò debuit occaſio- nem omnem erroris præcidere Iudæis, qui verba Moſis ita vt per ſe ſonant intelligentes, haud dubiè credituri erant non ſimul ſed per diuerſa dierum interualla mundum efſe à Deo fabricatum. DIIN tara omnis pmul per ſubſtantiam extitit quamuis nan ——³ʃ DIINP Moles in Ex uandi diem Kcoſeleceh omnia qle nacauit è e- debete pel 3 lie autem led rlervililde vam dt intt Kyno tempe mionem b 1 3 neb llebta res videlicet p hodieg wlet nos nactatiobis liqva meli behyt nibi- 40 HO conſenſud ſex uies ſad derlmwale Cnn kogr per conn marosat ce,hoc eſt autem hæ lonem A enam& dem mon tämgue elle detrr Kiplias D quod Au gnitionen cat matut Angeliin dicere ha cuis yerhi quomodo tacllum,g tü ex coſta die ſexto tum ellez ARIORvH A per ſuo fantam „ mt a eSorlus. Athe g on 4 2 opihlone noluetit o ctne 8z Ulamen lgne 21 d hac nolträ potig b — Mendete eum animatuen 48 poieutia Dei artien.L. [ 4 1 1 Acdr n 9 * ³⁴ 44„ Nonylns AreOnao. 4 4. Pagtani 81 4. de luce lolis ger M e mmodie* Qdlotem a0 lder ucct conttaja t 9, a uhe an borarun denn i. 11 1 7 3 7 3 4 4 1 41 mfernan an, 11 nast dierk o Trump 1 † 4 cs uc lol 1 8 854 Ace lolls tuoc ſr 1 44 teduo„ 4 ic eius kepugnat qulam 8 n 2 Moles X ex pfotele ce 4 PfPefAns in ohee Dech) 7 5 1 1 4 „ SAN 414 4 4 8 11 i „hec doctuina klobe 4 nactatio trad tamän. — . 3 4 5 AT 4 quα à Uco kadaleth 4 4 wlencz Inen 1 ar A„ 3 8* s 3„„Arn Annn 4 4 A u 1(lolen 9 4* rierT Nos; A. u . 8 or ſn 3 8 2 K 4 8 1 4*ʃℳ a „ 34 1 4 4* Q 14 Goe 1 4 2 * a t * 1111““ 4 4 RA ¹ * h 1ſTer Ant h 1 . 13 “ daln A 1N G ENERS IM, L MB. I. DEIN P;.potentiſſimum aduerſus iſtos argumentum eſts quod Moſes in Exodo cap. 20.& 3 1. cum daret Iudæis præceptum obſer- uandi diem Sabbathi, cauſam cur eum Iudæi tam ſanctè ac religio- sè colere deberent, hanc vnam reddat: quòd ſicut Deus mundum& omnia quæ ſunt in mundo ſex diebus creauit, ſeptimo autem die vacauit& requieuit ab omni opere quod patrarar; ita quoq; Iudęos debere per ſex dies hebdomadæ in operando& laborando verſari, die autem ſeptimo ad exemplum& imitationem Dci ab omni ope- re ſernili laboréèque feriari. Hæc autem ratio Moſis, quis non videt quàm ſit infirma futilis& friuola, ſi Deus non per ſex dies, ſed ſimul & vno temporis momento res omnes feciſſet: Poſteà, nec fidem nec rationem habet vllam, voluiſſe Moſen opificium mundi quod expo- nebat Hebræis, tam obſcurè& ænigmaticè deſcribere, per cognitio- nes videlicet Angelorum matutinas& veſpertinas, vix Theologis ipſis hodiéque liquido perſpectas& cognitas. Sanè, ſi figuratè ac myſticè hos ſex dies interpretamur, cur non itidem cætera huius narrarionis Moſaicæ allegoricè cum Origene intelligamus? cum re- liqua melius deflecti& applicari poſſint ad ſenſum myſticum: quo fiet, vt nihil in hac doctrina Moſis ratũ& certum habere queamus. ApD HoOc,opinio Auguſtini cum probata omnium I heologorũ conſenſu doctrina minimè congruit. qui enim dicit, omnia quæ per 187 Valad ißi munz argumentum a duerſns opi- nionem Aus⸗ guſlini. ſex dies facta narrantur, ſimul eſſe facta; neceſſariò etiam dicere de- bet, ſimul creatum eſſe cœlum, hoc eſt, naturã Angelicam, vt expo- nit Auguſtinus; ſimul eſſe creatam lucem, hoc eſt, Angelos bonos per conuerſionem ſuæ voluntatis ad Deum fuiſſe in gratia confir- matos atq; conſummatos;denique ſimul diuiſas eſſe renebras à lu- ce, hoc eſt, malos Angelos à bonorum conſortio eſſe ſegregatos: ſi autem hæc omnia ſimul facta ſunt, neceſſariò cõcluditur inter crea- tionem Angelorum, eorümque vel merita& glorificarioné, vel peo- catum& damnationem nullam prorſus interfuiſſe moram, ſed eo- dem momento omnes eſſecreatos,& alios quidem meruiſſe gloriã eãmque accepiſſe, alios verò peccaſſe& in æserna inferni ſupplicia eſſe detruſos. hoc autem doctrinæ omnium Theologorum, necnon & ipſius Auguſtini, Scripturæ item atque rationi aduerſatur. Adde, D quod Auguſtinus ſumit, Angelos, ſimul vt creati ſunt, habuiſſe co- gnitionem om nium rerum in Verbo perfediſſimam, quam ipſe vo- cat matutinam: atqui cognitio rerum in Verbo eſt beatifica, quam Angeli in primo inſtanti ſuæ creationis nõ habuerũt. Verũ quid iſti dicere habét de homine, quẽ Moſes ſub finem primi capitis perſpi- cuis verbis narrat marem& fœminã die ſexto à Deo eſſe creatuam' at ... paradiſo eiectum. 4A 2 8 E D — 188 10 SEDENIM, aduerſus opinionè Auguſtini, exttemb vtar hocat.- A 1 gumento. * COMMENTARILORVM Enumeratio& diſtinctio ſex dierum à Moſe tradita, vel denotat ordinem temporis, quo tes aliæ prius, aliæ poſterius ſunt conditæ: aut ordinem dignitatis, quo aliæ præſtantiores ſunr aliis: vel ordinem naturæ, quo ſecundum naturam aliæ ſunt priores aliis, quoniam aliæ ſunt cauſæ aliarum, aliæ que dependent ab aliis; vel denique denotat ordinem rerum, prout ipſæ res cognoſcuntur ab Angelo, ita vt numerus illorum dierum indicet multitudinem aut ſucceſſionem cognitionum Angeli circa eiuſmodi res: atqui nihil eorum probabiliter dici poteſt preter primum: ergo fatendũ eſt vni- uerſum mundi opificium non ſimul, ſed per interualla temporis eſſe conditum. Etenim, ſi diſtinctio illorum dierum denotaret ordinem dignitatis rerum conditarum; proculdubio ante alia omnia homo, mundi huius princeps, creari debuiſſet; quem tamen in ſexto die vl. timum Dei operum eſſe factum narrat Moſes. Sin autem enumera- tio dierum demonſtraret ordinem naturæ, quem res cteatæ habent inter ſe, profecto ſolis& aſtrorum creatio, prius fuerat commemo- randa quam ſtirpium, quibus illa ſunt ordine naturę priora, namq; incorruptibilem habent naturàã,& plantarũ ſunt cauſe. Quod ſi per numerum illorum dierum inſinuatur ordo earum rerum prout co- gnoſcuntur ab Angelis, non eſſet vtique talis diſtinctio dierũ vel ra- tioni congruens, vel etiam cum modo cognitionis angelicæ concor- dans. Cognitio ſiquidem angelica duplex eſt, vt diximus, matuti- na& veſpertina; matutina, vt quæ non eſt aliud re ipſa quàm viſio( Dei beatifica, nullam haber in ſe cogitationum multitudinem aut ſueceſſionem, ſed eſt vnica mentis actio perpetua& omnino inua- riabilis: veſpertina autem cognitio, qua res cognoſcuntur in ſeipſis, non multiplicatur ſecundum multitudinem& varietatem rerum; poſſunt enim Angeli, præſertim qui ſaperiores ac nobiliores ſunt, vnica mentis agitatione,& quaſi proſpectu multa rerum genera ſi⸗ mul comprehendere. Adiice, quod ſi res naturales ordinem aliquem haberent in cognitione angelica, non alium habere poſſent, quàm vel temporis, vel dignitatis,vel nature ſeu cauſalitatis; cũ quo tamẽ, vt ante dixi, ordo dierum quem deſignat Moſes, nullo modo con- ſentit. lam verò ſi mundus in die ſolis qui nunc dominicus eſt fait conditus, quod Auguſtinus ipſe cum plurimis Patribus affirmat,& ſi omnia ſimul& vno temporis puncto ſunt facta, quo modo verũ erit, Deum requieuiſſe ab omni opere quod patrarat die ſeptimo qui eſt ſabbathiꝰcum inter diem dominicum, quo mundus eſt con⸗ ditus,& diem ſabbathi quinque dies intercedant. Adde, quod Eccle- ſia videtur, poſthabita opinione Auguſtini, hanc noſtram ſecuta.·di- quidem in hymnis, quos canit in veſpertinis precibus ſingulorum dierum hebdomadis, laudat Deum de ſingulis operibus, quæ parti- culatim ipſe per ſingulos dies perfecit. KRESTAT,yr rationes pro confirmatione opinionis Auguſtini ſu⸗ perius 4 petils ddes is Lcclesu etmotbsc retantore ma fuitcleat vam Moles qreaua memol oltea per le zum ilampt ruio Dei fuit nes püoles 8 ſonmatioiin dſeatentia zameton, V Gics cad. zummloe plohtelen tempords un epori pualificta Deum abi oit diade „ſexum ä d tar.Omn eleata id condita, mwanumi tum bi grilcene Rpropt elceptic Der yſin non der imult non rar. Yien hel duactag ne ſum p Umul inul C imu ke 1 Dau catam, bu num. b orali ſa tkinan . 4 1ARIo R VA 4 1 — A daltini enteng nch ler d ü 3 lex dierum àMo. quo tes aliz Sa 5 prius ali guien 11 quo alæ ptæſtantiu,: annn dane Eltantoat um naturam alha lonzun um alieqae depenient ztum, prout lple tes cogaaln Kum dierum indicetmiihhl. Angeli circa einſmodi s:nn en pret mum:etgofuer n Rder primumtergofutnine mon A 6 umulled pe „ Are 8 Tecualla ledhan 4 441 F„ 4 Ktuc lerum denouuan d 4 4 Hi Kul dud 0 5 dubac ume Un om 9 L ct. 8 L„ quemtawenm lan. *½ tum narrat Moles. Sin auten an unem naturx, quemtes cau 3 creatio, prias fuetuam alla lunt ordine nunte nnaas 4„. 4; 4 8. aatuft ofdo earum etanm — anoeer 4 4 8 Ennlonls Weelen 8. 1 m. 2 cuen 49* 1 elt 4 v du 1„ 4„V au non elt ahud feipacss vet in ſe cogitationum makthus . 8 A wentis actio perpetua& oam 1““. 3 enonolcun! quates cognlel 4 4 74 zam multitudinem& vähecti 44““ . Atn dui ſopetiofes c bodch⸗ T 41 11 B lopetiofe. 4 .* aru & quafi proſpectn multu terns ““: 4 3 3 3 ur 84 Oichoed. 3 8 18* 4 Ates auutae 4 84 1 5 . 1 unm hadete hole aorkhca Doh Aalamn— Aen eln B .* 2 rs 4 rure ſcu czutaltahan 2 4 4 ½ er.aa * 41 A „ Moſcs)9 on! oles, 1 n ancto ſanti — ann opett quda Lmaldmin lis diſtiochote In en ict vudde tahs dufticho te 42¶ꝗ 000 494 ¹ uu 42 1IN GENESIM, LI B. I. 189 A perius adductas, breuiſſimè diſſoluamus. Primo, locum illum ex ca: 18. Eccleſiaſtici, Qui viuit in aternum, creauit omnia ſimul, quo maximè permotus eſt Auguſtinus, eum Bonauentura& S. Thomas, ſic inter- pretantur: Triplicem fuiſſe Dei operationem in opificio mundi: Pri- ma fuit creatio, hoc eſt, productio ex nihilo illius maſſæ corporalis, Explicatur locus Eeclaſ. cap. 18. Triplex fuit Dei operatio quam Moſes cœli, terræ& aquæ nomine deſcribit:& quia ex his, vel in opiffcio creata memorantur in his tribus corporibus, facta ſunt quæcumque poſtea per ſex dies ideo dicuntur creata omnia ſimul, hoc eſt, ſecun- dum illam primæuam materiam,& maſſam totius mũdi: altera ope- ratio Dei fuit trium prædictorum corporum diſtinctio& digeſtio per tres priores dies facta: tertia fuit eorundem corporũ ornatus& con- ſummatio, in quo tres poſteriores dies cõſumpti ſunt. At que hæc ipſa eſt ſententia B. Gregorij in lib. 3 2. Moralium c. 9.& Bedæ ſuper He- xameron, vt ſuprà diximus, Rupertus lib. z. de Trinitate& operibus eius, c. 18. noua& admirabili, ſed parum probabili interpretatione, quam ſuperius tetigi, locum hunc Eecleſiaſtici exponit. Alij dicunt, propterea dici omnia creata ſimul, quia creatio omnium breuiſſimo temporis interuallo, id eſt, ſex tantum dierũ diuiſa eſt,& toto illo tra- ctu tẽporis quodammodo continuata: vt quæ illo ſexiduo facta ſunt, quaſi facta ſimul memorentur. nã& Dominus Mar. c. 10. dixit, feciſſe Deum ab initio creature hominem marem& fœminam:& lo. c. 8. in- quit, diabolum fuiſſe homicidam ab initiozcum hæc tamen non ante ſextum diem euenerint. Alij locum illum Eccleſiſtici ſic interpretã- tur: Omnia creata ſunt ſimul, ea nempe quæ ſunt, propriè loquendo, creata, id eſt, ex nihilo facta; hec autem ſimul omnia vno inſtanti ſunt condita, cœlos dico Angelos& quatuor Elementa. Sed verum& ger- manum illorum verborum Eccleſiaſtici intelle Ctũ reddit verbũ Græ- cum ibi poſitum zou⁵, quod noſter Interpres vertit Latinè Simul⸗ſi- gnificat enim idem quod pariter, ſeu communiter, vel vniuerſaliter- vt proprius eius loci ſenſus ſit, Deum omnia pariter, vel ſine vllius rei exceptione creaſſe. Similiter vt dicit Ioannes de verbo diuino, Omnia per ipſum facta ſunt& ſine ipſò facti eſt nihil. Quare Latina illa vox, Simul, non denotat eo loco ſimultatem temporis, vt putauit Auguſtinus, ſed ſimultatem collectionis ſeu vniuerſalitatis, qua ſignificatione alias non raro ponitur in Scriptura, velut Leuit. 25. Numerabis, inquit, ſe- ptem hebdomadas annorum, id eſt, ſepties ſeptem, quæ ſimul faciũt annos quadraginta nouẽ:& in libro Nutn. c. 25. vox Simul, eadẽ ſignificatio- ne ſumpta ter quatérue legitur: necnon in pſal. 1 3. Omnes declinauerirt, ſimul inutiles facti ſunt: non eſt qui faciathonum non eſt vſque ad vni:& Pſal. 48. Simul inſipiens,& ſtultus peribunt. Illud autẽ ex 2. c. Gen. In die,in quo Fcit Deus cœlum& terram,& omne virgultum agri, facilem habet expli- catum. Illud namque 1In die, dictum eſt ſingulariter pro plurali in die- baus: numerum enim pluralem pro ſingulari,& contra ſingularem pro plurali ſæpè vſurpat Scriptura: vel illud, In die, dictũ eſt pro eo quod eſt in tempore, ſic enim frequentiſſimè eſt apud Prophetas, qui nomen 3 diei mundi. Joan. I. ½ 5 1 f T 4 1 1¹ 5 4 8 84 4 3 4 1 ¹ 9 * 6 ö 4 ¹ 4 I 7 1 1 1 1 ö 1 4 I 4 * 1 1 — 1 — 1 3 8 Exponitur 7.- 1 cus 10»6b 40⸗ Cur Deus non ſimul& no temporis puclo, ſcd per interualla moras ſêx die rum mundum coudiderit. 190 COMMENTARIORVM diei vel horæ, vſurpant prot ſupponere confusè pro diuer ique diei. 5 lle beenian OMINVS facile eſt ad explicandum illud Iob, Ecce Be- feci am ſto per B hemo h 1 nificetur di hemoth, quem tecum n 4 P mM 4 Henn abolus, vt multis viſum eſt:non tamè continuo efficitur, vt illud Tecum, idem . 1 2 2* ſis diebus ita vt ſigillatim applicari de. qui Ealiud fignifi 4 valeat, quod eodem tempore quo te; quin longè a gnificat, vi delicet, vel pariter creaui illum ac te, ambo itis peka mea vel feci ſimilem tui, hoc eſt, mentis compotem, liberi ar itrij, ad meĩ ſ⸗ militudinem& imaginem, capacem boni& mali, æternæque felici- tatis: denique ſicut, licutte non creaui malum, ſed bonum veredum ſic& illum, quamquam Hebræi,& Cbriſtianorum profeſſi linguæ Hebrææ notitiam& ſtudium atque in his Eugubinus& Franciſcus Titelmanus, per Behemoth ſignificari putant ſecundum ſenſum litte- ralem, animal omnium terreſtrium mole corporis maximum,& ro- bore valentiſſimum, ipſum, inquam, Elephantem„quem propterea Scriptura vocat Behemoth, id eſt, beſtias, quod propter ingentem corporis proceritatem atque firmitatem, innſtar fit multarum beſtia- rum, quo fit vt eo loco pro voce Hebræa Behemoth, pofuerit Chal- dæus Paraphraſtes Beiraià, id eſt, Beſtias, ſeu pecudes, LXX. verd In- terpretes verterint on ela, id eſt, feras: Dicitur autem Quem feci tecum, quoniam eodem die ſexto videlicet,& vltimo, tam homo quam cun- ctæ terreſtres animantes creatæ ſunt à Deo: vel, vt eſſet apud te tuis vſibus, obſequiis& oblectamentis inſeruiens: vel omnium animan- C tium feci eum tui ſimillimum: plus enim rationis, conſihj, ſolertiæ,& docilitatis apparet in Elephante quàm in cæteris. Quod verò ſequi- tur, Ipſe eſt principium viarum Dei, propter quod& Caietanus,& qui- dam alij exiſtimarunt non poſſe intelligi per Behemoth aliud ali- quid quam diabolum, perbelle congruit elephanti. Etenim videtur ipſe inter animalia præcipuum ac principale Dei opus, vt quo non ſit aliud vel mole maius, vel robore valentius, vel docilitate præ- ſtantius. appellat autem Scriptura vias Dei opera eius& creaturas corporales, cuiuſmodi ſunt animalia terreſtria, vtpote per quæ quali per vias quaſdam videtur Deus quodammodo extra ſe ire, ſuam bo- nitatem communicando cum aliis, ſuàmque potentiam& ſapien- tiam in his quæ facit extra ſubſtantiam ſuam apertiſſime declaran- do. Sed locum hunc lob, nos in quarto libro Commentariorum no- ſtrorum in Damelem, quos ſuperioribus annis edidimus, tractantes illum verſiculum Cantici trium puerorum, Benedicite omnes beftia& pecora Domino, copiose& diligenter explanauimus. VERVRM expediamus poſtremum argumentum. Aiunt non fuiſ. ſe conueniens Dei omnipotentiæ, mundum tam lentè, per lex nimi- rum dies fabricari. Sed reſpondemus, moram illam in creando mun- do poſitam, non arguere impotentiam Dei tanquam indigentis tem⸗ pore ad agendum, ſed propterea eſſe factam vt liquido exnelerun 01do empore. Bonauent. cenſet illud In At 4 ☛ otdo& col ta owniu cteationi nisiin gool in tettio bo⸗ gent ſewpe vel voue pe cuiuſque dis porenlia dit er metet tatione R& lienlet age ntis libette ante porwi etet ti dem ceo A pokteit item crea dis,res ſ Deo quan multotor CWX; Kostues Ceue ue ſummo cledere; non oll nem pro mas ſaid etvnu tria:vnu lecit De pondere bat, eun D ibus i guſtinus litreram b II. de 0 mangelic⸗ ſtem, qu aketumi diuini exe Alem p zppellarn elh parte TARLONVR pote. l Dauem. cenſetild 4 Mbuz Nt ho un Uaum apia aplicandum lladlud ch ugnidcen emcitot, willatan e Juin longe Aiudigid m ac ie, amdo ctis openn M Comfotem, lidenindiſan m dom& mal rteananu 4 1 3 g„ 1 ¹ Kn Aum, led donum kn — „ 412& Liſhotmm 4 danotum profel 4. ug uc. 42 4 9& Iw Aur* ndn en 8 12 d e dum KDIIn s 1 Tpoli manmm; ¼ 1 . ¹ 4 ⁴ 1 eal 4 4* 1— „ 4 12— un AN 1 440 — 4fk 1 3 4 1 1 14 4* 4 89 .„4* 4 Cocxhrn 91 — — ünAN 4 u 40 * 99 4 B 5 „t 2 4 18* V 4 2 4 „ Aolanad 4ℳ 4 5 4 euc. 3 „ neh 1n B „“* * 1am* 4* 139 1 1 N* ur, ailluc C mu anm c) M 1 4 1N GENESIM, L. I B. I. 191 ordo& connexio quæ eſt inter res à Deo productas,& dependen- tia omnium à Deo,& cognoſceretur triplex ſtatus mundi: primus creationis, ſecundus diſtinctionis, tertius exornationis& expletio- nis;in quorum primo elucet Dei omnipotentia, in altero ſapientia, in tertio bonitas. Porro diuerſis mundi ſtatibus diuerſi dies reſpon- dent: ſemper enim per ſubſequens opus, vel nouus mundo ſtatus, vel nouæ perfectionis in codem ſtatu facta eſt acceſſio. Adde quod cuiuſque diei opus puncto temporis perfe ctum eſt: qua ex re omni- potentia Dei clariſſimè pernotuit. mora igitur in creando, nec acci- dit ex materiæ reſiſtentia, nec ex agentis imbecillitate, ſed ex ſumma ratione& conſilio& ſapientia opificis omnia liberè prouidè ac ſa- pienter agentis. Hinc enim luce clarius fit, Deum ſumma ſuæ volun- tatis libertate mundum feciſſe:nam& quando voluit eum fecit cum ante potuiſſet facere:& fecit quo modo& quo voluit ordine: quin præter ordinem, quem ipſa rerum natura poſcere videbatur. Siqui- dem cœlos fecit ſine vlla luce,& lucem cœli prius fecit imperfectam, & poſterius eam perfecit creatis quarto die in cœlo aſtris: plantas item creauir ante ſydera; vt perſpicuum ſit, Deum ſine cauſis ſecun- dis, res ſublunares efficere& conſeruare poſſe,& illas multo magis à Deo quam à cœlis,& aſtris pendere. Maneat igitur, mundum non ſi- mul totum ſed particulatim per ſex dies eſſe factum. CyvR autem neé pluribus nec paucioribus quàm ſex diebus fa. ctus fuerit, quis mortalium, niſi cui forte ſir à Deo patefactum, ey pli- C care queatiE quidem reor, ſicut à ſapientiſſimo opifice qui nihil non ſummo conſilio& ratione agit, temere factum id eſſe, fas non eſt credere; ſic cur factum ſit veram ac propriam rationem iniri à nôbis non poſſe. Non me fugit, Auguſtinum& Bedam& ante hos Philo- nem prodidiſſe, numerum ſenarium eſſe perfectum, quippe qui pri- mus ſuis partibus conficitur& completur, ſexta videlicet parte, quæ eſt vnum,& tertia parte quæ ſunt duo,& dimidia parte quæ ſunt tria: vnum enim& duo atque tria, ſex efficiunt. Sex igirur diebus per- fecit Deus mundum, vt qui omnia facit in menſura& numero& pondere,(vt Scriptura docer) ipſo numero quo mundum fabrica- bat, eum declararet opus eſſe perfectum atque conſummatum. Plu- D ribus verbis hoc perſequitur Philo in libro de Opificio mundi. Au- guſtinus certè in primis ſeptem capitibus libri quarti de Geneſi ad litreram copioſiſſimè de ſenarij numeri perfectione diſputat,& in lib. 11. de Ciuitate Dei cap. 30. Euſebius verò libro I1. de Præpara. E- uangelica cap. 12. Clemenrem producit ex hbro 6. Stromatum te- ſtem, qui teſtificatur duplicem à Græcis& Barbaris tradi mundum, alterum intelligibilem, alterum ſenſibilem:illum archetypum, hunc diuini exemplaris imaginem; illum attribui vnitati, hunc hexadi, quem Pythagorei quod ſit fœcundiſſimus numerus, Connubium appellarunt. Porro ſicut ſenarius vno, duobus& tribus, quæ ſunt eius partes, conficitur: ita mundus tria, continet rerum genera, videlicet Cur ſex die bus facius ſit mund us. Ser arij perfe Clio. ͤ 192² COMMENTARIORVM videlicet naturam incorpoream duæ eſt in Angelis,& corpoream, 4 & vtriuſque participem quæ eſt in homine prima denotatur per v- nitatem, ſecunda per binarium, tertia per ternarium. Verum haæc vt ſunt ingeniosè inuenta& argutè tradita, curioſi tamen& dodi le- Aoris animum fortaſſe non explebunt. A2 mundus NON eſt ſilentio prætereundum, ſed prodendum eſt hoc loco quia ſer duntaxat eſt àmultis proditum, fuiſſe olim non paucos nec ignobiles aucto- annoru mal- fes, qui, ſicut mundus ſex diebus eſt factus, ita eum duntaxat ſex an- ubus ſu du- norum millibus duratutum exiſtimauerint. Vetus eſt traditio, vt zatarue rænotauit Genebrardus in ſua Chronologia, à quodam Helia, non Illo Thesbite propheta, ſed à quodam alio nobili ludæorum Rab- bino profecta, quemadmodum traditur in Talmudicis volumini- bus ordine 4. tractatu 4. cui titulus eſt ‚Sanedrim, hoc eſt, ludicium, vbi ſic eſt ſcriptum, Sex millibus annorum erit mundus,& iterum deſtrue- tur: duo millia fuerunt jnanitatis& vanitatis: duo millia legis Moſaicæ 6 quo millia erunt dierum Meſſia. Quam opinationem, quibuſdam cõie- Kuris fulcire voluit Rabbi Iſaac ſuper primum eaput Geneſeos, aut primum verſum libri Geneſcos, qui continet ſummam totius mundi, ſexies habere literam Aleph, quæ Hebræis denotat wille- narium numerum tum inquit Deum ſex diebus feciſſe mundum, & ſeptimo die requieuiſſe, apud Deum autem mille anni compu- tantur dies vnus, ſic enim dixit Dauid Pſalmo 89. Mille anni ante ocu- los tuos, tanquam dies heſterna quæ praterit.( Simile eſt apud Petrum in cap. 3. poſterioris epiſtolæ: Vnus dies, inquit, apud Dominum, ſicur mille( mmi,& mille anni ſicut dies vnus.) Addit etiam, primos ſex homines in generatione Agam ‚vnde genus omne hominum propagatum eſt, ſcilicet Adam, Seth, Enos, Cainan, Malaleel, lared, fuiſſe mortuos, ſeptimum autem Henoch viuum eſſe tranſlaram; quafi per hoc inſi- nuetur, poſt ſex millenarios annorum quibus labor& mors in mun- do regnauerint, in ſeptimo millenario initium futurum quietæ& immortalis vitæ. Verùm iſti Hebræis ſua illa ſex mille annorum di- ſtributio& computatio non bene conſtat. Namque ante legem tran- ſierunt ab origine mundi bis mille quadringẽti octoginta tres anni: tempus autem legis Moſaicæ vſque ad mortem Chriſti, per quam ler Moſaica eſt abolita, non pluribus conſtat annis quam mille quingen- 2 tis ſeptuaginta. VERVM, non miror placuiſſe hoc commentum Hebræis quos non niſi fabularum& mendaciorum portenrta delectant: illud equi- dem demiror, placuiſſe etiam viris in Chriſtiana diſciplina propter veruſtatis auctoritatem,& doctrinæ ac ſanctimoniæ laudem nobilil- fimis. Hocenim cenſuit& tradidit Iaſtinus Martyr ‚reſpondens ad quæſtionem orthodoxorum ſepruage ſimam ſecundam,& Irenæus lbro quinto aduerſus hæreſes, capite vltimo, Lactätius quoque libro 7. Diuinarum inſtitutionum cap. 14. Hilarius ité canone 17. in Mat- theum, necnon& Hieronymus in Epiſtolari expoßtione Pſalmi ocogelt 13agelnin chæansquar- lugylina oConkan ulixoripi auitritose entis därato icer diglto gentorum an canpotation erim Chliſtu Mxioſore m B tum Cheitti glmumod 1mos.hc dwogbele ote iame millia fal tione tem, emdemqu mum nonco conlamma Kamtécet ram ſciti lqaum: nis jam t nemyſqo Ganqae dam lext lummai ele pors omnes lauian, D das dl prehenl Abrahag Dauidl vf ginta ttes ſeeundü! nouem. a triginta: Kincom nundam, lotebus— lllseſt ge 8 dur ekin 3 ngelis 4 8 1 6 — Pma denctau, erii perternariam. Yerin 1. 4t ur* 4 adun, curiof aen k Kdunt. um, ſed Prodendum eäideſn im non paucos nec igrodle 43 cn tactus, na euw doru lamauerint. Vetus dmh r Chronologia, àqaoim del 4 AAASr N laodam aho nodih laszonn * X tulus eſt, Sanednm, Doc ch h n Fmid. pu 4⁷ m er„ un C a: Aue mällid bru A C vantun: duo milia lyi Iha Quam opinationem, qudutm 8 4 „ rifun Hlaac lupet primum apu da nclcos, qui continet laman 4 G Alcph, qux ebtzus cenonr 4 4„ „ D d„hne Ae Al“ e KRbos Kc 1 41 4 † 4 pud Deum autem mule we ½ 4 3 4“ 9 n 1t Dauid lalu 0 9. Ie ns A 1 1, 4 1* 40H 3 7 7. Hmle en be n qult, pud Denan 4 4. 14 r or ““ eiN s krur M. Ad Incnam, pimo “ Oorn ne al mmacm kiofag II 1 4 6 4 1 p 4 “ 4e raned nah„Malalcel, An 2. t r 8 zn „ AAII um 9* Ao n n. er wile u UHebtan! aun As T N amqoe u chne n* 1 ½ 0- c quadt gcu ddo 4 Chnk r? 4 ottem Chnh ane 19 12 34 1 anam eg „nmentol 6. ͤͤͤ 1— 5 a 84 ¹ 1. hnſtiana ll a viris in Chn 39 4 4 A 1 *.„ nmooll!. 4 4* 49„* d0 ALut X nns M 1 lol. .* 1* K 844 N Keh 1* 1 A8. 030 8 1 1 4 10“⸗ 4 4 ſ““ 11 2 4. A1 us 1ℳ 1N GENESIM, L. I B. J. chæam, quartũ caput explicans:eamdemq́; traditionẽ commemorar Auguſtinus libro 20.de Ciuitate Dei cap. 7. Germanus vero Epiſco- pus Conſtantinopolitanus in libro de Theoria rerũ eccle ſiaſticarũ, teſtimonio Hippolyti& Cyrilli, ex libris quos iſti ſcripſerunt de Antichriſto-confirmat, mundum ſex millibus annorũ ſuperq́; quin- gentis duraturũ: Et hoc ſignificari ait, cũ Pontifex populum bene- dicens, digitos artollit, ad demonſtrationẽ numeri ſex milliũ quin- gentorum annorũ compoſitos& aptatos. Sed ſua iſtos coniectura& computatione annorum falſos eſſe, euentus declarauit: affirmant enim Chriſtum veniſſe in mundum initio ſexti millenarij, eòq; cõ- pleto fore mundi huius conſummationẽ& finẽ: atqui poſt aduen- tum Chriſti ad præſentẽé annũ milleſimum quingentefimum octo- geſimumoctauum, annos mille ac propè ſexcentos præteriiſſe cer- nimus. S. Ambroſius libro 7. ſuorum Commentariorum in Lucam, propterea ſibi probari negat eiuſmodi traditionem, quòd ſuo tem- pore iam exacta eſſent ab exordio mundi pluſquam ſex annorum millia, falſa,vvt opinor, Chronologia perſuaſus. Beda in libro de Ra- tione temporum capite 65. eandem traditionem liberè contemnit, candémque reiicit Auguſtinus in enarrando Pſalmum octogeſi- mum nonum, ceu minime congruentẽ Sscripturæ, quæ negat tẽpus conſummationis mundi poſſe ſciri ab Angelis: nedũ à mortalibus. Si autẽ certum eſſet mundum ſex annorũ millibus duntaxar duratu- rum, ſciri etiã poſſet quantũ tẽporis ad eius cõſum mationẽ eſſet re- liqaum: Cõputatis enim ab origine mundi ad preſentem annũ an- nis iam tranſactis circiter quinquies mille ſexcentis, profecto ad fi- nem vſque mundi non plures ſupereſſent anni quàm quadringenti. Quanquã autè traditũ eſt a Patribus, in ſex ætates diſtinctü eſſe mũ dum ſextã atq; vltimã ætatem à Chriſti aduentu incepiſſe,& ad con- ſummationem vſq; mundi protrahendã, non ob id tamen cognitum efſe poteſt quàm longa futura ſit hæc ſexta ætas, cũ priores quinque mnes diſparis fuerint durationis. Prima ſiquidé ab Adamo ad di- 2 lauium, conſumpſit annos mille ſexcentos quinquaginta ſex: ſecun- da,à diluuio ad ortum Abrahæ, ducentos nonaginta duos, vel com- prehenſa generatione Cainam trecentos vigintiduos: tertia, ad Abraham vſque ad Dauid, nongentos quadraginta duos: quarta, à Dauid vſque ad captiuitatem Babylonicam, quadringentos ſeptua- ginta tres: quintanà captiuitate vfque ad Chriſti domini aduentum ſecundũ Bedã in libro de ſex ætatibus mũdi, quingentos octoginta nouem:at ſecundũ veriorem certioremq́; Chronelogiam, ſexcentos triginta: ſexta, ab orru Domini noſtri vſque ad finem mũdi incertæ & incompertæ mortalibus durationis eſt. Nam coniectura illa quo- rundam, argumentantium êxtremam hang ærxatem ſiçuraliis mulrtis 193 A odtogeſimi noni ad Cyprian um,& in commentariis ſuis ſuper Mi- Diſtinclio ſex ælat um mun- d.& cuiuſq, earum dura- tionis deter- minatio. Refutatur quorundaà i na nis conieclura de duratwne mundi. tis rebus, ſicetiam durarione parem& æqualé fore priwe ætati fu- 4 tilis eſt& infirmo ſubnixa fundamente, quæ profecto ſi vera eſler, Comm. in Gen. Tom. 1. B non ———— 1 G non longe abeſſet co cOM MENTARIORVM nſummatio mundi: nõ enim plures quàm octo .....* & ſexaginta anni ſaperatent. At enimuerò cum tam graui oratione Aclorum 1. Chriſtus reprehenderit curioſam Apoſtolorum ſciſeitationem q faruris temporibus, dicens eis, Non eſt veſtrum noſſe tempora vel n menta, quæ Pater poſuit in ſua poteſtate,& alio loco inquit, De die auta Malthai 24. illa& hora nemo ſeitneque A ngeli cœlorum, niſi ſolus Pater: proſecto val- de temerarium& perquam abſurdum eſt, de futura mundi duratio ne quicquam explorati certique velle deſcribere. DIS E4119. Cur Moſes hoc loco, creationem Angelorum b non expoſuerit. E Xplicanda eſt vltimo loco, quæ hunc librum claudat, ¹ 5 W minime prætermittenda quæſtio, cur Moſes qui de 194 & Eccleſiæ à videatur An ucaritee eprobatur ae licet nuſquã Scriptura docete quibuſdã ei9 ſ 4 14u0 tempofls inirio eſſe factos 5 id ramen ex Htoniin nelus onencna, ner obſcura nec infirma ratione colligitut. Kantegas Dei Snm 8. dicitur Sapiétia füiſſe ex omni erernitate, erat, Et 1. ca Eeckk Aeu⸗ faceret, fuit ergo quãdo nihil à Deo fadtiũ tia. Huc facit& Aln eeeh Prior omnibus creata dicitur eſſe Sapien- rei illud eriam fidemf ehaeeeneunae aie Ohne creaturam. Huic quoque . m facit, quo. quicquam proprium Dei 39 4 ſolet Scriptura æternitatem tanqua ei, eique ſoli cõueniens prædicare. Cum igi⸗ Primum quo-&— b quo- tur Angeli& creati ſint à Deo,& ab ali poris principi aliquo tẽporis principio,& fint rumdam reſ- Orinsi principes hui ponſum, quod P us mundi partes, non temerè in dubium vocatur, cut 2 b- Moôoſes deſcribẽ . ribẽ irr —— vam ä40 wundi molitionem eorum effectionem tacuerit. põdẽt, Moſen, quod videret Hebreos eſſe perquam rudes, nec ſpiritualium rerũ intelligẽtiã edenanchen doctrinæ capaces, ad eorum caprum& b perata& accõmodata ſcriptione ſua, huius dũtaxat mundi mundi col g- rerum moe zocete,l9- wam coligo punc noducm zu, amliin päleis tamen ueioned fuill ctedime daos ingenio à Cuodpätela dopolttot ſecto adotau gutatem é elen eui cololtd eo ſoperledll &probabi ſetiptionet ludæiextt cepetant, docmlde Daradiſo bim vt quam iſt cerit, cot er leilic uhilean teteel nec fall mihitan canona eiug lecr Jeuerian breisha cömemd luperli 8 aſtra O Us aqua TARIORvL dandiee: mndnnä enim gf kemm etoc* ſa m iam taue Am Apoſtolor- 4 „Akoſtolotum ſciletin 1Nn 2 Deſtrum mſet 9 8,,. 4 ao loco mqt, Dea A. erum, niſi ſalua kann eui 8 M „ 1 1“ KcAo! ech Angclotu Xpolucn Ad⸗ 1 loco, quæ hunc ibeunt- la quæſtio, cut Mos 4 8 1 cul 1 1 ncium, ceteratum tetunmn 1 1 4 unt, lolam Angelotancaa aum ſas non eſt ambigen; 1 4 4 chifhme docmit Dmta Juidus euam Angelos un 8 b eitacm 5 A ocet, de iuus itt hium 47 Arust eA erns . 1 ouectotu Daniells 6AA — 8 luit creaſſe cœlum&oam 4 Daa auxcunque in eis lunt. Pudi e 1 2 1.(M eſſe conditan M 2 4„A 8 ancioatus, thtonos, potetla 1 n * 1 rAHIe * 4“ „ 9 4 4 1 4 110e K *. . ꝓ A adt m 14 „ 1 ſeut necih dn — Hcitut Sapielld! 1 ½ M ſaille 4 2l. A IN GENESIM, I. I B. I. 195 mundi corporati& aſpectabilis originem& procreationem expli- care voluiſſe. Hæc reſponſio mihi pleniſſimè ſatisfacit: Moſen nanq; rerum modo corporalium& quæ ſub ſenſus cadunt, effectionem docere, mihi perſuaſum& certũ eſt, idemꝗ́; exiſtimaſſe B. Hierony- mum colligo ex iis, quæ ſcripſit ipſe in 139. Epiſt. ad Cyprianum ad hunc modum, Moſis ore creationem mundi,& eorum dutaxat quæ viſibilia Alterum re- ſunt, conditionem hominis,& omnis retro hiſtoriæ didicimus veritatem. Per- ſponſum A- multis tamen probata eſt ea ratio, quam Athanaſius reſpondens ad aie 4. quæſtionem Antiochi(ſi tamen Athanaſium eius libri auctorem Tpeodereti. fuiſſe credimus)& Chryſoſtomus atque Theodoretus tradunt lu- dæos ingenio fuiſſe ad idololatriam admodum lubrico& procliui, quod pater argumento vituli aurei, quẽ recentes ab egreſſu ex Ægy- pto, poſt tot tantãque prodigia à Deo facta, tanquam Deum in de- ſerto adorauerunt: quare Moſen veritũ ne ſi cœleſtium mentiũ di- gnitatem& præſtantiam Hebræis aperirer, hinc illi occaſionem ca- perent exiſtimãdi Angelos eſſe Deos,& diuinis honoribus colẽédos, cõſultò eorũ creationem in enarrãdo mundi opificio, cõmemorare ſuperſediſſe: Verùm hanc rationem, vt perunlgatã, ita minimè firmã b & probabilẽ eſſe probat Toſtatus hoc argumento. Ante huius libri Tohatas refäl ſcriptionem& egreſſum ex Ægypto, Angelorum notirtiã habebant 2i hebpedhm Iudæi ex traditione maiorũ, quibus ſepenumero eos apparuiſſe ac-" οum. ceperant, velut Agar, Loth, Abrahe,& lacob, quas apparitiones etia hoc in libro narrat Moſes, quinetiam ſtatim vt Adam eiectus eſt de Paradiſo, ſcribit Moſes, in eius loci cuſtodiam poſitum eſſe Cheru- bim, vt ab ingreſſu homines arcerer, quinimò ob eam ipſam causã quam iſti afferunt, cur Moſes nullum hoc loco verbũ de ângelis fe- cerit, conuenire maximè videbatur vt eorum creationem expone- ret, ſcilicet vt ita omnem Iudæis idololatriæ occaſionem precideret: nihil enim periculi fuiſſet, vt quiſquam ludæorum Angelos crede- ret eſſe Deos,& vt Deos colere veller, quos ex Moſe cognouiſſet, nec faiſſe ſemper,& ab alio eſſe factos ex nihilo,& in numerum at- que ordinem craturarum coactos. e B. AvGVSTINVS lib. 12. Confeſſionum,& lib. 11.de Ciuitate Tertium re- Dci,& 1. lib. de Genefi ad literam, cenſet non fuiſſe à Moſe præter- Ponfum Au- miſſos Angelos, ſed eum per creationem cœli& lucis, figuratè inſi- Lih, en., N nuaſſe Angelorum creationem: idẽ ſentit Beda in Hexameron, quod 2, n mihi tamen non ſit veriſimile. Eſt enim narratio hæc Moſis hiſtori- ca, non aliam ſententiam propriè reddens, niſi quã exprimunt verba eius ſecundũ propriã vſiratamq́; eorum notionem& vſum accepta. Seuerianus, vt citatur in Catena, Moſen ait eo cõſilio ſeripſiſſe He- bræis hanc Coſmopœiã, vt(quia illi Egyptiorü quibuſeum diutina cõmemoratione ac cõſuetudine verſati fuerãt, impiis erroribus atq; ſuperſtitionibus imbuti& infeci erant: Aegyprij autem moderabãt & aſtra omnia quæ in cœlo ſunt,& multa de animalibus terreſtri- bus aquarilibus,& volatilibus, necnon& homines quoſdam di- B 2 uinis „„/, 1 Explicatur COMMENTARIORVM 196 uinis honor . ietate aduerterer. Omiſit igitur incorporearum rerum opificium, & ea ad quæ ſenſibus patent; ſeriptionem applicuit„Vr hæc omnia duæ cum voluptate cernerent& admirentur nõ Deos eſle, ſed Dei Eae P.„ A; pera,& ab initio temporis& ex nihilo facta intelligerent. Baſilius, — en re 3. 3 Ambroſius, Damaſcenus, proptereà putant omiſſam eſſe à Moſe crearionem Angelorum, quod is voluerit tantummodo deſcribere 8— 95 1. 7 4 originem huius muhdi corprei, earumque rerum omnium, quæ ſi- 5 4 8„ 1.— mul cam mundo ſunt condiræ: Angelos verò multis ante hune mu⸗ qum ſæculis eſſe factos. hoc ſi verum eſſet, ommnem propoſitæ quæ- ſtionis difficultatem exauriret. VERV Mea de fe magna lis eſt inter Patres. Etenim ferè Græci —„ s Ouarku re⸗ „ ſonſum. Diſp utatio- creati ſint an· te hunc mun- dum reunt. ſuerunt multis ante hune mundum ſæculis Angelos eſſe à Deo con- ditos, hoc tradit Origenes in opere ſuo wepi 2&αν½& homilia 4. in Iſaiam, Baſihius 1.82 z.homildn Hexameron, Gregorius Nazianze- nus in oratione de Natali Domini, Seuerianus& Diodorus eiuſ- dem ſententiæ fuiſſe, prohibentur in Catena: idem reliquit ſcriptũ corpo- 6* 4 Prima opimio. fuiſſe creatos 14L 481 2 lib. de flde, capite 3. Damaſcenus: ex Latinis autẽ, hoc etiam pto- ante mudum. 1241 17 lihe mudum, Par fjilarius libro. 12.de Trinitate, in libello contra Auxentium,& Ambroſius libro 1.in Hexameron, capite 5.& in Præfatione in pri- mum pſalmum, Hieronymus item ſuper 1. caput epiſtolæ ad Titü, Iſidorus etiam libro I. de Summo bono, cap. 12. quin Caſſianus in collatione„ca. 8. neminem fidelium inquit ea de re poſſe dubitare. Pro hae opinione duplex affertur ratio:tum quod Angelus ſicut di- gnitate præcellit mundum corporeum, ita conueniens erat vt eun- dem eriam antiquitare antecederet:tum etiam quod in 1. capite Ec- cleſiaſtici ſie eſt ſcriptum, Prior omnibus creata eſt Sapientia, exiſtim ant autem pet ſapientiam ſignificari naturam Angelicam, quam Deus locus Eccle- ſaſtici cap.. ſtatim ab initio ſcientiæ& ſapientiæ pleniſſimam condidit. Verùm neutra ratio cogit: non prior, nam homo poſt ſtirpes& cunctas animantes creatus eſt, quibus tamen dignitate multum anrecellit: nec ſanè poſteriot, quod eo loco per ſapientiam non Angelus; ſed Verbum diuinum quod eſt ſapientia Patris inrelligi debet, vt ex aliis e ** OU 11142 1 15. 1, 1 9 eiuſdem ioci cireumſtantiis liquido conſtat. Dicitur enim ibi, da- pientiam eſſe inueſtigabilem,& effudiſſe illam Deum in omnia ope- ra ſua eam que ſemper fœiſſe cum Deo,& ante omne æuum: quæ in Augèlorum naturam minimè conueniunt. Dicitur autem Dei Sa- 8 4 1pE.. 4. 1. pientia, qut eſt Filius, creata, pro eo quòod eſt producta ſeu genita. 6 K 8 8 8.. 2**. d 1* 4 4 Solet enim Scriptura; teſte Hilario, Filtum Dei dicere genitü, non- nunquam etiam creatum, proprerea quod productio Filij Dei ha- bet in ſe quiequid eſt perfectionis in genetatione& in creatione. EX Leneratione quidem habet,, quod Filius non eſt productus ex nihiloſed exſubſtantia Patris eique conſubſtantialis ex cap. tatione b verò habet quod ſit productus ſine vlla Pattis mutatione, variatio- . ne aut bus colebanr) eos ab iſtiuſmodi ſuperſtitione& im- 4 4 te ram Angel ſcriptores,& de Latinis quicumque fuere ante Auguſtinum, cen- 1 1 otinuoc umum Truut forinum ve- lis videri,co rtutptius wimuseltct duin quod 3 elle creuuc Rlob, Eed cteaute. pe uraot dad tionem bo delinieror Angebel ammelau habent be Angel mei „uſum A E Kopaltim Arr ouipoſt mündo Incarnat tint erea lbro nn, ad littere cet, Ang gorius,! aue ſche bus alte D cipio, h ccelum, V cipin ſg eiter ſed ditas elle pture du finul Vet gnifcate derlalitat eicep bo,cr [Dapag 8 aemntpelem d 4 84 Ü/„ * putant Omiſ r . 1 4 Qam 2 . 18 A üRw Rumnde - ¹ iromn Mdrghah L 3 klopoha IN GENESIM, L I. I. ne aut inuocatione. Vel certè non aliud ſignificatur illis verbis, Prior omnium creata eſt Sapientia, quam Sapientiam non cœpiſſe ſimul eſſe cũ creaturis, ſed ante rerũ omniũ creationẽ, fuiſſe ipſam apud Deum. GENNADIVS profecto& Achacius, vt traditur in Catena, de- rident& damnant ſupradictam opinionem tanquam fabulam è Pla- tonis Timæo ſumptã, quo in dialogo fingit Plato Angelos, quos ipſe vocat Deos iuniores, fuiſſe antiquiores mundi opificio: quin animos hominum vetuſtiores corporibus facit. Sibi verò aiunt iſti veriſimi- lius videri, conditos eſſe Angelos poſt mundum corporeum, fimili- ter vt prius formatum eſt corpus hominis, poſterius autem ipfius animus eſt creatus. nam& Paulus docet, prius elſe quod eſt animale, quam quod eſt ſpirituale. Nec defuere qui exiſtimarunt Angelum eſſe creatum ſimul cum homine: quod apud lob capite 40. Deus di- xit Iob, Eeoe Behemoth quem feci tecum, hoc eſt, eodem tempore quo creaui te. per Behemoth autem multi de ſanctis Patribus interpre- tantur diabolum. Sed huic opinioni maximè obſtat, quòd ante crea- tionem hominis ſacti ſunt Cœli, qui motu ſuo ſex dies illos primos definierunt, peregerunt atque diſtinxerunt: motus autem Cœli ab Angelo efficitur. apud Iob etiam cap.; 8. dixit Deus ipſi Iob, V' bi eras, cum me laudarent ſimul astra matutina,& iubilarent omnes fili Dei? vel vt habent Septuaginta Interpretes, Cum me magna voce laudaren: omnes Angeli mei. Quo perſpicuè intelligitur ante quartum diem quo crea- ta ſunt aſtra, fuiſſe iam Angelos: id quod bene colligit ex eo loco Iob, Auguſtinus lib. 1 1. de Ciuitate Dei, cap. 9. AITERA eft ſententia Auguſtini,& fere omnium Theologorum qui poſt Auguſtinum Latinè ſcripſerunt, Angelos ſimul cum hoc mundo corporato eſſe creatos. Nam licet Auguſtinus 1. libro de Incarnatione Verbi, cap. 6. incertum eſſe tradat, quando Angeli fue- rint creati: tamen nec Auguſtinus eius libri auctor creditur,& ipſe libro 11.e Ciuitate Dei, lib. 12. Confeſſionum, lib. 1.& 4. de Geneſi ad litteram aliiſque compluribus locis apertiſſimè& affirmatiuè do- cet, Angelos ſimul cum hoc mũdo eſſe factos: idemque ſentit B. Gre- gorius, Beda, KRupertus, Hugo, Magiſter lib. 1. Sententiarum, omniſ- que ſchola Theologorum. Probatur hæc ſententia duabus rationi- bus: altera eſt, Moſen dixiſſe, Deum creaſſe cœlum& terram in prin- cipio, hoc eſt ante alia omnia: non igitur creati ſunt Angeli ante cœlum, parum firma ratio eſt: reſponderi enim poteſt, illud In prin- cipio, ſigniſicare principatum ordinis, non vniuersè tamen& ſimpli- citer, ſed tantummodo comparatione rerum corporalium quas con- ditas eſſe deinde narrat Moſes. Altera ratio nititur illa ſententia Scri- pturæ quæ in capite 18. Eccleſiaſtici, Qui viuit in æternum creauit omnia ſimul. Verum nos ſupra luculentè oſtendimus, Simul eo loco non ſi- gnificare ſimultatem temporis, ſed ſimultatem collectionis& vni- nerſalitatis: Significare enim Deum pariter, communiter, nulloque excepto, creaſſe omnia. Theodoretus quæſt. z. ſuper Geneſim confir- 3 mat 197 Secunda opi- nic Angelos uiſſe creatos oſt mundum cor poreum. 1. Cor. I. Tertia ſenten tiæ, Angelos ſimul cu mùu- do corporeo eſſe creatos. Non eſſe Au- gu Nini ilium libellu de In- carnatione Verbi. 8 COMMENTARIORVM mat eandem opinionem duobus argumentis. Tum quod cum An. 4 cli ſint finitæ ac determinatæ naturæ, non niſi loco aliquo definiti ac determinati conſtare poſſunt, quare ante mundum corporeum eſ- ſe non potuerunt: cui rationi fortaſſe aſſentirer, ſi quod pleriſque Pa. trum eſt viſum, Angelos eſſe corporeos crederem. Tum etiam quod Paulus docet in epiſtola ad Hebræos, cap. I. omnes Angelos eſſe ad- miniſtratorios ſpiritus in vtilitatam hominum: ante mundum au- tem Angeli nullo miniſterio in vſum hominis fungi potuerunt. quod argumentum quàm ſit infirmum, per ié quiuis ettam non admonitus à nobis, facilè intelliget. S.Thomas 1. parte quæſt. 6 1. art. 3. ad hunc Angelos non eſſe factos ante mundum. Primo 198 — —— B. Thomæ ar- gumentatio, modum argumentatur, quod Angek fumit, Angelum eſſe partem vniuerſi, non fuerint non eſſe perfectam ad hoc, non fuiſſe conueniens vt naturam Ange- e naun licam Deus conderet imperfectam; er his colligit ante mundum non 4 eſſe creatos Angelos: quæ argumentatio fortaſſe apud doctos viros non multum haberet ponderis. Mitto cætera excutere, illud tantum dico, fore vt valeret concluſio B. Thomæ, ſiquidem Angelus pars eſ- ſet mũdi vel integralis, vel eſſentialis,(ſic enim hoc tempore in ſcho- lis loquuntur Philoſophi:) huiuſmodi enim partes quia non ſunt per ſe completæ naturæ, ſed in id inſtitutæ ſunt vt aliam rem cuius par- tes ſunt, componant& conſument, proptereà extra totum imperfe- äl Cas eſſe neceſſe eſt. Angelus verò non ſic eſt pars munqdi, ſed ratione duntaxat ordinis ſeu coordinationis omnium rerum: nec eſt pars mundi tanquam pendens à mundo⸗ ſed quæ ipſum mouet& regit, ſi- C militer vt conſules, tribuni, prætores,& cenſores partes erant reipu- blicæ Romanæ: huiuſmodi autem pars extra totum, naturam ſuam retinet, ſicut extra nauem gubernator ‚extra exercitum centuriones ac duces, quid quod nõ ob aliam cauſam exiſtimatur pars munqdi eſſe Angelus, quam quia cum eo cohæret quodam modo& coniunctio- nem habet:at quàmꝰ non aliam certè, quam quia mouet, adminiſtrat & quodammodo gubernat mundum: huius autem muneris functio non eſt Angelo naturalis, ſed voluntariè ſuſcepta& ad tempus impo- ſita ei à Deo, nempe ceſſura poſt diem iudicij. b Aucloris d igi iudi foris de QVvAEN AM igitur eſt noſtra ſententiad equidem iudico, ſenten- hac quæſtione judicium, C hanre uia. 9 quaſi indubitatum& certum Fidei Catholicæ dogma: Angelos enim eſſe creatos ſimul cum mundo, nec vſquam tradit Scriptura; nec euidenter ex ea colligitur, nec multum intererat Fidei Catholicæ vt id ab Eccleſia decerneretur. Nec verò tot Patres antiquitate, do- l ctrina ſanctit atéque præſtantes ‚contraria fidei Catholicæ docuiſſe & ſcripſiſſe fas eſt credere. Auguſtinus quidem certè huius princeps & auctor ſententiæ, lib. 11.de Ciuitate Dei. c. 2.ita ſuam probat opi- ninem, vr contrariam non damnet, ſed permittat cuiq; vtrã voluerit liberè ſequi, dũmodo ſpirituales ſubſtantias, nec à Deo creatas neget, nec Deo faciat coæternas. Huius veſtigia perſequens Theodoretus in tum partem extra ſuum totum i tiam Auguſtini, vt ea maximè probetur, non eſſe tamen habendam D tertlà K uttia qpet got argul nacunus e Hlac aulem 1 ſrduenn elle com mu moueor plul magni Lalet retbs odice dom foerun res elent ca ſcondavel aliei Aiqh wen carid gi ſec wisdood credete& ront, àͤbo temädun Dominus diabolo& clyplen ealleK d incelo.- hat o4. in arlo, 5 iotidu raoi lna⸗ tas ume ſaciat o tellige cretalis opolcu gendus 61guo. Sed fme Cram axhoj ſonua AXIORxI argumenris. Tum duot turx, non niſ loco** au Ia 4 1 418 ante mund um corpana — 1Arodplei poteos cradetem. Tuntias 104, Cap. 1. om* P.l. omnes Angdlas attm aocinum: ante muncn Alum hominis fungi poruem Per le qaiais etiam uonam mas Parte quxtt 41..z3 n elle ſactos antemanimn, * actn, tum partem exualamn 5 alle allentiter, 1 4 4 6 Umfromuaren v1ö“ D00 lec 1 4 4 Mrieca denk 3 enim pattes qu dce 6 ARr vLraAame uit unt Aamtene 1 44 4 * * 4 “ le conueniens wanum F 8„ e hu colhen ante Moncn 4 1 G 4 4. gumentano fortalle apod toh * 11 Ltto cxterz excatete, lule „ 8 G AIAaM 4A Aalne nquldem Ueelca * 1N GENESIM, LIB. I. 199 A tertia quæſt. ſuper Geneſim, cum opinionem quæ eſt Auguſtini ali- quot argumentis comprobaſſet, ſubdit, Tlud porro ſcire neceſſe eſt,omnia quacunque extantexcepta ſancta Irinitate naturà habere creationi obnoxiam. Hoc autem conceſſo, ſi quis Angelorum turbas ante cœlum& terram conditas eſſe dixerit, non offendet verbum pietatis. Verumtamen vt Angelos ſimul eſſe cum mũdo factos libentiſſimè credam& prope certum habeam, moueor plurimum auctoritate Innocentij tertij,& Patrum Concilij magni Lateranenſis, qui hanc ſententiam aliis præferendã conceptis verbis iudicarunt. Moueor itẽ hac ratione, ſi Angeli multo ante mun- dum fuerunt, vel toto illo ſpatio fuerunt omnes in gratia, quare om- nes eſſent confirmati nec vllus cecidiſſet: vel ſtatim vt ſunt creati, in ſecunda vel tertia morula(quemadmodũ loquuntur Theologi ſcho- laſtici) aliqui eorum peccauerunt: hoc ſi concedatur: nec video ta- men cur id concedi non debeat, quærendum eſt, illi peccatores An- geli tot ſæculis ante mundum conditum, fimul ne fuerint cum An- gelis bonis ab eorum ſocietate& conſortio non ſegregati? Sed hoc credere& pietas reſpuit& ipſa ratio: an verò ſtatim atque peccaue- runt, à bonorum ſocietate excluſi, alièò ſunt allegati? Sed quonaman- te mũdum enim nulla locorum diſcluſio& diſcretio eſſe potuit. quin Dominus noſter in Euangelio Matthæi cap. 25. dixit, Ignem inferni diabolo& angelis eius fuiſſe com paratum: Iloannes quoque in Apo- calypſi capite 12. non obſcurè indicar, Angelos malos& in cœlo pec- caſſe,& de cœlo fuiſſe deturbatos, cum ait, Factum eſt prælium magnum in cœlo: Michael& Angeli eins præliabantur cum Dracone,& Draco pugna- bat& Angeli eius:& non valuerunt, neque locus inuentus eſt eorum amplius in cœlo. Sic eniim hunc locũ multi de ſanctis Patribus& antiquis ſeri- ptoribus interpretantur. Auctoritas vero quam paulo ſaprà memo- raui Innocentij tertij affirmantis, ſpirituales& incorporeas ſubſtan- tias ſimul eſſe ab initio temporis creatas à Deo, quomodo non hoc faciat omnino certum& indubitatum,& quaſi dogma ſidei, planè in- telliget lector, ſi legat quæ ſcribit B. Thomas in expoſitione illius de- cretalis Innocentij, quod eſt inter opuſcula eius vigeſimum tertium opuſculum, vbi intentionem& ſententiam Innocentij exponit. Le- gendus quoque eſt Caietanus in 1. Parte S. Thomæ ſaper art. 3. queſt. 61. quo loco hac de re diligenter& accuratè diſputat. Sed finem ponamus huic libro:& Doctrinam de Aſtris ſcundum ſa- cram Scripturam,& de diuinatione aftrologica, quam ſupra, cum exponeremus quarti Aiei opus, in proxime ſequentem librum re- ſeruauimus, deinceps pertractemus. FILNIS PRIMI LIBRI. BENE S,— 1 “ wkeuen e immot , 5 8 beinf 3 8 S 8 A₰— dio cotad Du in Sactls lb ͤ rriuntur⸗ BE NE D 10 4 celäts en etto elpe COMMENTARIORVM fuef 1IN GENESIM, Rangru drom hunc LIIBER SAECVNDIS. eunt dee 2 cundom lac I Qui eſt de Cœlis& aſtris ſecundum ſacram Scripturam, Aüoncis Xx de Diuinatione aſtrologica. arelea b„„ cepimos. —— , VAERIT B. Auguſtinus capite 9. libri 2. de Geneſi ad wouati Car ſacr ſeri O☛ρ☚α⁴ P litteram, cur Auctores ſacrarum litterarum non apertè Rium:qui enir de e G/& enucleatè docuerunt, quænam eſſer cœli natura, qua- ab Angeli 9de Dhemna⸗ CS lis figura, quanta magnitudo& numerus orbium cœle. nolubiſe b 7 l zicis perpaux e ſtium, qui motus, quæ cœleſtis motus efficiens cauſa,. ndnta0 ea ſeripſerint. quàm ingens& varia ſyderum potentia efficacitas, aliâque huius ge- 0 N ramum! neris multa, quæ tam Philoſophi quàm Mathematici ſolerter inue- tur mot ſtigando argutéque tractando, immortalem ingenij laudem& nomi- luos per ö nis memoriam promeruerunt. Ad hanc quæſtionem breuiſſimè re- in octau ſponder Auguſtinus, Spiritum ſanctum cuius illi afflatu& impulſa patte hu ad ſcribendum incitabantur,& à quo in ſcribendo regebantur atque de Diuit ͤ moderabantur, noluiſſe huiuſmodi res inſeri& immiſceri Saecris lit- nionem, teris, quòd haberent curioſam magis quàm vtilem cognitionẽ,& fu- turũ eſſet vt homines(quæ eſt humani ingenij ad deteriora procliui- . 4 tas) in earum rerũ tractatione poſthabitis vtilioribus, toti verſarentur atque occuparentur. niſi enim hoc ſecutus eſſet Moſes, quàm multa ille hoc loco de rebus cœleſtibus, vniuersâq; natura mirabiliter dif- p putare ac philoſophari potuiſſerleũ ex ea concione B. Stephani quam — — rẽ: hanc tamen eius tantã do Ctrinã& ſapientia ‚litteris commendafl * G in cap. 7. Hiſtoriæ Apoſtolicæ refert Lucas, ſatis cõſtet eũ in omni ſa- Pientia Tgyptiorũ fuiſſe eruditũ& excellenter verſatũ. Nonne Salo- mon; vt in 3:lib. Kegum c. 4.& in hb. Sapientiæ, c. 7. ſcriptũ eſt, omniũ rerũ naturaliũ tam cœleſtiũ quàm quæ ſub ecœlo ſunt, cognitionè ha- buit, quàm vllus ſapientũ huius ſæculi,& ampliorẽ& multo cettio- 3 5 ⸗..* 4.—.. 1 2 & ad noſttam notitiam peruenire noluit Deus; né ſoilicet homines, quorum tatis per ſe pronum eſt ad res vanas ac furtiles ingeniö, ſuper- Genelim aacanea nec quicquã ac ſenté vita bene inf mn xæternam- in!i nacanea nec quiequã ad præſentẽ vitã bene informandam æternam inlibr ge que 1IN GENESI M, LIB. I. or A que adipiſcendam collatura, plus æquo conſectarentur? vtiliora ve- ro,& emendationi vitiorum bonorumque morum inſtttutioni at- que immortalis gloriæ conſecutioni maximè profutura, minori ſtu- dio curaque complecterentur. Multa tamen eaque præclara paſſim in Sacris libris ex ſcientia rerum cœleſtium, plurimis ante Philoſo- phos& Mathematicos ſæculis, quaſi quædam præiacta ſemina re- periuntur. Nec eſt profecto quicquam in ſyderali diſciplina, aut ne- ceſſariis rationibus concluſum, aut manifeſtis exploratum& com- pertum experimentis, quod diuinæ Scripturæ con;rarium vel diſ- ſonum ſit: quin pleraque doctrinæ aſtrologicæ decreta cum ea mi- rè congruunt atque conſentiunt. Quapropter inſtitui ſeribere li- brum hunc de Cœlis& aſtris;& in eo quæ difficiliores& nobilio- B res ſunt de cœlo& ſyderibus quæſtiones, eas non indiligenter ſe- cundum ſacram Scripturam,& doctrinam ac ſententiam Patrum, adiunctis præterea Theologicis ac Philoſophicis rationibus expli- care. Hæ autem ſunt quæſtiones, quas hoc volumine tractandas ſuſ- Decem quæ- cepimus: prima, An cœli& aſtra ſint incorruptibilis naturæ: ſecun- da, Qualis futura ſit poſt diem iudicij cœlorum commutatio& re- piri e ſtiones in prio ri parte huius xplica- ans CapuE 9. UDe nouatio: tertia, De figura cœli: quarta, De numero orbium cœle- da. RoOtes lactatum Mieraumt ſtium: quinta, An cœli ſe ipſi ſua vi naturali moueant, an moueantur nam ellex cœut ab Angelis: ſexta, An poſt diem iudicij omnino ceſſaturus ſit cœli 1 10& numetcse motus: ſeptima, An cœli& aſtra ſint verè animata: octaua, An ſyde- x cœlcſtis wotus che ra ſint aqu calida: nona, An ſtellæ ſint infixæ in orbibus, eorumque tantum motu voluãturzan cœlo immoto per ſe ipſæ propriis agan- tur motibus, ſimiliter vt piſces in aqua& aues per aërem motus ſuos peragunt: decima, An multitudo ſyderum inerrãtium quæ ſunt in octauo orbe, ſit mortalibus innumerabilis. Atque hæc in priori parte huius libri tractabuntur. Poſterior autem pars, bene longam de Diuinatione quæ ducitur ex aſtris aduerſus Aſtrologos diſputa- tionem continebit. OV S TIOo I An ſecundum ſacram Scripturam ſtellæ& cœli natura conſtent incorruptibili. z EGENTI Sacras litteras veraſque credenti,& ſancto- Auflores qui Dm rum bPatrum ſcripta peruolutanti, non poteſt eſſe du- putauerui mi bium quin Cœli aliquo modo interituri ſint,& in me- a ah,gna. S) liorem ſtatum commutandi. Hoc enim concordi ſen-00'“'unn. == tentia tradunt omnes Patres: luſtinus reſpondens ad quæſtiones orthodoxorum 93. 94.& 95. Bafilius homilia 1.& z. in Geneſim, Ambroſius lib. r. in Hexameron c. 6. Gregorius Nyſſenus in libr. de Creatione hominis capit. 24. Philaſtrius in Catalogo hæ- Commain Gen. Tom. 1. reſeon, re omnium hæc ſit ſentenria 4„ 2 mterituru era „ COMMENTARIORVM 102 put epiſtole ad Komanos,& in eiuſdem loei Com. Sed quid attinet recenſere ſingulos, cum fe- „Nec mirum ſane id fuiſſe omnibus b erſuaſum; quippe hoc mulris in locis ſacrarũ litterarum ſcriprum b Tmonia& inculcatum legebant. lob cap. 14.ait, Homo eu7 denensere,nun vefur. d Ae uf 4, et, Aonec atteratur cœlum non enigilabit neo conſuget de ſomno ſuo: ſed ho- 8 mo aliquando reſurget, ergo cœlum etiam aliquando eſt atteren- dum. Iſaias capite 24. Tabeſcer omnis militia cœlorum G. complicabunuur ſicut liber Cœli,& omnis militia eorum defluet:& c. 1. Cœli ſicut fumus liqus- ſeent,& terra ſiont vestimentum attérétuu:& c. 65. Ego creo cœlos nouos& terram nouam. Dauid etiam Pſalmo 10 1. Opera, inquit, manuum tuarum ſunt cælizipſi peribunt& omnes ſicut vestimentum vetera ſcemt:E ſicut operto- rium mutabis eos& mutabuntur. Et in libro Eccleſiaſtici cap. 17. fic eſt, Quid lucidius ſoleꝰ& hic deficiet. Dominus quoque noſter in Euangelio Matrh. c. 2 41 ait, Cœlum& terra tranſibunt,& rurſus Luc. 2 1. Stellæ cadent b de cœlo,& virtutes cœlorum mouebuntur. Paulus etiam in cap. 8. epiſtolæ ad Romanos, Vanitati, ait, creatura ſubiecta eſt non volens: ſed liberabiuur ſeruitute corruptionis in libertatenn gloriæ filiorum Dei:& 1. ad Corinthios cap. 7. Præterit, inquit, figura huius mundi. Et Ioannes cap. 2. prioris epi- ſtolæ, Mundus tranſit& concupiſcentia eius. Sed apertius& explanatius b hoc docet B. Petruszis enim in poſterioris Epiſtolæ ſuę cap. 3. ſeriptũ reliquit, Cœlos igni eſſe reſeruatos in diem iudicij,& eo die magno mil. 14. ſaper 8. ca mentario Theodoretus. impetu tranſituros: tunc etiam fore, vt cœli ardentes ſoluantur& 0 elementa ignis ardore tabeſcant: nouos etiam cœlos& nouã tertam ſecundum promiſſa Dei à nobis expectari. His adiice quod ait Ioan- nes in Apocalypſi c. 6. 2 1.& 22. Vidi cælum nouum& terram nouam Pri mum enim cælum& prima terra abijt. Quin hoc licet etiam argumentæ- ri ex eo quod tradit Moſes in 4. capite Deuteronomij, Solem ‚lu- nam,& aſtra eſſe à Deo creata in miniſterium cuncttis gentibus quæ ſub cœlo ſunt: ſed poſt diem iudicij nec motus, nec lucis, nec deflu- xus aut effectus alicuius cœleſtis miniſterio erit opus hominizergo ö neceſſe eſt tunc cœlos, ne fruſtra ſint, aut perire omnino, aut in aliũ Præter Pla- quaàm nunc eſt ſtatum commutari. Nec ſacrarum modo, ſed etiam tonẽ G Ari-.*. ſawelem, om⸗ Prophanarum iitterarum hæc eſt doctrina: nam præter vnum Afi- nes ferm? Pha ſtotelem qui cœlum fecit incorruptibile,& Platonem qui cœlum daſophi ac Po ſuapte natura vult quidem eſſe mortale ac diſſolubile, Dei tamen 75 emuu voluntate conſeruatum iri, ne diſſoluatur vnquam; Heracliti, Empe- Auando doclis, Anaxagoræ, Democriti, Stoicorum omnium atque Epicu- reorum, quibus adde etiam Sibyllarum carmina ſeu vaticinia, con- cors eſt ſententia, mundum hunc& corrupribilem eſſe,& aliquan- do tandem interiturum. ExX his quæ adhunc dicta ſunt,& aliis ſimilibus quæ in eandem ſententiam(niſi longiores in re aperta nec turbam teſtium defide- rante eſſe noluiſſemus) adduci potuiſſent, ſatis apparet, ſacræ Scri- pturæ diderunt. reſeon, Chryſoſtomus homil. 10. ad populum Antiochenum,& ho- 4 huns o iqvando gabet folch La⸗quals 1 cundocl0 facultatts lu er ſolam ce re Aogolh ru etwe It Cioitate De⸗ nunopetio nccelle pul h duataxar co daLtenim ſaros qu0 dluoiſeic tamendc mam yt di Scholatti Kententia eelilen nrc& ali Kreis ell C pretario! e namq Cclum, hui ep nine tern quitora ſeut veſt los ſede hoc& 4 telponl cogitari tales co lem in te tum ſed non eſta le,& vat daliajta ttausfor, nibug& conciti ellt opus iiuog ui 1 4 8 Aec 4 1 4 1 TAXLONVI 4 populum Am Komanos, R& in eivſden u 8 te cenlere üngie Atum ſaneid fuls 8 1lOci lcruu lrterune- 4p9.14. 4 attir A 8 an; dhdde tee 1ORet labw 4 1 4 locheun th . M zer conſurget de imme. am etiam aliquanao auquando dh n laknd(xlerum,& ama 4 8 e 1 e uer. 5I.( E cu m. 5* 5 Xj- EsN cres enaa 4 1 n 1* 8 41, nm Einentum veteraſeem a 8. 14 3 UAnn Acc.h 8 4 3 . rurtus Lnc ““ UC.. Lauloseinm mch.lh 8 rn e K&K. A K * ans 8 1 1 ccn atdente n ⁵ erTN rlum num G M 4½ S hoc licet timi AU 1 8 A N n ca 0d 8 A 6 u 6 „ 4 CD 4 5 4 IN GENESIM, L IB. II. pturæ doctrinam ſequenti minimè dubitandum eſſe, quin cœlum aliquando ſit aliquo modo interiturum; certe in aliam quàm nunc habet formam ſtatumque redigendum. Sed illud eſt in controuer- ſia, qualis futura ſit ſuprema cœlorum& mundi commuratiozan ſe- cundum ſubſtantiam, vt planè intereant;an ſecundum qualitates& facultates ſuas,& ſecundum actiones& effectus; an tantummodo per ſolam ceſſationem& vacationem à motu, vel aliqua alia ratio- ne. B. Auguſtinus, cuius iam pridem in diſcepratione huius quæſtio- nis fermè Theologis omnibus probata eſt ſententia, in libro 20. de Ciuitate Dei cap. 24. ſupradictum B. Petri locum expendens affir- mat, ſuperiores cœlos in quibus ſunt aſtra, ſupremo müdi incendio nec eſſe purificandos nec ab igne aliquatenus attingẽdos, ſed aëreos duntaxat cœlos& elementa cõflagratione illius ignis eſſe renouan- 2ö.. da. Etenim eodem in loco Petrus ſignificat, eoſdem cœlos igne ar- ſuros qui olim diluuio perierunt, quis autem neſcit aquas Noëtici diluuij exceſſiſſe quidem montes omnes quindecim cubitis, verun- tamen à cœlis ſydereis longiſſimè abfuiſſe: Hanc Auguſtini doctri- nam, vt dixi, plerique omnes ſequuntur Theologi, præſertim autem Scholaſtici, vt videre eſt eorum diſputationes hac de re in quarto Senteneiarum ſuper diſtinctione 48. qui, cum Scriptura inquit, fore vt cœli ſeneſcant, atterantur, liqueſcant, tranſeant& pereanticẽſent hæc& alia eius generis, ſi que ſunt alia, non de cœlis ſydereis ſed de atreis eſſe intelligenda atque interpretanda, nec obſtate huic inter- pretationi, quod Scriptura numero plurali dicat cœlos perituros: ea namque ſeruat in hoc vim& vſum linguæ Hebrææ in qua vox Cœlum, caret numero ſingulari. Illud tamen magis videtur officere haic expoſitioni, quod Dauid Pͤſalmo 101. cum inquit, Initio in Do- mine terram ſundasti,& opera manuum tuarum ſunt cæli, haud dubiè lo- quitur de cœlis ſupremis, at enim mox ſubiicit, Ipſi peribuntz& omnes ſicut vestimentum veteraſcen& mutabuntur:ergo non acreos modo cœ- los, ſed etiam ſydereos Scriptura docet eſſe interituros. Quare vt& hoc& alia quæ in hac quæſtione difficultatem afferre poſſunt, vno reſponſo enodentur& expediantur omnia, admonent duplicem cogitari oportere mutationem& interitum: alterum quo res mor- tales corrüũpuntur& abolentur, amiſſa natura quam habebãt„qua- lem interitum negant Theologi cœlis euenturum: alterum non ve- rum, ſed qui vmbram tantum& ſimilitadinem habet interitus, qui non eſt aliud quam vacatio quædam à priori miniſterio, vſu& ope- re,& variatio ſtatus& conditionis. Peribunt igitur cœli, non vt ani- malia, ita vt diſſoluantur& eſſe deſinant, ſed quia in alium ſtatum transformabuntur, omnibus quæ nũc exercent miniſteriis, functio- nibus& effectibus vacuum. Erenim hominibus quorum cauſa ſunt conditi, è rerra in cœleſtem æternam que felicitatem tranſlatis, non crit opus cœli motu, lumine, calore ceteriſq́ue ſyderũ commodita- tibus, quibus præſens hæc mortaliũ vita fouetur atque ſuſtentatur. 10 C 2 B. Hie 203 Opinio Au- gufini. Opinio S cho- laſticoru Theo logorum. 4 — 1.“ - ööo Notabilis ſen- tentia Grego- rij de cæloru interitu ſubſtatiali, ſea tantum acci dentiali. 1⁰¼ 24. I. Corint. 7. Matth. 24. Apocal.l. E xplicatur locus B. Pe- Ce MMENTARILORV M 204 Beatus Hieronymus, tum fuper 5I. tum ſuper 65. caput Eſaiæ extre- A mam illam cœlorum mutationem& interitum appellat renouatio- nem eorum& promotionem in meliorem ſtatum: Lein Com. ſa- per 65. c. Eſa. ex illis verbis Dauid, Ipſi peribunt S ſen, 3 imentum ve⸗ teraſcent,& tanquam opertorium mutabis eos& mutabuntur, argumentatut interiram cœlorum non fore abolitionem eorum& diſſolutionem, ſed reformationem& renouationem. Neque enim illud quod dixit Eſa. capite 30. Luna fulgebit vt S ol, Sol ſeptuplum lumen accipiet, interi. tum ſignificat priſtinorum, ſed commurationem in melius. Hoc Hieronymus exemplo nobis noto& familiari manifeſtum facir ita ſubi jciens, I nfans cum in puerum creuerit,& puer in iuuenem, 2 iuuenis in virum,& vir in eenem nequaquam per ſingulas ætates perit: idem enim eſt qu prius fuit, ſed paulatim immutatun& atati pristinæ peruſſe dicitur. Quod in. telligens& Baulus Apoftolus loquebatur Preterit enim 7 gura huius mundi. Conſideremus quid dixerit, Figura præteritnon Jubstantia. Hoc idem ſignificai non obſcurꝰ& Beatus Petrus ſecunda æpistola capite tertionam cum s dixiſſet & cœlos& elementa incendio deftagratura& diſſoluenda ele„ Tt intelligere. tur qualem ipſe diſſolutionem& interitum intelligeret mox ſubiecit, N ouos au- tem cœlos& noiiam terram videbimus: non dixit, alios cœlos& aliam terram videbimus, ſed veteres& antiquos in melius commratos. Hactenus ex Hie- ronymo. Pro hac ſententia pulcherrimum locum Beati Gregorij ex libro decimoſeptimo Moralium capite quinto, hic aſcribam. Quæn poteſt, nquit cum per Salomonem dicitur, Generatio praterit& generatin ad- uenit, rerra verò in æternum ſtaticur Beatus Iob omnia humiliari aſſerat& au- ferrisquod tamen facilè diſcutimus, ſi terra& cælum vel qualiter tranſeat vel qualiter mancat, dittinguamus. Viraque namque hæc per eam quam nunt ha- bent imaginem tranſeunt, ſed tamen per eſſentiam ſine ſine ſubſiſtunt. Him namque per Paulum dicitur, Præterit enim figura huins mundi: hinc per ſemai- ipſãm Veritas dicit, Cœlum& terra tranſibunt, verba autem mea non tranſi- bunt hinc ad Toannem angelica voce perhibetur ‚Erit cœlum nouum& terra noua: quæ quidem non alia condenda ſint, ſed hæc ipſa renouantur. Cœlum igitur& terra tranſit& erit, quia& ab ea quam nunc habet ſpecie per ignem tergitur,& iamen in ſua ſemper natura ſeruatur. Vnde per Pſalmi- ſtam dicitur, Mutabis eos& mutabuntur. Quam quidem vltimam commu- tationem ſuam ip ſis nobis nunc viciſſitudinibus nunciat quibus noſtris vſibus indeſinenter alternant. Mam terra à ſua ſpecie, hyemali ariditate deficit, ver- nali humore virideſcit. Cœælum quotidie à caligine noctis obducitur,& diurna claritate renouatur, hinc ergo fidelis quiſque colligat,& interire hac,& tamèn per innouationem refici, quæ constat nunc aſſiduè velut ex defectu reparari. Hec Gregorius. S Ep quia verba illa Petri non ſemel in hac diſputatione com- memorata, aut deinceps commemoranda obſcuritatem& difficul- triz. Epi. c.z. tatem habent, maximeque attingunt præſentem controuerſiam, ſubtilius& accuratius explananda ſunt. Sic autem, inquit Detrus, Caæli magno impetu tranſient, hoc eſt, in morem procellæ tranſibunt: non — msſelo Ciuitae he⸗ tis cfenno yud godee Detkus le di contat Ded nin qoattuo rur emmaem rits nunſij ſuum‚ians Nuus cœlbs tgeunidh Etmure lan daanrdot petitura von mou mate,quij capite de vetbis tra poron e C Btexbun culum nomine nequad liei ſec terpreta aqua iu ctos Th ſtione duo il quodp D& kan bus ma ruptioni ſitfutur dentur! tantiam di eapi daneng differt.( lt mcon dete, N 1TARI [L.wum ſaper L 4 a Kmternu 4 s äAr otem katum: Rn . 9XVI 6) apun Ka m appella un R. 4 Derih.. erbm: um deſtm ³8 7 ʃ erh A„ude) 40 A 9 1 d 8 ec „ * dotum R ülſchn 1 ae enim ilndon A 4 Lonen aceh— 1 4 Arn. 4 4 Ra mech In de 4 8 4 &namm . AA * 5 malenen 19 1 425 3 4 ari manifetma A. AIIof Horn 4„ 1 lUden A 4 uMt perzſe batw. 4 8 * 142 mrmhan [uDr antu. Hc um g . 44 4 Ii nis urmuunn ten 4 ¹ 11 2 memt. „ 1,11 1 „ M 711 4 2 5 47 Nt. N A! . A⁴ 18 . 4 1runn ue e M 41*☛ι 4 ene 1 27 4 4 urs E 4 „ Pr c 9 3. . nr her ra 4“] aut 4 aut 3 4 . 4 4. 4 66 4 434 1 N GENESAILM, L I B. J. 205 A non quidem amiſſione ſubſtantiæ ſuæ, ſed ceſſatione miniſteriorum ſaorum; ſuique ſtatus renouatione: Elementa vero calore ſqluentur, hoc eſt, ardore ignis æſtuanria à cunctis ſordibus præſentis corruptio- nis, velut aurum igne purificabuntur. Auguſtinus libro vigeſimo, de Ciuitate Dei capite vigeſimo quarto, quod Petrus dicit de elem en- tis, refert non ad omnia quattuorsſedad ea tantum quæ in imo ſun t apud nos, terram nimirum& aëtem: pro quo facit quod præmitit Petrus de diluuio, quod inferioribus duntaxat elementis nocuiſſe conſtat. Beda verdò, quia Petrus indefinitè dixit elementa, putat om- nia quatrtuor, eſſs intelligenda: ſcribit enim ad hunc modum, Quat- tuor ſunt elementa quæ ignis ille maximus abſiumet duo quidem in totum, ut penitus non ſint; videlicet ignem& aquam; duo autem in meliorem reslituet faciem terram nimitum& aërem: quod ſatis innuit Petrus cum ſubiunxit, Nouos cœlos,& nouam terram evpettamus, per cœlos aẽrem ſignificans. De igne verd& aqua nihil tale legitur: quinimò in A pocalypſi capite æi. raditur. Et mare iam non eſt. Hæc ferè ille. Videtur igitur Beda ſenſiſſe, de quattuor elementis, duo poſt diem iudicij ſecundum ſubſtantiam peritura. Verùm illud ex Apocalypſi productum, Et mare iam non eſt. non mouit Auguſtinum, vt putaret poſt diem iudicij non futurum mare, quippe tractans eum locum in libr. vigeſimo de Ciuitate Dei, capite decimoſexto, Amat, inquit, Propherica locutio propriis verbis tranſlata miſcere, ac ſic quodammodo velare quod dicitur: potuit de illo mari dicere, Et mare iam noneſt, de quo ſuprà dixerat, Et exhibuit mare mortuos qui in eo erant, iam enim tunc non erit hoc ſæ- culum vita mortalium turbulentum& procelloſum, quod maris nomine figurauit. Scholaſtici Theologi in quarto, ſuper diſtinctio- ne quadrageſimaſeptima, negant vllum elementum poſt diem iu- dicij ſecundum ſubſtantiam interiturum, quare Bonauentura in- terpretatur, Bedam non aliud ſignificare voluiſſe, quàm in igne& aqua inſigniorem fore mutationem quàm in aliis elementis. San- ctus Thomas in quarto, diſtinctione quadrageſimaſeprima, quæ- ſtione ſecunda, ait, dictum Bedæ ita eſſe accipiendum, non quod duo illa elementa corrumpenda ſint ſecundum ſubſtantiam, ſed quod plus ceteris remouenda ſint àAnaturali proprierate, miniſterio & ſtatu quem nunc habent: cum enim excellant duabus qualitati- bus maximè actiuis, quæ ſunt potiſſima principia alterationis& cor ruptionis, hoc eſt calore& frigore„poſt diem aurem iudicij nulla ſit futura iſtiuſmodi qualitatum actio& vſus, ob hanc cauſam vi- dentur hæc duo elementa adeo mutanda, vt ferè ſecundum fſub- ſtantiam murtata videantur. Sed Beda in libro de Sex ætatibus mun- di, capite ſexageſimonono, ſatis explicatè& diſertè ſententiam ſuam exponit, quæ prorſus nihil à ſupradicta opinione Auguſtini differt. Cererùm Philo in libro cui titulum fecit, Quod mundus fit incorruptibilis, obnixè contendir multis argumentis perſua- dere, mundum eſlſe incorrupribilem, nec à ſtatu quem adhuc ha- C= 3z buit An poſt diem iudicij aliquod de quatuor e- lementis peri- turum ſit. Conſuetudo prophetica lo- cutionis. ——— COMMENTARILORVM 1 206 Aaxe puic,vel in dereriorem, vel in meliorem aliquando eſſe commutan. 4 uumer dum, quanquam an elus libri Philo ſit auctor* mulra Me quidem neelhen 1 certè faciunt ambigere: nain nec elus libri meminere Hieronymus ſeiulbe An ubri quod& Euſebius in ea quam ſatis longam& diligentem omnium ope- carufnet muidus ſit in- rum Philonis ennmerationem deſcripſerunt:& niſi me fallit ani- relbi kec corruptibili, mus,nec ſtylus, nec ratio diſſerendi nec merhodus& elocutio, nec mun auctor ſit Ph genus ip ſum dotrinæ quæ traditur, Philonem olert, aut etiam ſexi. rac prechat lo, yti fertur. prorem quempiam ludæ um;nuſquam enim ponit vllum Scripturæ Kei pote P. un Deucn vllumue exemplum;znufquam vlla argumétatio ex Sa- nemumi crarũ litterarũ doctrina, vel ſecundum hiſtoriã vel ſecundũ allego- Laluihib riam, in quo Philo copioſus& excellens eſſe folet, contexitur: teſi- nnjfecip pit autẽ diſputatio illa magis philoſophum quem piã Eihnicũ, præ- aitaſöte ſertim verò Periparetice diſciplinæ alumnũ atque Propugnatorem. I ronmzto S E p quia hæc controuerſia ex his quæ dicta ſunt adhuc nequa- wyidils: quam ſaris explicata eſtzenitendum no bis eſtevt omnes nodos quo- ate G ad eius fieri poſſit exoluamus& variis arduiſq́; difficultatibus qui- Neclm bus implicata eſt ex planatis, quam ſententiam arbitramur rectæ ra- mieiliom tioni, potiſſimum autem diuinæ Scripturæ maximè reſpondentem lornqpa congruentemque, aperiamus. Nec verò attinet hoc loco admonere immotab lectorem, in hac diſceprtatione non agi de abſoluta potentia Dei, reum mol ſed de eo quod facturum eſſe Deum, vel ex ſacris litteris, vel ex Pa- diſoloene trum ſententiis, vel ex probabilibus argumentis poreſt nobis con-„darie ſtare. Etenim omnibus qui Chriſtianè ſapiũt& ſacris litteris fidem dürids) habent, extra controuerſiam& dubitationem omnem eſſe debet,( C bocin Deum qua liberrate voluntatis& immenſitate poteſtatis ſuæ mun- ebhprop dum ex nihilo condidirt, poſſe eundem, ſi quidem is vellet, ad nihilũ ii lden redigere. Apertam de hoc Scripturæ ſententiam habemus in 2-libro molliene Machabæorum cap. d. vbi ſic eſt, Ipſe poteſt vniuenſum mundum vno nuus nug quc delere. Simile quippiam colligi poteſt ex verbis Ifaiæ quæ ſunt inc. lor 40.& ex verbis quæ ſunt in libro Sapiẽtiæ cap. I. Non ſum neſcius tum ma hoc non iri probatum philoſophis, præſertim autem Paripateticis antian qui vel negant Deum molitorem& effectorem fuiſſe huius mundi, dam ⸗ quod in rebus æternis cauſa verè ac propriè efficiens ipſorum iu- dixit,h dicio& ſententia locum non habeat; vel exiſtimant Deum non ple- ſtantian na libertate voluntatis ſed ea naturæ neceſſitate adductum feciſle D D epa mundum, vt opus quod ipſe fecit, retexere ac diſloluere non poſſi. Iimus. Verùm quæſtionem hanc non cum philoſophis in præſentia agita- etamc. mus, ſed apud Chriſtianos& ex ſacræ Scripturæ& Chriſtianæ do- tum Da Ctrinæ decretis tractare inſtituimus. verbis er Aoactoris ſen PRINGOIPIO igicur vr hinc exordiar meæ opinionis explanatio- Ppuikp tentia,mandù nem, mundũ nunquã ita deſtruqtum iri arbitror, vt nullus aliquando ealen Sane eug⸗ faturus ſit: quippe hoc ſatis oſtendit Scriptura quæ futuram mundi magna8i ſacúdum ſub- mutationem vel purgationem vel renouarionem vel ſeruitutis& Epilkpei ſanuam de- corruptionis liberationem nominat; quod diſertis fanis verbis do- Gecuwe, ſtructum iri. cet Paulus in e. 8. Epiſtolæ ad Komanos, cum ſcribit, Omnem crea- uunm og tur TAkILORVH — Niqumdd elleadd, hno ſin auckor, mul ceian hdu n 4 — — — — — 3 — — — — — — * 3& niß me ah te es dendaas ügam Auut Meone„ 1 1 nem oler zu ede, Auam enim pouit ylun ie „ e. Raldaam Wlaugamäcnae aum bikotiä velſecnnäa! uun dori llecmnäi KKeue aecne Clet, contennu 8 † 0 vbnum 4 5. 6 Pnuloſophum qucapü kiduidh phnxz aAluaman Aque blopagna uxen bus qor dicKalunt aidhen 4 4 lum nodis eſtxt omaca dea .4.. 5 AASIIREAWenb⸗ 14 4 A 24 dund, GRd cnpinte mance kehhene 3 1 1 *⁴„ An 4 ANco zn ct ho 1Ocd un 4 1 — Ae Rüt oe e non au dec ablo dia he 4 * efor uun „ 3 It 2 2 4 e A KAN * 13 44—““ 4 Lachs 11 A1 Nrl X 1 A aR uoume AIS ⁴ .“““ .„. aur ([„* An cehnulal Pekald . 4 Ue autdti Ne 4 * cn„ auldthn. 4 8 ¹ ga f AA Nom “ 4 A 1A *.„f-f5“‧“ a1X lerenu ms n M 2 veDIS I 81 Fbl ““. 4 .,f— ee 8 menin le 0 h P . 1NIGENESIM, L. IB. II. xiè expectare glorificationem electorum, vt ipſa ſimul cum illis à 207 A turam, hoc eſt etiam rationis& ſenſas expertem, quodammodo an- ſeruitutis corruptione liberara, nouitatem quandam& gloriam in- corruptionis acquirat. Eodem pertinet quod ait Salomon in 3. edpi- te libri Eccleſiaſtæ, Didici quod omnia opera qua fecit Deus perſeuerent in perperuum. Et verò, Dei bonitatis ac ſapiẽtiæ alienum videtur: t hoc tam præclarum& omnibus numeris abſoluram mundi opificium, & Dei potentiæ ac prouidentie non modo ſplendidiſſimum monu- mentum, ſed grauiſſimum etiam teſtimonium, penitus deſtrüatur & ad nihilum redigatur. Profecto ita eſt: cum mundus hic ceorpo- reus præcipuè factus ſit propter hominem, conuenit exiſtimare ſi- milem fore mandi vt hominis corruptionem parirer atque renoua- tionem, homo autem poſt diem iudicij ex corruptibili factus incor- rupribilis: idem ſecundum ſubſtantiam omni æuo permanebit. Quare quod fertur in libro 2.& 3. Recognitionum Clementis, di- xiſſe olim B. Petrum, ſupremum ccœlum& beatarum mentium do- micilium quod Empyreum poſteriores Theologi appellarunt, nul- lovnquam tempore mutatum iri, nedum interitutum, ſed omninò immourabile in omnem æternitatem durarurum: C œlum vetò ſyde- reum mortalium oculis conſpicuum in conſum matione ſæculi eſſe diſſoluendum ac prorſus abolendum, vt eius corporis ablato quaſi velamine, cœlum illud glorioſum,& nunc humani ſenſus captu ſu- blimius, rum appareat iis quos Deus eius conſpectu fuerit dignatus: auoem omee hoc, inquam, quod in illis libris traditur, aut non magni faciendum eſt; propter dubiam aut nullam porius apud viros doctos eius ope- ris fidem& auctoritatem; aut eſt probabili aliqua interpreratione molliendam:& ad hanc opinionem quam docuimus& probaui- mus quoquo modo deffectendum. SrEee Libri Reco- guitionù Cls- mentis. IrIVDp etiam mihi quidem fit ſimillimum vero ac prope cer. Hie muardas tum, mundum corporeum non eſſe corrum pendum ſecundum ſub- non corrum- ſtantiam, aliumque diuerſum ab eo qui nunc eſt à Deò fabrican- eenur ſebdas dum. Paulus enim 1. Corinth. cap. 7. non obſcurè indicauit hoc, cum ſuhſtannam. dixit, Præterit figura huius mundi. non enim, inquit, præterituram ſub- ſtantiam, ſed figuram: arque ad huius rei confirmatioônem valent Aevum 4 3 1 ₰J] ennne n D quæ paulò ſuperius ex Auguſtino, Hieronymo, Gregorioque addu- ximus. In primo cap. Eccleſiaſtæ ſic eſt; Terra in æternum ſmnt: lbidem etiam c. 3. ſeriptum eſt; Omnia opera quæ fecit Deus, perſeuerant in perpe- tuum. Pſalmo 148. Statuit ea in æternum. Hoc ipſum ſenſit, diſertiſque verbis explicuit& probauit Proclus& Methodius, vt videre licet apud Epiphan. Hæreſ. 64 quæ breuitaris cauſa prætermittimus. In eadem ſententia foiſſe complures de vereribus Græcis ſctiptoribus magna fit coniectura ex Oœcumenio, idem tradente ſuper 3. cap. z. Epiſt. Petri, cuius verba paulò infrà poſuimus: quippe commentaria Oecumenij ſunt collectanea Græcoru m ſcriptoram. Nec ægrè quiſ- quam, opinor, hoc credere in animum ſuum inducet, qui ſecum re- 10 putabit C OM M E NTARILORVM 208 3 ſet ef⸗ utab 1 7. TA neaee ſubſtãtiam omnino diuerſus, effici queat. Namque mun- dus, ab hac dus ille poſt diem iudicij futurus elementai& oœlos„ ſolem item& 225 2a 7 4 lunam, cæteraque aſtra habeat necefſe eſt: niſi enim habeat, non ve. enehenn rè nominari poſſet mundus aut vniuerſum, tot tamque perfectisxe- fubſtantiam. rum generibus integritatem, decorem ornatumque mundi conſ- cientibus carens.VYel igirur habebit eiuſmodi res ſecũdum ſubſtan. tiam ſimiles huic noſtro mundo; atqui nulla ratio erat, cur vellet Peus mundum hunc deſtruere& alterum huius ſimillimum dein- tegro condere: Sin autem elementa& aſtra illius mundi diuerſa po- nantur ſecundum ſubſtantiamznon poſſum equidem animo capere qua id ratione poſſit fieri. Nec enim terra illius mundi non erit den. ſa, ſicca, grauis, frigida, ad medium mundi locum propendens,& in eo ſuapte natura conquieſcens: nam quæ hiſce proprietatibus non eſt inſignita, non eſt verè terra quæ autem eas habet, planè talis eſt ſecundum ſubſtantiam qualis eſt hæc noſtra. Quod autem hic de terra ſum argumentatus, idem ad cæteras principales mundi partes transferri& aptari poteſt. Quod ſi mundus ſecundum ſubſtantiam eſſet interiturus,& non ipſe, ſed alius quidam mundus ex alia ſub- ſtanria conditus à Deo, incorruptionis& gloriæ quam poſt diem iudieij ſilij Pei conſequentur, fururus eſt particeps, non vtique di- xiſſet Paulus de hoc noſtrati mundo loquens, Omnem creaturam ingemiſcere& parturire expectando renouationem& glorificatio- nem filioram Dei, vt ipſa quoque pariceps eiuſdé nouitatis& glo- riæ quodammodo fiat, non enim mundus qui nunc eſt, ſed alius ſe- cundum ſubſtantianmillius nouitatis& gloriæ particeps eſſet: nec hic mundus, quod expectat tam anxiè& ingemiſcit, vnquam con- ſequeretur. b Caui intrin- IA M verò ſi cœlum ſecundum ſubſtantiam nunquam eſt inteti- fecè ac ſecun. turum, videtur hinc optima tarione concludi poſſe, cœlum per ſe ac dum ſubſtan- intrinſecè eſſe incorruptibile admodum enim ſi cœlum poſt ni, N imcor. intrinlece eſſei p quemadmôdum enim ſi cœlum p rvptibile. diem iudicij fuiſſet corrumpendum, alienum& incongruum erat, feciſſe ipſum ſecundũ naturam incorruptibile: quorſum enim face- ret Deus incorruptibile cœlum, quod vellet aliquando corrumpi ita etiam coœlum cum nullo vnquam tempore ſit corrumpendum ſecundum ſubſtantiam, ratio ipſa poſcit, vt factum à Deo fuerit in- corruptibile; fruſtra enim feciſſet corruptibile, quod nunquam cor- Cer ſicut ho- rum pi vellet. Qmnia itẽ ſigna& argumenta vel er ſenſuum iudicio, de w 4 ke ex naturali humanæ rationis lumine petita, quibus aliquid elſe corruptibilis, ncorruptibile probari poreſt,(quorum potiora in r. libro de Cœlo & paſt diem collegit Ariſtoteles)ad vnum omnia conueniunt in cœlum. Nec vim iudicij adipi- huius argumentationis eleuat exemplum hominis, qui natura ſua ſuaon.. cum ſit corruptibilis à Deo factus, poſt reſurrectionem aſſequetut immortalitatem: homo namque ita factus eſt ſecundum naturam corruptibilis, vt tamen ſi vellet, Dei iuſſis& voluntati obtẽꝑerando, omnem it vix poſſe fingi, quemadmodum alius mundus ab hoc noſtro 4 b 1 vemanet nis natlie- Jp bowite le dehom ſeut eltcol nxolruptio domo vonh dtpat taulo gelt abeo liom Dein vewondus entb vobil pelkecdusn bent ore actinas, his enig equino dunt vi cottup gnant. earum lahe D lus lde 6 howin inpaſli cögenit nonad, leab h do futu tempor ce bab) item hit offenſo ( RTAXIORvp damn odum alius wundua. 41 erin 1 a Kiig— 4 diae netncl qaen Nan tus lementa R cmle. b(lO loltn, Wnh emm dehe A ehe de Dua Abcdn eilmos es ſecüäme d a 1tes lecütmna a1 3 a N 1 ra* Aulla raulo ein, a. . ncece vm Sellum or damgu Rlem Otnatumd 4 4 4 4„ 4„ 44 4 te K Wrerum huis(milna ent RAa K akrzillias mana * 4 ν 1 mlas muncdhcha non pollum 5 4 ¹* aff 4 8c mdem auln. „ 4 1 11u1 aAu 8 3 6 d 103 W d done i undi loc mumgalocu Propenda 4— 4 Lemmmam dmr dalce propnetnn . 1. 4 4 a. qux autem eus hadet, piur 2 3 un ekt hec noſtta. Quodma ad crierus puncipales un 8 A mundas lecundum uh ¹ -d auus Qudam mundba. * ¼ 4 3 4 8 apoat X glont Sann ½ „ 4 0 NSe oquens, iuk Anem N “ datohe 4 4. 1„ 42 AAnIAp 2 4 44 Keps enlde“ 4 4 1. Ne e 4 09 10 4 44 0 Khan damea 9 Orir ARn 5* 4 ¹ “ goermt 1.p 1 e 41.““„ ¹ 4 1 5 1 6 4 1 1AAn A 4 0dom 4* un n 14 44. Romllen „ olac ae! 4 2. e 4 14 e ate 4 * do le 5„ vot 1’ 1N GENESIM, L.IB. II. 209 A omnem corruptionem atque mortem effugeret: neque incorruptio quæ manet eum poſt reſurrectionem eſt aliquid naturale& homi- nis naturæ debitum: ſed eſt ſupernaturale quoddam Dei donum,& ab homine benè viuendo, benéque agendo promeritum, hæc autem quæ de homine diximus, cœlo non connpetunt. Adde quòd homo ficut eſt corruptibilis, ita tandem aliquando corrumpitur,& poſteà incorruptionem quaſi præmium à ſe promeritum accipit. Et vero, homo non potuirt fieri natura ſua incorruptibilis ſicut cœlum: nec eſt par ratio cœli& hominis, qui ſic eſt in ordine rerum naturalium, vt fit à Deo tamen ordinatus ad participationem rerum ſupernatu- ralium. Deinde, niſi cœlum ſit incorruptibile corpus, nullum habe- B bit mundus corpus incorruptibile: qunare hic gradus& hoc genus entis nobiliſſim ũ mundo deerit, quo ſanè carnes, nec mundus, nee perfectus, nec vniuerſum verè dici poterit. QVAEͤSTIO II. uomodo mundus qui ſecundum ſubſtantiam nunquam corrumpetur, poſt diem iudicij ſit immutandus, atque renouandus. b ERVMTAMEN, licet nec cœlum nec elementa ſe- G cundum ſubſtantiam interitura ſint poſt diem iudicij, „ℳε. aliter tamen ſe habebunt quàm nunc ſunt, retinebunt &᷑ quidem elementa raritatem& denſitatem, grauitatem —2& leuitatem: nam propter has qualitates certum ha- bent ordinem certâque loca in vniuerſo: ſeruabunt etiam qualitates actiuas, velut calorem& frigus, humorèm que atq; ficcitatem, ſine his enim nec niſi miraculosè, nec niſi imperfecta& quodammodo æquiuocè conſtare poſſunt: non tamen hæ qualirates tunc exerce- bunt vires& facultates ſuas, quia tunc nulla futura eſt generatio& corruptio: hæc enim renouationi& perfectioni illius ſtatus repu- gnant. Ceſſabit autem illarum qualitatum actio, Deo ſuſpendente earum vſum,& cohibente concurſum ſuum cum illis qualitatibus ad agendum: hoc autem non videbitur incredibile cõſideräti pror- D ſus idem euenturum qualitatibus actiuis, quæ erunt in corporibus hominũ poſt reſurrectionem iam glorificatis,& incorruptione atq; impaſſibilitate donatis. Simile quiddã etiã de cœlis& aſtris ſentire cõuenit: ſeruabunt enim lucem& ſplendorem ad illuminãdum, ſed non ad calefaciendum vel quip piam producendum, ſed vt à motu, ſic ab hac quoque actione vacabunt. Quod vt crederemus aliquan- do futurum, præmiſit Deus aliqua harum rerum exempla, veluti cũ tempore loſue, ſolis& lunæ motus cohibitus eſt,& ignis in forna- Ioſue ro- ce Babylonica vim vrendi aut etiam calefaciendi non exernit. Moſèes irem bis quadraginta dies atque noctes ſine vllo cibo potúque, in- Damielisz. offenſo corpore perdurauit. Non agere autẽ inter ſe qualitates ele- Comm. in Gen. Tom. 1. D men ————:‧3‧3;“— ENTARIORVM mentorum, nec lucem ſyderum calefacere„quamuis nunc ingens A eſſet miraculum, tunc tamen polita ſemel totius mundi renouario- ne, non erunt miracula, ſed quodammodo naturaliter& neceſſario i conſequentia, maximéque congruentia,& ad ordi- iam cireaillum ſtatum pertinebunt. Ceſſatu- celi poſt diem iudicij, nec eam tamen va- lentam, infrà docebimus, vbi diſpu- 210 C 0 M M exnunt illi ſtatu nariam Dei prouident rum autem eſſe motum cationem à motu fore celo vio tabicur an celi moueantur ab Angelis. PoRRo,etſi neé celi nec elementa poſt diẽ iudicij ſecundũ ſub- ſtantiam interibunt, attamen omnia ex elementis miſta& compo- eensue de ſira corpora tã inanima quàm animata, præter vnum hominem, poſt tera omnia ſe 2A G 1 ſtid.. cundum ſub- diem iudicij omnino interibant; ſic vt nuilla poſt id temporis üint Præter cælos quats or ſlantiam, pe- futura. Etenim hoc manifeſté docet Beatus Petrus capite z. poſte- B baut,it uul- r oris Epiſtolæ ſuæ, Terra, inquit,& quæ ipſa ſunt opera exurentur aaaehag 1 Quod profecto ita fieri debere, ſuadet ratio. Plantæ enim& anima- dic ſuper lia propter hominem facta ſunt, eius obſequio vſui commoditatiq́; futurum ſit. addicta, Omniaa inquit Dauid; ſubieciſti ſub pedibus eius:&in lib. Gene- E ſa. d. ſeos capite 9. Deus dixit Noë, Quaſi olera virentia tradidi vobis omnia: Poſt dié auté iudicij homine ad ſtarü immortalitatis tranflato, nec iſtiu ſmodi rerũ vſu indigente, ſi ea manerent, fruſtra eſſent ac ſuper- uacua. Adiice, quod poſt diem iudicij omnino ceſſabit motus celi, yt infrà dicemus, quo ſublato, generatio& corruptio iſtarũ rerum con- ſtare non poreſt. Con ſeruare autem omnium ſpecierũ indiuidua, in- rupta& impaſſibilia, ſimiliter vt hominem, non videtur eſſe conue- niens Dei ſapientiæ. Cumque tunc futurus ſit mundus incorrupti- bilis, ea tantum videntur eſſe remanſura, quæ rationem aliquam ha- bent incorruptibilitatis. hæc autem triplex eſt: Quædam emim,& to- ta& ſecundum omnes partes ſunt incorruptibilia, vt celi: alia ſi non tota, certè principem ſui partem incorruptibilem habent, vt homo: ſunt etiam quæ licèt particulatim paulatim que intereant, attamẽè ſi- mul totæ interire nequeunt, ſed ſamma eorum ſemper manet inte- gra, huiuſmodi ſunt elementa. Cætera verò ex elementis coagmen- QDomodo tata corpora nullã habent in ſe rationem incorruptibilitatis niſi ſe⸗ mundus piſt cundum ſpeciem, que nihil ad rem præſentẽ facit: vt omitrã, Eleméta diem iudicij 2.....— 4 * 4. 2.„ 4 P ennihus mſt, Aon habere intra ſe cauſam aliquam efficientem ſui interitus,& pat ru gen'rib.& bes eſſe principales mundi, quibus eius integritas continetur. D VERVM obiiciet nobis aliquis tot ſpecies lapidũ, metallorum, ee tena, a& animantiũ ad müdi decoré, ornatum, atq; perfectionẽ adeò perti⸗ berfflar„at Eresvi line illis mundus non poſſit eſſe perfectus. Sed hoc ſoluitur: eim wpſen. 4 eiuſmodi rerũ ſpecies, licet pertineant ad perfectionẽ müdi, pro- 2 ut is verſatur in præſenti ſtatu generationis& corruptionis, non ta- men ea ratione vt mundus poſt diẽ iudicij ad alterũ ſtatũ incortup- tionis-à qua longè abſunt iſtiuſmodi res, traducetur. Ac licèt ſtirpes & animantes per ſe dignitate naturæ præſtent elementis, tamen ſi æſtimetur ratio incorruptibilitatis aliquo modo inuenitur in elemè 115, ſbeciebus ca- ens, dici po- [ 1772 1 vit, nont lewenli exiwii kell obtioebit; orerivilt ſecüdu nd ros ccim! het, an och qodammo, generals 9 Nqye bock — qulec& qood dd in des enodan nhoſactat Ne docvimu maliumi per Cap Naud dob mutuatos nane vni C G igns, lauione,t m nalumi Nor im Der ghen um euin nuus tra du, ſi inperni imicnj auſnte Iunai 2 Runaiia ila enun ſan um etruend E nurin nunenn Qud dana canntun A R 1 0 R V M .. — 4 * 4 SA 1. e quamui A eche àA 8 ndde — — — — * EAN 5 4 . 1 * 1 aA MWul 4 4 4 Derehe 8 adnen . 1 kru a age mnteenn 1 A„ † m unmmn celladu LL 1 — 4 fnke opuo mallen 4. 8 pecleta men 1 4 m K 2. . 1 4 IAarf*n 44 vdetel An . 4 r ung ns ſnn 8 4 4“*–“ ““““ „ 4 45 „riün 4 4* 1 12 AAE 2 44 1 ¹ 4 1 1 x.„ IASA triplexck. A 4 1 e node A9— 4 G 1N8N GENESIM, L IB. II. 211 tis,& prout ſine illis corporei huius mundi integritas conſtare ne- quit, non eſt negandum hoc nomine etiam animalia inferiora eſſe elementis. Sed qua ratione mundus poſt diem iudicij tot tämque eximiis rerum generibus carens, nomen& rarionem vniuerſi iure obtinebit? an, vniuerſum ſimpliciter& abſolutè appellari verè non poteritniſi ea tantum ratione quòd omnia contineat, quæcumque ſecũdum naturam ſuam ſunt aliquo modo incorruptionis capacia: ſtatus enim ille mundi incorruptibilis non alias res complecti de- bet, an omnia iſtiuſmodi rerum genera etiam in illo mundi ſtatu quodammodo inuenienturevidelicet, in homine, in quo ſecundum generales gradus omnia genera miſtorum eminenter continentur. Atque hoc habui dicere de propoſita quæſtione: non quin plura, ſi- quidem& ingenio& materiæ indalſiſſem dicere potuerim, ſed quod ad indicandam ſententiam noſtram& præcipuas difficulta- tes enodandas, quæ nunc dicta ſunt, cuiuis non indocto, nec im pe- rito ſacrarum literarum ſatis eſſe poſſent. NEOsANE ceoOrum quæ de futuro poſt diem iudicij ſtatu modò docuimus, hoc eſt de incorruptione cęlorum,& ſtirpium atque ani- malium interitu, valde aliena videntur, quæ in Collectaneis ſuis ſu- per z. caput poſterioris epiſtolæ B. Petri annotauit Oecum enius, haud dubiè ex antiquiorihus Grecis ſcriptoribus, vt ſolet pleraque, mutuatus, ad hunc enim modum ſcribit, Cum duo ſint elemenia quaæ hanc dninerſi machinam maximè continent& cohærentem conſéruant, aqua & ignis, ex quibus reliqua duo etiam exiſtunt: nam atr ex aquarum exhba- latione, terra ex earundem concretione conſtat: quæ vtraque, id eſt, exhalatio- nem& concretionem ex aqua, exprimit vis ignis naturaliter eid Deo inſi- ta. Cum igitur duo hæc præcipua ſint elementa,& per aquam prius tempore Noë impiorum ſoelera fuerint deleta, neceſſe eſt vt rurſus impiorum punitio per ignem fiat. Ac de hoc quidem mundi interitu, non Chriſtiani ſolum, ve- rum etiam Græcorum ſapientes, vr Heraclius, E pheſius,& E mpedocles eAAet- naus tradiderunt. Sed aicet quiſpiam, quæ ratio eſt cur conditus fierit mun- dus, ſi interire rurſiu debet? Cui ita reſpondendum eſt, Mundum tunc non in perniciem prorſus interiturum, ſed in renouationem abiturum. Vnde etiam Dauid inquit, KRenouabis faciem terræ. Quod ſi nos materias conflare per ignes conſueuerimus, non penitus eas deſtruamus ne ſint, ſed vt purgatiores eas ac ſynceriores reddamu: redendi non eſt, Deu, cii per igné conſummartionem mundi promiſerit, vel id non facturi, vel ſi faciat, in perniciem& interitum mundi id eſſe facturum. Nam ſi perdentur& conſumentur aliqua, quaænam illa erunt?s uperuacua nimiri hac,& praſenti vitæ conuenientia 7746 75 cuiuſinodi ſunt iumenta, herba& plantæ, qua aliæ materiam ad tabernacula& domo extruendas, aliæ fructus ad alendos homines producunt. Alimentum autem & nutritio, corruptionis argumentum eſt: defeltus nutem& repletio cibiqus indigentia, quid aliud arguit& prænunciat qudm corruptionemi Hac igitur quæ vana ſunt& ſuperuacua, nec ad vitam illam quæ post diem iudicij ſine corruptione agetur pertinentia, corrumpentur omnia. Moui verb cœli& noua D 2 terrd COMMENTARIORVM 212 h terra ſubſtituentur, quc tam— Ja en quippe cum neque qui nouam domum extruit ean ex nulla ſubiecla materia raciatſic Deus cum ſemel materiam à principio produxerit& fʒrmarit, um. h 1„ 32 quod 4 vſum vita huius neceſſarium; ſed ad alteram kAbnn incorr. plibilem vitam inutile ac fuperuacaneum eſt tollet ac perdet: Juicquid vero Qd eam conducet, id incorruptibili& admirabili pulchritudine förmati, ad ſecundum& incorruptibilem mundum ornandum relinquet. Hactenus commemorata ſunt quæ in Commentariis ſuis non incongrua no- ſtræ opinioni prodidit Oecumenius. Simillima horum tradit luſti- nus martyr reſpondens ad quæſtionem orthodoxorum. 95. Sed pet- ſequamur deinceps alias quæſtiones initio huius libri propoſitas, quarum quæ eſt de Figura cœli, eam primo loco excutiamus. — —— V AESATIIO II. De Rgura cœlorum, an ea fit rotunda. G. rotundam,& vera docent. cum enim cœlum ſit cor- N porum omnium primum, ſimpliciſſimum, capaciſſi- N mum, perfectiſſimum, atque mobiliſſimum, globo- * ſam figuram maximè depoſcit, vt quæ omnium figura- Ir peckerk. fümſit prima, ſimpliciſſima, capaciſſima, perfectiſſima,& ad veloei. Eccleſiaſucis, tatem perpetuitatemq́; motus aptiſſima. Quod ſi hac figura pradi- qui nam rotu tum non eſſet cœlum, non poſſet tam diuerſi motus& tam diuerſas dum eſſe caælũ in partes in cœlis agi, quin ſeipſos cœli frangerent atque perrum- nerauernnt., perent. neque vitari poſſet quin ob celorum conuerſiones alicubi vacuum exiſteret. Quare non ſunt nobis ſequendi ſcriptores qui- dam Eccleſiaſtici, qui celum eſſe rotundum non modo negarunt, ſed etiam ſacris litteris aduerſari exiſtimarunt. In qua ſententia fuiſ- ſe videtur luſtinus reſpondens ad quæſt. cxxx. orthodoxorum,& Ba- ſilius, homi. 1. ſuper Geneſim. Ambroſius libr. i. in Hexemeron: nec- non Chryſoſtomus, hom. 14.& 27.in epiſt. Pauli ad Hebræos, ſuper eiuſdem epiſtolæ, cap. 8. Theophylactus atque Theodoretus. quan- quam hic in quæſt. 20. ſuper Geneſim, veram de rotunditate celi G ſententiam videtur ſequi. Verùm præter cęteros præfractè pugnat pro hac opinione Lactantius, lib. 3. Diuinarum inſtitutionum. ca. ²3. & Procopius Gazæus in Comment. ſuper Geneſim, cum exponit illa Cælam eſſe verba Moſis, In principio creauit Deus cœælum& terram- Qui non eſt * 7 — ———— rotundum Ja- veritus dicere, opinionem de rotunditate celi cum orthodoxa veri- G ci itens I tate nullo modo congruere, ſed Moſi, Prophetis, Paulo, quin etiam Je congruum. Chriſto Domino contradicere. .—„ ¹ iui Ar enimuerò, tantuùm abeſt vt hæc ſententia contraria ſit diui- næ Scti en ſecundum materiam diuerſa minimè erunt. 4 2 ge geriptal ſem aibuic ſelnerbic owelkelot enim ſeihi Aa,docesb5 narui 64 ylaliunal Troulu un autem prou lncolocul ſengil gob ſicsttadit gienlaivd cantioset godanidh dirit,Stbe Angelos, Deo gb rum, Ot0 hataljſus intet co- Gione,e Hancac cenaleg Atque-h lum ſan §5. Rotum euertere los ſicu gintall cem:& pelem. D pulches mocdiiſlit ofliciant e)quott ſcunaum lulu ſun nipherin mntzji duj hul 2 cli alen⸗ wenlef. A * 4⁹* Fulchr 9—8 dne dma W 8 1A he „ 1* ALnhemnici docent crr en 4.„ A AANIW FENIIH „ 8 Kn Kim 4 4* . T AA Augag ,“ F iimnn Uiu vr an AIAß 8 4. ium⸗ K „e 431““ 4 6 1 1 4.4 a 4 „e Kin . ¹ O 14 4⁴ Nf 4 :m MR X“ ,1 „ Hon 9 KU A — non mobe h 4 36 190 4 AI A 9 „KAcrn. A 1. 24 4 2 11,1 “ N anm 49u** 4 4 3 8 1 4 4 „ 37 1 4* 1 4 9 44* 1 ³ 4 retac* 8 6 12. 2 5 * ““ 481 8. 1 1n “„ „ .* . 9 4 „ N 4 * 1IN GENESIM, LI B. II. 213 A næ Scripturæ, vt cum ea miriſicè concordet atque conſentiat. Poſ- ſem ad huic rei fidem faciendam multa de ſacris litteris expromere, ſed ne vbi minimè opus eſt, longior ſim, paucis ero contentus. Cœ- lum eſſe rotundum, nec vno loco nec obſcurè indicat ſeriptura: hoc enim ſcriptum teſtatúmque reliquit Salomon initio libri Eccleſia- ſtæ, docens Solem in cœlo moueri in orbem, Oritur, inquit, Soley occidit,& ad locum ſuum reuertitur, ibique renaſcens gyrat per Meridiem & flectitur ad Aquilonem,lustrans vniuerſa in circuitu pergit Spiritus,& in oirculos ſuos reuertitur: quibus verbis clariſſimè oſtenditur, præſertim autem prout illum locum interpretatur B. Hieronymus, ſolem, qui in cœlo curſum ſuum agit, in orbem circumferri: quod fieri non poſ- ſet, niſi globoſum ac rotundum eſſer cœlum. Verùm, etiam manife- ſtius traditur hoc in libro Eccleſiaſtici, capit. 24. quo loco diuina Sa- pientia inducitur ita loquens: gyrum cœli circuini ſola. Græcè ſignifi- cantius eſt verbum, ixνννκ‿μιακαα, hoc eſt, circunduxi, rotundaui ſeu con- globaui. Hoc ipſum putant nonnulli ſignificaſſe Iob, cum in capite 9. dixit, Sub quo curuantur qui portant orbem. His verbis inſinuans ſanctos Angelos, à quibus& cœleſtes orbes mouentur,& totus mundus ſub Deo gubernatur. Eodem ſpectat illud Salomonis in 8. ca. Prouerbio- rum. Quando praparabat cœlos aderam: quando certa lege,& gyro valla- Bat abyſſos. Nomine enim abyſſi ſignificat hoc loco vaſtitatem illam inter cœlum& terram plenam aquea materia, ſine luce vlla& diſtin- ctione, de qua dixit hoc loco Moſes,& tenebræ erant fuper faciem abyſſi. C Hanc autem abyſſum gyro, hoc eſt circulo corporum cœleſtium,& certa lege quæ mutari non poteſt, circumualauit& circumſcripſit. Atque hoc apertiùs oſtendit lectio Hebraica, quæ ad verbum ſonat- Cum ſlatueret ſeu deſcriberet circulum ſuper faciem abyſſi. S E p Baſilio, Ambroſio, Achatio& quibuſdam aliis veterum ſeri- ptorum opinionem, quæ eſt de rotunditate cœli, viſus eſt funditus euertere locus ille Eſaiæ, in cap. 40. in quo eſt, Deum expandiſſe cœ- los ſicut tabernaculum, ſeu cameram, vel vt ex tranſlatione Septua- ginta Interpretum citat Baſilius, conſtituiſſe coœlum tanquam forni- cem:& ille alius locus Dauidis in Pſalmo 103. Extendens cœlum ſicut pellem. Verumtamen, Auguſtinus in c.9. lib. 2. de Geneſi ad litteram, B D Pulchrè docet quemadmodum ſupradictæ ſententiæ poſſint com- modiſſimè intelligi& exponi, ita vt rotunditati cœli nihil prorſus officiant. Non enim, inquit Auguſtinus, cœælum eſſe rotundum pugnat cum eo quo eſt, habere ipſum ſimilitudinem tabernaculi vel camera: cœlum enim ſacundum eam partem quæ ſupra nos eſt, de qua propriò loquitur ſcriptura, habet ſimilitudinem cameræ, ſuperuacue continens& tegens hos nostrum he- miſphærium, quare, ſi cœlum non eſt ſphæricum, ex ea parte camera eſi:qua ter- ram teg it: ſin autem totum eſt ſpherieum, vtraque ex parte camera eſt, nam ſi= cut hac pars cœli quæ nos tegit eſt quaſi camera reſpetlu nostri hemiſphærij, ita cœli altera medietas quæ tegit Antipolas, reſpettu aduerſi nobis hemiſphæri ca- anerd eſt. Vec obtat quod ait Dauid, cælum extenſum eſſe ſicnt pollem: namque -.; pellis Locus lib. Prouerbiorit. Explicatur locus Iſaiæ, capet. 40. G Dauidis, Pſal. 103. öooooͤͤͤh 4 — ₰ 7 1 ö CO MMENTARIORVM 214 ſica. ſic Augaſtinus. Sciendum ramen eſt,in illo Dauidis loco pro pel- le, Hebraicè vocem eſſe quæ ſignificat cortinam: olim enim tam apud ludæos, quàm alias gentes, tabernacula& tentoria conficiebantur ex ellibus ſimilitudine cortinarum: vnde manauit illud Imperatores eſſe ſub pellibus. Exemplum huius habes lector in cantico Habacuc, ca.3. eo in loco: Pro iniquitaté vidi tentoria Aethiopiæ, turbabuntur pelli terræ Madiam. Ergò verus& germanus illorum verborum Dauidis hic efl intellectus, Quemadmodum homo pellem ſeu cortinam tentorij vel tabernaculi ſui complicatam arque conuolutam, nullo negotio prout libet deducit& expandit: ita Deum nullo labore extendiſſe cœlum in maximam amplitudinem, vt eſſet tanquam tentorium& rabernaculum circumtegens terram, quam cunctis animantibus præ- cipuè autem hominibus ad habitandum dederat. —— „I4E STI0 I111. De numero Cœlorum. F O meſt in hac quam inſtituimus tractatione, prætermit- tenda diſputatio de numero cœlorum. Ad Prolemaæi vf- ‚2que tempora Mathemartici iuxta& Philoſophi octo eſſe cœlos, ſeptem planetarum,& octauum inerrantium ſ. tici comperto motu octaui orbis ab occaſu ad ortum, nonum ccœlum addiderunt. Ante annos verò ferè trecentos, præter motum raptus,& motum ab occaſu ad ortum octaui cœli, certa obſeruatione depre- henſus eſt à Mathematicis alius quidam eiufdem orbis motus, quem illi trepidationis appellauerunt: quamobrem decimum ccœlum po- nere coacti ſunt, ex ſententia igitur Mathematicorum, quæ nunc fer⸗ mè recepta eſt in ſcholis& pleriſque omnibus probata, decem ſum cœli mobiles: quibus addendum eſt vndecimum quod Theologi em- pyreum nominarũt. Quæritur igitur an vſquã diuina Scriptura quic- quam certi de numero cœlorum apertè tradat:& an communis opi- nio de numero vndecim cœlorum ſacris litteris aduerſetur. Chryſaſtemu S. CHRYSOSTOMVvS ho. 4. in Geneſim explanans verba illa, vandeer h. Tiær ſiiuaueatum- non dubitauit affirmare, qui multos cœlos faciunt candum ſacra O8 diuinæ ſcriprurę,& doctrinis Eccleſiaſticis aduerſari, ſuaque iplo- Scripturd ad- FU commenta& figwenta ſequi. Moyſes enim vnum tantummo⸗ mma tt. do cœlum tradidit quod appellauit firmamentum: nam cum ante di- xit, In principio fecit Deus cœlum& terram, nomine cœli& tertæ deſi- gnare voluit totum mundum, suius opificium ſum matim ante pro- poſuit— deinde verò, quemadmodum per partes à Deo ſit factum, di- ſtingè ac ſigillatim enarrauit. Nec debet qemquam mouere quod Scriptura nonnunquam numero plurali veitur nomine cœli veluti ceum ellis poteſt dirtendi& in planum& in orbem, vti cernimus in vtre, pilla, de- A D derum cenſuerunt. Ptolemæus& poſteriores Mathema-( 1 cn arCr. uunju lbennn unroſiuul Cht) ol de Theologocu- nlunde n veirobir,4 olpu celet dllolophos Uosele cœl quam ajtecc maudom iud 3 1Othod daotom tan os uadair mtamad Idhos ua- guitin val mieektge aunuun(ſe dnauur adl in Genal eiam a lpienèna catdlogo multitud quapta ſ guippecc verhuͦ enni vrineiyio b ditun.), lorum 4 ciet num⸗ (eIO,Cum Dauhm, D 84 8 Ualt no. ites varii ſete ag & inmo- phanum phanum ſepten ſo lam dicit tudinem R an 11 . 4 n 1 10 Dacia 3 1 A lnn hcat coruinam.ah. 9 1 . Ollc enm. 4„ Kl phf kentorjaconge 14Chr dced 4* le man An⸗ 5 1 Aaln mudla. 4 hadcz cch„ ſeckot i ennia 65 N “ 1 Terhint. ermtepue, anhan A 1. 31 9 11 4 ½ Rum erdorundDa 4 h. * 41 Deiemn 1enr 1 lunan yp K K X . d 4 am 4 Kal Ddog 4 4 A nlle uun 400 ʃ,; . vn 1 4„ Neue fabOuam 1enn 4 8 * AAS 3 41 4 4 1— rAFA e 05 aCaHon Abhe ⁵ 1 IN GENESIM, L IB. II. Acum ait, Cœli cœlorum,& rurſus: Aquæ quæ fuper cœlos ſunt: in huiuſinodi namque loeutione ſeruat proprietatem linguæ Hebræa, in qua nomen cœæli caret numero ſingulari, ſicut apud Latinos Athenæ, Venetiæ, Syracuſa. Hactenus ex Chryſoſt. Sed quia dictum hoc doctrinæ omnium philoſophorum& Theologorum contrariũ eſt, proprerea B. Tho. qua erat lingulari er- ga ſanctos Patres pierate& obſeruantia, in bonã partẽ illud interpre- tari voluit. Ait enim in 1. p. q. 68. non dãnari à Chryſoſtomo eos qui corpus cæleſte in multos orbes diſtingunt: ſed hærericos quoſdam& philoſophos qui extra hunc mundum& cœlos nobis aſpectabiles, alios eſſe cœlos alioſque mundos fabulabantur. Quæ interpretatio quam aptè congruar ſententiæ verborum Chryſoſtomi, lectori exiſti- mandum iudicandumque permitto. Iuſtinus martyr reſpondens ad ꝗ. 67. Orthod. quæ erat hæc, Cum Moyſes in principio libri Geneſeos duorum tantum meminerit cœlorum,: cur alibi Scriptura plures cœ- los tradat? nã Paulus ait 2. Cor. c. 12. ſe ad tertium vſque cœlum eſſe raptum: ad hanc, inquam, luſtinus quæſtionem reſpondens ait, re ve- ra duos tantummodo eſſe cœlos, vt ita dicam, totales, ſed hos diſtin- guit in varia ſpatia quæ interdum Scriptura etiam cœlos appellat. Si- mile eſt quod tradit Theodor. q. 11. in Gene. Qui non credit, inquit, ſe- cundum eſſe cælum, ſemitam rectam tranſgreditur: qui verò plures numerare conatur, adhæret fabulis poſtpoſita diuini Spiritus doctrina. Baſilius hom. z. in Gen. affirmat, ſecundum Scripturam non duos tantum ccœlos: ſed etiam plures, certè minimum tres ſtatui oportere: Paulus enim per- ſpicuè narrat raptum ſe eſſe vſque ad tertium cœlum. Philaſtrias in catalogo hæreſcon commemorat hæreſim quorumdam de cœlorum multitudine& diuerſitate ambigentium: ipſe autem ſentire videtur, quanta ſit cœlorum multitudo, ex ſacris litteris eſſe incompertum: quippe cum ea de re Scriptura variis in locis variè loqui videatur. Ex verbis enim Moſis quæ ſunt in 1.c. libri Geneſ. colliguntur duo cœli, alterum in principio factum ſimul cum terraralterum nomine firmamenti ſecundo die eon- ditum. Dauid verò ſex eſſe cœlos innuit cum inquit, Laudate Domini cæli cæ- lorum,& aqua quæ ſuper cœlos ſunt, laudent nomen Domini, nam ci ie, enun- ciet nomen cœli numero plurali, minimum indicat ſex cœlos. In Deuter. autem c. IO. cum dicitur, Cœlum& cœxlum cœli, tres demonitrantur: ſicut etiam apud Paulumcum ſe ipſe dicit raptum ad tertium cœælum. Hæc Philaſtrius. SANCGTVS Thomas prima parte quæſtione 68. articul., obſer- uauit nomen cœœli partim in ſacris litteris, pattim apud ſanctos Pa- tres variis modis ſami: Primò quidem propriè pro verò corpore cœ- leſti, atque ita diſtinguitur triplex cœlum: primum totum lucidum & immobile quod eſt empyreum: alterum torum expers lucis& dia- phanum mobile tamé,& vocatur chryſtallinum: tertium pactim dia- phanum partim lucens,& eſt cœlum ſydereum octauum orbem& ſeptem ſabiectos planetarum orbes complectens. Altero modo cœ- lum dicitur non quod naturam habet cœleſtem, ſed quia ſimili- tudinem haber alicuius proprietatis ccœleſtis: quomodo in Scri 215 Quomodo B. Thomas di Clum Chr- ſoſtom inter- 8 pretetur. Intini mar- tyris de nume ro cæœlorum apinio. Theodoretus duos tantum ponit cœxlos, Baſilio vt mi nimum tres ſunt cæli. Philaſtrio in · certus videtur ſecundum di- ninam Scri- pturam c œlo- ris numerus. Pſal. 148. Variè ſumi in ſacris litteris nomen cæli, tradit B. Tho. Damaſcenus k b. z. de Fide arthodoxa. S,. 216 COMMENTARIORVM Scriptura nus triplex ſæpenu facit cœlum, a?ẽrium ſydere ali ereum,& aliu 21)„& aliud his ſuperius inui- Abile ac diuinum. Tertio modo cœlum dicitur per metaph ſecundum ſenſum myſticum, incomprehen ſibilis 312 ſchheramn& lux inacceſſibilis diuinæ Maieſtaris, cuius ſimilitudinem Aimitade tatem effectans Lucifer Iſaiæ 14. dixit, In cœlum aſoendam du æquali- do tria genera ſupernaturalium viſionum, hoc eſt,„ſies mo- lis, imaginariæ,& intellectualig, tres cœli nominantur: ſerndaen ſe m mero acr nominatur cœlum, quocirca Damaſte- 4 ce- uam cœli ſignificationem Pauli raptum ad tertium cœlum, lib 2 5 11.— de Geneſi ad litteram Auguſtinus interpretatur. Porro, cum in Seri ptura dicitur Cœlum cœæls, vel Cæli cœlorum, phraſi Hebraica ſi niße tur ſummum& præſtantiſſimum cœlum, hoc eſt, vel cœrlundan 99. b reum reſpectu aliorum cœlorum, vel complexio cunctorum orbium! cœleſtium reſpectu acris, qui eti ‚qui etiam cœlum in Seriptr jam dixi ſæpe appellatur. Ptura, t um dis 2 X 2 H 3 c omnia eè commemorauimus ‚vt palam eſſet nuſquami acris litteris certum numerum cœlorum eſſe proditum: 8 cœlos plures tribus ät, videlic- ue ncc oege e⸗ pl 5 ponũt, videlicet vel nouem vel decem vel vnde in ace zererireongkaieene. Quapropter cum Philoſophi& Ma- ähe atici manifeſtis& neceſſariis rationibus concludant eſſe octo 9 oden aut etiam plures cœlos: inſcienter admodum profecto n leann ultè, nunc faceret Theologus& ſacrarum litterarum na. 5 P ſi eorum opinionem tanquam diuinæ Scripturæ conttaciam vel alienam reijceret atque damnaret. 4 QV AEͤSTIO Vy. Aquo moucantur cœli,al quo moucantur ccli, ab Angelis ne, an A ſeipſis. ) ONàA. S 4. Hmoncelcolos ſed ab Angelis, non tam facile 4 identer ex ſacris litteris poſſum colligere, quaw eſt pluri. Natque Tol imorum& maximorum Philoſophorum eP multis rati 9Solum conſenſu firmarum, mihique diuina ratione pote rionibus Perſuaſum. Etenim orbes cclelt es quos philoſophl Plarontki deos ac regi, nec ſua vi, ſed ab Angelis, . 6 C1 de 3. gi, concors fuit Platoni os appellabant; in orbem berpetuo- ſententia. Nam cum eerlumrter Sr Hefiparericotum Stoicorùmque bus ſuis ſecundum ſubſt um ſir corpus fimplex& in om nibus patii⸗ nere: non enim poteft daneiam vniſoec ‚non poteſt ſeivſum mo- . eſt in ipſo diſtinctè 1 4— altera pars quæ moueatur h inctè ſignari pars quæ moueat; d cœlum(ſi quidem à ſe m Nee vlla ratio poſſet reddi, cur primum tius moueatur uann moueretur) ab Oriente in Occidentem po- tum polum: nach enen Lamerae aut quàm à polo vno verſus alte- m vfquequaque ſit vniforme& ſecundum om- nes — 4 res! antes wilter qba roptet has mnotin ſe audc n col ierenlic! jolum mole üpetat'ohetn lbco 1 de At lis ls an elticaola cowotu he 4 1 ſercencure goneadiol nt ac teme AD boc locam h buriquea quealaf mationis i tora depte dos(abla dge ſ aet cdorum 2 te natut⸗ iun 6 HHefaf muppetet nra 1 cuta& p eilam pe ttitus a D nus Th omném d qui! tlone pt Nc enim ſe ohe Datr mwita D ma tega ngober leolog brouincim Co AE 4 aonam, doc e, iüonda ' es cali nominamurſh Klraptum adteriam ccm aunterpretatut. Donoanh rleram, phraſi Hebruc am cœlum, hoc ck, wl coh 4*. am, vel complexio cundtnmng elam cclum in Scnptun ni 6 4 r ¹ T 4 9 12 Lr A„ mus,Ni Talm ellame 4 4 “ Nr„ Simene Ptodhum n. 1 m Sor LpSAan OUem veldecenk 11 4 Nrarfun eaeh Reen Dhiloſcrd 4 4 4 4 11 4 ˖ ſohn 491 5 “ 4 wmont 1 concludmä . 3 . ö auroST m An uemm 14-TDOC 7 3 2 7 e 8„* räru ¹ 4 4 X 1AISAIUI 3 8 FiMHt Ai 3 N 1u ““ m 4 8 N 9 ¹ 3— 3 4„ 4* ¹ 01 1 4 col Peripal. * 8 00 21&n. 1 4 3 900 9 e’1 AAr 8 1 1„ 4 ouall. 4 1* 4 1 8 4 4» 1. M 4 4 41 00 4 * rIO XN 4* 3 0 — Otijentenhe 4 1 31 N 1 rGcan 1P „, IN GENESIM, militer qualibet ex parte& in quamlibet partem moueri deberet. propter has enim differentias motus in celo obſeruatas, argumen- tatur in ſecundo libro de Cælo Ariſtoreles, celum eſſe animatum, quòd in corpore ſimplici inanimòque ſià ſe ipſo moueretur, tales differentiæ motus nequaquam eſſe poſſent. Quid quod ſi cælum ſe ipſum mouerer, reflecteretur in ſe ipſum& ſupra ſuam propriam operationem? quod tamen adeò proprium eſſe intelligentis naruræ libro 1. de Anima cenſet Ariſtoteles, vt neget id, prærer intellectum, aliis vllis animæ, noſtræ partibus attribui poſſe. Et verò, quæ poſſet reddi cauſa probabilis, cur celum in orbem perpetuo ageretur, cum eo motu nec ſibi quicquam acquirat, nec quod habet tueatur& cõ- ſeruet?cur etiam confecto ſemel ſpatio ſuo,& vna integra conuer- ſione abſoluta non deſinat moueri, ſed infinities idem ſpatium repe- tat ac remeet? Ap hoc, qui negat celos moueri ab Angelis, nullam profecto re- liquam facit viam& rationem philoſophicam, qua cognoſci& pro- bari queat Angelos eſſe. Si enim motus cęli non eſt effectus Angeli, quæ alia poteſt afferri eius actio vel effectus, naturali, vel ſen ſus vel rationis iudicio nobis manifeſtus& compertus, ex quo Angeli na- tura deprehendi,& demonſtrari valeat? Denique, cùm totus mun- dus ſublunaris non alia rarione ordinaria, quæ nobis quidem natu- raliter ſit manifeſta, regatur& moderetur à Deo quàm per motus celorum& ſyderum miniſteria; ſi celum non ab aliqua intelligen- te natura, ſed ſua vi naturaliter à ſe ipſo moueri ponatut, nihil planè ſuppetet quo, phyſica ratione, demõſtrari queat, res ſublunares Dei cura& prouidentia gubernari: quecumque enim alia vel ſolent vel etiam poſſunt ad id probandum adduci argumenta, vel admodum tenuia& infirma ſunt, vel nimis particularia& obſcura atque incer- ta, niſi hoc vno veluti ſuppoſito fundamento nitantur atq; firmen- tur. Atque hoc ita eſſe, indicio eſt, quod inter philoſophos quicum- que negarunt cęlos moueri ab intelligentiis, ſed vel caſu vt Demo tritus& Epicurus, vel naturali ſua vi& impetu, vt Strato Lampſace- nus Theophraſti diſcipulus, eos conſtat nullos eſſe puraſſe Angelos, omnémque Dei prouidentiam ex hoc mundo ſuſtuliſſe: contra ve- rò qui hæc duo crediderunt, etiam motum celorum à mente& ra- tione proficiſci cenſuerunt. NEC Philoſophia modo, ſed Theologia etiam hoc docet. Et- enim ſententia eſt Dionyſij Areopagitæ& Augultini aliorun L 1 B. I I. 217 A nes partes ſuas, quod attinet ad ſubſtantiam, prorſus indifferens, ſi- 3* Diony ſius ℳ₰ reopa g* kal — lib de cœxleſis 7.1:... 3. 3 que Patrum, pleriſque omnibus Theologis ſcholaſticis probatiſſi- hierarcha. masita Deum prouidentia ſua hunc mundum adminiſtrare, vt infi- ma regat per media„hæc autem per ſumma; corpora item inferio- ra guberner per ſuperiora,& hæc per ſpiritus. Eſt quoque in ore Theologis omnibus, Angelos Diuinæ prouidentiæ adminiſtros, prouinciis& regnis ſinguliſque hominibus eſſe quaſi tutores, cu- Commain Gen. Tom. 1. E ſtode ͤääõqãqqqͤͤͤͤ — ——————— —— COMMENTARIORVM 218 ræ ſiderc motui cœlorum, ſcilicet ex quo pendet rerum ſubluna- rium ſalus& incolumitas,& per quem huius noſtratis mundi cura & adminiſtratio agitur? Ad hanc ſententiam perſuadendä, applicant quidam nonnullas Scripturæ ſententias. aiunt enim hoc ſignificare Scripturam quotieſcumque vocat virtutes cœlorum, vt cum inquit Matthæi vigeſimoquarto. Dirtutes cœlorum commouebuntur,& cum Eccleſia canit, Cœli cœlorumque virtutes,& cum Iob capenono⸗ tradit coram Deo curari eos qui portant orbem. lam verò ſi cœlum poſt diem iudicij à motu quo nunc in orbem agitur(vr ferè Theologoru fert ſententia) omnino vacabit, quis non vider quanto congruen- tius ſit huic opinioni, ſi ponatur cœlum non à ſe ipſo moueri ſed ab! Angelis? Etenim continuatio& perpetuatio motus localis, ex mo- uente potius quàm ex mobili pendet. quare ſi Angelus mouer cc-⸗ lum, cum voluntariè ac liberè moueat, non eſt difficilè intellectu quemadmodũ poſt diem iudicij, Angelo Dei iuſſu non amplius mo- uente cœlum, nullus futurus ſit cœli motus., At verò, ſi cœlum ſua vi moueretur à ſeipſo, motus eſſet ei omnino naturalis, tam ratione principij paſſiui, quàm actini,& attingeret perfectionem ccli, ob idque haberet cœlum naturalem propenſionem ad ſuum motum, quapropter non poſſet eo priuari niſi miraculosè& violentè,& tũc careret perfectione quadam naturaliter ſibi conuenienti ac debita. Incredibile autem eſt in illo preſtãtiſſimo& perfectiſſimo qui poſt diem iudicij futurus eſt mundi ſtatu, quicquam, nedum principes mundi partes cœlum& ſydera, imperfectè violentè& contra natu- ram ſuam, idque in omnem cæternitatem eſſe permanſurum. AESTIO L11 An poſt diem iudicij, ceſſaturus ſit cœli motus. , ERVMENIMVERO dignum eſt perſcrutatione; An 9 quod vſurpatur à Thologis& in ſcholis iactatur, ceſſa- 3 ſaturus ſit cœli motus poſt diem iudicij: Equidem non memini legere vſquam in ſacris litteris hoc apertè& loco in illis indicari. hoc enim ſignificauit Iſaias cum capite 60. lic ait, Non occidet vltra Sol tuus,& Luna tua non minuetur: quod niſi illis aſtris im motis, euenire non poteſt. Idem licet argumentari ex ver- bis loannis quæ ſunt in Apocalypſi cap. 10. quo loco Angelus iurat per viuentem in ſæcula ſæculorum, Quia poſt diem iudicij& reſur- rectionem hominum, tempus non erit amplius: arqui tempus ceſſa⸗ re non poteſt niſi ceſſante motu cęli: loquor de tempore quod eſt connatum ipſi celo,& communiter omnibus gentibus notum& vfitatum, quodq; in annos, menſes, diéſq; atque noctes diſtinguitut. Nam tem pus vniuersè& abſolutè ſumptũ, quod in quocumq; motu & in ſucceſſione cuiuſlibet durationis fignari notarid; poteſt, nõ be⸗ det ſtodes& rectores à Deo præfectos: quanto igitur credibilius eſt eos propriè tradi;arbitror tamen id nec obſcurè, necvno Naet eoll relutte lumanalü- bisdockti reun Kralle uptionisad cdius 1übd- lruem indu nägeos. C ra preletl tudalomon 3 dadinem niaaquamv bos lablona doridit,g; ao Gfeckim conheman winis elle nis liberas munerma tuptbli pite Deute rinitern C bomoce tum vſo VER motus ci nbusarg mroral potektce natutan eipiam ſit cuin eſt nati D adipſau lem pl kententi taelt in ita aillol rom cire um ſit ſabloner den aot ttatu im nebit 3d 6 4 4 3 dl en Pendet tenai 1 21 8 noſ 5 U Tn Iyj am petſuazen, Fmadenci . 4 r A. 1 nic hoe 0 vir k „ 3 Aecle ikummen 3 1„ 4 (Plorune Ah 2* Wmauehun, 5 8* † 5 X cum! 1 kham 4 4 AI 444 U 3 * A 1IN GENESIM, L. IB. II. 219 A det ex motu celi, eque ſublato, vel in motu humanorũ corporum poſt reſurrectionem, vel in ſola mora& ſucceſſione cogitationum humanarũ verſari& permanere poteſt. Ad hoc, Paulus diſertis ver- bis docet in cap. 8. epiſtolæ ad Romanos, Omnem creaturam corpo- ream& rationis expertem vanitati eſſe ſubiectam,& ſeruituti cor- ruptionis addictam, non tam ſua ſponte, quàm propter hominem cuius vſibus à Deo eſt accommodata, quoad homo exuens morta- litatem induatur immortalitarte, miniſteriis creaturarũ nequaquam indigens. Quænam autẽ ſit vanitas cui ſubiecta eſt creatura corpo- rea, præſertim autem cęlum& ſydera, initio libri Eccleſiaſtæ decla- rat Salomon affirmans, eiuſmodi vanitatem non eſſe aliud quàm vi- ciſſitudinem& mutabilitatem, Vanitas, in quit, vanitatum& omnia va- nitas: quam vanitatem exemplis demonſtrans non ineſſe modo in re- bus ſublunaribus, ſed etriam celeſtibus, mox ſubiungit, Oritur ſol& occidit,& ad locum ſuum reuertiturribique renaſcens gyrat per Meridien, & flectitur ad Aquilonem. Sed Paulus eodem loco epiſt. ad Romanos confirmat, omnem creaturam ad exemplum& ſimilitudinem ho- minis eſſe renouandam,& ab omni vanitate& ſeruitute corruprio- nis liberandam. Ergo cęli poſt diem iudicij& reſurrectionem com- munem, ab omni motu& winiſterio quo deſeruiunt huic vitæ cor- ruptibili, vacationem habebunt. Huc pertinet quod ſuprà ex 4. ca- pite Deuteronomij adduximus, Solem, lunam& aſtra, eſſe creata in miniſterium cunctis gentibus: ſed poſt diem iudicij non indigebit homo celeſtis motus miniſterio, ergo tunc nullus erit motus eo- rum vſus. VERVM, Philoſophi vrgent nos eo maximè argumento, quod motus circularis eſt proprius& naturalis celo, ſicut multis ratio- nibus argumentatur Ariſtorteles in 1. libro de Celo nam ſi non eſt Ar gumenta. tio P hilo 5 phorum, qua illt pro hari naturalis celo, quis alius motus erit celo naturalis? non enim dici patauerunt, poteſt celum nullum habere motum ſibi proprium& ſecundum motum cæls naturam ſibi conuenientem: quippe cũ natura definiatur eſſe prin- cipium motus in eo in quo eſt; nullümque corpaus naturale eſſe poſ- ſit, cuius non ſit aliquis motus naturalis. Si igitur motus circularis eſt naturalis celo, habet vtique celum naturalem propenſionem ad ipſum, quare priuario eius erit celo violenta, auferens ei natura- lem ipſius perfectionem. Hanc obiectionem B. Tomas in quarto ſententiarum diſtinctione 48.(cuius loci doctrina eadem poſi. ta eſt in additionibus ad tertiam partem quæſtione 91. articul. 2.) ita diſſoluit, In præſenti ſtatu generationis& corruptionis„mo- tam circularem pertinere ad perfectionem celi, quod per ip- ſum ſit cauſa generationis& conſeruationis rerum omnium ſublunarium, propter quam efficientiam aſſimilatur Deo: poſt diem autem iudicij, ſublato hoc mundi ſtatu,& inducto altero ſtatu immutabili& corruptibili, motus circularis non perti- nebit ad perfectionem celi, imo eſſet ſuperuacuus& illi ſta- E 2 tui nunquâ ceſ⸗ ſaturum. Solutio praæ- diclæ argu- 9 4 2„ métationis ſe- cundu San 6. Themam. — V M COM MENTARIOR 1, nurtiti& reruior nerare& generari, nutriri ma 4 domnit 5 E C 8 2 3 8] 2. 4 210 alienus. Sicut etiam ge nune agentis vitam corrupii is cclow,n⸗ b maximè alienus. nominis nunc age factæ immortali tui maxlne a n naturam homin ſurrectionem factæ immortali zaw gecce 1 geri, ſecundur ainis ooſt reſt ſ tanea, ſed etiam 00: 1 gerl, aturæ homit n eſſent conſentan Cro cenſenturz at n dem, non modomo p aliis, motum circularem an- um mondi 1. li, ea 211.— A 111. 1.. 1 2 Se impallbilt, nantia. Proditum d1 oſt diem autem iudicij, non Gluti ades ime repugnan 134 P 7 in malnee 7. eile naturalem cœlo Dr. Verum PBle inducet In dlg in ia te diern iudic lietum cœlo fore Narng decretis& doctrinis vel me- nfelltur.N 1— U 16—.*— 1 3 4 motum ſed qu hoc, qui Philoſopl a cadémque eſt ante& poſt Jlcolaus me aimum credere ear ſe Sienim Vna gac A naturalem incli- M anlm gierir inſtitutus. ili vnam natb. t motos riter fuerit intti n poteſt ean adem natura nõ 6 diocriter œli natura, non pot teſt wanente eadem nat N eRnec iudicij diem co am habere, nec pote fectio naturalis. 3 renſeche onem& ad vnut* ſio& per S„ 37 tione uaã b marſOne uoque propenlle undi, edq; mutatione q crladocc manerte eadem 8 1 ſira renouatione mu. valde confentaneum ſu Kodie 1„. oita ſfentio poff heologia docet, val ealé pfg. la uc Probabilir EGOita dicij futuram Theologi⸗ nullam habere na u ale Pe ddilenes 4 4 1* 11 1„* S CE 24 0 3 ſalutio ex Au poſt diemn 1u lum es ſe& intrinſecè, li haberet, non video equi tht cioris ſenten eſſe rationi, cœlu ircularem: nam li ha perfectione ſi- V 4 1 efle ra moöotum circulate non careat pertec. reſettim tia, quod cælie enſionem ad motum u priuatum, non ſe habeat. Quid„ pern ha Pen— dum eOo motu* C. A iolentèe E ne 24 eſe incat 4„ ver bey m. dem quemadmodum urj& imperfecte 40K lunem quandam na⸗ 7 lus ai „. 4⸗ 4 F raliter conuenl 1. rantum aptitud 1 5 flgutam au 1 ſecam ◻ a bi natural ælum habere b. ptet trotundam Sln nouilima turalem pro- d exiſtimo cœlum rum Aula Proptet TOrun tem, ſicut 4 turalem eIgO 6X 4 i motum:tum 8 k circularem* Ud b penſionem ad 8 lem ad eiulmodim 6 idoneum ad motum ci. nihil ex ſe uni e n- turalem ac raliter eſt idoneu 3 uia mhil e ras ſeme otum tan aturalite igneis, ſeu æreis: tum ꝗ 18„das leme Jaum ad ſudà Gͥꝰuam habet, nl pideis, ligneis 2 ſeu xre nantiam habent om- d dimus,, 6 4 8 5 4* in globis lap 8. S„4 1am tepugna. 1 lia 44 409 erfechonem. apparet in g icirculari, quam repuę im omnia vel grauia lem& Pe? bet repugnans motuic nda, ſunt enim o lenitateaatet talem haber repi blanaria etiam rotunda, ¹ rauitate& leuitate carer. aDeo in nia corpora ſublun⸗ m naturaliter omni gtau en celi tum propter mtut, 4 1 9 aute 4. 4 ate— 2 2* 111. ul, V velleuia, cœlum ropter naturalem rotundit que leuitatis, verè dici- nun, . 4. ar 1 8„ 3 circa, tum P d grauitatis at 1. rem&. Quocir ino experrem g tum circulatem; let pro 1 ius omnino e tirudi nem ad motu du p naturam e lem aptitudi— poteſt: qr Urnne uralem ap ellari pc toduc habere natur ralis celo app beat Plod tur celum h⸗ 3 aodo natur 407 A llam habea ͤ iuſmodi motus qu bHoteſt, ſi e jus eſſe— elulino 11.„ 1C di 90 elus ell etiam ratione colligi& Conetne p eircularern, naruram quens, 3 14 191 motut 4 tarumqu antlam ac— um cuncta! mrepugn telementorur dropen- narurale 8 G A Uatuor E ralem Propel è diuerſam à natura qu non habent naturale., ͤ longe diuerſar æ non modo non hab is aut grauitatẽ D rum ſublunarium, quæ mdem ſed propter inſitam ds An. Siſcorde 4 eircularem, 1e ugnätiam. Ne ͤͤ ſtonem ad motum ci nralem repugnarti- 4, 10- ö lonem. 3„ natöralem ep ◻ 4 N 1ra UsS 9( UuO tleuitatem, habent etiam na Albertus, Scotus,& Durand en aut léul. Ir A nicenna, Albertu: 2 alem nec viole re à nobis videntur 3 circularem nec naturalen& priuatio- ͤ ſententia fuit, motum Ae ſe habet ad colorem& p 34. kum Eutenfla iren ſuperficies ſe habet: larem& eius priua- tum eſſe celo, ſed I1cut uß 8⸗1 1 morum circularem 1. roper- 111 Q 11— T.. Hne celu Ad I L.—, 9 '” em eius, ita ſe habere celum s& mobile ſit naturalis hibr tionem. Certè cum Imter 19 S, geli mouentis celũ non d vtrü- 101191443 ircularis reſpectu A4 1g98 rino⅝& a ͤ tio, ſi motus circularis teipecru Al loquũtur contingẽès& tura- tio,. tarius,& vrt in ſcholis 11. 71 ceſſariö& na 1. voluntarius,. ¹ ſle neCcCllal!. 1 ralls lec 1 lieb r eum reſpectu Cell Ell 86. z Stie depoſcit, libet, non conuenieba Diuie ſapientie ac Pda ar rante ge- ee optima rario Diuine ſa„ vt celum durantè 8⁰ lẽ. Hoc etiam Oiuman eternitate conſtituerat vt celu G VI quia Deus aAb 9 unl 18e neratio IN8N GENESIM, LI B. I I. 2 2 1 A neratione hominum moueretur in orbem, facta autem reſurrectione ab omni motu in perpetuum vacaret; ea natura fierer& conſtaret cœlum, vt æqualiter aptum eſſet ad motum& ad quietem accipien- dam, nec ei violentum eſſet, aut in orbem agitari aut eo motu priuari. Qvop autem nonnulli dixerunt, non prius fore conſummatio- An omntum cælorum pro· nem mundi, quàm propriis omnium cœlorum conuerſionibus ab- prij motus an- ſolutis ad eandem ſydera omnia poſitionem redeant, quam habuere te diem iudi- olim in exordio mundi cùm ſunt à Deo creata duplici argumento refellitur. Nam compluribus viris doctis fit admodum veriſimile,& Nicolaus mathematicis nec dubiis vt credit ipſe„rationibus proba- cij abſoluendi ſint. Copernici ops nio de motu uit, motus orbium cœleſtium eſſe inter ſe prorſus incommenſurabi- orbium cæle- les, vt nec ſimul omnes vnquam perfici, nec ad eandem poſitionem Rium. quam ſemel tenuerunr aſtra reuerti queant. Deinde, proprius octaui cœli ab occaſu ad ortum motus, nõ ante ſex& triginta annorum mi- lia, ſi quidem creditur Ptolomæo, compleri poteſt: non eſt autem cre- dibile, nec dum exactis ab orbe condito vſque adhuc ſex mille annis, reſtare etiamnum ad diem vſque iudicij triginta annorum millia: præſertim cum manifeſtè doceat ſacra Scriptura, Dominum noſtrum eſſe incarnatum extrema mundi ætate& in nouiſſimis diebus, atque Paulus ait, In fine ſeculorum, quin etiam, ſicut loquitur Ioannes, In nouiſſima hora. Neque verò abſurdum videri debet, in die iadicij abruptum iri motum octaui cœli priuſquam totus eius orbis circui- tus ſemel peragatur, non enim motus cœli, vt paulõ ſuperius oſten- dimus, attingit eius perfectionem, nec ad eum habet cœlum natu- ralem& propriam propenſionem: neceſt propter cœlum præcipuè a Deo inſtitutus, videlicet, vt per eum aut quod deeſt cœlo acqui- ratur, aut quod ineſt conſeruetur, ſed propter generationem homi- num, potiſſimè autem electorum, qua in die iudicij completa, eſ- ſet profecto cœleſtis motus planè inanis& ſuperuacaneus, ſi vlterius produceretur. SVAEͤSTIO VII. An cœli& aſtra ſint animata. VIT ſanè plurimorum& maximorum Philoſophorum Ab ſen tentia, ſydera animam& vitam habere: videlicet hoc Pythagorei, hoc Platonici, hoc Ariſtotelici, hoc denique Stoici cenſuerũt. Plato in Epinomide iubet aſtra vt Deos cœleſtes à nobis honorari& coli. Ariſtoteles li. 2. de Cæ- lo, textu 13. quod celum ſit animatũ, propterea differẽtias poſitionis, hoc eſt, dextrum& ſiniſtrum, ſurſum& deorſum, ante& retro, natu- raliter in eo eſſe argumentatur. Et in textu 61. eiuſdem libri affirmat decipi eos qui exiſtimãt aſtra eſſe in anima cùm anima vitàque con- . E 5 ſtent. I. Corin. 16. I. Ioan. z. Multorum opinio„ cælos eſſe animatos. ““—* Origenes pu- tauit cœælos eſſe animatos & virtutis ac vitij capaces, qunnetiam pro allis Chriſtu gſſe mortuum. Virg. lib. 6. Aeneid. Au guNinus 2 22 COMMENTARIORVM ſtent. Philo in libro de Opificio mundi, in lib. item de Somniis,& in 4 lib. de Gigantibus, ſtellas& viuentes& intelligentes eſſe ſentit. Quid Auicennæ viſum eſt in cœlo eſſe animam ſentientem præ ditam ſen- ſu interiori, quam Græci vocant oailæviæv quæ Oopinio viderur non vſ. quequaque diſplicuiſſe Simplicio non modo interiorem ſenſum, ſed aliquot eriam kenſus exteriores cœlo aſſignanti jis enim in Com- mentariis ſuper textum quinquageſimum primi libri de Cœlo, præ- ter guſtum& olfactum, alios tres, viſum, auditum,& tactuma in coœlis eſſe arbitratur. Cum enim expoſuiſſet opinionem Alexandri qui ne- gauit aſtra eſſe ſenſitiua, quod ſenſitiuum non ſit niſi vbi eſt vegeta- tiuum, ſicut tradit Ariſtoteles lib. z. de Anima, quapropter non niſt æquiuocè aſtra poſſe appellari animata; ſubiungit Simplicius„Mi⸗- rum, inquit, ſi cœlum eſt quidem ſenſibile& tangibilé, non ſt autem ſenſitinum,! etiam quaſi melius ſit corpori non ſentire, quàm ſentire, ignobiliora quidem corpora ſenſum habere, quæ verò nobiliſſima omnium ſant atque diuiniſima, omni ſenſu carere. Forte igitur materiales ſenſus& maximè paſſuuos; dt guſtum & odoratum, cœlo tribuere non conuenit; cæteros autem nobiliores& certiores ei conce dere non erit abſurdum: iungentibus enim ſe inuicem non inſenſibiliur ſe tangunt,& omnia intuentur,& omnia audiunt. Hæc Sim plicius. VERVM, omiſſis philoſophis venio ad ſcriptores Eccleſiaſti- cos. Origenes primo tomo Commentarioruw in loannem, non modo ſtellas putat eſſe animatas, ſed etiam virtutis atque vitij ca- paces. lob enim cap. 25. appellat ſtellas imm undas; quare non vere- tor Origenes dicere Chriſtum non tantum pro peccatis hominum, ſed etiam aſtrorum eſſe mortuum. in primo autem libro eꝗ᷑ a,x, cap. 7. oſtendit aſtra eſſe animalia& ratione prædita, quæ in virtuti- bus proficiunt& deficiunt,& addicta ſunt miniſterio motus cœx- leſtis propter vſus hominum, à quo tamen miniſterio poſt diem iu- dicij vacabunt: idémque confirmat extrema homilia in librum Nu- merorum. Eodem ſpectaſſe videtur Hieronymus initio Commen- tariorum ſuper Eccleſiaſten, interpretando verba illa Salomonis de ſole, Gyrans gyrando vadit Spiritus: ait enim; Solem vocari ſpiti- tum, eò quod animet ,inſpiret& vegetet: vel quod ipſe ſpititu ala- tur, ſicut Poëta dixit, Lucentémque globum luna, Titanidque astra Spiritus intus alit. B. Auguſtinus in hac quæſtione dubius& incertus fuit: nam in ². ₰ de cælis vtruͦ libro de Geneſi ad litteram cap. 18. proponit hanc quæſtionem ſed ſint animatt, intactam inexplicatämque præteriuit. In Enchiridio autem capite 7. dubit ter,& velut ſuſpenſa Pen ſententua lo- quitur. quinquageſimo octauo, ait, non eſſe ſfibi exploratum& certum v- trum ſydera ſenſum& mentem habeant,& ad ſocietatem beatorum Angelorum pertineant. In primo item libro Ketractationum capite quinto,& vndecimo, reuocat& corrigit quod ſcripſerat in libro de Immortalite animæ, capite decimoquinto,& quod ſcripſerat in b- libro de Muſica, capite decimoquarto, mundum eſſe animatum& magaum anagnum g rungoard 4 non ele col ze Cogaltl continelt m fulhüt li amyuian tem eius l Cioitate De duw ellell mondum e qpelione glegloin! n nec dec dioGtor nuumatcwi quxtich Opalcul tes capit etian ex. te. Caiet mo lzj. logrünecs ( genies, ta Kin ſaeri( laulam 1 utes ac! D etat ra rittute tarales leamus elle ac lomma cete in inpro cos mo⸗ bs„ 10 “ 8 IN8N GENESIM, L. I B. II. 123 A magnum quoddam animal: hoc inquam, Auguſtinus cortigit non tanquam falſè, ſed tanquam temerè dictum, cum id ſibi nec eſſe, nec non eſſe compertum& comprehenſum fuiſſer. Nam, quod in libæo de Cognitione veræ vitæ, qui in tomo nono operum Auguſtini continetur capite ſexto, ſcriptum eſt, Qui dera rationabilia vel ſal- tem ſenſibilia corpora arbitrantur, iure ſenſu carentes inter irrarionabi- lia computantur; nil nos mouere debet, cum certo certius ſit aucto- rem eius libri non eſſe Auguſtinum,& in libro decimotertio, de Ciuitate Dei capite decimo ſexto, tradit, non continuo conceden- dum eſſe Platoni ſydera eſſe viuentia, intelligentia,& beata,& mundum eſſe magnum quoddam animal: adlicit tamen eiufmodi quæſtionem alio loco eſſe diſcutiendam. Aureolus, referente Ca- preolo in ſecundo Sententiarum, probabile putauit aſtra eſſe anima- ta, nec Scotus quidem abnuere videtur: quippe libroſſecundo Sent. diſtinctione decimaquarta, quæſtione prima, Si aſtra, inquit, non ſunt animata, id creditum erit potius quam demontratum. Beatus Thomas in quæſtionibus diſputatis quæſt. de Anima: articulo octauo,& in Opuſculo de Angelis, capite ſecundo,& hibro ſecundo contra gen- tes, capite ſeptuageſimo, ex ſenſu Ariſtotelis,&, vt verba eius ſonant, etiam ex ſuo, demonſtrat cœlos verè animatos eſſe anima intelligen- te. Caietanus in explanan do illa verba Dauidis quæ ſunt in Pſal- mo 135. Qui fecit cœlos in intellectu, ait, hæc verba ſic poſſe accipi, vt ſignificetur cœlos factos eſſe à Deo cum intellectu, hoc eſt, intelli- C genres, iuxta opinionem Philoſophorum, qui exiſtimarunt ſydera vi- ta& intellectu eſſe prædita. His accedit, quod Eccleſia in præfatione ſacri Canonis Deum his verbis concelebrat, Per quem maieſtatè tuam laudant Angeli, adorant Dominationes, tremuit Poteſtates, cœli cœlorique vir- tutes ac beata S eraphin ſöcia exultatione concelebrant. putat autem Caieta- nus in tractatu de Indulgentiis, virtutes cœlorum vocari eorum ani- mas. nã ſi ab Angelis cœli tantum extrinſecus mouentur, ſatis fuerat dixiſſe Laudat Angeli; nec ratio vlla erat, vt ſi virtutes cœlorum ſigni- ficarent naturales vires& facultates quas habent cœli& aſtra recen- ſerentur ab Eccleſia in commemoratione ordinum Angelicorum, cuiuſmodi ſunt Angeli, Poteſtates, Dominationes& Seraphin: nec D exrat ratio cur cœli diſtinctè commemorarentur,& ſeparatim ab ipſis virtutes cœlorum, cum nomine cœli tam ſubſtantiam eius quàm na- turales proprietates, vires, alidſque dotes ſignificare& intelligere ſo- leamus. Sed reuera hæc ratio Caietani valde infirma eſt: nam cœlos eſſe factos in intellectu, phraſi Hebræa ſignificat eſſe à Deo factos ſumma arte, ratione,& intelligentia: Hebræis enim frequens eſt di- cere, in aliquo, pro eo quod eſt, per aliquid, vel cum aliquo, ſumendo in, pro per, vel cum. Virtutes autem cœlorum appellantur Angeli qui eos mouent: cùm enim primo generali vocabulo nominaſſet Ange- los, mox diſtinctè& propriè memorat Poteſtates, Dominationes, Sera ,, 122 Fersoer 16 2*ν tia, cælos in- trinſecus G ſ cudum ſub ſtantiam non 7*„„ elſe anim 4805. 224 Seraphin& ſiguifican ◻ conſtat& viget: fines orbium celeſtium. VERVMTAMIEN, COI viderur ſententia,& cum do congruentior. Certe aſtra n 1! 7 3.in Geneſim,& motores tur ipſa ſydera, it COMMENTARIOKRVM ac rectores celorum, vel per virtutes ceſorum 4 a quibus omnis celorum vis& poteſtas ſtoteles lib. 12. Metaphyſicæ aftra facit contra lulianum affirmat, opinionem tione ſint præd uerſari: idémque ve 2. capite ſexto arbitratur bri 2. egregie re, ex pulcherrim mentabantur. Hoc eti mi 48. Hierony Origenis hunc etiam nam& aſtra cætera, cenſet eſſe animata: im ob quædã peccata, his ſumus circi iri, non Chriſtianis modo ſed P lut certum dogma Chriſtianæ diſciplinæ libro Damaſcenus: Lactantius verò in capite z.li. confutat eos qui aſtra animam& rationem habe- a eorum diſpoſitione motüſque conſtantia argu- am confirmat Baſilius in Commentario Plal- mus autem in Epiſtola 5o. ad Auitum, inter errores recenſert: ita enim ſeribit, Solem quoque& lu- mo ſicut nos homines umdati corporibus, quæ craſſa ſunt atraria huic opinioni longe probabilior ctrina Theologica& Eccleſiaſtica multo on eſſe animata, cenſet Baſilius homilia Ambroſius lib. z. Hexemeron cap. 4. Cyrillus lib.3. Platonis quod celi vita& ra- hiloſophis etiam ad- & pigra; ſic& celi luminaria talia vel talia accepiſſe corpora, vt vel plus vel minus luceant:& dæmones ob maiora delicta, aëreo corpo- re eſſe veſtitos. Et in libro 13. Com 113 gentaribrum in Iſaiam expla- nans illa verba quæ ſunt in capite 45. Manus mea tetenderunt cœlos,& omni militia eorum ego preæcepi, annotauit ea verba dediſſe quibuſdam occaſionem errandi, vt ſolem& aſtra habere rationem opinarentur. Sic autem inibi ait Hieronymus, Illud quod ſcriptum eſt, Ego omni- bus ſtellis præcepi, occaſione 2 ₰ m quibuſdam tribuit, quod aitra rationalia ſint& animam ſenſumque habeant. Neque enim, aiunt, praciperet niſi intel- onæ 4- ligentibus, non recordantes quod in Iona ſcriptum ſit, Præce pit Dominus Lece ſpiritui comburenti:& rurſum, Præcepit vermi matutino:& quod in 4Hock. P, 42 7* 7, 3„,.. 4„2„ 4 2* 4— 8 Euangelio Saluator ventos& mare increpauerit, in quibus ſenſum atque ra- rionem non eſſe,peſpicuum eſt. Hæc Hieronymus. Poſſet fortaſſe cuipiam videri non tam Hieronymus ſupradictis duobus locis damnaſſe opi- nionem aientium aſtra eſſe animata; quàm vel cauſam quam redde- bat Origenes cur Angeli addicti eſſent animandis aſtris, nimirum propter peccata prius admifla; velrationem qua nonnulli eam opi- nionem ineptè confirmahant, reprobaſſe. Iam verò, quod ſuprà er commentario Hieronymi ſuper primum caput Eccleſiaſtæ produ- ctum eſt teſtimonium, animationem ſolis nequaquam aſtruit, quippe duplicem ibi ponit Hieronymus interpretationẽ cur ſol dicatur ſpi- ritus: aut quia verè ſpiritu viuifico ipſe ani 2 2. metur& vigeat, iuxta il- los verſus Virgilij ſupra memoratos; aut quod ſuo motu& lumine . 21 2.*— 4.4 ritam rebus omnibus inf piret atque infundat. S. Bona 4 ganc Bot ͤcendium: elare 4 dofekoat zvime lnt joge Honol. le kamen ventur lſ ornino ben romcapite peldi deie 3 ſopetns 3 Bin tethae in.cap nadinSe Pneam i rm pui caltum; Moſenc arlun dul minis 4⁰5 n nec⸗ teerd quod, crenn pollen amitte quodf quide D) ſet lp non ſit ninker loeus chlo*( nam et ſilen ir Verum videt, 8e Okum j K lider IN GENESEM, L IB. 01. 8225 A Sanctus Bonauentura in 2. Sentétiarum diſtinctione 14.0pinionem dicentium aſtra eſſe animata, non dubitauir falſam& erroncam ap- pellare,& ſanè meritiſſimò. Si enim animæ aſtrorum ſunt An geli,' aſtra eſſens profecto aſtra honorari& coli à nobis oporreret: tum quod corum animata, præ. animnæ ſint non modo ſanctæ, ſed etiam bearæ: tum eriam quia reli— Wetan giosè honoramus corpora beatorum hominum, vr Petri& Paul d Senr quæ tamen beatiſſimis eorum animis nunc non viaificantur& ani-& veneran mantur. Eſſe autem animas celorum(ſiquidem cęli animas habhent) da eſſent. omnino beatas, apertè docet Auguſtinus in Enchiridio ad Lauren- tium capite vigeſimooctauo, cum ait, Angelis aliquibus impia ſu- perbia deſerentibus Deum,& in huius atris imam caliginem de ſuperna celeſti habitatione deiectis, reſiduus numerus Angelorum B in æterna cum Deo beatirudine& fanctitate permäfit. Quanquam in 5S8. capite eiuſdem libri dubitanter ea de re videtur loqui cum inquit, Sed nec illud quidem cerium habeo, vtrum ad eandem ſocietatem per⸗ tineant ſol& luna& cuncta pdera, quamuis nonnullis lucida corpora eſſe, non eum ſenſu vel intelligentia videantur. Nullum verò aſtris honorem& cultum à nobis eſſe adhibendum, perſpicuè docet nos Deus per Moſen capire quarto Deuteronomij, Ne forte, inquit, elenatis oculis ad cœlunm videas ſolem& lunam& omnia astra cœli& errore deteptus adores en & colas, qua creauit Dominus Deus tuus in minifterium cunctis gentibus quck ſub cœlo ſum. At que his verbis innnit Moſes propterea ſtellas non eſſe Anobis adorandas& colendas, quod ſint conditione naturæ digni- tateque inferiores nobis, videlicer propter ſeruitium& vſum ho- minis à Deo conditæ. 1AfI tPAU d el: A p hoc, vel animæ ſyderum ſunt naturaliter beatæ, at nec gra- tia nec gloria vlli præter Deum poteſt eſſe naruralis: aut ſunt Pea- tæ ex Dei gratia& munere, aut igitur ſimul crearæ fuerunt beatæ. quod eſt contra communem Theologorum ſentertciam„niec vlli creaturæ datum præter Chriſti animam: aut tales factæ ſunt vt poſſent beatirudinem vel bene merendo conſequi; vel peccando amitrere,potuerunt igitur peecare. Age, demus peocaſſe: nam que ſi quod poſſibile eſt ponatur eſſe, vt tradunt philoſophi nihil eonſe- qui debet abſurdum vel impoſſibile: quæro quid ilhs factum fuiſ D ſer ſi peccaſſentꝛnum animæ ille remanſiſſent in ſuis orbibus? ſed non fit credibile, ceteris omnibus Angelis malis de celo deiectis in infernum, animas illas remanſiſſe in celo;& verò, celum non eſt locus damnatorum. Sin autem etiam animæ illæ detruſæ eſſent de celo, quid tum fierer orbibus celeſtibus quos illæ animabant; num etiam ipſi è ſuo loco derurbati elſent deorſam an reman. ſiſſent in ſuo loco ſed inanimi)an alias illis animas Deus indidiſſer? Verum hæc omnia quàm ſinr improbabilia& abſurda, nemo non videt. Sed ad hæc poſſet fortaſſe quiſpiam reſpondere: anithas ce- lorum inirio potuiſſe quidem peccare, ſi quidem natura earum & libertas voluntaris per ſo conſideretur. Deum farhen præ- Comm. in Gen. Tom. 1. F ſciuiſſe — gis æternam ſelicitatem promereri- ctio, potius eſt in quiete qu . Mentatso. 226 CO M M ENTARIORVM ſciuiſſe eas minime peccaturas,& præordin is efficacem tribuendo, quain exordio ſuo bene vſę, in poſterum confirmatæ ſunt in gratia:& nunc quidem non elle peatas, ſed vſque ad giem iudieij eſſe in ſiatu merendi,& per conti. nuam orbium ſuorum conuerſionem quam propter Dei obedien- tiam& am orem electorum libentiſſimè agunt;ſemper magis ac ma. gis Iraque, quod de Henoch& He- lia qui vſque ad diem iudicij beatirudinem ſuam expectant& quo- tidie eam dromerentur, tradiderunt ſancti Patres, idem de anima- bus cœlorum dici poſſet. Im tota autem ſuperiori argumentatione poſitum eſt tanquam certums animas cœlorum non eſſe factas ali⸗ quanto prius quàm animatent& viuificarent cœlos, ſicut nec ani- ma rationalis creatur priuſquam infor tra rationem enim naturalis formæ eſt(quemadmodum docet Ari- ſoteles lib. 12. Metaphyfſicæ textu 16.) v ea tempote aliquo id cu- ius forma eſt antece dat. CTERV M, ratio il rent, gratiam ill la vehementius vrget: ſi Angelus eſt anima erit intrinſecè ac per ſe naturalis, non cœli, ergo motus circalaris erit cœlo ſolum, ſed etiam Angelo qui eſt cius anima,& ad perfectio- nem eius pertinebit. ſicut enim inanimatorum corporum perfe- àm in motu:ita è contrario animatorum perfectio magis eſt in motu qubmin quiete: idque tanto magis ve- rum eſt, quanto quidque perfectiorem animam habet& morum. Quue poſt diem iudicij vacatip motus cœleſtis violẽta eſſet& cœ- reb 7 lo& Angelo,& contra vtriuſque naturam& perfectionem eis ac⸗ dhne a7 9. cideret. Nec ſane nihil habet ponderis ratio illa Beati Thomæ qua is vtitur in prima parte quæſtione 70. articulo tertio, vt probet cœlum verè non eſſe animatum, priorem ſcilicer opinionem quam in aliis ſcriptis ſecutus fuerat, ſapienter corrigens: Coniunctio, in- quit, formæ aum materia non fir propter materiam: eſt enim mate- ria proptet formam, non autem contrà propter materiam eſt for- ma. Fir igitur eiuſmodi conſociatio& copulatio præcipuè propter formam: videlicet vt forma ſocietate& quaſi adminiculo materiæ, melius actionem ſuam exercere,& propriam perfectionem adipiſci queat. Angeli vero qui cœlum mouer duæ ſunt actiones, facilius 3...11... intelligere& mouere: illa eſt Angelo interior prapriorque atque perfectior, ad quam ritè obeundam nihil ei opus eſt corpore cœle- ſtinon enim quemadmodum animus noſter corporalium ſenſuum winiſterio ytitut ad intelligendum, ſic Angelus ader plen das men- tis ſuæ functiones vllis cœli adiamentis vtitur, aut iuuari poteſt. 6 mouenduam autem cœlum non eſt neceſſaria cõiunctio Angeli cum orbe cœleſtistanquam formæ cum maceria:ſatis enim eſt ſi cœlo ſo- lam adſit tanquam motor mobili, per virtutis applicationem contactum ei aptatus& adiunctus. Nõ me fugit, huic rationi ſic oe- curriſlé nonnullos, meliorem fore motum ccœxleſtem ſi à principio interno dinaſſe ne vnquam pecca- 4 met corpus humanum: eon. 1 — Aiterno eh tonem ocl rrodecun, gate lile 46 lio, lel 1 creltjhe concionen, unelt tom zoorpole cc. rerducst d0 te1comub,d pewintam Dokko, ec cene de Kinden. Plun8 nempe lua ſetunen! fertes ot Cle sin modo intet mecœlo'ü Kinee Cmcellen motu lu tidenic fequxl tonen ttazcer t ugenti nius libr kumyel 3 Kinhi ſüllhge. nj parch tle dütan „ TARI OR VI K Prxordinaſle ne mn duendo,qu 1 af eille nd L du n Melletnt du merendh, 8 9 Ronem quam Plopter Dei 9 catiime aann ſemperma rerult aque, guod beiiauit Katnudinem ſaam erdeckan Leruns ſnci Danres ent Ota autem lupenon ugmen „animas ccœlotum pontüiſd at& muficatent calos, icug nm informet cotpus humun Kotmæ efl(quemadmodan ian tcrtn 16.] vt ea tempat umn * 4 8 4 9. chementins vrget:ſi Angauan ac per le nuna quu eſt cius anima, Ku vd“““ 4116) enim inammatorum corpan 4 8* am mwotantza e contfanome qolmin quicte: idque umnas gerſediotem animam kdeti uuuo matus cclcſtis moliack nue natutam K petſechuna oudetis miio iln baii * 8 8 teeno aurone„o0. acuculo c- — 39 atum, pnotem cucet opicle ³ † 4 8n ens: L aolentet cottigens⸗Le ““ mds 4** ht ptopter matefliche 8*1 49 3 no K copuubo fiui . m re X Quab 10l e— 3 If.Goo „rootin peik. & Pen ae dar ul dot am 10 1 K* 4 4 4 ol otopl t Aogo tenn emn n opssci m 4 1m mll*. ru 41 col 1 am a c aneeestte „ 3 4* 4 1 8 vnitotdbll amends? 1 4 494 1 1 Tria co, 4 noct aal- Aon el 8 1uu? mmne 9T gituu 3 pel 1* ““ 5 d * 4 ce fugt 6 ⁸ 3. No Les!“ 4 3 13 Am A B C IN GENESIM, L IB. II. interno efficiatur quàm ab externo: præſtantioremqus fore condi- tionem cœli, ſi ipſum à ſe moueatur, quàm ſi ab alio externa vi agi- tatuq́ue conuerſetur: quod enim a ſe mouetur, id nobilius eſt; au- ctore Ariſtotele libr. 8. Phyſicorum, quàm quod extrinſecus cietur ab alio. Verùm, vt quod iſti dicunt, welius fit aut cœli, aut motus cœleſtis reſpectu, non tamen melius eſſe reſpectu Angeli: qui conditionem eius multo deteriorem faceret: oporteret enim Ange- lum eſſe formam& partem cœli, ſubſtantiamꝗque imperfectam, nec Acorpore cœleſti vllo modo ſeparabilem. Quare non eſt commit- tendum, vt dum cœli& mnotus cœleſtis dignitatem plus æquo auge- re volumus, præſtantiam naturæ quæ Angelum maxime decet, ine- pte minuamus. TEAA 8 PoRRo, Ariſtotelem quoque in eadem fuiſſe ſententia, me qui- dem certe dubitare non ſinunt que ſcripſit ipſe in lib. 8. Phyſicoram & in lib. 12. Meraphyſicæ. docet enim intelligentiãs eſſe perfectas& abſolutas ſubſtantias, eſſe prorſus indiuiſibiles& extra magnitudi- nem poſitas:& cum ſempiterno motu orbes circumagant, nec per ſe tamen nec per accidens ipſas moueri: eſſe puros actus omnis ex- pertes potentiæ: earumꝗque doctrinam propriam eſſe Metaphyſice, quæ res à materia omnino abiunctas contemplatur. Hæc verò nullo modo intelligẽtiis cõueniunt, ſi quidem illæ narurales forme& ve- ræ cœlorũ animæ ponantur: nam que eſſent ſubſtantiæ imperfectæ, & inhærentes in corporibus,& ab illis quoquomodo inſeparabiles: nec eſſent puri actus omnique vacantes potentia, nec poſſent non motu ſuorum orbium, ſaltem per accidens, ipſæ quoque vnà moue- ri: denique earum tractatio non pertineret ad Metaphyſicam, quip- pe quæ in rebus ab omni materiæ concretione, non tantum cogita- tione rationeq́ue, ſed etiam re ipſa ſegregatis potiſſime verſatur. 2 ESAT IOo III An ſtellæ ſint nobis innumerabiles. (E ſtellis ſane ingens diſcepratio inter AKtrologos& ſacrarum litteraru ſtudioſòs exeitari poſſet, vtrũ earũ Kmultitudo(loquor de ſtellis inerrãtibus in octauo cœ- lo mirabili diſpoſitione ſplendoreq́; lucentibus)tanta ſit, vt ea mortalibus omnino ſit innumerabilis: an cõ- tra, certo aliquo numero, nec ſaneè admodum m agno de finita, haud ingenti ſtudio& labore poſſit nobis eſſe comperta& explorata. Pli- nius libro 2. c. 41. duo& ſeptuaginta facit ſigna cœleſtia, que unt re- S rum vel animantium effigies, in quas inquit digeſſiſſe coœlũ peritos, & in his mille ſexcentas notauiſſe ſtellas inſignes, videlicer effectu viſuque. Verùm, Aſtrologiæ doctiores inde vſque à Ptolemæo& Hyparcho deprehenderunt omnes ſtellas inerrätes viſu notabiles, eſſe dũtaxat duas& viginti ſa pra mille, nec verò iſti negant eſſe alias b I 2 quam 2127 Aritoreli iu- telligentia us ſunt., proprie loquẽdo, ani- mæ& formaæ ſub lantiales cælorum. Nume rus ſtel laru inerrun- tium viſu no⸗ tabilium, G imagini cæ- leſtium ſecan- dum Aſtrolo- L0s. C O MM E NTARILO;RVM 228 7 lurimas forma mi TILa— 5 reisonſpieuas⸗qualis et innumerabilis muliinde elladete men illæ ſtellæ quæ lactei circuli claritatem 5 5— efficiunt. Ac licèt vulgosarque etiam cuiuis primo 8* tu ſte— dinem ſuſpicienti, videatur incredibile non plures eſſe mille viginti duabus in ccœlo ſtellas, id quòd proptereaà euenit, quòd eas homines ſine vllo ordine ac diſtinctione confusè intuentur. 81 quis tamen ſupradictũ ſtellacũ numerum in globo aliquo depictũ habeat, caſq; ſtellas propriè- ſingulas conferat cum iis quæ cernuntur in cœlo, — 6. 1 nullã profecto reperiet in celo, quàm in globo expreſlem nõ habeat: guinetiam minimas in globo notatas, vilu ægre diſcernet in cœlo. SvpRADICTAS porrò mille viginti duas ſtellas, ad quadra. 2 1 ℳ 4 7 1i 4 2. nimas, luce claritateq́; oculis noſtris indi- A 3 Sex di fferẽ hellarum qus ginta octo imagines ſeu effigies ſeu cõſtellationes, ordine ac diſpe- 3 “ ſirione ſtellarum ſimilitudinem alicuius animalis vel alterius rei reddentes,Aſtrologi redegerunt Earundem quoque ſeelle ama gis winuſve lucentium varieratẽ ad ſer differentias re urerä 5 ma continet ſtellas quiadecim primæ vt vocant masnitu ziaies al- teta quadraginta quinque ſecundæ magnitudinis:tertia octo ſupra b ducentas tertiæ magnitudinis quarta quadringentas ſeptuaginta quatuor quartæ magnitudinis: quinta ducentas decem& ſeptem quintæ magnitudinis: ſexta quadragintanouem ſextæ magnitudi- nis. Harum omnium ſumma, adiunctis prætereà quinque quas vo- cant nebuloſas,& nouem quæ appellãtur obſcuræ, ſu pradictũ mil-( V le viginti duarum ſtellarum numerũ continet. Earum porrò quæli: b bet maior eſt quàm terra: nam quæ ſuni ſextæ magnitudinis, vide. licet omnium minimæ, octies& decies ampliorem habent magni- tudinem, quàm eſt orbis terræ& aquæ magnitudo. Nec verò tantũ Si ocl aui cæ- omnium ſtellarum quæ ſunt in cœlo numerũ Mathematici cõper- an forh elet tum eſſe volunt: ſed auſi maiora& pene incredibilia, demonſtrant, hiee ſe ſi vniuerſa firmamenti facies concaua piena efſet vſque quaque ſtel⸗ ꝛudinis quan- lis primæ magnitudinis, ſciri poſle„earum numerus quantus eſſet: tus eari nu- neceſſaria enim ratione concludi, eas forè 1209600. hoc eſt vnum n leuſu&æ ſeptuaginta milliones,vt valgo appellant,& ducenties& nouies ah. mille ſuperque ſexcentas. Vt vel hoc argumento intelligere liceat, quæ nunc ſunt in cœlo ſtellæ, tantis nempe ſpatiis inter ſe diſiũctæ, & quæ ſunt vltratropicum Capricorni verſus antarcticum polum, quæ ſanè perpaucæ ſunt, eas non eſſe, vt valgus putats innumerabi- les. Atque hæc quidem de numero ſtellarum inerrantium, Aſtrolo- gorum eſt ſententia. 6iEUH I2g ATENIMVER OHcontraria videtur ſacris litteris eiuſmodi opi- nio, quippe diuina Scriptura multis locis aperteé indicat Stellas cœli ab homine non poſſe numetari, etenim capite 15. libri Gene- ſeos promiſit Deus Abrahæ multiplicaturum ſe poſteritatem eius tanquam ſtellas cœli& arenam maris, Eduxit enim Deus inquit Scri- ptura, ſiras Abraham, videlicet nocte ecloque ſereniſſimo,& 4 4 Suſbice Videri ſecud 1 dottrindà ſa- cræ Scripturæa & Patris, nec non& Phi- loſophori, ſtel las eſſe innu- merabiles, gähi ralu zprahalh, idlogic, coswo rinnais, aucdorelode rtalleli cillos, n rncerundd linguete dkpaus qace wccoilaimt 2 dogwug: rologze meopohe kautec eorum d- terant,ae lubet, Si- tyliauſ gularequ omnese Lu nn O lom u Dlepara 16 ge( ſentent mun quu nnnauur, Jle neni Tannniſ larun/ Eulo ſtinus. D ſedetja nandruu merum bit Dſat kellara Dos ltelis i tradut lue alpe lum Iu lolog NTARIO Bazidce cae 4 „Lace Aarſtasec daaan adil à ſ 3 4 Aun. Kcu clarir tndoa AAem 1 em lpläözaame 44 mo 4 An 11 1 4 eu lan 4 er 2 4 el Ad AN 1 2 Putez eſe A 1 4- 2 11 doütah 4 Latase mruentag. N 5 au. 99 0 46 a — de kiäium gmudous te K. A. u 1 4 en eRellanones oraneg 32 2— Aennns anmmal 3. 4 8 p 4 3 41 f denm 900 2e 3 Se en * 4 Ialt 1 ker uſterenuasteann 2 Prx I vocam magunn cundx magnitudinuxnnen quatia quadtngeats n Jmnta ductnts dtumti zintanouem ſens u 84„ i r⸗ 4 3 1 n 8 Tricte 4 1. 1 8 4 4 4 “.“ 5„ r 9 8 419 ODlculx, lh „ 8*„— un A 44 Coguade L 1 K e peh 4 4* 46 H 1 1 11“ 44 1 „ 1 3 . Arem e 1 Lies 49 duo * 2 4 4. „u “ * 6 1 ur AaLDo. M 11.“ ci Nübenn 12e 1 10 n A .* 1N GENESIM, L IB. II. 229 Suſpice eœxlum,& uumera ſtellas 61 potes, ſi erit ſemen tuum. Erat autem Abraham, vt loſephus& Euſebius tradunt, iam tum peritiſſimus aſtrologiæ, vt quam didicerat à Chaldæis, apud quos natus, educa- tus, multoſque annos verſatus fuerat, homines ſanè, conceſſu om- nium, eius ſcientie facile principes: eamque doctrinam Abraham, auctore Ioſepho, docuit Ægyptios. Nec hoc dictum Dei referri po- teſt ad ſtellas que ſunt verſus antarcticum quas& conſtat eſſe pau- ciſſimas, nec eas cernere poterat Abraham ex terra Chanaam vbi tunc erat: Nec ad ſtellas lactei circuli, vt quas viſus diſcernere& di- ſtinguere nequeat:& vero, circulus lacteus non conſtat ex ſtellis, ſed eſt pars quedam ccœli paulo denſiot tenuiter lucens. Nec valet hoc loco illa interpretatio, Deum hic eſſe locutum ex ſenſu& exiſtima- tione vulgi: non enim loquebatur vulgo, ſed Abrahe viro ſapienti& aſtrologie perito. Deinde Moſes capite 10. Deuteronomij, dixit He- breo populo, Multiplicauit te Dominus Deus tuus ſicut astra cæli. Con- ſtat autem ex libro Numerorum, fuiſſe tunc numerum Hebreęorum, eorum duntaxat qui ſupergreſſi vigeſimum annum belligerare po- terant, ad ſexcenta millia& plus eo, ad hoc, Hieremias capite 33. ſic habet, Siciti enumerari non poſſunt ſtellæ cœli,& metiri arena maris: ſic mul- tiplicabo ſemen Dauid ſerui mei. Quid quòd tanquam eximium& ſin- gulare quoddam& incomprehenſibile homini predicat Scriptura, omnes ſtellas Deo eſſe numeratasſic enim canit Dauid Pſalmo 146. Qui numerat multitudinem ſtellarum& omnibhus eis nomina vocat. Hoc ip- ſum tradit Baſilius hom. 6. ſuper Geneſim,& Euſebius libro 7. de Preparatione Euangelica, capite quinto. Auguſtinus verò in libro 16. de Cinitate Dei. capite 23. affirmat ſupradictam Aſtrologorum ſententiam eſſe reiiciendam: ſic enim ſcribit, Stellæ dinumerari non poſ⸗ Junt, quia nec omnes eas videri poſſe credendum eſtnam quanto quiſque acutius intuetur, tanto plures videt. Vnde e acerrimè cernentibus, aliquas occultas eſſe eſſe merito exiſtimatur: exceptis eis ſyderibus quæ in aliqua parte orbis à nobis remotiſſima oriri& occidere perhibentur. Potremo, quicunque vniuenſum ſtel- larun numerum comprehendiſſe& conſcripſiſſe iactantur, ſicut Aratus vel Eudoxus, vel ſi qui alij ſunt, eos libri huius contemnit auttoritas. Hec Augu- ſtinus. Nec modo Sacré littere contradicere videntur Aſtrologis, ſed etiam Philoſophi. etenim Ariſtoteles in lib. de Mundo ad Ale- xandrum,& libr. 2. de Cœlo, textu. 61. ait ſyderum inerrantium nu- merum à mortalibus iniri nõ poſſe: ſimile quidpiam in Timęo ſcri- bit Plato. Seneca item lib. 6. Naturalium queſtionum. c. 16. eiuſmodi ſtellarum numernm inueniri poſſe negat. b Possk fotaſſe dici pro Aſtrologis, Auguſtinum non loqui de Defnſo opi- ſtellis viſu in ſignibus& notabilibus, quarum duntaxat numerum nionis Aftro- tradũt Aſtrologi: ſed vniuersè de omnibus ſtellis quæ in cœlo ſunt,'oεoram. ſiue aſpectabiles ſint hominibus, ſiue inaſpectabiles, quarum om- niam numerum teneri non poſſe ab hominibus, non ibunt inficias Aſtrologi: qui enim noſſe poſſunt earum numerum, quas nec viſu E z necalia COMMENTAER IORVM nec alia ratione certo cognoſcuntelllud quoque pro Aſtrologis dici 4 SQui primus poſſet, numerum inerrantium ſtellarum non fuifſe curiossè inueſti- in Græcia do- gatum aut compertum ante Hyparchi& Arati ætarem, nempe quo- cuit Syderum uſque Aſtrologi ſtellas omnes miro artificio incertas quaſdam ima- ſcientiam. gines& effigies digeſſerunt: vt non ſit mirum ante iſtam tam dili- entem& artificioſam Aſtrologorum obſeruationem; incognitum fuiſſe hominibus, vel etiam incomprehenſibilem exiſtimatum ſtel⸗ larum numerum: atque ob eam cauſam Scriptura vereris teſtamen- ti de ſtellis tanquam innumerabilibus multifariam loquitur. Non. dum ſunt anni mile quingenti, ait Seneca lib. 7. Nar uralium qu. capit.25. ex quo Græcia ſtellis,& numeros& nomina fecit, ſed verius ſanè dixiſſet Seneca, necdum ſeptingentos vſque ad ſuam ætatem præteriiſſe an- nos, ex quo Greci ſyderalem ſcientiam acceperunt- Primus namque h in Græcia Thales qui circa 50. Olympiadem claruit, aliqua in ſtellis obſeruaſſe, eaſq́ue obſeruationes tradidiſſe fertur. Quanquam faiſſe priſcis hominibus etiam ante Moſis tempora notitiam ali quã iſtiuſ- modi cœleſtium imaginum demonſtrat liber Iob, in cuius capite⸗. ſic eſt, Qui facit Arcturum G& Oriona,& Hyadas& interiora Autri,& poſteà cap. 3 8. Nunquid coninngere valebis micantes ſtellas Pleiadas, aut g rum Artturi poteris diſſipare? Nunquid producis Luciferum in tempore ſuo,& Veiperum ſuper filios terræ conſurgere facus? 230 M QAESTIO IX. Vtrum ſtellæ moueantur per ſe immotis orbibus, ſi⸗ cut aues per aẽrem, an tantuùm moueantur motu ſuorum orbium. G2XIS. Fecitch Deus duo luminaria magna: luminare maius dt Heryr praæeſſet diei,& luminare minus Vt præeſſet nocli, U & 17. ſtellas: E poſuit eas Deus in firmamento cœli vt luce- rent ſuper terram. Oss tradit hoc loco, Deum poſuiſſe ſydera in fir⸗ SS mamento cœli: quod dubiam habet ſententiam. Poteſt Penim intelligi ſydera eſſe infixa in cœlo tanquam eius / parres paulè denſiores ſpiſſioreſque ei cohærentes& AScontinuatas, tales nimirum quales in tabula quapiam ſunt modi:ita vt ſydera per ſe propriis motibus non agantur, ſed ſo⸗ lius cœli cuius partes ſunt, motu conuertantur. Poteſt etiam intel- ligi ſydera eſſe poſita in cœlo, non vt ei cohærentia& affixa, ſed qula aiulud fpauiur— gconlice gicoromn uss cœl Hoc euim! otum:O apdni uchloele ductes-dem ſsin eipor ebaben Jtowos! mos Deuc vnolocoi hwaner taſoaen in dauad tet, Etit eniw egl lnipog telcon „on pio pitecic infas diſpol tis luo ſcete x lienau magis gultin nodill matici impro D at Unnu uyye. kluam o harum liinos C- apud( bergu Aul in ter eam *— —— ptunt er „ 481 dan maltifutm bann cnecahd.- Nauutrlnn da deu, led Ferlos bun 4 1 d lam ztem nemg d lcientam acceperun Pinun 50.Olympiadem cluukalaun 1 te Molis tempotanotunm uig lemonltrathder lod, jn caut Drund,& Huds— AET LUA c.une tela Tlauu. Nm pad ralcu Lrrnmnmn 1 * . 6 11. atur per le immotsöohe tut dkRm N apef rem, an tantum mockah- * 1 luorum orbium. .* 4* e 5 119.(amndfen J. 4 2 4 4 41 Màg 34. ¹ , 4 n s T r. — rol Deus m frmamel * L 4(e tesl en zubiam badet. „ 180 4““.. g infiuam ee 4 2 1 4. ans u 14 en d ſoteiqoe 1* 1 „„ 1219 1 bes. 1emn rdd auae!„ 1N GENESIM, LIB. II. ſpatium ſibià Deo determinatum, quod quæque ſuo curſu emetiri & conficere debeant. Vetus eſt& complurium ſcriptorum Eccleſia- 231 A quia iuſſu Dei per ipſum coœlum motus ſuos peragunt tanquam per Sydera prs- ſticorum auctoritate nobilis opinio, ſtellas non eſſe hærentes& af- prus motibus fixas cœlo, ſed propriis motibus per ſpatium cœleſte circumagi. Hoc enim tradit Iuſtinus martyr reſpondens ad 93. qu. Orthodo- xorum: Origenes autem in lib. 5. contra Celſum,& lib. 1. εα ⁴ϑονρμ cap.. ait, ſydera propriis motibus agi, nec eſſe partes celi, nec ſecùs in celo eſſe quam ſunt in terris animantes, piſces in aqna, in aëre vo- lucres. Idem prodiderunt Euſebius Emiſſenus& Diodorus Tarſen- ſis in exponendo hunc locum Geneſeos, tum ſuper c. 7. eiuſdem libri idẽ habet, ſed nemo diſertius& enucleatius hoc docet quam Chry- B ſoſtomus: ls enim hom. 6.& 13.ͦin Geneſim, Abſit, inquit, vt cogite- mus Deum affixiſſe celo aſtra: cernimus namque ea moueri& de vno loco in alterum transferri. Dicitur autem Deus poſuiſſe ca in firmamento, quia voluit& iuſſit vt eſſent in celo,& per ipſum ſpa- tia ſua curſuſque conficerent: ſicut infrà dicitur Deus poſuiſſe Adam in paradiſo, hoc eſt, iuſſiſſe vt in paradiſo commoraretur& habita- ret. Et in hom. 12. ad populum Antiochenum idem confirmat: ait enim celum eſſe fixum& immobile, ſolem autem cum cæxteris aſtris in ipſo quoridie circumuolui. Philaſtrius Brixienſis in catalogo hæ- reſeon, celum per ſe moueri& eius motu vnà cieri aſtra, non ſolùm non probat, ſed etiam tanquam hæreſim damnare nõ dubitat. Scri- bit enim ad hunc fermè modum, Eſt hæreſis aſſerens ſtellas eſſe celo infixas, cum certum ſit eas de theſauris lociſque abſcõditis& à Deo diſpoſitis, in veſperum iuſſu diuino repente procedere, ſtatiſque ho- ris ſuo lumine& motu, miniſterium à Deo ſibi impoſitum agno- ſcere& exequi. Contrariam autem ſententiam decernit Philaſtrius alienam eſſe fidei Catholicæ, eiuſque aſſertores paganæ vanitatis magis quàm Chriſtianæ doctrinæ habere conſortium. Beatus Au- guſtinus libro ſecundo, de Geneſi ad literam capite 10. licet probè nouiſſet eiuſmodi opinionem à doctioribus Philoſophis& Mathe- maticis ſine dubitatione vlla reprobari, non adeò tamen iudicauit improbabilem& abſurdam, vt ea, ſiquidem opus fuerit, non poſſit defendi. Sic enim ſcribit: Si veritas Scriptura cœlum ſtare perſuaſerit, impe- diri nos circuitu ſyderum ne hoc intelligere poſſimus non eſt existtimandum: quippè& ab ipſis qui hoc curioſiſſimè& ocioſiſſimè quæſierunt inuentum eſt, etiam cœlo non moto, ſi ſola dera verterentur, fieri potuiſſe omnia quæ in ipſis Hderum conuerſionibus animadnerſa atque comprehenſaà ſun. Sic Augu- ſtinus. W Her CsnRTB hanc fuiſſe opinionem Stoicorum liquet ex iis quæ apud Ciceronem libro ſecundo de natura Deorum diſputat Bal- bus: quinetiam vetuſtiorem fuiſſe Sroicis, indicium facit Ariſtoteles qui in libro ſecundo, de Cælo, à textu 43. vſque ad 52. diligen- ter eam tractat acritérque confutat. Et verò, iam pridem exploſa 9 elt agi per cæli, t piſces per aquam, cẽſue- rut auclores. quos hic no- minatim ſubij eimus. luſtinus Mar tyr. 232 COMMENTARIORV M ſtud fenſere, neceſſe fuit etiã eos ſentire: vel in cœlo eſſe plurimum vacui:vel corpus cœleſte cum per ipſum feruntur aſtra perrumpi& diſſeccari:vel cœlum eſſe corpus quoddam fluxum labileq́ue ac fa- cillime ſolidiori corpori cedens, ſimile nimirum vel aëris vel aquz: quæ omnia& rationi& naturæ dignitarique corporis cœleſtis vi. dentur aliena: præſertim verò cum apud lob c. 37. diuina Scriptura doceat, ſolidiſſimos& tanquam ex ære conflatos eſſe cœlos. Nec ſanè fugiunt hæc incot moda qui fingunt in cœlo neſcio quos ca- nales, ſuum cuique ſtellæ per quem ipla curſus agat ſuos aſſignan- tes: quos aiunt plenos eſſe quodam tenui corpore& ad cedendum molli, ita vt& locũ concedat ſtelle quæ fertur per ipſum, nec quic- quam tamen vacui relinquat. VERVM, reſpuit animus credere cœlum eſſe tot canalibus per- tuſum& perforatum,& alieno corpori cœleſtis naturæ diſſimilli- mo cõmiſtũ. Sed eſto, ſint in cœlo iſtiuſmodi canales: nihilo magis ramen per eos plenè apteque reddi poteſt ratio eorum quæ de ſitu motuq;; ſy derũ,& cernũtur oculis,& lõginqua obſeruatione com- perta funt. Etenim quæ de planetarũ ſtatione, retrogradatione, ac- celeratione, retardatione, aliiſque motus variationibus animaduer- ſa ſunt à Mathematicis, ea profecto, ſi per iſtiuſmodi canales moue- rentur planetæ, conſtare nequaquã poſſent. Luna verò fi per canal ſuum fetretur, quotieſcunque in eadem eſſer parte canalis, eodem modo ſe habere videretur verſus terram, hoc eſt, æqualiter diſtans, vel propinqua: atqui deprehenſum eſt à Mathematicis; Lunam in eodem zodiaci puncto aliquando viſam eſſe propiorem terris, ali- quando remotiorẽ. Verumenimuero, vt aliæ deeſſent rariones ad- uerſus iſtam opinionem, nonne ſatis eſſet argumenti ad eam confu- tandam, quod in confeſſo ſit apud omnes, non poſſe idem numero corpus eodem tempore ſimul deferri ad diuerſa loca diu erſis mo- ribus diſtractumniſi vna duntaxat ratione, nempe vt per ſe quidem vno tantum motu agatur, aliis autem motibus feratur propter id in quo eſt, vel tanquam in vehiculo, vel tanquam pars in toto. Mani- feſtum autem eſt, eundem planetam ſimul diuerſis& quodammo- do aduer ſis motibus cieri, hoc eſt, ab Oriente ad Occidẽtem,& eo- dem tempore ab Occidente ad Orientem, ſimulque aliis motibus ſecundũ alias differentias. Lunam enim minimum ſex diuerſis mo- tibus ſimul agi deprehenſum eſt, ſed hæc curioſius diſcutiéda& l⸗ Chriſtopbo- matius tractanda Philoſophis& Mathemaricis relinquamus: quæ vus Clauius quidem diligéter& accuratè tractarũt cum alij,tum in primis Chri- egregius no..„, ſ.. 1e vnn ſtophorus Clauius noſtræ Societatis in Commétariis quos admo- Mahema:,. dum copioſos& eruditos in fphæram edidit, vir ſane, vt multa eius 43. declarãt ſcriprain diſciplinis Marhemaricis ſubriliter doctus& ex- cellenter verſatus. At enim quæret ex nobis fortaſſe quiſpiam ,ſ hæc ita ſant vt diximus, qui fit, vt nunquam Scriptura de moru cœr- lorum eſt Philoſophis juxta& Mathematicis: nec ſanè immeritò: nam qui 4 V * 2 Alotom ,46 in prowpt (os noltro noſtrom Ca qe ſdelul jat cetnele: 399 la geclelalle fotmalit nis trach quorum ogaktin adind. cs von Cſeu la eler honar. zemerc K eali eäufhla diſting di dec rum fi dieui malitet icet 1 hanc la Ar† 1 6 n pes iplam ſe edh lcns, hmal Amile mmuu turx diom melu ITX dign ic 8 deaergue cotpang ct cum apad lobc. F. cuugr r n ex xie conftauos eße 1 4 qui üngunt in celonelcn . luem ipia catius azu d quodam Lenun cotpots Kuües at Rcllx Tur fertur periwiumn 4 4 4- 1 † 1 Kie Kcin VSH Cotpofi ccœleſtis mnuxch xlo mſtiuſmocdi emales uibh n poteſt tnio cotun a ¹ 2ls,& lginqaz oblemuan zle N n Ahiſquc motus vanasionidum profedo, ſi per iſticſwod cmasr cquaqud pollent. Lum ſedin † “ let rA „ 484 en duie d4 4 tebenſum ec à Matbemanchu 44 AN 4 4900* am clie piopmifen 41 11 1 1 14 7 dec 444 (41 amennuen elci Us 1 4 Kω 4 4 8. 4 alle apod ompes; von dolle ues b her mner 1 “ chin 43 r de. rmone,necpeKſt 4 1a 1 aonen er autem mwondos kiun . ,—““ 5** als on andAm . 1 0 e and 340 L 4** 8 5 1 2 1 K 4 nenn . Ocass e U „, 45b Otwnte ¹³ 4 232 ad Oucntem; n enim mimme 4 1. n“ 0ü d * 4* ed nrc cund 3 4 2 F 8* 4 ohis& Matdemat 1 4* 4 4 8„ 1 ae ume M 4 4 kI 4 1IN GENESIM, LIB. II. A lorum, de aſtrorum autem motu ſæpenumero verba faciat? verùm in promptu eſt reſponſum, Celorum naturam& motum latere ſen- ſus noſtros, aſtra verò luce ſua& perpetua conuerſione ſub aſpectũ noſtrum cadere. Quapropter Scripturam de celorum motu nullam, de ſyderum autem conuerſionibus crebram facere mentionem, ve- lut cernere eſt in Pſalmo 18.in principio libri Eccleſiaſtæ, apud lob. cap..& 3 8. apud Iſaiam cap. 38. in libro Ioſue capite 10.& in libro. Eccleſiaſtici capite 48. SY ASIIO ä. An ſint Aſtra naturæ igneæ& verè calida. LLIVD quoque hoc loco in diſceptationem adduci poteſt: Vtrum aſtra ignea conſtent natura& ſint verè ac propriè calida, hoc eſt, non ea duntaxat ratione quia calorem efficiant, ſed etiam quod in ſe ipſa calorem G habeant. In ſcholis ita Ioquerentur, vtrum ſint actu& formaliter calida, an tantum virtualiter& effectiuè. Huius quæſtio- nis tractandæ magnam nobis antiqui Patres dedere occaſionem, 8 l quorum ſane complures ignea eſſe aſtra& per ſe calida prodiderũt. 233 Qui ex au- ctortbus Ee- cle ſiaſticis 5ẽ- ſerint aſtra Auguſtinum certè id ſenſiſſe, non inficiarur Magiſter ſententiarum eſe ignsa& diſtinct. 14. lib. 2.& ipſemet Auguſtinus ita ſe opinari, multis in lo- cis non obſcurè declarat. Namque cum is quattuor duntaxat agno- crtam, bocck equet C ſcat ſim plicia corpora, ò quibus totus hic mundus coagmentatus eſt,terram, aquam, acrem& ignem, hunc maximè celo& aſtris aſ- ſignat. Baſilius homilia z. in Geneſim,& Ambroſius hbro z. in He- zemeron, longa& accurata oratione argumẽétantur ſydera eſſe ignea & calida, idq́ue vel ipſo viſu tactüque, non tantum argumentis cõ- ſtare. quineriam eiuſdem ſententiæ putandum eſt fuiſſe ſcripto- res Eccleſiaſticos, quicumque aquas fupra firmamentum ccli pofi- tas,& eſſe veras aquas,& ad refrigerandum temperandùmque ardo- rem ſyderum inibi à Deo locatas eſſe tradiderint. Scriptura quo- que diuina huic opinioni adeſſe viderur: not ſemel enim docet ſo- lem eſſe calidiſſimum: nam in Pſalmo 18. de ſole loquens, Non eſt, inquit, qui ſe abſcendat à calore eius. Sed lucentius hoc tradit in libro Ecclefiaſtici cap. 43. Sol, ait, in meridiano exurit terram,& in conſbectu ardoris eius quis poterit ſuſtinere? Tripliciter ſol exurens montes, radios igneos exufſlans& refulgens, radiis ſuis obcæcat oculos. Trita verò illa in ſcholis diſtinctio, qua& hæc& alia ſimilia Scripturæ teſtimonia ſolent elu- di, de duplici calido, vel formaliter vel effectiuè ſeu virtualiter, pa- rum videtur probabilis. non enim alia via& ratione cognoſci& iu- dicari poteſt aut ignem, aut quoduis aliud corpus eſſe proptiè& for- maliter calidum, quàm iudicio ſenſus, ipſque effectu caloris; vide- licet quod& nos& alia corpora ab illis rebus caleſcere ſentiamus: hanc rarionem è medio ſi tollas, nihil fiat reliquum quo quid ſit ve- Comm. in Gen. Tom. 1. Gre cali yerè calidla. An va lea: di Ninclio de dupliei calido⸗ aut formali- ter, aut vir- tualiter. 4 4 1 3 3 1 3 1 h 1 B 5 1 1 ͤ ö ½ 6 [ 4 4 234 1 2* non aliter à iole eſt, negabit nemo. Prater vnum 4. Ariſtete quu fecit 7 ql naani ] ninta li naturd, cæ duobus jel ex eorum V 57.„ terorum Phi, rum quintam ette q nandat „„. loſo phoru 60 rium naturis longè ſemotam diuer! „. 7 4 7. ſenſus, cælun igneaæ natura E 7 24 ₰ 4 ◻ 2 Stoici putarit terræ&aquæ p horibus pa- ſcuſydera. Aucloris ſen- tentia, non eſ⸗ ſe ignea„ nec propriè calida dera. ipſa Gentilium philoſophi⸗ nium philolophorum concor lis inuentum. habebas, ſtellas eſſe col ne cuncta naſcerentur. An ignem e ſſe puriſſim um. eſſe ferrum ac penitus ignitum: accuſatum à Cleone, quod ſole C OM MENTARIORVM calidum aut no ge 1S caleſcere quàm ab igne, niſi qui nimium frigidus Porfsr ctiam huic ſententie auctoritas& fides adiungi ex ja. Etenim præter vnur Ariſtotelem, om- s fuit ſententia, ccœlum& aſtra vel ex no aliquo conſtare. Nam cœleſtium corpo- m naturam ab omnibus rerum ſubluna- àm que, proprium fuit Ariſtote- Certè priſca Aegyptiorum diſciplina inter alia,& hoc eſtes ignes quorum temperata commiltio- aximander ſolem dixit æqualem terræ,& Anaxagoras ſolebat dicere ſolem candens quapropter fertur eum impietatis 84 m dixerit candentem eſſe laminam: quare diſcipulus eias Euripides ſolem, in Phactonte fabula, Aureã glebam appellauit. Plato in Timeo, neceſſarium eſſe docet quia dolum vilibile eſt, ex igne conſtare. Vniuerſa item Stoicorum ſecta hoc in primis habet diſciplinæ ſuæ decretum, ſydera eſſe ignea, pa- ſceique& ali vaporibus ex aquis& terra ſublatis& ad ſeſe tractis:at- que hanc fore cauſam futuræ conflagrationis& interitus mundi, quod deficiente aliquando ſyderibus alimento, cuncta ſint incẽdio arſura atque peritura. Cam enim viderent iſti, noſtratem ignẽ ſine pabulo non poſſe conſtare, idem aſtris quæ faciebant ignea, accide- re exiſtimauerunt. Quam opinionem ſecutus Plinius in libro z.ex- tremis verbis noni capitis ita ſcribit, Sydera vero haud dubie humort terreno paſci, quia orbe dimidio nonnunquam maculoſa cernatur, ſcilice no- dum ſuppetente ad hauriendum vltra, iuſta vi. Maculas enim non aliud eſſe qudm terra raptas cum humore ſordes. Sic plinius. Multa item pro hac Stoicorum ſententia in libr. z. de Natura deorum apud Ciceronem diſputat Balbus. CETERVvM, aſtra per ſe nec eſſe calida nec igneæ naturæ, mul- tis nec dubiis rationihus concluſum eſt à Sapientibus. Principio, ſupra demonſtratum eſt, cœlum& aſtra naturæ eſſe incorrupribilis; non igitur ſunt ignea: ignis enim cum& materiam habeat& con- trarium, non poteſt non obnoxius eſſe corruptioni. Deinde, natura- lis motus ignis eſt ſurſum ferri, quo motu perpetuò carent aſtta; quare præter naturam ſuam& violentè mouerentur: motus item circularis eſſe illis viofentus ſicut eſt igni, cùm tamen in illis per- Petuus ſit& æquabilis. Nec fingi poteſt, ram motum qui fit ſurſum quàm qui in orbem agitur;aſtris eſſe naturalem; quippè vnius cor- poris ſim plicis; vnus modò eſt motus ſimplex. Cùmque circularis motus genere ipſo differat à motu qui fit lurſum, non poteſt vter- que eidem corpori naturaliter congruere. His addunt quidam 78 aſtra eſſent ignea, haud dubiè faturum fuiſſe, vr iampridem omnia defla n ſit,explorari& certo dignoſci queat. Nos autem 4 4 delugril octado c. is pauit etloles tes, ell calls ple 1 polle, g iwbecl gel etiam! ſcela don eodem iy uſt tehh lota& al obianon cerent U h ac aqgeis nec dij Tokum: modoa ſolounr nt. Cſed ie dit 10 mome atror wpori ldus 8 AIi „ 1ρ A ünn D quod facere tale aliquid, quale ipſum nõ eſt: quam multa facit Deus IN6G6ENESIM, LI. IB. II. 235 A deflagraſſent& ſyderum ardore conſumpta interiiſſent. etenim in octauo celo ſunt mille vigintiduæ ſtellæ, quarum quælibet mul- tis partihus maior eſt quam vniuerſa terra: quibus ſi addas ſu- periores quattuor planetas, etiam quàm eſt terra longe amplio- res, exit profecto celeſtium ignium ſupra omnem terram ex- ceſſus propemodum incomparabilis. Sed hoc argumentum elu- di poſſet, vel dicendo vim& potentiam aſtrorum languidiorem & imbecilliorem eſſe ob longiſſimam eorum à terra diſtantiam, vel etiam retorquendo argumentum in eius auctores: nam cum fydera non minus calefaciant quàm ſi eſſent actu calida, prorſus eodem ipſi vrgentur& premuntur incommodo. Veruùm, illi for- taſſe reſponderent, ſi aſtra eſſent verè ignea, fore multo poten- tiora& ardentiora ad calefaciendum& vrendum quàm nunc ſunt; quia non per lucem modò vt nunc, ſed per calorem etiam calefa- cerent. Qv op autem blinius& Stoici& his vetuſtiores alij Philo- Sdera non phi arque Poëtæ dixerunt, ſolem paſci humoribus terrenis& A, han aqueis in ſablime ad ipſum attractis, puerilem eſſe opinionem eenrzpe Mn nec dignam Philoſopho, ſcitè dixit Ariſtoteles in libro z. Meteo- ss. rorum: quaſi vapores ad ſolem vſque ſubueherentur& nõ tantum- modo ad mediam vſque regionem aëris, vel coacti denſarique re- ſoluuntur in pluuias;& vnde ſublati fuerant, eodem relabun- tur. Qupniam autem ignis qui pabulo alitur, non idem durat C ſed identidem mutatur, neceſſum eſſet, ſolem non modo quoti- die nouum exiſtere, vt aiebat Heraclitus, ſed ſingulis etiam propaè momentis nouum generari. Præterea cum par ſit ratio aliorum* aſtrorum atque ſolis, dicendum iſtis fuit, ea quoque omnia nutriri vaporibus: ſed vnde tantùm pabuli& alimenti tot tantiſque ſyde- ribus perpetuo ſappeditaretur? Fierent etiam nonnunquam aſtra vel maiora, videlicet prout minùs plüſve vaporum in pabulum eis. ſuggerererur. Sol igitur& aſtra calefaciunt, non quod per ſe calida ſint, ſed quod vim habeant gignendi calorem in rebus ſublunaribus eius qualitatis capacibus. Non enim inu ſibat eſt in natura, agens ali- ſui diſſimillima! an non torpedo piſcantis manum per arundinem ſtupefacit, cuius ſtuporis nec ipſa, nec arundo eſt particeps? nonne in confeſſo eſt apud Philoſophos& Theologos duplicem eſſe pro- ductionem effectus, alceram vniuocam in qua producens ſimili- mum eſtrei productæ, alteram æ quiuo cam in qua vtriu ſꝗ ue magna eſt diſſimilitudo: atque hanc rationem productionis in præſtan- tioribus cauſis efficientibus eſſe cernimus. Quid eſt in his quæ in- tra lunæ gyrum continentur tam diſſinnle ſolis, ad cuins tamen ge- nerationem vis& efficientia eius non pertineat? nam ſi quia ſol ca- lefacit, propterea neceſſe eſt ipſum eſſe calidum: ergo cuͤm Sa- G2 turnus, 97 Solntto Iionts. Ouomodo Sol cxlefacat Per motum, inquiun em ⸗eF nou tur?at qui einſmodi motus vnius modi, æqualiter perpetuo ca æſtate, tã noctu quam int cutit, atterit& attenuat aërem ꝗq Meteorum,& in libro calefacere deberer luna, quæ propior eſt ac. lo ab abre remotus, non æquè arque lu. itare poteſt: Et verò, ſi res ita ſe habe- erior& propior eſſet celo⸗eo calidior eſceret, quantũ à ſuperiori eſſet quod falſum eſſe patet argumento mediæ regionis aëris quæ eſt frigida. Quis porro inducat in animum credere, quo tempo- motu ſuo conſtiterunt, eo blunares non cale feciſſe: Quin tantum abeſt. ſſet ca- 4. 1„ 1A: 2 LCattdsss. Ioſue lo- re ſol& luna, im tempore ſolem res ſu vt fol calefaciat per motum, vt ſi non moueretur ardentius 5 efacturus: radios enim ſolis acriores potentioréſque eſſe ad cale- aciendam rem ſtabilem& immotam quàm quæ moueatur, cõfir- Aucloris ſena tenkt. COMMENTARIORVM ne autumnät, vim habeat refrigerandi: erit quoque à contratrius ſoli: eritque inrer hæc ſydera mutua his neceſſario conſequens eſt, corruptio. Itate Sol calefacit, ſi non eſt ipſe calidus? tnonnulli: at, vtro motmeòne quo ipſe moue- per ſe nullam haber vim agẽdi,& cuùm ſit lefaceret tam in hyeme quàm in erdiu. An calefacit per motũ quo ipſe con- uod videtur innuere Ariſtoteles in turnus,vt pleriꝗq 120 547 8 frigidus 0 b idque actio& paſſio,& qy QV Aigitur vi& facu primo libro rum ea ratione magis ri:ſol enim tanto interual na eum commouere& coag ret, quo quæque pars aëris ſup eſſetꝛimmo inferior aër tantùm cal ML4 perante loſue, cohibito quia propoſi t01 ſecundo de Celo, text. 42. Ve- eſt ſpeculum cauum, quod ſi agitetur non concipiet ignem, cõ- nemenrius pluſq; calefaciat: ſi enim lumen per ſe non caleface- ret, nec refluxum profecto calefaceret. ARBITRAMV R igitur aſtra luce ſua calef Ior& abũdantior eſt in ſole quàm in ceteris aſtris, tanto pot tior illis eſt ſol ad calefaciẽdum. Quid igitur ſibi voluit Ariſtoteles Ariſtoteles. cum dixit ſolis motu& attritu caloré& igné efficihaud dubiè non intellexit de omni calore qui in rebus ſublunaribus à ſole gignitur, ſed de calore& inflãmatione que ſit in ſuperiori aëris ora vbi mul- tiformes flämas,& varia ignitorũ corporũ genera mirabili morta- lium ſpectaculo edit natura. Quanquam dictum illud Ariſtotelis magnam haber obſcuritatem,& admodum varias Ariſtotelicorum interpretationes atque ſententias: quocirca& ob eam ehuſam,& 21. oſtro& diuinarum litterarum tractationi alienum oe eſt, Philoſophorum arbitrio diſcutiendum& diiudicandum relin- quamus. Ad illud autem quod obiiciebatur, ſolem eſſe calidum,& ſenſu& ipſo effectu deprehendi:reſpondendum eſt, corpus —- 5 4.„ 3— 4. 3 7 quod calefacit iudicari debere eſſe calidum, niſi contra eſſe, vel ſen- lus (2 acere: quæ quãto co⸗ en- omne riolegtu heit Veruc wokkiintit nolomicib atione qu- D Leuett ſtri;& tura, il detuere logican a tæn tanda& lepata dacillm bae Mo A 1 4 4 non ekne AIgd K * 1N GENESIM, LIB. II. 237 A ſus vel ipſa ratio demonſtret. Senſus quidem, ſicut in vino, quod li- cet epotum viſcera inflammet& adurat, tactu tamen frigidum eſſe cognoſcitur: quare non actu calidum eſſe ſed tantum potentia, iudi- candum eſt. Katio autem, ſicut in aſtris, quæ cùm natura conſtent incorruptibili,& motus circularis ſit eis aut naturalis aut certè non violentus, fieri non poteſt vt naturam igneam, aut calorem in ſe ha- beãt. Verum quæ de cœlis& aſtris adhuc ſunt explicata, pro ratione noſtri inſtituti ſatis eſſe poſſunt. deinceps ad alteram partem huius voluminis, in qua pugnandum eſt nobis cum Aſtrologis ſu per diui- natione quæ petitur ex aſtris, tranſeamus. DIAPI7 4A 71 0. Aduerſus Astrologos de Aſtromantia, hoc eſt, de diuinatione quæ fit ex aſtri. Dixit autem Deus, Fiant luminaria in firmamento cœli,& diuidant diem& noctem:& ſint in ſigna,&c. y nes. 8 ) in cœlo deſignatas& deſcriptas ab Aſtrologis: alij ad ſigna feſtorum dierum quos anniuerſaria celebritate agebant Iudæi, eorümque dierum obſeruatio ex lunæ curſu pen- debat. Nonnulli ea verba pertinere exiſtimant ad ſigna natura- lium effectuum ſerenitatis, pluuiæ, ventorum, ſterilitatis, ſanita- tis, worborum, ſerendi, nauigandi, ſecandi,& medicandi:de qui- bus in libro 18. capit. 35. copioseè ac luculentè ſcribit Plinius. Sunt item qui cenſeant illis verbis denotari ſigna quædam ſupernatura- lia& miracula in cœlis& aſtris quondam edita, qualia videlicet e- uenetunt tempore loſue, Moſis, Ezechiæ,& paſſionis Domini no- ſtri;& qualia proximè ante diem Iudicij prædixit Dominus euen- tura, illis verbis: Erunt ſigna in ſole& luna& ſtellis. Ad extremum, non defuere qui verba illa Et ſint in ſigna, referrent ad diuinationem aſtro- logicam, qua ſcilicet,& ex obſeruatione ſyderum furura rerum euen- ta prænoſci& prædici poſſe dicuntur. Sic enim verba hæc interpre- tanda& intelligenda eſſe, Origenes, referente Euſebio libro 6. de Præparatione Euangelica cap. 9. exiſtimauit:& vaniſſimi ac men- daciſſimi mortalium Aſtrologi, quos appellant Iudiciarios, verba hæc Moſis ſuæ aſtromantiæ magnam fidem facere& auctoritatẽ ad- G 4 iungere Ex capite 1. Geneſ. VERS. 14. LrA verba, Et ſint in ſigna, varias habent interpretatio- Qaii ſignif- Quidam ea referunt ad ſigna cœleſtia, hoc eſt, ad cet aftra eſſe illas octo& quadraginta imagines& effigies ſyderum facla à Deo In Igna-⸗ Mirandulani 238 COMMENTARIORVM 4ℳ iun ere gloria 24 utle, bene longa& accurata oratione iſtiuſmodi Aſtrologos confu- tauir: idem que feciſſe com plures alios& Græcos& Latinos ſeripto- res, liquet ex eorum in Geneſim commentariis. Quapropter, nos gra. uiſſimis Dei vocibus contra Aſtrologos multifariam in diuina Scri- ptura poſitis excitati& permoti, ſanctorümque Patrũ exemplis pro- uocati,& propter fraudulenta& petnicioſa Aſtrologorum figmenta juſtiſſimo aduerſus eos odio incenfi: necnòo etiam quod ea d:ſputario ſatis pertinere videatur ad doctrinam de cœlis& ſy deribus quã tra. dere hoc libro inſtituimus, non fruſtra laborem hunc ſuſcepruũ, quin- etiam perutiliter operam à nobis collocatum iri putauimus, ſi reli quam huius libri partem in labefactandis euerten diſque Aſtrologo- b rum diuinationibus conſumeremus. Veruͤm, ne aut vbertate mate- riæ, aut odio tam impiæ falſitatis longius propo ſito noſtro procedat diſputatio, modum tractationi ponemus, præcipua tantum capita,& quæ proprius fortiüſque Aſtrologos feriant atque iugulent pertra- ctantes.. De opere EVI'T patrum noſtrorum memoria loannes Picus Mirandula- Loannis Pici nus, vir nobilitate generis clarus, ſed ingenij ac literarum claritate nobiliſſimus, denique omni noſtra laude maior; qui aduerſus Aſtro- logos duodecim libros ſcripſit, acutè quidem ille& eruditè atque copioseè ‚ſed à quorum lectione multos deterrea prolixitas operis. Alij queruntur non pauca in allis tractari cauſæ quæ de fenditur alie- na, infirma ac ſuperuacua: ſunt item qui deſiderẽt pugnacius quodde at que robuſtius diſputãdi genus, velléntq; acrius vrgeri& vehemen- tius premi aduerſariũ: ſed, vt nõ habeat opus illud omnes perfectio⸗ nis numeros, nec nulli obnoxium ſit reprehen ſioni(cui enim morta- aduerſus A- ſtrelogos ſcri- ptio. lium id contigit?) erit tamen nobile ac glorioſum omni æuo præſtan- tiſſimi illius ingenij monimentũ. Nos autem vt lectori eriam moroſo atq; faſtidioſo ſatisfaciamus, vni huic cauſæ inſeruiemus, inſiſtemus, inhærebimus, totôque pectore ad defenſionem veritatis,& falſitatis 1... 3 1. aſtrologicarum prædictionum confutationem incumbemus. Ac licet in fertili ac prædiuiti argumento verſabimur, eo tamẽé breues erimus, quod non omnia quæ quoquo modo dici poſſent, ſed aptiora dunta- xat cauſæ firmiorâque adhibebimus: non enim tam copioſ, quam fortes in expugnandis profligandiſque Aſtrologis videri& eſſe cupi- mus. Quatuor autem ſunt in hac noſtra cum A ſtrologis diſputatione tractanda: primò namꝗ; docebimus, diuinationẽ aſtrolagicam veriſſ- mæ doctriuæ que in ſacris litteris,& in Eccleſiaſtica diſciplina conti- netur, eſſe contrariam: tum, etiã rectæ rationi,& veræ philoſophiaæ 8 aduerſari demonſtrabimus: deinde, non ſolùm aſtra nõ eſſe cauſas et- ficientes rerum omniũ futurarum, ſed nec eſſe ſigna quæ res omnes futuras prænotent atq; præmonſtrent, conuincemus: ad extremum, oſtendemus quid cauſæ ſit, cur prædicta quorundam Aſtrologorũ& olim vera fuiſſe compertum ſit, hodié que nonnunquam vera cadant. Diaina iantur. Quocirca Bafilius in explanatione horum verbo- A — — 4 Diuinat p Aunalwing futum fea lſeniat tudine coj ni ſum d anted de capit nilo doc — ſtann uͦs time laltec pomazait antilde rulaſti Kactis Cr par er⸗ diig ſa lasip. ſecunc D in Cor cilliani tetum laltat lepetin llinan Hetario malotit la contt &Gre inusſt NT„ 4Lang 444 4 Avr. *. lerplanaiones. „iatlone iſtzuſm 4. d dl. Ke atec K 10%& Græcos&lan- b e WMug cmentun u. 94 42— 10 ₰ r H„ A⁴ 8 dtar am lh e lanctorumqpe 4 — 5 8 5 1 8 4 6 4 — etmelola Aktrologamn A 4 d dai 4 ½ 1 4. 1Od an. Rotat 4 4„ 4 4. * 4 14 117 e gue 1 4. 1 F 2. 1Na 4 — 4 an 1 4 10 Aqe wan 4 9 † „ * 8 4 1* A 4* 9 4* 94 4 K 1 ¼— 4 4 4 9 on *‿ 4““ Far 1 4 3 A „ S 4½ 30 9 82 MA 41 4 4 X D 1 4 — — 5 4 8 5 1 „A 4 ⁸α 14 7 34 ert. 4 4ʃ* 1 1 8 at 1 * 5 4* 1 * 8 * 1 4 4 K 15 8 44. * F aR 1** “ ““ i.X wI A 5 n 4* ““* *** n “ 1 8 43. 4 2* e „“ — L 4 **- 4 re * 8** 4“ 5 8* 1 8 undl 5 4 1 4 1 8 44 8 4 8 IN GENESIM, LI B. I. 239 A Dinuinationem Aſtrologicam diuinæ Scripturæ, diſci- plinæ Eccleſiaſticæ, ac doctrinæ Theologi- cæ eſſe contrariam. CAPVT PRIMV M. LAMAT Multis in locis diuina Scriptura certam futu- rarum rerum præſcientiam& prædictionem, non eſſe hominum, ſed ne dæmonum quidem, veruùm vnius Dei „ propriam. Quapropter apud Iſaiam cap. 41. ita ſcriptum W, eſt, Annunciate qua ventura ſunt in futurum,& ſciemus quia dij eſtis vos:& cap. 44. Ego ſum Dominus irrita faciens ſiona diuinorum,& hariolos in furorem vertens, conuertens ſapientes retrorſum,& ſcientiam eorum ₰ 4.. ſtultam faciens:capite autẽ 47. deridens Deus Babylonios& Chaldæos ſyderalibus ſuis obſeruationibus præſidentes, Sta, inquit, cum incanta- toribus tuis,& cum multitudine maleficiori tuorum, in quibus laboraſti ab ado- leſcentia tua, ſi förte quid proſit tibi, aut ſi poſſis fieri fortior. Defeciſti in multi- tudine conſiliorum tuorum, ſtent& ſaluent te Augures cœli, qui contemplaban- tur ſydera, ſupputabant menſes, vt ex eis annuntiarent ventura tibi.& pau- o ante dixerar, Sapientia tua& ſciẽtia tua hæc decepit te, Hieremias quo- que capite 1o. monet ludæos vt Aſtrologicas obſeruationes pro ni- hilo ducant, nihil enim ſibi à ſtellis vel ſperãdum vel timendum eſſe. ſic autem ait, Iuxta vias gentium nolite diſcere:& a ſignis cœli nolite metuere quæ timent gentes, quia leges populorum vanæ ſunt. Salomon autem Eccle- ſiaſtæ capite 10. ſcientiam futurarum rerum denegat homini, Ignorat homo, ait ipſe, quid ante ſe furit:& quid poſt ſe fiuurum ſit, quis poterit indi- care?idem ca. 8. eiuſdem libri, Homo, inquit, ignorat præterita,& futura nullo ſcire poteſt nuntio. Liquet igitur diuinationem Aſtrologicam in Sacris litteris contemni, derideri ac reprobari. CvM doctrina ſacrarum litrerarum, etiam iudicium Eccleſiæ, vt par erat, mire congruit. Semper enim Eccleſia inde vſque à primor- diis ſuis, Iudiciarios Aſtrologos odit, fugit, damnauit. Extant aduer- ſus ipſos plurima& ſeueriſſima decreta Eccleſiæ, quæ legere licet in ſecunda parte Decretorum, c. 26. per primas quinque quæſtiones,& in Concilio Bracarenſi 1. c.9.& in Tolet. 1. in aſſer. Fidei contra Priſ- cillianiſtas. Fertur Alexander Papa huius nominis 3. quédam presby- terum qui ſemel conſuluerat Aſtrologum de quodam furto in Eccle- ſia ſua facto, in vnũ annum priuaſſe altaris miniſterio. Crebras item reperimus in ſcriptis ſanctorum Patrum aduerſus Aſtrologos, quos illinunc Chaldæos vel Genethliacos, aliàs Mathematicos aut pla- netarios appellant, diſputationes, ex quibus apparer quàm fuerit maioribus noſtris genus hoc hominũ exoſum& abominatum. Mul- ta contra illos diſputat Baſilius homi. 6. in Gene ſim, Chryſoſtomus & Gregorius Magnus in 2. cap. Matthæi, ſed præter cæteros Augu- ſtinus libro 2. ſuper Geneſim ad litteram, cap. 17. libro etiam 2. de Doctrin Decreta Ee- cleſiæ contra Atrologos Iudiciarios. 4 1„ ö 1 3 ½ i ͤͤ ͤͤ ¹ ö v 4 2 —— 240 b COMMENTARIORVM Doctrina Chriſtiana capite z1.& aliquot proximè ſequentibus capi- A tibus,ſubtiliter tamen& copiosè primis aliquor capitibus libro z. de Ciuitate Dei. Eodem pertinent quæ cõtra Mathematicos in lib. 14c. lib. 6. c.9. de Præparatione euangelica argumétatur Euſebius. 1eeni Anw. NIB1 C V T. d8 fuit, vel potius amens lulianus Apoſtata, quiin hatæ calum- libris quos aduerſus Chriſtianos effutiuit, probare voluit, ex his nia. uæ ſcripta ſunt in capite 15. Geneſeos, Abrahamum& Aſtrologiam & Aruſpicinam coluiſſe. Aſtrologiam quidem eius, ſignificari putat IUis verbis, Eduxit Deus Abram fõras,& ait illi, Suſpice cœlum& numera ſtellas ſi potes: Sic erit ſemen tuum. Aruſpicinæ verò ſcientiam eius, illis etiam verbis denotari ait, Sume mihi vaccam triennem,& capram tri- mam,& arietem annoruim trium, turturem quoquèe& columbam. Qui tollens 4.& in vniuerſa hac, diuiſit ea per medium,& vtraſque paries contra ſe altrinſeeu i ſuit: auez autem non diniſit. Deſcenderuntque volucres fuùper cadauera, e ꝛulianz Apo abigebat eas Abram. Deinde, ſubijcitur prædictio peregrinarionis& ſlatæ calum- ſeruitutis poſterorum eius per quadringentos annos. Sed hunc lu- 34 3 Cyriko liani errorem vel potius furorem, egregiè confutat Cyrillus extre- efe 2 mo libro decimo eius operis quod aduerſus Iulianum edidit. Alij fi- Laatf n huic vaniſſimæ Aſtrologiæ aſſerere& aſtruere conantur ex illa 1 Jan Chr) ſo. ho. 6. 9&* „ Mait. Gre ſtella quæ nato Chriſto apparuit, cuius aſpectu excitati tres illi Magi, gor. ho. 10 n ductúque ad adorandum Chriſtum venerant. Sed iſtos manifeſtis ar- Ear2e ee, gumentis Chryſoſtomus& Gregorius in homiliis ſuper illud Euan- Hacn gelium ſcriptis, redarguunt& conuincunt. Theologia dI CAETERVM, errorem Aſtrologorum etiam rarionibus ex do- cius aſtrologi- Ctrina Theologica contextis refutare poſſumus. Principio, Nemo, vt 2ug, n ait paulus 1. Corinth. 2. nouit quæ funt hominis, niſi ſpiritus hominisʒ ſed feüunn. homo neſcit quid ipſemet poſt multos annos aut etiam dies actu- rus ſit: nam vt inquit Scriptura, Prouerbior. cap. 27. Ne glorieris in craſtinum, ignorans quid ſuperuentura pariat dies:& Non eſt via hominus in manu eius: homo enim proponit, Deus autem diſponit. Eſt namque non mo- do quorumlibet hominum, ſed etiam Regum cor in manu Dei,& flectit illud quocumque vult. Si igitur ipſemet homo neſcit quid ſu- turotempore facturus ſit, quanto minus id ſcire poteſt Aſtrologus: Deinde, ne ipſe quidẽ diabolus certò poteſt noſſe res foturas: ſi enim futura omnia dæmon ſciret, numquam profecto im puliſſet Iudæos ad crucißgendum& occidendum Chriſtum Dominũ, quippe præui- diſſet per crucem& mortem Chriſti, imperium quod tamdiu habue- rat in homines, fore labefactandum&c funditus euertéẽdum, nec ſanè dæmon tentaret& infeſtaret ſeruos Dei à quibus in tentatione vin- citur, ne videlicet propter victoriam tentationum creſcente Sancto- rum glorias magis ipſe, quæ eius eſt ſuperbia,& inuidia, torqueretur. Hoc eriam pater argumento oracu lorum quæ olim reddebant dæmones, cuiuſmodi erant reſponſa& oracula Apollinis Delphici quondam apud Græcos nobiliſſima& clariſſima; quæ ad diuina- nonem aſtrologicam pertinuiſſe, locuples auctor& teſtis Par⸗ phyrius Vanitas ora- culorum A- 7 pollinis. — obfrisin Præpatal8 ceu fatsc loiteue ſ auumbn irſtn numhfi nntiuntun Ijununm 7 naernh teniuafel Itam C'pon Jrjw, Ninde, do tuad deor müdtol comwer tm phi oolli git guat tauitytt tionen tura Deus elhat ceſſum A† IAR 9* OR VA * Aiquot prorma — 9 dlexne duqgot cagitde „ * 4 * „ c Se argum. — ale 4 †. mens lolise lt 1 N 4 6 Alandnz dokee 4 ½ e aan, Plodate volun „ N A 4 1 1 zeneleos, Adraham 1 1 mum. 4 * 4 3 1 Küas am Qqunde R 4 quldem ennz Ugmier. Aär 19, 8 4 7 144, Juhie⸗„ . hm„ „* 4 4 5 . 1 C Pinx vero lcieniiaman „„ 4 1mb. Keednu triennem U 17.. 4 ue tte 0(eumeam.. 1 8 4— 275 YEFTI 4 8S XCHaHs Aant NSAAAH 1* A .1n * 1N GENESIM, LI B. II. 241 Præparatione euangelica capite primo) vbi tradit, quæcumque dij ceu fatis definita prædicunt, ea ipſos ſtellarum motu ita eſſs futura ſignificare, id quod maximè Apollo multis reſponſis aperuit. In hi- ſde autem oraculis& diuinationibus ſape meétitum eſſe eA pollinem, idem au- ctor eßt Porphyrius: exquiſitam enim futurorum cognitionem ait non homini- bus modoꝛſed multis etiam deorum incomprehenſibilem eſſe, vnde interro gati mentiuntur nonnunquanm, ſed non ſbonte: ſolent enim pramonere, ſe tunc vera reſhondere non poſſe, bomines tamen ex amentia perſcuerant vrgere& coge- re eos vt reſyondeant. AMA pollo igitur Delphicus, cum einſmodi eſſet cæli&˙- tinentis aſfectio vt verum praæuidere nõ poſſet, retine, dicebat per Vatem, vim iſtam,& potentia verba hæc ne proferas: falſã enim dicami ſi coges. Et in alio reſponſo, Mihil hodie, inquit A pollo, ſtellarum mihi via disendum præstat. Deinde, concludens Porphyrius ait, Maniftum iam fæcimus vnde falſi- tas ad deorum oracula ſubrepat. Hæc ex libro Porphyrij de Oraculis, in libro ſexto de Præparatione euangelica capite quarto Euſebius commemorat. Fuit etiam quidam Oenomamus, vir apud Græcos tam philoſophia quàm eloquentia nobilis, qui reſponſis Delphici Apollinis ſæpè deluſus atque deceptus, diligenter& curiosè colle- git quamplurima eius oracula, eâque vt vana, futilia& falſa confu- tauit, vt refert Euſebius lib.. de Præparatione euang. cap. 10. WäATTVoOR porro ob cauſas vſu venit in prænuntiando fu- tura falli dæmonem. Primo, quia nimis aſſeueranter affirmat quæ pendent ex libero arbitrio hominis: quod cum ſit admodum muta- bile& ad omnia ftexibile& planè liberum, nonnunquam extraor- A phyrius in libro de Oraculis(refert autem hoc Euſebius libro 6. de Oenomaus pehemens& diſertus ora- culoru Apol- linis confuta- kor Quibus ex cau ſis ecs- dat vt Da- mon in pra- dicẽdo ſutura dinaria quadam ratione operatur. Deinde, quod nos ſæpè diuinitus Iæpe fallatar. incirati& adiuti Dei gratia, contra facimus quam antea facere cogi- tabamus,& quã noſtro ingenio noſtrõque arbitratu facturi eramus. Fit etiam vt quod dæmon agere conſtituerat& Prædixerat, prohi- bente impedientéque Deo,non poſſit exequi. Denique, multa Deus aliquando præter communem ordinem naturæ, prætérque genera- lem ſuam& ordinariam prouidentiam agere. Atque his rebus cre- bro dæmon in errorẽ inducitur. Quis ergo credet, Aſtrologos præ- D dicandis futuris rebus veraces eſſe, cum in eo vel dæmones falli ſepè contingat: Sed quid ego de dæmonibus loquor? Theologi docent,, ne ipſos quidem ſpiritus cæleſtes ac beatas métes quæ liquido cer- nunt& clariſſime vident Deum, tenéntque perfectiſſim am cogni- tionem cœlorum cunctarmque rerum naturalium, certò, ſeire fu- tura quæ nimirum pendent ex libero arbirrio: niſi earum rerum Deus ſingularem ipſis notitiam imperitiat. Cuius autem amentiæ eſt, Aſtrologis tribuere quod nec Angelis nec beatis mentibus con- ceſſum eſt? S Ep illa in primis fortis eſt argumentatio. 81 Chriſtiana religio & diſciplina vera eſt, vt eſt profecto veriſſima, non poteſt eſſe ve- ra, nec Chriſtianis probari poteſt ita opinio Aſtrologorum, vt ₰ .— 3 1 8 Commain Gen. Tom. 1. H quam 2 gregia ratio Aduer A⸗ ſtomantia m. 242 COMMENTARIORVM V quam illa vani na Chriſtiana, cum ipſa totum ferè orbem cõ- ropemodum gentes ſuo imperio ſubiecerit,& plus mille quingétos annos vigeat& regnet in mũdo, ſi omnia quæ apud homines Runt ex coœlo proueniunt ac pendent, neceſſe eſt rantam hominum ad fidem Chriſti accipiendam tuendamque autem falſa eſt doctri plexa ſit, omnéèſque p propenſionem, tantúmque ſtudium, ex inſigni aliqua& præpoten- ti conſtellatione prouenire; quare cœlum inclinaret& induceret homines ad malum. Si enim fides Chriſti eſſet falſa, magis profecto eſſet falſa& deteſtabilis quam alia quælibet ſecta:ea namque do- cet de Deo& rebus diuinis, quæ ſi falſa ſunt, nefariam ſane ſu- perſtitionem& execrandam impietatem contineant neceſſe eſt. a quæ ad normam nde tantùm ſed ſumma etiam admira- eſſariò efficeretur, ab eadem conſtella- tione proficiſci bonum& malum: malum quidem, propter falſita- tem doctrinæ Chriſtianæ: bonum autem, propter vitæ quæ ad eius doctrinæ regulam informatut& dirigitur, probitatem atque præ- ſtantiam. Præclara ar- Ap hæc maxima probati gumentatio.— illud eſt: ſimum diuinæ prouidentiæ argumentum illud e dquæcum que cit- ca Chriſtum Dominum& eius Eccleſiam euenerunt, ea multis an- te ſæculis fuiſſe per Prophetas, ad vnum omnia propriè, diſtinctè, explicatéque prædicta: giam fieri poſſet, ruerer At verò, cum vit optima& inculpata, nec la tione digniſſima, hinc nec 0& confirmatio fidei noſtræ& clariſ⸗ fanditus& ad nihilum recideret firmiſſi- mum noſtræ religionis fundamentum. Ne multa, iſtiuſmodi Aſtro- logorum doctrina veram philoſophiam moralem, nedum ſacram Scripturam& Theologiam, quantum in ipſa eſt, planè peruertit. qui enim certum habet omnia pendere è cœlo, ob idque cuncta ho- minum opera, facta, caſus& euenta er cœli obſeruatione ptæſentiti & prædiei poſſe, huic quoque neceſſariò perſuaſum eſſe debet, ma- terialem& mortalẽ eſſe animum noſtrum, nullumque eſſe libetum b arbitrium, nec talem eſſe prouidentiam Dei qualem Fides noſtra pradicat: wyſteria item Chriſtianæ religionis pendere è cælo, cun- câque miracula tam in veteri quàm in nouo Teſtamento edita, li⸗ nus cauſas& virtutes reuocari. Huic quoque opinationi conſe Caiet ani bre- quens eſt, neglectio& prætermiſſio bonorum operũ, bilis aduerſus præadicliones 8 ſeutentia. 12,; 711.;, 5.. elegantet&X ornaté tta ſcribit, Aſtrorunl obſeruatio circa natiuitate⸗ ſis,ha jtaris, falſitatis& impietatis perſæpe damnauit: ſin A fidei Chriſtianæ agitur, ſit B ſi autem eiuſmodi prædictio per Aſtrolo( cet dicantur, vt re vera ſunt, ſu pernaturalia ‚ad cœleſtes nihilomi- licentia om- uis, ſed vera ni. 1.,„... 9„he dn nium cupiditatum, quorumlibet fagitiorum excuſatio, denique in- utilitas atque crudelitas humanarum pariter atque diuinarum le- gum. Caietanus in Summula vbi agit de aſtrorum obſeruatione, ſi⸗ aſrologorum nillima d 3 4,7*. 8 8 gerum millima docens eorum quæ diximus, vere magis& docteè quam ho- 2huun& occurrentia humana, tripliciter peccato ſubiici poteſt. Primo, ſ ea ana fidei Chriſtianæ myteria ſant, tanquam ſubſint cœletibus cau- 4 7 pabeln tu- ot certe weleſtoud rau ſar Aäthhn yn. lyunn, ſu w uüulg! ſam Ctett⸗ vnitatem d um qpenm mana meute 3 nu ſbheie njaſlum Geanns- Caäcane 1XK his qui ad Chi coram, judicias tatitslu auendä gaoſelh C Kſcbe Auga vetbis Dllmm tetut, terrin emuma deriyi bomi Aictb aum D falij Cnſt qulus gitis y eßk hun lalo e Anſh nins - Attij Mation 44 „ * [1„ 6 ARUon 1 A al allo 1 4 1 R 1 na) NH rAmer d 4 11„n a 49„ y A In dl 4 1 4 “ ¹ 4„ r v 17 AUA. 4 443 44 1 no⸗! ¹.. f JIASe 8ä „ arh 4 VAAI Arggen 4 NO 2. — 4 A„ 4 A 4 4 1 N 4 4 mM 34 Aee 1N GENESIM, L IB. II. 243 A ſis, habeantur: ſecundò, ſi fuura contingentia queærantur vel habean- tur vt certa ex cœleſtibus cauſis: tertib, ſi eletliones ſuas quis ſubiiciat oœlestibus cauſis tanquam legi illarum, ita vt vitam& altiones ſuas regulet ſecundum cœlos. Et quodlibet horum trium eſt ex ſuo genere peo- catumn mortale: quia primum eſt contra ſpiritualitatem Christianæ re- ligionis, quæ ſuper cœlos eſt, immutare potens etiam ipſos cœlorum cur- ſus, iuxta id quod ſcriptum eſt in Pſalm. 158. Confeſſio eius ſuper cœ- lum& terram:& hoc experientia teſtata eſt. Secundum vero, eſt contra veritatem doctrinæ Christianæ& liberi arbitrij quo Aomini ſinnus nostro- rum operum. Tertium eſt contra dignitatem gratiæ, legis diuinæ, ac hu- mana mentis qua ſuper omnia corporalia ſumus conſtituti. Et ſicut errare- mus ſubiſciendo nos paſſionibus iræ, odin, ſpei, timoris: ita quod haberemus impe- tus paſſionum pro lege; ita vilificamus nos, ſi inclinationes cœlorum pro lege habeamus: corpora enim ſunt,& per moqum paſſionum inclinani nos. Hæc Caietanus. IN Actis autem Apoſtolorum capite 19. refert Lucas, multos de his qui Epheſi conionibus& ſermonibus B. Pauli conuerſi erant ad Chriſtum,& curioſa prius fuerant ſectati, attuliſſe libros ſuos,& coram omnibus combuſſiſſe: fuiſſe autem eos libros de rebus ad iudiciariam Aſtrologiam pertinentibus, grauis auctor in Commẽ- tariis ſuper Pſalmos dixit Auguſtinus: qui etiam Mathematicum uendã, hoc eſt, iſtam Aſtrologiam profeſſum, poſtea pœnitentem profeſſionis ſuæ, cupientémque reconciliari Eccleſie, niſi publica & ſolenni pœnitentia præmiſſa, non recepit. verùm ſententiam Auguſtini, quod ea maximè attingit id quod nunc agitur, totidem verbis hic aſcribam. Poſt enarrationem igitur ſexageſimi primi Pfalmi, cum Mathematicus ille veniam publicè petens coram ſiſte- retur, hæc dixit Auguſtinus: MRe ex Chriſtiano& fideli pœænitens redit,& territus poteſtate Domini conuertitur ad miſericordiam Domini: ſeduttus enim ab inimico cii eſſet fidelis mathematicus fuit, ſeductus ſeducens,, hn ſtinus in re⸗ decipiens, illexit, fefellit, multa mendacia locutus eſt contra Deum qui dedit bominibus poteſtatẽ faciendi quod boni eſt,& non facièdi quod malu eſt. Iſte dicebat quod adulterium non facicbat voluntas propria, ſed Venus:& homici- dium non faciebat voluntas propria, ſed Mars:& iuſtum non faciebat Deus, D Kad Iupiter:& alia multa ſacrilega non parua. Quam multis eum putatis Chriſtianis nummos abſtuliſſe? Quam multis ab illo emerunt mendaciums quibus dicebamus, Filij hominum vſquequo graui corde, vt quid dili- gitis vanitatem& quæritis mendacium? Modo ſicut de illo eredendum eſt, horruit mendacium& multorum hominum interitum: ſe aliqunado à dia- holo ſenſit illecttum, conuertitur ad Deum pœænitens. Noſtis in Actibus Apoſtoloru eſſe ſeriptum capite i9. quia multi perditi, id eſt, talium artium ho- mines& doctrinarum nefariarum ſectatores, omnes codices ſuos ad Aposto- los attulerunt,& incenſi ſunt libri tam multi, vt pertineret ad ſcriptorẽ æsti- mationem eoru facere,& ſummäã preii conſcribere. Hoc vtique propter glo- 1 2. auxan Notabilis ora tio quam ha⸗ buis Augu- conciliatione cuiuſdà Ma- thematici cuù Eccleſia. Pſalm. 4. 244 coMMENTARIORVM Perierat ergo iſtenunc quaſitus, inuentus addui us eſt: portat ſecum .„ 1. 27/* 2 8. 3 4 67 7 7 14 4 7 1„ 6, 72 114 1 7 1 7 7 6 4 8 dendos,per quos fuerat incendendus, vt illis in ignem miſſis, ipſ perierat.. codices iucen .„ 3-* 8 1* 2 ſcha enim cpit petere de Eecleſia Chriſti in refrigerium tranſierit. Ante Pa] medicinam⸗ſed quia talis eſt ars in qua exercitatus erat, quæ ſus petln eſſet in mendacio atque fallacia, dilatus eſt ne tentaret,& aliquando tamen admi ſu eſt ne periculoſius tentaretur. Hactenùs Au guſtinus. CERT in primitiua Eccleſia iſtiuſmodi Aſtrologia non ſecus quàm ars magica, reprobara, vetita& damnata erat: Narrat Epipha- nius in libro de Menſuris& ponderibus; Aquilam Ponrticum Scti- pturæ interpretem ob eam maximè cauſam fuiſſe à Patribus ex Ec- cleſia pulſum, quod natiuitatum obſeruationibus cæteriſque diui- nationibus aſtrologicis ſtudiosè vacaret. Non eſt pro derelicto ha- Origenis egre bendum, cum ſit admodum memorabile, quod Origenem in com. gia cötra 4- mentariis ſuper Geneſim de iſta Aſtrologia prodidiſſe, libro ſexto, fxologos diſe de Præparatione Euangelica, capite nono„tradit Euſebius. Sic dlum Gentiles ſtellarum coniunctione at- 3 V putatio. 7... 8 enim ſcripſiſſe illum ait: Non- —————̈—ʒ—⸗———— 4 4 5 7 2. 1,„„ are„ 92 que Aſpectu Jud n71 terris ſunt, neεο ACcraere ore Tunt Tudmm vim Faâtum 4 94—₰ 2 „ 6 3. 4 9 A 4 4 4⁴..“. Ap* ellant: verumetiam multi e& fidelius conturbantun„ impoſſibile aliter 1 ₰ 4 4 8 1 7 1 arsu 94 7„ 8 5„ 2.. 77 3 3 fieri credentes quàm ſtellarum curſiu effecerit. vnde ſequitur nullam in no- 2ℳ 2 4 1 4 7.. 7 2. 8„„— 2 5* 2 2 H4 eſe libertatem, nullam operationem noſtram laudari aut vituperari iure .. C, nnnr„„ poſſerita prædittum à Scripturus Dei iudicium quo ali/ ad æterna ſupplicia, 1 4 alij ad aternam beatitudinem pradestinantur, falſo fauore pradicaretun Quid plurar ipſa quoque fides& Saluatoris noſtri aduentus,& omnis Pro- phetarum laborac Apoſtolorum in conſtituendis Eccleſiis prædicatio, inania erunt: niſi priè Chriſtum quoque quis audeat dicere, cœleſtium corporum vi coattum feciſſe qua fecit paſſumque fuiſſe qua paſſus eſt, nec eius deitatis potentia, ſed ſtellarum virtute cunclz eueniſſe. his impiis verbis etiam ilud conficitur, vt fideles Fato ducti in Chriſtum credant: denique, vr vel nullum 4 *. 1715——,—.„.„ ſit boni& mali diſcrimen, vel etiã malori auctor ſit Deus: nulluſque hominu propter bene vel male facta premio aut ꝓœna dignus cenſeri debeat, nec oratio- —„.*. 4. 85. 4 4 nibus, votis,& Dei obſecrationibus locus aliquis relinquatur. Sic Origenes. EAr IGITVR nunc betrus de Aliaco,& iſtam Aſtrologiam Ammaduer⸗ amplexetur, exoſculetur præ fractéque defendat, atque obnixè co- . 91. 2i canum netur am nin philoſopbia, quin etiam(ſi Deo placet) cum Theo- b logia conſociare atque coniugare, ſcilicet falſitatem cum Titate, tenebras cum luce, dæmonemn cum Deo. qui nec veritus eſt ſcripto prodere, dilauium Noëricum,& ortum Chriſti Domini, ahäque ſumma prodigia& miracula, etiam ſyderalis ſcientiæ peri- tia exaſtrorum obſeruatione prænoſci ac prædici potuiſſe. ſed quo V 2 4 8 & Ve⸗ ⸗. 4..„.. manifeſtius appareat quàm ſit impia& execranda iſtorum doctri- na, ponam hic paucas quaſdam eorum ſententias& decteta, è qui- bus iudicium fiet de illius artis impierate. Quidam iſtorum, ex Mar- te in nona cœli regione feliciter conſtituto, rantum præſtari nobis con 4 6 2„2„— 7 4 9 7] 7 8 7 32„ 4 4 riam Dei, ne tales etiam perditi deſperare tur ab illo qut nouit quærere quod 4 4con ☛ tendone Uanus cwisdele 1os chädo zem plale TSeiulrod llmus 0 ccidont otmotte tornosebi baetintin ſae püimc coolundge tertade penum! dam tet elle ſcie qumm timquc diuina: ſeri 0 daiſlin adete C pite. randu Aftro co N 1N GENESIM, LI B. II. 245 A contendunt, vt ab obſeſſis corporibus ſola præſentia dæmones ex- pellamus. Alij iactant ſe hac arte, de eius qui naſcitur conſcientiæ ar- canis& ſecreris ſine errore iudicaturos. Vulgatum quoque apud il- los eſt, duos eſſe planetas auctores felicitatis humanæ, Venerem qui- dem præſentis, Iouem autem poſt hanc vitam futuræ. Maternus por- ròè eiuſmodi figmentorum& mendaciorum ſtudioſiſſimus& curio- ſiſſimus, cum multa memoret quæ à Saturno conſtituto in Leone accidunt hominibus, ſubdit, eiuſmodi homines longæuos fore,& poſt mortem animas eorum in cœlum diis applicatas euolaturas. Sa- turnus enim, inquit in Leone poſitus, animas eorum qui ſio ſe ha- buerint in terra, innumeris anguſtiis liberatas, ad cœlum& originis ſuæ primordia reducet. Denique Albumazar ſcribit, qui Luna loui coniuncta in capite Draconis, Deo ſupplicauerit, eum quicquid pe- tierit à Deo, certiſſimè impetraturum:id quod Petrus Apponenſis ex. pertum ſe eſſe confirmat, nam cum vigente illa coniunctione, ſcien- tiam rerum à Deo poſtulaſſet, ait ſe poſt eam diem, magnã ſibi factam eſſe ſcientiæ acceſſionem, ſenſiſſe. Hæc autem& alia eorum ſimilia, quaàm ſint nefaria, deteſtanda,& Chriſtianæ religioni exitialia, quan- tümque valeat ad eleuandam, vel potius delendam fidem eorum quæ diuina Scriptura docet immediatè, ſupernaturaliter, ac miraculosè fieri à Deo, nemo eſt tam hebes ingenio& tardus intelligẽtia, vt non clariſſimè intelligat. Si quis autem hæc plenius atque ſubtilius ſcire pite 5.& in libro 5. cap. 11.& inde vſque ad finem eius libri, Picus Mi- randulanus diligenter& copiosè tractat. Aſtrologiam iudiciariam à Philoſophia redargui& conuinci, primo quidem ea ratione, quod iſtiuſ- modi Aſtrologi Cœleſtium rerum ſint imperitiſsimi. CAPVT SECVNDVM. NIVINATIONEM Aſtrologicam futilem eſſe nullque Nnixam fundaméto Philoſophus quidem ad hunc modum 86 4 argumentabitur, Aſtrologi nec certo ſciunt omnes aſtro- rum vires, defluxus,& effectus, nec ſi eas res ſcirent, ſatis id foret ad certam rerum futurarum præſenſionem ergo prædictio- nes Aſtrologicas inanes& fallaces eſſe neceſſe eſt. Duo in hac argu- mentatione ſunt poſita, explicatius à nobis tractanda& confirmãda: alterum eſt, imperitos eſſe Aſtrologos rerum cœleſtium: alterum verò eſt, vr eſſent illi peritiſſimi earum rerum, non proptereà tamen poſſe eos futura omnia prænoſſe: de priori autem dicamus prius. Eſſe igitur Iudiciarios Aſtrologos ſyderalis doctrinę ign aros, patet ex 3 his ₰ Falſa& im- ia quadam Aſtrologoru dicta,& ſen- tentiæ. Albumadar, Petrus Ap⸗ auet, legat quæ in hanc ſententiam cum alibi, tum libro ſecundo ca- peneuſis. —— 1 ö 3 öL ͤ f 1 4” ͤ ö 1ͤ1ͤ 4 1 4 3 G 14 1 ö 4 ö ¹ 8 5 1 4 246 COMMENTARIORVM his quæ ſubiiciam. principio, valde arduum& operoſum eſt, etiam uæ de cœlo videntur minus difficilia magiſq́ue nobis obuia, perfe- oſcere: veluti quæ ſit cœli natura, magnitudo, numerus or- bium,& inter eos ordo& differentia dignitatis, varietas motuum, denique aſtrorum numerus, eorùmque inter ſe in magnitudine luce, poteſtate,& effectu comparatio, atque huius difficultatis clariſſimum facit indicium tanta opinionum varietas, quantam eſſe his de rebus inter maximos Philoſophos cernimus. Ariſtoteles certè Philoſopho- rum omnium facilè Princeps, ingenuèe fatetur ſe multarum rerum cœleſtium non exquiſitam ſcientiam, ſed opinabilem& coniectura- lem tantùm notitiam tenere: Et quia manifeſtis certiſque rationibus deſtituatur, cogi ſe non raro probabilibus duntaxar argumentis& conieturis vti. Videre hæc licet apud ipſum Ariſtotelem in 2. libro B de Cœlo,textu 17.34.60.& 61. hoc fi eſt, quis credet Aſtrologis, quos ſolis luce clarius eſt nulla re comparandos eſſe maximis illis Philo- ſophis, quod eſt in cœlo abſtruſiſſimum,& iudicio ſummorum Phi- loſophorum mortalibus incomprehenſibile, veritatem dico rerum omnium faturarum, eſſe liquido cognitam exploratéque perceptam Deinde, rogemus iſtos Aſtrologos vt faciliores quaſdam quæſtiones de cœlo nobis enodent: percunctemur ex ipſis, an cœlum ſit natura quædam ſimplex, an compoſitaex materia& forma, vtrum talis ſit materia cœli qualis eſt rerum omnium ſublunarium, an omnino di⸗ uerſa, ſit ne cœlum animatum, an inanimum: num ſua vi& à ſe mo- ctè cogn ueatur, an extrinſecus ab Angelo, vnde potiſſimum in cœlis æſtimari 0 & iudicari debeat dignitatis eorum præſtantia, quid cauſæ ſit cur non omnes orbes vno motu circumagantur, ſed alij vno tant ùm alij plu- ribus alij verò paucioribus: aperiant nobis quam habeant propriam vim& potentiam ſingulæ ſtellæ in elementa, metalla, ſtirpes, atque animantes, hæc, inquam,& alia horum ſimiliaà ſciſcitemur ex iſtis Aſtrologis, profecto reperiemus ipſos doctrinæ harum rerum planè rudes& prorſus expertes. Qui fit igitur credibile, planiora hæc& apertiora ignorantibus mortalium intelligentiæ remotiſſima& oc- cultiſſima eſſe comperta& explorata? Poſtea, docent nos iſti gefla⸗ xus& effectus qui nunc ex variis aſtris dimanant ad diuerſas& diſſi- tas mundi regiones, ſic enim fortaſſe credemus Mis futuros ſyde- rum effectus prænuntiantibus. quis enim neſcit proclinius& pro- penſius eſſe præſentia noſſe quàm futura, præſertim mutabilia,& quę variè poſſunt contingere, obidque incerta? Exponant item nobis oc cultas& proprietates& vires quas habent res ſublunares quas mi- ramur magis quàm intelligimus in multis lapidibus, herbis,& am- malibus hæc enim cum proxima ſint atque nobis coniuncta& cun- Ktis Pene ſe Abus noſtris ſubiecta,& quæ quotidianis experimeniis perueſtigari& explorari poſſunt, planiorem intelligentiam& faci- liorem habent explicatum: cognitio verò rerum Cœleſtium maximi laboris& difficultatis eſt, cum tam longè diſtet à nobis ccel ,e 2¹10 — a dio qum! gt Pall con mam vetlig Filos Fie atronomie Kpienl amao! umamus uautem mKieruſ( mum aute mara om. 3 ſlunat DXM notumo rom col ſpatioy antegte tando: norum compra ptobade odſeta⸗ C netete cies,& omnin poteſt znnort thema comm tum p H. paulo Chull lin 7 D Meunfe unimj Veneran lco eod ilo uny Aatune eain 2 4 luiu ulus qi⸗ unenabi dHca manf iohadin IN GENESI M, L. IB. II. 24, tca atur„dde dühat A alio quàm vnico oculorum ſenſu mortalibus pateat: quem tamen ſæ- Aerenris A. tntem pe falli contingit propter tantam interualli lõginquitatem, vel ſam- cormnae, Bais adag mam vertiginis ccœli velocitatem, vel prauam affectionem Medij aut merlein man viſus, vel propter vitium aſtrolabij, tabularum& inſtrumentorum andne huins ücheulrance aſtronomicorum. Arque hoc etiam apud ſacras litteras in cap. 9. lib. . urletas, qmnuameh Sapientiæ teſtatum legimus. Corpus, inquit, quod corrumpitur aggrauat cernmas. Arit neler cmns animam,& terrena inhabitatio deprimit ſenſum multa cogitantem. Et dijñicile 1, ingenne ſatetur(e u⸗ 4 csᷣtimamu⸗ quæ in terra b ſunt quæ in proſpectu ſunt inuenimus cum labore: nam, ſedh pinadien han quæ autem in cœlis ſunt quis inueſtigabit? Senſum autem tuum quis ſciet, niſa 8 4 4 di mantteſtn antten Cerew. tu dederis ſãpientiam,& miſeris Spiritum ſanctum tuum de altiſſimis? Extre- n dabilbas dantan ee, mum autem huius ſententiæ, omnino rédarguit Aſtrologos, qui hu- inn. daum rum 1 apadioſam Ankere mana omnia ceuenta quorum multa ex ſecretiſſimo Dei conſilio& hocſ eſt, Cuisereen 14 voluntate pendent, diuinare ſe poſſe profitentur. .— AlesCrederätnhg PRAETEREA, iactant Aſtrologi, habere ſe innumerabilium an- enum norum obſeruationes rerum euentis comprobatas, è quibus ars ipſo- ee mcoimnm rum collecta& confecta ſit: nam cum in omni præteriti temporis ehenüdile, veritucn ſpatio, pene innumerabiles res eodem modo euenirent, iiſdem ſignis Snutam explotaltamega antegreſſis: ars eſt effecta eadem ſæpè animaduertendo atque no- Raciliores quſtmm tando: quare Chaldæos ferunt quadringenta ſeptuaginta millia an- maut ex ips an coat norum, monumentis huiuſmodi obſeruationum Aſtrologicarum er materha ke ormaun compræhenſa habuiſſe. Verùm, hoc quàm ſit commentitium& im- im lublamaruanzun Probabile, vel ex eo liquet quod Aſtrologi non potuerunt eiuſmodi n manimumeuumlantß obſeruationes& experientias, non dico millies vt ipſi iactitant, ſed , nan am C ne ter quidem biſue colligere& comparare potuerunt: nam cœli fa- „ cies,& omnium ſignorum cœleſtium poſitura quæ ſemel fuit, eadem gtr 4,uldcalk.— 3.. 4 1 omnino vel nunquam, vel non niſi poſt immenſa ann. ſpatia redire Sunuut,am poteſt: quippè 8. orbis in quo ſunt inerrantes ſtellæ, non ante 6.& 30. eesnn annorum millia circuitum ſuum abſoluit. quin doctiſſimi quidã Ma- ementnench thematici optimis rationibus probarunt motus cœli eſſe inter ſe in- X nlia hotum ümili ſclatm commenſurabiles, ob idque eandem cœli faciem, eundem que ſtella- mun iplos dodtint tmmns rum poſitum ſæpius euenire non poſſet. Aui 5it igitur ctecidiſe,ſi HANC rationẽé Phauorinus Philoſophus apud Gelliũ lib. 14. c. 1. om innelligentie mnd pauld enucleatiùs, certè luculentiùs& elegantius tractat his verbis. Si Dolten docent Chaldæorum iſto modo cœpta fieri obſeruatio eſt, t animaduerteretur quo ha- dmmain hitu, qua förma, qudque poſitura ſtellarum aliquis naſceretur: tum deinceps ab „Ae ctedemds ls 8 D ineunte vita, förtuna eius& mores& ingenium& circunstantia rerum nogo- -„ neſcit ptocln tiorumque,& ad postremum finis etiam vita ſpectaretur, edque omnia, vt vſu n, venerant, litteris mandarentur: ac poſted longis temporibus cum ipſa illæ eodẽ in gnim kinntee 00 eodég, habitu fõrent, eadẽ cateris quoque euentura existimarentur qui eode „bidaue ine 4 mus adus illo tempore nati ſuiſſent. Si iſto, inquit modo obſeruari cœptum eſt, ex eaq; obſer- vutes qaas baben eg aatione compoſita quædam diſciplina eſt, nullo i3 patto poreſt procedere. dicant in mults Bi, enim Juot tandem annis, vel potins quor ſæculis orbis hic obſeruationis perfi- ma ünt atqueg, ci quiuerit. gonstare quippè inter Aſtrologos dicebat, ſtellas iſtas quas erra- qur rs icas dicerent qua eſſe omnium rerum fatales dicerentur, infinito, propè& in- ee unite 5 aumerabilinumero annori ad eundem locii cum eodẽ habitu ſimul omnes vnde * *. fe. .“ if* 3 4 * 1V 6. Pro. 1 A. 2 „. Redarguitur antiquitas ſq- deralium ob- ſeruationum. quam iactanet Atrologi. Phauorinus contra Aſtro- 9905 ℳ viſa eſt. . 1 5 loco vbi . L.. Agor„ In cOode. 3 nunquã in cœlo vifam,& iadicio Aſtrologorũ 1f C O M M E N T A R 10 RVM„, re luce .„, dle Lee L 6*— regredis un Neue p ta,i durare. ſic Phauorinus. Adhæc, ſetle nec 1 1.„1 79 12 4 44 4.. 4. 8 V gc efigies litterarum bane* U bir nt hn gulares L1ILGCS& defluxus cuiuſ- külenn 72 1 06 cete polſent 1 2 n definx aen licet Aſtrologi cogno Pauam vim habeant ſydera Cum de fluxus ide un ibet aſtri ſeparatim, tame Luut& permiſcentur, vel in ccœlo velin ie b 14. 2 4 OeudU 2 1..* 1 m aſtrorum Vna Se cau ſis ſublunaribus eorümque actio- qus hi 11OL cum cauſis umg b adre vel in terra vel etiam c iri poteſt. Audiat lector Origenem, cuius tae, 4. 7. 1C111* 4*.—:. 35 G nibus: ab ipfis neduaduau- eſ hanc Euſebius extremo lib. 6. de nurenn . 5* 3.. ex Commentarlis Lunet ententiam: Quæ autem, in quit, commi. Thn . ca cltat lellts S„. tot aratione euangell ze dinerſorum aſpectuum fieri aſſerunt, proftct 4 17 poſitioné, ao Lehap) onede enim quantum diminuatur de laſio- ino 4 ri 06. 9 ½0⸗ 6 3...e,„ 4 a enaukee b concedent nullo modo ſcin 8 ectum benigni. ſderis percipies:& utrum aufe ſihe „.„ C APecktt-ℳq„ ne maligni aſpectus z2 z Peeuaſeen quoniam locum cius aſpexerit autmu. h Lnen I a benięgno concedatur, qu.—„„.. atte o— rat malignus quod à benign e fiat, quis percipiet, quæ omnia ſi quis altius inshi- 1 nn ¹ S. iua tqut⸗ 7 b„ 1.„ tet,aut miſtura quadam ina 7 Se e 3 ingenio penitus percipi. Vnde ſi qui 3 W A ciat, facile eredet non poſſe iſta hun opit in plurilus errare, quam veritatem enei 2* ͤ„ 2 riculum fecerit, Viaes. klee.„2,en ſſehe cum 1 harum rerum periculum fec Dneu Eſuias etiam quaſi hæc omnibus impoſſibn- an 47, umeorem Eſdaas e.. A.] Iaiæ 47 nethliacos. Q Aauns 43 24 2 iſta profitentur ait, Adſint& far- dim ͤ 1 17 1. liam Chaldaæorum qui maximé iſta pro/ ‧ͤſſͤſͤſſ etiam, . lia ſint, ad ſiliam elogi cœli Augures annuncient tibi quid euenturum ſit. varii aciant Astrologi, GB— 2 8 ſimos in hac re Chaldæos, nan pPo ſſe pra⸗ 4 1 erbis docemur, vel diligentiſſi eeee Hactenus Origenes. caum, c iciah ti Deiss attribuele. lücdai diaene qua valer eaicaine Rll uæ vel non clarè cernuntur, vel etiam Mcaai 13 er llas quæ 1. HIS accedit, multas 4 Mlbera quæ cernuntur, PaulcCas ſibi eſſe(uudt ¹ ⸗· ſearul 1 rAana, I Al 7 nullatenus cernamtner Sarnn exploratas fatentur Aſtro logi qua ꝗ 1 4. 2 5 necc 1 1A. I W cognitas, permultas Nern aſtris quorum vires norunt tam confiden dkru ratione igitur ex Paucis àa er aliorum ſyderum quæ neſciunt in- Kell V 1 nunciant futura, cum pe 8 diri aut variari pol- kuün der præ. meffectus, aut impediri aut variari; dioſe Auxus, notorum ſibi ſyderum e los nullas eſſe vires nulloſque eunhl 2.„ 4143 18.. f 7. 2 iſi f rte aſtrorum quæ latent 1 u—. ſtat inter nate: p uht: l1 40 d r& abſurdè mentiantur. Certe conſtat„ wunr lefle impudenter 16 ziginti duas deflaxus, imp 4 mille præterque vigint ſpan. 9 ſtrologos numerari in octauo mlo ille neceide eſt ingentem Kcant, AAn 98— 1ar TIA 2I 119 xlibet maior lit terra: 1ulſam vel tlor ſtellas, quarum cum qu tiam huiuſmodi ſtellarum, vel nullam vel 5* eſſe earum vim& potentia 14¹ amars eorum in⸗- 14 élie earum VI P. looi zippe cum ars eotun Ser exiguam notitiam habent Aſtrologi„durppe in quibus tota atta B 5 conſter ex planetarum obſeruationibus rar erſicacia D D nis en ͤ Te Cot ſumitur. Vidit hoc, qua erat perlpicacis L propemodum verſatur& confſumitur. 20. 12 cleganter uun e Per Seneca,& in lib. 2. Natural. quæſtionum, cap.- 32. di afauh, ita nia 11ͤ e e in it AccA erxuxes iclskeat Feztlas aaa, Quid eſt aliud„Inquſt Saaual e2? aark qua fupra 3⁰4 ſun, iemy aucis nos ſyde: ibus aſſignant: Cen Oa 26 3 4 2ug vim ſuam ktem bartem ſabi noſtri vendicen 2 Submiſſiora förfitan 1 ST)„ Alaa BrO exeont Vntenn ſe e H ta, aliter nos, aliter cætera anummalta Pu. d dirigunt,& ea quc frequentius motd, lute!„ 2, pelocitatem vni- etrug zunt caterum,& illa quæ aut immota ſunt aut Eofice„ no tri ſunt. Darent e mn, immotis ſimilia, non extra ius dominiumue êbstee benteg De noua ſtel= uerſo mundo parem, immotis 3.72O2e 3 4 n 6g. be H C 20C. 2. Ind tẽ us ne,a la⸗ quæ ſupe- æc SenécCa.... a. 1.— 13 ante illu tepl rioribus an- RIORIBVvS annis vidimus ſtellam nou s in calo tel⸗ 1—+ læ lA. IN GENESIM, L. I B. II. 249 A læ fixæ lucent poſiram: hæc cum ad aliquod tempus conſpieua fuiſ- Daplex Zo- ſet, repentè tota ex aſpectu noſtro diſceſſit& prorſus euanuit. hanc 4 apus ſtellam neceſſe eſt vel in cœlo eſſe generatam& poſteà corrupram, Ahraloges. id émque in aliis ſæpius euenire, longis tamen temporum interual- lis veriſimile eſt: vel eſſe ſupra ſeptem planertas alia ſydera errantia quæ proprios quidem meatus, ſed nobis ramen ignotos habeät: vel denique quas nos in octauo orbe ſtellas inerrantes& infixas puta- mus, eas quoque proprios circuitus& motus agere, de quo addubi- taſſe olim Hypparchum nobiliſſimum in Aſtrologia virum, locuples auctor& teſtis eſt Plinius in capite 26. libri fecundi. Hippaichus, in- quit nunquam ſatis laudatus, nouani ſtellam,& aliain in æuo ſuo genitam de- prehendit: eiuſcq;, motu qua die fulſit ad dubitationem eſt adduttus, dnne hoc ſa- B pius fieret, mouerenturq́;& eæ quas putamu⸗ afficas. Quii d qu od per magni ad artem ſuam referre cenſent Aſtrologi, conuenientiam& diſcre- pantiam quæ eſt inter duos Zodiacos, alterum octaui alterum noni cœli, exploratam habere?quæ tamen ipſis nota eſſe nõ poteſt: quip- pe cum nonum cœlum omni ſtella luceque careat, nec aliud de ipſo quàm motus, iſque ex motu octaui cœli deprehendi poſſit. Latet etiam Aſtrologos quemadmodum iſti duo Zodiaci ſe habuerint in exordio mundi, quòd tempus ab origine mundi ad hanc diem exa- ctum, certo teneri nequeat: nam vt annorum eius tem poris ratio aliqua iniri& numerus colligi poſſir, dierum tamen& horarum non poteſt: quorum tamen ſubtilis& certa computatio, iſti dodri- C næ Aſtrologicæ opus eſt.—* IAM verò vix poteſt ſine errore vllo notari& cognoſci poſitus Qud difhcile aſtrorum qui eſt in eo momenro quo quiſque naſcitur. Etenim dif- 653 aſpeclum ficillimum eſt vel punctum temporis in quo quiſpiam oritur, velin 38 Ppe. eo ipſo puncto aſpectum ſyderum omnium qui tunc viget„obſer- een da uare: ſæpe namque cœli& ſtellarum aſpectum, nubila& craſſorum get, annotare. vaporum interpoſitus, vel adimunt nobis, vel interturbant& infu- ſcant;& quod caput eſt, rapidiſſima cœli vertigo facit vt conſtella- tio prius tranſuolet, quàm à ñiobis propriè annotetur: quippe per ſingula ferè momenta, alia& alia cœli facies,& identidem diuerſa aſtrorum poſitura exiſtit. Profitentut iſti Aſtrologi ſe cuiuſuis homi- D nis euenta omnia prænunciare poſſe, dummodo ſibi ortus eius cer- tum tempus perfioteſcat: at eiuſmodi tempus ſubriliter& proprieè, ita nimirum vt opus eiſet Aſtrologo, ferè neſcitur. Nam vr dicatur, exempli cauſa, Petrum eſſe natum vigeſimo ab hinc anno, die Se- Ptembris vltimo, hora noctis decima, vel ineunte vel media veliam exeunte: at mométum illud, vel potius minimum illud tempus quo Petrus aluo matris fuſus& in lucem editus eſt, nec obſtetrix nec parentes ſeu cognati, ſubriliſſimè annotatum& perſpectum ha- bent: qua tamen temporis illius ſubtiliſſima obſeruatione& cogni- tione, ad diuinandum eget Aſtrologus. Comm. in Gen. Tom. 1. 1 Nox* 5 ¹ 3 3 * * 4 1 3 4 öͤ 3 4 4 I 717714141 † 6 3 1 —— F. Baſilij ar- ₰ uuetcto 0o⸗ 8 ra Aftrolo- eo explicatur& acrius vrget¹ ſim ſcriptui P hitaneo arts 9⁰5. 1. Cor. I15. 59 Baſilij, quibus ipſa hæc ratio quam nos u oculi, plurimun quidem qui hoc in m 7 2 8 2 princeps, locupleti Simus, 10⁷ The qui ſiyniſer appe eo orbe qui ſigniſer app gulis porti nibus illis in fexaginta mi vt aſcribere hoc loco prætermittam verba A ſtricrim artigimus, latius ab ar. Sic enim ille homilia 6. ſuper Gene- Non poſſum facere, nreliquit, Genethliaca artis inuentores: Cunn in temporis am. res ſiguras ſuam ip ſorum ſcientiam fugere percepiſſentsin an. admodum temporis contraxe⁶ menſuras; Vt minutiſſimo quoque G rriculo, quale eſt quod Apostolus dicit In momento temporis, in differentia ſit inter natiuitatem& natiuitatem. Dtus omento genitus eſt futurus ſitR ex ciuitatum populoruma, præpotens: Is autem qui natus eſt temporis ſequenius dam ſit futurus, aui mendicus circulator, vel præſtigia- 1 pAtio o enplus lo patlo omylã 77 15 1 1 momento,pauper qul „e ostiis ostia permutans quotidiani conſequendi cauſa victus. quamobrem Qatur duodecim in partes diuiſõncum in triginta die- us globi tranſéat Auodecimam quem inerrantem ap- ſingulas illas duodecim partes ſecuerunt. tum ſin- nuta diuiſis, minuta hæc ſingula rurꝛſum do ſimili diniſere. Poſito igitur enixu eorum qui in lucem bſécro: ſi hanc exatliſsimam temporis diuiſionem Aulto- Nam iImulatque editus puſio eſt, mas an fi- mella ſit, obſtetrix explorat: tum vagitum expe at infantismmimirum indicium vitæ eius qui natus recens eſt. Quot hoc tempore vis ſexageſima praterijſſe mi- nutai Dicit obitetrix deinde Chaldæo partum qui editus eſt: quot minutiſtima momenta vis interea dum obitetrix loquitur pratercurriſſe? præſortim ſi prte pörtunafuerit non in conclaui nulierum Chaldaus ille præſens, ſed in adim atrio, aut vestibulo, tempus horamq; reponens. Et cum eum qui definiturus eſt diligenter tempus ac horam, exploratoria nimirum horatum percipere opor- teat inſtrumenta ſiue diurna ſint ſiue nocturna: quot minutorum hoc quoque tempore quæſs,prateruolat— præteritq, examen? Compertum enim ea eſſe ſtell qua tempus horaq; ſit exploranda, non ſolum quanta in parte ſit duodtcima, ſed etiam quàm iuxta quodecimæ portionem partis, in quotoque minuto ſexa- geſima eo rum, in qua ſubdiuiſa ſunt ſingula ſexageſima illa prima, neceſſe eſt. Atque hanc tamen adeo tenuem ſubtilemq temporis inuentionem, quanquam attingere nequeunt, ſingulis in ſtellis errantibus faciendam eſſe neceſſarin di⸗ cuntʒ vt qualem ad cœlo adſixas ſtellas ipſa dicpoſitionem pabitudinémve ha- berent, qualiſque ipſarum eſſet inter ſoſe figura, cum in lucem ederetur fœtus, compertum ſit tandem ac exploratum. Quæ cum ita ſint, ſi fieri non poteſt vt tempus illud exattiſsime qniſquam attingat, variationegq; vel breuiſimi tem- poris fit vt tota via penitus aberretur: deridendi profecto non mediocriter eſ videntur, tam i, qui ſtudio huius indul ſeruni artis quain in ratione e- rum nuſquam eſſe constat, qudm illi qui hiantes ab illorum ore pendent intenti: perinde quaſi ommnia illi ſcire poſsint qud ipſis ſunt euentura. Hattenus ſunt quæ B afilius eo loco aduerſus Astrolo- gos dis ꝑutat. Jum patio partem ſol ei ellant, triginta in portiones in alia ſexaginta mo eduntur, videamus, o res hi ſibi valeant co nſeruare. Euüpſ en cognc lamus riam, enime etam dns C uan gene adeo mniue tutar les,m imite Ctus ned efles elle D etian knim tia ſer ſcunt tantu ſente bit 4 vele punlij laun 4 12* 2 4. 4* 4 4 4ʃ Ne KI 4 4 6 ar- 4 8 1 A A ruur enm unnan 4 poueu. Et cn an utr emnmemn ras: uar Eam! uerr(mpertm n. . 2 TA2 1 em nus AE. 4 6 *. 4 „IEAer 1 14? 4 8* pen 4 4* 4„ . 1 en! 4 —.“ ℳ e. 3 S 1N GENESI M, L. 1 B. PI. A Etiamſi Aſtrologi ſummam rerum cœleſtium co- gnitionem tenerent, non poſſe tamen eos futura diuinare, probatur octo rationibus. CAPDVUT THRTLTV M. denter ſibi arrogant, perfectam videlicet aſtrorum& D ccli ſcientiam: hanc ipſam nunc contendo non poſſe / certam futurarum rerum prænotionem& diuinatio- nem efficere;idꝗ; multis& validis rationibus cõfirmo. PRIMA RATIO. Vera eſt& trita in ſcholis illa Philoſopho- rum ſententia, Sicut res ſe habet ad eſſe, ita quoque ſe habet ad co- gnitionem; hoc eſt, propter quas cauſas quæque res fit& eſt, per eas cognoſci debet, ſi quidem perfectam eius rei ſcientiam adipiſci vo- lumus, ad generationem autem futurorum effectuum particula- rium, non modo concurrit cœlum ſed etiam cauſa particularis: eſt enim cœlum cauſa vniuerſalis: quo fit vt eius vis& efficientia ſit etiam vniuerſalis& indeterminata ad producendum quofſlibet effe- ctus particulares: determinatur autẽ vis celi per cauſas particulares. quamobrem veriſſimũ eſt illud quod dixit Ariſtoteles, Sol& homo generant hominem: quin effectus particulares„licet quod attinet ad eorum effectionem& conſeruationẽ, maximè pendeant ex cau ſis vniuerſalibus;tamen quod pertinet ad propriã cuiuſque eorum na- turam,& ad naturales proprietates, tam ſpecificas quàm indiuidua- les, magis particularem cauſam quàm vniuerſalem æmulãtur atque imitantur. Cum igitur præter cauſas cœleſtes, ad producendos effe- ctus futuros opus ſit etiã cauſa particulari efficiente,& materia ido- neè præperata, quorũ ſi deſit alterutrum, prorſus nullus futaurus eſt effectus;ex his neceſſario concludirur, ad prænotionem futurorum effectuum, cœleſtium cauſarum notitiam non eſſe ſatis. Atque hoc etiam quotidianis& manifeſtis experimentis conſtat. cernimus enim agricolas eodem tempore& ſub eodem ſyderum aſpectu va- ria ſeminum genera in terram iacere, ex quibus tamen diuerſa na- ſcuntur: quæ ſane diuerſitas non ad cauſas cœleſtes, ſed ad diuerſas rantum ſpecies& vires ſeminum referri poteſt. Ad'hanc eandem ſententiam, in libro ſecundo de Geneſi ad litteram cap. 17. ita ſcri- bit Au guſtinus, Cum multa corpora diuerſorum generum, vel animantium, vel herbarum& aibuſtorum, vno fimul puncto temporis ſeminentur, vnoque puncto temporis innumerabiliter mnlta naſcantur, non tantum diuerſis ſed etiam Ep concedamus Aſtrologis quod ipſi falſo& impu- Aſdem terrarum locis, tanta ſimi varietates in progreſibus, in aclibus,& 2 paſſi oni 251 Octo ratio- nes, quib us probatur ex co gnitione aſtro rum etid per- fecla, nõ poſſe diuinari om- nia quæ ſu- tura ſunt. Prima ratio. Sicut ad ge. neration? re- rum futurarir non tantu c- currit cælum ſed etid cauſæ particulares, ita ad certam earumdèẽ rer it pranotionem, non ſolius cæ- li notitid ſatis eſſe poſſe. ͤ 2————— ————— r N v N pahonibus eorum tt Ver nAann 4 Ou 9 AI! 2 Q inſulſjius, ‿ hebetius Judin wb 15 115 Tehlas conuuncumur, dicere Ad ſolos Hoꝛnines ſib ſabiſciendos analem ſtellaruin He⸗“ abahaua? Sic Au- guſtinus: cuius extremum dictum paulo vberius tractat apud Gel- 0 Phauorinus: Si vita, inquit, mortiſq́;, homi- num rerumque humandlum omnium tempus,& ral³ο, cauſa in cœlo& apud — eollas ſoretʒ quid ge muſcis Altt vermiculis Anlt echoinis, multiſque aliſs minutiſſi- terræ mariſque amimantibus dicerenikan iſta quodsue ³ dem, quibus homines 6 renturuſdem bidem extinguere ꝛture vr aut rununculit quaqus 6 icibus naſcendi Fata ſint de cœlertium ſyderum motibus attribnta; aui ſi id non putarent, nulla ralio videretur bur 4 2 lium libro 14-·Capité prim 1 77344 4„ „ c 7 7 ee Iegioll. 71 7 ea Hderum vis in hominihus valeretiſ Alejiceret in cæteris. Secunda ratio SECGVNDA RATLO. 91 v 8* Chi⸗unltn doctrina, neceſſe eſſet Geminos qui vno tempore concepti& nati he deehe ſunt, ſimillimos omnino fo re: quod falſum eſſe, ſatis perſpicuum eſt. nam vt cæteram eorum diſſimilitudinem taceam, euenit nonnun- quam vrt alter ſit mas, alter verò fœmina. Cicero quidem in altero libro de Diuinatione, Proclum& Euriſthenem reges Lacedæmo- niorum fratreſque geminos commemorat, quorum tamen& exi- tus vitæ diſſimilis,& gloria rerum geſtarum diſpar fuit. Verùm, in ſacris litreris luculentiſſimum eins rei habemus exemplum: lacob enim& Eſau eodem concubitu, vt inquit Paulus Kom. 9. ſati, eo- demꝗque tempore nati, diſſimillimis tamen ingeniis, ſtudiis, moti- bus,& euentis fuerunt. Nec vero firmum eſt illud præſidium in C quod refagiunr Aſtrologi, cum hoc argumento vrgentur; videlicet preuiſſiniam illam moram quæ inter Geminorum ortus intercedit, licet ea nobis perexigua videatur, in cœlo tamen, ob eius vaſtita- tem& rapidiſſimam conuerſionem, eſſe admodum inſignem, ma- Smilitudo Ni gnamque facere variarionem. Hoc Nigidius Figulus declarabat gidi Figub. exemplo roræ, quam incitariſſimè contortam, cum bis eodem lo⸗ co ſignare atramento vel percutere ſumma celeritate conatus el- ſet, ceſſante ipſius rotæ circumactione ‚reperta funt duo illa loca ab ipſo percuſſa vel ſignata, haud paruo ſe interuallo diſiuncta. Hoc, inquam, præſidium& refugium infirmum eſt, parumque tu- tum Aſtrologis. Etenim, licet in ortu Geminorumaliqua fuerit mo⸗ ra, in eorum tamen conceptu prorſus nulla fuit. Deinde, ſi tam breui variatur ratio conſtellarionis ſub qua quiſque naſcitur, erit profecto proprium tempus ortus cuiuſlibet, Aſtrologis incompre- B. Gregoriss L. N 1. S„, dehe ² henſibile. Denique,valebit hoc loco aduerſus Aſtrologos argumen- 70. k0.) uper 6 4½ . uang. 8 enim totus ſimul ex vtere procedit E particulatim& Primo 2istil ſicut dicitur) perdant ſydera: ſ ifta conſiderem. 3 era eſſet iſtiuſmodi Aſtrologorum — tatio illa Beati Gregorij: Si propterea lacob& Eſau non centen- tur nati fub eadem conſtellarione, quod non fimul nati ſunt, ſed . 82.. ar vnus poſt alterum; ob eandem profecto cauſam iudicandum erlt, 1.. 3 nullum hominum ſub cadem conſtellatione torum naſci non membratim: 4 ginoenin 5 lacob disedus ele ven adlige nuſcetetn VIAN Cbalde nudjunlzu uno niſten ual eun ga un du feniich D täuunt anu utiäpper vyrqine 1n. 1p perru auot C iielu Neaim verſam puero „Kamd 8 coghi Mta, ellicer poltu ptehe ditate anted T. rupti n pr⸗ legio D parer Uatio: ceptie ſe quc lwul manin nicue norun lide 4 IN GENESLM, LIB. I I. A primo enim effert caput, tum collum, deinde pectus, poſtremo pe- 233 des. Iacob cuim proximé natus eſt poſt Eſau manu plantam pe- dis eius tenens, perinde quaſu ſicur in quic Auguſtinus libr. z. de Ge- neſi, ad litteram c. 17. v naſceretur. VERVM, hanc infans inſtar duorum vel duplo longior rationem admodum diſertè Phauorinus aduer- Phauorinus ſus Chaldæos diſputans, exe quurus eſt. Atqui id velim etiam, inquit, vr respondeants ſi tam paruum atque rapidumi eſt mamentum temporis in quo homo naſcens Fatum aceipit, ðt in eodem illg panclo ſub 1llo cinculo cœli, plures fimul ad eandem competentiam naſci nou queauu:& ſ1 idcirco Gemini quo- que non eadem viiæ ſorte ſunt, quoniam non eodem temporis pundto editi ſunt. petos inquit, res pondeant urſiun illum ternporis tranſuolantis qui Vix cogi— B tatione animi comprehendi poteſt, quonam pallo aut con ſdilto aſſequi queant, aut ipſi perſpicere& deprehendere ʒ cum in tam præcipiti dierum nolliumg, vertigine, minima momenta ingentes facere dicant mutationest: Sic Phauori- nus. Ipſum hoc argumentum de Geminis diligenter& ſubriliter pertractat Augaſtinus libro quinro de Ciuitate Dei, primis ali- quot capitibus, atque in ſecundo lib. de doctrina Chriſtiana capite vigeſimoſecundo.& vero, maximum faceſſit negotium Aſtrologis: ſi enim tam breui temporis momento mutantur omnia, vt non di- uerſa modò, ſed etiam aduerſa plerunque eueniant, quis de nato puero poſſit quicquam certi prædicere, cum illud temporis pun- Ctum quo vel conceptus vel natus eſt, ita vti eſt, nemini poſſit eſſe C cognitum? Itaque, vt magna in homines vi& poteſtate pollerent aſtra, quid ea tamen in ſingulorum hominum generatione& ortu efficerent, incompertum eſſet nobis: quippe cum aſpectus cœli C& poſitus aſtrorum qui eſt tempore quo quiſque naſcitur, certo de- prehendi nequcat:incitatiſſimus enim cœli& aſtrorum motus, tar- ditatem noſtræ conſiderationis& obſeruationis præteruolat& anteuertit. TERTIA RATIO. Miſſos nunc facio Geminos, quorum inter- Lertia ratie. ruptus partus aliquam præbuit latebram Aſtrologis: conſideremus in præſentia quamplurimos prorſus eodem tempore,& in eadem regione, eodemq́ue ſyderum aſpectu& poſitura, ex diuerſis tamen „ parenribus progeneratos: de iſtis non poteſt aſtrologus ex obſer- uatione ſyderum, non eadem euenta prænunciare, cùm ſimul con- cepti& nati fuerint,& ſub eadem conſtellatione. At longè ſecus eſ- ſe, quotidiana demonſtrat experientia: quàm multi enim toto orbe ſimul& generantur in vtero,& in lucem eduntur, quorum deinde maxima eſt in geniorum ſtudiorum, morum, religionis, caſuum, de* nique vitæ ac mortis euentorum diſſimilitudo? Omnium Roma- norum qui Cannenſi pugna quamplurimi cæſi ſunt ab Anniba- le, idem fuit vitæ exitus& interitus: quis aurem exiſtimet, eodem illos omnes ſtellarum aſpectu, poſituque fuiſſe natos: Idem dico 8 1 3 detot CO MME NTARIORVM Wcot millibus Turcarum, qui nauali puenaab hinc octo&e decem A annos, memorabili ad immortalitatem victoria, à Chriſtiana clae rofligati,& internecione deleti ſunt: quorum omnium eandem fuiſſe rationem ortus, eandemque in generatione eorum vi- guiſſe cœli conſtellationem, ſtultum eſt dicere. An quo tempote natus eſt Homerus, Hippoctates ‚Ariſtoteles,& Alexandet Ma- gnus, non eodem quoque alios complures natos eſſe purabimus: at quis illorum ſimilis adhuc extitit? Phauorinus ſic argumenta- phauorinus tionein hanc contexebat, Quùum multi homines vtriuſque ſexus omnium apud Aulum atatum, diuerſis ſellarum motibus in vitam editi regionibus ſubb quibus geni. delliam Ebro 13 ſunt longe diſtantibus, omnes tamen iSti, aut hiantibus terris, aut labenn. 14&ν. pus tectis, aut oppidorum expugnationibus, aut eadem in naui fluttu obrun, eodemque genere mortis, eodemque ittu temporis intereunt? Quod ſcilicei, nunquam euenirer, ſi momenta naſcendi fingulis attributa, ſuas vnumquod. que leges haberent. Quod ſi quædam in pominum morte atque vita etiam di- uerſis temporibus editorum, per ſtellarum pares quoſdam poftea conuenius paria nonnulla& conſimilia poſſe dicunturn obtingere; cur non aliquando poſ- ſint omnia quoque paria vſu venire, or existant per huiuſcemodi ſtellarun concurſiones& ſimilitudines, Socrates ſimul& Antisthenes,& Platones multi, genere, förma, ingenio, moribus, vita omni& morte parid quod ne- quaquam, inquit, prorſus fieri poteſt. Nonigitur hac cauſa Chaldei pra- be vti queunt aduerſus hominum impares ortus, interitus pares. Hæc Pha- uorinus. Hoaarta ra- LQVARTA RArIO. Bardeſanes Syrus in doctrina te- Bardeſa- rum cœleſtium excellenter verſatus, in eo dialogo quem rogatu nis diſputatio amicorum de Fato& aduerſus Chaldæos conſcripſit, futiliſſimas zebsefen, A- eſſe Aſtrologorum obſeruationes;& rarò non emeniientes eotum 1 prædictiones, ad hune ferè modum(vt memorat Euſebins libro ſexto de Præparatione euangelica, capite octauo,) demopſtrabat: Apud Seras lex eſt prohibens occidere: rnicari,& adorare ſimulacra: vnde in illa regione nullum templum conspicitur„nulla mulier meretrix; nulla adultera, nemo fur, nemo pomicida: nec voluntatem alicauus illorumar- dentiſſima ſiella Mantis in medio cœli constituta ad cædem hominis cobgitz nec Venus Marti coniuntta vt alienam quiſpiam ſolicitaret vxorem potni eficere. Aiqui, ſingulis etiam apud eos giebus in medinm cœli Martem per⸗ ueuire neceſſe eſt,& in tanta regione ſingulis horis naſci homines non eſt ne. gandum. Apud Indos autem& Badtros,: multa millia hominum ſuni qui Brachmanes appellantur: hi tam traditione patrum quam legibus nac ſimu- lacra colunt, nec animatum aliquid comedunt, vinum aut ceruiſiam numquan- bibunt,ab omni demum malignitate abſumt, ſöli Deo attendentes. At verbcs- eri omues Indi in eadem ipſa regione adulteris, qade, temulentias fimula- crorum cuftis inuoluuntur: inueniunturque ibi nonnullis immd vero gens qus- dam Indorum eſt in eodem climate habitaus, qui homines venantés aiqus ſa criicantes deuorant: nec vlli planetarum quos felices ac bonoös appellant 3 3 edt mͦxinuun) umurinun 2 I run ul Aua! mmisci Unuj dan. Suntgu lucye ylui i. Nar dus uuiaiihu n huhent; ukonnes lufruna⸗ Jlus emm Tiſu ſa tanluoa urſanmr E Anner ſun au laiu bjͤes 1 rits jim Damina gum a Cmdde Aam 7 falh daſ 3 Tue nu- njciu 9 buu ne auß vuunn oue an dems D Dnuk, Aain WAbnr. tur, log ne a cenlui d animi! dit Usc xiſtim “ 8 Phauc 1 M 44Q onmzne venaſu 5* rTmRete ſerg „ 7 41 vn tdut 4 4. Ma eautl ren har ahn Föä N a. 1 1 A n ne 1 mn ika Kut bianbu ian; 44 „„„6 4 8 anenl, aM caden mn zun 1 ahar Kin fernperus in ren dul ‿ 1 a rnde 1 areua zu m 1— 2„ 4 8** Morte dax. 4 * „»* 4„ 3 1 DTe. 4ℳ0A.n DMMtel deumntar abtinger; eu un da 5 4 A 4 „ 3 1 en 4 7 1 der AmKemt 3 4 1 4. L 1 du emn wre ln 1* 4 45 Nan iritur hax ta(a 81 — dt 3 4 7 4 4) Meren 4½ „ 3 4 5 H H 4* t e anes Niu 4 4. — haldzos conlc “ 4 MN BDENESIM, LIB. II. 255 cade ac ſceleribus istis eos prohibent: nec maligni, Brachmanas pellere ad ma- lefaciendum potuerunt. Apud Perſas lex erat, filias ſorores, matres quoque ipſas in matrimonium ducere; nec in Perſide ſilum, verumetiam quicunque Perſa- rum ad alia climata orbis è patria exinerunt, nefanda hæc diligenter mairi- monia celebrarunt: quos, aliæ gentes hoc ſcelus abominatæ, Maguſſeos appel- lant. Suntque vſque ad hodiernum diem in media Aegypto, Plrygia, Ga- latiaque plurimi Maguſſei ſucceſſione patrum eiſdem ſceleribus contamina- ti. Nec dicere poſſumus in terminis& domo Saturni, cum Saturno ipſo in natinitatibus ommum, Marte athiciente Venerem fuiſſe. Amazones viros non habent, ſed tempore veris fines ſuss egredientes cum vicinis conueniunt. Vnde omnes naturali lege eodem tempore pariunt, maſculiſque interfectis ſo- las fæminas alunt, bellicoſæq, omnes ſimiliter ſunt, magnam exercitationis hel- B licæ curam gerentes. Stultum autem eſt opinari, omnes iſtinſinodi fœmina⸗ prorſus i ſdlem natalitiis astris eſſe genitas. Eit hoc confirmatius argumento exemplõque Iudæorum, qui vbicumque terrarum& gentium ſint nati aut verſentur, inuiolabili obſeruatione& infantes ſuos octauo die circumcidunt, & omnem diem ſabbathi feriatum festumque religioſiſſimè agunt. Non ſimt autem Iudai omnes ſub eadem constellatione procreati, nec eos à patrijs legibus& institutis vlla vis& potentia cœlertium corporum abstrahere po- teſt. Sed quid dicemus de Christianis? qui innumerabiles toto orbe ſparſi, idem vitæ genus atque doctrinæ custodiunt, nec à diſciplina quam ipſis Chriſtus Dominus tradidit, vel promiſſis vllis, vel minis aut ſuppliciis vel latum vn- uem amoueri poſſunt, an dicturi ſunt, Chriſtianos omnes eodem astro eſſe na- os? Sed illud maximum eſt argumentum, qui anie ſuſceptam Chriſti diſcipli- nam patrias leges& inſtituta ſtudioſiſſimè acerrimeque tenebant, eos poſtea fabtos Chriſtianos, illis deſertis abiecliſque, longe diuerſam vitam agere, di- uerſos mores induere,& diuerſiſſimam religionem& docëtrinam colere. Ita- que nec multas Parthi Chriſtiani qucunt vxores, nec Medi canibus mortuos obijciunt, nec Indi mortuos ſuos cremant, nec Perſa cum ſororibus aut cum ſilia- bus nefario matrimonio miſcemur neo Aegyptij Apin, aut canem, aut hircum, aut felem colunt: ſed vbicumque ſunt, eiſdem legibus, moribus& institutis Viuunt. Quid plurai ſingulis horis apud omnes gentes homines naſcuntur: vbi- que autem leges atque mores propter liberam hominis poteſtatem præualere vi- demus. Nec natalitia ſydera nolentes Seras ad homicidinm compellunt, aut Brachmanas ad eſum carnium: nec Penſas à ſceleratis nuptijs remouent: nec Medos prohibent viia defunctos canibus exponere: nec Parthos multas ducere vxores. Singulæ namque gentes, vt volunt,& quando volunis libertate ſua vtun- tur, legibus, moribuſqyue obedientes. Hactenus ſunt quæ ex diſputatio- ne Bardeſanis aduerſus Aſtrologos commemoranda hoc loco cenſuimus. QViNTA RATlo. Stante libero arbitrio hominis& immortalitate animi noſtri, ars iſta nullo modo ſtare poreſt: Si autẽ ea ſtet, illa fan- ditus corruere neceſſe eſt. quo intelligere licet qualis iſtiuſmodi ars exiſtimanda ſit, quæ niſi peſſundata& obtrita, ſublataq́ue noſtro- rum 2 uinta A. 4 9‧ — ͤ —.„——“ 256 COM MENTARIOR V M b rum animorum libertate atque immortalitate„nihil progredi, nec a uipehe vllo modo conſiſtere queat. Quod autem„ſi animus noſter immor- von domi talis& in agendo liber ſit,diuinatio aſtrologica nulla eſſe poſſit, his zgendomn! argumentis concluditur. Primò Aſtrologi profitentur ſe futuras ſreonkitmt hominum actiones euentaque, ex⁴ ſuæ artis obſeruationibus præ- tirad mal ſentire& prænuntiare poſſe, hoc autem falſum eſt; futura enim qu linddei ex libera hominis voluntate proficiſci debent, nullo modo poſſunt nelc K it eſſe nota Aſtrologis: nam vel cognoſcerent futura in ſe ipſis, quoaocdß manifettu fieri non poteſt, quippe, quæ futura ſunt nondum per ſe actu funt; als allet quod autem non eſt, prout non eſt non intelligitur, ſed prout ali- dd eiolch quo modo eſt, nimirum poteſtate in ſuis cauſis. Nec prænoſci queũt üüigewi futura in ipſorum cauſis quæ tres ſunt, Deus, cœlum, voluntas hu- eerillie mana: quæ autem ex Dei propoſito; conſilio& abſoluta voluntate B Irndur euentura ſunt, ea nulli mortalium vel ex cœlo, vel alia quacunque cttav ratione,niſi cui Deus ea voluerit aperire, cognita eſſe poſſunt. Quus mnd Romn. II. E enim, inquit Scriptura; cognouit ſenſum Domini 7 aut quis conſiliarius ein dr, Iſaiæ 40. fuit?& vt ſcriptum eſt in nono capite libri Sapientiæ, Quæ in roſpectu lusgne ſunt inuenimus cum labore: quæ autem in cœlis ſimt, quis innestigabit? ſenſum eatas autem tuum quis ſciet, niſi tu dederis ſNapientiam„& miſeris Spiritum ſanttum erags, tuum de altiſſimisfEx cœlo autem, futura quæ pendent ex voluntate ne mod hominis non poſſunt cognoſci ztum quia cœlum eſt cauſa vniuer- Iuconſa ſalis, quare futuri effectus particulares non niſi vniuerſaliter& in- qudud determinatè in cœlo contineti& cognoſci poſfunt:tum etiam quia, gwiäl cœlum eſt cauſa corporalis& materialis, quare animus noſter qui uaſoa per ſe incorporeus& expers materiæ eſt liberque in agendo, celli vinars efficientiæ ac operationi directè& neceſſariè minime ſubiacebit. lulhm Voluntas porro humana quæ eſt proxima cauſa humanarum actio- prolu num, reſpectu futurorum quæ ex ipſa proficiſci debent, per ſe indif- logic ferens& indeterminata eſt:multa enim acturi ſumus, de quibus ni- züma hil dum cogitauimus, nedum deliberauimus: quomodo igitur cau- ab ſa indeterminata& indifferens poteſt definitam certamdque futuri b ke effectus cognitionem parere: Confirmatur hoc: exteriores actiones ioim hominis pendent ex interioribus, ex deliberatione dico& electio⸗ ſectus ne: non poteſt igitur futura hominis actio exterior prænoſci, niſt potel cognita ſit fururæ voluntatis electio vnde illa proficiſci debet: at Deitur futura hominis electio nõ poteſt alteri homini eſſe cognita; ſi epim derum propoſitum animi& deliberationem quam quis in præſens habet quicqu Pennaua, t mente conceptam, nemo alius ſcire poteſt, quanto minus ſcire po- enim i ala„aio- terit conſilium, propo ſitum,& voluntatem alterius hominis, que caucii n3, non 2 cæ- multos poſt annos futura eſt? nobig, in, ner s er DEINDBʒ aut conſideratur homo vt viuit& operatur ſecun- kins 2e Det. der dum rationem, aut ſecundam ſenſum& ap petitum: ſ ſecundum ra- lind Kac aereßfa- tionem, ſic homo non pendet? cœlo, eſt enim mens& ratio expets guim⸗ rio pendere. materiæ& incorporea:nullam autem corpus per ſe agele poteſl In Ilibro — id quo( *„ ö 4 * furnr * * 3 NMHNAA T LRRRA 1 4 * 4 Meit e 1 4 cclc R d 2 r 4 vAI 4 Kn Ani 4* AA Kun m 6 UNU * * I1N GENESIM, L I B. II. 25 A id quod eſt incorporeum. ratio item libera eſt, ſuarum que actio- num domina,& ſuo arbitratu ac voluntate poreſt ad hoc vel illuch agendum ſeipſa applicare. nam quamuis vel à cœlo,vel ex natura- li conſtitutione& temperatione ſui corporis, vel alinnde inſtige- tur ad male agendum: poteſt ea ramen reniti,& vi ſua omnes in- ſtinctus. impulſus„E& irritamenta extrinſecus ei obiecta, com pri- mere& irrita facere: quoniam contra quàm incitatur agere. Hoc manifeſtum fit vel vnius Socratis exemplo„qni ex naturali cor- poris affectione& comparatione,& bardus& mulierofus erat: ſod eiuſmodi vitioſas naturæ propenfiones, adeo animi robore& diligentiæ magnitudine emendanit, vt omnium fui temporis pru- S „denrtiſſiwus& cöntinentifſimus ſir habirus. Homo aurtem visens. ſecundum ſenfum& apperitum carnalem, tam variabilem& in- certam viam agit, vt qualis futurus ſit, nullo modo prædici qucat. ... eo. Quamobrem Salomon(quod eſt in zo.capite libri Prouerbiorum) QDud ſit in- dixit, Alia quædam ſibi eſſe cognitu dificilia: illud autem eſſe pror- ſus ignotum, qualis ſit via adoleſcentis in adoleſcetia ſua. Eſt enim ea ætas adeo mollis& flexibilis in omnes partes„adeo vagans& errans per omnia& nulla in re din perſeuerans: vt nulla certa rario- ne modõôque regi& duci, ſed quocumque impellit cupiditas, illuc inconfultè& temerè rapi videarur. quo fit, vt facilius ſit diuinare uid acturus ſit qui viuit ſecundum rationem& virtutem, quum . 4 quid ſit acturus qui rationis& virtutum regula& lege poſthabi- ta, ſuas duntaxat cupiditates ſectatur. Sicut etiam facilius eſt di- uinare quid facturus ſit Rex, qui ſecundum rectam rationem iu- ſtäſque leges imperat, quàm quid facturus fit Tyrannus, qui omnia pro ſuo cõmodo& libidine adminiſtrat. Qua ratione igitur Aſtro- logi certa ſcientia conſequi poſſunt ea quæ nihil ratum, firmum, fi- xümque& certum habentz ſta bilis ta & acliones hominis vꝛuẽ᷑ · tis non ſecun- dum ratsonẽ, ſed ſecundum Ienſum. APHaEC, aut iſtud Fatum cœleſte& potentia ſyderum poteſt Pulebrum di- ab homine impediri, ixa vt effectus eius non eueniat, aut nullo mo- lma aduer- do impediri, poteſt. Si poteſt impediri& non euenire: ergo ſicnt ef- fectus eſt incertus, ita prædictio eius certa eſſe non poteſt. Sinon poteſt impediri, ergo nullum eſt lberum arbitrium:& ex eo confi- D citur animum noſtrum eſſe materialem at que mortalem, vrpote ſy- derum poteſtati neceſſario ſubiectum. Nec verò ſi ita res haberer, quicquam prodeſſent hominibus prædictiones Aftrologorum: quid enim iuuaret noſſe tanto ante furura, ſi ea nullo modo declinari& caueri poſſent? quin, vt ego cenſeo, plus mali quàm boni afferrent nobis, quos neceſſe eſſer non ſolum præſentibus malis torqueri, ſed eriam tam longinqua& ineuitabili eorum expectatione acer- biſſimè cruciari. Probe hoc intellexit Seneca, licet non minorem quàm Aſtrologi ſyderibus in homines vim& porentiam tribueret: in lbro enim 13. Epiſtolarum, ockogeſima nona epiſtola ita ſeri- —2 Comm. in Gen. Tom. 1. K püt, ſus Aſtrolo- S Rrolbgo- ra pradiciνο nesh re certæ eſe: t, profecto inu- ties& odioe eſent homim- Dus. ———— 7 5 4 3 9 3 /1 apud Auum pyouidere, Maod effugere nn3 poſſist ſcias iſta, / 12 2To. 4 8 Gelllum lbr vide quàm argate 14.Cap 1. 1 258 CO MMENTARIORVM pſit, Venio nundò ad illum qui cœleſtium notitia gloriatur. ꝑrigida Saturni quo ſeſe ſtella receptet, os igni nius errer in orbes. Quos ignis cœli Cylle Mos ſcire, quid proderits vt ſolicitus ſim cum Saturnus& Mars ex cotra. rio ſtabunt, aut cum Mercurius ve ertinum faciet occaſum vidente Saturna. Potius hoc diſcam, vbicumquè ſunt, iſta, Propit 24 eſſe Ae poſſe mutari. Agit ..„ 2 8 7.* 8 2 ⁹ 1 8 4 la continuus ordo Fatorum,& ineuitabilis curſus. Per ſtatas vices remeant, effettus rerum omnium aut mouent ſjderaꝛuus 2o- ant: Fod ſiue quioquid eue- Phanorinus nit faciunt, quid jmmutabilis rei notitia proficiet 2 ſiue ſignificant, quid refer neſcias: ſient. Hæs Seneca. Sed . ac philoſophicè hanc ipſam ſententiam breuiſſi. mis verbis conclat pir pera. Si dicunt proſpera& fallüt, miſèr fies fruſtra expectando. Si ad. Allt Pro 90⁷ Car Un z d ee e n ni ſer ſies fruſtra timendo. Si vera respond liã‿ſ Aleutnt 721 8 NtLMl trn„! 2 ſans T K 1 a 141. b 7es g ent, Anue ſunt non proſpera, iam indèé ex animo miſer fies antequam Eata fias. 4. 1—„ 1 Si felicia promittunt, eaqus enentura ſunt, tum plane duo erunt incommoda: „ 3 ,1—2 8*„ 4 7.. 2„ 7,. 2.7. Rexpeclatio te ſpe ſuſpenſum fatigabit;& futurum gaudi fruttum ſpes tibi — 7.. ₰ ₰ 3. 4 1 4 77 0 0.„. 7 /2 8„.. t. Nullo igitur patto vtẽdum eſt iſtinſmodi hominibus resfu- ₰ 5 — . 0 ium deflorauerit. turas præſagientibus. Sic Phauorinus. VERVM, illud maxime arguit predictionum aſtrologicarũ vani- tatem: etenim audent etiam Aſtrologi prædicere& promittere, ali- quẽ futuram verbi gratia ſummum bontificé: atqui prouectio ali- cuius ad ſummum Pontificatum, nõ ex ipſius vel alterius vnius ho- minis voluntate aut poteſtate pendet, ſed ex voluntate atq; ſuffra. giis plurimorum Cardinalium, quorum munus eſt creare ſummum Pontificem. Quapropter vt certo prenunciari poſſit, Petrum ‚verbi cauſa, fore Papam, non ſatis eſt noſſe cõpoſitionem aſtrorum quæ in cœlo fait naſcente Petro; ſed ſimul etiam opus eſſet, Aſtrologo perſpectos& cognitos eſſe omnes ſyderũ poſitus& cõſtellationes, ſub quibus nati ſunt. quorumcũ q; voluntatum& ſuffragiorũ cõcaur ſus ad creandũ illum Papam futurus eſt neceſſarius. Quare, ſi verum Lnauu Nend; eſt quod narrat in Auguſto Suetonius, Nigidiũ Figulũ in eiuſmodi Figuli de fu- 2 turo Augu- ſti, obſeruatiſq; natalitiis eius aſtris, exclamaſſe, Dominũ orbis eſſe ſu dominatu. natum: profecto exiſtimandum eſt id eum nec ſcienter, nec e aliqua ratione, ſed temerè ac fortuitò dixiſſe,& caſu factum eſſe vt ita contigerit ſicut ille prædixerat. Promotio namque Auguſti pet multos honorum gradus ad ſummum vſq; principatum& Monar- chiam, ex multorum hominum ſtudio, gratia,& opera pendebat, it ad tantum Auguſti dominatum& im perium certo prænoſcendum arque prænunciandum, ſolius Auguſti generationis& ortus conſ- deratio ſatis eſſe nequaquã potuerit. neque enim natalitia Auguſti ſydera vim vllam habere potuerunt in eos qui fuere Auguſti ſuffra- 6 multi * 1 4 S 2*...„ ſit Phauorinus: eAut aduerſa,inquit euenturd dicit, aſtrologia nobiliſſimũ apud Romanos, accepta hora partus Augu- gatores adiutoréſque ad conſequendum principatum: ſcilicet maltjeott faerani. §114 qbe Allt ſe tor.qe4 abent l rel atteln lut falle, Aute dic conlulte ldenridem deid ſac enntoe⸗ ycum eaqui naunſ antyra vorinus de Didi oou tihcan 8 tid quit ouilan famen dund/ tt un — IARIORY M 4 4 n g. Seratur. 4 Ta erepter, mam rbe M 1 8„ 1 Fertuan facier zer 9 Kn 2 A Neea aepe dnr„ . Lulenee iae 2 Ner da. * 4 .„ 4 N mne M. er Fata Ne . 8 7— 4½☚☚ d renn. * 9 1 44 Mee a. .„ r. Nirt ere M. kde Renan * . mann e A nenn. traexpecaa 1* 5 17. 0 ¹ 1 h 1 ¹ 1 ““ A C IN GENESIM, L I B. 11. multi eorum compluribus annis, vel ante vel fuerant. SEXTA RATIoO. Omnis ſcientia,& ars verſatur in iis rebus que aut ſemper, aut certè frequenter ita contingunt vt ab ea docẽ- tur: quæ autem extra hæc ſunt& rariſſimè accidunt, ea quia nihil habent fixum& certum, propterea nullam poſſunt ſcientiam vel artem efficere. Cum igitur prædictiones Aſtrologorum ferè ſint falſæ, nec niſi perquam rarò veridice ſint, ſatis liquet eas non ex arte aliqua& certis obſeruationibus proficiſci, ſed inſcienter& inconſultè ac temerè ab illis effuriri. Quamobrem Phauorinus identidem commonebat, vt cauerent homines ne quà ipſis Chal- dæi ad faciendam fidem irreperent, quòd viderenrur quædam in- terdum vera effurire aut ſpargere. Non enim comprehenſa, aiebat, neque definita, neques percepta dicunt, ſed lubrica arque ambagioſa conicttatione nitentes, inter falſä arque vera pedetentim quaſi per tenebras ingredientes eunt:& aut multa tentando incidunt repenie imprudentes in veritatem, aut poſt Auguſtum naul ipſorum qui eos conſulunt, multa credulitate ducente perueniunt callide ad ea quæ vera ſunt:& idcirco videntur in prateritis tebus quàm fuaturis, veri- tatem facilius imitari. Iſta tamen omnia quæ aut temere aut aſlutè vera di- cunt,pra cæteris inquit, quæ mentiuntur, purs ea non fit milleſima. Hec Pha- uorinus apud Gellium. Sed audi quid in eandem ſententiam lib. 2. de Diuinatione ſeriptum ſit apud Ciceronem. Quid plura, inquit, quotidie refelluntur Chaldæi. quam multa ego Põpeio, quàm malta Craſſo, quàm multa huic ipſi Cęſari à Chaldeis dicta wemini, nemi- nem eorum niſi ſenectute, niſi domi, niſi cum claritate eſſe moritu- rum: vt mihi permirum videatur, quenquam extare qui etiam nunc credat iis quorum prædicta quotidie videat re& euentis re- felli. Seneca in eo libello cuius inſcriptio eſt, Ludus in mortem Claudij Cæſaris, initio introducit Mercurium apud parcas mor- tsm Clucdij procurantem:& vt obiter Chaldægorum illudat vani- tati‚ inter alias rariones quibus conatur Mercurius Parcas inducere ad necem Claudij, hanc affert, ne toties videlicet miſeri Chaldæi mentiantur: Patere, inquit Mathematicos aliquando verum dice- re, qui illum poſtquam princeps factus eſt, omnibus annis, omni- bus menſibus efferunt. Prædicebant enim illi Mathemarici Clau- dium ſingulis annis& menſibas moriturum: quod eriam noſtri temporis Aſtrologis contingit, àA quibus mortes ſummorum Pon- tificum in ſingulos annos arque adeo menſes prænuntiari audimus, & ridemus. B. Ambroſius libro 4. in Hexameron capit. 7. Cum, inquit, ante dies paucos eſſet ſermo de pluuia, quæ fore vtilis diceretur, ait quidam, Ecce Neomenia dabit eam.& quamuis cupidi eſſemus imbriun, kamen einſmodi aſſertiones veras eſſe nolebam. Denique, deletatus ſim quod nullus imber eſfuſus eſt, doneo precibus Eocleſiæ datus, manife ſta- 259 Sexta ratiu. Ars G& ſcen- tia in bis ver- ſautur„ quα seper aut plu- rimum eua. niunt, qualis nõ eſt Aſtro- mantia · Phauoriuus apud Aalum Gellium libro 14-14 5.I. ret non de initiis Lunæ ſperandum eſſe, ſed de prouidentia& miſericordia 2 Creato 2 Oreatoti, qnb exemplo& 4 cOMMENTARIORVM —f* 2 4 4 · Uhrisktaänc pictatis Vlſque Telss 5 2/1., 1% 3 7 77 3„ 84 1 Vanitas iſtius aſtrologia oonſutsta eſ, G eecacis 4 agioſarum precum e ipſa comprobata. * 1₰ AI BVMA2ZAR princeps huiuſce ſuperſtitionis Aſtrologicæ, ex obſeruatione& præceptis huius artis, prædixit Chriſtianam le- benè habet, quod pol ciauit ex obſeruation venturum anno poſt compofitio, quæ ſtantienſe, diuturnũ eſt, pace ac tranquil rrarius predictionib Petrum Aliacenſem —. ¹ beret:præſertim verò, 1 8 4.. bus,vel alienis occu tis, ſemper magna 48 9 1àAà* 4 agn as qui Perſas contriuit 4— cerca— hro. 1 4 1.. 2 4 1 bumaaris, nuerit in Prolemæo 9 8.„4— 2z Kgypti regibus qu gem,& cum Hadri lactant item Aſtrol! illius predictonem apert ſimo ſexageſimoquarto: quo t fuerat olim cum Moles ex Agypto populum He- b præũ cduxit:cuius predictionis vanita a ree de Aliaco ſcriptam relinquir, quo anno tũ eſt Conſtantiæ ad tollendum ſchiſma quod multos annos affli⸗ V Xerat Eccleſiam, predixiſſe Eccleſia pacem& col rum præſignificari waximas fore di nis Chriſtianæ derriméto&cxitio. Atqui nas ſui orbis conuerſiones perfecerit, hoc eſt, exr Alexandrü enim, inquit, annis trecentis ap apparuit leſus magiſter& dux Chriſtianorum. O turpẽ O incredibilem remporum inſcitiam! namnec tunc fuit iſte Bel qui Perſas frege , ſexcentis annis poſt Alexandrum vt iſte menritur⸗ Aliquot erra- taxat& viginti annis poſt Alexandri mortem natus eſt. Quamquam nologiam Al. quis miretur in hoc lapfum Albumazarẽ cum tam inſgniter erta- sannos mille quadringentos fexaginta:ſed 8 gem duratutam non pla tid temporis, exacti iam anni 128. falſam eſſe demonſtrat. Abraham ludæus prænun- bus aſtrologicis, expectatum à ludeis Mellz Domini noſtri ortũ milleſimo quadringente- dnimirũ tum futura eſſet eadẽ aſtrorũ . 6 dies ipſa redarguit. Perrms generale Conciliũ celebra- Aſtrologos eius tem poris, nullam fore in ncordis, ſed habitu cœæli& cõformatione aſtro- ſſfenfiones ingenti cum religio- I, per illud Conciliũ Con- illad& pernicioſum ſchiſma eo anno extinctuũ litate Eccleſiæ reddita. Qui euentus planè con- Aſtrologorum, ſanè multum mouere debuerat ‚vt is nullam deinceps iſti Aſtrologiæ fidem ha- cùm ipſemer vel ſuis deceptus obſeruationi- xpletis annis trecẽ⸗ quaſdã res& admedum inſignes euenire. poſt paruit Arelaſor filius Bel, &proxime poſt tranfactis aliis trecentis annis Aus opngiall filius rit& afflixerit,& Chriſtus Dominus noſter non ſed trecentis du- 5 Mathematico, quem facit vnum de Ptolemæis i poſt Alexandrum Magnum KÆgy ptiis impeta- 1 2 runt:cum in confeſſo ſit, nec Prolemæum Mathematicum fuiſſe re- ano Imperatore floruiſſe, nouiſſimo Ptolemæo- rum Aegypti regum plus centum& fexaginta annis poſteriorem. ogi, nullam fuiſſe apud homines vllo tempore mutationem legum, nullius Prophetæ nobilis aduentüonullã nouæ 3 3 4 1 4 4 relig b patus& circüuentus opinionibus veritus fue- O rit ne illud tam graue& odioſum ſchiſma breui Antichriſtũ mun- do pareret. Albumazar iſtorũ Aſtrologorũ coryphæus, neſcio quas Saturni reuolutiones dilaudat: affirmat enim, quotie Saturnus de- 3 iaonsi dec, der tuc qunn ni Klobis iniranit:j Ila lfuad quan Eatt nerlo cont DITRI wmnillie logje, i G denäor, b 1d dlwuic Adllawio: cerrum d de della accideri ccxlo ap annorat nonnec tione el Centos: padciot ht, Re centis inter ton g qo et anregt poth Gions diluun tamer annis D covid iiille CentO nitäto ſi ada ſequar nem Doſtte nogra eft Do MoA .“ 4 ₰* ccœl Kcöforuuier 4 1N GENESIM, L. I13. I JI. 26 1 religionis introductionem nullam magnorum regnorum conuerſio- nem, deniqne nullum inſignem& memorabilem caſum aut euen- tum, quin magna aliqua coniunctio ſyderum, præcipuè verò Satur- ni& Iouis præceſſerit. Hæc, inquiunt, conſtellatio, naſcentem orbem initiauit: illa preparauit diluuium: alia Abraham vel Moſem genuit: illa Ieſu aduenrum prænũtiauit: alia Mahumeti legem anteceſlit, quæ quàm ſint futilia, commentiria& erroris plena, vel vno hoc argu- mento conſtare poteſt. PæTRVS Aliacenſis iſtiuſmodi figmentis ſtultiſſimè credens ac vaniſſimè gaudens, in libro ſuo de Concordia hiſtoriæ& aſtro- logiæ, ad id quod ex ſenſu Aſtrologorum proximè docuimus pro- bandum, hoc quaſi fundamentum ſupponit: Ab initio mundi vſque ad diluuium fluxiſſe annos bis mille ducentos quadraginta duos: à diluuio autem ad Cheiſti Domini aduentum& ortum, ter mille centum& duos annos. hoc poſito, probare nititur quicquid in or- be rerrarum valdè memorandum& inſigne quocumque tempore acciderit, eodem tempore magnam aliquam conſtellationem in cœlo apparuiſſe. At enimuerò, cum perſpicuè falſa ſit computeæsio annorum qua velut fundamento illorum rario& doctrina fulcitur, nonnè conſequens eſt quæ ducuntur& pendent ex illa computa- tione eſſe falſa? Etenim ab Adamo ad diluuium, non plus mille ſex- centos quinquaginta ſex annos præteriiſſe conſtat ex ſacris litteris, pauciores nempè quam illi numerant, annis propè ſexcentis: quo ſit, vt conſtellationem, quam aiunt iſti fuiſſe in exordio mundi, ſex- centis annis mundum præceſſiſſe neceſſe ſit. Deinde, tempus quod inter dilguuium interfuit,& Chriſti Domini aduentum, ne nume- rum quidem bis mille quadringentorum annorum impleuit. Ex quo efficitur vt coniunctio aſtrorum quam aiunt ducentis annis antegreſſam diluuium, nonniſi ſexcentis octoginta quattuor annis poſt diluuium potuerint exiſtere. Prætereà dicunt quartam coniun- Gionem maximam faiſſe annis nongentis quadraginta duobus poſt diluuium, ſexdecim nimirum annis ante natum Abraham quem tamen liquet ex ſacra Chronologia, ducentis nonaginta duobus annis natum eſſe poſt diluuium: quare neceſſe eſt, quartam illam couiunctionem ſexcentis triginta annis poſt Abrahæ ortum con- tigiſſe. Ad hæc, notarunt illi ſexram coniunctionem magnam du- centos vigintiquinque annos fuiſſe ante Chriſtum; nimirum falſo: nitũtur enim ſupradicta compuratione annorum à diluuio ad Chri- ſti aduentum, quam nos mendoſam eſſe oſtendimus. quin ſi veram ſequamur Chronologiam, neceſſe eſſet ſextam illam coniunctio- nem ſexcentis fermè annis poſt Chriſti Domini ortum contigiſſe. Poſtremo, quàm fuerit Petrus Aliacenſis veræ Chriſtianæ Chro- nographiæ rudis& prorſus expers, vel hoc vno indicio manifeſtum effe poteſt: affirmat anno ab ortu Chriſti ſepringenteſimo, ad quod 3 tempus Duam mul- ta peccauerit contra veram Chronogra- phiam Patrus Aliacenſis in ſuis ratiori- bus A Rrolo. ęicts. COMMENTARIORVM 262 1 h... 0 fert 2. tempus ſeptimam coniunctionem magnar. tetert, nuaam elle in 4 5 4 Eccleſia peſtem Hæreticorum, maxime vero eamn quæ uUlt Arriano- V rum; quorum tamen hæreſis circa annum Domini trecenteßmum *.... (reſimum extincta eſt. Quid igitur tam multas iſto- 1 X C exorta, ante le—... V rum prædictiones nixas mendaciſſimis Chronologiis, inanes& men- daces eſſe dubitet? 1— S E pD quid ego kallarum prædictionum exempla colligo„quorum plena eſt& Hiſtoria omnium temporum,;& referta vita communis Equidem reor, quàm difficile eſt prædictiones aliquas Aſtrologorum V de futuris rerum humanarum euentis, etiam caſu ac fortuito veras inuenire, tam facilè reperiri poſfe innumera eorum piædicta perſpi⸗ Lapidam Ca cuè falſa,& rebus ipſis euentiſque confutata. Sc te dörir Cato, mi- vois dietum rari ſe quod non rideret Aruſpex, Aruſpicem cum vidiſſer:quotace-h t reſeri Ci- nim quæque res euenit prædicta ab his aut ſi euenir quippiam, qvid — afferri poteſt cur non caſu id euenerit? Quod de Arvſpicibus Cato ueeene dixit, id profecto per quam bellè quadrat in aſtrologos: vt mitum in ARrolo 605.. 4„—.. belle enn he⸗ videri debeat, cum mendaci homini ne verum quidem dicenti cre- T.ꝗ tes, dere ſoleamus, quo modo illis, ſi vel vnum eorum prædictum ve- .. 1: 919 5„ rum euaſit, ſimpliciter credamus,& non ex multis potius falſis vni fidem derogemus, quàm ex vno quod caſu verum euenit velimus innumerabilia falſa confirmare. Veruùm dicet aliquis. Aſtrologos 4 nonnunquam eſſe veridicos,& ea prædicere quæ rei confirmet M euentus. prædicunt ſanè, ſed inconſultè, inſcienter; temere: quis Notet hoc enim eſt qui totam diem iaculans, non aliquando collimet: Veriſſi- Lector. mè dici poteſt de Aſtrologis, quod olim dixit quidam de oraculis Apollinis, quæ vera fuiſſent memoria teneri& præ dicari, quæ au- tem falſa, neminem recordari, aut taceri ab omnibus. nam qui ve- ritatem illorum oraculorum defendebant, pauca quædam vera crebro ſermone vſurpabant, pleraque falſa ſilentio præmebant: qui autem omnia contemnebant, nec vera nec falſa curabant. Sed cauſas cur prædicta Chaldæorum ſæpè vera eſſe videantur, extrema hac dil- 3 putatione aperiemus. gepima ra- SEPTIMA ratio. Si hæc diuinatrix Aſtrologia vera eſſet& cer- no. ta, ſine dubitatione vlla pars eſſet Philoſophiæ omnium nobi- liſſima,& hominibus opratiſſima atque honoratiſſima, tum propter D materiæ quam tractat, cœlum dico& ſydera, dignitatem atque V b præſtantiam rtum propter futurarum rerum, potiſſimè autem vitæ Aſtroman- hominum& mortis& caſuum& euentorum prænotionem; quas nã omni té- fes noſcendi auidiſſimi ſunt& curioſiſſimi mortales. at cum es X ſapiktibus, G doctrina omni tempore à præſtantiſſimis quibuſque Philoſophis, prudentibus dulnetlam Aſtrologis, contempta, deriſa& damnata fuerit: maxi- eſe contem- mum profecto argumentum eſt, eam furilem& inanem,& ab ftam,& ai. omni ratione, fide acç probitate vacuam ab illis eſſe iudicatam. natam. Xenophon in libro de dictis Socratis, quod etiam refert Euſehin ibro 4 pore 4 VTiris5 1 lbto deil⸗ madit Soct qoe in ho neqbe enl elle, A loleque! regrinatl tum; K uattm— timqge! trologis dicetaht, en hel Anls ſoduüs qoorit Adtolde Rdeb libro! jium ca wirand ngpt Atol- roror, Lr poll ſortar timm ele p rum ternn per! ter ſ que D etian IN GENESIM, LI B. II. 263 A libro decimoquarto, de Præparatione euangelica, capite quarto. tradit Socratem dicere ſolitum, cognitionem futurarum rerum quæ in poteſtate Dei ſunt, non eſſe hominibus procurandam: neque enim poſſe homines eas res cognoſcere; nec Deo gratum eſſe, ſi, quæ ille occultauit, ea mortales velint nimis ſtudiosè cu- rioſéque rimari. Pythagoras, Democritus& Plato longiſſimis pe- regrinationibus ſuſceptis, Perſarum magos, ſapientes Chaldæo- rum, KEgyptiorümque ſacerdotes adierunt, à quibus occultiora quædam vel ad diſciplinas Marhematicas, vel ad religionem cul- tümque Deorum pertinentia cognouerunt: diuinatricem autem Aſtrologiam, vel diſcere ab illis neglexerunt, vel ſi eam quoque di- dicerunt, certè nunquam ea vſos eſſe ipſos, ex eorum ſcriptis mani- feſtè perſpicitur. 8 ARISTOTELERS, qui vir& quantus? quàm ſolers, quàm ſubtilis& copiaſus in doctrina rerum Cœleſtium? quam cum ali- quot libris diligenter explicuerit, nuſquam tamen de iſtiuſmodi Aſtrologia verbum vllum fecit. Cum autem in libris Meteororum, & de Partibus arque Generatione animalium, præſertim autem in libro Problematum, multarum rerum obſcurarum& admirabi- lium cauſas perquirat, ad nullius quæſtionis enodationem vel ad- mirandi cuiuſquam effe ctus explicationem, iſtius Aſtrologiæ ope- ra& præſidio eſt vſus. Quin, multa ſunt in eius ſcriptis quæ iſtam Aſttologorum doctrinam omnino conuellant, veluti eſt illud, Fu- turorum contingentium non eſſe cerram& definitam veritatem: Quæ per accidens quæque rarò vel ad vtrumlibert contingunt, non poſſe ſcientia comprehendi: Verſari in rebus humanis caſum& forrunam quæ fugiant certam hominis intelligentiam: Particula- rium& corruptibilium effectunm cauſas Pproximas& proprias eſſe particulares atque corruptibiles, ob idque ad perfectam eo- rum cognitionem non ſaris eſſe cœleſtes& vniuerſales cauſas con- templari: Cœlum non aliter agere in ea quæ ſunt infra lunam, niſi per motum& lamen. Nec vſquam ferè indicauit Ariſtoteles præ- ter ſolem& lunam, vim& efficientiam aliorum ſyderum. Illud quo- que docuit decretis Aſtrologorum valde contrarium, cœleſtia ſigna eriam corporeorum& ſenſibilium effectuum, per alias cauſas auerti & impediri poſſe. CIOERO libro ſecundo de Diuinatione, laudat Eudoxum ætate Platonis& Ariſtotelis Principem Aſtrologorum: item Pa- nætium Sroicum, Archelaum ctiam& Caſſandrum ac Scy- lacem Halicarnaſſeum, Aſtrologorum ſui temporis nobiliſſi- mos, qui totam hanc rationem Aſtrologiæ repudiarunt. A- uicenna qai poſt Hippocratem& Galenum Principatum Medi- cinæ obtinet, libro vltimo primæ Philoſophiæ, negat Aſtrologis eſſe credendum in diuinatione futurorum, quia ipſe nec puncta cœleſtia Sententiæ A- rittotelis, quæ AStroman- tiam& medio tollunt. COMMENTARI ORVM aturas rerum inferiorum planè neceſſa- A de rebus fururis, perſpectas habeant. ſtrationibus ſed probationibus oratoriis& em iſti huius artis principem& ducem ſe- qui ſe dicunt, in libro primo de Iudiciis, cap. 3. Non eſt. inquit, putan- 264 cœleltia teneant; neque n rias ad faciendum judicium neque nitantur demon poëticis. Ptolemæus, qu 8J3I dum, omnia à ſupernis cauſis diretto derinari neceſſitate quadam inuiola- 4 ͤ bili, vt nulla alia vis quin ita operentur, obſistere valeat. Idem tractatu ſuo, quem vulgo appellant Centiloquium, hoc eſt, Centum ſentẽétiarum, b prima eius ſententia ſic habet, S oli nomine diuino afflati pradicunt fuura 6 V articularia. Quinta verò ſententia huiuſmodi eſt, Poteſt is qui ſciens b eſt, multos ſtellarum eſfectus auertere quando naturam earum nouerit, as ſei- b. pſum ante Morum euentum rite præparauerit, vnde manauii illa multorum ſer. monibus trita ſententia, Sapiens dominabitur astris. Porphyrius in libro de Oraculis confeſſus eſt, exquiſitam rerum futurarum ſcientiam ex ͤͤͤ inſpectione ſyderum, non mortalibus modo, ſed multis etiam deo- zum eſſe incomprehen ſibilem.Idem in vita Plotini ſeribit, eum, cum .— in iſta Aſtrologia ſatis multum temporis, ſtudij,& operæ pofſuiſſet, eprchendiſſe tandem, Aſtrologorum iudiciis& diuinationi ftura- rum verum non eſſe credendum: edmque dininationem tum ſermo. nibus tum ſcriptis confutauiſſe. quod manifeſtum eſt cuiuis legenti eius libros de Pato& Pronidentia, maximè verò eum qui inſerlptus. eſt, An ſtellæ aliquid agant. Sr hæc porròè Aſtrologia vera eſſet& certa, plurimum ſane adiu- menti afferret, prouiſione futurorum, ad benè regendam& admi- niſtrandam rempublicam, ob eãmque cauſam magno in honore& gloria fuiſſent Aſtrologi apud Reges& rerum publicarum Prinei- pes:at contra prorſus euenit: nam ſeueriſſimis multorum brincipum decretis& edictis exploſam& damnatam& grauiſſimis ſuppliciis ͤ addictam eam artem inuenimus. Quoties Aſtrologi ſen Chaldæi proffores Oma eiecti ſunt principe Diocletiano, Conſtantino, Theodofto, dunand fa. Valentiniano, præſertim autem luſtiniano: quibus huius artis ſtu- wraex aſtris, dium& cxercitatio, non ſolum vt inanis& veritatis expers ludica- ͤͤ eablicis mul- eſt 1 ini 6 ci 1 eleit w ta eſt, ſed etiam vt ciuitatibus& ſocietati hominum noxia& pett 107s— 1 eipum decre-. ns eſſe ceuita· quæ turbam teſtium non defiderat, longiorem orationem ponere: ubus evettos. Audeo dicere, poſt hominum memoriam vix fuiſfe quemquam vlo her Ne an tempore vel magnitudine ingenij, velpræſtantia dockrinæ, vel ptu- diiones A- ſtrologorum. inſigni aliquo nobilem ac memorabilem virum, qu„patalitia Chab- Peehe,ennae penitüſque contempſerit. Vulgus modo ſtolidum, ad intelligendum 22 hebes, infirmum ad iudicandum, facile credulum,& noua wiraque audięndi& noſcendi curioſum, iſtis nugatoribus& aures& liem lbenrer adhibet Gaudent etiam hiſce com mentis leuifſima quædam η—— lens, ſemper viſa eſt deteſtabihs: Sed quid attinet in re mapifeſta, dentiæ ciuilis excellentia, vel eximia morum integritate, vel denique arridzant,& dæorum predicta non quaſi meras nugas ð& quiſquilias fiocci fecerit⸗ 88 in genla irgenin 1 tolbolent rerngoe igootali devique! iivulgoe cnbtent dac. lta! Chaltenn tuun e/ uilm ſ ni — ſuafen tmahe haberenn ena nute di Oo ait na nulla! nollam temhe 6 mader — patti ſnon habe elle * Itere valear. Ia Tre valeat. läenes Aei iad * 1 A en Cen 8 A Lendm l . 4 L* 4 nune cuinn affaina b ad a humicmochef„en Amodrekt, Pa. unde namran enn 4 Anm vr Iräer t de mmatium r —— 5*** 8 . Totpaxm A. AS 9 2 4 ¹ 4 4 1 acmlen A L8 .— A allolenin * * 4„ 4 wannekoc 111 * 9 iih 49 1 Ann 8„l 1 X cctt*, pwadlet “““ wmaenomn 8½ caulan e 1 3 nd 4* A““ 4 „ Ae 4 4 cuet gra 4138 49 4 4 2. 4 4* 4** dom! 1* 4. * ½ 1 4 4 ma! „ 4 48 1 ℳ 8 1„aeint 8„ A 4— 3 1* 4 f ** rrlctrn ℳ A 2 1 4 11 — an 8.* 4 ℳ “ 1 u. ucm, 1.“ 4““ 5 4 * - 4 4 ¹ 8 1 ¹ 1 ““„. 1 2 9uch ¹ ,.“ vulgn Mod 5 * * 4* * 49 3 2 4 4*..·.““ ℳ 1 1b5 A* 1½ 4 8* 8 „* 4 4 1 1IN GENESIM, LIB. II. 263 A ingenia luecri magis quàm veritatis cupida, in republica litterarum turbulenta ac ſeditioſa,& ſapientiæ optimatibus ſemper infenſa, rerùmque vtilium& aliis notarum faſtidioſa, nouarum aurem& ignotarum, atque adeo etiam incomprehenſibilium auidiſſima: denique quibus non tam cordi& curæ eſt vera noſſe, quàm vide- ri vulgo ea ipſos ſcire quæ ſummi philoſophiæ antiſtites neſcire ſe confitentur. Hanc rationem egregio ſancti Ambroſij dicto conclu- B. Ambro ſius dam. Ita ſcribit Ambroſius libr. 4. in Hexameron capit. 4. Sapientia prædicliones Chaldæorum telæ araneæ comparatur, in quam ſi culex aut muſca inciderit, exuere ſe non poteſt. Si vero validiorum animantium vllum genus incurriſſe viſum eſt, pertranſiuit,& caſſes rupitsinfirmos atque inanes laqueos diſſi- pauit. Talia ſunt retia Chaldæori: vt in his infirmi hæreant, validiores, ſen- B ſu, offenſionem hHabere non poſſint. Itaque Vos qui validiores eftis cum videri- tis mathematicos, dicite, Telam araneæ texunt quæ nec vſum aliquem poteſt habere, nec vincula, ſi tu non quaſi culex aut muſca lapſù tuæ infirmitatis in- curras, ſed quaſi paſſer, aut columba caſſes inualidos prapetis volatus celeri- tate diſſoluas. OorAvARATIo;O. Fundamenta& firmamenta huius artis, aut nulla ſunt aut certè infirmiſſima& fragiliſſima: hæc igitur ars nulla ratione firma& ſtabili vtitur ad diuinandum: quamobrem nullam quoque apud homines auctoritatem, fidem, ac probabilita- tem habere debet. Primum fundamentum iſtius doctrinæ eſt, aſtra habere qualitates omnes elementorum: partim enim eſſe frigida, partim humida& ſicca, ſi non formaliter ſaltem virtualiter, hoc eſt, ſi non actu ſaltem effectu, ſi non in ſe habendo eas qualitates, certè habendo facultates earum qualitatum effectrices: Saturnum aiunt eſſe frigidum, Martem ſiccum, Lunam humidam. Verùm hoc,& ra- tio confutat& experientia. Ratio quidem, quoniam ſicut aſtra om- nia ſunt lucida& ex ſe lucem fundunt, ita quoque calida eſſe omnia & calefacere neceſſe eſt: lux enim, non ſicut omnis per ſe calefacit, ita frigefacere aut per ſe humectare vel exſiccare poteſt. Stemus decretis Aſtrologorum aientium, vt Lunam, itidem cetera ſydera à ſole mutuata fulgere. Si igitur omnium aſtrorum vna eſt eadémque lucis origo& ratio: qui poteſt eſſe tam multiplex, diſſimilis atque D diſcrepans ratio& poteſtas agendi: Experientia item hoc ipſum re- darguit: in plenilunio enim, cum eſt lumen Lunæ pleniſſimum, no- ctes quoque, Ariſtotele& experientia teſte: calidiores exiſtunt. Sed Aſtrologi præter lucem, alias in cœlo& ſyderibus vires arque fa- cultates,& à luce& inter ſfe multum diuerſas, mirandorum que ope- rum cauſas, quas influentias appellant, commenti ſunt. Nouitium ſane inuentum: nulli veterum vel philoſophorum vel Aſtrologo- rum vnquam probatum: ac ſi licet ex eorum ſcriptis coniecturam facere, ne notum quidem illis. Poſtquam verò à recentioribus Aſtrologis influentiæ inuentæ& palam probatæ, ab aliis quoque Comma in Gen. Tom. 1. L doce aſtrolo gorum comparat telæ aranta. Octaua ratis. Tria funda- menta Aſtro- mantiæ con- uelluntur. Non eſſe po- nendas u ca- lo infidenuiai. 8 C O M MENTARIORVM 266 4 t, qui ex Lyceo paulo grauior& pro. defendi cœptæ ſun doceri&.„. 2. 1 barior Philoſophus non eas repudiauit atque dänauit? Feſtiuè qui- lis ablig dam Aſylum ignorantiæ eas ap pel auit: ad influentias enim quaſi ingoentle ad vnicum perfugium ſeſe recipiunr,& hanc ſe in latebram conii- rnele ciunt, quicumque mirabilium effeum proprias& naturales cenä pe cauſas, vulgaribus ingeniis nec in philoſophia exercitatis occultas, Peinte qun ſolerter inueſtigare ac reperire non poſſunt. Er vero, ſi admittun- ateranl tur influentiæ, vix dici poteſt quantopere debilitetur robur Philo- iis qun ſophiæ, deteratur eius dignitas, auctoritas eleuetur, minuatur exi. ellocem ſtimatio, denique ſtudium eius apud homines cultüſq; langueſcat. Kidteli Quid enim atcinet in occultis rerum cauſis perquirendis& eruen- ilrmi à dis præclara ingenia d hiloſophorum tãto ſtadio& conatu labora- 3 Gptted re, cum in procliui ſic, cuiuſlibet effectus ex cœleſtibus influentiis 5ö5 dwodod rationem petere& afferre: quis enim effectus eſt, cuius naturalis umen e & vera cauſa paulo obſcurior& abſtruſior eſt, quem non per iſtiuſ- don C. modi influentias nullo negocio liceat explicare? Cur magnes fer- pus d rum ad ſe rapitꝛconfeſtim reſpondebitur, quia propria eius influen- predi tia cœleſtis eam illi virtutem indidit. Vnde Remora tantulus piſci multa vim habet fiſtendi incitatiſſimum nauigium? in promptu eſt res aduer- ſponſio ‚nimirum à cœleſti quadain influentia, quæ tanta piſcicu- tollene lum illum vi ac poteltate roborauit. Quid moror: nullum erit pro- tametſ blema, nihil in natura rerum adeo recondituin& ab intelligentia K plo noſtra remotum, denique nihil de his quorum perueſtigatio ſum- dc morum Philoſophorum ingenia fatigauit& torſfit, quod non qui- Cm. uis è circulo Aſtrologorum indoctorum hominum vno verbo;ſci- licie licet per iſtas influentias expedire queat. delg Argumenta- VERVM labor equidem longius: renertar igitur ad propoſi- aun: tio conra in- tnm. Si Saturnus quia lucidus eſt, per lucem calefacit, quomodo üulgr HRuenlias. idem per influentiam frigefacit? nönne abſurdum eſt in eodem lnt aſtro duas eſſe facultates, vnam calefaciendi, alteram frigefaciendi, mod non diuerſas modo ſed etiam aduerſas& contrarias? cernimus ita litue eſſe natura comparatum, vt omnibus in rebus in quibus duæ in- liat ſunt differentiæ vel proprietates(vt more philoſophico loquat) mod vna generalis& quæ vni rei communis eſt cum aliis multis, alte- exilt ra ſpecialis& propria eius rei( cuiuſmodi ſunt in howine ſen- d. 4 tientem eſſe& rationalem) vt ſemper differentia& proprietas- juſqe ſpecialis, nobilior& perfectior ſit generali, vt quæ illam con- clen trahit& determinat, nouæ perfectionis gradum& rationem ipſ dame adiungens; ſicut patet in prædicto exemplo hominis, in quo tius rationale nobilius eſt quàm ſentiens. At contrà omnino ſe ha- in ne V bet res in hac mirabili Aſtrologorum doGrina. Etenim docent ipli, tielle in Satufno, exempli cauſa, duas eſſe proprietates ſeu facultates& tun agendi, vnam generalem& communem ei cum omnibus aſttis Eteni- lre⸗ tekar quæ oeſt vis illuminandi,& per illuminationem calefaciendi: a ram 4 4 8 K — 2 4 „ 4 4 4 liis aſtris, quæ eſt facultas frigefaciendi, vel aliqua alia vis alicuius influentiæ. Certum autem eſt lucem cœleſtem multo nobilio- rem eſſe quacumque alia qualitate cœleſti,& facultatem calefa- ciendi præſtantiorem eſſe facultate refrigerandi. Præterea, duas eſ- ſe in re quapiam facultates& proprietates ei rei naturales, quarum alteravt diximus, ſit generalis, altera particularis, inter ſe contra- rias, quales ſunt in Saturno ſecundum iſtos poteſtas cale faciendi 1IN GENESIM, L IB. II. 167 A ram ſpecialem& propriam Saturni, qua ratione differt ab a- per lucem& refrigerandi per influentiam: nec fert natura rerum, &=id fieri non poſſe ratio ipſa decernit. Nam vt in corpore mul- tiformi& quod Græci vocant Heterogeneum, ſecundum diuer- ſas partes ineſſe queant contrariæ qualitates& facultates, quem- admodum contingit corpori humano in cerebro& in corde: id tamen conuenire non poteſt in aſtrum Saturni, quod eſt ſecun- dum omes partes vnius formæ ac naturæ: neque enim vna pars eius habet lucem, altera vero influentiam, ſed vt totum eſt præditum luce, ita conuenit in eo toto eſſe influentiam. Ne multa(non enim conſentaneum eſt alieno loco de influentiis aduerſus Aſtrologos ſabtiliter diſputare) ſatis argumenti eſt ad tollendas influentias omnium quæ in natura rerum efficiuntur, tamerſi noua, ſingularia,& mirabilia videantur: veras, naturales & proprias cauſas, atque rationes ex duobus principiis cœleſti- bus quæ omnibus ſunt conſpicua experimentis quortidianis explo- rata, motum dico& lucem, plenè cumulatéque ac probabi- liſſimè peti& duci poſſe. Figuras porrè& effigies ſtellarum quas deſignant Aſtrologi in Zodiaco, ſimilitudinem reddentes quorun- dam animalium vel hominum, magnam vim habere in ortu cu- iuſque cenſent Aſtrologi: cum tamen per ſe ac natura ſua non ſint tales, ſed ſola eorum imaginarione conſtent, ab ipſis eo modo confictæ& figuratæ: poſſent enim fingi etiam ad ſimi- litudinem aliorum animalium, domuum, turrium, menſarum, aliarümve rerum. quare valde friuolum& ridiculum eſt, in eiuſ- modi figuris quiequam momenti ad diuinandum eſſe poſitum exiſtimare. SEcCVNDVM fundamentum Aſtrologorum eſt, natalitia cu- iuſque aſtra eſſe obſeruanda: ex his enim ownes vitæ caſus& euentus prouideri& prænotari poſſe. Sed quis non videt fun- damentum hoc eſſe infirmiſſimum? cur enim Aſtrologi non po- tius obſeruent tempus,& cœli atque ſyderum ſtatum quo quiſque in vtero conceptus, formatus& animatus eſt: cũ in eo plus momẽ- ti eſſe videatur ad diuinandum: quippe tunc primum exiſtit homo, & tunc primum̃ vis cœleſtis in homine recipitur& imprimitur: Etenim, ante eorum per nouem menſes quiſque fuit in vtero, po- teſtati,& actioni cœlorum ſubiectus. Cur item non conſiderant L 2 Aftro — 1 2 4 Alterum A- 7 5 8 79 2A 3— jun A Mennt 4. Quan zuane — 4 4„ 4 ſit nalalttia cusuſcue ho- 4 41 11115 4/1 09/ erüare 1 7 MulhanAnnn. —— — Laka eeue— —— COMMENTARIORVM 268 Aſtrologi alias conſtellationes& defluxus cœleſtes qui contin- A ionibus, ingenusè fatetur, efficaciam, decernendi Fatum ho. b minis 4 winis eſe gunt homini ſæpius poſt ortum? Cum plerumque vſu veniat vt gsoh V llæ virtutes cœleſtes inſigniores ſint effecku,& valentiores ad logi ble b b immurandum hominem, quàm quæ tempore ortus eius fuerunt: ofls) effectum enim illum& defluxum aſtrorum naſcenti homini im- ſitatem b reſſum, neceſſe eſt variari commutata ſæpius numani corporis unel V temperatione, vel ob alias potentes conſtellationes ‚vel ob educa- 3 tionem, vel ob variam viuendi conſuetudinem& rationem, vel ta etia ob leges patrias ad quarum normam cogitur quiſque vita, mo- foſept res, ſtudia,& actiones conformare. Quid quod fortaſſe nihil il- iond q An aliquid lius materiæ primigeniæ quam quiſque in ortu habuit, reli- tüſquet primigeme quum ſit in extrema ætate? hoc enim viſum eſt& magnis& mul. Var mee e, eur tis Philoſophis: nec Sanctus Thomas in prima parte, quæſtione 3 3 luus per iotam vi- vlcima, articulo primo, abnuere videtur. Quo conceſſo, vis illius enacta tam. primi defluxus& effectus cœleſtis in ortu hominis ei indita& im- aur, preſſa, neceſſariè tandem euaneſcit tota: niſi fingat quiſpiam Taril eiuſmodi virtutem cœleſtem migrare ex ſubiecto in ſubiectum, inin tanquam ex domo in domum mutando domicilia: aut cum præ- eim ſentit interitum ſuum, aliam pro ſe ſui ſimilem& quaſi vicariam lur⸗ Phas eſſe mo. virtutem ſubſtituere.. Se um. 2u63 con- PLVS autem eſſe ponderis, aut certè non minus, in cõceptu ho- Cicel ceptu hominis minis quàm in ortu, magiſter iſtorum Prolemæus locuples teſtis N b quam in eius eſt.ls enim in tertio Apoteleſmatum ita ſcribit: Cum principium tem- hor Prulemwus. Vorale hominis aliquod ſtatuatur: natura quidem& perſſe illud erit princi.( Cni ium, cum ſemen vtero genitali admittitur: potentia vero& ſecundum tii acoidens, cum hora partus infans egreditur. Qui igitur horam admiſſi ſe- lite minis vel caſu vel obſeruatione deprehenderit, illam ſequi potius debet in lir proprietatibus corporis& animi dignoſcendis, conſiderando qua ſint eo pot b tempore ſtellarum configurationes: cum enim ſemel à prinoipio ſemen ex ma 3 ambientis abris affectione, certa qualitate diſponitur, licet per conſequentis te, conformationis tempora varietur, quoniam tamen propriam cognatdmhus qu materiam naturaliter ſibi aſciſcit, magis etiam primæ ſua qualitatis diſpo- nti ſitioni aſſimilabitur. Hæc inibi Ptolemæus. Quibus verbis non ob- Jpl ſcurè docet, primum& naturale atque efficaciſſimũ howinis prin- le cipium, eſſe ſeminis admiſſionem hominiſque conceprum: atque cu huic principio potiſſimè inſiſtendum& inhærendum eſſe ad præ- D eti⸗ noſcendas hominum affectiones& euentus, tam qui ad corpus ile quèm qui ad animam pertinent. Sed quia benè nouerat Prolemeus, qua punctum illud temporis vel admiſſi ſeminis, vel conceptus, vix co- qua gnoſci poſſe ab Aſtrologis: ne illorum iudicia& diuinariones quas bol ipſi ducunt ex ortu hominis infirmare videretur, mox ſubiecit, Qus dor autem boram ignorant principi; ſeminalis, eos neceſſe eſt ſequi principinm. zaiena Haly nobilis Aſtrologus in eo libro quem ſcripſit de t les onſ 6 4 4¹ i N dlOnan 4 Are gr 4 mRi e. 41 Ugue n N PLl de n . 8 Ged 1* 4n 4 3 ** 6 1 (. Nga 4 no m. 4 1 8* 4 „ Ante 1. 1 Rominize an 44% . n ms, M 0* 1119 1 7 * 6 y 4 448* 741 “* 4 den o L 1 4 dorer der K ““„ 4* a4. 4 urr. Oastrn berm. — 9 *, leprrbendcru, Wam ſean euu „ 4 1 15 9 1 Aerd! R. . er „ rr I 1 . An 44 ge an Pr4*¹ 4 „ 4 uh 3 K 5 4 X 9 AF „ “ mt 4 ½ p. ** 4 ee en 14 A 8 6 4m 4 „ 4 4 4 D. n 4 49f 41 1 .„* 8 4 n onceto * ve“ 8 2* 4 ans! u 1& m * 4 1 tse ar Wokel r N 4* 42 4 1 4 1 N „ ℳ ſenol 1N GENESIM, LIB. II. 263 A minis eſſe in hora conceptionis: ſed quia hæc neſcitur ab Aſtrolo- gis, propterea eos ad horam natiuitatis confugiſſe: Quin cum Aſtro- logi præmuntur argumento Geminorum, quorum cum idem ſit ortus, diſpar tamen euentus& exitus eſt: reſpondere ſolent diuer- ſitatem euentuum qui ſunt in Geminis, ex diuerſitate conceptus eo- rum eſſe profectam. S Ep vide quouſque progreſſa ſit iſtorum audacia& impuden- tia, etiam vrbium non hominum modo fata profitentur hac arte poſſe prænoſci& prænunciari: obſeruata enim aſtrorum compoſi- tione quæ fuit cùm vrbes conderentur, poſſe earum caſus euen- tuſque omnes proſpici ac prænotari. Fecit hoc in vrbe Roma roga tu Varronis, quidam Tarutius Mathematicus, vr in Romulo tradit B Plutarchus: quam hiſtoriam lib. z. de Diuinatione his verbis Cicero enarrat. Quidam L. Tarutius Firmanus familiaris noster, in primis Chal- dæis rationibus eruditus, vrbis etiam nostræ naturalem diem repetebat ab*⁷ DParilibus quibus eam à Romulo conditam accepimus: Romàmque, cum eſſet in ingo Luna natam eſſe dicebat, neo eius fata canere dubitabat. O vim ma- ximam erroris, etiam ne vrbis natalis dies ad vim ſtellarum e lunæ pertine- bat? fac in puero referre: ex qua affectione cœli primum ſpiritum duxerit: num hoc in latere aut camento ex quibus vrbs effecta potuit valere? Ita Cicero. VERVM, quærerem equidem ex iſtis Aſtromanticis, num ve- lint eorum diuinationem etiam in animantibus& ſtirpibus valere, C vt in homine? Si negent, prodent ſcilicet ſuam inſcitiam,& ſuæ ar- tis infirmitatem, inanitatem, atque fallaciam. Cur enim non æqua- liter valeat in ſtirpibus atque in homine: immò cur non plus valeat? ſtirpes namque multò magis quàm homo, à cœleſtium corporum poteſtate& efficientia naturali neceſſitate pendent. Et cùm minus multa& varia atque incerta ſtirpibus quàm homini ſoleant accide- re, facilior profecto eſſe deberet eorum diuinatio, que ſtirpibus quàm quæ homini ſunt euentura. Sin verò annuunt, ſimiliter in ſtirpibus vt in hominibus valere Aſtrologicam diuinationem, amicè rogarem ipſos vt diligentiſſimè obſeruarent ſtatum cœli& aſtrorum, eo vide- licet tempore, quo vel prunus, vel ceraſus, vel pyrus ſereretur: aut cum ſementis tritici fieret,& ex illa cœli obſeruatione promerent D etiam prognoſtica de illis arboribus, ſcilicet, vt diuinarent quantam illæ arbores prunorum, ceraſorum,& pyrorum copiam eſſent laturæ: quantus item ex illa tritici ſemente ſpicarum,& in. ſingulis ſpicis quantus granorum numerus eſſet prouenturus: hæc ſi negent à ſe poſſe prænoſci, fateantur etiam neceſſe eſt, non poſſe ab ipſis futuros hominum caſus euentuſque prouideri. TERTIVM fundamentum eorumdem Aſtrologorum eſt, artem hanc ſuam certiſſimis innumerabilium ſæculorum experimentis,& conſtantiſſimis obſeruationibus eſſe comprobatam. aiunt enim hanc diſciplinam proſectam eſſe ab Ægyptiis& Babyloniis ſeu Chaldæis, L 3 morta Tarutius ma- thematicus omnia quæ yrbi Romæ contigerunt ad vim Aſtro rum, ſub qua ea yrbs à Ro mulo condita eſt referebat. Cur obſerua- tio aſtrologi= ca non valeat æquè in ſtir- pibus& ani- malibus, quæ in hominibus. Tertium fun- damentum Aſtromatiæ — —ʒ—— 270 GOM MENTARIORVM mortalium omnium antiquiſſim de Cœlo, textu 60.& extremo libro 1. Meteotorum, EÆgyptios om- nium hominum vetuſtiſſimos haberi:& in principio operis Meta- De veiutate phyſicorum affirmat, Ægyptios omnium hominum vetuſtiſſimos, AHhrleg jarhematica ſtudia tractare& colere cœpiſſe. lactabant etiam olim veuen Aſtrologi, Chaldæos quadringenta& ſeptuaginta annorum millia in Aaos. periclitandis experiendiſque pueris quicumque naſcerentur, poſuiſ- fe. Verùm aded in aperto& in promptu ſunt omnibus iſtorum mè- dacia, vt à nobis ea vel confutari vel etiam indicari non ſit opus. Et- enim ab exordio mundi ad hanc diem, nec dum ſex millia annorum effluxerunt. Ab origine verò gentis Chaldææ: hoc eſt, poſt euerſio- nem turris Babel, facta nempe linguarum diuiſione, non ſunt adhuc 3 quatuor millia annorum completa. Picus Mirandulanus in cap.allib. 12. aduerſus Aſtrologos, teſtes ad redarguẽdam Aſtrologorum men. titam vetuſtatem adhiber Hypparchum& Ptolemæum, principes ſa- nè Aſtronomiæ: qui vbi pro dogmate aliquo con ſtituendo veterum obſeruationes afferunt, nullas profectò afferunt vetuſtiores iis, quæ ſub Nabuchodonoſor Chaldæorum rege apud Agyptios& Bab)- lonios fuere: ab initio autem imperij regis Nabuchodonoſori ad pre- ſentem annum, qui ab ortu Domini noſtri agitur milleſimus quin- genteſimus octogeſimus octauus, non plus bis mille ducentos& tri- ginta duos annos præteriiſſe conſtat. Porrèò commentitiam Egy- ptiacarum obſeruationum autiquitatem, perbellè ridet& redarguit Auguſtinus in cap. 40.lib. 18. de Ciuitate Dei:ita enim ſcribit, Frushra 0 vaniſſima praſumptione garriunt quidam dicentes, ex quo rationem Hderum comprehendit Aegyptus, a mplius quàm centum annorum millia numerari. In quibus enim libris ittum numeèrum collegerunt, qui non multum ante annorun duo millia litteras magistra Iſide didiceruntinon enim partus austor eſt in hi⸗ ſtoria Varro qui hoc prodidit. Sic Augu ſtinus. Sed huic diſputationi, in qua octo rationibus probare voluimus diuinationem Aſtrologi- cam eſſe contrariam veræ Philoſophiæ, finem hoc loco ſtatuemus. Non modò aſtra non eſſe cauſas, ſed nec eſſe ſigna rerum futurarum. D CAPVT QVARTVM. Veen EATVS Auguſtinus libro 5. de Ciuitate Dei, capit. I. B tradit fuiſſe opinionem quorumdam non mediocriter ) doctorum hominum, quibus viſum eſt non eſſe quidem D⸗ aſtra cauſas humanorum euentuum, ſed eſſe tamen eo- 2 2 rum vera& certa ſigna. Origenes quidem certè in to- mis ſuis ſuper Geneſim(ſic enim memorat Euſebius libro ſexto de præparatione Euangelica capite nono.) cum explanaret verba illa quæ mis, tradit enim Ariſtoteles in lib. 2. 4A — ue kant gielicet mus pl0 coniones tum vüil rent ltad bepinut, ſao qoe eges l noltosit ch indi J uhds nos ante dio gti gekac laolal litter quad indag rehen facino n. IN8N GENESIM, LI B. I I. 271 A quæ ſunt in primo capite libri Geneſeos, Et erunt in ſigna, è quibus videlicet verbis huius noſtræ diſputationis argumentum pertexui- mus, prodidit aſtra eſſe à Deo poſita in cœlo, vt per varios aſpectus& coniunctiones præ ſignificarent, quæ conſequentibus temporibus tum vniuersè, tum figillatim euentura eſſent, non tamen ea effice- rent. Itaque cœlum eſſe dixit velut quendam librum in quo Deus depinxit atque deſcripſit quæcumque in toto mundani æui decurſu, ſuo quæque tempore futura ſunr. Ad hoc probandum, citat Ori- genes librum quendam cui titulus erat Nartatio Ioſeph olim apud multos in auctoritatem& fidem receptum: in quo lacob Patriar- cha inducitur filios ſuos alloquens hunc in modum, Legi, inquit, in tabulis cœli quæcumque contingent vobis& filiis veſtris. Ploti- nus autem condiſcipulus Origenis idem ſenſit, idque docet in li- bro qui inſcriptus eſt, Vtrum ſtellæ aliquid agant: in libro autem de Fato, cap. 6. hunc præterea ſtellarum vſum eſſe tradit, vt qui il⸗ las ſuſpiciant& quaſi litteras conſiderent, qui nimirum huiuſmodi litteraturam nouerunt, futura legant: ex ipſis figuris comparatione quadam analogica, eorum ſignificationem& intellectum ſolerter indagantes. Quin Porphyrius affirmat, cùm ipſe de ſe interficiendo vehementer cogitaret, Plotinum hoc cœlitus prouidiſſe,& à tanto facinore eum prohibuiſſe. HANcC ſententiam lulius Sirenus libro 9. de Fato, cap.; 5. mini- mè damnandam cenſet:& quo probabilem eſſe oſtendat, aliquot ex diuina Scriptura productis ſententiis, eam ornat atque confirmat. Hoc enim, inquit, non obſcurè indicat Eſaias, cum ait, in cap. 34. Complicabuntur ſicut liber cæli. Qua oratione ſignificatur, cœlos poſt diem iudicij conuoluendos eſſe atque complicandos, quaſi nunc cœli inſtar cuiuſdam libri ſint explicari& aperti nobis, haud dubiè ad legendum Eodem pertinet illud quod eſt in Pſalmo 25. Annuncia- bunt cœli institiam eius.& in Pſalmo 18. Cœli enarrant gloriam Dei,& quod eſt in 1. cap. libri Geneſ de ſtellis, Vt ſint in ſigna.& in Pſal. 88. Confitebuntur tibi cœli mirabilia tua Domine. Nec verò, inquit Origenes, hæc opinatio tollit liberum hominis arbitrium, non magis profectò, quàm prædicta futurarum rerum à ſanctis Prophetis edita, vel præ- ſcientia omnium rerum quæ eſt in Deo. Plotinus ſcientiam aſtro- rum ea ratione vt aſtra ſigna ſunt humanorum euentuum, continge- re homini aiebat vel ſingulari quodam Dei munere, vel propter exi- miam Aſtrologiæ peritiam: ad eam enim comparandam, opus eſſe acerrima indagatione, ſummãque ſolertia. IvrIVS autem Sirenus ne Auguſtinum quidem ab hac opinio- ne abhorruiſſe putat, q uippè in z. libro contra Manichæos, c. 2 1.cum is ageret de hominibus, quorum dum ſunt in corpore mortali occulta ſunt corda, ita ſcribit, Neque enim in illis corporibus cœlestibur Ec latere poſſe coginztiones qredendum eſt, quemadmodum in his corporibus latent: ſcd ſicut nonnulli motus animorum apparent in vultu,& maximè in EIII occultis, —y— — 4 — nino motus animi latei 272 „ non arbitror. Hæc ibi Auguſtinus. b Excutitur lo= VERVM; f quis 1 ens Augufſti- planè comperiet Augu 8— 1 b inter homines in hiſce caducis corporibus viuentes, CO MMENTARIORYVM occultis, ſic in illa perſpicuitate ad ſimplicitate cœlestium corporum, omnes om. 4 ocum hunc non prorfus inconſideratè legat, ſtinum per cœleſtia corpora non intelligere 97 brbes cœleſtes, ſed corpora beatorum hominum, poſt reſurrectio- nem cœleſti gloria& immortalitate donata:& ponere eum diſcrimen & eoſdem poſt reſurrectionem in glorificatis corporibus immortalem& beatam vi- tam agentes: quòd illi arcana cordium multiplici ſimulatione callidè tegant& occultent, i deòque ſæpe alios fallant: in his verò manifeſta . 7. 4 erunt omnium corda omnibus, omniſque prorſus aberit ſimulatio, fictio atque deceptio. Atque hunc eſſe verborum Auguſtini germa- num intellectum, ex proximè conſequentibus eius verbis palam eft hæc enim ſubtexuit, Itaque illi merebuntur habitationem illam,& commu- tationem in angelicam pormam, qui etiam in hac vita cum poſſint ſub tunici pelliceis occultare wendacia, oderunt tamen ea,& cauent flagrantiſſimo amons V veritatis,& hoc ſolum tegunt quod i/ qui audiunt ferre non poſſunt: ſed nulla mentiuntur. Venit enim tempus, vt nihil etiam contegatur. Nihil eſt enim oc- cultum quod non maniftstabitur. Sic Auguſtinus. Quare cum Auguſtinus ſatis explicatè& apertè loquatur de corporibus hominum glorifi- catis, non autem de cœlis vel aſtris⸗demiror ſanè Iulium Sirenum tam incogitanter& oſcitanter legiſſe hũc locum, vel vt pro pter eum ma- ¹ ximè, Auguſtino affinxerit huiuſmodi ſententiam, cuius nec vllum eo loci veſtigium apparet,& extat apud eundem in libro quinto de Ci. uitate Dei copioſa& grauis confutatio. Aſtra non eſ= ſe certa figna CAETERVH, aſtra eſſe ſigna rerum futurarum, cenſeo equidem non ſolum eſſe alienum à vera philoſophia, ſed eriam ſacris litteris rerum futa- contrarium. Ac licet com plures earum rationum quas ſuperiori ca- 147. 4 citat vel admouet ad agendum„ ad omnem cauſam refertur. Hinc igitur argumentari modum: Si cœli& ſydera ſunt ſigna omnium rerum pite tractauimus, etiam valeant ad hoc probandum: nouis tamen aliquot argumentis quæ propriè eiuſmodi ſententiam refellant, hoc loco vtendum eſt. Principio, quod eſt naturale ſignum alicuius rei, d vel eius rei cauſam vel effectum eſſe, vel vtrumque ab eadem ſu- periori& communi cauſa proſcciſci neceſſe eſt: nam quod, prætei hæc, quartum membrum fingi poſſet, videlicet, vt illud ſignum ne- 6 ceſſario ſir coniunctum cum cauſa rei ab illo ſignificatæ, id non ettD diuerſum à tertio membro talis enim connexio& coniunctio aliter eſſe poteſt, quàm vt cauſa illa prius ex ſe pariat 1 b ſignum, deinde id quod eſt ſignatum: aut vt idem quod ſimul ctiam adhibeat& applices id quod eſt ſignum ad præſignificandum: vtrumque autern horum non d quod eſt cauſam ex- licet ad hune ſublunarium vel ſunt earum rerum cauſa, ſed hoc negat iſta opinio: vel funt effe- ctus, quod nec illi dicent, nec vllus hominum ſanæ mentis b dicere: aut, quod tantummodo reliquum eſt, tam cœle audebit ſtia quàm ſub⸗ luna — rat aab 3 AAGobo ſecdos 6 b comnodel velcotyol whpobel iziul on ſogaoddl runccel Iatione,9 gimti prenvul hrrinq g 4- K aoged imea polle Angel ſobſon tom& ſolupe ekene L Nem B . ½ ndus ldentes Kaaſh * 8[ 4 3 pocnt u4 mmonulem. * 6 1dium multiplcihn .n 1hmulnan. Tpe anot in 9, antan u AU . ulg kr in. 4 3 He protlas zdanriae 4 4 8 1„. 4 Ranc e dorum 2 8⅝ω Nert 0l Aueunn d -- 1 1 *2 44 4 Ap ale quentidus eius habima 2 4 „ 8 1 4134 KaAonn L F 91 4 v 7 7 4 ¹ 1 Am A 9 *„*„ Inmnen, Qent anen a 4 „ 1 4 44 dAan Tr n e 12 3 „ 84. al um canteranr. Nuanda dic Abeoitmus Qnrecm m 1 3 — AA AAAMI —COtpondos doowm 1 4 7 4 8 ,! U JMcn 4 4 ahe anoch 4.. „ 1 .**„Al- . 1 4 cuc, vel Nplofiete 65 3 A4Mfruhe entenium,Con“ 2 — 4— dto AnR n apud cundem müdto eh 3 1 4ac . „ 5„ e 4 Ran! . 8 8 IN GENESIM, LI B. 1I1. 275 lunaria ab eadem ſuperiori& com muni cauſa proueniunt: quem- adinodum Iris ſignum eſt ſerenitatis, non quia ſit eius cauſa vel ef- fectus, ſed quia eadem eſt cmmunis vtriuſque cauſa. At cauſam communem ceœleſtium corporum& ſublunarium, neceſſe eſt eſſe vel corpoream vel incorpoteam corpoream quidem nullam, opi- nor, ponent iſti, nullum enim corpus ſuperius cœlis eſt:relinquitur igitur omnia referant ad cauſam incorpoream, hoc eſt, vel Deum vel Angelos qui mouent cœlos: ita vt, dum Angeli cœlos mouent, in ip- ſorum cœlorum ſtatu habituque,& in ſyderum poſitu& confor- matione, quaſi quibuſdam ſuis nutibus,& tanquam notis atque ſi- gnis inibi deſcriptis euenta rerum humanarum prænotent atque præmonſtrent. At enimuero id multis de cauſis non eſt credibile. Etenim qui ſic opinantur, fateri eos oportet induci homines ab An- gelis ad maxima ſcelera& execranda flagitia. Ap hoc, Philoſophia docet, necnon& Theologia idem tradit: Angelorum nullaà eſſe actioné quã vocant tranſeuntem,& quæ pro- ximè ab ipſis prouenit, aliam quàm motum localem: nec Angelos poſſe quicquam proximè agere, præterquam mouere motu locali. Angelos verò qui circumuoluũt orbes cœæleſtes, non aliter circa res ſublunares operari cenſent Philoſophi& Theologi, quàm per mo- tum& lumen cœli: nam influentias à lumine omnino diuerſas pau- lo ſuperius ſuſtulimus. Per motum& lumen cœli, omnes futuros effectus rerum ſublunarium, clarè, diſtinctè, certoque pręmonſtrari, nemo dicet qui veriſimilia& credibilia loqui velit. Deinde, cũ eiuſ- dem cauſæ duo effectus ſe inuicem neceſſariò indicant, vt ab eadem cauſa, ſic eodem quoque modo ab illa prouenire debent: alioquin fieri non poteſt vt ſe inuicem certo indicent, à Deo autem& Ange- lis quæ in corporibus cœleſtibus fiunt, ea neceſſario& inuariabili- ter ſe habent: quæ autem in his quæ ſunt infra lunam, valde muta- biliter,& vt ita loquat, defectibiliter contingunt. HINC alia quoque ſubtexuntur argumenta. Etenim, quomodo aſtra quæ ſunt cettò numero comprehenſa,& ſemper vnius modi & neceſſario ac immutabiliter ita ſe habent, ſigna eſſe poſſunt om- nium rerum futurarum, quæ propemodum inſnitæ ſunt multitu- dine ac varietate,& inter ſe plurimum differentes atque diſcrepan- tes? quomodo eadem ſyderum poſitura& conformatio, ſub qua vel Gemini, vel alij quamplutimi eodem puncto temporis naſcuntur, poteſt eſſe certum ſignum propriè& diſtinctè præ ſignificans tor tamque varios ac diſſimiles caſus& euentus qui in illis cernunturꝛ quare, ſi aſtra ſunt ſigna rerum faturarum, earundem quoque cauſas„, Coner- eſſe fatendum eſt: quod ſi cauſas eſſe negamus, etiam ſigna eſſe ne- ſigna ſint hu- gandum eſt. Dices, cometas qui in ſublimi aëre generantur, ſigna manari reru. eſſe quæ inſignes admodum caſus futuros portendant, quorum ta- men cometæ nec cauſæ ſint nec effectus: quare idem quoque aſtris accidere reſpectu rerum ſublunarium, non eſſe incredibile. At ego, Comm.in Gen. Tom. 1. M cometas ö 1 3 1 4 5 6 b 1 4 ͤ 1 3 24 6 3 3 4 . 3 4 8 8 3 ö 3 4 n — 8 274 COM MENTARILORVM cometas certa ſigna cuel Concedam, licet hoc tam vulgo perſuaſum ſit, quama eſtà Sapienai- bus improbatum. Quod ſi hoc, cum vulgo conſentiens opinarer, dicerem comertas à ſtellis rerum fururarum effectricihug exciari,yt eas res antegreſſi præmonſtrent. De ſtellis autem ſecus eſt, his enim nulla eſt corporea cauſa ſuperior. i Bll.. B. Oa aftra ſu 8 E D quid multis morot?coguntur iſtius Lbimonis Auctores, iæraru rerum quanquam id minime velint, hati neceſſitatẽ inducere 3& ſane, ma. erta faciunt gis etiam quàm qui ſtellas faciunt cauſas rerurn ſublunarium. Ete- ſigna, eos ne- nim, vt ſtellæ cauſæ ſint eorum quæ ſiunt infra lunam, non ideo ta- eehee men Pati necefſitas exiſtet: quod enim illarũ afllatu defluxuque in terris eſſet efficiendũ, id poſſer vel contrariis materiæ affectionibus, vel obſtantibus cauſis particularibus impediri. At ſi aſtra naturali. ter futurarũ rerum ſigna ſunt, omnino eue aire neceſfarium eſt quod ab illis ſignificatur: alioquin eſſent ſigna inania& fallacia. Et cum Deus ea inſtituiſſec ad ſignificandum,& in cœlo tanquam in quodã volumine ea deſcripſiſſet veluti notas fururarum rerum indices, ſi euentus rerum cum illarum ſignüficationibus non congruerent, vel Deus earũ auctor& inſtitutot ignorans eſſet futurorum euentuũ, vel fallax. Denique, ſi aſtra præ ſignifican t quæ futura ſant: aut præ- monſtrant quæ facienda ſunt à cauſis particularibus, non quidem omnibus ſed aliquibus tantum: ſed hoc improbabile eſt ac ſigmen- ti ſimile: cur enim ſtellæ prænotent futuros effectus aliquarũ par- ticularium cauſarũ potius quàm aliarum, vel cur non ſimiliter præ- monſtrenr omnes, cum omnium ſimilis ratio ſitzavt ſtellæ preſigni- ficant omnes futuros effectus cauſarum omnium particulariũ:hoc, humanorum caſuum& euentuum vunquam 4 12 ſi eſt, nullæ profecto reli quæ fient cauſæ, per quas quo minus eue- niat quod à ſtellis præſignificatur, im pediri& prohiberi queat. Ex quo fit neceſſario, vt omnia quę infra Lunam fiunt, immurabiline- ceſſirare Fati nexa vinctäque teneantur: quod nec iſtius ſententie defenſores ſentiunt,& id ſentire impium eſt. 412 — Exylicatur TESTIMONIVM autem illud Eſaie productum eſt 34. capite, 2 han⸗ ex(cli ſicun libri complicabuntur, quòd inter cętera Scripture teſtimonia pauſòè ſuperius commemorata, ſolum habere aliquid difficultatis, & nonnihil negocij faceſſere videtur: variè interpretatum repe- rio:ita tamen, vt nulla interpretatio que modo vel probati ſit Au- — Iuſtinus martyr reſpondens ad queſtionem Ranageſimam quartam Orthodoxorum, qua querebatur quemadmodum intelligendum eſſet quod dicitur ab Eſaia, fore vt cœlum aliquando velut liber complicaretur, ſic ait: Quemadmodum ccœli creationem diuinæ litera perſſ militudinem conferun: aliquando cum pellis extenſzone, dicentes, Qui exten 7 cœlum ſicut pellem, aliquando cum ſrmato fumo,(ælum, inquit, ceu umuu frr matum eſt: aliquando cum rotunditate cameræ, Qui extendit, in quit, cœlum velut cameram: Sic è dinerſs, cœli diſſolutionem per comparationt=n Goide unlt cum 1 7A...1.. 1.A 9 ctoris, vel fit ipſa probabilis, quicquam illi dantentis ſuffragetur. tu Daul junus unuut ſſſan⸗ jmamadl un Uuund vlunm 1 94 NL! glebbont Atrakthr „ dedonte ſas Kede inntottos cbandg (ogeto licetn NI te ve Innul §. de de D brec licos vnunn cyline nadio bi1 hen jplius cunda ccleſh lecen 1 1 an d. 4 u Nulgo conl 4 ldüerg, 2 4 8 4 tan Ar 8 4 prA. 8 clga * 44 4 Ian 8 8 *.„ Aein 5 5 8 leent⸗ lea 44 1N GENESIM, A eum aliis rebus, vt apud Eſdiam cum volumine inuoluendo& implicando: ſicut apꝛd Dauidem Pſalm 1ol. cum veſtimento veteraſcente& commutando. Sic luſtinus. Hieronymus verò ſuper illis verbis hæc ſcribit, Conſideran- dum, quod non dicat interire cœlos, ſad replicari ſiue complicari qnaſi librum vI poſtquam omnia peccala aperta fuerint e releci complicentur qui prius aperti fuerant, t nequaquam vltræ ſcribantur in eis delicta multorum. In Scriptura enim dicuntur cœli annunciare iuſtitiam Dei, reuelare iram eius,& probare ac teſtificari hominum ſcclera. SANCTVS Thomas& Nicolaus de Lyra aliter exponunt. Com- plicabuntur, inquiunt cœli tanquam liber, hoc eſt, non exercebunt vltra Ethniei Aſtromanrtiam ſuam, nec poſthac ex aſtris diuinare au- B debunt euenta hominum, quaſi legerent in ſyderibus deſcriptos ca- ſus& euentus futuros. Alij ſic interpretantur: Non patebir amplius introitus in regnum cœlorum, ſed ianua cœleſtis clauſa erit. Sunt etiam qui explanent hoc modo: Miniſterium& vſus celorum atque ſyderam exbibitus homini ante diem iudicij, poſtea eſſe deſinet: nã licet non prorſas interibunt cœli, alio tamen ſtatu erunt,& quibus nune funguntur miniſteriis& obſequiis hominũ cauſa:ab illis poſt diem iudicij quoquo modo vacabunt: quæ vocatio pulchrè declara- tur ab Iſaia ſimilitudine libri, quem poſtea quam eo vſi ſumus, nec amplius nobis vſui futurus eſt, com plicare& claudere ſolemus. Nrc diſplicet mihi interpretario eorum qui aiunt, illa fimilitu- dine declarari: tantam fore diuinæ ire& vindicte demonſtrationem C aduerſus gentes de quibus illic E faias loquirur: tantam rerum om- nium perturbationem& confuſionem: tantam denique hominum triſtitiam dolorem& conflictationem: vt præ mag ris atque doloris,& pre animi perturbatione& oppreſſione, videan- tur hominibus cœleſtia lumina reſtringui, ſtel'e de cœlo cadere, mo- tuſque earum conturbari, denique cœlum complicari& recedere: nam quod hic dicitur complicari, in Apocalypſi dicitur, recede- re vel abire. Sic enim habes in capite ſexro, Et cœlum receſſit ſicut liber innuolutus..— 82Ꝙ p quo planior ſit& facilior ad intelligendum etiam non val- dè doctis ſimilitudo libri qua vſus eſt Eſaias: ſciendum eſt, apud He- D bræos antiquitus libros ſacros diuerſa forma ſcribi& compingi ſo- litos eſſe, quàm nunc ſcribuntur libri apud nos. Habebant enim vnum duntaxat folium ſiue membranam oblongam, quæ circa cylindrum ſiue axem ligneum circumplicabatur, inſtar lineæ telæ radio textorio circumuolutæ. Videbahtur autem huiuſmodi li- bri aliquam referre cœlorum ſimilitudinem& imaginem: quia ſicut axem illum ligneum qui in medio voluminis eſt complures * LI TI.) 275 ᷑,, Eſæia 5I. Iuxta 70. Imerpretes. Eſaiæ 40. Iuæta 70. Interpretes. gnitudine mœro- Antiquusmos Hebraorum ſeribendi. ipſius membranæ ceu ſpiræ. altera ſuper alteram ambiunt& cir- cundant: ita hanc terram quæ medium rotius vniuerſi axem tener, cœleſtes orbes alter ſuper alterum, collocati in orbem circum- lect Veruͤm de teſti io Eſaiæ ſatis dictum ſit: cuit plectentur. Verùm de teſtimonio Eſaiæ ſatis dictum ſit: cuius cum M 2 an multæ Quatuor cau ſ2, propter quas nonnun- quam pradi- cla Atrelo- goru vera ca- dunt. 4 3 n 1 o ͤͤͤ A ö. b 1 Intinclu dæ- „ ͤ monu agi nõ- O ndus o. . vO mines ad di- . V uinandum. 1 ͤͤ 1111ͤ 7 1I Quot modis ö daæmon futu- v ra, aut ip 2 Bſe ö ¹ præſentire, aut 1111 1. ſſ homini præ- . monſtrare ſo- „ leaf. 276 an multæ ac v iſtos aſtrorum Lect cidiſſet, quò melius, co tremam hanc diſputationem reiecimus. COMMENTARIOKRV M ariæ ſint expoſitiones, nulla earum tamen miriſicos 4 ores, interpretes, ac Vates adiuuKuat. Qua ratione nonnulli Aſtrologi multa ve- ra prædixerint. e CAPVT QVINTVM. ESTA T,quò tandem ad exitum hec diſputatio ſinem. D☛ que perducatur„vt cauſas aperiamus„cur permultæ quorumdam Aſtrologorum prædictiones vere fuerint, —. 4. 4. & cum rebus ipſis euentiſque mirabiliter congruen- AADteshanc enim quæſtionem, cum eius mentio ſuprà ia- mmodiori ſcilicet loco tractari poſſet, in ex- 3 Lichr igitur prædictiones Aſtrologorum plerumque falſas eſ ſe veriſſimum ſit,& nobis ſupra ſatis explicatum: quoniam tamen& olim proditum eſt à multis, hodieque admodum vulgare eſt, quin- etiam à grauibus viris, quibus non credere difficile eſt, pro certo tra- ditur, fuiſſe quoſdam Aſtrologos quorum pleræque omnes prædi- ctiones veræ fuerunt, vſu ipſo euentuque comprobatæ,& vix vnum aut alterum de plurimis ęorum preędictis ſecus euenit quam illi prę- nunciauerant: age, nos etiam hoc credere in animum inducamus, ne peruulgatæ hominum opinioni quaſi publiqua fide& auctorita- te confirmatæ, aduerſari videamur. Conceſſa autem veritate huiuſ- modi prædictionum, cauſas eius diſquiramus, videlicet qua ratione certo potuerint ab Aſtrologis futura prænunciari, quæ quod incer- ta ſunt, vim& notionem humanæ intelligentiæ fugiunt. Non lon- um faciam: equidem aſſeueranter affirmo, ſi quæ prædictiones Aſtrologorum veræ fuerunt, earum veritatem non ex veritate fir⸗ mitateque artis Aſtromantiæ, quàm nullam eſſe ſatis ſuperq; oſten- ſum eſt, ſed aliis ex cauſis proficiſci quæ autem ſint huiuſmodi cau- ſæ, breuibus explicabo. PRIMA cauſa. Veritas iſtarum prædictionum nonnunquã pro- uenit ex pacto& ſocietate quam iniuit Aſtrologus cum dæmone, p vel ex occulto eius afflatu& inſtinctu, quo etiam neſcientes homi- nes ad diuinandum inſtingantur. Hoc tradit Auguſtinus extremoc. 7. lib. 5.de Ciuitate Dei. Non immeritb, inquit creduur cum A ſtrologi mi rabiliter multa vera reſpondent,& occulto instinétu hieri ſpirituum non bono⸗ rum, quorum cura eſt has falſas& noxias opiniones qe Afstralibus fatis, inſerens humanis mentibus atque firmare, non horoſcopi notati& inspelli aliqud arit, quæ nulla eſt. Sic Auguſtinus. Dæmon autem ſuggerit homini quod ab eo diuinetur, vel palàm ſe oculis eius aſpe ctabilem& cõſpicuum offerens, eumque futura humanis verbis prædocens vel formatis in abre vocibus præſignificãtibus futura, citra vllam corporis ſpeciem & figuram: vel immiſſa ſcriptura aliqua quæ futurarum kerue præ- dictiones — ügiohes do&co⸗ AAreple winech autem Dei pel dum ali nunciäge incompe woricqu näablür dseiip ¹ annten graben ſüend Suea bilem noru lium ad t le dit he Alet C mah 5 A vjn nin quua à 4 ver nin nmj upe D dut kAle ſtuan lalen tatit: ( 4 üiſa Oper cati nisd 1 tate 7 mo ca! A ded a E 4 3 1 ß 4 8* T A WOlles ven 4 1 1* N Ma Io mir — Amadne. A u — Im cun * ö 1u erphetam.dam — 2 4 A an 4 en 1 8 8 4 4 mcl„ 4 2* ARn 4 T Ia op⸗ 4 — „ L u2, 4 4 dictiones conrineat: vel dormhienti per ſomnia aur vigilanti afficien- do& commouendo phantaſiam, hngendoqus phanuabnaraidoncè ad repreſentandum id quod diuinandum eſt at que incitando ho- minem ad prædicendum id quod repræſentant phantaſmata. Stire autem poteſt dæmon futura quæ prædocet hominem teuelatione Dei per bonos Angelos ei factaꝛnonnunquam enim Deus ad agein dum aliquid vtitur dæmonum miniſterio. Solet etiam dæmon præ- nunciare homini futura quæ ipſemet poſteà facturus eſt: ſolet ob incomparabilem ſui motus celeritatem quæ in longinquis locis re- motiſque mundi regionibus geruntur, ea ad homines qui longiſſi- maè abſunt deferre. Poteſt item dæmon ex clandeſtinis conſiliis, ver- bis, ſeriptis, ex ſignis quæ in corpore tam exterius, quàm interius apparent, occultas hominum cogitationes& deliberationes tam præſentes quàm futuras, ſolertiſſimè coniectando, cognitas habere. Idemque coniicit ex præparatione canſarum aliarumque rerum quæ ad gerendum aliquid debent concurrere. Denique, ob incredi- bilem ſubtilitatem& ſolertiam mentis, oh tantam tot millium an- norum experientiam, propter perfectam rerum omnium natura- lium abſolutamque ſcientiam, callidiſſims atque ſagaciſſimus eſt ad præſentiendum& prænoſcendum futura. danpmnltag Hoc ipſum quod hic docuimus, quia enucleatè aperteque tra- dit Auguſtinus in lib. 2de Geneſi ad literam, c. 17. libet verba eius adſeribere: De fatis, inquit, derum qualeſlibet eorumargutias,& quaſi de matheſi documentorum experimenta, qua illi Apoteleſiuata vocant omnino a noſtræ fidei ſanitate reſpuamus. Talibus enim dis putationibus etiam orandi cau- ſas nobis auferre conantur,& impia penuerſitate in malis fatlis quæ rettiſſimè reprchendunturungerunt, acenſandum potius Deum actorem ſyderum, quam ho- minum ſcelera. Ideoque fatendum eſt, quando ab istis vera dicuntur, instinctu quodam occultiſſimo dici, quem neſcientes humanæ menies patiuntur. Quod cum ad decipiendos homines fit, ſpirituum ſequstorum operatio eſt: quibus quædam vera de temporalibus rebus noſce permittitur partim quia ſubtilioris ſenſus acu- mine, partim quia corporibus ſubtulioribus vigent, partim experientia callidiore propter magnam longitudinem vitæ'partim à ſanclis Angelis, quod ipſi ab om- nipotente Deo diſcunt etiam iuſſu eius ſibi reueluntibus, qui merita humana oc- cultiſſimæ iustitiæ ſnceritate distribuit. Aliquando autem iidem nefundi ſpiri- tus etiam qua ipſi facturi ſunt, velui dininado prædicunt. quapropter bono Chri- ſtiano ſiue Mathematici, ſiue quilibet impiè diuinantium, mavimè ducentes vera cauendi ſunte ne conſortio demoniorum animam deceptam, pacto quodam ſocie- tatis irretiant. Hactenùs ſunt Auguſtini verba. Pi Wk. CATERV! M,grauiſſimo ſe obſtringunt ſcelere, quicunque cupi- di futura noſcendi conſulunt dæmones, vel Aſtrologos dæmonum opera vtentes ad diuinandum. Multis autem modis in eo ipſo pec- cari poteſt: primo ſi quis conſulat dæmonem de futuris, vel dæmo- nis diſcipulum Aſtrologum, ratus eſſe dæmoni futura omnia explo- Qunt modis G& quam gra⸗ uiter peccetur a b is, qui di- uiuationi rert futurari ſtu⸗ ratè percepta. hoc enim cum vnius Dei proprium ſit noſſe futura, ſi dẽt& vacar. 3 quis 4 — L 3 1 3 8 I * 6 3 1— 1 3 * ⁄ 2* ¹ 4 ½ b OO 3 4 3 4 H 3* 4 1 4 4 ö 278 C O M M E NITARIORV M quis eandem cognitionem etiam dæmoni trihweret impietatis& 4 idololarriæ drimen cffet. Deinde; ſi crimini vèettitur enm excommu. nicato ab Eccleſia communiôonem& ſocietatem babere Sbarmun erit cum diàbolo acerrimo Dei& Pecleſiæ inimico& implacabili homiHum hoſte, pacto& ſocierate coniunctum eſſe?& quem Deus ab onini focietate fidsliumm ablegauit ad inferas&c tartarsas ſedes, æcerniſcus fuppliciis mancipauit, o t artico&e magi to atque do- ore vti velle?boſtedäquidamonis familiarirate vtitur, in magnum certumꝗue perigutum animam ſuam obijcit, vrpotè quam dæmon — eiuſmodi prædictionu illecebris circumuenire ac perdere vehemen- ter cupit. Peccat etiam grauiſſimè, quiiquis Aſtrologos cöſulit, quo per illos aliorum hominum occulta peccata cognoſcat. His accedit, immane flagitium eſſe, propterea dæmonem vel Aſtrologum conſu- lere, vt corum confilio vel auxilio magnum aliquod ſcelus perpe- trari queat. lſtos aurem veridicos, vt ferunt. Aſtrologos dæmonum eſſe familiares& diſcipulos, multa nec obſcura funt indicia: Prim improbitas morum vitæque impuritas& ſordes: Tum, contemptus omnium quæ ad Chriſtianæ diſciplinæ ac pietatis cultum exercita. tionèmque pertinent: Poſteà, odilſe lucem, fugitare conſpectum co- greſſümque hominum, rarò verſari in publico, ferè in obſcuro Rab⸗ dito, proculquc arbitris viuere: Ad hoc, de ipſorum ſide acreligio- ne, mala, nec ſanè immerirò, ac temerè, hominum exiſtimatio: Deni- que multi de iſtis capti à cenſoribus ficei noſtræ, quos Inquiſitores vocant, vel vltro vel coacti, habita ſcilicet quæſtione admotiſque cruciatibus ſuam cum dæmone ſocietatem& familiaritatem con- feſſi ſunt. verùm de prima cauſa ſatis. SEGVNDA cauſa. Aſtrologos diuinare futura nonnunquam ac- cidit ex occulta diuinæ prouidentiæ diſpoſitione, quæ, vt in 4&. lib. Confeſſionum, inquit Auguſtinus cæcas& improbas mentes conſultorum aliquoties ignoto quodam inſtinctu ſic agirat, vt ne- ſcientes proferant, quæ conſulentes vel ex eèorum meritis veles abyſſo iuſti iudicij Dei oporteat audire. Huc referre etiam connenit ſortes antiquis vfitatas, quando videlicet verſibus alicuius Poétæ ſortitò acceptis, quid eis futurum portenderetur, inquirebant: quo- modo nonnunquam contingebant illis carmina vel præſentibus, D vel futuris negociis mirè congruentia: velur Alexandre Seueto etiamnum adoleſcenti, nec imperium ſperantidum Virgilianas ſor. tes ſcrutatur, verſas ex libro Æneidos 6.exiere, qui futurum Mi im. perium præſignificabant is verbis: 12ue e ese us Tu regere Imperio populos Romane memento: Nac tibi erunt artes, paciſc; iimponere moreiun Parcere fubiectis,& debellare ſuperbos. B5 b Numer. 2z. Nec mitum ita euenire, Deò volente idebque mentem mouente, G 24. linguam moderante,& ſortes aptè ad id quod præ ſignificati yult miſcente ac temperante: qui non ſolùm ex ore Balaam arioli&e falſi vatis, mlislei rarotuc Nor hiegter driua eninngel ds etiach licinario Godioll Rxeckand (atz hecc derkli J lrrinam Amig, nunit thnim b jenu ter alle 4hu NTANN am damomi ntida de, h mini — K a iſerz d 1& ur 11 m do 91 ddld 8 1. O& M . monns famliarae nee Uarnue witu nn 4 un 4 Wkto E o Kn Nipoiec 8 A 4 1 1 AuM AA ougm uo e . A! 4 RaArgigon Oos arn . 8 9 4 8* uanecobſcuta lont mäct K. Kaes uW MSA, 1 N a* F AT 4α Mlelans calmaa 1 Late A. 8 2 5 v““ A 1 * N “ 4 rT A R ur adel hont 1SS 4 488 Oorl 4„* “ hat ocietnem&K kRmlann. “ C 1NGENES IM, L I B. Dl. turotum edidit oracula. igider S iinimun 1 NoMLeſt hocrloco in præteritis relinquendum, quod valdè ſa- pienter& ſalutariter monet Augaſtinus in libro ſccundot, de Do- Ctrina Chriſtianas capire vigeſimaſecundo,& vigeſimotertio: ait enim permiſſn Dei nonnunquam vſu venire, vt dæmones vel per ip- ſos etiam homines multa vera prædicent, quod nonaulli eiuſmodi diuinationum, etiam eum ſuperſtirione atque impietate nimium ſtudioſi arque curioſi, noxia perſuaſione ſeducti, immaiora& magis execranda flagitia, ita ſe derelinqui à Deo promeriti præcedentibus ſuis peccatis, prolabantur- Sed præſtat hic Kuguſtini verba ſubſcri- bere. Hinc fit, inquits oceulto quodam iudicio diuino cupidi malarum rerum homines tradaniur uludendi decipiendi,pro meritis voluptatum ſuarum illu- dentibus eos atouo detipientibus pranarisatoribus Angelis, quibus ifta pars mundi inima ſecundum pulaherrimum ordinemerum, dininæ prvuidentiæ lege ſubietta eſt. Quibus i Luſionibus& deceptionibus euenut, Vt iftt⁵ ſuperiftitioſis 2 pernitioſis diuinationum generibus multa præterita fitura dicantur, nec ali- ter accidant quàm dicunt: multaq, obſeruantibus ſocundium obſeruationes ſuas eueniant, quibus implicati cuxioſiores ſiant& ſoſe magis mæ 9 1ſ9 inſerant multi- plicibus laqueis pernicioſiſſimi erroris: Toc genus Fornicationis animæ ſalubritern diuina Scriptura non tacuit, neque ab ea ſic deterruit animam, vt propteren ta- lia negaret eſſe ſectanda, quia falſa dicuntur à profe ſaribus eorum, Sed eriam ſi dixerint vobis, inquit,& ita euencrit, nę credaris eis. Von enim quia imago Samuelis mortui Sauli Regi vera pranunciauit, propterea talia ſacrile- gia quibug imago illa præſentan eſt minus execranda ſunt: aut quia in actibus Apostolorum ventriloqua fæmina verum testimonium perbibuit Apoftolis Domini:ideo Paulus Apoſtolus pepercit illi ſpiritui, ac non potius illius daæmonijf correptionæ dtque excluſione mundauit. 0 ines igitur artes huiuſinodi vel nuga- toriæ vel noxiæ perſtitionis, ex quadam peſtifera ſocietate hominum& demo- num, quaſi patla infidelis& doloſæ amicitiæ couſtituta, penitus ſunt Tepudianda & Figienda Chzißiano. Sic Auguſtings. His cauſis adiiciunt quidam alias duas, minus for taſſe pr obabiles, non minus tamen frequentes Nuͤgue compertas. 5 TERTIA cauſa. Non pauci diuinant non tam perixia artis 4 4.. 41 8 1. 4. Aſtromanticx, quæ nulla eſt, quàm ſingulari quadam ſagagis inge- nij ſolertia,& multiplici humanarum rerum peritia vſüque,& exqui ſita eqrum hominum quibus diuinatio fit, negociorum, morum, ſtudiorum,& ingeniorum obſeruatione atque notitia. Etenim qui- dam ſunt qui perſpectis quorundam hominum temperamentis,& affectionibus corporum, ſtudiis item, exercirationibus, inſtitutis, familiaritatibus, deniqne virtutibus, aut vitiis, multa euentura eis Prouident, ipſiſque magna aſſeueratione& auctoritare prænun- ciant ac plerumque diuinant. Ad hoc genus diuinationum perti- net, ſi quis principem tyrannicè tractantem ciues,& crudeli domi- natu 279 AF vatisfed etiam exore afinæ qua ille ariolus vehebatur, veriſſima fa- Valde obſer- tig. udda B. A- gutluus ſenlẽ- 3 COMMENTARIORVM 280 natu prementem; ilt frequentiſſimum in furtis& rapinis, ſuſpendio periturum*religio- nis contemprorem, falſæque docttinæ proſeminatorein contra ve- ritatem fidel& Eccleſiæ catholicæ auctoritatem, ignis ſupplicio Diainatio molctatum iri. Hoc genere diuinarionis vſus eſt Annibal qui perſpe. Anmbalis. cta imperitia atque tem VaA . Romanorum Coss& Imperatorum, Afris victoriam, Romanis in.- ſignem cladem valdè fidenter& aſſeueranter pædixit: edmque præ- dictionem mox certaminis exitus, plurimis Romanorum millibus eritate Terentij Varronis& C. Flamminij — —. —— b interſectis, comprobauit. gtulia cajuls- QVARTA cauſa. Non raro Aſtrologorum diuinatio vera exiſtit tium Aſtrolo- ob ſtultam confulẽrium credulitatem: multi nam que facillimè cre- 1 Iieeaas dunt quæ dicuntur ipſis de rebus quas vel maxime Optant, velti. pes eord veras Hlent vehementer atque perhorreſcunt. Solet enim eiuſmodi credu. nonnunquam litas in ſtillare animis conſulentium magnam ſpem rei bonæ à diui- neddit. nis promiſſæ, vel ingentem metum inſicere triſtium& acerborum caſuum calamitatiſque ab illis prænunciatæ. Hi autem duo affectus animi, cum porentiſſimi ſint ad efficiendum& commouendum ho- minem, erebro efficiunt, certe multum proficiunt, vt humana nego- cia ad prædictos fines perducantur. Etenim vehemens quedam ſpes ardénfque deſiderium excitant atque incitant homines vt ad bona ipſis promiſſa ſedulo ſe eomparent,& omnibus ſuis opibus vitibuũſ- A que contendant: quò fit, vt ob eam rem plerum que quò intendunt, b optatorum ſuorum& alienorum promiſſorum compotes facti, per- geniant. Ex aduerſo autem mertus, pauor, horrorque prædictorum malorum atque calamitatum, ſæpe faciunt homines cunctamer ac dubitanter aggredi negocia, timidè ac negligenter perſequi,& quo- cumque obiecto impedimento turpiter& infeliciter deſerere, es- que ratione in prænunciata ipſis mala delabi. Luculenta eius tei exempla reperimus in Romano exercitu, cui(vt ſcribit Liuiusſeum auguria& auſpicia fecreto inſpecta infauſtum belli exitum mina- rentur, auſpices& duces ne militem in arma euntem funeſto nun- 8 —— ſta& triumphalia portendi& à diis promitti menriti ſunt: quo mendacio vtiliter decepti milites, alacriter prælium inierunt, forti⸗ DVect. aci d nnordut⸗& hoſtes quos auguria viGores fore præmonſtta- Aebenisßzum aud eliciter vicerunt. Contra verèò cum Nicias dur claſſis Athe- exitialis inſci- nienfumaimcognita ſibi lunæ defectionè portendi ratus claſſis nau- tia. fragium, ſi ea nocte portum egrederetur, eum ſtulto metu occupa- tus oppreſfſque diſeeſſum differt: à Siracuſanis cum tota claſſe cas ptus eſt. Verum ne diſceptatio hæc longius quàm initio promifi- mus,& quàm fert inſtituti noſtri ratio producatur,& quo citius a ea quæ ſuſcepti operis magis propria ſunt veniamus, hic finem di- ſputandi de diuinatione Aſtrologica faciemus. 134E LIBRI SECVNDI FINIS. ENE à ſuis eum occiſum iri prædixerit, hominemque A „ 4.. 8„ 4 cio conſternarent, verſis in contrariam partem auſpiciis, omnia fau- * 2* 1 n Non *¾ Meueranter prairiee 3 Lam. 11 Kun deade ulz Koman 8† 44 On ünde 0 Aktol HMor— Aloorum diuiaziom Glita- A. futatem: mult nanque kciln dus quas vel wanednan, Kelcunz. Solet enim Gäuncät maßnam ſpem te deu nilcete tiſtium k ah PIrnuncatr Hantem io 4 2* 1 2 4 1 ö 1 4 ö d COommopent R * 1— 4 loncun n AGunt, Rt hm — „„ 1 an 15 4 4*4 A veht Wehz decn 1* L“ au om 1 mcRant 8 Anen 2 K Ns WNUNRAN 44 mdos 10Opldum 1 4 „„ Ir e 8889 bL 4 ꝑ ARNS A AU NN t 3 55z I„l 1T GAl. 1 ano ezercitu cnl 4 4f 4 AVAAI . 4 ans DOCln 8 4 ¹ 1. en meld e e u 4 4 RE“ * 8 COMMENTARIORVM IN GENE SIM, B 2 13 E R T. E R TI IVS. Qui eſt de Paradiſo. R KM E A210O. SAvE ApDLo breuiter& involutè de paradiſo Difhultas ſcripſit Moſes, vt eius veram& propriam ſententiã bigloriæ Mo- aſſequi& penitus noſſe, viſum ſit omnibus difficil- ſ Seh 4e Alimũü. Sic enim loquitur de paradiſo, vt non obſcu-“ Je. rè indicet eum fuiſſe locum quendã corporeum, aſ- pectabilem, atq; terreſtrem: idéẽ tamen ea ponit in C fua narratione, quæ ad vnum omnia nõ poſſe in vnum aliquem cer- tum terræ locum cõuenire videantur. Quo factum eſt, vt quidã Mo- ſaicam paradiſi narrationẽ non de corporali quopiã loco, ſed de re quadã intelligib li& ſpirituali interpretandam eſſe arbitrentur. Alij verò paradiſum rati locum eſſe corporalem, talem eum tamen de- pinxerunt, qualé nec natura ferre, nec mens humana capere poſſit; multa de ſitu& loco eius mirabilia magis quàm credibilia cõmenti. Nec defuere qui propter immẽſam rei difficultatem, deſperata para- diſi cognitione, Mofaicam eius doctrinam mortalibus in hac vita prorſus inexplicabilẽ& incomprehenſibilem eſſe putauerũt. S. Am- broſius de Paradiſo ſcribere aggreſſus, ita librum exorſus eſt: De pa- Quorund=m D radifo adoriendus ſermo non mediocrem æſtum nobis videtur incutere, quid opmio inex- nam ſit paradiſus& vbi ſit, qualiſve ſit inueſtigare& explanare cuipentibus: h Abale 2 Ile maxime cum A poſtolus ſiue in corpore ſiue extra corpus neſciat, raptumn ſe 7 d, Per. tamen dicat vſque ad tertium cælum, idémque teſtetur ſe ibi audiuiſſe arcana ſ. verba quæ non lices homini loqui. B. Auguſt. lib. 2. contra Pelagium& Ce- 2. Cor 1z. leſtium cap. 23. hanc de paradiſo diſputarionem numerat inter eas, quibus ſalua fide qua Chriſtiani ſumus, aut ignoratur quid verũ ſit, & ſententia definitiua ſuſpenditur; aut aliter quàm eſt, humana& infirma ſuſpicione coniicitur. Quò magis enitendũ nobis eſt, vt nulli parcentes labori, nullisq́; difficultatibus ſuccumbentes, verba Moſis de paradiſo ſubtiliter, enucleatè, ac dilucidè, quoad poterimus inter- Comm. in Gen. Tom. 1. N pretan COMMENT ARIORVN M s ſententiam quam verba ipſa præſe- 4 enter exponamus& fideliter tueamut. Sic autem age- mus,vt nullam refagiamus quæſtionem, nulli difficultati terga ver. tamus, nulliuſque opinionem memoratu dignamein præteritis relin- quamus: nec in boc ei obtéperabimus qui monait quę ſunt tractatu 4 43.... 4 2 1 2ſ.. 2. diGcillima, ſatius eſſe tacita prætetiri quàm attẽtata deferi. Sic enim A ,644. rebus obſcuriſſimis, iildéem que agnitio- 3 ◻ judicio noſtro tes habet, in rebi b ne oulcherrimis, vel ipſum in quærendo ſtudium ‚vel conatus ad re- veriendum, vel qualiſcunque veritatis adumbratio& demonſtratio, equos rerum æſtimarores, nec vacat fructu ſ. 5 43 ſ¼ 4 5 3 JOſcendi tudioios. 28² pretantes, V ferunt, dilig Moſaicæ narrarioni nec laude caret apud 1 lr rp † zrace091. apud res abditas& præltantes cogt E ——— 3 — 1 3 —— 3 1——— — IIF 7 0 KR 7 M0S14 DE PA RA- 3 7 7 terreſtri, in hoc tertio Commentartorum Volu- mine explicata. * EX CAPIIE SECVNDO bi LIBRIGENESEOS. vERS. S. ◻0ω Mm MꝰIö Lantauerat autem Dominus Deus Paradiſum 4* e 25 Voluptatis à principio, in quo poſuit hominem 1 „&Sr uem formauerau: hoduru, Bommnus Dau 3 ò de humo omne lignum pulchrum Viſu U ad in. Veſcendum ſuauè: lignum rtiam Vita in medio Paradiſt ſis 10. lignumque ſcientiæ boni& mali. Et fluuius egrediebatur d 4 locovoluptatis ad ir wandum Paradiſum, qui inde diu- i 11. ditur in quattuor capita. Nomen Vni Phiſon, ipſe eſt qu 12. circuit ommem terram Heuilath hi naſcitur aurum. Et aurum terra illius optimum eſt: ibique nuenitur Bdellium D 13. E lapis Onychinus. Et nomen fluuij ſecundi Geon,: ſe 14. eſt qui circuit omnem terram AEthiopiæ. Nomen Velo 1. fluminis tertij, Ilgris, ipſe Vadit contra AſDrios Fluuius autem quartus ipſe eſt Euphrates. b 4 goca — Ih g — planta 4 4 ½ 4 4 1 t in amot— A 4„ N „* a 4 4. 44 1 4 4 1 4 3 4 1 M 81 Icuk Au Nal 3 11 K r 9 ) ps . ldee h 4 NA 9 „* A &4 4 1 13 4 G UUnew “ 3 4 1. 1 2 * ar II. 3 8 4 4 4 n e 4 ½ 4 N * 4 8 9 . . . *³ 14 8 A * A A. —— ) 5 741 4„ 9„„ 1 2MmMeNrioramn pag. TE SECVNDA N A . 7. 4 NI 4 Fos.n LUerAn. * * p 4* * 4 ulcUTrA„ 3 1 — 5* 1 4 AAII 4„* * 1„ 1At 3(erTedun 4 alI. Et fluutus egfedin 4 3 Dr 2, 6„ 414 * 4. „ 5* 9819 S * 5 6 K 1. rn 5— 17 42 1 9. 94 1 4 6 3 A 3 M A* 4 „ ** 1 1 3 4ℳ 3 md „ en 4 4 „ℳ —* — 3 4 1 1—. 7 ,4 7 1 “ 1 4 . 7 1N GENESIM, L. I B. III. 28; Plantauerat autem Dominus Deus paradiſum Vo- luptatis a principio. LIV p DPlantauerat, licet Hebraicè ſit Plantauit, quia 2=S ... G ramen Hebraæi ſæpenumero abutuntur præteritis per- AOS fectis, denotat plantationem paradiſi non eſſe factam ) 1Eso poſt hominis creationem, ſed ante: vt ea ſit verborum 2 9) U 2 Molis ſententia, lam prius plantauerat Deus paradi- ſum, cum formauit hominem, ideôque ſtatim vt cõditus homo eſt, in paradifam à Deo eſt introductus. Baſilius extrema oratione quæ B-eſt de Paradiſo,& vndecima eſt inter eas quas ſcripſit in Geneſim, ait Paradiſam conditum eſſe à Deo poſt creationem hominis; pro- pterea fortaſſe id opinatus, quod cerneret paradiſi à Deo facti non niſ poſt creationem hominis mentionem fieri à Moſe. Verùm id factum eſt per recapitulationem, qua figura prius facta, poſterius nacrantor; ficut contra per anticipationem commemorantur prius quæ poſterius geſta ſunt,& eſt vtraque figura in diuinis litteris non infrequens. Sed quærer aliquis; Sicut paradiſus ortu prior fuit ho- mine, cur etiam non fuit à Moſe priore loco memoratus? an quò manifeſtum fieret eum præcipuè hominis gratia eſſe à Deo condi- tum? an potius quo magis continente& continuata ſerie tota pa- radiſi hiſtoria pertexeretur? conſitus autem fuerat à Deo paradiſus tertia die, qua die iuſſa eſt terra omnia herbarum& ſtirpium gene- ra proferre. ac licet res omnes ſint à Deo conditæ, ſin gulariter tamen VERS.S. Paradiſus an te creatit ho- minem plan- katus contra Baſilium. Deus paradiſum plantaſſe dicitur; quod is locus præter cætera om- nia terræ loca, eximiæ fuit pulchritudinis& incredibilis amœnita- tis:nam quæ ſunt præſtantiſſima& aliquo in genere excellentia, ea ſoler Seriptura, Dei appellatione inſignire. quemadmodum igitur ſingulariter Deo tribuitur formatio homims propter eius dignitaté ita& paradiſi effectio propter incomparabilem eius loci præſtantiã & iucunditatem: id quod obſeruatum à Baſilio, in exordio orationis, quam de Paradiſo ſcripſit ab ipſo proditum eſt. Paradiſum. NVaE hoc loco eſt Hebræa vox Ià CGan, à Græco& La- — b[tino interprete reddita, Paradiſus, ea ſignificat hortum, duda, vt quidam Hebraicè ſcientes putant à radi- ce Ja Ganan, quod eſt protegere& abſcondere; ¹ quaſi ea voce ſigmficetur hortus, in quo frequen- De vocabulo Paradiſi. tes, ac denſæ arbores, atque proceræ, quæ patulis diffuſæ ramis eos, qui ſub ipſis ſunt inumbrare& protegere poſſint. vel ſic vocatur, quia ſit locus concluſus& circumſeprtus, nullo ad eum adi- tu vel beſtiis vel hominibus patente; iuxta illud quod eſt in Can- N 2 ticis, 1 — 1 f z 3 ö 8 * 1 ͤ ͤ 4 4 1 1 5 4 E 41 1 4 3 4 1 b ͤ o OIOo O OOoOo ö 8 2 1 bræos vocabula, hoc de idem ferè! cleſiaſtæ cap. ⁊. nam vbi nos ibi Hebraice duę voces quas di 94 COMMENTARIORVM icis, Hortus concluſus,&c. Dignum memoratu eſt, duo eſſe apud He. 4 quo diximus Ia Gan,& alterũ AA Pardes, ſignificãtia;& vtrumque reperitur coniunctè in libro Ec. legimus, Eeci mihi hortos& pomaria, ſunt ximus, Ià Gâ& O Pardesenec vox pardes inuenitur in Scriptura niſi ter; ſemel prædicto loco Eeclelia. um punicorum. Septuagint ſtæ, iterum lib.. Eſdræ cap.2. tertio in Canticis ca. 4. in illis verbis, Emiſsiones tuæ paradiſus malor z 4 1. 4 9 9 6 vocem OVS Pardes,vertunt paradiſtum, ſicut etia nonnunquam vo. a Interpretes cem Ià Gan. nec mihi diſplicet quod quibuſdam viris doctis placuil- ſæ video, vocabulũ Paradiſiu, tractũ eſſe ex vocabulo Hebræo OVSN Dupliciter in ſacris litteris ſumi nomen Paradiſi. 3 Pollux lib. 1 1. Tb* 5roμe or,tradit paradifum propriè G non eiſe, ſed Perficam,& Pardes, ſimilitudine, quæ inter vtrumque eſt fidem faciente. lulius recam vocem ex conſuetudine Perſica fluxiſſe in vſum Græcorũ. Sanè Xenophon& philoſtratus paradiſos appellant amœ. niſſima loca, q ſarum, in quibus ſeruabantur uæ oblectationis cauſa comparata erant Kegibus ber- feræ ad Regum venationes. Aulus lb. 2. c. 20. ſcriptum reliquit, quæ ſuo tempore vulgo dicebantur viua- ria,& olim tempore Scipionis atque aliorum purè loquentium La- tinè appellabantur roboraria,à roboreis ſtabulis quihus erant vndi- que ſepta, ea nominari Græcè paradiſos. Suidas notionem huius vo- eis Paradiſus, ſic interpretatur: Paradiſus autem dicitur à e, id eſt, irrigo: inde gerbale tos, mutato ypſilon in iota: alij 52 r Serανοπααιιτναι à collectione herbarum. IN facra vero Scriptura vocabulum Paradiſi vniu deducunt a- ersè ſignilicat locum quemuis amœniſſimum,& ad oblectandum hominem iucũ- diſſimum: qua ſignificatione vſus eſt Moſes in hoc libro Geneſeos ca. 13. cum dixit terram Sodomæ& Gomorrhæ ante Dei vindictam fuiſſe tanquam paradiſum:& Salomon Eccleſ. z. Feci, inquit, mihi hor- tos& pomaria. pro quo habent Septuaginta, Paradiſos. Idem in Camti- cis ca. 4. Emiſsiones tuæ paradiſus, necunon& Ezechiel ca. 28. alloquens Regem Tyri, In deliciis, ait paradiſi Dei fuiſti. Idem ca.; 1. de regis Aſ⸗ ſyriorum potentia& magnificentia ſcribens per quandam ſimilitu- dinem quam Rhetores vocant Allegoriam ‚ait, Cedr jnon fue runt al- .„ 5 22„ꝙ⸗..—, 3.. 8.. 8 2„ u*7.„„ tiores illo in paradiſs Dei, omne lignum paradiſi Dei non eſt aſsimillatum ill — 4 ₰ — ,.„. 5— 4——..—. e pulchritudini eius. Denique in libro Eccleſiaſtici cap. 24. ita loqui- tur dinina Sapientia, Ego ſicut aquæduttus exiui de paradiſo. Nonnun- ?Ae. 2 quam etiam nomen paradiſi dicitur in ſacris litteris nõ de loco cor- poreo, ſed de ſpirituali voluptate& iucunditate: maximè verò de vi- ta illa æterna omnium bonorum voluptatuúmque plenil 1 Beati in cœlis agunt. Hac notione Paradiſi vſus elt D ſima, quam ominus noſter Lucæ 2zů. cum dixit latroni, Hodie mecu'n eris in paradiſo:& Paulus in 4. poſterioris epiſtolæ ad Corinthios cap. 1 2. cum inquit raptum . 1.. 7.. in paradiſum, ibique audiſſe arcana verba quæ non li qui: apud Ioannem item in Apocalypſi cap. z. ſcriptum eſt, eeſſe cet homini lo- . 3 Vincenti Aabo halte cherbi nongba Auodis Kincad . 4 AAurr A dabo edere de ligno vitæ, quod eſt in paradiſé Dei mei. Manifeſtum igitur IN GENESIM, LIB. III. 285 eſt ex his quę dicta funt, hanc vocem Paradiſus, in ſacris litteris non- nunquam dici de loco corporeo, interdum verè etiam de re ſpitituali: vtrobique tamen præſefert ea vox ingentem quandam voluptatem & iucunditatem. V. oluptatis. K EBRAIC eſtIV2 Be Heden, id eſt, in Heden: vox au- tem Heden, ſignificat delicias& voluptates, à radice ꝓ Hadan, quod eſt delectari: vnde nomen frequẽs in ſacris „ litteris Nay Hedna, id eſt, delectatio, nec fide caret, ex Iaßened hac voce Heden deriuatam eſſe vocem Græcam i⁴ονν, que Græcis ſignificat voluptatem, ſicut à quibuſdam eſt proditum. In- terdum autem Heden,in diuina Scriptura eſt nomen proprium loci, quemadmodum animaduerrere eſt infrà cap. 4.vbi dicitur, Cain ha- bitaſſe profagum ad orientalem plagam Heden: quo loco Hierony- mus vocem Heden, non eſt interpreratus voluptatem& delicias, non dubiè agnoſcens ibi eſſe proprium nomen loci. Sic etiam Ezechielis cap. 27. dicitur, Charan& Heden negotiatores tui. Et apud Iſaiam capit. 37.inter alia loca& ciuitates quas reges Aſſyriorum vaſtauerant, re- cenſentur Gozan, Caran,& filij Heden. SINE cauſa autem Caietanus negat his locis vocem Heden ſumi pro eodem, pro quo ponitur in hoc 2. capit. Geneſeos; cm tamen omnibus prædictis locis ſit eadem vox,& eodem modo ſcribatur. Sed Heden, inquit Caietanus, de quo hic agit Moſes,& in quo Adam locatus eſt, fuit poſt eiectionem Adæ ex paradiſo planè inhabitabilis& inacceſſus ho- minibus, propter custodiam Cherubim in aditu eius à Deo poſitam. At Heden de quo Iſaias& Fzechiel ſupradittis locis loquuntur, regio erat culta& habi- tata à mercatoribus prerioſas merces comportantibus in ludæam. Sic Caie- tanus: cui etiam Catharinus eſt aſſenſus. Verùm infirma eſt Caietani argumentatio: Heden namque ante diluuium; quandiu, ſcilicet du- rauit locus ille Paradiſi ex quo dam eiectus eſt, inhabitatus fuit& inacceſſus mortalibus: ſed eo per diluuium vaſtato& deſtructo, ſub- latäque prima illa eius pulchritudine& amœnitate, ad vſum& ob- lectationem hominis, ſi quidem ille iuſtitiam& innocentiam cuſto- diſſet, comparata, deinde ab hominibus coli& habitari cœptus eſt. CvM igitur vocabulum Heden, ſit ambiguum, ſignificans& vo- luptatem& certum quendam locum, in dubio eſt vtro modo in præ- ſentia ſumi debeat. Hieronymus ſumpſit pro voluptate, cùm vertit, Daradiſum voluptatis. Sed quia Hebraicè eſt eꝗρᷣ Be Heden, id eſt, in Heden, ſecundum ſententiam Hieronymi verti deberet ad verbum, ſcet vo De jigniſica. tione pvoc⁴s Heden. An hoc loco vocabulum Heden ſigni⸗ lupta- In voluptate, quod durum eſt, quid enim ſibi vult, Plantauit Deuus in iem, an cerii voluptate? Septuaginta Interpretes relinquentes in ſua tranflatione aliduem locä-. nomen ipſum Hebræum, Heden videntur intellexiſſe ſignificari eo N 3 voca 1 4 — — — — —— —-— Quod dixit Hieronymus Paradiſum eſe faclum ante cælum e terram, quomodo ſit intelligéèdum. 28⁶ 1 4 li vocabulo certum alique ipſa narratione non runt. Mihi quidem locum quendam in tuor nobiliſſimos Eſra,& Salomonem, ſis. Siquidem in deſcrib ſtantias,è quibus locus i gnoſci queat: ait enim Orientalem; irrigunm magno inquit, flauium 1 paladifum. Quibus verbis quis . locum que CO MMENTARIORVM m terræ locum. Quamquam deinde in hac A ſemel eam vocem nomine voluptatis expreſſe- ſimillimum vero fit, ea voce deſignari hic à Mole quo erat Paradiſus. Habeo huius ſententiæ au- cores fermè omnes Græcos Patres: habeo eius approbatores qua- Jebræorum Rabbinos, at que id mirificè cong Kimchi, Abraham ‚Ben ruit cum narratione Mo- endo Paradiſum„ eas ipſe adhibet circum. lle, vbi qualis, quantũſque fuerit liquidò co- fuiſſe eum in regione Heden ad plagam eius quodam flumine, quod poſteà in qua- tuor ingentia& celebratiffima flumina diſpertiebatur. Qineriam illum egreſſum eſſe ex loco Heden ad irrigandum non videt vocem Heden ſigm ficare ndam, non autem voluptatem? quam enim ſententiam haberet, illum fluuium exiiſſe ex voluptate ad irrigandum Paradi- ſum? Ceterùm, admonebo les Paradiſi, quia efſet amœniſſima ſigni torem, fieri potuiſſe — 7. ficata ſit vocabulo Heden, quod t vel regio illa ſonat voluptatem& delicias: vel contra, vt vox Heden ea ratione vt ſignificat voluptatem, tracta fuerit ex illo bis delicatiſſimo atque amœniſſimo. Aℳ principio. EBRAICEeſt, M8WM ₰ 1 21 154 8 44 oco Heden ceu totius or- eſt, edem, vox autẽ 2 Kedem, 3 ambiguæ ſigmficationis eſt, cum enim ſignificet ante 1 ſeu principiũ, poteſt referri vel ad locum, vel ad tempus. 8 Hieronymus tres ſecutus Interpretes, Aquilam, Sy 1 chum& Theodotionem, adtempus referens vertit la- tinè A principio: idem autem in hbro traditionum Hebraicarum in Geneſim, ex eo quod dicitur, Paradiſum factum eſſe à principio, argu- mentatur eum fuiſſe à Deo conditum ante cœlum 8& terram. quod Hieronymi dictum, ſi vt verum tueri volumus, neceſ b iplum non eſſe locutum de Paradiſo corporeo„ſed ſpirituali qu vita æterna, quam electis præparauit Deus ante mundi conſtitutio- nem: vel illud, Ante cœlum& terram, idem ſonare qu ctam cœli& terræ exornationem atque con ſammationem. Nec verò, quia Paradiſus factus fuit à principio, continuo ſequitur, eum ve mo die, vel etiam ante factum eſſe. Etenim apad Ioannem cap. Dominus noſter ait, diabolum fuiſſe homicidam ab initio; quem ta- men conſtat mortis hominis tam ſpiritualis quàm co rporalis, n ante ſextum diem quo creatus eſt homo, auctorem eſſe potuit e. lud igitur A principio, referri debet ad tempus primorum ſex dierum, præſertim autem ad tertium diem quo Paradit communis& peruagata eſt ſententia. 1 g eſt fateri, vel x eſt od ante perfe um elſle conſitum, 41 he d. L mwa⸗ prr 8. on ll⸗ 410 don tec d als e dis moll rhau) i resleent gelic 8 eln on. oc⸗) G doteme eri d AOtie deecan ſgeh jome naru De antiquo more orandi yerſa ad O- rientem facie. An regio O- rientalis ſit fotsus terræ præſiatiſsima-⸗ Du⸗ nomi- netur in ſa- cris hiteris terra orienta- lis. un ocem nomne 1N GENESIM, LIB. I11. 28) E dn ea woce deſt A ArT enimveròo Septuaginta Interpretes per vocem N Kedem, ntAdlla. Hideo banA non tempus intellexerũt, ſed locum: quoniam autem princeps mun- kalten; habec ein di pars eſt Oriens, ſcilicet, vnde capit initium præſtantiſſimus cœle- Raddinos Kin, ehrh ſtis motus primi mobilis: idcirco Græcè ipſi tranſtulerunt 5 ras dra- utce cere, n roxd«, id eſt, ad Orientem: quam lectionem omnes ferè Græci Pa- Paradiſam. äna tres ſecuti& interpretati ſunt. In his eſt Baſilius homilia 11. in Ge- e.. dle lüte neſim,& in Sermone quo tractat verba illa Pauli ad Theſlalonicen. d din ggeftan J. In omnibus gratias agite. Chryſoſtomus& Theodoretus ſuper hoc ienux 1oco, Gregorius Nyſſenus ſuper Oratione cur verſi ad Orientem hu Ane, gacdpa adoremus, Damaſcenus libro quarto de Fide orthodoxa cap, 13. Iſti 1¹ aüpemeda enim tradunt, vetuſtiſſimæ conſuetudinis conuertendi ſe in orando d loco Hadenat oh ad Orientem, hanc eſſe vnam de multis, eãm que præcipuam ratio- er woetn Heinte B nem, quod Paradiſus in quo Adam collocatus eſt,& ex quò propter quad eni e peccatum eſt deiectus, in regione orientali fuerit. In orando igitur prate ad ueman. ſpectamus Orientem, quaſi reducentes in memoriam Merbum il⸗ tem, Heri potule u. lum caſum noſtrum, quo ex beatiſſimis Paradiſi locis in hoc ærum- ata Ht vocabdlolhe- narum& miſeriarum pleniſſimum exilium ſumus extruſi, ſimúlque d vr H... deſiderantes ad cœleſtem Paradiſum, cuius ille imago ſuit, aliquan- Huerit er i Ine.. do peruenire. Ergo in hoc loco vox Kedem ſignificat plagam Orien- R talem, vt ſenſus ſit, Paradiſum eſſe conſitum in parte Orientali re- 2 gionis Heden. Hunc etiam intellectum verborum Moſis habent He- bræorum Commentarij. Certè, extremo capitis z. huius libri ean- dem vocem Kedem, Hieronymus non ad tempus, ſed ad locum retu- C li. Sic enim tranſtulit, Collocauit Deus ante Paradiſam voluptatis Cheru- WNA LA or aned. bim. Vbi cernis vocem Kedem, vertiſſe Hieronymum, non A principio, n evim(aii ſed Ante. Hebraicè autem ſic eſt ad verbum, Poſuit à parte orientali horti ad locum, tduls Heden Cherubinos. 1eetee Bauus QVIDAM putant eò locatum eſſe Paradiſum ad Orientem, quod pars Ori entalis tam in cœlo quàm in terra ſt omnium præſtantiſſi- 1 ma. Illinc enim primus& perfectiſſimus cœli motus ſuam capit in- citationem. Certè regiones Orientis, ſicut eſt India, prædicatione re- 1 rum pretioſiſſimarum quarum ſunt fertiliſſimæ, nobilitauit antiqui- = tas. quamquam lulius Scaliger in opere Exercitationum, quod ſeri- ubec pfit aduerſus Cardanum, exercitatione 99. multa colligit ad proban- dum longè meliora& omni genere laudis præſtabiliora naſci in ter- D Jris: que ſunt cis Perſicum ſinum vſque ad extremam Luſitaniæ oram, 7 quàm in regionibus Orientis, quæ ſunt vltra ſinum Perſicum. 1 VERVM hoc loco prodendum eſt, quod eſt ab aliis proditum ſegane ante nos,& eſt profectò veriſſimum, nufquam in ſacris litteris re- „ um apedlounst gionem quæ eſt vltra ſinum Perſicum tam citeriorem, quam vl- — ancun teriorem Gange, ſub nomine Orientis appellari, ſed orientales 4 Ps cusr cen terras ſimpliciter vocat diuina Scriptura, quæ ſunt citra ſinum Per- un Ife ence ſicum, vt Perſidem, Armeniam, Arabiam, atque Meſopotamiam: t bomo,udhd min Gentes quoque his regionibus propiores comparatione ludæo- ebet ad tempasu rum nominare ſolet orientales, corùmque loca eſſe ad Orientem, 2u0 Daadl ſicut — ——-— — —— 288 COMMENTAKRIOKRVM ſicut Arabes, Idumæos; Amalechitas, Madianitas, Ammonitas& A4 Moabitas, necnon& mare Rubrum, ac mare ſalſum. quapropter lob ui erat Iddumæus, numeratur inter filios Orientis,& tres Magi qui ex Perſide vel Chaldæa vel Arabia venerunt ad Chriſtum dominum adorandum, veniſſe dicuntur ex Oriente. Quinimo ſoler Seriptura ftequenter Meſopotamiam vocare ſimpliciter terram orientalem: Et- enim Geneſeos 19. Iacob profectus in Meſopotamiam iuiſſe dicitur in terram orientalem:& in libro Numerorum capite 23. Balaam ariolus ductus eſſe dicitur ad maledicendum Hebræis, ex montibus Orientis; quem tamen Moſes in Deuteronomio cap. 23. adductum fuiſſe ex Meſopotamia Syriæ ſeriptum reliquit. Legimus quoque in 25. capite jibri Geneſeos, liberos quos ex Cetura ſuſceperat Abra- ham, inter quos numerantur Madian& Epha, ſeparauiſſe eum ab3 Iſaac ad plagam orientalem. EX hisiapparet; terram orientalem in ſacris litteris eam dunta- xat nominari, quæ citra ſinum Perſicum vſque ad Iudæam portigitur. Indiam vero orientalem, licet ea tam Mathematicorum deſignatione, quàm Græcorum& Latinorum ſcriptorum appellatione, verius aliis omnibus terris ſit orientalis; Scripturatamen eo nomine nuſquam eam memorat aut nominat. quo licet intelligere, Heden in quo etat Paradiſus,& qui dicitur fuiſſe ad Orientem, nõ vltra ſinum berſicum fuiſſe; eormque coniectutam vehementer aberrare, qui propterea exiſtimarunt Paradiſum in vltimis terræ oris, ſcilicet in India, vel e- tiam vltra eam fuiſſe, quod Moſes dixerit eum fuiſſe ad Orientem.. Ergo integra huius loci Moſis ſententia hæc erit, Plantauit Deus ba- tadiſum in regione Heden ad plagam eius orientalem. ——— —H———— D I4 P I 7147129. „ Quis locus fuerit Paradiſus, Vbi,& Quantus fnerit,& Curnulo tempore adhuc ab hominibus inuentus ſit, denique, An etiam nunc extet Paradiſus ille terreſtris. Trs IRCOXA verba Moſis de Paradiſo hactenus expoßta, tfæ Gandæ ſunt aliquot quæſtiones, priv ſquam cætera quæ de Paradiſo ſubtexit Moſes, perſequamur. — Paradi⸗- GNN 5— 71... hus fuerui lo⸗ S PRIMA Queſtio. An Moſaica paradiſi deſcriptio pro cus corporalis & terretris guratè de re quapiam intelli bili& ſpirituali. 8 uaplam intellig& 1pirituali.¹ priè intelligenda ſit de loco aliquo corporeo& terreſtri, an potius h- Pphilo Iudæus in extfe- mo lib. de Mundi opificio,& in lib. de Allegoriis legis Moſaicæ, m)- 4„ ſticè duntaxat& allegoricè interpretatur orationem Molis de hace 110;, 1 4 lo,nec. tonis d tel oa nonihl etal bo 1o, 3l tul oltel rereile dodtis 1 cruu 6 men Nel denraqu Jms nocer nalechitas acmarelallma b 1N GENEBSIM, EI B. 111. 289 4e Oren e A diſo, nec aliter cenſet eſſe intelligendam. quem ſecutus Origenes in enen tad Chage tomis ſuper Geneſim, peruertit omnem hiſtoriam paradifi, non ali- 2 OMiente. nin 4 ter quàm figuratè accipi debere arbitratus: itaque paradiſam ponit 2 de hmplaciter— non in terra, ſed in tertio cœlo, ad quem ſeilicet raptus eſt Paulus: ſckus in Meſopota per arbores paradiſi, virtutes angelicas interpreratur: per flum ina ve dro Namerotum in rò, aquas quæ ſupra dorſum firmamenti ſunt. ac licet quidam conẽ- lcendum Ben 5— tur oſtendere Origenem hiſtoricam paradiſi interpretationem non a Deuteron,zwi. W reieciſſe, verbis illis ex 31. homilia eius in numeros in medium pro- t ſcriptum 3 n ductis, Adam poſt peccaium extruditur in ariqam, ante enim non erat in os dn ber Ceens arida ſed in terra,paradiſus namque non eſt in arida ſed in terra: hæc ta- t Madia XEoh d.ec men verba ad Origenis purgationem atque defenſion em parü va- XPPhaxſepaauta. lent: quippe qui ob ſupradictam opinionem à plurimis Patribus dã- . B natus ſit. piphanius certe multa contra hanc Origenis interpreta- encalem in lacris liteien, tionem diſputat, tam in Ancoratu quàm in Epiſtola quam ad loan- um vſqacadludtmm nem Epiſcopum Hieroſolymitanum ſcripſit. 2tam Nathematicorun ein B. Ambroſius in libro qom de Paradiſo edidit, Philonis atque ptotum gpellaune Origenis veſtigia inſiſtens, ſimilia illis de paradiſo ſentit& ſcribit. Scriptutatan en cogonen Idem in libro Epiſtolarum 6. epiſtola 42. quæ eſt ad Sabinum ſcri- er intelligere hebenin pta,vbi poſtremum de paradiſo diſſeruit, lam veteranus, vt inquit 35 fu ipſe, Sacerdos, recenſitis aliorum ſcriptorum variis opinionibus, ementer adenan g tãdem vt ſimilius vero concludit Paradiſum non fuiſſe locum ter- 6 reſtrem, ſed quippiam ſpirituale ac intelligibile, quod ad mentem . 2 1& ſpiritum Adami oblectandum& quodãmodo in hac vita bean- eag kukeut C dum pertinebat. Nõ me fugit eſſe quoſdam qui veram habuiſſe Am- 1bec etn, Plantaanh broſium de paradiſo ſententiam probent ex Commentario eius in 1Sum emssoflcntaec. caput 6. prioris epiſtolæ Pauli ad Corinthios, quòd eo loci dicat Ambroſius, Sicut duplex eſt Hieruſctlem, vna cœlestis altera terreſtris, ita — duplicem eſſe paradiſum, vnum terreſtrem in quo poſitus eſt Adam vi ip ſim .— coleret atque cuſtodiret, alterum cœleſtem ad quem ruaptus eſt Paulus. Ve- 7T4770. rùm ea probatio paruam fidem faceret viris doctis, qui multis nec leuibus coniecturis perſuaſum habent, non eſſe Commentarios illos . in Pauli epiſtolas ex Ambroſij officina profectos. 8 NE multa, etiam Hieronymus videri cuipiam poſſet in eodem ri, IucrfN t,enn verſatus errore, Kiquidem in libro traditionum Hebraicarum inquit, 1 Pr D Patadiſum ante cœlum& terram eſſe à Deo conditum: quod de pa- fadiſo terreſtri non poteſt intelligi. Sed ea verba Hieronymi: vel ita ſunt interpretanda, vt nos ſupra interpretati ſumus: vel patandum „ eſt ca Hieronymum non ex ſuo, ſed ex aliorum ſenſa dixiſſe. neque c Pusdiſo badefn enim obſcurum aut dubium eſſe poteſt, quin Hieronymus àa ſupra- rſtiones priuldeee dicta Philonis& Origenis de paradiſo ſententia vehementer ab- 4. er perſcquanet. horruerit: cum is in Epiſtola quam dedit ad Pammachium de erro- , ſica Punilt, ribus loannis Epiſcopi Hierofolymitani, inter eos hunc quoque co RtaIE Origenis de paradiſo commemoret:& in Commentariis ſuis in Da- aull blobe nielem explanans caput 10. grauiſſimis verbis in iſtos allegoricos „lüs EgSe, Commain Gen. Tom. 1. O paradi ſi —— —— —— — — ———— —;;——C—C—C———Q—Q—ꝑ—ꝑ—QCQC—— — CO MMENTA RIORRVM paradiſi Interpretes inueharur: Conrice gant, inquit„ eorum deliramen. 4 ran qui vm brus& imagines in veritate ſequentes, i 5* conantur euefters ve- ritatem:vt paradiſum& flumina 5 arbores putent allegoria legibus ſe debe- re ſubruere. Sic Hieronymus. S. Auguſtinus in libro de Hereſibus nu. errores Seleucianorum& Hermonianorum hunc quoque §d negauerint paradiſum viſibilem. loſephus primo libro Antiquitatũ, Bafilius ho. milia 11. in Geneſim, quæ eſt de paradiſo, atque vt verbo dicam, omnes propemodum Patres tam Græci quàm Latini, concordi ſen- tentia paradiſum quem deſcribit Moſes, locum fuiſſe corporeum ac terreſtrem exiſtimarunt. quanquam non putauerint cuiquam in- ſt ſenſum hiſtoricum paradiſt, etiam alios ſenſus B terdictum, vt pol b myſticos,& allegoricas interpretationes afferre non poſſet. Quini. mo Auguſtinus initio libri. 8. de Geneſi ad litteram, tres de para. diſo refert opiniones: primam tantum ſpiritualiter, alteram tan- tuͤm corporaliter, tertiam vtroque mo paradiſi hiſtoriam inter- pretantium. hanc vlcimam omnium maximè probari ſibi affirma- uit. Quod non ſic eſt intelligendum, vt velit Auguſtinus hiſtoriam paradiſi partim corporaliter. partim ſpiritualiter eſſe interpretan- dam: vniuerſa nãque ſecundum ſenſum hiſtoricum corporaliter eſt intelligenda: ſed verbis illis Auguſtinus ſignificauit, rectè atque vii- liter eos feciſſe, qui deſeriptionem paradiſi primo ſecundum ſen- 290 59*inter numerat, qu CAETERVM, ſam hiſtoricum& literalem expoſuerunt: deinde pet ſenſum my- 0 ſticum ad interiores& ſublimiores quaſdam rerum ſpiritualium à& cœleſtium intelligentias applicuerunt nam quid Auguſtinus de hi- ſtorica paradiſi expoſitione ſentiret, clariſſimè oſtendit in libro 13. de Ciuitate Dei extremis verbis z1. capitis: cum enim allcgoricam quandam paradiſi expoſitionem commemoraſſet, ſubiungit hæc verba, Iſta,& ſi qua alia commodius dici poſſunt de intelligendo ppiritua- liter paradiſõ ne mine prohibente dAicantur, dum tamen& illius hiſtoria ve- ritas fideliſſima rerum geſtarum narratione commendata credatur. Hæc Auguſtinus. SEp nallus veterum meo iudicio luculentius hoc de quo agi⸗ mus expofait, quàm Chryſoſtomus qui homilia 13. in Genefim hoc modo ait, Ideo Moſes deſcribens paradiſum,& nomen loci in quo etal, ſoilicet Heden,& plagam orientalem quam peclabat„& nomina fluminum 3 naradiſo egredientium fere nota omnibus, tam ſubtiliter& accuratè enarta- nit: Vt non liceret nugari volentibus decipere ſimpliciores dicendo nulum huuſſe in terra paradiſum ſed in cælo,& alias fabulas ſuaque ſomnia iallan- do. Nam ſiium Moſes tantam in deſeribendo paradiſo diligentiam poſue- ritnihilominus tamen fuere nonnulli fabulantes non fuiſſe ſuper terram pa- radiſum, müultdäque alia à dock ina Moſis alieni ima inducentes,& verba eius aliorſum quam dicta ſunt detorquentes: quid futurum fuiſſet, ſi non tan minutatim, tam dilucide, denique tam enucleats paradiſum eferillla M 14 ſcood- Multau JHdec nem mnean odot vnof elle pec dim ctun düc cam ( 0o 409 U 4 31 1 N GENESIM, I. I B. 11 I. 291 1 A lIta Chryſoſtomus. Hoc ipſum docuit Sophronius Patriarcha Hiero- ſolymitanus in ea Epiſtola que recitata eſt à ſexta Synodo generali, actione 11.& poſteà in actione 13/ab vniuerſa Synodo approbata. CERTE, vniuerſa narratio Moſis apertiſſimè demõſtrat paradi- ſum fuiſſe locum quendam in terra corporatum& aſpectabilem, omni genere voluptatum ac deliciarum abundantem. cum enim ea narratio non minus ſit hiſtorica quàm aliarum rerum quas prius memorauerat Moſes, profecto verus& germanus eius hiſtoriæ ſen- ſus id debet, ſine controuerſia cenſeri, quem reddunt verba Moſis ſecundum propriam& vſitatam corum ſignificationem ſumpta. Multa item licet obſeruare in narratione Moſis: quæ huic ſententiæ B fidem aſtruunt. ait enim paradiſum fuiſſe in regione Heden ad oriẽ- talem eius plagam locatum, extra quem conditus eſt homo, ſed mox in eum à Deo introductus, vt ipſum coleret& cuſtodiret: fuiſſe in eo arbores aſpectu amœniſſimas& guttatu ſuauiſſimas, irrigatum eſſe vno flumine poſteà diducto in quattuor flauios, eorümque duos eſſe Tigrim& Euphratem: ex eo loco Adamum eſſe à Deo propter peccatum inobedientiæ eiectum, poſitúm que in aditu eius Cheru- bim, ſcilicet ad hominem ingreſſu prohibendum: Euam vidiſſe fru- ctum arboris ſcientiæ boni& mali, decerpſiſſe, comediſſe, eden- dümque Adamo dediſſe:& alia his ſimilia, quæ paradiſum fuiſſe lo- cum corporatum& terreſtrem non dubiè demonſtrant. CVvR autem quos ſupra dixi Auctores, doctrinæ ac vetuſtatis au- C⸗ctoritate præſtantes, negauerint paradiſum fuiſſe locum terreſtrem: equidem reor illam eſſe cauſam, quod putarent non niſi figuratè& myſticè intelligi poſſe quæ docet Moſes de immortalitate quam e- ſus arboris vitæ præſtabat homini: de arbore ſcientiæ boni& ma- li: de origine quattuor fluminum ex vno paradiſi flumine: de ſer- mocinatione ſerpentis cum Eua eiùſque maledictione: de inambu- latione Dei poſt meridiem in paradiſo ad auram: de tunicis pelli- ceis quibus Adamum& Euam peccari conuictos Deus induit: de Cherubim cum gladio verſatili& flammeo ad cuſtodiam paradi ſi collocato. Verùm hæc omnnia propriè atque hiſtoricé intelligenda & interpretanda eſſe, nos infra ſuo quodque loco interpretantes do- D cebimus. Fv IT quorundam noſtri temporis ſententia, quam fuiſſe tamen Bi leer aun antiquiorem, arguit commemoratio eius apud Hugonem de S. Vi-„i, P.,eſe. ctore in libro ſuarum Annorationum in Geneſim, Paradiſum quem ſum quem de- deſcripſit Moſes, non fuiſſe definitam aliquam regionem aut cer- ſeribit Moſes, tum quempiam terræ locum: ſed nomine paradiſi, denotari vni- fuſe ein ,2. uerſam rerram quæ in primæua conditione ac ſtatu ſuo ob exi- nennh, vrhe, miam bonitatem, amœnitatem& fœcunditatem, erat tota quaſi u inexordio hortus quidam amœniſſimus& tanquam paradiſus: quemadm o- mundi amæ- dum infra ca. 13. dicitur Sodoma& Gomorrha fuiſſe quaſi paradi- niſzimus erat. ſus Dei. Illlũ aurem fluuium quo paradiſus irrigabatur, aiunt intelli- 0 2 gendum 4 4 6 1 3 4 1 1 ö G öͤͤ 1 1 4 ͤͤ ö 4 1 4 3 ö ͤ ö 1 1 öͤͤ ͤͤ 4 129² 1 ſe in gendum eſſe ip S 4. TI eogonia,& in gare dicitur yniuerſam 8 1 5 5 6 erra irrigatur, ex Oceano(vt vetus fuit Philoſophorum& Posta- 5 S 4 .. 8 rum opinio, nec ſane al & occultos te C0Mℳ MENTARILORVM ſum Oceanum, quem nomine fluuij Heſiodus in A Odyſſea Homerus appellant. Oceanus verd irri. terram, quod omnes dulces aquæ quibus liena diuinæ Scripturæ) per ſubterraneos 4 8 rræ meatus promanant. Oceanus porrò] quattuor alla flumina fundere dicitur, non quod cætera ex eo non habeant originem, ſed quia hæc tanquam maxima& nobiliſſima atque ce- 8D8».... 8. lebratiſſima, vifa ſunt præcipueè memoratu digna. Verùm hancopi- nionem, vel ſimplex ipſa narratio ur ter confutat. Quomodo enim intelligi poreſt Paradiſum quem de- ſeripſit Moſes fuiſſe vniuerſam terram, cum diſertè Moſes doceat fuiſſe eum in regione Heden verſus plagam Orientalemextra quem ¹ Moſis,& vehemenrer& euiden. cum factus eſſet homo, eſt in eum poſtea introductus,& mox Tertulliani de ſitu Paradiſi ſententia. Deſcriptio Pa radiſi terre- ſtris ſecundus Baſilium, E- phram Da- maſcenum, G Iſiderum. pfopter pPe cuſtodien uæer narratione colligere licet, de vniuerſo terrarum orbe dici nullo mo- blimitatem loci in quo erat, nulla ſii parte tenebras admittens, ſed exorien- tium ſyderum ſplendore ſemper illuſtratus, in quo nulla erat immodica ven- torum vis, nulla tempeſtatum procella, nullius hyemis horror, non nimia veris humiditas, non torrens æſtatis ardor, non moleſtà& noxia autumni ficcitd, eccatum admiſſum ex eo eiectus, poſito ad eius aditum dum terribili Cherubino: hæc enim& alia quæ ex eadem do poſſunt. ——————— 9 V AES 710 I. De loco& ſitu Paradiſfi. ES QAvAM tractare aggredimur, plena obſcuritatis( ) ac diflicultatis, Scriptoribus inter ſe maxima opinionũ varietate valde diſſidentibus, quibuſdam etiam wita, ſeu verius dicam, incredicilia de paradiſi loco poſituq; drodentibus. Viſum autem nobis eſt ad planiorem& pleniorem huius quæſtionis explicationem multum conferre polfe, ſi nobiliores& celebriores Auctorum ſententias ſigillatim comme- moremus, expendamus, diiudicemus. TERTVILIANVS in Apolegerico aduerſus Gentes ait, Para- diſum locum eſſe diuinæ amœnitatis, recipiendis Sanctorum ſpiri- tibus deſtinarum,& maceria quadam igneæ illius zonæ à notitia orbis communis ſegregatum. in extremo autem pſit de anima, affirmat ſe proprium de Paradiſo librum edidiſſe quem fi nunc haberemus, propriam eius de paradiſo ſementiam liquidius cognoſcere poſſemus. S. Baſilius in Oratione de Paradi- ſo, his verbis eum deſcripſit: Paradiſus, in quit, locus erat qeliciis omni- fariam affiuens, omnem creaturæ ſenſibilis exſuperans pulchritudinem: ob ſu- ſad temperata& pacifica omnium temporum inter ſe conſonantia ita Vt quod in libro quem ſcri⸗ D auliich ſlaeron t tumn m hnͦ leyn ſaöloper luxcepte Maluse garem aegO, dOccar — lbe voui lat hjete. Alle he 4 D 6 5 ½ ** 1. 14ll. 1 1 e NaP A Pno 4 △ * * IA VIN4 4 Mer le mum IN GENESIM, LI B. III. 293 A quod in quaque anni tempestate optimum& iucundiſſimum eſt, in ſe haberet, ſcilicet veris amoœnitatem, vbertatem æstatis, autumni bilaritatè, hyemis otium & quietem: eius terra pinguis erat eõ mollis, omniumque bonorum& volupta- tum fertilis quam veriſſimè dixiſſes fluere lacte& melle. B. Ephræm Syrus æqualis& familiaris Baſilij in Commentariis ſuis ſuper Geneſim, quod opus nunc non extat, ſed illud citat Moſes Barcepha Syrus in libro ſuo de Paradiſo, quem librum nuper Andreas Maſius è ſermone Syriaco in Latinum elegantiſſimè conuertit: E- phræm inquam, tradidit omnem terram à nobis habitatam vndique cingi Oceano, vltra quem eſſe immenſam propemodum terram to- ti Oceano circumiacentem, in qua locatus eſt Paradiſus. Damaſce- nus libro 2. de Fide orthodoxa, capite 11.ita deſcripſit Paradiſum: Eſt, inquit, locus, Dei manibus in Heden ad Orientem mirabiliter conſitus, om- nis latitiæ ac voluptatis promptuarium, omni terra excelſior, optima tempe- rie cœli, aëre ſubtiliſſimo& puriſſimo, plantis ſemper virentibus ſuauiſſimum- que odorem ſpirantibus, plenus lumine, vniuerſa ſenſibilis vennſtatis& pul- ehritudinis excellens intelligentiam. Diuinus profecto locus, mirifice congruens primi hominis dignitati: in quo nullum animal habitabat„ ſed ſolus diuinarum manuum faltura homo. IsSIDORyVsS libro 14. Etymologiarum. cap. 3. hæc ſcribit de Pa- radiſo: Paradiſus eſt locus in Orientis partibus conſtitutus, cuius vo- cabulum ex Græco in Latrinum vertitur hortus. Porro Hebraicè di- citur Heden, quod in noſtra lingua deliciæ interpreratur:& vtrum- que iunctum, facit hortum deliciarum: eſt enim omni genere pomi- ferarum arborum conſitus: nonibi frigus, non eſtas, ſed perpetua adris temperies: è cuius medio fons prorumpens, totum nemus ir- rigat: diuiditürque in quatuor naſcentia flumina: cuius loci poſt peccatum hominis aditus intercluſus eſt: ſeptus enim eſt vndique rhomphæa flammea, ita vt eius cum cœlo penè iungatur incendium. Cherubin quoque, id eſt, Angelorum præſidium arcendis ſpiritibus malis ſuper rhomphææ flagrantia ordinatum eſt, vt homines flam- ma, aͤngelos verdò malos Angeli boni ſummoueant, ne cui carni nec ſpiritui tranſgreſſionis aditus pareat. Rupertus libro 1. de Tri- nitate& operibus eius. capit. 37. Paradiſum ait fuiſſe locum amgœ- niſſimum& cœlo proximum. Ambroſius Catharinus citat ſenten- tiam quandam Auguſtini de Paradiſo, neſcio ex quo libro eius ad Oroſium, quæ ſic habet: Paradiſus in Oriente ſitus eſt, immenſõ Oceano interiecto, anostro orbe longiſſimè remotus, pertingens vſque ad lunarem cir- culum: vndeé illuc aquas diluui; perueniſſe minimè dicitur hic locus ob primi hominis reatum intercluſus eſt, neo vlli animantium datur ad eum aditu. Hæc Catharinus ex Auguſtino: in cuius tamen nullo libro mihi quidem eam ſententiam inuenire contigit. Theologi ſcholaſtici aſſignant eam Bedæ, ſed nec Beda eam habet vel in ſuo Hexame- ron, vel in Allegorica libri Geneſeos expoſitione. Illud ait dunta- xat, Paradiſum eſſe locum ab hominum cognitione remotiſſimum. O 3 Illa Toan. Dama- ſcen: de ſitau Parad iſi, ſen- fentea. 4 1 3 1 1 H 4 1 4* ö ͤ 4 6 31 1 4 3 4 5 4 3 * 1 1 33J 4 1 * 1 1 1 4 8 * 4 6 E . 3 3 71 * 3 b h ͤ 1 6 ͤͤ ͤ 1 1ͤͤ ͤ 1 4 COMMENTARI ORVM i& Magiſtri eius Rabani, quam Magi. 4 294 2 itur ſententia fuit Strabi& 5 Sal diſtinct. 17.& Hiſtoria ſcholaſtica ſupet Illa ig ſter ponit lib. z. ſententiarum, libro Geneſeos,capite 13- EX SVPRADICGTISA eſſe quæ de paradiſo multis Scr .. X eſt, Paradiſum immenſo pene uctorum ſententiis licet intelligere, duo iptoribus placuiſſe videantur: vnum Oceano interfuſo diſtare à terra no- Cur multi pu ſtra: id autem propterèea dixiſſe videntur, vt in promptu habere poſ- tauerint Pa- ſent quod reſponderent percontantibus. Cur Paradiſus fuerit in- w7e I acceſſus hominibus,& ad hanc diem à nullo repertus. alterum eſt: num, Gex- Paradiſum fuiſſe in loco altiſſimo,& vt quibuſdam viſum eſt, otbi tra hunc no- lunæ proximo. Tantam autem altitudinem tribuerunt Paradiſo tres ſium terra Ob cauſas: Prima fuit, ob ſalubritatem habitationis, quod illuc nul- ebene,aahe. lum ex rebus ſablunaribus incommodum& detrimentum aſpira. I Plo vicinus, viſus eſt illis eſſe tranquillil- ne proximum re poſſet. Locus autem co cœlo. ſimus& temperatiſſimus„& ad conſeruaudam howinis valetudi- nem vitàmque producendam accommodatiſſimus. Certè Solinus capite 16.annotauit, in ſummo Atho monte, qui locum vnde cadunt imbres putatur excedere; oppidum eſſe Achrothon, vbi dimidio longiorem quàm alibi vitam degunt incolæ: quos ob id Græci vo- cant aupoiec, nos dicetemus longæuos. Secunda cauſa fuit, quò poſſent Paradiſum vindicare ab exitio quod omni terrarum orbi diluuium attulit, quod omnes terræ montes operuiſſe, quindecim cubitis vel alriſſimos ſupergreſſum, Scriptura tradit. Cum autem compertum ſit, eſſe quoſdam montes qui regionem ventorum 8&0 ſcendant: neceſſe eſt locum Paradiſſ imbrium verticibus fuis trat um eſſe pro certo habent, ex- quem à diluuio inuiolatum& intact celſiſimo in loco& cœlis viciniſſimo eſſe collocatum. Tertia cauſa fuit, quod quatuor flumina quæ Moſes narrat è Paradiſo egredi, non poſſent per hanc noſtram terram tantopere à Paradiſo diſſitam fer- . aplu ri, niſi locus Paradiſi altiſſimus eſſet, vnde ſeilicet præcipiti laplu cadentia& ſubter vada Oceani delata, variis poſtea in locis in hanc noſtram terram exilirent. S1 Qyis autem ex iſtis quærat, ſi Paradiſus tanto interfuſo O- ceano à noſtra regione diſtat, quemadmodum illinc bowines pii⸗ mum in hanc noſtram terram traiicere potuerint: ſius& Cyrillus prodiderunt, Adamum ex regione paradiſi profe- ctum, alij quam plurimis peragrat is regionibus veniſſe in Iudæam, ibique mortuum,& ſepultum in monte Hieroſolymitano qui à po- ſteris, quod primi hominis caput contineret, mons Caluariæ ap- pellarus eſt. ad hoc reſpondent iſti duv pliciter: alij enim aiunt primos illos homines fuiſſe Gigantes& proceriſſimæ ſtaturæ, ideoq́ue in hanc terram noſtram par vadoſum mare pedibus tranſmeare po- tuiſſe, alij reſpondent vſque ad diluuium priſcos illos homines co- luiſſe terram Paradiſo vicinam, noſtram verò terram vſque ad id tem- poris vacuam planè hominibus deſertämque faiſſe. diluuio igitur cxteris nam& Athana- D 1 retetis ranloe 85 tentſt nm al rulac dipio, dlcund uum Oo recani Ockan Raa “ 8 IA 1 4 94 Placniſſe a. N Vs e Ocean.„ liertuſo 3 41 * 1 ö 88 A cæteris pereuntibus, octo homines arca in hanc terram noſtram eſſe 1N GENESIM, LI B. III. 195 tranſuectos. Atque hæc iſti de loco Paradiſi cenſuerunt. b S Ep illa ipſa duo ab iſtis probata& ſcriptis prodita, adeo fide ca- rent, vt longam non deſiderent refutationem. Nam quod aiunt, ter- ram Paradiſi ab hac noſtra immenſo quodã Oceano eſſe diſiunctam, nullam habet veriſimilitudinem, nullam ſpeciem probabilitatis. Prin- cipio, quod iſti aiunt terram noſtram vndique circunfu ſam eſſe& circundatam Oceano,& vltra Oceanum eſſe alteram terram quæ to- tum Oceanum ambiat, falſum eſſe ſatis ſupêrque hoc noſtro tempo- re nauigationibus Hiſpanorum& Luſitanorum, qui totum fermè B Oceanum& otbem terrarum pernauigarunt atque peragrarunt, ex- ploratum& compertũ eſt. Deinde, quis credat terram illam vlterio- rem Oceano, tanto maiorẽ hac noſtra, ab exordio mũdi ad hanc diem omni prorſus hominum habitatione deſertam& vacuam fuiſſe? Po- ſtea, perſpicuis verbis docet Moſes Paradiſum fuiſſe in regione He- den, quam non procul faiſſe Meſopotamia vel Arabia, ex verbis Iſaiæ & Ezechielis quæ ſupra retulimus, non obſcurè cognoſcitur. Præ- terea, ridiculum eſſet voluiſſe Moſen deſcribere& notum facere Pa- radiſum per ea loca quæ ſunt in noſtro orbe, ſi Paradiſus extra hanc noſtram terram fuiſſet: quid enim ad notitiam Paradiſi percipiendam profuifſet nominare flumina ex Paradiſo profluentia, eorumque curſus per notiſſima noſtri orbis loca declarare? Ad hæc, quid opus erat ad arcendum hominem ab ing aditum munire? ſatis enim fuiſſet hominem extrudere& eijcere in Refellitur il- lud, Paradi- ſum fuiſſe vl- tra Oceanum. greſſu Paradiſi tanta cuſtodia eius hanc noſtram terram, nemo enim illuc tantis terræ mariſque ſpatiis interpoſitis remeare potuiſſet. Nec ſanè poteſt ſatis intelligi, nedum credi, quatuor illa flumina Paradiſi, quorum origines& curſus in hac noſtra terra cernuntur, ex illa tam remota& longinqua terra ampliſſimi Oceani interpoſitu, in hunc noſtrum orbem deuenire po- tuiſſe. nam quod aiunt ea ex altiſſimo Paradiſi loco præcipitata,& ſubter Oceanum delata in hanc noſtram terram erumpere, quis non videt eſſe ab ipſis confictum potius, ne nihil dicere viderentur, quàm vt aliquid quòd probabile futurum eſſet, ſe dicere putarent? IAM verò quòd tradũt alij, tantã eſſe Paradiſi altitudinẽ, vt faſtigio ſuo orbẽ lunę attingat, vſque adeò non ſolũ nõ eſt credibile, ſed etiam ridiculum, vt in eo refellendo orationẽ ponere ſuperuacaneũ videri poſſit. Putarunt, ſcilicet iſti, illiuſmodi locũ cõmodiſſimũ eſſe habita- tioni hominis ac ſaluberrimũ, qué tamen manifeſta ratione conuin- citur, incõmodiſſimũ eſſe homini& omnino inhabitabilé. Primo qui- dem ob viciniam ſolis atque aliorũ ſyderum: tũ ob elementũ ignis eo loco proximè cœlo lunæ ſubiectum: deinde propter agitationem& perpetuam volubilitatem illius loci, rapidiſſima cœli vertigine cõti- nenter circumacti. prætereà, interuallum quòd eſt àterra ad orbem lunæ, Ptolemæus& Alphraganus docent eſſe ferè ſepties ac decies maius diametro terræ, hoc eſt, tota ipſius terræ longitudine: quæ diſtan Refutatur il- lad de altitu- dine Paradiſi yſque ad vi- ciniam cæli. ͤ — “ —— COMMENTARIORVM. 296 diſtantia com purationè n tum mi la, adiectis nouem menim eſt interualluw inter terram millibus nongentis triginta ſeptem: tan- & orbem lunæ interpatens. Si tu 4 jgitur paradiſus culmine ſuo attingit cœlum, neceſle eſt ipſum ha. buiſſe pro baſi vniuerſam terræ amplitudinem ‚adde quod tanta ba. radiſi altitudo ad orientem nobis oppoſita,& vndique conſpicua at- Jlis eſſet,& magna ex parte ſolis illuminationem nobis Propter manifeſtam iſtius ſententiæ abfurditatem, quidam voluerunt eam in bonam partem interpretari, dicenres id fuiſſe di- tum ab illis per hyperbolen, non quod ita res eſſet, ſed vt per hu- 4 bgeretur ſumma Paradiſi ſublimitas iuſmodi exaggerationem intel ſirudo. n 2 9 2 & celſi 5 2 I ho 2S 144432 in prima parte queſtione 93.ait, id eſſe dictum per fimi- 2, quod ſcilicet Paradiſi locus amœnitate, ſalubritate& tra- ſtnulis eſſet regioni cœleſti, quæ incipit à luna. Alexandet de Hales ſignificari ait, Paradiſum eſſe in aëre quieto& tranqpillo, qui ſuperior eſt hoc noſtrati atre inquieto ac turbulento:& locum aradiſi eſſe vbi finis eſt& terminus exhalationum& vaporum, quo- am fluxus& progrte ſus lunæ poteſtati ac efficientiæ attribuitur. e Alexandri proximè abeſt, ſi tamen abeſt, To⸗ ſum fuuſſe im ſtatus, qut in 2. caput Geneſeos quæſt. 9.& in 13. caput eiuſdem li- rem⸗ 7e. 5ri quælt. 107. affirmat, Paradiſum non peruenire vſque ad orbem x, ſed excedere tamen oras& terminos huius noſtris acris tur- que caliginoſt,& eſſe ſupra mediam 7 9 tus Pu-. Torkatu P* A B hac 0 pinion tans Paradi- ſ udrema gione Aertse 1 75 4 34 121 gon] M 24. AI2r 1““ terræ montibus minimum viginti cubitis: ita vt aquæ di- 1 cunctos montes quindecim cubitis ſupergreſſæ ſunt; lo- =. 2„„ 8 1 24=.... 421 Paradiſt attingere non potuerint. Sed hæc Toſtati opinio nibilo Cumm magis probabilis eſt prioribus am confutatis. Eſt enim tertia re- 1 DUS 41118 4 „ Guc. ‿ gio acris omnino inhabitabilis homini ob uimiam eias ſiccitaté, in- gétem ardorem, vehementem agitationé ac volubilitatem ex vicinia clementi ignis, ex raptu& vertigine cœli,& ex multitudine cor- potum inflammatoruam: vt ſunt cometæ qui in ea regione gene- rantur: nullus ibi flat ventus, nullus refrigerat imber aut ros, nulla fluminam& fontium origo, nullus ſtirpium ſatus, nullus herbarum viror,& nullas flos nulluſque fructus eſſe poteſt. Eſl acr ille tenuil- K 5 9, 4 ſimus& ſicciſſimus& admodum calidus, atque ob eam iplam cau- 4 68 3 1 3 4. 2. 5 1*.. ſam reſpirarioni hominis& refrigerationi cordis minime con- neniens. De altitudi- ne monttum⸗ d We, ſu Olympi, 41- tho G At- lautis. NEc firmum eſt quod afferunt iſti de altitudine montis Olympi pra locum nubium, imbrium ac ventorum, quam prædicar Soſi- nus capite 14. aut dewonte Athotantæ ſublimitatis, vt celſior loco nubium& ventorum esiſtimetur, argumento cinerum qui in aris in cacumine eius extructis poſt ſacrificia relicti, nec ventis difllan- tur ac diſſipantur, nec imbribus eluuntur: aut quod ſcribit Plinius libro oſtrorum milliarium continet milliaria een A regionem acris: de- O in tertia regione aëris eſſe locatum; celſiorèmque eſſe omni- lbro ſe⸗ et vod edarob epere lupuit uawa ntfuer 3 inler etuam. 4 0 cla AA IN GENESIM, LIB. per nubila arque in viciniam lunaris circuli qua ſpectat Africam elatus, nemoroſus eſt, ſcatebris fontium irriguus, fructibus omnium generum ſponte naſcentibus ſic abundans, vt num quã ſatietas vo- luptatibus deſit. Hæc dico, quæ iſti ad confirmandam opinionem ſuam afferũt, in firmiſſima ſunt, partim quia fictitia& fabuloſa ſunt, yt fatetur Plinius, partim quia nihil eos iuuant, cum mötes illi lon- gè inferiores ſint celſitudine quam ipſi tribuunt Paradiſo. quin- etiam Auguſtinus libro 3. de Geneſi ad litteram capite 2. de Olym- po citans verſum illum Lucani, Nubes excedit Ohympus. Pacem ſumma tenent, ſubdit, In vertice Olympi perhiberi aërem eſſe adeo tenuem, vt ne- que nubibus obumbretur, neque turbetur ventis, neque alites ſuſti- nèére queat, neque ipſos homines, ſi qui forte vel ſacrificandi vel in- ſpiciendorum ſyderum cauſa illuc aſcenderint, craſſioris auræ ſpi- ritu alere poſſit: eſque ferre ſecum ſolitos ſpongias plenas aqua, vnde ſugant identidem humorem ad refrigerandum cor, aliter enim ob ſummam illius aëris tenuitatem& ſiccitatem viuere non poſſent. Ex quo ſatis apparet, duo illa fundamenta quibus iſtorum de al- titudine paradiſi nititur& fulcitur opinio, valdè fragilia& imbecil- la eſſe. Primum fundamentum erar, tantam ſublimitatem loci con- uenire Paradiſo propter ſaluberrimam hominis habitationem: at- qui oſtenſum eſt, locum cœlo proximum, im mo etiã qui ad tertiam regionem aëris pertinet, multas ob cauſas non eſſe hominis habita- tioni conuenientem. Alterum fundamenium erat, ne videlicet aquæ diluuij obruerent& perderent locum paradiſi. Sed hoc eos moue- re non debuit, primo, quia ſi ad verba Sctipturæ ſpectent, vix pote- runt paradiſum ab inundatione diluuij vindicare: quippe apertè in- quit Scriptura cap. 7. Geneſeos, diluuium operuiſſe omnes montes qui ſub cœlo erant; operuit igitur etiam paradiſum. quod ſi ab illa generali ſententia neceſſario putent excipiendum paradiſum, nulla ſanè ratio cogit propter aquas diluuij, tantæ ſublimitaris paradiſum facere. Quare Scotus in 2. ſfententiarum diſtinctione 17. quæſtione 2.0pinatur, ſicut diluuium generale non naturaliter ſed miraculo fa- ctum eſt;ita quoque miraculo factum eſſe, vt paradiſus à dilunij exi- tio ſeruaretur. liaque fingunt iſti, cum eluuione illa aquarum cæteræ omnes terræ obruerentur, perueniſſe aquas prope paradiſu mo ibique immobiles conſtitiſſe, ſcilicet ad ſimilitudinem eius quod olim in mari rubro& in flumine Iordanis à Deo factum legimus. Quanquaã pParadiſum diluuio illo vaſtatum ac deſtructum eſſe nec pauci nec temerè arbitrantur. Sed quia arduam hoc habet diſceptationem, di- ligentémque depoſcit explicationem, paulo poſt ſeparatim à nobis pertractabitur. b Comm. in Gen. Tom. 1. P A L 11 1II. 297 A libro z. capite 1. de Atlante monte, qui è mediis arenis in cælum ſu- Lib. z. Pharſaliæ. Euertuntur duo pradiclæ opinionis fun⸗ damenta. An dli luuium attigerit locu Parad iſi. FEoο 1 4. Ioſue 3. —ͤ ͤ — — ————— —oↄ--——— 8 Paradiſum „.„, 4 ſe ſub He- ** quunoctiads, 1. guorundam 60 binlo⸗ 4 1298 COM MENTARIORVM ALIIputarunt ſub Aequinoctiali aut non procul fuiſſe paradi- A ſum, rati ſummam llis in locis eſſe cœli temperiem, ob perpetuam dierum arque noctium æquabilitatem, nunquain immodico vel fri- oore vel calore. Hanc opinionem ſequitur Bonauentura in 2. ſenté- tiarum, diſtinctione 17. quaſi probatam Doctoribus, eandémque de- fendit Durandus ibidem. Sed B. Thomas refellit eam argumento re- gionum quæ ob vicinitatem Lonæ torridæ, ſolis ar dore vehementer nfeſtätur,vt Aethiopia,& interiora Afticæ ac Libyæ. vide ipſum pri- ſt. 102.Scotus in 2. diſtinct. 17. illo præterea vtitur ar- gumento, ſolem, cum eſt remotiſſimus ab Aequinoctiali, vt eſt in Tropicis, eſſe tamen propinquiorem illi, quàm in media æſtate fer- uentiſſimiſque caloribus, multis Galliæ 8& Germaniæ populis; quo circa nunquam loca ſub Aequinos iali minus calida eſſe, quàm ſit Gallia& Germania in media æſtate. Verùm neutra opinio in to- zneque omnibus ſub Aequinocäiali vel in. vel temperies cœli, vel intem- tum aut vera aut falſa eſt ter duos Tropicos regionibus, par eſt ve oſi Ioannis, Monomotapa⸗, In- lgo dicitur Cabo verde, ardore ſolis peru- veries. Siquidem latiſſima regio Preti ſula S. Thomæ,& quæ vu regio Americana, vulgo dictus Nouus orbis, inter pleriſque locis tem perata eſt, maximè in ma patte duæ 3 runtur: contra, duos Tropicos interiacens, p prouincia Peruana. Ex quo liquet, temperiem, vel intemperiem celi in variis terræ locis,& regionibus non peruenire tantům ex ipſo climate cęli, ſed maximè ex aliis cauſis; velut ex frequentia aut rari- tate horum aut illorum ventorum; V rum tam terreffrium quàm pluuialium;vel ex ſitu regionis aut mõ⸗- tanæ aut campeſtris, vel denique ex vicinitate, aut longinquitate maris proficiſci. Hæc igitur ab aliis de loco paradiſi prodita ſunt- Ego paradiſum& in iis regionibus quas Tigris& Euphrates præ- terlabuntur,& non procul Meſopotamia fuiſſe arbitror. Sed hoc pla- nius oſtendam,& facilius probabo in extrema huius tractationis parte, poſtquam interpretatus fuero quæ de paradiſi fluminibus in- fra ſcribit Moſes. — QVAEͤSTIO III. Quantus fuerit locus Paradiſi,& cur ſit à Deo con- ditus, paruo vſui futurus homini. 3E magnitudine Paradiſi nihil certi, niſi friuolis& futi- 8 libus coniecturis dici poteſt. Nã quod ſcripſit Ephrem, terram paradiſi vndique circum plexam Oceanum, on⸗ ge maiorem eſſe noſtro terrarum orbe, ſupra confuta- tum eſt. Alij probant, ampliſſimum fuiſſe paradiſi lo- cum, argumento fluuij quo irrigabatur, quem maximum& altilii mum el ex copia aut inopia aqua-( pan ſ m e el pereil autem! von ul Tos dat Kc fati taliqo cteno cam vovir Buſh geril at diſ ven nis 1 A A 44 1A 4 4 1 4 4 1N GENESIM, I. I B. II I. 299 A mum fuiſſe, declarant quattuor nobiliſſima noſtris orbis flumi- na ex eo deriuata: tum etiam quod ſolus paradiſus, ſi Adam non peccaſſet, omnium hominum futurum erat domicilium: tantæ autem multidinis hominum, niſi ampliſſimus eſſet locus, capax non fuiſſet. TosrArvs in 1z. caput Geneſeos quæſtione 98. magis coar- ctat& coanguſtat locum paradiſi: nam non ſolum qualibet trium partium mundi, Aſiam dico, Europam& Africam, ſed etiam ingen- ti aliqua prouincia, vt eſt Hiſpania& Germania, minorem eum fa- cit: non enim maximam eſſe eites loci amplitudinem neceſſe fuit, cum non niſi electos, qui pauci fuiſſent, prout nunc eſt multitudo hominum, tenere debuiſſet: opus eſſet eo loci eſſe animalia vl- la, ſcilicet quorum ſeruitio tunc non eſſet opus homini: nec propter ſterilitatem terræ plurimum loci teneri oportebat, cum tota para- diſi terra optima& ferriliſſima eſſet. exiſtimar igitur Toſtatus, Para- diſi longitudinem fuiſſe circiter duodecim milliarium, ambitum verò eius, triginta ſex vel quadraginta. verùm de re tam incerta, ina- nis& incerta eſt omnis coniectura. MiIHI quicem ſatis credibile fit, Paradiſum non fuiſſe locum Aactoris c- adeo patentem& ſpatioſum, vt quidam tradiderunt: quippe eum Seu⸗ 4e 22 Scriptura appellat hortum,& ait locatum fuiſſe in regione Heden Lnn e Pa⸗ ad plagam eius orientalem, atque in medio eius fuiſſe lignum vita & lignum ſcientiæ boni& mali. Nec ſane aſſentior illis qui putarũt Genefz. C non habitaturos extra paradiſum homines, ſi Adain non peccaſſet: non enim eſt probabile, vnum illum locum capacem eſſe potuiſſe omnium hominum. Si enim poſt peccatum Adæ vixerunt aliqui ho- In ſiatu inno- mines prope mille annos, ſine dubio in ſtatu innocentiæ non minus cẽiæ no tan- tria vel quattuor millia annorum vixiſſenrt, quo ſpatio temporis nu- tum in hara- meroſiſſimam prolem edidiſſent,& mirandum iu modum genus hu- deſpaſe man manum eſſet multiplicatum. Ad hoc, narrat Moſes capite primo„es“ huius libri, dixiſſe Deum homini vt dominaretur cuncttis animali- fuiſſe homi- bus,& ſubiiceret ſibi omnem terram: conceſſit quoque illi cibi cauſa nes. omnes herbas,& omnes fructus arborum vniuerſæ terræ. nec eſt du- bitandum, quin illi homines peragraſſent orbem terre, vidiſſent ma- D ria, inſulas, variãſque orbis regiones,& in his admiranda Dei opera. nam cum non omnia vno in loco naſcantur, homines intra pa- radiſum tantummodo habitaſſent, nec ſcientiam rerum natura- lium, quæ perceptione ſenſuum multiſque expetimentis compa- tatur, conſecuti fuiſſent, nec ex cognitione& contemplatione tan- torum Dei operum quæ in variis mundi locis apparent, honeſtiſ- ſimam voluptatem quæ ſuauiſſimum eſt humanæ menris pabu- lum, capere potuiſſent. Adiice, quod non eſt credibile vniuer- ſam terram fore deſertam& hominibus vacuam, cum hominis induſtria& cultura multum ei ad fertilitatem, amœnitatem atque decorem conferat. atque hoc, teſtimonio diuinæ Scriptu- P 2 ræ — CoOMMENTARIORVM 300 Gelſaias enim ca p. 45. ſic ait, Dominus fecit terramipſe A 1— re probari Pote 3 num creauit eam,vt habitaretur förmauit eam. öb„een, ¹. 1 C plaſtes eih, mae Sa douraſle mirabitur;& ex* nobis cognolſcere cu- VERVM alidu llio Deus paradiſum tanta magnificentia condi-- peret, quonam conl ſum fuiſſe à Deo comparatus para. 1 idetur ſanè in hominis v derit. v fuiſſe homini, declarauit breuitas tempo- . ani rexiguo vfui. diſus: atqui perexig atus. Theodoretus queſt. 24.1n Ge- am commor eo Adam comu eruiaae 26 Je S. Vi Rabanus& Strabus in Commäta- eſim, Beda, Hugo de S. Vidofe, b neſin, Beda, ne Geneſeos, S. Thomas prima parte, quæſt. 103. art. 4 2* 1 ðæ 1. 8. 83 riis luls lupet; rric. z. varlas elus rei ratlones Ceunda ſecundæ, quæſtione 164. a1tiC. T Natlas d reæſcientia f 2. e do. jo eſt, Deus non tractat hominẽ ex præſcientia fu- „ T. unr. Prima rarie Debt 3. 3 eſt afferunc.b rima a ecundum ea quæ aliquando fackurus eſt homo, ͤ turorum, hoc et lac m cius ſtatum. Quamuis igitur ſciret Deus ¹ ͤͤ tioni- ſ 4 cundum præſente m. Enn.; I Ser re ni: ſed ſecundum pr em;tamen quia ſtatus ille innocentiæ in quo eum bus oſtéditur, peccarurü homnemnztanen 31.. ſſe fingularis& eximie Her Aleane, p nerl, um habitationis eins eſſe ing V fuuſſ Von creauerat, poſcebat oct itatis; idcirco conſentaneum fuit facere „4 D niens vt Co— 1. ne amœnilt⸗„ 1O.. 1 qeretur Para- pulchritudinis atqu moe feliciſſimo illi hominis ſtatui reſponden- 6 4 3.61 cur ape teli. 1 54s. diſus in vſum paradiſum, locum nes dt parariſus non magno vſui fuerit homini 1 bominis, kicet tem. Secunda rat1O 2 100 P? 3 naximma vtilitati ad intelligendum Dla non eo dau ho- d bitationem, fuit tamen eim 8 di rida mo eſſet pe= Ad ha uLall, bonis careret ac eſſet priuatus propter inobe len- 1 t antiique bo jrarionis,i 3 b deh a Dnor qradd im amiſſæ tam amcœnæ ac beatæ habitationis, in- 4 M tiamerecordatio enif Eſeleris dolorem. Tertia ratio, voluit da „ gentem commouebat admiſſi ſceleris do. ſocctabile quodin dun 7 6 ge n ſi id ratum& aſpectabile quod in- lad 82 all 110 cOr 0 4 Dens oreſerin aradili clleſtis pblehritudinem adumbraret, quo( cn comparabilem nal⸗ i6— Eurna bona diligentibus Deumin 1 alie æſtimar lent& 5, A g 9. 1 Ua barte..— h 91 ſtatu 1⸗ 44 C xX alld„ ,i, ſtituit Deus vt homo in ͤ 1, a a ratio, conſtitu— ͤ cœlis Pex Parata Were⸗ zuderris trãquilliſſimam& iucundiſſimam, 2 V nocentiæ vitam age TTIS. l am: ad eam verd iu⸗ 1 .„ omnil ulque malis vacuam. ad ealll 0 1. nullis ponis carentemn,„ 3 micili on Slis 5— zit lurimum conferebat domiellij 8 cunditatem& beatitatem VItx„ biu fiſſet„vt Adam 1 1 falubritas& amcœnitas. Et verò, ſfatis incongruum fuiſſet 24 Ad. G 4 4.. 22-.. 2 n: quare um a- 2 ͤͤ. 2 Abiret Cnarll⸗C. prius quam culpam alaubleter adin m er quem nullum 1 111 it, decuit in eo eun tus innocentiæ ſterit, 1inra rario, non incommodum nulläque moleſtia contingeret: QMint⸗ Dtcrea non de Hrent Adam in paradiſo manſurus etrat, propter 3 P quia breui tempore Adam in paradile Jalorum Angelo- 5 1 1 ,; llocari: nam& Lucifer princeps ma orum Anpen Dn ͤ debuit in eo collocari: nam& ¹ kiengus: quinetl Dm gzitus eſt, ex eo mox eilciendus: q rum in cœlo Empyreo condituùs elt,ex e 8 ſtatem non pec- 4 1. einſirz iginalem,& poteſtatemn nonI pr. 1 Adamo tribuit Deus iuſtitiam originalem, 8 4 e lore erat ail ii b.— 3 lin o tenn S8 321 3 candi ac moriendi, quam tamen breniſtiche 8 bſtuler praſens dar ſurus: non enim Deus quid futurum tit, ied quid h edicis addunt im ..—„ſrit 4 Catlo nem plaæ rei ſtatus, ſpectat& æſtimat. Sextam ratlot 7 uerit Adam, 3 multi, Paradiſum terreſtrem, 2 bo nei Hienoc in g.:g. irme vſni ac ation lend 9 b faturum tamen fuiſſe maximo vſui ad habitariowed i vſque ad vin Eliæ, qui creduntur in illo Paradiſo habitare,& ha Ae,pauls joſta bat aduentum Antichriſti. Sed hoc an ſatis firmum ſit necne,] de diſquiremus. 9Vℳ — 1N GEINESI M, I. I B. 1 II. — nodtg naü Q2 AE S 710 7111. 1Deo cae niai tecktrur Quid cauſcæ ſit, cur Paradiſus, ſi quidem locus eſt ter- Theoinenua reſtris, nullo tempore adhuc fuerit à mus K ömmdun quoquam inuentus. 1 Fe,gen 164anticeanuin dup PARAEM quibus opinio eius arriſit, cauſam non in- acdat hominten e Nd uenti adhuc Paradiſi putant eſſe, quòd Paradiſus ſit ex- dur aliqmado fiäu rra noſtram hanc terram,& vltra ampliſſimum& mor- num. Quman igeu L talibus innauigabilem Occanum. Alij cauſam aſſignant tus emnaneee B o incredibili altitudini qua Paradiſus vel ſupremam re- nis cias eſſe Hnelleh gionem abris, vel etiam orbem lunæ contingit; quam ob rem fit ho- eſenbe, minibus inacceſſus. Verùm iſta falſa eſſe, ſuprà oſtenſum eſt. iais n Qyi magis ſobriè ac prudenter ea de re loqui videntur, aiunt homines tribus maximis impedimentis acceſſu ad Paradiſum prohi- beri. Primò enim dicunt, ante Paradiſum eſſe celſiſſimos& maximè „ præruptos atque inſuperabiles montes; deinde interpoſitas eſſe hor- dnt eneß Matus htoptans ridas atque inuias& ferociſſimis ac maximéè venenatis animantibus un amcxur acderz dtes refertas ſolitudines; denique eſſe tractus quoſdam terræ in quibus deru dolotem. lenum, multa ſint loca exhalantia ſpiritum quendam exitialem,& non ſo- natum& algccbidg lum hominibus, ſed etiam ſuperuolantibus auibus lethalem, vide B. pulchntudinen umm C Thomam prima parte quæſt. 10: art. 1. Similia iſtis tradit Toſtatus rtema bonn dälgenndoh ſuper 1 3. capit. Geneſeos queſt.⸗ 3. quo loco citat Baſilium& Ambro- iit Deus it homoht ſiũ in ſcriptis ſuis ſuper Hexæmeron affirmãtes, locũ Paradiſi eſſe co- mam Kcn gnitum,& prope eum habitare aliquos populos: neminem tamen in ls vacum: dla eum penetrare poſſe, propterea quod ex altiſſimo Paradiſi monte ma- Gookerca gnum illud flumen quo Paradiſl irrigatur, tanro ſonitu& fragore —, præcipitetur in ſubiacentem planitiem vbi ampliſſimum quendam ore facit lacum, ex quo quatuor illa à Moſe memorata flumina oriuntur: P vt qui eius paludis ripas accolunt homines, propter intolerabilem illum ſonitum præcipitantis fluuij omnes ab infantia vſque obſur- a contingeret n deſcant, ſimiliter vt de habitantibus ad Catadupas Nili proditum eſt. vanfarus cisfi Sed hæc ego apud Baſilium& Ambroſium in eorum ſcriptis quæ O nunc extant, nuſquam legere memini. b CoRsvr ro hic racita prætereo tanquam fabuloſa& cõmenti- dtn tia, quæ in quibuſdam apocryphis libris leguntur de Macario quo- tenfae dam Romano& aliis tribus monachis: qui cum omni ſtudio ſeſe ad ſed quid zohie inueſtigandum Paradiſi locum dedidiſſentsperagratis longinquis re⸗ zen ſcriis gionibus, tandem ad ipſius Paradiſi aditum perueniſſe, eius tamen i introitu prohibiti eſſe dicuntur. B. Chryſoſtomus ſcribit ante dilu- eriaten Ee uium quidem fuiſſe hominibus notam viam que ad Paradiſum duce- 2, KLus bat, non eſſe tamen eos illuc accedere auſos horribili illa Cherubi- 2 r ai cuſtodia perterritos: poſt diluuium autem omnia illius loci indi- ume P 3 cia 4⸗ 30² COMMENTARIORVM cia fuiſſe aquis obrupta& deleta,& rationem illuc pertendédi ac per. 1 ueniendi prorſus incognitam. EGoo vt lectorem meæ quoque opinionis faciam participem ſſonatura ſua inacceſſibilem homini: nam non fuiſſet opus ad arcendum homi. itu tantam ei cuſtodiam& munitionem adhiberi 0 dubiam& fallacem eſſe viam& rationem lam Paradiſi, perſequẽdo videlicet Tigris& Euphra. lueos& curſus vſque ad ipſorum fon- tes illi primam eorum fluminum ori. potius aliubi procul orta per ſubterraneos cenſeo, paradiſum non fui ſi fuiſſet per ſe inacceſſibilis, nein ab eius intro Præterea, exiſtim inueſtigandi locum tis qui ex Paradiſo oriuntur; a tes: incertum enim eſt an fon ginem contineant; an illa meatus occulto curſu; contingere notum eſt. longinqua conficiant ſpatia, nobis in Armenia prodant& oſtendant, id quod aliis fluminibus Cur non fue- Aut repertus 26„lo Pa- ræ non credunt, fabuloſa putantes quæ locum inueſtigare non curarunt. at verò habentes, cùm noſſent ad locum Paradi homini eſſe à Deo intercluſum; omnem eum locum inueſti. non modo inanem, ſed etiam ſtultum at- 1 Ego illam eſſe reor, cur Paradiſus nec in- uentus ſit nec inueniri queat, veriſimilẽ admodum cauſam, quod Pa- radiſus ille diluuio perierit,& ill 5 radiſus. aditum gandi operam ac laborem, que impium eſſe iudicarunt. OGuicd in hu- ꝛuſinodi nouis 0 pinionihus nec ad fidem ſpectantibns, & probabil- bus tamẽ ſer- nandum eſſe viddeatur, mo- net Aucter extr emo li. 7. hvius operis. S E Pcur non quæ Oer wwnſher 7 non qu ſitus aut repertus fuerit Paradiſus,illa ſatis pto- quæſttus B Pilis cauſa videri poteſt, quod infideles quidem qui ſacræ Scriptu. de Paradiſo traduntur, eum fideles, diuinis litteris fidem ſi adiri non poſſe, eiuſque à generali aquarùm eluuione quæ( nanessl dlelitret debö döſqoei veletioy Idec Goc ttots paadiui goriolt Tuii& cette do J Nbog dut beitic face tean dice proc litate tatio caMe primuúmque ſeſe ptele ſewi cuncta terræ loca inundauit& altiſſimè obruit, omnis Paradiſi pul- pe chritudo, amœnitas& venuſtas difſipata& ſublata fit. hoc autem, lu quæſtio proxime diſceptanda planius faciet. in dar ——— Ger QY AEͤSTIO V. 3; no An Paradiſus terreſtris etiam nunc extet. tor Sr rationi ac diuinis litteris ſatis cöſentaneum, nullum c eſſe nunc Paradiſum illum terreſtrem in quo Adam ad pun breue tempus fuit. Hoc auté in præſentia nonnullis, nec D 1 4 opinor inualidis rationibus probare conſtitui. Quod ſ d i — lle forte viſum fuerit doctis& piis viris, licet ſatis hæc opi- toil — lll nio probabilis ſit,& in eo genere rerum verſetur quæ ad ſᷣdem mi- nimè pertinẽt: tutius fore tamen antiquam& communem ſequi Do- eru ctorum ſentẽtiam: ſaltem quoad hæc opinio, magis cognita eius pro- unat babilitate, paulatim in ſcholis recipiatur& à Theologis probata per- u uulgetur, ſicque ſuam ipſa exuens nouitatem propter quam nönullis Wnn fortaſſe diſplicere poſſet, maiorem, in dies veteraſcẽs, fidem& aucto- 4 ritatem acquirat: equidẽ prudens iſtorum conſiliũ vehementer lau- 5 G — E„„..... do probõque, méque ipſorum ſentenrtiæ adſcribi volo:: llud etiam monens * 4 4 1. 1 8„ 4 n n 1 ¹ 1 aATach A ng 1 a D0n Dols 1 ſN e 4 4„ mnlem comlocrh n 4 * 00 11 1ne A* . 4 44 ½ 1K 3 ö A I A 4 AR 414. . 8 4△ amME v Cadd 8½“ 4 8 84 4L 4 4 1— 4 4 arnm mn * 8 Cn 5 3 K 4 4 4 4*„ 414 1 4 4 —— — 7 7. 4 apfe — eram uneel . ¹ A 2 8 19. 3 eI en * 4 4 et 8m GS 14 n a “ 3 4 4b m 3 4 1 e 4 0 X * 3 8 88 „.“ 411 4 6 2 get 4 & F 1 * 4 4 6 1„ 1024 “ AAN ¹ „.“ 2n A d onnen 44* 3* 15 8* 4“ 31„rf 1049 oroplel 4 . 4 9 8 14 54en5 4 4 ʃ a 1 4*„ 1 3vee 4 con IU 8* I 6“ 4* — 1. 30, A⁴0 M „1 adtcl ant 1N GENESIM, LI B. III. 303 A monens lectorem quæ pro hac opinione hic diſputantur, eo prodita eſſe litteris& publicata, non tam quidẽ, vt cam ſequerẽtur alij, quàm yt ex his cognoſcerent, quid hæc opinio haberet probabilitatis. qui- büſque argumentis contraria ſententia oppugnaretur: vt ea, quibus à veteri opinione non diſcedere ſatius videretur, fortiter profligarent. Idem quoque de eo quod de fluminibus Paradiſi paulo infta diſpu- tatur,& ſiquid aliud fuerit ſimile, intelligi volumus. Sed age, quæ res, Paradiſum nunce non exiſtere, ſimillimum verò facere videantur, le- ctori oſtẽdamus. Principio Paradiſum fuiſſe in iis regionibus per quas Tigris& Euphrates ex Paradiſi flumine deriuati ſuos agũt curſus, aut certè non procul illis fuiſſe, per ſe manifeſtum eſt. Cum igitur Tigris & Euphrates fontes habeant in Armenia, curſum autem ſuum cõfi- ciant per Armeniam, Meſopotamiam,& Aſſyriam, exitum antem ha- beãt in ſinum Perſicum: liquet, vel in iſtis locis, vel non longè ab iſtis fuiſſe Paradiſum. Illad quoque credibile eſt, priſcos illos homines an- te diluuium, etiam poſt diluuiũ priuſquam in varias linguas diuiſi ad diuerſas mundi plagas terrâſque colendas ſegregarétur, habitaſſe non procul à regione Paradiſi: tum propter eius terræ bonitatem ac ferti- litatẽ:tum quod inibi genus humanum originẽ ſuam habuiſſet. Habi- tationem autẽ hominum vſque ad edificationẽ turris Babel fuiĩſſe cir- ca Meſopotamiam& Armeniam, ſatis liquet 10.& 11. c. Gen. legenti: præſertim verò cũ diuina Scriptura, ceſſante diluuio, arcã in qua erat ſeminariũ humani generis, ſuper montibus Armeniæ requieuiſſe te- ſtetur. Ex his licet ſic argumentari: Paradiſus terreſtris erat circa Me- ſopotamiam vel Armeniã: ſed in his locis que& fuere olim hodiéque ſunt non modo 0õperta& nota, ſed etiã à variis gentibus culta& ha- bitata, nuſquã inuenitur Paradiſus: relinquitur igitur nullũ eſſe nunc Paradifum, ſed illũ fuiſſe 8 medio ſublatũ. Deinde, Moſes cap. 7. libri Geneſeos tradit omnes montes qui erant ſub cœlo, aquis diſuuij eſſe opertos,& vel altiſſimis eorum quindecim cubitis aquas fuiſſe ſupe- riores: ſed Paradiſus erat in hac noſtra terra, ergo fuit illa generali totius orbis eluuione obrutus ac diſſipatus. Sed hoc teſtimonium ex c. 7. Gen.& alterum illud Eccl. 44. de tranſlatione Henoch in Paradi- ſum, ſubrilius& accuratius tractantur in ſeptimo huius operis libro in vltima diſputatione quæ eſt de Tranſlatione Henoch. quæſt. 7. S E pD quæret aliquis, vbi tunc fuit Henoch, quem nec dilunio pe- riiſſe, nec fuiſſe tamen in arca cum Noëè certum eſt? Reſpondeo, po- tuiſſe Henoch ſublatum in acris oras diluuij aquis ſuperiores con- ſeruari à Deo,& ab illo exitio liberari, quod videlicet durauit dilu- uium. Sanè diuina Scriptura cum narrat hiſtoriam diluuij,& B. Pe- trus prioris epiſtolæ ſuæ cap. 3. docent interiiſſe diluuio cunctos ho- mines præter octo qui per arcam ſeruati ſunt. ſed proculdubio ad- dendus præterea ei numero eſt Henoch, quẽ& fuiſſe ante diluuium, & non ſolum diluuio ſuperſtitem fuiſſe, ſed etiam nunc viuere cer- tum eſt. Veruùm quia is extra ſocietatẽ hominum, incognitus cunctis V mortali VD: fuerit Henoch tem- pore diluuij. 1 3 1 1 4 1 4 1 1 4 3 1 1 1 4 CO MMEMNTARIORVM 8 4 304 N 01 1 4* non eſſet in terris, tacitus in Scriptura præteritur. PRAETEREK, fiquid eſſet quod fateri nos cogeret eſſe nune Ftrum He- d... aoch ſit in Paradiſum terreſtrem, illud profecto eſſer præcipuè, quod qui na imis obijcere ſolent, Henoch tranſlatum eſſe in illum Paradiſo ier- ſentiunt, in pi 1 regtri. paradiſum, ibique manſurum vſque ad conſummationem ſæculi. Hoc onim, inquiunt; apertè docet diuina Scriptura: quippe in lib. Eeclet- Exp enditur cap. 4 4-ita eſt ſcriptum, Henach placuit Deo. translatus eſt in Paradi. locus Eccle- ſum vt det gentibus pœnitentiam. Verùm infirmam eſſe hanc rationem, non difficile eſt oſtendere. Etenim locus ille Eccleſiaſtici Græcè(qua lingua liber ille primaùm ab Auctore ipfius ſcriptus eſt) non habet vocem illam Paradiſus, ſed præcisè ſic haber Henoch placuit Deo,G translatus eſt, vt det gentibus pœnitentiam. Deinde, B. Auguſtinus lib. z. contra Pelagium& Celeſtium cap. 23. docet, ſicut certum eſt He. noch& Eliam nunc viuere, ita vbi nunc ſint, an in Paradiſo an alibi, incertum eſſeznec eam quæſtionem ad fidem Catholicam pertinere. Non igitur auctore Auguſtino, Henoch eſſe in Paradiſo, ſecundum Scripturam certum eſt. 277,, HI5e5⸗ 3 S concedimus quod habet Latina&æ vulgata tranſlatio cuius tuenda eſt auctoritas, Henoch eſſe in Paradiſo: non ex eo tamen con- cludi poteſt, eum eſſe in Paradiſo illo terreſtti quem deſcripſit Mo- ſes,vox enim hæc Paradiſus, in ſacris litteris non eſt nomẽé proprium vnius loci, ſcilicet illius duntaxat Paradiſi de quo agit Moſes; ſed eſt nomen generale vniuersè ſignificans quemuis locum ad oblectan- dum hominem ameœniſſimum atque iucundiſſimum. quinetiam, non ſemel in Scriptura dicitur ea vox de Paradiſo ſpirituali& coleſti: Vide Bedam p ſuper cap. 12. E pi tolæ 2, ad Corins. 24 * loco: vbicumque enim Deo libitum fuerit, poteſt ei quietiſſimam& iucundiſfimam vitam ſuppeditare, eümque quoad voluerit, non lo- lum abſque interitu, ſed etiam ſine vlla moleſtia con ſeruare. Rupertus ſen ꝛit Henoch& 8 eranſtatos in tholicus ac pius. Is enim lib. 3. de Trinit.& eius operibus cap.3z 4. n—.... 1 IT er e am lum Para- verbis ſcribir: Nuſcuam Scriptura dat intelligi, quod Henoch& Fliam ℳ in aternum, ſed ita ſublati ſunt, vt in ſecretam quamdam regionem terts du Gregorius, In cœlum abreum Elias ſubleuatus eſt, ut in ſecretam qua e, 7.„..„; t⸗ qulet rærræ regionem repente duceretur; obi in magna iam carnis& Piritus? —η libus non humano more vitam agebat, idcirco perinde atque 4 quod quia multis verbis ſupra perſecuti ſumus, cũ vim& notionem auius vocabuli Paradiſus aperiremus, propterea nunc curſim tantum —..„ 97.) 3. 88 4 2.„ ſſe attingimus. Sit igitur Henoch in Paradiſo; ſed non eſt tamenm neceſſe .. 4 8„ 11». akane eum eſſe in illo Paradiſo vnde eiectus eſt Adam, verum in alio aliqno CERTE, non eſſe ttanflatum Henoch in Paradiſum illum terte- 8 455...„. rem affirmatè docet Kupertus, auctor valdè grauis& in primns da- 1. Ills amdam Yiuertt, — Houertt nortem. per 8 vonel ſecteua mowi namqu dr cap) ſes eun morati N corite D vun ſciy dem daur ài mit 1N GENESIM, L. I B. II I. 305 e AÄ 7, A viueret, quouſque ad finem mundi édedt C mortt, debitnn folkedt e 67 z.. mortem diſiulit, nò euaſit. ita Gregorius. Ex præ dictis igitur verbis Ru- perti& Gregorij,liquidò intelligitur eos ſent ſſe Henoch& Ellam non eſſe tranflatos in paradiſum illum terreſtrem, ſed in alia quadã ſecreta mundi regione vitam agere. quãquam Henoch fuiſſe tranſd latum in paradiſum illum Adami, nihil officit huic ſententiæ. Fuit namque tranſlatus Henoch annis 669.ante diluuium, vr perſpicitur ex capite 5. Geneſeos, quo tempore non negamus fuiſſe paradiſum, ſed eum diluuio ſu perfuiſſe, hodiéque eſſe, arque in eo Henoch c6- morari, certum eſſe negamus. Nrc veròô debet hanc ſententiã obruere& obterere Dodorum contrariè opinantium auctoritas& multitudo. Non me later luſti- num martyré in reſponſione ad Orthodoxorum quæſſ. 75.76.& 85. ſcriptum reliquiſſe, Paradiſum illum nunc extare,& permãſurum ad diem vſque iudicij: in eo loco verſari Henoc& Eliam: illuc eſſe du- ctum latronem, cui Chriſtus dixit in cruce, Hodie mecum eris in Para- diſö: in eundem quoque locum deduci omnes animas iuſtorum ho- minum, non admittendas ad beatificam Dei viſionem ante dis iudi- cij, ibique optatum illud tempus& glorioſam ſuorum corporũ re- ſurrectionem expectare. Eadem laſtino tradit Irenæus lib. 5aduerſus hæreſes: niſi quod addit, hunc eſſe paradiſum illum ad quem raptus eſt Paulus, eiuſq́ue ſententiæ ſuffragatores laudat presbyreros Aſiæ Apoſtolorũ diſcipulos. Tertullianus in Apologetico,& in extremo ſuo libro de Anima vbi agit de Inferis, nõ obſcurèe ſignificat etiam- num eſſe paradiſum,& eſſe receptaculum atque domicilium ſancta- rum animarum vſque ad diem iudicij. In eadem ſententia eſt Iſido- rus in libro de vita& obitu Patriarcharum, vbi agit de Henoch: eã- démque ſequitur Magiſter libro 2. Sententiarum diſtinctione 2 cü pleriſque Theologis Scholaſticis. 1125 QuIp igitur dicet aliquis: tot Auctoribus, tã antiquis, tanta do- ctrina& ſanctitate nobilitatis diſſentire& aduerfarj, nonne teme- rarium iudicari debet? minime verò: ſed quanti æſtimari debeat e- iuſmodi argumentatio ex numero Auctorum petita, diligenter pon- derandum& conſiderandum eſt. Videtur autem de hoc genere ar- gumentandi quod ex multorũ Auctorum conſenſione ducitur. illud in vniuerſum vere dici poſſe: licet plurimi Doctores in vnã aliguam conueniant ſententiã, ſi ea non pertineat ad fidem Catholicam, ſed verſetur in eo genere rerum quæ ſalua fide Catholica vrräq; in par- tem tractari poſſunt: non ideo tamen eam opinionem argumentum facere in Theologia firmum certumq; nec vnius aurt paucorum con- trariam ſententiam, hoc ipſo quod multitudini Scriprorum aduer- ſetur, abiudicandam& dãnandam elle. Ponã vnũ exemplum quo res hæc fiat illuſtrior: Omnes fere Patres ante Auguſtinum,& poſt ip- ſum Beda, Kabanus, Strabus, Bonauentura aliique quamplurimi, opificiũ Mundi ſex dierum ſpatio paulatim& particulatim factũ& Comm. in Gen. Tom. 1. 8 perfe 1 terreſtrem. * ——— 4 6 8 G 4 1 ö 8 —— 306 COMMEMNTARIORVM erfectũ intellexerunt:at c5 61 118 Kcit. quin vnius Auguſtini omnia ſimul, vnod; téporis pundo facta 1 ceteris,omnibus aduerſa, probabili is taméin Eccleſia ſemper fuerit putata,& liberè à quouis teneri& defédi po- uerit. Scitũ enim& verũ e eſt illud Vincẽtij Lyrinenſis, Antiqua, in- anctorum Patrum conſenſio, non in omnibus diuinæ legis quaſtiunculis, cẽ Fſeneis opinio,t rametſi 1 O bſerudn du T Vincentij 34 qast,ſe Nel. 12 rluᷣ/ 1s die ſed) d ſilu ve hae roꝗ guld, ma0 n90is Ftudl 30 zudt eſtigandae ſ,G ſequenda. Eepeditur Ju. ocigit ar ge neratim dictũ lit: deinceps corü duos ſupra teſtes ſuni& Ire- 1ade 5 nos ci⸗ uimus, expendamus teſtimonia. Primũ quidẽ loſti- næi ſenlentia. nus& Irenæus,lic er 6OS PH 4— propter martyrij g gioriã& dodrina atg; 85- qxitatis laudẽ cũ primis colere ac venerari cõueniat: in eo tamẽ quod -— magnã fidẽ apud nos habere debent.« de paradiſo tradiderunt non nãq; docét de terreſtri pa radiſo, o uæ part im in ncerta ſu ant, partim dã. 3 hatdis mab Ecclelfla, qued: etiam diuine Scripturæ Cötrarian qood doeuums aiunt in illo paradiſo viuer re Henoch& Bliã ⁊ incõ pertõ& ince ertu el⸗ libr. z contra 1 ra, relhs ananſrim o,det monſtrauimus. quod autẽ dicüt, Paradi- Ee ze 2 ſa in illũ eo cõſeruarũ ee 2— 0, vI tommnes luſta rũ animæ vſque ad 15 diẽ ludicij in eo cũ magna tranquiꝰ litate& iuc üdjrats cömorentur: ab omnibus Catholicis Th eologi s reprobatur,& iã pridem damna. tũ eſt ab Sccleſiai in Concilio Florentino. lã verò, quod Chriſtus di- mecum eris in paradi 2 mreprenagfnn iſti de illo ter- t illa P⸗ ar ticu! a Hoaie: Excutitar lo- cus Lucæ cao xit latron 11 Hodie 23- roeſtei paradiſo: arquih ũc ſenſum planèe exclud Chriſ us enim illo die nõ fait in p paradiſo terr Lütri, elus enim anima ſoluta corpo. ſtatim ad inferos deſcendit, nec ante dié tertium quo jam immorralis reſurrexit Chriſtus, ſupra terras aſcendit:i ideo enim dicitur tribus diebus& noctibus faillei in corde terræ, hoc eſt, apud inferos quorũ loca nõ procul corde, ideſt, cẽtro terræ eſſe dicuntur. Ad extremũ, exiſtimant iſti paradiſum ad quẽé raptus eſt Paulus fuiſ- ſe illũ terreſtrẽ, vnde Ada fuerat expulſ 8: ſed hunc intellectũ, verba Pauli quæ ſunt in 12: capite! ſecundæ epiſtolæ ad Cor inthios, mani- feſtè redarguũt. ait enim ſer aptũ eſſe ad paradiſum& ad tertiũ cæ- lü: quare pa naa ſarsills Pauli nõ terrenus fuit, ſed egleſtis& diuinus. V RVv M Irenæus; affirmat ſe, quod dep daradiſo tradit, à presby- Peris; Aſiæ diſcipulis Ap oſtolorum accepil ſe. Sed quid tũ poſtea?an deo quodc umq; ab iſtis presbyteris proditũ eſt,tanquam cettum& nudieats doctrinæ Chriſtianæ dogma haberi debet? nonne con- ſtat iſtos ipſos Prosbyteros eodem referente Ireneo, quædã d& falla & dituinisi itteris contraria docuiſſe: mitto nüũcerrotem Chiliaſtari quo multi veterum faere implicati, ab iſtis maxin ne ptesbyteris eſt proſeminatum. Certè Iræneus libro tertio aduerſus hæreſes capite 36.perluadere! ſtuget. C hriſtum Domind annos prope quinquaginta in terris i ixiſſe: lad ne probat ipſe vel eo porilliwum argumento, quod presbyteri Afę Apoſtolorum diſcipuli id ſibi ab Apoleoline ditum a Ae docuerunt: quam tamen Nn ont n& vero procul elle, Qr & aduerſari non ſolum hiſtoriæ Eccleſiaſticæ ſed eriam Euangeli- Cx, munis hic Doctorũ cõſenſus nò ef. A ¹ rzetiuam vobisin jn expi A5C. iiubſe teld ſeel obcuoſ voch& dle 4 funlol dlolc lo Mo um, necd inbde ec deb etee 46. nab Ha 2 nuli den niſt ue ſeac dam ehlm al, noddch 1IN GENESIM, I. 1 B. 1II. 307 dus aduere a A cæ, etiam leuiter ſacris literis eruditi, facilè poſſunt intelligere:& à 1“ nobis in libro vndecimo noſtrorum Cõmentariorum in Daniélem, VincEII. ent in explicando queſtionem ſeptimã, manifeſtis argumẽtis oſtẽſam eſt. el. 1 denühaß Apcæteros autem Doctores quorum nobis oppoſita eſt aucto- ¹dumela ritas, reſpondendum eſt: primò quidem, eos ſuperiorum auctorita- de igauß tem ſecutos, ab illis prodita, bona fide prodidiſſe: tum eos nõ aliam eps totägag ob cauſam putaſſe paradiſum nunc extare, niſi quia credebant He- deimonn Pmni noch& Eliam in illo paradiſo verſari: id autem obſcurum& dubiũ eyri, gioni X und eſſe, nec ſiue affirmetur ſine negetur ſpectare ad fidẽ Catholicam, cöneni. dch paulo ſupra ex Augaſtini ſententia oſtendimus. his adde, quod nul- 1Rdé apad nosbehen lus iſtorum Doctorum opinionem illam ſuam tenet tanquam cer- d pan nincenſne tam,& quæ ſecundum fidem Catholicam omnino teneri debear: aie cniptutecann, B nec quiſquã eorũ contrariam ſententiã ceu hæreticã, vel ſuſpectam Bbi Mcdnahe in fide, vel temerariã dãnauit. quin B. Thomas non ſimpliciter auſus 10l eſt affirmare, Henoch& Eliã viuere in illo paradiſo terreſtri, ſed vbi 19 e de hoc loquitur, ſolet id dicere cũ illa adiunctione, vt dicitur, vel vt we n creditur: veluti in prima par. quæſt. 103. art. z.& in ſecunda ſecundæ q. 64. art. z.& in 3. part. q. 49. art. 2. docet, Paradiſum, tamerſi à nullo d habitetur, non eſſe tamen fraſtra: nec de Henoc& Elia verbum fa- lac cit vllum: quos ſi putaſſet ipſe inibi habitare, facilius fuiſſet reſpon- erpretamat ſum, negare paradiſum nunc à nemine habitari. Ex his appatet, Para- Ät l eum diſum nunc non exiſtere, videri ſatis probabile: nec huius opinionis Malta quæ an, dic fidẽ, tam vllis Scripturæ teſtimoniis vel argumentis, quàm nouitate ²⁴ banc qua- necantiinm C cius aut paucitate nec magno nomine Auctorũ qui adhuc eã ſequu- hauen Fn⸗ ota tettas alcendht ti ſunt, eleuari. Poſſet igitur, ſi ea publice doceri poſſe videatur, vt O dt,n in COtdelel probabilis doceri ac defendi: donec eam certiorem& turiorem fa- i„hia hb 7 in ceuo neneeke ciat maior doctorum& piorum hominum cã ſequentiũ conſenſus. vitma Diſpa Md cuétagtdseil SEp vnus etiam nunc reſtat exiwendous ſcrupulus ab Auguſtico fatione quæ ei hunc nri iniectus: quippe in libro z. contta Pelagium& Celeſtium capite 23. San Sſ e t ſignificat Auguſtinus paradiſum nunc exiſtere, dem Chriſtianam 29E 5, 45 fE fine vlla dubitatione ſentire, ponam hic ipſa verba Auguſtini: Sunt, Aocae ar- ee, inquit, nonnulla quaſtiones in quibus ſalua fide qua Cbriſtiani ſumus, aur ſhutawter. ignoratur quid verum ſit,& ſententialdefinitina ſuſpenditur, aut aliter qeam Oleeee ee qac depa 6 eſt, humana& infirma ſuſpicione coniicitur. veluti cum quæritur, qualis, Vel Sun. 4 ccepille, de h D vbi ſit paradiſiuis vbi constituit Deus bominem quem formauit ex puluere:cii wodti ci nan tamẽ eſſe ilum paradiſum ſides Chriſtiana non dubitet. vel ci quæritur vbi ſit gwa hadeti ceden nic Helias vel Henochan ibi, vel alinbi: quos tamẽé non dubitamus in quibus P.-pier ok. Kerente lnn¹„ nati ſunt corporibus viuere. Hadenus Auguſt. Verùm ad hoe reſpo n-„717 itto nũcensoe, dendum eſt, Auguſtinum iſtis verbis non aliud ſignificare voluiſſe, Sits muineſts niſi Paradiſum quem deſcripſit Moſes„intelligendum eſſe locum 3 quendam corporatum, aſpectabilem,& terreſtrem: non autem vt 210, di ancsfe Origeni S aliis placuit, tanrummodo ſpiritualiter& myſticè eſ- le ſe accipiendum. Nam qhod ſecundum fidem Catholicam ſentien- el D E e a dum ſit paradiſum nunc extare: non voluit dicere Auguſtinus. Vbi — enim aut quomodo id fides Chriſliana docet? An quia perſuaſum 21 4 1 Q 2 eſt „ 4 — COMMENTARIORVM 3 0 325 1.: 11& Eliam in Paradiſo verſari:at enim illo eod viplote eſt multis Henoc llal 4nn ti„ em lo- A Aupe, co dubium& incertum hoc facit Augul inus. An qmia in libro Bc. fe lGadt criptum eſt, Henoch trãſlatum eſſe in Paradiſumz ſet. Bal cleſtaſticiscap. 441C trã b ſad nec Scriptura Græca ibi habet vocabulum Paradiſi,& ea vox no ui tantum propriè ſignificat illum Paradiſum in quo fuit Adam, ſed ſaewiu vniuersè quemuis locum amgœniſſimum& iucundiſſimum„an quia berii ex his quæ tradantur in ſacris literis, hoc elici& deduci poteſt e ni- cjiit hil minus: immò verò ex diuina Scriptura contrarium magis polle Guüis colligi, ſupta oſtendimus. an quia hoc aliquando Eccleſia decreuit, lomagr ◻ 2 & credendum eſſe conſtituit' verùm nec eſt vnquam ab Eccleſia de- mecot finitum& cum ſit res quæ ad Fidem Catholicam minimè ſpectet, fiolic ſub certas illas& indubitatas Eccleſiæ definitiones& decreta nõ ca- oeoh dit. an denique propter multitudinem& auctoritatem eorum qui ſgont hoc ſenſerunt ipſi,& memoriæ proditum poſteris tradiderunt ſeh nu, iſtos auctores non magnum habere pondus ad iſtud probandum, in b ond aperto eſt ex ſuperiori noſtra diſputatione. com RESTAT igitur, hanc controuerſiam, An Paradiſus nunc ſit in bis natura rerum, de numero eſſe earum rerum quæ contrarias in par- nol tes,(ſalua fide Catholica) agitati& tractari poſſunt. Nobis tamen con viſum eſt multo probabiliſſimum, terreſtrem illum Paradiſum gene- co nerali diluuio deſtructum, hoc tempore nullum eſſe. Hanc nempeè nili ſententiam doctiſſimi quique huius noſtri ſæculi maximè appro- maſc barunt, atque inter hos(vt vnius& ſcriptoris,& iam mortui, ſanè JGh viri admodum Catholici& docti nomen memorem.) Cornelius gel lanſenius Epiſcopus Gandauenſis in ſuis Commentariis ſuper ca- put 143. Concordiæ Euangelicæ eam prodidit ac defendit. Verùm im de hac aliis ſupra poſitis quæſtionibus, quæ ſcilicet pettinebant ad leg illa verba Mo ſis: Plantauerat autem Deus Paradiſum voluptatis à prini- 1 pio, hactenus diſputata, lectori nec habeti, nec in ſacris litteris in- 1 exercitato ſatis eſſe poſſunt. Nos ad reliquam Mo ſis orationem de d an Paradiſo interpretandam pergamus. pu 5 Produxit Dominus Deus de humo omne li- me vERS. 9. gnum pulchrum viſu& ad veſcen- p hn dum ſuaue. 2 4 ANOOMPARABILIS,& niſi traderetur in diuina fal Scriptura, planè incredibilis, fuit illius paradiſi venu- alpe ) ſlas, pulehritudo„magnificentia,& omnium bond⸗ lal — 8o cum optabilium homini abundantia: quam quidem guie 95 Moſes his paucis verbis adumbrauit potius quam min expreſſit: de qna multa Baſilius in oratione de Paradiſo, Auguſti- kehl nus lib. 14 de Ciuitate Dei, Damaſcenus libr. 2. de Fide orthodoxa, ſun cap.II. tradiderumt. Omnis autem paradiſi præſtantia tribus potilk⸗ aner Amum in rebus videtur eſſe poſita: In cœlo& in aëre, in aquis, i in iplo „ 4 dut coumn F 8 4 ** 3 4 2* 2 3 * 144 ¹ At “ 1d 1 cr 4 41 „ ¹& 14 3 4 4 4 A/ *⁴ K M 4 A 1 4. 7 2 * 1 4 3 4 ½ * 8 4 An ½ 1 4„.“ ] MARAIA „ —. * 4 8** 2 .“ f 11 * „ 1en 5* I 1 „ d 1420 4* 6 441 84 18 4 aAdamdeast 4 P. 41 5 11 481 4 44 1 4 1 1 8* 4 4f“ 4 8 8* a K 4 4 1 9 M — 4 9 4 42 X* * IN GENESIM, LI B. III. A in ipſo terræ ſolo. In cœlo ſumma erat ſalubritas,& omni tempo- 399 re ſuauiſſima quædam æquabilitas& tãquam perpetuum quoddam Tpfer brz. ver. Mam etſi annus ſuas temporum vices ageret, tamen viciſſitudo hantiæ Paræ- illa variabat potius voluptatem, quàm tollebat. erat in acre magna ſerenitas& claritas: erat admodum propitius, benignus& ſaluta- 24 tis cœli aſpectus, omniùmque defluxus aſtrorum. aquarũ ingens erat copia irrigantium Paradiſum, mira perſpicuitas,& ad bibendum ſuauitas atque ſalubritas,& in his incredibilis piſcium abundantia. In magnis laudibus Sodomæ, prius quàm ſubuerteretur à Deo,illud memoratur in primis Gen. 13. quod tota irrigaretur à lordane flu- uio ſimiliter vt Paradiſus Domini. Terra autem Paradiſi vſquequa- que optima& fertiliſſima ſpontè ſine labore& moleſtia hominis (non tamen ſine eius cultura) omnia proferens: nihil gignens no- xium, aut naulli futurum vſui, ſed largiſſimè ſuppeditans quæcumque omnes ſenſus hominis ſuauiſſima poſſent iucunditate ac voluptate complere: guſtatum dico ſuauiſſimis ſaporibus, odoratiſſimis her- bis& floribus odoratum: viſum varietate colorum& figurarum ve- nuſtate, auditum leniſſimo ſpirãtium aurarum ſonitu,& dulci auium concentu. Alimentorum porrò ſuppetebat quanta optari poterat copia, ſalubritas, iucunditas,& parandi facilitas. dicam vno verbo, nihil quod homini optabile eſſet, ei loco aberat. Meritò igitur Da- maſcenus ſupradicto loco dixit, Paradiſum fuiſſe omnis lætitiæ& voluptatis promptuarium,& vniuerſæ ſenſibilis venuſtatis intelli- gentiam excedens. S Æ perpendamus verba Moſis, Produxit Dominus Deus de hums omne lignum pulchrum viſu,& ad veſcendum ſuaue, Hæc verba quidam legunt coniunctè, quaſi Moſes ſignificet omnes Paradiſi arbores fuiſ- ſe ſimul& pulchras viſu& ſuaues ad veſcendum: quare putant iſti arboribus infructiferis nullum fuiſſe in Paradiſo locum. nam infru- Ctuoſarum arborum nunc quidem humanæ vitæ fragili, caducæ, multorümque indigenti, multiplex vſus eſt, ad calefaciendum cor- pus, coquendos cibos, fabricandum,& ad remedia& medicinas morborum: in ſtatu verò innocentiæ, nihil iſtis opus fuiſſet homini. Prætereà Deus dixit Adamo: Ex omni ligno Paradiſi vomede, omnis igi- tur arbor Paradiſi fructifera erat& vtilis homini ad veſcendum. HIs ego non aſſentiot: perſpicuis enim verbis Moſes docer fuiſſe in Paradiſo omnia genera arborum, tam quæ ad oblectandum aſpectum, quàm quæ ad ſuauitatem cibi hominis pertinerent. nam ſi aliter fuiſſet, profecto non fuiſſet in Paradiſo ficus, arbor minimè quidem pulchri aſpectus, ſuauiſſimi tamen fructus: nec ſummis ho- Paradiſo ar- minum deliciis quæque præcipua voluptate tam viſum quàm odo- Lores, etiam ratum hominis afficiunt, roſas dico, violas& lilia, caruiſſe Paradi- ſum credendum eſt. quod ſi nulla quæ ad cibum hominis non per- diſt, ex cæœlo, aquis 5 ◻ 8 ‿ ☛ Fuiſſe in tinebant ad cibum homi- tinet arbor in Paradiſo fuiſſet: quomodo in illo ſtatu innocentiæ per- ni. fectam earũ arborum ſcientiã, quæ per ſenſus multaq́; experi menda colli cOMMENTARIORVM 10 colligitur acquiſiuiſſent homines:adiũgit huic opinioni fidem quod A 1 491 eſt apud Ezechielem: cap. 3 1. co ſiquidem loco inrer arbores Daradiſi erim ho numerantut quædam cibo hominis alienæ& infructuoſæ, velut es- omnes Jri& abietes. Nec ſanè officit noſtræ ſententiæ illud à Deo dicdum zumdi Adæ: Ex omni ligno Paradiſi comede, intelligendum enim eſt, ex omm paail ligno, ſcilicet ad comedendum idoneo:quemadmodum dictumil. do ahe lud Pauli in priori epiſtola ad Timotheum, cap. 4. jubenris Chriſtia. notafi nos omni creatura veſci cum gratiarum actione, haud dubiè intelli- ralllet. gendum eſt de creatuta quæ ad cibum hominis pertinet. cofui Snzures ze. Porfsr etiam hoc loco ad diſceptationem adduci, an intra Jlas 0 mr awia- Paradiſum fuerint animalia. Negat Damaſcenus in lib. 2. de Fide or- ſdiene a. thodoxa. cap. 11. ſcribens ſoluùm omnium animalium hominem habi. ſerdcc taſſe in Paradiſo. Nec id videtur à ratione vacuum: nihil enim de ba.— lleſe radiſo cognoſcere vel affirmare debemus, niſi quod traditum eſtin rech diuina Scriptura: hæc autem, arborum quidem atque fluminum ba- aake radiſi,& ipſius hominis qui in eum à Deo illarus eſt, apertam& forn explicatam, animalium verò quæ ibi fuerint, nullam planè mentio- dilc nein facit. Et ſanè, ſi fuiſſent animalia in Paradiſo: ea diluuij exi. par tium effugiſſent, reclamante Scriptura in 7. capite Geneſeos. cundtas non animantes terreſtres diluuij aquis interiiſſe. Quid item opus fuiſſet lunn tanta cura ex omni ſpecie animantium aliquor ſeruare in arca, cum mos ex animalibus in Paradiſo conſeruatis ſpecies omnium ſeruati ac man deinde multiplicari potuiſſent: Damaſceng Toſtatus in 13. caput Ge- neſeos, quæſtione. 87.& 98.& rurſus 113.& 114. partim aſſentiri, par-( 0 tim diſſentire viſus eſt. Aufloris ſen- MiHI tamen ſimilius vero eſt, fuiſſe animalia in Paradiſo. hoc ten. tradit loſephus in 1. libro Antiquitatum: hoc diſertis verbis docet Baſilius in Oratione de Paradiſo: hoc conſirmat Auguſtinus, ſeri⸗ bens in libro 4. de Ciuitate Dei, cap. 11. ſimul cum primis illis ho- minibus fuiſſe in Paradiſo cætera etiam animalia, innoxia tamen illis& ſubdita: hoc etiam Damaſcenus proximè antecedente capite docuerat, ita enim ibi ait: Omnia animalia ante tranſgreſſionem homi⸗- ni ſubdita& ad manum obedientia erant, quia omnium constituerat eum Deus P rincipem& Dominum Ferpens autem plus cæteris erat familiari ho⸗ ſ mini, frequenter ad ipfum accedens eõ placidis motibus ei blandiens: quaprò 9 b Pter pe ripſum præcipuè diabolus primis parentibus venenum instilauit. Sic D Damaſcenus. Adſcribam hic quoque verba Baſilij ex oratione eius de Paradiſo: In Paradiſo, inquit, omnia erant auicularum generd; qus 2 pulchritudine colorum& dulcedine concentus incredibiliter obleibant ho⸗ aagh minem. Erant illic variorum etiam animalium ſpeclacula ſed erant omni tan manſueta, obedientia homini, inter ſe concorditer acifice viuentia, quæ& dan audiebant inter ſe,& loquebantur ſenſatè. Serpens autem non erat tund hur- ker rendus, ſed mitis& manſuetus: nec terribiliter in terra ſuperficis veluti na⸗ 84 Sla 2 22 2 2,.7.—... ℳ oe tans reptabat, ſed ſublimis& eret᷑tus pedibus inſistens ingredisbatur. Hacte nus Baſilius. AD I31 1 85 4 a 7. 3 4 4 * 4 ““ — † 8* 2““ 4 4 X 44 442 4 8 3* 1 4 3 — 1 1 44 4] A 1I1N GENESIM, L. I B. I II. 311 Aprer quoque huic opinioni ratio valde probabilis. Si enim homini in Paradiſo habitanti datum eſt à Deo imperium in omnes animantes, non eſt dubitandum quin fuerint in Paradiſo animalia, in quæ poſſet imperium ſuum exercere. Eua quoque in Paradiſo, ſi nec ſerpentem nec vllum aliud animal vidiſſet: profe- cto aſpectu ſerpentis& ſermone, tanquam re prius inſolita com- mota fuiſſet, nec tam ſecurè ac familiariter ſermonem cum eo miſ- cuiſſet. Adiice& illud, ſi non fuiſſent animalia in Paradiſo, qui eo lo- co fuiſſent homines, priuati eſſent multis nec exiguis voluptatibus quas ex variis animantibus capimus: nec abſolutam aniwalium ſcientiam non ſine certis eorum experimentis parabilem, potuiſ- ſent conſequi. Aiunt illi, hoc nuſquam tradi à Moſe; at enim, ſat eſt id eſſe conſequens atque congruens aliis à Moſe traditis, quamquam nec hoc non indicauit Moſes cum dixit: Omnia animalia ducta eſſe ad Adamum in Paradiſo verſantem, vt is nomina eis imponeret, niſi fortè iuuet fingere, ea nominibus acceptis protinus omnia è Para- diſo exceſſiſſe. Inſiſtunt prætereà nos vrgere, ſi fuiſſent animalia in Paradiſo, fore vt ea ſeruata eſſent ex illo generali diluuij exitio. Sed non eſt id neceſſario conſequens: nam vel vnà cum Adamo eiecta ſunt ex Paradiſo: vel quia Paradiſum diluuio deſtructum exiſtima- mus, ſimul etiam illa, ſi quæ in Paradiſo vſque ad id temporis re- manſerant, interierunt. PApPVn De arbore Vitæ. Produxit etiam Dominus Deus lignum vitæ in medio Paradiſfi. JEBRAIC ad verbum eſt Lignum vitarum, in quo du- plex eſt Hebraiſmus: nam& vitarum, dictum eſt pro Vitæ,& rurſus, Lignum vitæ, conſuetudine linguæ He- brææ, quæ caret adiectiuis, pofitum eſt pro lignum vi- F-aee rale ſeu viuificum, ſcilicet, quod miram haberet vim atque naturam non ſolͤm ad vitam hominis conſeruandam, ſed e- tiam perpetuandam& velut quodam immortalitatis genere donan- dam. lignum quoque pro arbore poſitum eſt. Sed qui curiosè my- ſteria vndecumque, etiam vbi nulla ſunt, eruere ſtudent, lignũ vitarũ, non ſine magna ratione dictũ putant. varias autẽ ipſi eius appellatio- nis rationes afferũt. Prima ratio, quia longiſſimam homini vitam tri- bueret, 9 8 os 1 48* Me .„— 5,„ 2, 8 4 ¹ 3 1 4 9* 8 9 2 GE N. 2. VERS.9. — ͤͤͤöͤͤöooͤͤöoͤöhͤöohͤ — 8 312 COMMENTARIORVM Cur Hebrai- nes agunt. A l, ce ditlum ſi annorum: ac fructus illius atboris vitæ, potens fuiſſet producendi vi- 1 tam hominis, verbi gratia, ad tria vel quatuor millia annorum, quod rum. tempus quadraginta noſtrates vitas continet. meritè igitur appella- tum eſt lignum vitarum. Secüda ratio, quia fructus illius arboris tres hominis vitas, vegetatiuam dico, ſenſitiuam,& intellectiuam inte. grè ac perfectè in ſuo quamque virore, ac vigore conſeruabat. Ter. tia ratio, quia non vni tantùm Adamo, ſed omnibus eius poſteris, ſi quidem ſlatus ille innocentiæ ſtetiſſet ‚vitam illam immortalem ſup peditaſſet. Quarta ratio, quia dupliciter fouebat& ſaſtinebat vi- ram hominis: tum quia conſumptum humorem naturalem vi calo- ris, fructus illius arboris reſarciebat ac reficiebat: idq́; erat illi cõmuneb cum fructibus aliarum Paradiſi arborum: tum quia(& hoc proprium erat illius arboris) humorem naturalem imminutum ac deperditum redintegrabat pari puritate& ſynceritate ei quam prius habuerat e. tiam in ortu hominis: ipſum etiam calorem naturalem ita corrobo- rabat, vt eriam ſi continenter agendo vt fit, nonnihil pateretur, be. neficio tamen illius cibi ita confirmabatur, vt nunquam debilita. tus flacceſceret, vnde ſenectus naſcitur,& qui ſenectutem comitan- tur complures defectus naturales. Quinta ratio, duobus modis di. citur vita: nam ipſum eſſe in viuentibus dicitur viuere, non eſſe au- tem,mori: præterea verò ipſum eſſe, vacuum tamen moleſtiis& do- loribus,& cum tranquillitate ac voluptate coniunctum, proptiè ap-( pellatur viuere: ex aduerſo autem, viuere in miſeriis& doloribus, mors dicitur, ſicut vita eorum qui funt in inferno, in ſacris litteris Lignum vila mors appellatur. Ergo vocabatur lignum vitarum, quia non ſolum præſtabat homini vitam longiſſimam, ſed etiam quietiſſimam, iu- cundiſſimam, omniumque malorum expertem. Hæc ſi tam placve- rint lectoribus, quàm auctoribus eorum placuerunt, non fuit fortaſſe nullum operæ pretium ea prodidiſſe. IILVD autem quod inquit Moſes, Arborẽ fuiſſe in medio para- diſt, vel eſt Hebraiſmus, ſignificans eam arborem in ſolo Paradiſo, extra illum autem nuſquam alibi fuiſſe: nam habitare in medio po- Ouomodo „— intelligendum jit, arborem V pitæ fuiſſe in medio Para- Auſi. n1⸗ gnificat habitare inter ciues ſeu populares, aut inter aliquos: vel gnificat eius arboris dignitatem& excellentiam, inter omnes Para- diſi atbores principatum obtinentis: vel denique ſignificat eam ar- borem fuiſfſe in meditullio Paradiſi, quòd terra eius loci aut excel- ſior, aut felicioris eſſet fertiliratis,& quo vndique ab omnibus commodius adiri poſſet. Sed illud In medio Paradiſi non eſt accipien. dum de medio Mathematico, ſed phy ſico vel morali: non enim ſola arbor vitæ erat in medio Paradiſi, ſed etiam atbor ſcientiæ boni& mali: duæ autem arbores non potuillent eſſe in eodem medio laen ubin bueret,& quòd vna inſtar eſſet multarum vitarum quas nunc homi- ³ Longiſfima enim vita hominis nunc eſt centum circiter puli vel cinitatis vel aliquorum, ſecundum phraſim Scripturæ; ſ. D 1 N GENESIM, L I B. III. 313 Ne, porensen. A ſubtilitate mathematica deſignato ac definito. Cærerùm, quoniam rel qannen, hæc arbor vitæ multas habet quæſtiones, multaque dictu mira& nas continen üden explicaru difficilia, deinceps ſingulas quæſtiones enucleatè ac ſubti- la tatio, guia fuga liter explicabimus. Lan Ructania.— amtluam, Kee 8 — SI hE S,. on bdi enabae An arbor vitæ fucrit cæterarum arborum ſimilis, hoc eſt ,witmlan b corporea& terreſtris: an verò fuerit quippiam dr oueda lt intelligibile& ſpirituale. 6 nac shcdedann 4 3 Eeeg R 1s rTorELESin libr. z. Metaphyſicorum textu 15. mn L b ℳ 3 diſſimulanter irridens Heſiodum alioſque veteres poë- mn 5 1, Ntasſ(ipſe vocat Theologos)à quibus proditũ erat, Deos „ 6* A qui non guͤſtarent nectar& ambroſiam eſſe mortales, „ an NG= qui autemillis alerétur immortales eſſe: hoc refellit eo C. en argumento, quod vel vtebantur ambroſia& nectare volaptatis tan- 3 dihi ee tùm cauſa, vel etiam neceſſitatis: ſi ſolius voluptatis cauſa, nõ igitur n nanora illud alimentum præbebat eis immortalitatem: ſin autem neceſſita- b 1 tis, non futuri ſine eo cibo immortales; id eſſe dicit de numero eo- Linta mnio, tacban rum quæ fieri nõ poſſunt: nam quod cibo indiger, ſuapte natura ſo- dicnot nuen n lubile& mortale eſt: quod autem huiuſmodi eſt, nulla ratione indiſ- im unanh ſolubile atque immortale effici poteſt. Sic ibi Ariſtoteles, qui ſimilia ne coninäm C profecto de arbore vitæ dixiſſer, ſi Fidei lumen ei affulſiſſet. in mileris ki NoxNvLIII de noſtris, vt Origenes& quos ſupra allegoricos tin inſeo. Sn paradiſi Interpretes nominauimus, partim quò ſe facilius ex omni- wn. U bus difficultatum tricis expedirent, partim rati, donum immortalis ͤͤͤ vitæ nullius terreſtris& corporeæ arboris effectum eſſe poſſe, quæ ö Aoſes de arbore vitæ ſcripſit, ea purauerunr ipfi non propriè& hi- us ſtoricè vt ipſa verba ſonant, ſed ſiguratè ſecũdum ſenſum myſticum & allegoricum eſſe intelligenda. Verum, quidnam oporteat intelli- gere arborem illam vitæ, variè interprerantur: Quidam exponunt 1 diuinam Sapiẽtiam, quippè Salomon Prouerb. z. vocat eam Lignum eim utdotemn un vitæ iis qui apprehendunt eam. Alij Chriſtum Dominum, pſe enim 1.. kucei D dicitur Panis vitæ, Fons vitæ,& Lignum viræ: Quidam verò etiam gam pl cœleſtem felicitatem, de qua lIoannes in Apocalyphl c. z. ait, Vincents 3, a9t itcku dabo edere de ligno vitæs quod eſt in Paradiſa Dei mei. Siwilia ſcribit idem ptiam; itkE Ioannes in eiuſdem libri cap. 22. Auguſtinus Eugubinus in ſua Coſ- gerigee u mopœia, per arborem vitæ ſymbolicè ſignificatã eſſe purat immor- demesbt talitatem, quam Deus ceu præmium Adamo promiſerat, ſi preceptis mae. eius obtemperaſſet. Lara enim illa lege ne ederet de arbore ſcientiæ 1 ir boni& mali, interminatus eſt eam violanti mortem, vt metu tantæ men pœnæ à tranſgreſſione deterrerctur: ſimul etiam obſeruanti legem, pollicitus immortalitarem, vt ad eam cuſtodiendam, tanto propoſi- 7 1g to bono, vehementius commoueretur, telene Comm. in Gen. Tom. 1. R VERVM 4 4 I ö — I I 8½ 4 G 3 4 8 8* ¹ 1 4 3 3 4 COMMENTARIOKV M ero iſta vt non aſpernandam Hiabẽt intelligen. fuſſe veri& tiam allegoricam; ſic à germano& hiſtorico ſenſu ſunt remotiſſi. terrestré ar- na. non enim in dubium verti debet, arborem vitæ fuiſſe veram& Horau, naturalem arborem, eiuſque vim& effectum fuiſſe, ab omni cortu- tione corporis ipſaque morte hominen ſeruare. Etenim hocli. quidò cernitur ex Moſaica narratione, quæ torta eſt hiſtorica: ait dnim Deum produxiſſe ex humo omne lignum viſu pulchrum& ad veſcendum ſuaue, ſubdit que, Lignum etiam vitæ in medio Paradiſ. ila autem particula Etiam, indicat arborem vitæ fuiſſe ex humo pro- creatam,& naturalem arborem non lecus acque alias omnes parxa. 5 8 4. 1 † 1111 2 ¹ re-. ſi arbores. Moſes item oſtendit fructum illius arboris potuiſſe ab diſi ar ...... homine comedi, quinimo in vſus hominis eſſe comparatũ. Quam. obrem ne fructum eius arboris homo etiam poſt peccatum come. aditum ad eam arborem om. 23 314 Arbors vite VERVM Enlm dens, immortalitatem conſequeretur; as nino fuiſſe ei à Deo intercluſum. quo ſatis apparet, nomine illius arboris, nec diuinam sapientiam, nec Chriſtum dominum poſſe in- telligi: non enim hæc poſt peccatum adempta funt homini; nec el ipſi ad iſta adeundi& perueniendi poteſtas ablata. poau hoc loco luculentiſſmam Auguſtini ſententiam ex li. bro eius de Ciuitate Dei 13.& capite 21. quo loco exponit, quæ tra- 12n. eri dit Moſes de Paradiſo& arbore vitæ, quemadmodum& alij fuerint vita. interpretati,& ipſe putet eſſe intelligenda. Verba eius ita ſe habent. Nonnulli totum illum paradiſum, vbi primi homines fuiſſe narrantur, ad inttl. ligibilia referunt, arboreſq; illas& ligna aclifera in virtutes vite moreſq cin. uertunt: tanquam viſibilia& corporalia illa non fuerint, ſed intelligibilinm i⸗ gnificandorum cauſa, eo modo dicta vel ſcripta ſint. Quaſi propterea non poruurit eſſe paradiſus corporalis, quia poteſt etiam ſpiritualis intelligittanquan ideo nm ſuerint duæ mulieres Agar& Sara,& ex illis duo filiy Abrabæ, vnus de ancil⸗ lan alius de libera, quia duo teſtamenta in ets ſigurata dicit Apoftolus. Vem itaque prohibet intelligi paradiſum witam beatorum: quattuor eius fiuminasul- tuor virtutes, E rudentiam, Fortitudinem, Temperantiam atque Justitiam:& li⸗ gna eius, omnes vi iles diſciplinas:& lignorum fructus, mores piorum: 22 lignum vitæ, ipſam bonorum onmnium matrem Sapientiam:& lignum ſc ientie bom 9 mali‚tr anſs Teſſi mandati experime ntum. Poſſunt hæc etiam in Eccleſia intelu⸗ gi, Vt ea melius accipiamus tanquam prophetica indicia præcedeẽtia fuurunum Paradiſum ſcilicet ipſam Eccleſiam, ſicut de illa legitur in Cantico canticorum quattuor autem paradiſi flumina, quattuor Euangel a:ligna fruttifera, fanltur ſeuttus auem eorum, opera eorumilignum vitæ fänctum ſanctorum, vluqus d pr. ſtumilignumn ſcientiæ boni& mali, proprium volitatis arbitrium. Hac& 6 quͦd alia commodins dici poſſunt de intelligendo ſbiritualiter paradißi, nemunt prohibente dicantur, dum tamen& illius hitoriæ veritas fideliſ⸗ ſima rerum gestarum narratione commendata credatur. Hæc Augu- ſtinus. G 6 1 4 — ſedelt j inaiw) tend, egen lem qpa nia vell dini enin — — — 1IN GENESIM, L I B. III. 2LEAES LIO I1. An arbor vitæ fuerit eiuſdem ſpeciei,& ſimilis alicui noſtrarum arborum. NopATIO huius queſtionis pédet ex alterius quæ- ſtionis paulò infrà tractandæ explicatione; an vis illa & potentia arboris vitæ ſeruandi hominem abinteri- tu,& faciendi quodammodo immortalem, fuerit ei ſu- 2— pernaturalis, hoc eſt, non ex natura eius proueniens, ſed extrinſecus Dei munere ei conceſſazan verò fuerit naturalis, ex B intimis eius arboris principiis& ex naturali eius conſtitutione exi- ſtens, eique naturaliter inhærens. Nam ſi vis illa& admirandus ille effectus erat ſupernaturalis, nihil prohiber eam arborem fuiſſe ſimi- lem aliarum:potuit enim Deus effectum illum ſupernaturalem per quamlibet arborem, vel ficum vel pyrum vel prunum operari: quo- 3— . A niam princeps cauſa efficiens& operans illum effectum, non erat vel natura, vel naturalis aliqua proprietas alicuius arboris; ſed erat diuina poteſtas aſſiſtens arboti, vel per arborem ſic operans. non enim quia vmbra prætereuntis Petri ſanabat ægrotos, ideo illa dif- ferebat ſpecie ab vmbris aliorum hominum: aut quia ſemicinctia& ſudariola Pauli propulſabant morbos& dæmones ab hominibus, C idcirco diuerſam aliis cingulis& ſudariis ſpeciem habebant: nec quia Baptiſmi aqua eluit animi ſordes, propterea ſpecie diſtingui ab aliis omnibus aquis cenſenda eſt. SIN autem illa vis& effectus arboris vitæ naturalis erat,& ex propria eius arboris natura profluens; profecto exiſtimare conue- nit, eam arborem extra ordinem fuifſe aliarum omnium arborum, nec cuiuſquam earum natura& ſpecie ſimilem. Etenim diuerſa ope- ratio& effectus naturalis, arguunt diuerſam vim& potentiam effi- cientem: diue rſa vis efficiens, arguir diuerſam naturam. Cum igitur admirandusille effectus arboris vitæ in nulla cæteratum arborum adhuc viſus ſit: concluditur, arborem vitæ omniũ aliarum arborum P fuiſſe diſſimilem. Præterea, virtus naturalis alicuius arboris, in cun- ctis eiuſdem ſpeciei arboribus cõmuniter ineſt, differens fortaſſe tä- tum ſecundum magis& minus: quærtamen differétia arboribus ex- tranea& aduentitia eſt, ſcilicet quæ aut ex benigniori cœlo, aut ex fertiliori ſolo; aut ex meliore hominis cultura eis contingit:eiuſmo- di autem differentia, paradiſi arboribus quæ illa omnia ha bebant paria, ineſſe non porterat. Ergo, quia tanquam probabilius infra di- cturi ſumus, virturem& effectum illum arboris vitæ fuiſſe natura- lem, dicendum eſt nunc arborem illam fuiſſe ſingularem,& talem qualis nulla eius ſpeciei vel intra paradifum, vel extra inueniretur. ILTV PDtamen dubitari Poſſet, an Arbor vitæ fuerit vna düraxat R 2 nume An fuerit yna dutaxat Ar- bor vitæ, an multæ. ———— —*—— 316 CO MMENTARIORVM numero, an verò multæ fgerint eiuſdem illius ſpeciei, eiuſdem po. 4 tentiæ ac effectus arbores. Toſtatus in caput 1 3. Geneſis qu. 163. ne. gat faiſſe plures vna. Nam f fuiſſent, inquit plures vna, vel illæ fuiſ. ſent intra paradiſum, vel extra: nõ extra paradiſum, ſic enim potuiſ. ſet homo poſt peccatum ex illis edens mottem effugere; ftuſtra igi tur tanta Deus cuſtodia aditum paradiſi præmuniuiſſet; eo, ſcilicet conblio, vt inquit Scriptura: ne in poſterum homo fructum illius ar. boris cowedens,in æternum viuerer, nec intra paradiſum erät mul. tæ arbores vitæ:tum quia vbicumque Moſes loquitur de hac arbo- re vitæ(loquitur autem non ſemel in ſecundo& tertio capite huius libri) ſemper eam vocat numero ſingulari, Arborem vitæ: tum quod ait eam faiſſe in medio paradiſi ‚quod in multis arboribus verè dici non poreſt. Satis autem erat vna arbor vitæ ad id propter quod erat 1 inſtituta, hoc eſt, non in eibum quotidianum hominis ad eum alen- dum& nutriendum, fed comparara erar in modum medicine ſeu ci- bi medicati, aduerſus naturales defectus qui proceſſu ærtatis homini accidunt,& contra eorum defectuum terminum, qui eſt mors:ita. que fructum illius arboris bis aut ter in anno ſatis fuiſſet homini he Koris e5. comedere. Mihi vt probabile eſt, à Deo caſus& lapſus Adæ præicio, „ezarg. vnam duntaxat in paradiſo arborẽ vitæ eſſe procreatam, quid enim opus erat pluribusꝛita fit admodum credibile, ſi ſtatus ille feliciſſi- mus, quem vocant innocentiæ vel iuſtitiæ originalis, in omnibus Adeæ poſteris perduraſſet, numeroſiſſimè multiplicato genere ha- mano, pariter quoque multiplicatum iri arborem vitæ: non enim tante hominuin multitudini vnica arbor, ne ad vſus quidem tantum medicinales ſatis eſſe potuiſſert. — — EAAESIIO IIä. Cur dicta ſit arbor vitæ,& an verè largiretur ho- mini vitam immortalem. SVSVSTINVS Eugubinus in ſua Coſmopccia, dictam eſſe putat arborẽ vitæ, non effectiuè quod vitã facere: immortalem, ſed ſignificariuè quia ſymbolũ eſſet& ſ⸗ Nlenum immortalitatis, Adamo fi legem Dei cuſtodite: W propoſitæ. Verum Eugubino aduerſantur omnes tet- mè tam Græci quàm Latini ſeriptores, ſummo cõſenſu immortalem car diceretur vitam effectum illius arboris futurum fuiſſe interpretantes. Diceba- Arbor vitæ. tur igitur arbor vitæ, non quod vitam daret nõ viuenti, neque enim vitam præbebat niſi fructum eius comedenti:comedere autem,tan- tummodo eſt viuentium, nec vocabatur arbor vitæ, quod vitam ho- minis foueret& ſuſtineret, id enim omnium bonorum& ſalubrium ciborum commune eſt: nec quia multo longiorem vitam faceret ea quam nunc viuunt homines: hoc enim præſtiterunt hominj⸗n d uuium 4 5e 44 a * 4 81 4. ö 1 3 2„e⸗, 4 n 1 n 4. [ A— 2 4 44 8 0 Ar — 4 4 e* R 1 8 1n 4* 4 8 X lapias Kcam * g 1 AA 8 14v 44 1 ,— 42 . * .„* n 47 „ 4*ʃ ¹ 8 * A 1IN GENESI M, I. I B. I II. A luuium herbæ& arbores, etiam quæ extra paradiſum erant: nam cũ ante diluuiũ nullus eſſet vſus carnium, ſed cibus ex plãtis tãtum- modo caperetur, quoſdam hominum illorum vltranongenteſimum annum vitam produxiſſe legimus: quinetiam credere par eſt, fructus arborum quæ erat in paradiſo, vim habuiſſe prorogandi vitam hu- manam fortaſſe ad milleſimum& quingenteſimum annum, etiam ſi homo in paradiſo habitans fructum arboris vitæ non comediſſet. CvR igitur præcipuè illa arbor cognominata eſt arbor vitæ? Toſtatus ſuper 13. cap. Gen. quæſt. 175. cenſet propterea dictam eſſe arborem vitæ, quòd fructus eius vim haberert ſeruandi hominem à morte in omne tempus,& faciendi eum immortalem, hoc probat 3 17 Toatus pu- tauit Arbors vitæ habuiſſe vim faciende houxunẽ ſim- ipſe, primùm teſtimonio Scripturæ, quæ in tertio capite huius libri plicter im- narrat, idcirco Adamum ex paradiſo eiectum eſſe,& intercluſum illi aditum ad arborem vitæ, ne videlicet eius frucCum comedens viue- ret in æternum: eſus igitur illius arboris vitam homini præſtabat æ- ternam. idem confirmat eo argumento, quod Adam ſi Dei præcepto paruiſſet, nunquam moriturus erat:mortem namque Deus ei, tan- quam pœnã legis violatæ interminatus eſt. quocirca Paulus ad Ro- manos z. propter peccatum affirmat mortem in mundum intraſſe.& in libro Sapientiæ c. 1. ſcriptum eſt, mortem non eſſe à Deo factam, ſed eam diaboli inuidia obrepſiſſe homtini. Ergo in ſtatu innocentie non fuiſſet homo moriturus: mortem autem ab homine, fructus arboris vitæ propulſabat. deinde, ſi arbor vitæ tribuebat homini vi- tam ſex vel decem mille annorum, etiam in omne tempus tribue- re potuiſſet: ſi enim homo per decem millia annorum vitam incor- ruptam& ab omni malo integram, neque ſeneſcens, neque aliqua- tenus tabeſcens& deficiens ageret: profecto ſimili ratione in reli- quum omne tempus viuere poſſet. Præterea, ſi permanſiſſet homo in ſtatu innocentie, propter eſum huius arboris, nulla ſenectutis in- commoda, nullas etatis moleſtias, nullos naturę defectus vnquam ſen ſiſſet:ergo nec fuiſſet vnquam moriturus. mortẽ enim naturalem precedit ſenectus, multa quoque incõmoda labentis naturę& de- ficientis vite,& inclinantis iam ad interitum etatis nuncia mortis precurrunt, ſicut ait Paulus ad Hebręos ſcribens 8. Quod antiquatur & ſeneſcit, prope interitum eſt. Ad hoo, ſi fructus illius arboris vitę refi- ciebat hominem, reſtituens eum in equalem ſanitatem, firmiratem, D integritatem& vigorem, ei quem ab initio habuit, idque toties pre- ſtabat, quoties in cibum vel medicamentum ſumebatur: nullo igi- tur tempore vires& vigor vite poterant hominem deficere, niſi ab eſu illius arboris abſtinuiſſet: quod ſine magno ſcelere facere non poterat. CoFIRMAT hanc ſententiam auctor queſtionum veteris& noui Teſtamenti, vulgo putatus Auguſtinus,& eo nomine citatus à S. Thoma in prima parte, queſt. 97. art. 1. Is enim in queſtione 19.ita ſcribit, Quandin homo in Creatoris lege durauit, dignus fuu edere de arbore R 3 vitæ, mortalem. — — 3 — — oo““ 318 C OMMENTARIORVM vita, vt mori non poſſet nec enim corpus tale erat quod diſſolui impoſſilile uide retur:ſed guſtus arboris vitæ, corruptionem corporis inhibebat. Deni ane ve 4 poſt peccatum poruir indiſſolubilis manere, ſi modo permiſſum eſſet. 3 jeim arbore vitaæ:nam quomodo immortale corpus habebat, quod cibo ſutem 3 4 dlis enim non eget cibo neque potu:cibus enim vires præstabat: ahans 2 ʃ-⸗ immortal iem arbor, medicinæ modo corruptionem omnem prohibebat. Sic enim homi 2um homini erat quaſ inexpugnabilis murus. Sic ille. Similia ſeribit ipſe Aug.libr.1 de Ciuitate Dei c. 20.& 23-affirmans hominem niſi peccaſſet eſu 6 oni vitæ liberatum iri à neceſſitate moriendi,& perpetuo inſors 1 6 eiu S nentutis conſeruatum iri- Ildem videtur ſignificare Chryſoſtom 5 us Seren⸗Che, homil. 1 8. in Geneſim,& Kupertus lib. 3. de Trin. c. 30. vbi ait ani ene ſemel ſum ptus ille fructus præſtabat immortalitatem: Aucd un 8,„ene. credibile: quia naturale eſt, vt calor naturalis agendo pati ne conficiendo alimentum, eius vis hebetetur arde mindchat. en Scotus cẽᷣſuit, V 2RVM Scoti in z. lib. Sententiarum diſtinct. 19. quæſt 1 lonox —nn vi, diuerſa eſt ſentenria-Argumentatur illic Scotus, arborem vit u8 anba 95 habuiſſe vim conſeruandi vitam hominis infinito tempore, ſed a0 ofpem in vira Al ad aliquod modo definitũ tempus: quo exacto, trauflarus fuiſe ad longiſsimi hyt o in vitam ſpiritualem& omnino immortalem: borentiae in 2l2ensiehn illius arboris finita erat, ergo effe crus quoque finitus, nec ad inüm deeenum i tum tempus efficax: poterat enim Deus aliam arborem, illa preſtan. rioris& maioris poteſtatis creare, quare effetus eius longioris& diuturnioris fuiſſet durationis. Omne item agẽs bhplicum wane. do paritur& debilitatur: quare etiam in ſtatu innocentiæ alose turalis hominis in ipſa nutritione alijſque actionibus al vom def⸗ ctum paſſus, tandem debilitatus eſſet: nec fructus arari le ron uerti potuiſſet in nobiliorem ſtatum, quàm erat wanducautu n. ſum, qui quidem iam erat debilitatus. In hanc ſententiam inclinat videtur Beatus Thomas prima parte quæſtione 9/⁄ articulo 4.&ibi dem Caietanus. 4 3 2a4 ricnl0 4. e quitur. Nenede dnaen e nto: 3i arbor vitæ vim habuiſſet cõſeruandi afinitum tempus, fore illam vim& potentiã pla⸗ 8. 2 5* né OclOlan 25„r 2.. am, inanẽ& ſuperuacaneam, fruſtraq́; ei arbori tributam. 3 * Audtor Scot. Cum enim he 1r 6 1 omo anocenri 5 6 t in ſtatu innocentiæ nõ eſſet vitam in tertis ætet- nam acuris ied conſtituillet Deus eum ad tempus quoddam lon- kerris vilue S m rawen puta ter vel quater mille annorum, in ducere dlrd Pſten werd inditatumn meliorem commutatum, vitam ſentaneum 5 atbor Lu 15 tatiſſimam rerat profecto rationi con- corruptum& nteuniefAus d i haberet ſeruandi homineuiu urdilotitenpus An— liu tempus præſcriptum rub que omnino ſebunenh D thrmini⸗ S fuiſſet Rne Nlo n War. ſoyhihnihil Fcuſtra, nihi Deus autem& natura(inquiunt Philo- Pn) ruſtra, nihil ſine cauſa, nihil ad nullum vſum& ſinem faciunt.Et b Et cum corpus humanũ ſit intrinſecè cotruptibile quadru- plici 4 hie nol herelog Gius 38 howot cokpld cottun ren d dowin celttat ria qo (ädd 19an I- dido con eni mo cot lii & bte labe rar C d — — „* 3 Lem praaadene, . 4½ . 4 4 4. maMnnc, K den N 4 4 — — 4 —— ·— 1N GENESIM, L I B. III. 319 A plici nomine: quia ex materia, quia ex elementis, quia ex partibus fieterogeneis contrarijſque coagmentatum eſt, quia denique calor eius debilior fit in dies,& ex repugnantia alimenti,& ex impuritate humoris alimentaris qui eſt pabulum eius: cum igitur ita ſe habeat corpus humanum, non poreſt fieri naturaliter vt non aliquando corrumpatur. Nec opinor ex vllo cibo vel medicina poſſe fieri calo- rem& humorem natiuum ita perfectum& purum; ſieut eſt ab ortu hominis. Nec multiplicanda ſunt miracula de illa arbore ſine ne- ceſſitate, cum ſecũ dum noſtram opinionem præclarè conſtent om- nia quæ vel in Scriptura, vel à Patribus de ea traduntur. Ita ſentit Caietanus in prima parte, q. 97. art. 4.& Durandus in ſecundo diſt. 19. articulo primo. INTELLIGENDVAM hocV loco eſt, tres omnium animantium diſſolutionis atque interitus eſſe cauſas. Prima cauſa eſt, quod carũ corpora rebus contrariis& inter ſe pugnantibus conſtant: conflata enim& coagmentata ſunt ex quattuor elementis, ex quattuor hu- moribus, ex partibus item non ſolum diuerſis, ſed etiam aduerſis contrarias naturas, affectiones& vires habétibus: Cerebrum enim frigidiſſimum eſt, cor calidiſſimũ, mollis& humida caro, os durum & ſiccum: contrariarum autem rerum conſociatio,& copulatio, ad breue aliquod tempus conſtare poteſt: ſed cum violenta ſit, indiſſo- lubilis& ſempiterna eſſe nõ poteſt. Altera cauſa eſt, quod calor na- turalis inſitus animantibus, ipſiüſque animæ ad omnes functiones eius naturale& generale quoddam inſtrumentum, cohæret humori natiuo tanquam pabulo quo paſcitur& ſuſtentatur, ipſum conti- nenter conficiens atque conſumens: qui licet per cibum& potum reſarciatur, non tamen ſecundum eam puritatem& ſynceritatem quam primo habuit. Et quia omne agens phyſicum in agendo pati- tur, ipſe quoque calor naturalis nõ agit ſine paſſione, quo fit vt pau- latim debilitetur: hinc oritur corruptio ſanitatis, infirmitas virium, imbecillitas ſenſuum, ſenectutis incommoda,& malorum omnium extremum mors. Tertia cauſa verſatur in iis quæ extrinſe cus homi- ni perniciem& exitium important:in his numerari debet aër peſti- lens, aqua obruens& ſuffocãs, ignis adurens ſæua& venenata ani- malia, inimici homines, dæmones,& vt verbo dicam, quicquid eſt ex quo poteſt homini extrinſecus interitus accidere. CoNTRA prædictas tres cauſas mortis, Deus hominem in ſta- tu innocentiæ potétiſſi mis remediis,& validiſſimis præſidiis vſque ſupradictas mortis cauſas, adeo munierat& armauerat, vt ſiquidem permanſiſſet ipſe in Dei iria Deus in gratia, nihil mali quod ex cauſis illis proficiſci poſſet, ei timendum Katu innocen- eſſet. Etenim contra primam cauſam mortis, dederat Deus animæ ¹ε caciſi- hominis vim quandam ſupernaturalem, qua poſſet anima res illas contrarias ex quibus compoſitum eſt corpus hominis, in debita tempetatione& æquabilitate omni tempore continere. De hac vir- tute S. Thomas quæſtione 97. artic. primo⸗primæ partis, ita ſcribit: . Corpus ma antidota cõparauerat. innocentia. COMMENTARIORVM Corpus primi hominis non erat indiſſolubile per aliquem immortalitatis vigo. A nem in eo existentem; ſ?d inerat animæ vis qucdam ſupernaturaluer diuinitu data, per quam poterai corpus ab omni corruptioné preſeruare, quandin ipſa Des ſabiebt manſiſſet quod rationabiliter factu eſt. QLuia enim anima rationalis ex- cedit propori jonem corporalis materiæ, conueniens fuit vt in principio ei virtu Aareiur, per quam corpus conſeruare poſſet ſupra naturam corporalis materia. Hæo Sanctus Thomas. cuius ſententiæ ratio hæc eſt: Nam cum ani. marationalis ex ſe haberet vim informandi corpus in omnetem- pus, quippe quæ ſuapte natura imm ortalis eſtzcorpus autem huma- num quia eſt mortale, non fit per ſe capax immortalis vitæ; qud eſſet debita& æqualis proportio inter corpus& animam, data eſt animæ à Deo ſupradicta illa virtus ſeruandi corpus ab omni cor- ruptione. VIRVM de hac virtute multi, nec ſine cauſa, valdè ambigunt: detur enim vel ipſa, vel arbor vitæ fuiſſe ſuperuacanea; cum alte- atra ſola ſeruando homini à corruptione& morte ſufficiens elſet. cile intellectu eſt quemadmodũ illa virtus animæ poſlſer cor- humanu ſine adiumẽto arboris vitæ ab omni corruptione ſem. per conſeruare nos hac de re in alio libro quem de Creatione& fe- lici ſtatu primorum hominum ‚ſecundum hunc edemus, noſtram ſententiam ey plicabimus. Contra ſecundam cauſam mortis proui- 0 3² b ⸗* necs 12 id quod omnium alimentorum comm une eſt, hoc eſt, alere& nu- trire hominem, duplicem aliam habebat vim,& vtramque profecto admirandam: quippe fructus cum edebatur ab homine, tantam ali- 2 ¹ menti bonitatem habebat; vt non ſolum repararet ac reficeret hu- ralem, ſed etiam primigeniam eius puritatem& inte- gritatem ei teſtitueret, præterquescalorem jta corroborabat& con- firmabat,vt non ſineret eum paulatim obtundi, debilitari,& lan- guere, vnde ſenſuum, virium, denique ipſius vitæ defectus exiſtit. ſpectum erat homini duplieiter; primò quidem per humanam pro- uidentiam;tunc enim homo excelluiſſet ratione& prudentia, ſcien- t 1% alutaria& conuenientia fibi, ab iis quæ noxla 2 r† 9„ aAr 4——. 8. 1 3 4— 8— 30 erant& pernicioſa, eaque præcauendi& declinandi: deinde, aderat 3* r† 83 8*— 2 7. 8 410 ris Dei prouidentia& cura: Angelorũ item cuſtodia qua, 457. 1. tiague diicernendi 1 8 A An „= — — — — — ₰ „. —— △△ mee arcebantur. nullum il i periculum imminebat ex animalibus, cum eflent omnia manſueta eique(ubiecta. nihil à dæmonibus timen- um erat, aduerſus quos præſidio Angelorum defendebatur: non ab aliis hominibus;zin nullo enim tunc volũtas nocendi, aut incom⸗ dandi alteri homini fuiſſet. Sed de his fatis. ain ILLVD præterea quæri poteſt; Si eſus illius fructus vitæ no quæ ab illo prouideri non poterant extrinſecus nocitura, pennus 1 n ad „25 vi xi ffet.6. 4— 2..2 4 terris vixiſſet infinitum, ſed ad finnũ tempus ſeruabat hominis vitã, quantu e let 1 bomo in ſtatu 1 num ad octo ve 1: 141 ¹ 44*.„ r.. futurum illud tépus. Crediderim futurũ fuiſſe minit Hoen Lecell — — ſertptst dciluu gentos ſtrdech lomnus Ke Huni mad 5 AR 4 * 3 * * 4 4 4 8 4 INGENEISR3I M F I HA PI 32 A deroch knillia aunorua u8. eſis urguehradplie err Starus Hoihis ante peccatam rrſteuOdi Se ſesdo ſEaàd. bredüwendae Hoen minis viram; com pafations Wend Hniilis Pöſt phecztüm Aure- di- lauium, qam fuir hic ſtatds, eom/ Aaktons Sius Katusun qutnune elt homo; quia vrerque Rie Ktatus dft homihis Peccatoris Habentis „eorpus infirmum Se mille malis vbnoNum:Sedin Karu hominis an- te diluuium, vita fuit decuplo lonE H dàm eſt nuncenam ferè non- gentos annos excedebat: ergeo in 4 atu Tantebte vira hpminis fuiſ⸗ ſer decuplolongior quàm firamt dilüuſörh' Sed hoe inrelligi voe lumus quantum bertiner ad vim Se eſficaciam afbotis Vitx,& vig rei naturæ humanæ in eo ſtaru: nanm uandiu hominem Deuss vu B ram in terris igero. vollet ne AiuUnaher Fldece pörblt, RWAN Nr 2.* 1. 11 XSI 1* 994* —. L dSNNN. Ra 5 N ☛ 8 AE S TfMpp ,9pTe nili2.inms e T inon 82 21127 Kan llla Vis rhor vita beruand. hominem à Horru rione. Kgerit ei naturalis vanſn— X.is on 3 4... X 8 3 M„ 3 7 5 12 1 ₰ 1 IISe 1 K 8*⁸ N A⁴ 3. 121— 1 8 8 8 à8 N 8NX R A— vVitam priorum quàm Hoſerzotuye Dedarum n an rint effe qum illum arboris vitæ fuiſſe ſoporhstaraem. ades — loco fingulorumode arboreNitæ ſe nteniisali quidérin- — Ttelligi ac diiudicari poterit. Auguſtinuslibro S de Ge 2* e B5 24 liszaraa ciapis te Saita ſttibis Allad atuupus Baa,nanuatennae Patate kakale Iaeuneheewen Iaua⸗ 6* eaſce etbi Kd mnnbatle iahwwres, ſe bLeaae gculta. Praf&ta enimm licet aſttatus panis Aliquid teyuekR asETo Suzits xtsfids dda. cellnide: homiuem Deus ah indi gentia. famis dieiun 2Ma qtεgias patig windicauit, edm eredene dubitamua per alishits Lraeg eir Cuauscuiuſclam altioris ſa guificatienis gratias hamximi 1 Dausi. Vaſitiſſas us Sair Pues Rils vvl infmitate Del atakai in detsridz mMustgehee aut ins gcsddſua egia lalerese aui inêe aibo bumana Htsſtitit ammiralilem, Ramum; 2E diss Keilie 3·Reg. 17 laxs dcttlis frxina&daleuaa delcianter refigerenta med deſceteu?„HSC lOg9 8 Auguſtinus dupbus exempliss altero ſubeinaricijpanis Heliæ älden 19 farinæs&olei iilius Nidug Bliſeis declarat vim illatm arboris Vite ner Sideri debechdere dibilem Efuiſſe dupernaruralama Idemin eigſdem operislibfoi 1 ½4 t eapite 4eunin s Adamhum Neaudee pecca- tum ſepasati 1dsbuiſſe 32 ignotite,ſine hiòdibziploillo d dubb en ret fellkoille ſtatus οrporis exstel viſtbilis vinentalinui ſiejlz rdine qnodadn eo eſlas lacrarmedtum wiſihile inbiſibilis ſapirtit, Hi dm lib- Iaide Qiuifate Dei eapitecze- hocano dorfcribitad vniesd Pringku, FereraeEe aaaie Peavatrund Jo Enau affesln us Uersſtnicdvon e'erAr d ee eihr 8* ivaadſßace⸗ Pendt&soh ad Mastenas rui-ſtauteis nchlcbsa daitd S KAiA TNes AN SComminGen. Tom. 1. 8 A16 Akden dn aui contrà puranerin fuille naturalems enpoſisis hof dei iai,ei — — COMMENTARILORVM dio paradiſi cum arbore vetita ſimul erat, mirabili Dei gratia preſtabatus i tamen& alios ſume bant di hos⸗ Prate Vndbha arbon ée Sud fuerat interdiCla. Et paulò infrà: Alebantur alits eihis quos ſumebãt ne animalia corpora m- d eſuriendo ac ſitiendo ſentirent. De ligno autem vita propterta ⸗uſtabatur, ne mors eis ndecunque ſubreperet, vel ſenectute confetki, lecurſt ꝛnporum ſy atiis interirent, tanquam Catera eſſent alimento, illud ſacranꝛn. to:vt ſic fuiſſe ao cipiatur lignum vita in paradiſo corporaliwſieut in fpirituali hoc eſt, intelligibili paradiſo Sapientia Dei:de qua Sęriptum eſt, Lignum vite eſt his qui apprehenderint eam:& qui tenuerint eam ‚Beati, Et infra 23. cap. eiuſdem libri, Adaminquit, non immortalitate illa abſoluta atqne indiſt ſolubili ſed ligno vitæ mortis neceſſitate prohibebatur, atque in inuèturis f- ve vetinebatur. Celebrata quoque. eſt à Theologis ſcholaſticis illa h eiuſdem Auguſtini ex lib. 14. de Ciuitate Dei ſententia: Aderat h- mini in paradiſo cibus ne eſuriret, potus ne ſitiret: lignum autem vitænme ſim- ftus eum diſſolueret. Supra in quæſtione 3. quid Auctor quæſtionũ ye- teris& noui Teſtamenti, exiſtimatus vulgo Auguſtinus, in quæſtio- ne 13. de arbore vitæ ſcriptum reliquerit, commemorauimus. Beda ſic ait, Lignum vita dictum eſt, quid diuinitus acceperat, vt qui ex eo man- ducaret, corpus eius ſtabili anitate firmaretur, ne vel atate in deterius velta- dem in occaſum Ailaberetur. Bonguenta S4A NGTV Bonauentura in ſecundo ſententiarum diſtinctione tria dicit fuiſ I7.tria recenſet arborum paradi ſi genera: Quædam, inquit, proderan ſent Parali- vorpori ad eius nutritionem& ſuſtentationem, de quibus Moſes in vnuur- de ann oru ge ſum dixit, Produxit Deus ex humo omne lignum ad veſcendum ſuaue. Alis arbores proderant animæ hominis, huiuſmodi erat arbor ſcientiæ boni& mali cuius fructus interdictu eſt homini ſcilicet ad probandam eius obedientiama quo fruttu,ſi præceptis Dei ohediens abſtinuiſſet, proculdubio duleiſsimum im- mortalitatis fruclum eſſet adeptus. Tertij generis fuit arbor vitæ, ipſi homini, hoc eſt, coniuncto ex anima&s corpore, profutura: quippe tribuens perpetuam homini vitam,& indiſſolubilẽ faciẽs corporis& animæ cõiunctionem. Harum ditaxat duari arborum propris meminii Moſes, propter ſingulates admi- raädos earum effettus, propter quos Deus eas poſuerat in medio paradiſi interſe propinquas: vt aspiciens homo arbors vitæ, amore immortalitatis ad obſeruan- tiam diuina legis acrius incitaretur: cernens autem arborem ſcientis boni o& mali, mortis metu tanquam freno quodann in diuinoru præceptorum obedien- tia contineretur. Dicta eſt autem arbor vitæ, non ob effettum quem ipſa ha⸗ buit ſed ad quem ordinabatur,& quem ſine dubio habuiſſet, ſi homo in Dei gratia perſeueraſſet. Idem Bonauentura eodem in loco textum Magi- ſtri explanans, tradit lignum vitæ non habuiſſe naturalem poten- 3²22 leſtia aliqui 197 Prouerꝰ.z⸗ tiam tribuendi homini immorralitatem, cum ipſum per ſe eſſet cot⸗ ruptibile, ſed quia virtute ſibi data diſponebart hominem ad immot- talitatem. diuina enim virtus tanquam Sacramento aſſiſtens, im⸗ mortalitatem tribuebat. Nec mirum eſſe debet, eius arhovi- fucti ponuiſt pominem diſponi ad immortalitatem: cum multaſint aromald: veluti wyw & bAn X Slal- Säckäl umle umn0- aun- e Ili vim l gä gleil le ait, nede un m ae en 4 4 I 8* 4- 1 1ℳℳ amau 19. 6 2 aten * „ 8 An Aaena. 8* 8„—. 4 4 1 0 4 1 AU e „c Kle 4 41 4*. 4 ap. mn 445 74 „ Ie nniret-hgn aten 8 4 * 4 4 2 ö 4 Mhp 1 l * 1 „ 4) Auont An, n 1 1 2— A 4. * 4„ 4 4 UN Ln 5 1 5 4 ö„ 4 1 4 4 X* ntennn 84 4* 46 4 Aanu p 112 1. 8 4444 1s 4 Senit Lan a ennen ad Imnt L/um ai reſerum u nniu Lais Sudi vri ehrr furnihn u Nickt 44 TraPddn ea hc 5 bemn ſtt, fruenliuauii rer dut Thrr nu . en! n . 4 “— N 4 4 1r prApter Nl 1 5 3 8 8 w* 31 ☛‿⁴μ⁴* 4. * 1 4 Dr 3 9 ! 4! 4 1 en TbrM 2 rir 4. 4 49 —— 4„ r „umn t„ 1* de 9 † 9 1 4 8 A 4* 1„ B anqj laſſitudine fatigandus. Hugo de S. Victore ita ſcribit, Lignum vitæ 1INGENESIM, LIB. & balſamum, quæ longiſſimo tempore corpora ſeruant incorrupta. Eno ſicur Sacramenta noſtra non creant gratiam, ſed Diuina virtus ipſis aſſictens, in eo- rum legitima perceptione gratiam infundit: ſic fruttus eius arboris non dabat immortalitatem ſed Diuina virtus, cum fructus ille comedebatur, immortali- tatem homini largiebatur. Hactenus Bonauentura. Ex cuius verbis& exillis Auguſtini ſupra poſitis, ſaris apparet& extat, ipſos ſenſiſſe, vim illam& effectum arboris vitæ fuiſſe ſupernaturalem. E diuerſo, Strabus, Hugo de S. Victore& B. Thomas, videntur ſen- ſifſe illam vim& effectum arboris vitæ fuiſſe naturalem. Strabus ſic ait, Lignum vitæ hanc naturaliter virtutem habebat, vt qui ex eius fruttu comederet, perpetua ſoliditate vestiretur nulla infirmitate, vel anxietate, vel habuit in ſe naturam vt perpetuaret homini vitam ſi competèter ederetur. Fa- ctus eſt enim homo& mortalis& immontalis: immortalis quidem, quia poterat non mori per cibi ſuſtentationem quo egebat: mortalis autem, quia perire pote- rat per extrinſecam violentiam. Sed Deus ita munierat eum intus per lignum vitæ ſumptum in cibum,& extra per diuinam Ppotentiam, vt poſſet non mori: intus, portam negligentiæ par rationem bumanam:extra, portam Violentiæ ob- ſêrans per diuinann cuſtodiam, vt niſi homo ratione abutens portam negligen- tiæ aperiret, nunquam per portam violentiæ aliquid ei noxium intraret. Sed quia noluit ſibi cauere vi ſeruaret portam ſibi commiſſam, merito Deus eiu: deſéruit cuſtodiam. Hæc Hugo. BE2ATVS Thomas in prima parte quæſt.⸗ↄ7. art. vlrimo, argumé- tatur nõ potuiſſe lignũ vitæ præſtare corpori humano aliquàã diſpo- ſitionem immortalitatis qua nunquã diſſolui poſſet: propterea quod virtus cuiuſcumque corporis, eſt finita:& quato aliqua virtus eſt maior, tanto imprimit durabiliorem effectum. vnde non poterat virtus ligni vitæ ad hoc ſe extendere, vt daret corpori virtutẽ durandi tempore infinito, ſed tantummodo vſque ad determinatum tempus, quo finito vel homo trantlatus ſſet ad ſpiri- tualem vitã, vel indiguiſſet iterum ſumere de ligno vitæ. Sic Thomas, quæ argumentatio eius inualida eſſet, ſi virtus arboris vitæ dicarur fuiſſe ſupernaturalis; ſin autem ponatur eſſe naturalis, eſt validiſſima. Ap hanc poſteriorem ſententiam equidem libentius accedo, Sic enim mecum ipſe reputare ac rariocinari ſoleo: ſi virtus arboris vitæ fuiſſet ſupernaturalis, non adfuiſſet illi arbori poſt peccatũ hominis, nec peccatori homini profuiſſet: at qui fuiſſe illam virtutẽ in arbore vitæ poſt peccatum hominis, apertè oſtédit diuina Scriptura, narrãs propterea Deum tanta cuſtodia adirum paradiſi muniuilſe, ne ho- mo in paradiſum auderet intrare,& fructum arboris vitæ comedés, viueret in æternum. Sicut igitur virtus Sacramentorũ turalis eſt, in eo qui cum peccaro ea ſuſcipit, effectus ratur: ita ſi virtus arboris vitæ fuiſſet ſupernaturalis, nihil profe cto peccatori homini profuiſſet: nec ad cuſtodiendam arborem vitæ 0- pus fuie vllo præſidio, ſed ſaris fuiſſe Deum non aſſiſtere il 13. li ar- bori ad effectum als operandũ. Deinde, cũ virtus illius arboris eff- quia ſuperna- ſuos non ope- 2 Cax 11 I. 323 Oui anelo- res ſenſerint⸗ virtutem ar- boris vitæ fuiſſe natura- lem. Strabus in Genejiss. Iudicium au- cCorss. öͤhöͤ —— nomina. SBa4 X . tiæ atqae æfficacitatis prerearesi 2 5b 091 Hez2udere:Olramib d 1iil 1 1 1 1 4. 2 IIII4 41 2 3 8—— 8 4 3 8 4 2 8 A————— 4 8 1“ K 4 A„“ 8— 4 1 1**⁸ 8“ L in 1 — d 112 44 1 Nerlar& iſta fgmentaſ bellè cd ngrhunt⸗ Nectarænim difbumfeſtau am broſia vn- dasquaſi vauc id eſt bibentes ipiu⁸ faciens iuuenes de deducta negante id erO ur no siid elt interficio, quaſiamortalicafem au- 1 O. M MIE SARNIOXNMI Sarumarr HuPfs ollendimussnibäl hrohihet cam xirtutem faidie’s unu tutalem⸗Si ehich Gatefe Pafa diſi arbores Potuiſſent conſeruateho. uulſ minem mataraliter ad duo milliaannarutm Potuit etiam atbornic iopad naturaliteg eum donfernate ad tria vel quattuor annorumetnillia albuit quauuncundue enim Kpecic arborib producta vꝑο teſt Deus infinita unch pollens vi&οεε ſtateꝛaliam præſtantioris nallEa- emaidris Hüten, Aſa 87 — „rclnne 4 6 rZ“—* 8 ſſſſſſſſſſ 1II el 1 2 1 1 1 — 7** 8 3 (AS““ ANIN““ — 4 ¹ z 12. 1 1 8 8 f.“— 4 GNSISNawh⸗ 4 e ANBN Se 8 0 4— 1 8 5—* Aℳ 4 5 4 S K + 4 ““ —— I 4 124 8 e nd uhrnOritial habuerint., enas ins ſons ilk 32.„ An Sapicntcs Gentiliums vllarm arb oris vitæ uaad lcwat Ai DR probatur mihi quod ſoriprum relinquit Iuſtinas duf martynimſecunda 4ᷣpo logia pro Chriſtianis fummà dx- pet manis alliditats acualiria offe fa Hummaxtm ulra à Bobins be (ey cilium fabuloſasSc commentitia fueriut prodira, do 1 tum quæx traduntus in facriss libris, quam ſuniljas quò ſcilidet ſides Luu abrogatetur diuinis lis terissinquibus traduntu rmulta omnem na lec turæ& humanæ intelligentiæ vim& poręſtatem excedontia irepu- lur tantibus quiick legeremt⸗ nihilo ꝑlus ip ſa eſſe credibilia priſcotum a Pëtarum fibulis& cummenfis, quorufmeſſem gon ſimidia hoo bu( d 4 ſtinus multis prühas exein plis 3 fed ins ppæ ſentiav numadfid quod 3 nũdagitur per tinens ſatis erit. Meſæs tradit fuiſſo in Paradiſo arbo⸗ rem vitæscuius fructus pr æſtabatthominis immortalitatem: hoefor- taſſe cum legiſſet Heſlodus aliid; vetuſtiores Poit ſiſtos enin om⸗ nes multis ſaulis Moſes anteiuit id ad fabulas fuas tran ſtulerunt commenti deorum cibum ae potum eſſe nectar atque am broſiam: quibus rebus qui alrentur⸗ e0s on modolimm ontaloms fedetiam viridem petpetuo ac florentem xtatem agere. Etih gmina quidemt ctore Sui- wel à patticula η ferens nec ſinens morilAmbooſia Verdodicta eſtdquaſi ubrpſig id eſtſine mortesaut quia carevemmorralis, G ræoè gpser dictus. Ce. lebratur etiam à Poëtis Nepenthes herbaſſeu potio, ommem adimeng dolorem& luckummam luchus Græcd iubus, inde Tacrei bäe. Podem ſpectat M oly herba daudati ma Homergi, homines, ad inuentut ern reuocansscuins vifes Plinius libronz;cap 4. multisverbis deſct bin 8 Fabulantur ctiam Po ExsmeaAr 8t anbroſiamni niſtrariidiis inmèi ſa ab Hl eberlunonis filia, quæ vox auuenturem qignificat⸗ 8P, Wa 11 fignificarunt omnem deotfuin maturam fompet Horone ſe Au— f ac t ed I 9092112 D5 0 Lled ſuorobote polleſe. 1111 1 7 2 1251119 1. UII 138 184 N E C * * EN 4 AR' 0 4 · 7 panzſcdad ian „— diondet tam n 4 la i ardoten— 1 . 1 annaaum gatldae d a al unnta nun d ardoern gcoducta, rpattla prnt unrannnr 4 12 4I 2 41— 7 enerlum, vliam Adensnn am abue Kint. nmanoe npram maunm. a Apolguproe Euntiauin ar ac maunacfe idanenen daoA& commennitir aum D, am fmrentn gdtraduntermanm nm& pan Atemcrmtm. 3 1püe. ſeneun un 41 nn umpiarſdin ptet rterinmi 4 M 1 gatradi rurcia be ean— a, reiubotts Pact ſtur mn) 444 iibuls ias nu 4 d t“ 2 Ll c5 de 3ʃ 3 A 1 3 6ctx ir “ 1 2 s ban:[1131103 iino 021 2 Gds 1 TIS 8 8“ 2. 1IN1 BEEAMGEIFSA NIAI HIBM UMD 325 A NRccaduenſus arborem visg ſicut aduerſus mbro ſiam PHta, Solu tar Ari- rum, valet arguchentatio llastikotelis in testio lbroMe tapliyfco. ſitehs Arge textu 15 uam fupràmemoranimus⸗ Nam quod ait, nom poſſé eſſt urtasi. immortale quiequid ciba indiger, i de natur ali Se abſolura immor- talitate loquaturs lillenter eoncedimus,& ſinc ula Mubitatiohe ver rumieſt. Sed Adamus, tiam inl ſtatu innagentiæ in Daradiſoihabitans & ſtuctu anboris viræ elocns, ſuapte patuta tamen⸗ moftralis erat acidiſſolubils:efus. autõafboriswitæ ſeruahateum à moste, nom qut- dem ad inſfinitt umaempus, ſochldngiſſimnd ramen u οuoad ſciliger in ſpürinualerwac ocosleſtemn vitam Soi in ſerfactætatum i mortalit tatis transfert etur. uinb MIDId? 5licrIIII127 IIUboOmbé ilim 1 18 118173 8 18-VAEII Lletdoawetdu dum fuirin Paradiſos guſtauerit- S8 Ptru Adam comederit fructum arboris vitæ: fad facilè oſt reſponſtim non ome, Pan. 83 29 diſſe. Pfim de quia breuiſſimo tempore fuit in Paradiſo,& fructus ila mederie fra- liuschrb aris non futunns erat cibum quotidianum ad hominemtalehs clum Arbo- dum, ſed ad modum medicinæ, ad occurrendum naturx defectihus ris vitæ. per longa temporum interualla ſumendus. Deinde, eſus illius arboris permttéñdũs erat Hõm Pie i-iaIdeMIEfSJegefne dẽ nõn edeñdõ frũctu arboris ſcientiæ boni& hali Keruafler: quare ptius probanda erat ali- quandiu obedistia Adami, quàm vt eum fructum çomederęt. Poſteà, ſi ediſſet Adatn l witalech fi ftliig Haud dubiè Wngils quàm vl- lus mortalium vitam praduxifſèt zzum tamen breuioris vitæ fuerit quàm laihuſaleimelarxu& Nos. —4 — vet de Awbore 2 pita, ſade 27i,, Lientia; dnh 9, ha vhnuli AnsNähnis 77 Wadde Lnt. OQRiv dli Ae—— 122—— d. C 1 Ir 3 2-109 Aln. ANdal a 2 18,21 ,2 A B 2 d2 K 5,0 KE. d E St * 8.. 5 1 8— 8 Sdtentiæ bom E. malt. d 21101R 2 UIlli: IIII. 4(1⸗A aAAL .“ 8 13120 19 2 118 81 33 19 5 89 9b 1BSGV 310 d.2 1H 12 21I1110 N ignuns duoue. Scientis aboni ge— IIV Sdpon mnl&᷑ E N. 2 8 22* 0 11221 11191 Ol1bHI dil a1 K1105218 1220O 1“ 4 4 K1 89, 8 V E— 8 9 7 5 8 c„ 1 3 n Dhd 0 3“ z 4 4 4 1 4 R. 8 4 8* 4 g 121 ☛ ₰ 4 5 b 14 91 1 11191901141.. “ H„.. · NSA D 22 29 9 1111 1112 20 1E 8 3 8 8 An be uil; vera& Knaxuranks ArPerae 1812Oo 3Ils Sloic an nama btant um P eiislibun silobuc mn. ö“ 11— 4 21181890 icgn K1 Iule 1812 Migfem bS mtxon 14 bonp 0Os X2 RAlN OR. n vita dictun neſt: protimms ſoqitur Ar ℳ 1. Arborem bor ſcientiæ boni-& mhali- pancidrum Auæſtiohum K ajentie bons S. H Pacilioris exphestonipyillqne in primissbuia quæ:& mal fuiſſ ſtione un furrir orpo rea Scpterreftris arber! znegan⸗ corporalem, E ribus id quibuſdams p oprEr ſdiunrihm boni& mali, 2, un no- zuem efecaam ipfius, nulli corporearum achorucn vonuenienrern COMMENTARIORVM 26 1 a putauerunt. Sed perpendentibus verba Moſis„nom poteſt eſle 4 To⸗ in dubio, eam fuiſſe naturalem& corpoteam arborem: vt quam tobabi Moſes cæteris arboribus ex humo generatis& in, Paradiſo conſitiz kuales annumerauit. Deus quoque eius eſu, homini mortem comminatus eber interdixit: ergo ferebat fructus qui porerant ab nomine comedi. Bua Kbonu item aſpiciens arborem aſpectu pulchram ‚fructumque eius ad veſ. porror cendum ſuauem, decerpſit; comedit, virôque ſuo dedit comeden. farig dum. Neque verò cognominata eſt arbor ſcientiæ boni& mali, qud dqvos eum haberet effectum, vt fructum ſuum comedentes, boni& mali rekko ſcientes faceret: ſed ob alias cauſas paulò infrà exponendas. Illud abil ctiam fit mihi admodum veriſimile, vnicam duntaxat fuiſſe eam ar- veld borem: nam& vna ſat erat conſilio& propoſito Dei volentis per fel cam probare hominis obedientiam:& vbicumque Scriptura eam D Jredd nominat, ſingulari numero eam appellat, necnon& interdictio eius ſacn ad Adamum& Euam tantum pertinebat,& in vna numero arbote continebatur. b pr — ii 4ESATIO I1. 6 7 bo In qua ſpecie arborum fuerit Arbor ſcien 4 tiæ boni& mali. nec do ee OCs magis curioſam haber cognitionem: ſed adhuc in-, Oa hcomperram, hac mea quidem ſententia inexplicabilem: 8 ui l auſi tamen quidam ſunt eius arboris ſpeciem proprièac Mira narrat d N nominatim indicare. Alij exiſtimarunt fuiſſe vel vitem p Plinius de ſi-&= 2SS vel frumentum: ea coniectura, quod in pane& in vino 68 en Indica ib. Dominus corpus ac ſanguinem ſuum in ſacramento Euchariſtiæ no- d Ee d bis exhibuerit, ad exoluendam videlicet expiandämqve noxam, per 1 ptiaca, lub. z. eſum illius arboris ab Adamo contractam. Verùm cuùm Scriptura eam 1 9.7. nominer arborem vbicũque de ea agit: ſatis appatet, neque ftumen. 1 tum neque vitem eſſe potuiſſe. i Philoxene MosEs Barcepha in libro ſuo de Paradiſo, auctorem ſecutus 8 putauit illem Philoxenem in oratione de Arbore vitæ, aliéſque multos, cenſet eam di arborem fuſ- arborem fuiſſe ficum: credibile enim eſſe, ſimul atqu de ea arbore 6 ſe ficum. 1 um: cr eſſe, ſimul atque dee primi noſtri Parentes ediſſent, tum patrati ſceleris animaduerſione, tum pudore nuditatis quæ pudenda ipſis& probroſa eſſe cœperat ex co quod proximè ad manum erat, fubligacula fibi comparauifte quibus ſua obuelarent pudenda. Ea verè ex ſiculneis eſſe factaste ſtatur ipſa Scriptura, nec eſt ſimile veri, ipſos proxima eis arbore pre- termiſſa ad aliam longius difſitam feſtinaſſe, ex cuius foliis ſubliga- cula ſibi concinnarent, quibus ſuam contegerent nuditatem. Theo⸗ doretus q. 28. in Geneſim hocipſum tanta aſſeueratione a rmat, Wt extra controuerſiam ponat. To814* d VA lentida eida Moi, Aem& cotpo 6 — Potean Udacn 40 Senctatu& da da elu, bomini mon 4 rer „ rRetam 4 41 3 ae d doniden 4 pulchtam, ftuAun. “ mcct, vitöqne ſaheahe K adot lcicnrie derie 4 malz e 4 4„ 1. Ome Am luum Comedentes be 12 1 8 . 4 8 8 △ unne& propohne Daue 4. -» 2. dcnunam:& vdicumone Lan. . — A* 5 L cllat, necnon Kicexai 8 3 RKu An . 18 Ae — — — — — 4** ir „ ç“ Ardor. (1 A 1 8 1 Aun dmna 1 4 8 4 K mall. 9 woonmonen 3 2 1 4 1“ 3 asdet“ L 4 ¹ 2A nes AM 4 ec. Knten 4 Cln 4 4 4 1 ru ſer 1 A os Adolu lhechn 42 1. „ ah 4 1N GENESIM, LI B. III. 327 4 TosrArvs tamen fuper caput 1z. Geneſeos. quæſt. 64. ſatis Toſtatas pro- probabili argumento confirmat non fuiſſe ficum, ſcilicet vel eo ipſo, 2at22 Ar.- quod ex foliis ficus ſibi fecerunt ſubligacula. Nam cùm ſtatim vt co- ee nae u mederunt fructum vetitum, fenſerint& malum in quòd incurrerant, & bonum quo fuerant priuati: haud dubisè ingens eos illius arboris horror& odium cœpit, ex qua tantum damnum accepiſſent: timuiſ- ſent igitur eius folia cõtrectare,& ſibi in vſum veſtis admouere, maius aliquod malum ex ea ſibi metuentes. Quid quod in cap. 3. libri Ge- neſeos traditur, Arborem illam fuiſſe pulchram oculis& viſu dele- ctabilem? quod profecto in arborem ficus minimè quadrat. Neque verò neceſſe eſt, Euam& Adamum fimul ex ea arbore ediſſe, quinimò perſpicuè indicat Scriptura, Euam prius ediſſe ex ea arbore, poſteà B verò fructum eius quem innoxiè comediſſe ſibi viſa erat, ad virum ſuum detuliſſe. Non defuerunt qui opinati ſint cam arborem fuiſſe Malum, pro- Anila arbor pter id quod ſcriptum eſt in Canticis, c. 8. Sub arbore Malo ſuſcitaui te: fuerit arbor ibi corrupta eſt mater tua,ibi violata eſt genitrix tua. At enim verò doctri- M**εm. na illius libri tota eſt parabolica, quare propriè vocabulorum ſigniſi- cationi nequaquam inſiſtendum eſt: alioqui cogentur iſti dicere, ar- borem crucis, ſub qua ſignificatur eo loco naturam humanã à Chri- ſto eſſe ſuſcitaram, fuiſſe arborem Mali: quamquam nomen Mali ge- nerale eſt, multas arborum ſpecies complectens. Denique, non aſſen- tior arbitrantibus arborem illam diuerſæ ſpeciei fuiſſe ab omnibus C aliis arboribus: neque enim ſcientia boni& mali(quæ ratio illos mo- uit) effectus fuit illius arboris, vt mox oſtendemus. VERVRM igitur eſt quod in principio quæſtionis diximus, in qua ſpecie arborum fuerit arbor ſcientiæ boni& mali„ſciri non poſſe. 441 u. Ccolinzu Sed benè habet, quod id ſcire, ad intelligenda quæ de ea arbore tra- — dit Scriptura, nihil planè refert. potuit enim ea arbor fui ſſe vel pyrus, Sm e vel prunus, vel quæuis aliarum arborum: nam nec interdicta eſt ho- zam uaehe n 1 mini quod per ſe mala eſſet aut ipſi exitialis, ſicut docet Auguſtinus 4 dumo contas m Kerum lib. 1 3.de Ciuitate Dei, cap. 20. nec ſcientia boni& mali„naturalis LecA 1R: Huns iffleh ipſius erat effectus: ſed ad probandam tantum hominis obediétiam, 4„„ eius fructus ipſi fuerat interdictus. Sed cur appellata ſit arbor ſcien- oo de Tude ue D tiæ boni& mali, hoc deinceps oſtendamus. Abole! d.docer b—— mm ele ina uie VIESTIO III. m 1 n as Cur appellata ſit arbor ſcientiæ boni& mali. — ldigaa ECAVvSA huius appellationis quatuor eſſe animad- Ei mentum 1 am denata N uerto auctorum ſententias. Prima ſententia eſt He- Hebræorum. endr. EA agauns[bræorum, quibus ſolenne eſt in exponendis Sacris mile reme A litteris ridiculè nugari frequentéſque miſcere fabu- Alua ſekina aaus las. Similiter igirur hoc loco fingunt, Adamum& dus ſaam daseus Euam creatos eſſe fimpliciſſimos, ſine vſu rationis infantium n— ſimiles. —— —— 4 . 1 —————— -5 2N 1 M a88 Tar EA“ on 3785 5brA-K ientiæ bobi n 4 9 ge⸗ bonn mbn nne Sodu n cdarun illendh 2 3 1 10 ſeyee- A B PPERA opinO 5 10⸗ pro»varieta- e G cæk, va- A, AdserME OO niar etiam&ꝓ CticrIticds cihis valde ve eminum m- Argenaihteriorurn feiſun mmiquntumbon Ienid mo res. AAn Scr Aismiles. Qanjam Autn ar — portilla vim habebat accclerandi vum 4A poeiran Pheri aubdeh pdeveainqoinnn afelatametue n *; Stmaliltmam ſecundum phraſim Scriptutæ, ilius at umſs idesn donat at quer 4u Im iabere rationis. ſerrahe „infallumt eſt hos Hebrzcrum com nenem vetemm Ada. nobtii Euafatbi duntxtobpore obuſtosexætafemueper fecta& 34 ſrin dutmiddloncws quippe dictu m eſt eis* Sreſcite G& multiplitam kt vet 3²³ jpnis NVeräm „us&: 78. 2. 4 24 S lc hmntGentec auione Scdudicho,iemwécnead dibem—ꝑian Abik b onudr malum ee uiduisin te Sen um maruta Aui 1 Juod! Nim non tnbdiqxad'ſuim rarinihis, foserian de delflima dr aonne, un hanaipStuitahdlot qui cimtxia nnimumtibus afsiilemsdoowora nisutiſſimo dorinwisipbfdits umc Deits fan„ ii „n L Gune legämn ſandxit capitaliqpœna vio n eam on utn quem diuino prophetiæ ſpiritu impleuit: q at atus Ham 8 Anòbile edidirvaticiniums Hocmntoge oſſiuu nuea G 68 ꝗ K⁴oſephi in primno libro Antiquitatum aich- isqtſis oppelasoh efle illam arborem duddheins frndtus be 4 Eur aP bommessim haberèt n Srnueumen Rad 20,eafoled b ESuEA2DMs nnn 74 2as Conferrat ad percigien. 83 e. gitandi d nque confetrat ad perci 1. 1jaas prudantiam cogitanda: le 4 laus de E d ft fcdu rin tu Lam ſientiam loſe humita refellir Nicolaus de Lyra, ffMetumt9 rus amltgientiamafeg! nonig im vllam habore ätuiſſe in d asbotis faiſſe xorio raud nonm igitu vim wllar⸗nanbee 1 .““ 24 4 0 B. 3 1 S 4 128e mentendð ingeninmchomuts, quod eſt Insorp eee 3 Ma 4. riale etunsmamdpritorpureum non püteſtagerc mulr Penae enrie corporalem& materalem ft quæmon in alo ſubiecto E COTPorah 1 ggeipi potaſt⸗ Quiinestan certumieſt Pbilofophis decrerum scotum 2 a antu unem debere eſſe materiam d6 „ 4, 8 6 axinntur comn.„ S 2 Hædnier ſeiagüntderpa b Udd Sor fe ac direcbi igi, 9 Jirma caſſet Iued rarip Nisolai deagente quou Perde ee bvcbin 26 quo dagit indirecte. manifeſturt enimf* 4 e valde veliunari velcorrumpi ſpiritus animn ſee v . aconſtiturio ad bonitattm ſ 3 8 bi qui valde proſunt(uit. achiwonum ientidmirificèconferc. Bunt-erld4. qu Na. PIDnle Iun rze n aenlhrimum memorie& ingenin duemadmo 4 te tiam duinodenc plürimum metnor Scnloet Koris füntinge d esiath nafi So Nieliaεuhol2 grani& craffo, obri eaunft 1 nij: ſub tenui autem& puro,& acutieris&c abrioristit 4 deueiuf. dn 4... 3 Wir S! 1 1 1²⁴ ſtoteles in ſeprimo libro Politicorum 2 homines dul Lera enkcue 40 gidis regionibus, cse duidem eyrgotsrohugiores edis funin 1 men tardjores atque hebętiores: contra Tär Tin ierhiores at 4 gionibus fεᷣe uεᷣons Niin gen tanfEN r en 4 9...., 1 rameguntils. b Hagaciores niaureman mlllac e perAt o el. Name Ze — 4 alimenti, 3 1 1*.. 3 3 1 4 4 4 bgaxn. Jalomom iremaim libre ESgloHaßenehitelssallde —+H* 3.. X. AAℳ mif a9 ſſE ſe carhei ſuaubHSahers A vinidu HHeins ſäßt I 18GR moligniudi dior 1 sdbb boni 4414 ipore todoſto xmnennn pe dum eß 3 rfänn uKno e mdci wer 81 & altuanmite — 9ᷣ 1 2 lgendan arn munt, fra en m 1d rernn Imcm m mandidus Dalnt ARstumqn Dturfmtun tapdi pena molmient pleuit: quo nak atancmam, Ha mu Mepea W primo lidio Auiun Ar unm mdohm, Woenm Aocttt au kocrscomen— aod⸗: mnlmce r eicn Naolacs deban . non Mim um rlam rek um quod ct meocpotemmt “ 8 8 4* ₰ trutam nou potett ele mfan * vu 1 non m abolodca 4 . 42*.“.“ — cbi decen an enumct FbSotoftnte, drdcit ut „ counn l- 4 1 4 nietun turt aui vel cortun wnnne eeͤ —» 1 „ R☛ 11* † ucit murede- I — ropasie 3 2— AErA . a n aereuft 4— 7 1 i aſtt .. 1 ℳ 124 9 685 4*½ — 8 4 4 N hre 4 4 8 4 4 44ℳ5 8 1ss 411p 7 0 R 9 9 experiendo co fruebatur,& malum in quod peccando incurrit; ideoque ſcientiam„m. haberet boni& mali, videlicet, vt vocant Theologi, experimenra- lem. nam licet antea ſpeculatiuè noſſer Adam diſerimen boni& ma- li, poſt peccatum tamen practicè& per experientiã id magis cogno- nit. Sicut medicus ſcientia medicinæ cogniram habet differentiam fanitatis& ægritudinis;eam ramen ipſe, amiſſa ſanirate& in morbũ delapſus, noua quadam ratione, ſcilicet per experientiam, melius agnoſcit. Hæc eſt ſententia Auguſtini in libro 14. de Ciuitate Dei capit. 17.& libro 8. de Geneſi ad lirteram capit. 6.& 15. eadémque eſt Magiſtri ſententiarum& Theologorum ſcholaſticorum in 2. libro ſentent. diſtinct. 17. Quemadmodaum igitur ab euentu appellatus eſt 2 Purteus iurgij ſeu calumniæ,& b Puteus iuramenti,& c Tumulus a Geneſ z6. teſtis ſeu Aceruus teſtimonij, 4 Caſtra quoque Dei,& e Domus b 12f 446. Dei, t videre eſt in libro Geneſeos: ſic ab euentu, Arbor ſcientiæ bo- D ni&e mali appellata eſt. Alij ſcientiam experimenralem referunt nõ c Supra 28. ad Adamum, ſed ad Deum, quem inquiunt impoſuiſſe Adamo illud præceptum, vt experiretur& probarer Adamum de bono& malo, id eſt, de obedientia& inobedientia: vtrũ ſcilicet fururus eſſet obe- diens, quod ei magno bono fuiſſer; an inobediens, omnium futurum ei erat ſeminarium. S Ep non fuiſſe illam arborem ſic appellatam ab euentu,& ab Reitcitur præ co quod eſumip ſius conſecurũ eſt, non deſunt argumenta quibus dicta opuna. probari queat. Primũ enim, ſi ex euentis ſumenda erat appellatio, ſi- mili ratione nominari potuiſſet Arbor apertionis oculorü, vel cogni- tionis propriæ nuditatis, vel cõfectionis ſubligaculorum: hæc enim 1N GENESIM, A bopitatem& præſtantiam ingenij potuerit homini proficere. L I B. I 1 J. 3 29 voc=ReA loſephus aliter confutandus eſt: nempe, ſi fructus Refellitur Io- d Comm. in Gen. Tom. 1. illius arboris ad ingenij acumen& perceptionem ſcientiæ profuiſ- ſephi ſenten- ſet, nunquam Deus eius vſum homini interdixiſſet. non enim bonis noſtris inuider, nec quæ ad perfectionem hominis pertinent, præ- fertim ſpiritualem& intellectualem, prohibere aut impedire vult. Et verò, ſi talis fuiſſet fructus illius arboris, fuiſſet profecto lex Dei eam interdicens, homini grauiſſima ac duriſſima: ſiquidem nihil eſt quod natura duce ardentius expetant homines,& ad quod maiori naturæ impetu rapiantur, quàm ad cõſecutionem& perceptionem ſcientiæ. Ad hoc, ſi ita res haberet, promiſſum ſer pentis datum Euæ fuiſſet verumeillud dico promiſſum in quocunque die comederitis ex eo; eritis ſicut dij ſiẽtes boni& mali: quod tamẽ promiſsũ mẽdax fuiſſe ac fallax, ſentétia eſt omniũ Patrũ. Quod ſi einſmodi effectũ illius arbo- ris fuiſſent primi homines in ſeipſis experti, non tantopere dolui ſent propter eſũ eius, ſcilicet tãto ingenij bono aucti& locupletati. TIRTIA ſententia eſt ferè Theologorũ communis,& per om- Cur dieta fit nes ſcholas peruagata; ſic dictam eſſe illam arborem ab euentu,& ex arbor ſcientiæ eo quod eſum ipſius conſecutum eſt. aceidit enim homini vt tunc gnoſceret diſcrimen inter bonum quo ante peccatum tua. boni& mali ſecundum co- munẽ opinio= c Geneſ.z 1. d Infra 32. quod malorum omnia Probabilior ratio, cur fue- rit, dicta Ar- * bor ſcientia boni& mali. Rupertus. To- ſtatus. 4 29 746 AA l 1265. 330 COMMENTAR 10 KVM omnia ſmiliter vt experimentalis ſcientia boni& mali, eſum illius 6 arboris ſunt conſecuta. Narrat enim Scriptura, cum primum Adam & Euaex ea arbore comederunt-apertos fuiſſe illis oculos,& ſe nu. dos eſſe magno cum pudore cognouil e—& ad operiendam nudita. tem feciſſe ſibi ſubligacula. Deinde, quò ferpens Euam illiceret ad oſum illius arboris, promilit fore, vt ſi ex ea comederent, efficeren. tur tanquam dij ſcientes bonum& malum: Nec ſerpens lignifica- bat ſcientiam boni& mali experimentalem: cum enim ea mala ſir& fugienda, non eam inſtar maximi boni maximéque expetendi pro- miſiſſet. Conſenſu eriam Patrum liquet, ſerpẽtem in illo ſuo promil. ſo eſſe mentitum: nom eſſet autem mentitus, ſi de ſcictia boni& mali er experientiam, locutus efſet:eam nam que ſcientiam re vera primi Per expetie howines poſt peccatum ſatis ſupèẽrque adepti ſunt: nec talis ſcientia congruit ipſis diis quorum ſimiles eos tore promiſir. Ad extremum, cum adam ciiciendus erat ex Paradiſo, dictum eſt de ipſo per ironi vel ab aliquo Angelo cum allis Angelis loquente, velab vna aliqya perſona Diuina cum aliis duabus ſermonem habente, Ecce Ada quaſ vnus ex nobis fackus eſt, ſoiens bonum& malum. manifeſtum eſt aurem in hac ſententia, per ſcientiam boni& wali non poſſe intelligi ſcien- tiam experimentalem: hæc enim cum ſit mala„nec ſine detrimemio contingat ipſam habentis non poteſt conuenire in Angelos bonos, nedum in Diuinas petſonas. QyvARTA fentenriacui equidem plus cæteris aſſentior, eſt Ru- perti in libro ſecundo de Trinitate& operibus eius. cap. 27.& lo- ſtati ſuper caput decimum tertium libri Geneſeos, quæſtione cente- ſima quinquageſima quarta& quinquagelima quinta: affirmantium nomen illud Scientiæa boni& mali, inditũ fuiſſe ei atbori propter men- dacia verba& fallacia promiſſa ſerpentis: qui primos illos homines ad edendum ex ea arbore pellexit& impulit mendaciſſimis verbis & fallaciſſimis promiſſis, pollicitus eos fore deorum ſiwiles ſcien- tes bonum& malum. Hoc lignum, inquit Rupertus, ironicꝭ appellatum eſt ſcientiæ boni& mali: vt ipſo nomine ſuo monumentum legentibus repts- ſentet diabolici mendacij. Ex eo igitur quod illo falſo promiſſo decepiſſet prt- mos homines, impoſitum eſt ei arbori nomen ſcientia boni& mali, vel ab ih Adamo, vel a Moſe. ac licet in historia A oſis ante congre um ſerpenuu 2 Eua, bis ea arbor appelletur eo nomine, videlicet ſcientiæ boni& mali: id fa- cit tamen ſoriptor hictoriæ Moſes per anticipationem: e Verd enim antea non habuerat id nominis: ſed cum Deus dixit Adaæ, ne ex ea arbore commederetivel alio nomine eam appellauit, vel quaſi digito ſpeciem,& locum eius demon. ſtrando, eam indicauit. Auguſtinus libro 8. de Geneſi ad litteramcaphè z. vult ante ſermocinationem ſerpentis cum Eua, fuiſſe nomen „ 2 8. hoc ei arbori impoſitum à Deo: quia per illam arborem denuncia- 1. 22 uit Deus futurum, vt manifeſtaretur bonum& malum hominis, hos eſt,obedientia eius, aut inobedientia: vel quia Deus denunciaui Adamo, quo magis eum ab eſu arboris deterreret, fore, vt ü z 3 b com — 8 4 cowede velden es abo dooge egg — 1IN GENESIM, LI B. III. 331 A comederet, differentiam boni& mali per experientiam cognoſceret: vel denique quia cogniturus erat diſcrimnen boni& mali, tam ſiex ea atbore momederet, quàm ſi ab eſu eius abſtinerer, ratione tamen longè diuerſa. Sed hæc plenius apud Auguſtinum in ſupradicto loco legi& conſiderari poſſunt. 1 —— DE QVATTVOR FLV MINIͤBVS Paradliſc. Et flunius egrediebatur de loco voluptatis ad irigandum Paradi- ſui, qui inde iuiditur in quattuor capita. l qua extant in Sacris litteris illius paradiſi veſtigia, qui- es bus inſiſtendo ad aliquam loci& ſitus paradiſ notitiam au line errore perueniri poſſfit; ea profecto hæc Moſis hi- ſtoria de quattuor paradiſi fluminibus potiſſimum con- A tinet. quocirca omnia eius verba cum cura& diligentia ſigillatim ponderanda,& ſubtiliter atquc enucleatè declaranda ſunt. Qur autem Moſes tam diſtinctè ac minutatim de fluminibus paradiſi ſcripſerit, origines eorum, curſus, terraſque quas præterlabebantur, earüm que terrarum in ſignia enarrans; non aliam equidem reor fuiſ- ſe cauſam, niſi vt pateret omnibus, paradiſum fuiſſe locum corporeũ & terreſtrem:& vr aliqua ſigna& indicia daret, quibus in qua parte orbis, in quibus regionibus, apud quas gentes olim fuerit paradiſus, cognoſci poſſet. l 1 Oli zuMit ennlleia⸗ VERVM expendamus ſuprapoſita verba Moſis: in quibus tria ſubobſcura ſunt,& aliquam deſiderant explanationem. Ante omnia eſt illud, Fluuins egrediebatur ex loco voluptatis: nam Hebraicè pro lo- co voluptatis eſt Heden, quam vocem ſupra docuim us aliquãdo ſignificare voluptatem, nonnunquam verò in ſeriptura nomen eſſe Proprium certæ cuiuſdam regionis ac loci. Priori modo accepit eam Latinus inrerpres;quem ſecurti Latini expoſitores, intelligunt ſigni- ficari à Moſe fluuium illum ſcaturiuiſſe es ipſo paradiſo,& primo- ad eum irrigandum, aquas ſuas diffudiſe. Græci autem interpretes ſecutitranſlationem Septuaginta; Hebrei quoque(criptores veſupra, D ſic etiã hoc loco per a Heden, intelligunt certã quandã regioné, in cuius orientali parte paradiſus erat conſitus itaque cenſent egreſ- ſum eſſe fluuium illum ex regione Heden,& inde curſum direxiſſe ad locum paradiſi vt eam itrigaret. Viſum elt quibuſdam flunium dici hoc loco pro fluuiis, ingulari numero pofito pro plurali, exiſti- mantibus ex regione Heden maltos fluuios adarrigationem paradiſi confluxiſſe. Non eſt autem neceſſarium illo verbo Egrediebatur, ſi- gnificari primum ortum, primämque illius fluoij originems ſed tan- tùm indicari flumen illud ex regione Heden profluens directo i nere& carſu in paradiſum influxiſſe. Eſt enim admodum veriſiwi flumen hoc non fuiſſe aliud quam Tigrim& Euphratem, ſcilicet 1 2 vbi 11 Duis fusrit 1. 71 le, 1 ‚u 22515 Pa ———— —=— 18— “— 5 332 COMMENTARIOKRVM vbi mixtis aquis vnum in locum circa Meſopotamiam confluunt,& 4 vnius fluminis inſtar aliquanta terrarum ſpatia peragrant: ille con- luminum,& fiebat in regione Heden 1 curſus& confluxus duorum t & vocabulo vnius flaminis appellatur, cum ante& poſt duo ſint di- nerſa flumina, quorum fontes& origines vt infra dicemus, in mon. tibus Armeniæ maioris appatent& extant. Quomodoil- ALTER VM quod in hac oratione Moſis obſcuritatem habet, eſ le ſluuius irri- iIu d. Ad irri gandum paradiſum, quẽadmo dum videlicet vnus ille flu- —— Tar uius totum paradiſum perluére atque irrigare potuerit. Verum, id quattuor modis fieri potuifle cogitandum eſt: vel vi fluuius ille mul. iens vquequaque paradiſum allueret& ie- rigaret: vel, vt ex eo complures aluei ducerentur,& in omnes paradi. ſi partes deriuarentur: velvt modo Nili ac Iordanis ſtatis anni tem. poribus augeſcens;& ſuperfluens paradiſum inundaret atque ittiga- ret: vel denique vt pet lubterraneos meatus vniuerſam paradili ter- ram humore ſuo pertuan deret ac fœcundaret. pbi facta ſt Apertremum, ill 8 2 1 4— tos ſinus& anfractus fac abus ud quoqve in his verbis Moſis videtur ambi. hn, wa h, 8 guũ, quod proximè ſubditur: Qui inde diuiditur in quattuor capita. Hoc enim referri poteſt aut ad locum Heden, vt videlicet in ipſo egrellu mina diuſio. fluminis ex Heden, ſtatim diuideretur in quattuor capitas aut ad pa- radiſum, vt fluuius ille egrediens quidẽ ex Heden, vnus eſſet: ſed in- greſſus in paradiſum diuideretur in quattuor flumina, quibus omnis terra paradiſi commodius irrigaretur: aut denique poteſt refetri ad tuor alia Hlu- lius fluminis ex paradiſo ‚vt flumen illud poſtquam irri.( egreſſum il gaſſet paradiſum ‚eius finibus egreffum, poſtea in quattuor fluuios eſſet diſpertitum. Incertum autem eſt quanto interuallo poſt egreſ ſum eius fluminis ex paradiſo ipſum fuerit in quattuor Hlumina diſ⸗ ſectũ ac diuiſum. quocirca non neceſſe eſt fontes eorum fluminum bis conſpicuos, eſſe paradiſo propinquos. Toſtatus, vt ſuprà oſtendi- mus,duos grauiſſimos teſtes excitat Bafilium& Ambrofü, affitmã- tes fluuium illum ex paradi ſo delapſum in maximam planiciem, eſi- cere lacum ampliſſfimum ex quo illa quattuor flumina dimanant. Quoſdam etiam non ignobiles ſcriptores memorat Moſes Barcepha in eo libro quem de Paradiſo ſcripſit: à quibus prodirum ſit, illum flauium è ſublimi loco patadiſi precipitarum mergi ter Oceani vada delatum in hanc noſtram terrã variis ex locis erum- pere: quo factũ eſſe,vt prædicta quattuor Humina nõ vno ex loco,ſed ex diuerſis& longiſſimè diſſitis originem ducere videantur. Verum iſta, vt fabulo ſis ſimilia, ſuprà confutauimus. allo ſluuio Pa Non alienum puto adſcribere hoc loco memorandam ſand de radiſt Ruper- hoc paradiſi flumine& aliorum quattuor fluminum origine, Ra- t fententia. perti ſententiam: quam equidem auguror lectori fore mirabilem magis quàm credibilem. Is igitur jibro ſecundo de Trinitate operib us eius, capite 24.& 29.1ita ſcribit: Aquarum naturd per ſe ſaut eſt, nec idonea potui Iicut in ſe ipſo oſtendit mare. a] endens autem de d 1 25 9 . 0. 1 in terram& ſub- AMzra bilis de — buudk uumil tnigud guad cantam Auunt, riu Ohunes tqhune alce —=— — — lnernamſe h„ 1N GENESIM, LIB. III. 333 n pe.—..„.. um,&e A quæ eſt matriæx omnium aquarum: in ilam quaſi magni eorporis terra mam- ntm mam, id eſt, Paradiſi fontem, quodammodo latteam aſſumit dulcedinem,& K orig nes deeeſ irrigat vninerſa terræ ſuperficiem; M iuxta Sſalmiſtam, potent omnes beʒliæ hluæ;&; expettent onagri in ſiti ſuatimmo Vvt dulceſceret onnnis terra ad nutri- candam herbam virentem, lignumque pomiferum quod iuſſa erat terra pro- ducere, atque hdo potiſſimum valet in terris Orientalibus, non ſolum panis& „ a,Aut. aa mm Widclena vini ſed etiam precioſorum aromatum„metallorum, ac lapidum fertiliſſimis. . eet grne ponnen Omnes igitur aquæ potabiles& ſalubres vbicumque fiuant.„& vndecumqut p Aum cklenelnta appareant, de fonte Paradiſi per occultos meatu originem trahunt,& ex eius Tne parMim dAulcedine hoc habent, vt potabiles& ſalubres ſint. Et quemadmodum iecur in el ducerentu, Kaaa corpore animalis fons eſt ſanguinis, vt docent Phyſici, cntiis pen corpus ſparſis ac lortn B venis ſanguinem diſpenſans„ dt que hoc ministerio vitam animalis conſeruanss eni paradiſam inmntgag ſic ille fsns vniuerſam terram per ocoultas venas irrigans vegetat,& in multos ancos me atm muing redundat fontes a fiumina. Sed eorum omnium ita quatuor ſunt capita, id c ſœcundauct. eſtprinoipalia. Fontet igitur Tigris& Euphratis, ſi libet in Armenia demon- - retdis Moh i ſtrentur tamen per viam quam ſolus nouit anctor fluminũ Deus, de Para- — diſ ſecundum veritatem Scripturæ huius manare credamtur. Hæc Rupertus. Hrie leicern— Haatkuck etan DE PDRIMO EFL VMINE PHISON. lecdco, mack „ Nomen vni Phiſon, ipſé eſt qui circuit omnem terram Heuilath, vbi naſcitur aurum,& aurum terre illius optimum uae eſt, ibique inuenitur Bdellium,& la- ¹ 6— pis Onuychinus 7„ dlaecne AzE vnoquoque dicturi quatuor fluminum quæ Moſe⸗ — 7 ait exire ex flumine Paradiſi, conuenit vt prius aliorum — 4 Kade K interpretationes& ſententias exponamus. poſteà quod narrationi Moſis,& doctrinæ Sacrarum litterarum re- marn ctæ que rationi magis conſentaneum videtur, explica- —— turi. In Moſaica deſcriptione primi fluminis Phiſon, tres inſunt dif- tes nenoli„ ficultates, non omnino quidem inexplicabiles, ſed explicatu tamen * rbas fns D difficiles. Prima difficultas, Quis fluuius ſit Wo3 Phiſom ex flumini- — tarum merglne bus terræ noſtræ nobis cognitis: Secunda, quænam terra ſit Heui- ntertimsele. lath,& ad quam partem noſtri orbis ſpectet: Tertia, quid ſit Bdel- uwion bhe llium& lapis Onychinus. edicka Tamdd ceneus SENTENTIA eſt omnium ferè Interpretum ac Theologorum bn onsmn probata conſenſu, Huuiũ qui nominatur Phiſon, non eſſe quàm Gan- e gen Indiæ flumen. Hoc tradit Ioſephus in primo libr. Antiquitatum: 2 wa hoc Epiphanius in Ancorato; hoc Auguſt. in lib. 8. de Geneſi ad lit- 5 arui9 teram cap. 7.& Hieronymus in libro traditionum Hebraicarum in .uo F Geneſim. Sed quid pergo ſingulos eius ſententiæ auctores nomina- 3„ eim percenſere, cum ea omnium fermè ſit ſententia: Hieronymus in Pſalm. 103. G E N. 2. VERS. IIe & 12. An Phiſon ſit Ganges. Origo Gan · . 1 grS eundunm gis* trabonem. paſſuum latitudine, vbi modicum ſuadiorum centum, alii 334 COM MENTARIORVM Epiſt. 4. quam ſcripſit ad Ruſticum monachum, Ganges fluuiu, inquit, 4 quem Phiſon ſancla Scriptura commemorat, qui circumit totam terram Euz. lath,& multa genera pigmentorum de Paradiſi dicitur fonte deuehere, ohi naſcitur carbunculus,& ſinaragdus,& margariua can dentia,& Vniones qui- bus nobilium fæminarum ardet ambitio montéſcque aurei, quos adire pr- pter gr phes& gracones& immenſörum corporum monstra, hominibus im. poſſibile eſt: vt otendatur nobis quales custodes habeat auaritia. Hæc ibi Hieronymus. ORIGo Gangis eſt, auctore Strabone, in Caucaſo Indiæ monte: nam libro 15. ad hunc modum ſcribit. Tota India fluminibus irrigauur quotum quadam in duo maxima irrumpunt, Indum atque Gangem: quedam propriis stits in mare emittuntur,& omniaà ortum habent a Caucaſo. Primo ad meridiem delata, poſtea alia in eodem permanent curſu, praſertim quein Indum influunt: alia flectuntur ad Orientem, quemadmodum Ganges, qui a montibus deſcendens cum in planitiem peruenerit ad Orientem conuerſus, G Palibothra ciuitatem maximam praæterfluens„ in eius mare progreditu,& vnum oſtinm habet: quamquam omnium Indicorum flumen maxinnum ſi. Sic Strabo. Plinius verò in libro 6. capite 18. de Gange ita ſeribin, Hunc, alij incertis funtibus vt Milum, rigantémque vicina eodem modo alj in Soythicis montibus naſci dixerunt: ac infiuere in eo decem& nouem am- nes, ex his multos nauigabiles. Alij ci magno fragore ipſis ſtatim fintibus erum. pere: deiectumque pen ſcapuloſa& abrupta, vbi primum molles planicies cun. tingat, in quodam lacu hoſpitari inde lenem fluere, vbi minimum, oclo mile tudine nuſquam mi. nore paſſuum viginti. Hæc Plinius. Attingamus præterea quæ de eo flumine noſtri Theologi prodiderunt, Iſidorum dico, Rabanum, Rupertum& Magiſtrum Hiſtoriæ ſcholaſticæ. Quidam aiunt, voca- bulum, He Pbiſen, Hebraicè ſignificare immutationẽ oris ac vul- tus, quia ſæpe eſt ſui diſſimilis in curſu, vel in quantitare aliquando latiſſimè faſus,& aliquibus locis in anguſtum coarctatus: vel in co- lore alicubi fluens pellucidus, alicubi turbidus: vel in ſenſibili qua- lirate alicubi frigidus, alicubi calidus. Tradunt alij Phiſon interpte- tari Latinè abundantiam, quippe abundat piſcibus& quidem ma- ximis, anguillis nempe triginta pedum longitudinis,vt libro nono ca- pite tertio tradit Plinius. Iſidorus 13. libro Erymologiarum capite vigefimoprimo, Phiſon, inquit, ſigniſicare cateruam, propterea quod detem nagna flumina aquds ſuas in ipſum exonerant: à Gracis Latiniſque voann Gangem,a Gangaro rege Indorum, ſicut Tiberis primum eſt dittus Albula, ſa A Tiberino rege postea nomen Tiberis accepit. Hæc ab iſtis de fluuio Phi- — ſon prodita ſunt. a Aactor d MiHI diligenter omnia conſideranti ac perpendenti nunquam ... n montrat Phi vilum eſt probabile, Phiſon eſſe Gangem. multa ſunt meæ opinio ſon non fuiſſe nis argumenta. primo ex narratione Moſis manifeſtum eſt hæc qua- Ga ngem. tuor flamina vt orta ex codem capire, fuiſſe inter ſe vicina: at intet Gangem — 4 Gaupe jntelce nwilie ſeugin 2, d IN GENE SI M, LIB. III. 335 4e Par us 6 A Gangem& alios duos fluuios Tigrim& Euphratem ſinreruallun — nia cade intercedit ſeptuaginta graduum; hoc eſt, plus quater mille 8 trecen- . nane: manen. ta milliaria continẽés aſſignãdo Ciſhus gradui ſecũdum Pto omæum — mnn ſexaginta duo milliaria. poſtea, Moſes ait, hæc quatuor flumina orta 1 aAlr CEe.: a eſſe ex vno flumine Paradiſi, hæc autem quatuor flumina ex remo- dme äheat an tiſſimis& inter ſe longiſſimè diſtantibus locis oriri cernuntur: Gan- ges ex Caucaſo monte Indiæ, Euphrates& Tigris ex montibus Ar- Jctadonsiin(aurais meniæ, Nilus verò ex montibus lunæ verſus Promontorium vulgo laua luuw dictum caput Bonaæ ſpei.. Funs, ladan aase Nox ſum neſcius quid reſpondeat ad hoc Theodoretus in quæ- enaun hden(e ſtio. 29. ſuper Geneſim: Videre licet, inquit,& alia humina aliundè qui- nfermamma, dem egredi, deinde in terram quibuſdam ductibus fiuemia, iterum furſum ſca- ntem, ucnaumane, turrire: quod& his fluminibus accidit. Exeunt enim illinc, vr ait 5 oriptura di- n peruenerit ad(unae uina, poſtea per quoſdam eatus ſubterraneos tranſéuntia, 11 originem aliam „ terſnent„e 1 ſumunt. Quod quidem non frustra, omnium Deus, ita diſpenſauit, ſed vt am- un putaret fuperfluam hbominum curioſitatem: nam fi paterent omnes eorun meatus, quidam vtique conarentur eorum ripas proſecuti, locum Paradiſi per- e. eewuen luftrare, ſed frustrarentur opratis,& longitudine itineris Feſſi, atque neceſſa- W n riorum penuria laborantes: modo in aspera loca incidentes, modo in deſerta, 4 Kre men daman interdum in manus erndelium& barbarorum hominum deuenirent. Eaec igi- n tar prauidens miſericors Deus, ignotos illorum meatus ſſecit. Hoc modo re- na Müt ſpondet Theodoretus. Simiſiter etiam reſponder Auguſtinus libro 8. — de Geneſi ad litteram capite ſeptimo. nn nhe C hoc reſponſam parum eſſe firmum, nec tam quod cum na- Aningamm frrren tura rerum cohæreat, quàm quod ad moleſtas& odioſas quæſtio- nes defugiendas nonnihil valere videatur, excogitatum, nemo eſt 4 cr. QMinm qui non animaduertat. tanta enim eſt diſtantia inter origines iſto- onunit rum fluminum iam inde ab exordio mundi, vt nullam vnius prin- — cipij communionem habere poſſe videantur: præſertim cum ipſi r non probent, nec poſſint probare, iſta quatuor flumina ante ca lo- ca in quibus nunc naſci videntur& creduntur, vllum habere eur- Doel a ſum ſubterraneum, aut alibi conſpici eorum fontes; id quod in iis 144. 11) fluminibus quæ ipſi pro confirmatione ſue opinionis adducunt, ma- un, quppe 4dan4at fen nifeſtè conſpicitur. Deinde, aut ita ſe habebant iſta quatuor flumi- aa pedumlongraamant D na tempore Moſis ſecundum origines& curſus ſuos, vt fuerunt in 4 a4 13. Udro käate, exordio mundi: quarè cum tempore Moſis flumina illa non oriren- re carmm. turex vno flumine, ſed ex diſiunctiſſimis locis, ſmilirer quoq; ab ex- k: 40feR e ordio mundi non habuiſſent originem ex vno fluuio: at hoc eſt cõtra eru T Scripturam: aut tempore Moſis iſtorum fluminum origines& curſus ccits mutati fuerant, videlicet propter diluuium,& aliter erant quàm fue- rant à principio: verum ſi hoc dicatur, nõ videtur poſſe excuſari Mo- acpenah, ſes quin valdè obſcurè ne dicam vitiose„deſcripſerit locum Paradiſ coahd ad ieh ias per iſta quatuor flumina, non pro vt erant poſt diluuium, ſed provr, eſe Giagen shs fuerant ante, non admonendo lectorem mutationis corum factæ per aanoae Monseg, diluuium, ne deſcriptio eius falſa putaretur, cum aliter ſe habeat 0rigo Refellizur Theodoreti re bonſum. COMMENTARIORVM 336 nam ab ipſo traditur. Nec dici b origo iſtorum fluminum ꝗ 14 PlOk Nec dici poteſt tem. A z elepat pore Moſis fimiliter fuiſſe iſta flumina vt ab initio fuerant, poſtei fie be vero eam mutationem quæ nunc cernitur, illis accidiſſe: tanta enim ohtir ſtri Suminibus mutatio non potuit fieri niſiptꝛ· uno .; in maximis orbis no rbis terrarum mutationem, qualem per 16 generalem aliquam totius o diluuium legimus eſſe factam. talis autem mutatio poſt tempora Mo- aurider ſis vſque adhuc nulla fuit. quid quod ſi aliter ſe habenrt poſt diluuium zwriqu hæc quattuor flumina fecũdum fontes ſuos& curſus quàm erant an- dantin V b te diluuium, non poſſunt eſſe eadem flumina? nam vnitas numerica ounc) Hnminis propriè debet xſtimari ex vnitate fontis& originis ſua. ugz. Non igitur qui fuit ante diluuium Phiſon, eſt idem qui poſteà& nũc Onit eſt Ganges. Malè præterca Moſes flumina illa Paradifi deſeripfiller wont b per alia Humina fontibus& curſibus diuerſiſſima. ¹ J colu Auctoris op QVis igitur, ſententia noſtra, fluuius erit PhiſomEgo ſacilè pa⸗ laä men. tior mihi perſuaderi quod à doctis quibuſdam viris proditum eſt;phi ſon& Gihon, fuiſſe fluuios ex ipſo Tigri vel Euphrate diductos R& gu deriuatos, qui diuerſum curſum agentes, alter thiopiam, alter ve- ſuc ro terrã Heuilath. peragrauerint. Etenim ex eo loco vbi ſimul eotun Tigris& Eupbrates,& inſtar vnius fluminis miſtis aquis aliquanmis- urſus facto aquarum diuortio, exiſtunt duo princi- ing V ⸗ ³* 2* pales fluuijspriora nomina Tigris per decurrunt, & Euphratis rerinentes: præter hos d deriuabantur duo aluei, quorum alterum Moſes appellat Phiſon, al- Au terum Gihon; quos restè appellauertis eruptiones quaſdam ſeu al- u V ueos,vel Tigris vel Euphratis. magnis enim fluminibus ſæpe contin.( C git in varios diſpartiri alueos, quos vulgus ramos vel brachia appel- 4 far, ſicut fit in DanubioNilo,& Pado ſeu Eridano. Euphratem autem 1 & Tigrim quodam loco ab accolis appellari Phafim, quæ vox cum vocabulo Phiſon magnà habet Hmilitudinem lib. 5. teſtatur C. Cur- 1 rius Plinius libro 6. cap. 27. tradit Tigrim findi in alueos duos,&vbi 4 nemeauere aquæ, Paſitigrim appellari. Nec mirum cuiquam accidere m debet, hoſce fluuios Phiſon& Gihon, vel nunc non eſſe, vel non memorari à Coſmographis. etenim conſtat; complures fluuios ant 1 exaruiſſe, aut per alia loca curſum ſuum auertiſſe& deflexiſſe: mul- 1 tos item non admodum nobiles& memorabiles præteriri tacitos? d 1 Coſwographis. Quid quod propria nomina locorum& fluminum 1 ſœpius immutata eſſe non ignoramus? G Smddeier- SED venio ad ſecundam difficultatom de terra Heuilath. Pleri- 4 ra Heuilate que putant terram Heuilath eſſe in regionibus Indiæ, ſcilicet in par- 3 i ſesns öer; de ſuperiori eius ‚ab Oriente longo terrarum tractu geptentrionem 4 Piores. verſus porrectam; ſic appellaram à filio leckan, cui nomen Heuil, 6 qui primus eam regionem incolens& poſteris ſuis colendam relin⸗ quens, hoc ei namen impoſuit. Hoc nempe neceſſe fuit dicere eos 4 qui Phiſon eſſe Gangem cenſuerunt: nam ſi Phiſon circuit tertam Heuilath, Phiſon autem eſt Ganges, qui non alibi quàm in India oti 4 ginem, curſum& exitum habet; profecto conſequens eſt⸗ Heuilan 6 ien 1 1 4 1 k umnh A accan 8 „ 4 1 4 4 8„ Ae le daden 3 4 en 8. A Rezln 6 5 4 X 1803 S⸗ 1 Adn .* un 8 A. 84 1114 dad n, * 45 1 Kemhdo * n 3 3„ Houms etn Fon n .* 4 4 5 3 1 7 uuuIA * 4 8 dn 4 ad AIA 4 Ihtot- * „ 4 * “ p 4( neldedeee A 4„„„ der Kihe e aer 8 11 8 △ ArN 1 1 co Moam * 45 4 BS 15 1. 4 „a* en 1 1 A&rn aa 4 11 5 4 4 Ab a 4 44 rrumn NMNolel 10 e I r 1 1 erone 1 4 8. 1 omda 4 43 2 4 L 3 8 604, u4⁴ Wlss os um 4 1 14 1²6K 8 n dacin ANn „* 1 1 delan. Nec nmmn düüche 1 4. *. 00/ el An e 2— en! 1 * 2 K euim un 1 3 F 6 — am lm mn „** 3„. 4 . Ar” OraDI K 3 K 4 2*! „ 1 00 u doen “ IN GENESIM, L IB. I1]. 337 eſſe partem Indiæ. Argumentum quoque eius rei trahunt ex 10. ca- enae pite Geneſeos: memorari eo loco aiunt duos fratres lectan filios, 8 4 Ophir& Heuila: nec dubium, terram Ophir eſſe in India, vbi au- rum optimum abundabat, id quod liquidò cernitur ex 3. Regum e. 9.10.& 22.& ex z. libr. Paralipomenon cap. 8. inde enim magna vis Quæ vegio auri deuechebatur ad Salomonem. Accedit teſtis Ioſephus libro 8. Heen, Antiquitatum, affirmans Ophir fuiſſe regionem Indiæ, quam voca- Seena 6 B. bant ipſius tempore Terram Auream, ſeu Auream Cherſoneſum, Hieron) muũ. nunc vulgo dictam Malaca. Idem confirmat Hieronymus in epiſto- la 13 3. ad Marcellam,& ad Principiam virginem epiſt. 140. Si igitur Ophir dicta ab Ophir fratre Heuila fuit regio Indiæ: credibile ad- modum eſt fratrem eius Heuila propinquas ei ſedes tenuiſſe at que coluiſſe,& terram Heuilath quæ ab eo nomen accepit, ad regiones Indiæ pertinuiſſe. VATABLVvsSin ſcholiis ſuis ſuper nonum caput tertij libri Re- Peru etid Iu- gum,& Benedictus Arias Monranus, vir valdè doctus, in Apparatu dæcrä tempo- ſuo ad Biblia,& in lib. cui Phalech nomen indidit, arbitrantur ter-"e notu fusſſe- ram Ophir eandem eſſe, quæ nunc vulgo appellatur Peru, vnde tan- ta vis auri iamdiu per ſingulos annos aduehitur in Hiſpaniam. Nam inquiunt in z3. c. 2. lib. PDaralipomenon, pro eo quod verſio noſtra La- tina ſic habet, Porro aurum erat probatiſſimum, Hebraicè ad verbum eſt, Aurum erat de loco&N Paruaim- quam vocem etiam Septuaginta Interpretes in tranſlatione ſua retinuerunt. Eſt auté Paruaim duale, cuius ſingulare eſſet Parn ſeu Peru: ponitur auté duali numero ad deſignandum vtrumque Peru, maius& minus, ſeu quod propriè di- citur Peru,& quod appellatur Mexico. Sic iſti de terra Heuilath. VERVH in promptu eſt oſtendere eſt ſacris litteris, terram He- Aufloris ſen- uilath& longiſſimè abfuiſſe ab India, nec fuiſſe procul Palæſtina at-, Tee ac, 49. que Aſſyria, ſcilicet Euphrati ftuuio vicinam. illud ramen præmo-““ nendum, vocem quæ à Latino interprete dicitur Heuilath, ſecun- dum Scripturam& pronuntiationem Hebraicam, debere reddi La- tinè Chauila. Legimus igitur 25. capite Geneſeos, habitationes Iſ- maëlis& Iſmaëlitarum ad hunc modum deſcribi à Moſe, Habitauit maal ab Heuilath vſque Sur, quæ reſpicit Aeg yptum, introeuntibus Aſyrios: ex quo loco intelligitur Heuilath nequaquam pertinuiſſe ad In- diam, ſed inter Aſſyriam& Palæſtinam fuiſſe locatam. Simile quid- dam ſoriptum eſt in 1. libro Regum c. 15. Percuſſit, inquit, Saul Amn- lech ab Heuilath donec venias Sur, quæ eſtè regione Aegypti, non eſt autem Saul perſecutus Amalechitas vIque ad Indiam. regio nem pè Amale- chitarum, vt Palæſtinæ Orientem verſus proxima, in ſacris litteris Strabo Lb. 6. deſcribitur. Ad hoc, Strabo Geographorum diligentiſſimus, inter gentes Arabiæ qua parte contingit Meſopotamiam, recenſet Naba- thæos, quos Scriptura vocat Agarenos& Chaulatæos, haud dubie per Chaulatæos paululum mutata voce ſignificans Chauilatæos, à regione Chauilath de qua nunc agimus, appellaros. Nec quia Comm. in Gen. Tom. 1. in * 8V M 1IEf' COMMENT ARIOKRN 338—h erar copia auri optimi, propterea fit vt ea fuetitin â mhe W in terra Heuilath er lis in locis& Syriæ& prope Palæſtinam olim ne,T n. r1 nim al 3.. 1 India:multis enim pundanriamsin ſacris litteris proditum eſtD. 1 ful 1.. r 3 7 AI 1..’ 1 fuiſſe magnam d0— 9 zris Ammonitis& ldumæis, immenſam vim 85 .. 2 Slla! 832 413. b uid enim— ſis t Hidere eſt in priori libr. Paralipomenon. c. 2. weſuer . A 21 6 1 11 4 L.—. 4 auri deorranir moni in materiã ſimul atque ſumptus magnit- guit doſte alomnon 12. ,1. m futuram poſteà Sa Longe In exordio libri Deuteronomij, tra- um l N II1L 811 2... centiſſfimo wed 9 trans lordanèé in campeſtribus Moab inter To- teleten 1 A itur tempore MOHlls 12 N re las j ditur eiD h fuiſſe auri plurimum. Nec verò quia Ophir petit fvle phel& Haterot ficitur Heuilath eius fratrem in Indiam quoque wodi n x eo conſicitu Sn r. 1 3 Indiam, ex. ſiguidem tertius eorum frater memoratur eodem das. profectum eſſe: lid ra gens Sabæoram, nequaquam pertinens 1o8 loco Saba,à quo fuit terta gens 2— d Ln „ ad lndiam. neutiquam credibile eſt, Ophir celebratũ in Sei. pel Ophir nã eſſe I11 v P PorTo nute dictam Peru, mitto enim alia argumenua, dte Leruan ze. ptura, eſſe regionem ſaperque eſt iſti refellédæ opinioni:In regio- 2 ö11111ͤ g'enem. im enim illad ſatis fuperq ec ſimias. her 7 vu en tat nec elephantos eſſe, nec pauos, nec ſimias, nec en 1E— ne Peruana cont rr e cLlta ex Ophir aſportari ſolita narrau Seti GG°°° ligna thina prerioſi a a,du eſt Salomonem ex mari Rubroin eius re Nedue confentane 4... o ptura. Nequé conl ſiongaber vnde ſoluebat claſſis Salomonis, ſiens .. erat Aliongat. znim lirioreerlee Rebam c.9. libr. 2. Paralipomenon c.S.)rl- ͤ ſeriptum eſt in i viciniori arque notiori, multarumq́ue rermn a India Orienta 4 immenſo circuitu nauigationem inſtituiſſe 7 8 pretioſarum fertiliori 3 144— peruenſem„ præſertim cum ad eam 6— 1 V ad regionem Americanain& Pei S 1 M literranei per fretum b reoichem ex loppe, vel alio portu maris Mediterran V regionein cx loppesrtan, rique& magis vſitata nauigatio- m, multo breuiori facilioriqu 5 ꝗ. 1 Gaditanum, 1¼ 3 er 16 411 E potuiſſet.. 1 e, ſpatio circiter quinque menfium, peruemte in lapide. pau- ne,lpatio cifclter duu ie ltas de Bdellio& Onychino lapide, b 1 tertia difficu tas de Bde— 1 Llri 7) b Bdelium 2 cis expedienda. Bdellium lta G 4 5, ſee magnitudine oleæ,felio roboni’ 1 Oaychinus. Bdellium eſt nominatiſſimum, quæ arbor nigra eſt: magnutudis abia Indiaque, i ͤ eh Baellium et 7o, 23. deinde ſubdit eam naſci& in Arabia Indiaque; ö H, prifici naturaq dein eloöbdit eam nal lapis inde appella- 1 5 V Fruw‿ts apnic e 7 86 inus lapis, 1n e app la ͤ dia ac Babylone. Onyx vnde Onychinus lapis, ¹ enguis 1 & Media ac Babylone iſtum candorem in ſimilitudinem vnga ” tus, quod habet in ſe permiſtum dandor 1 3 Aendigniculos bide 1 humaui. Hunc gignit Iudia& Arabia: ſed ndice 8 candentibul 94 .„ Le u:A bicus autem niget e cu 4 9 6 albis cingentibus zonis: Ara dalte avhtagimte poſuerunt Ga- v11. 5. †— 4 à4 PS C 1 zonis. Vide Pplinium lib. 37. c. 56.! ro his rr. wns retioſus,& hicut 1 bunculus& Praſinuseſt autem Calbuncn 2 ei mlcht. tenebras illu- ep nomine ipſo præſefert, ignei fulgoris ranti; vin lib.3) Praſinus au el 1inaTe Qieatad lege que ſcribit Plinius c. 7. lib.3 a vnde minare queat: de quo lege que ſ[pectus,& porracei coloris, vnd 8 4 tem, eſt lapis pretioſus viridantis a Pen us,& p t; de quo vide bli- 7 ͤ 128u* i praſon vocant: Praſinus. nomnen habet, nam porrum Græci praſon, bula pban MIabbeu ec nium eodem lib. c. 8. Hebraicè ſunt duo Fes B zrla ideſt Beryllus, lach& AASn haſch Soham, Chaldaice dicitur L lib. las 4 8 4— 4 1... dem 1„.. viridis coloris, de quo multa Plinius c. 5.Slulde arbitran- enu — enns Olcaſter AVGVSTINVSA kugu binus& Hieronymus 0 tur, 4 1N G ENE SI M, I. I B. I1II. 339 A tur, Bedolach eſſe id quòd Latini appellant Margaritum ſeu Vnio- nem, vulgo Perla: nam in libro Numerorum capite 11. dicitur, Man- na fuiſſe quaſi ſemen coriandri,& colorem eius ſicut eſt color NPNAN Habbedolach, ſic enim ibi eſt Hebraicè: cum auté color Man- ne fuerit albus, neceſſe eſt Bedolach fuiſſe albi coloris ſicut eſt Mar- Bedolach. So- garitum. ORW Soham autem incertum eſt quid propriè ſignificet: bam quid. nam ſi ductum ſit à radice Sadech, ſignificat lapidem vſquequaque b teretem& æquabilem, quoniam Sabach Hebræis eſt æquare. Sed profecto& ipſi Hebræi confitentur,& per ſe manifeſtum eſt, huiuſ- modi nomina propria pretioſorum lapidum, fluminũ,& arborum, quæ ſunt in Scriptura Hebraica, quid propriè ſignificent, in obſcu- ro& incerto eſſe: quo fit vt Scripturæ interpretes tam Græci quàm Latini ea ſæpè tranſtulerint non qualia ſunt Habraicè, ſed qualia re- periebantur apud Græcos& Latinos, illis ſimilitudine aliqua& proportione reſpondentia. DE SECVYV N.DO E p V AÁ E GEIO N. GrNys. 2. Et nomen fluuij ſecundi, Gehon: ipſe eſt qui circumit omnem VERS. 13. terram Aethiopiæ. e VIIys eft fere interpretum, tãta in hoc eſt omnium NX 1h conſenſio, qui non pro certo habeat, hoc nomine o Gehon, ſignificatum eſſe à Moſe Nilum. ipſe enim 1 eſt qui peragrat terram Ethiopiæ cui dominatur Pre- tioſus Ioannes, vulgo corruptè dicitur, PRE TEGLO- Origo Nils vA N. Nilum putat Plinius naſci in Mauritania: Lucanus cecinit in- Tbmiee 17.,5 certam& incompertam eſſe eius originem. Sed hoc tempore, vt alia 1neeee multa comperta ſunt veteribus incognita, ſic etiam deprehenſa ſunt primordia Nili ex ampliſſimis paludibus prope montes lunæ non procul celebri promontorio Bonæ ſpei, vbi extremum eſt totius ter- ræ continentis ſecundum latitudinem verſus Auſtrum. Epiphanius in Ancorato,& in Epiſtola ad loannem Hieroſolymitanum, non ſo- lum affirmat Gehon eſſe Nilum, ſed contendit hoc tradi in Scriptu- ra, quæ apud Hieremiam c. ꝛ. ſic habet, Quid tibi vis in via Aegypti, t Lecur Filere. bibas aquam turbidam?pro quo Septuaginta habent, Vt biba⸗ aquam Gæ 1. bon. Loquitur autem ex eo loco Hieremias de aqua Niſi. ſed profe- cto Hebraicè ibi nõ eſt vox Gehon quæ hic ponitur, ſed eſt alia vox, videlicet& Sichor, quæ ſignificat nigrum ſeu turbidum, quo epitheto etiam à Græcis appellatur Nilus, dicitur enim Melas, hoc eſt Niger:& ipſa Aegyptus vocatur Melauolos, vt ita vertam Nigri- gleba, Nilus enim aquas vehit multo limo turbidas. quare neſcio cur LX X. pro Sichor verterint Gehon, niſi fortè poſtea corrupta ſit eorum tranſlario. S E Gehon non eſſe Nilũ, multa& clara ſunt indicia. Prim è, Ni- Geon hwuic lus cũ Tigri& Euphrate nullã habet affinitatéẽ& communioné: hi Paraasß. non enim profluunt è Septentrione, ille autem aquas vehit ex Meridie, fulſe N.lam. V 2 infini 8 —— 4 4 . V 3 4 2 4 4 1 — 1 ¹ ½ 4 3 1 ——— — ———— 2—— 3 40 D uplex ☛ thiopia. EHomerus. Strabo. Puinius. cCOMMENTARIORVM infinita propemodum diſtantia inter eorum primordia: exitus quo- 4 que eorum diſiunctiflimi ſunt: nam Tigris 5 Euphrates in ſinum Perſicum aquas exonerant, Nilus vero deſinit in mare Mediterta- neum. Poſteà, ſi Moſes per Gehon ſignificaſſet Nilum, volens eum declarare& notum facere Hebræis, non dixiſſet, Qui circumit om- nem terram Ethiopiæ; ſed dixiſſet„Qui peragrat& irrigat Egy- ptum: Nilus enim non ei Athiop'ia, ſed Agypto notiſſimus erat lu⸗ dæis: quippe qui plas ducentos annos in EÆgypto verſati eſſent. Nilus item quà permeat per Ægyptum. propinquior eſt Tigri& Euphrati, quàm qux perluit Kthiopiam. Deinde, ſi Gehon elt Ni. lus, cur Scriptura toties Nili mentionem faciens, nuſquam eo no- mine eum appellartbis eum vocat Sichor Iſaiæ cap. 23.& Hieremia. z. nec vnquam nominat eum flumen Ethiopiæ, ſed appellat ſæpiſ- ſimè fluuium Ægypti. Ad hoc, iſti dicunt propterea Moſem memo- rando Euphratem, non declaraſſe per quas terras præteruehatu, quòd Euphrates notiſſimus effer Hebræis: atqui tempore Moſis multo notior erat ludæis Nilus, quàm Euphrates: ob eandem igitur cauſam nominando Nilum, non debuiflfet indicare quas tetras ille præterfluat. PaTERBRA Gehon eſſe Nilum, argumentantur iſti eò quot Moſes ſcribat Gehon circumire Athiopiam, quam Nilus prater- labitur. quaſi Tthiopia hoc loco à Moſe nominata neceſſario intel- ligenda ſit thiopia Meridionalis, ſeu Occidentalis quam perluit Nilus, cum potius intelligenda ſit altera Athiopia Orientalis vici- na Arabiæ& Meſopotamiæ. Veriſſimè enim duas fecit Ethiopias Homerus iudicio Strabonis lib. 1. Geographiæ,& Plinij libro 5.cap. 7. vnam Occidentalem, alteram Orientalem. Fuiſſe autem thio- piam aliquam vicinam Paleſtinæ& Syriæ, ex multis Scripturæ lo· cis intelligi poteſt. Principio Madianitas vicinos Palæſtinis cenſeti nomine AÆthiopum, conſtat argumento Sephoræ vxoris Moſis, que cum eſſet Madianitis, vt ſcriptum eſt in Exodo, capite 2. ea tamen in libro Numerorum capit. 2. appellatur Aethiopifla, Hebraicè Chu- ſitis. In Cantico etiam Habacuc ita legimus: Vidi tentoria Aeihiopia: turbabuntur pelles terræ Madian. quo loco Aethiopes& Madianitæ, vel pro vna gente ponuntur, vel pro gentibus inter ſe admodum vi- cinis ac finitimis.& cum nominentur tentoria& pelles eorum, non obſcarè indicatur eos eſſe, quos appellant Coſm ographi Arabes ſce- nitas ſub pellibus atque tentoriis degentes, quorum regio ad Me- ſopotamiam pertinet. In Pſalmo item 86. ſic eſt: Ecce alienigens,& Wrus,& populus Aethiopum hi fuerunt illic: per alienigenas, quos Septua- ginta appellant Allophylos, ſine dubio ſignificantur Palæſtini: qus- re tres gentes Palæſtinorum, Tyriorum,& Aethiopum tanquam confines& vicinæ, hoc loco à Daniẽle memorantur. In 2. libr. Para- lipomenon. cap. 14. Narrar Scriptura Zaram regem Aethiopum ve- niſſe aduerſus ludæos cum incredibilis multitudis exercitu qube⸗ ecies — decies eillos erat tal geckat cml zemli Torzn,, unme Säbzo rnru Sha0 du ; teN 2 ne 811 1I1N GENESIM, L IB. III. le illos veniſſe vſque ex Aethiopia Meridionali: nã& difficillimum erat tantum exercitum per tam longinqua terrarum ſpatia ducere, nec ratio vlla erat, cur ex tam remotis regionibaus ad belligerandum cum Iudæis proficiſcerentur. His adde quod ſcriptum eſt in eiuſ- dem libri, c. 2 1. Suſcitauit, inquit, Dominus contra Ioram ſpiritum Philisli- norum, qui confines ſunt Aethiöpibus,& aſcenderunmt in terram Iuda,& vafta- uerunt eam. In Pſalmo item 71. tres gentes, Aethiopum, Arabum,& Sabæorum tanquam ſibi inuicem propinquæ& vicinæ commemo- rantur. Sic enim eſt: Coram illo procident Aethiopes,&c. Reges Arabum& Saba dona adaucent. Arabiam aurem felicem& Sabeęorum terram, Eu- phrati& Meſopotamiæ non longè abeſſe certum eſt. B Ex his facilè intellectu eſt, non proptereà Gehon intelligi debe- re Nilum, quia Moſes dicat Gehon circumire terram Aethiopiæ. Er- go quod ſupra docuimus de flumine Phiſon, ipſum fuiſſe eruptio- nem quandam,& vt vulgo appellant brachium ſeu ramum Euphra- tis, vel fluuium ex eo loco profluẽtem, vbi Tygris& Euphratis iun- ctis aquis ſimul coëunt, diuerſo alueo& curſu, terras à Moſe nomi- natas perfluentem: quod, inquam, de Phiſon dictum eſt, idem nunc de Gehon ſentiendum& dicendum exiſtimamus. Eugubino admo- dum ſimile veri fit, hunc Gehon eſſe eundem illum, cuius mentio fit. 3. lib. Keg. c. i. cum de Salomone vngendo Dauid hæc præcipit: Ducite eum in Gehon,& vngat eum ibi Sadoc Sacerdos,& Nathan Propheta C in regem ſuper Iſrael. Sicut igitur Euphrates attingebat terram pro- miſſionis, ceu vnus de terminis eius, quibus Deus eam terram deter- minauerat: ita Gehon aliquod Iudææ latus attingebat, quo loco tanquam in regni finibus, reges Hebræorum vngi mos erat. S E p hec fatilia ſunt. non enim in antiquo more Hebræorum fuit reges eorum vngi in Gehon: quippè Saul& Dauid non ſunt il- lic vncti, nec poſt Salomonem, quempiam ſequentium Regum fuiſ- ſe ibi vnctum legimus. Chaldæus quoque eo loco Gihon interpre- tatus eſt Siloë: idemque Rabbi Salomon& Nicolaus de Lyra ſenſe- runt. Et verò, ſi Gehon flumen paradiſi aliquatenus attigiſſet ter- ram Chanaam, Moſes ipſum declarans, nõ dixiſſet, Qui circumit om- nem terram Aethiopiæ: ſed dixiſſet, Qui alluit terram Chanaam: hoc enim notius futurum erat Hebræis. quid quod ex ipſa Scriptura non ob- ſcurè perſpicirur Gihon nominatum in z3. Reg. faifſe fontem non procul Hieroſolymis: Scriptum enim eſt in 2. Paralipomenon capi- te 32. Ezechiam obturauiſſe capita fontium qui erant extra Hiero- ſolymam, ne Rex Aſſyriorum hoſtili exercitu petens Hieroſoly- mam, inueniret aquarum abundantiam. Extremo autem eo capite ſic eſt: Ipſe eſt Ezechias, qui obturauit ſuperiorem ſontem aquarum Gehon,& auertit eas ſubter ad Occidentem vrbis Dauid.& in capite 3 3. Poſt hac, in- quit, ædificanit Manaſſes murum extra ciuitatem Dauid, ad Occidentem Gi- hon in conualle. ar D n V 3 DE 341 A decies centena millia hominum continebat. non eſt autem credibi- Quis Hluuius fuerit Gehon. Locus 3⸗ Re- gum. cap.3. CO MMENTARILORVM — 34² —— DE TIEE710 ET LIVARTO FELVMINE Tigri& Euplnrate. A Nomen verò fluminbst terii, I. igris: ipſe vadit contra Aſſjrios Pplunius autem quartus, ipſe eſt Euphrates. PpPELLATVsS eſt Tigris ſecundum Iſidorum lib.:. .. G Ethymologiar. cap. 2 1.& Kupertum. libr. a. de operibus 5 X Trinitatis c. 29. à celeritate curſus, ducta ſimilitudine; 8 Tigre animaliũ velociſſimo: cuias miram in curſu pet- eſt quod Plinius lib. 6. c. 27. Q. Curtius lib. 4.& Strabo libr. 1arradi- derunt, dictum eſſe Tigrim à celeritate ſagittæ, quæ lingua Medo- rum Tigris appellatur. Hebraicè bo Hiddekel dicitur, vt interpte- tatur Dauid Chimi, ex eo quod aquæ eius ſaporem quédam acutum reddunt, vel à curſu eius velociſſimo. Chaldaiceè nominatur H Dixglath, quo vocabulo ſignificari ait Ioſephus eum ſimul anguſtum arctumque,& velocem decurrere. Apud Danielem c. 10. appellatut fluuius magnus, valdè nobilitarus Niniue ciuitate quondam maui. ma& in ſacris litteris celebratiſſima, quam præfluebat. Plinius lo- cum vbi Tigris tardior fluir, appellari, inquit Diglito: quod cum ſu⸗ pradicto vocabulo Chaldaico mazime congruir. Ioſephus libr. 1. Ant: quit. MvLILTA de Tigre cum alij,tum Plinius cap. 27. libr. 6. prodidit 3 Origo curſus. Oritur, inquit, in regione Armenia maioris, fonte cons picuo in planicie. Cuiu & exitus Ti qua tardior fluit, Diglito: vnde concitatuno celeritaue, Tigris incipit vocani li g7. appellant M. 2di ſagittam. Influit lacum Areihufam omnia illata ponderaſi- ſtinentem,& nitrum nebulis exbalantem. Tertur autem& curſu& colore diſſ- milis,:ranſuettuſq; occurrente Tauro monte in ſpecu mergindr: ſubtenq lafſua 8 7.7.„„— 2 ½ 1„ 8 latere altero eius erumpit. eundem eſſe maniſfes tum eſt, quod demerſa perſert. A- — 7 8 ¹ —„ terum deinde tranſit lacum qui Ihos bites appellatur: rurſuſcq; in cuniculos mer gitur, poſt vigintiquinque millia paſſ uum circa N mphæum reqaitur. Cur Seleuciam, Babloniam centum digintiquinque millia paſſuum, diuiſus in alueos Auos, altero meriqiem ac Selenciam petit, Meſenem perfundens: altero ad Se⸗ ptentrionem flexus, einſdlem gentis tergo campos Cauchas ſecat. V bi remeauert D aquæ, Paſitigris appellatur. Postea ræripit ex Media Claspemx atque, it dixi mus, inter Seleuciam& C teſiphontem vectus, in lacus Chuldaicos ſe fundit evſt ſeptuaginta millia paſſunm umplitudine implet. mox vaſto alueo profi Ar,deruns Characis oppidi in fertur mari Perſico decumo ore. Inter duorum amnium ostia vigintiquinque millia paſſiuum fuere, aut vt alij tradunt)ſeptem millia, vtroque nauigabili. Sic Plinius de Tigri. RBSTrA r quartus fluuius Euphrates, de quo illud tantummodo Moſes dirit, Ipſe e&ſt Euplrates Hebfaicè eſt, NID 8 N Au Perab, ſeu Pherath, nam vt Genebrardus, linguarũ& optimarum doctrinarum exquiſita ſcientia, hoc noſtro tempore meritò laudatiſſimus;in lige- goge 2d oge: cDan. cund nollt 1u8” ſtael tesN. gcite dand, ftop ma Da dui 8 7 A 4 0 FEhr * 3 * 4 rn⸗ 4 4.„. 11 7 yſe vaang 8 3 3, Rer, Ipſe n 4. Ehra, 4 4 4. 8 4 1 8 l * 1 8 4* 4 i 4*. e⸗ 4* 4 4 u 1 4 1 —— 1, 12 PTnr. k 3 6„ 42 8. he A 4““ A SIT 1 3 ( 490Cem n 4 4 A C D 1N8N GENESIM, I. I B. III. 343 goge ad doctrinam Rabbinorum ex Hieron. in Comment. ſuper 11. c. Dan. probat Apud Hebræos, O, ſonat vt apud Grecos, e, vt pronun- ciandum ſit Pherath,& quia vocalis, E, non eſt clarè efferenda, ſed muſſitanda:pronunciatur Phrath, itaque ex duabus dictionibus alte- ra,&,Hu, quæ ſigniſicar, ipſe eſt: altera verdò TS, Phrath, com po- ſita eſt, tanquam vna dictio, Euphrates, cum Græcè dici deberet Pra- tes. Vox autem Hebræa,, Perath, ducta eſt à radicè Paraa, ſigni- ficãte fructificare,& fœcũdare: quippè Euphrates modo Nili exun- dans, terras rigat& fœcundat. non rarò in diuina Scriptura tacito proprio Euphratis nomine appellatur, Magnus finuius: non quia ter- minarer Terram ſanctam, vt nugãtur ludæi, ob eam nam que cauſam maximus omnium cenſeri deberet lordanis, qui eam interluit: ſed quia vnus erat de maximis fluminibus ludæorum genti notis. Ds huius fluminis origine curſuque& exitu, diligentiores Coſ- mographiæ Scriptores multa in ſcriptis reliquerunt. Plinius lib. ·. c. 24.& 26.tradit Euphratem oriri in prefectura Armenieę maioris Ca- ranitide vel in monte Aba, vel ſub radicibus montis quem Capoten appellant. Scinditur Euphrates à Zeugmate octoginta tribus milli- bus paſſuum circa vicum Maſſicem:& parte læua in Meſopotamiàã vadit per ipſam Seleuciã, circa eã præfluenti infuſus Tigri. dexterio- re autẽ alueo Babylonẽ quondã Chaldeæ caput petit, Mediam que permeans, diſtrahitur in paludes. Increſcit autem& ipſe Nili modo ſtatis diebus paulũ differẽs, ac Meſopotamiã inundart ſole obtinente 20. partem Caneri: minui incipit, in Virginem à Leone trãſgreſſo:in totum autẽ remeat, in 29. parte Virginis. De eodẽ flumine hæc ſeri- bit Strabo lib. 1 r. Taurus Armenid disterminat a M. aſôpotamia. hinc fluiit Tigris& Euphrates, qui M. eſoporamiã circundat,& apud Babylonios inuicem cobæret, deinde in mare Penſicu emittät. quori Euphraies maior eſt,& plus re- gionis flexuoſo alueo percurrit. Fotes habet in parte Tauri Boreali: fluit ad Occi- dentem per Armeniam quæ maior appellatur„vſque in Armeniam minorem quam à dextris habet, à ſinistris vero Liſanam. deinde ad Austrii flexus confi- nuis iungitur Cappadocum quæ ad dextram relinquit, ad ſiniſtrã Cömagenorum conjinia rurſumq à Sicinſina etia Sophena maioris Armeniæ ad ſinistram reli- ctaprogreditur in Syriã. atque iterũ flexum alium capit in Babylonios& P erfi- cum ſinum. Tigris ex eodẽ monte Seleuciã illatus ad Euphratem accedit, ibique ehicit Meſopotamiam, deinde in eundé ſinum Perſicum intrat. E uphratis ac i- gris fonteg inter ſe distant ad ſtadia duo millia& quinquaginta, hoc eſt, trecen- ta circiter milliaria. Similia horum ſunt, quæ de iiſdem fluminibus tradit LQ. Cur- titzs lib. llnter TZigrim, in quit,& E phratem iacentia, tam vberi& pingui ſo- lo ſunt, t A pastu repelli pecora dicantur, ne ſatietas perimat. C. auſa fẽrtilitatis et humor qui ex viroque amne manataota fere ſolo per venas aquarum reſudan- re. Ipſi amnes ex Armeniæ montibus prefluunt& magno deinde aquarum di- uortio,iten quod cœpere percurrunt. duo millia& quingenta ſtadia emenſi ſunt, qui ampliſſimum interuallum circa Armeniæ montes notauerunt. TSdern cum Media& Gordienorum terras ſecare cœperunt, paulatim in arttius cocunt, & quo Plinius de ori gine curſu,& exitu Euphra tis. 5 3 6 8 8 1 1 4 ¹ ¹ 1 3 3 4 * 4 4 1 4 . 1 344 cO MMENTARIORVM .„]„Ar, e. 2 ſpa: 7 ⅜ 9 21 qus longius manant, 00 augustius Wie, ſe ſhatium terrd relinquunt. Vicim A js campis, quos incolæ Meſopotamiam vobant: M4. ediam namaue 41 maximè ſunt h b — wramias 2 ab vtroque latere concludunt. Eadem per Babyloniorum fines in Rubrum man prorumpunt. lta Currtius. Lucanus G LVGANV S libro 3 Boetius eoſdé nare, cumm ait, 1 Quaq caput rapido tollit cum ITigride magnus Euphrates, quos non diuerſis fontibus edit Perſis,& incertum, tellus ſi miſceat amnes, Quod potius ſit nomen aquæ: ſed ſparſus in ugros, Fertilis Euphrates Phariæ vice fungitur vndaæ, At Tigrem ſubito tellus abſorbet hiatu, Occultoſo, tegit curſus, rurſuſcq; renatum Fonte nouo flumen pelagi non abnegal Vndis. ue libr. quinto de Conſolatione philoſophica, meto demque Tigris atque Euphratis fontem eſſe de- indicat eos fluuios eodem ex fonte proma eſe Iigri,& Euphratis F. tes falſo tradi- derunt. Boëtius quoq primo, vnum eun clarat his verfibus, Rupis Achemenia ſcopulis, vbi verſa ſequenum Petoribus figit ſpicula pugna fugax. Tigris& Euphrates vno ſe fonte reſoluunt, Et mox abiunttis diſſociantur aquis. Sed magis credendum eſt Straboni, Currio,& aliis Coſmographia peritioribus, diuerſos eſſe ſatiſque inter ſe diſtantes eorum flumi- num fontes affirmãtibus:niſi fortè proprerea vno ex ſonte proflue-( re dicantur, quòd ex vno Armeniæ maioris mõte Tauro ambo exo- riantur. Philoſtratus lib. 1. de vita Apollonij cap. 14. de Tigri& Eu- phrate ad hunc modum ſcribit: Hanc regionem, quæ propierea Meſbpona tamia dicitur quod media inter dno flumuna poſitae ſt, Tigris atque Euphraues ex Armenia& Tauri radicibus difiuentes cingunt. Sunt autem in ea resune ciuitates aliquot: maxima autem ex Pparte pagis ac vicis incolitur: populi den partim Armenijßpartim Arabes nuncupantur: quorum magnd Pals ſdibusin certis vagatur, tanquam in inſula ſeſe clauſos aybitrantes. Elumina verb vbi tam quam diximus continentis partem amlierunt, in idem mare decurrum. Sunt qui dicunt in palndem quandam partem maximam Eupliratis dilabi‚ita ur al mare non perueniat, ſeq in terra curſus ſui finem recipiat. Q uidam& audacus de eo loquentes aſſerunt, cum diutius ſub terra fluxcerit, rurſus in Acgpio Apfu- rere,& Nilo commiſceri. Hæc Philoſtratus. Verùm de flumimbus par⸗- diſi hactenus diſputata, ſint ſatis. mum, quæ ſu- 1 D igitur n0s de loco ſituque Paradiſi ſenriamus, ſacilec ne de Para. Sctorlex ſuperioribus noſttis diſputationibus intelligete. Atbitta- 4% d'putat mur enim non ſolum in hoc noſtro orbe; regionibuſque tertatum nobis cognitis habitatiſque, ſed eriam vel in ipſa Meſopotamiaye non inde procul fuiſſe paradiſum: cuius rei ſupra variis locis multz ſparſimus argumenta. primùm enim, Moſes dixit ad plagam otten- talem regionis Heden locatum fuiſſe paradiſum: terram nrh 4 Epilogus ome. ſuat. — 4 denh auctoli cuimus vele ol & Cha ridd ſeet. ibos nde mom wils wone 3 rec deli 2* 4 1 717 I: „ „* — A2* .94 4 * A D 1N GCENESIM, L IB. II1. 345 den locatum fuiſſe paradiſum: terrã verò Heden, Iſaia& Ezechiele auctoribus, vel Meſopotamiæ partem, vel ei propinquam fuiſſe do- cuimus. Poſteà, conſtat duo flumina paradiſi Tigrim& Euphraté, ha- bere originé in mõribus Armeniæ;curſum per Meſopotamiàã, Aſſiriã & Chaldæa;exitü verò, in ſinũ Perficö: quare& reliqua duo flumina nõ inde procul fluxiſſe,& paradiſum circa iſtas regiones fuiſſe neceſ- ſe eſt. Deinde, cũ Tigrim& Euphraté liquidò cõſtet ex diuerſts fon- tibus oriri, quod Moſes inquit eos dimanare ex vno eo flumine quo rigabatur Paradiſus, non aliter videtur poſſe intelligi, quàm vr per vnum illud flumen ſignificetur locus ille‚ in quo Tigris& Euphrartes miſtis aquis ſimul coëunt,& aliquãtiſper vnius fluminis inſtar habét. poſteà facto aquarũ diuortio, rurſus in pProprios alueos ſepatantur: nec ſolùm ipſi, ſed etiam duo alia flumina Phiſon& Gihon indidem deriuantur. quamobrem valdè fit veriſimile, circa locũillum quo Ti- gris& Euphrates confuſis aquis ſpecie vnius fluminis decurrunt, cõ- ſitum fuiſſe paradiſum: Præterea, propenſiſſima videtur ad veritatem eorum ſententia, qui exiſtimãt priſcos illos homines ante diluuiũ,& poſt dilauium, Noë ac filios eius vicinas Paradiſo ſedes tenuiſſe-tum amore natalis ſoli humani generis, tum propter eximiam eius terræ bonitatem; terram enim paradiſo proximam fertiliſſimã, ſaluberri- mã,& amœniſſimam fuiſſe credere par eſt. Nos autem& filios eius eorumq́; poſteros primum tenuiſſe loca Armeniæ, ſupra cuius mon- tes arca conſidentibus diluuij aquis reſedit; tum Meſopotamiæ, Aſ- ſyriæ, ac Babyloniæ regiones coluiſſe: indeq́; ad alias regiones& ter- ras habitandas& colendas ſegregatos& profectos eſle,legenti de- cimum& vndecium caput Geneſeos, ſatis manifeſtum eſt. SEp inſtituta de Paradiſo diſputatio hunc habeat terminũ. Hæc enim ferè ſunts quę de Paradiſo commentati, litteris mand 114 G —, D 77 c: 7 N anda iudi- fiſe expl-ca- ..1.... 3 ,22 cauimus: non ignari quàm eſſet difficile futurum in tanta rerum cas tienem biſto- ligine, vſquequaque verum cernere,& omnia leccri penitus proba- re ac perſuadere; præſerti inazis diſpu- a ponere veſtigia. Equider fretus le- ckoris prudentia& equitate, non folum conſido, ſi quid à nobis pec- catum ſit, eum procliuem ac facilem ad veniam fore; ſed etiam ſpera- re audeo, quod falſas de pa radiſo opiniones diligenter cöfura . 14 1 nte ulmus: quod planam& compendiariam viã atque rationé inueſtigandi, pa- radiſum,& ad certã eius notitiã pertendédi cõmonſtrauimus; denig; 45 ſi fortè quò intéẽdebamus, minimè peruenimus, quodab eo tamé pro- ximè aberrauimus, ipſum æqui bonique facturum, atque hoci Dudium& laborem eriam laude dignarurum. 3 Comm. in Gen. Tom. 1. 114 83 44 8 ₰ 1 —, 8 r1ᷣ Moßfs de Parad%. 1 1 4 3 4 1 1 3 * 4 3 3 k 8 4 4 3 1 .„ 1 1 * † 1 4 ——— ———— 4 1 ½ 4 4 4* * * 4 4 3 4 1 “ I 4 ö 3 ö 8 4 1 4 68 4 1 Ariſtoteles um dominus& quaſi finis? nos enim omni hb. z. Phyyſt. 1 44 text. 24. 1 ⸗ S K A S 8 1₰ BENED COMMENTARIORVM I1N GE NE SIX 1 E I B E R . 7 2 „ ae rimorum bHomtnum. Qui eſt de Creatione primꝰrum Som — .. 2½ 8 8„42 41 rirnn 7 EAr IS iam cuiuſquc generis ſtirpibus& 1 animantibus, vnus decrat h bmo, omnium reri corporatarum longe præſtantiſsimus:eius crer creationem longiori& ſplendidiori oratione, 5 ſcilicet vt hominis dignitas poſtulabat, Moſes deſcripſit. Moſem autem imitatus videtur Ouidius, qui brimn libro Metamorphoſeos expoſita omnium aliarum rerum pro- creatione de homine ſubiecit, 1 1C144 7 8 2 2 Sanctits l Aulm kIl3e cad t Al. . 77 2„5„ 2„ 7 7 7) 7 Dcerat adhuc,& quod Jominari in cætera poſſet, Ae; Natus homo eſt. 5. 4. 3 4, eſt VERV Mcur, dicat aliquis, poſtremo loco generatus et homo? An quia ordine generationis quæ Perfechol une ſolent eſſe poſteriora? An quod antea comparandum äun ſuerat domiciliũ,& domus omni inſtructa& otnata ſupellee le, qui eſt mundus hic omnium rerum generibus anpda An quia homo rebus omnibus corporeis indiget Vvel 30 ne agendam tuendamq́;, vel ad doctrinas omnes, artescß k lendas? An propterea vltimus creatus eſt, quod ſit rerumor um rerum, Inqul ueniens pflus Ariſtoteles, quaſi finis ſumus. An, quod erat con Grc „ 4 8 r * 8 4 6 4 1 4„p 4 1 — ¹ “ „ 24⁴ 4*△☛3 8 4 ,“,“ * 4 „ A *„ 9 4 O. “ 1N GENESIM., LIB. IIII. 347 A creari magnum mundum, poſterius verò paruum mundum, qui eſſet totius mundi magni velut perfectum quoddam com- pendiũ, omnia quæ in magno mundo diſtinçtè ac diffusè con- tinentur, habens in ſe reſtricta& coarctata? An deni q; quod ho- mo quædã media inter corporeas res& incorporeas interiecta, & vtriuſq; generis naturæ ac propietatum particeps? quod autẽ huius generis medium eſt, id appellant Philoſophi medium per compoſitionem, ſeu participationem extremorum: idque po- ſterius extremis quorum eſt epiſtola 38. quam S. Ambroſius ſcripſit ad Horontianum, in qua variis argumẽtis, appoſitiſque ſimilitudinibus& exemplis confirmat, fuiſſe rationi valdè con- ſentaneum, vt homo nouiſsimus omnium à Deo crearetur. CÆTERV M, ex Moſaica deſcriptione creationis pri- morum hominum, mirabiliter elucet eximia& ſingularis quæ- dam humanæ naturæ dignitas, cæterarum omnium corporea- rum dignitatem longiſsimo interuallo ſuperans. Complures autem& inſignes humanæ naturæ prærogatiuas in ea oratio- ne Moſis qua primorum hominum generatio narratur, ani- maduertere licet. Et prima quidem prærogatiua in eo cernitur, quod cùm Moſes fecerit Deum omnes alias res præter homi- nem creaſſe vel abſoluta voluntate, vt cum dixit, Iu principio creauit Deus cælum& terram: vel dicendo ac iubendo, vt cum ait: Dixit Deus, Fiat lux: Fiat firmamentum Fiant luminaria: Con- grégentur aquæ: Appareat arida, Germinet terra, Proqucat aquæ, Pro- ducat terra, cum ad hominis creationem ventum eſt, inducitur Deus noua quadam& ſingulari ratione atque oratione vti ad creandum hominem ſiquidem velut conſilio& deliberatione ad concedédum hominem accedens: Faciamus, 3inquit, hominem ad imaginem&y ſimilitudinem noſtram. Tertullianus quidem libro z. aduerſus Marcionem ſcripſit hominem eſſea Deo cõ- ditum non imperiali verbo vt cætera, ſed familiari manu, etiã præmiſſo blandiente illo verbo, Faciamus hominem au imagi- n2em& ſimilitudinem noſtram. Noſſe vis te ipſum? inquit Baſilius homilia 10. in Hexæmeron, vel hinc auſpicium ſumito. De nullo Decem præ- rogatiuæ pri. mi hominis. enim operum quæ Deus æatenus condiderat, vox ita faciamus in lit- teras trauſmiſſa&hr ſe Aſimplici verbo& mandato Dei omnia crea- ta ſunt. Erudire igitur hinc ò homo, ac ediſce, quanti vnus tu æſtinia dus Venias. Neque enim generationem tuam velut preii; vulgart, X 2 CO iii. — coMMENTARLORVRM turarum manduatd cenſu it attexendam. In Ded yre. 4 rlcti iur cor„auemaadmodum tantum hoc animal prouehi de b meht t ad vitim Faciamus ait. En, 6o nſul tàl fa piens,& quid ſecum ſchan nerit atifex proponil decer, eeneauu, Perihe oc ſane quod curam Fililt m condendo homini præm ſnit Deus, ſignificatur id ope⸗ Gonn guod facturus erat, eximium&c fingulare omnibüſque nu- ault eris abſolutum,& infinitæ ar rtis 8 ſapientiæ ſuæ clarikennun auli re monimentum. nu teſtimonium& pe erfectiftsimum SE CVNDA prerogariug hominis ea fuit, quod pri unl dale ac ſfummum Fidei noſtræ myſterium, hoc eſt Sa nesf( ſimæ Trinitatis, primum in hominis procreatione indicatun Dtn & patefactum eſſe legitur. Namque illa Dei verba, Faciams mn —. 8 8 2 ₰—* 0. 1.. & Noftram, ſignificant multit üclin em& diſtinctionem diui- 1 43 S 3 5- N, 772 r h, /, Ji aatum perſonarum: illa vero, Ad lmaginenn« ac ſimilitudinem, te 41* 8 ◻‿ 1 O emittitur D- it heu„&& ud d pofte⸗ Knbettoe Fe- f F 4 Sons ad imnginem ſimil indinem ſunm: Diuinæ natute 1 ₰— atem a oes demonſtrant. Ergo m) Vltr tium Sacrofſand 1 Trinitatis primum in gen eratione hominis reſeratum eſt, 9 d ciuſdem honinis regen aeratione quæ per Ba. ne 6 80 * S 1 — 1 35. 1 1 8 ptiſmum fieri debeb at, apertè declarandum,& explicat ſcendum& profitendun merat. TERTIA prærogatiua. Cæteras an nimantes, omnéſque ſtirpes terra& aqua generaſle e dicuntur: at hominem non tetfa 4 — nee aqua, vll umpe aliud corpus pi Ocroaſſe dicitur, ſed ſolus t Deus bondſuſs: nam& ſicorpus hominis è terra formatum eſt, ſed non à terra, vel à cœlo, vel etiam ab Angelis,v Verum? Olo Deo a ex limo corpus humanum quaſi manibus ſu ſui fin it atque figurat it,& in ipſu m vitam& vigorem inſpital t: 1 † „ 110)—— 1 ⸗ ₰ 9 3 1 æ grem aio ſin nüque;„MD d anuin mgue rationalem non ex mateflc? 2 5 6 nſecu cæteras omnes formas mortaſes expromptam, ſe ſed extrinſecu . 01o Deo creatam—. à ſe fol- 1 infuſam,& à folo Deo creatam ex nihilo, corpori à f dr QNARTA prærogatiua. Dedir homini Deus ſum- —. 1 p mum ius& imperium Wn omnes animant es, etiam in eas 22* 1. 1 A bi⸗ quæ hòõmine proceriores ac robuſtiores maximeque terr. 46 77₰ B2 ꝓ S 4 1 1 2 U to⸗ les videntur, eàſque imperio eius vt do mini ac regis, pot 4 2 1 1 ſtatique fubiecit. Exiſtimat Ambroſius, hanc cui deen . üb- 7 1 8 5 antium lub hominis poteſtatem dominatuͤmque iectionem talan 1IN GENE SIM, L IB. IIII. 349 an 4A iectionem, ſummæ dignitatis humanæ maximum elle ngu Rrct ſahin mentum. Sic enim ſcribit in cap. 6. libri ſexti Hexaemeron: 7 ne runn debatur Elephauus nihil habere natura procerius atque robu. Sia Uau, nd nihil terribilius leones nihil ſcæuinus tigre: verun hac ſeruinnt! homiui, L lngulant on 4 aaturam ſuam lumang ie hinutibn deponunt obliui ſcuntur quod aatæ ſunt. induuntur qmod lubentur. Quid⸗ multa 2Aheeun vt par- ndama. Auli, ſeruiunt vt famuli, adiuuantur vt infirmi, verberantur vt ti- eafn, midi, corriguntur vt ſubditi: in mores tranſcunr noſtros, quoniam run ben mmotus proprios perdiderunt. QVINTA prærogatiua. Afsignauit homini Deus ad habitandum& ſeſe oblectandum, auurnaſsimum Paradiſi do- milium& hortum omnum rerum quæ ad vitam humanam commodè& abundanter degendam, vel delicatè, iucundè, bea- téque traducendam per tinent, copia inſtructiſsimum atque re- fertiſsimum. m Uin SEXTA prærogatiua. Creauit Deus hominem tanta terun a integritate animi& innocentia præditum„ vt& mens eius ms n ſubiecta eſſet Deo,& ſenſus rationi,& corpus animo,& om- tegcnetacoe a nes animantes hominis imperio ſubderentut. huius autem radum,kaa. integritatis& innocentiæ magnum fuit argumentum, eui- L dénſque teſtimonium, quod cum Adam& Eua nudi ſimul wamm Verſarentur, eſlentque formoſiſsimi& pulcherrimi, nec ſuæ nm mditatis pudore, nec obſcœna mutuæ libidinis aliqua titilla- tione tangebantur. SEPTIM A prærogatiua. Juſsit Deus coram primoho. mine ſiſti cunctas terræ animantes, eiſque nomina ſpecia- tim ab ipſo imponi; quo ſcilicet, intelligeretur,& quanta eum Deus rerum naturalium ſcientia& ſapientia compleuiſſet:& ipſæ animantes nomina ab eo accipientes, quodammodo co- D gnoſcerent ac profiterentur ſe rege ac Domino ſuo habere ho- minem, eiuſque iuſsis obſequi& deſeruire debere. 0, f OCTAVA prærogatiua. Genere quodam immortali- ecatis etiam corpus hominis donauit: mempe, vt ſi diuinis præce- Dalrban ptis pareret ipſe, longiſsimo æuo in terris acto, ex vita terrena ad cœleſtem& ſempiternam, neſcius mortis, omniumque ma- lorum expers traduceretur. NONA prærogatiua. Nec tantùm m exquiſtiſtima,ac mul- u tiplici rerum naturaliũ ſcientia eum ornauit, verumetiam dono Amde 1l X 3 prophe 4 4 3 1 4 2 1 4 4 1„ ———— ——— 8 COMMENTARIORVM zzoghetia affecit. nam cum vidiſſet Euam ex latere ſuo forma. 4 tam, diuino incitatu& afflatu vaticinatus eſt dicens: oc nungan ) H 8.. ex oſcibus meis,& caro de carne mea,& cætera quæ ſequuntur:qui- bus verbis magnum quoddam cõtineri myſterium, in capite. Epiſtolæ quæ ſcripta eſt ad Epheſios, teſtificatus eſt Paulus- 4. 4 2. Quin, exiſtimant nec pauchnec obſcuri Doctores, fuiſſe tunc ah Adamo& præcognitum& prædictũ incarnationis myſterium Filij Dei:nõ quidem vt ad remiſsionem peccati quod ipſe com. miſſurus erat ordinabatur, non enim tunc ſui lapſus erat præſ cius, ſed ca tantùm ratione ad glorificationem humanæ natu. ræ referebatur.. 31 DECIMA prærogatiua. Nec illud in poſtremis Deier- ga hominem beneficiis,& dignitatis humanæ argumentis nu- merandum eſt, quod ei Deus ſæpenumero ſub ſpecie& figura 1I 5— er. lamoris indicium& huma- humana(quod magnum erat& ſui amoris um ni incitamentum) præſentiam fuam declarabat, eumque fami- liariſsimo ſermone& intima conſuetudine dignabatur. 4.. 2.. 8 4 EX his igitur quæ dicta ſunt ſatis apparet quanta cum go- ria, dignitate, ac poteſtate hominem Deus ab initio condide- rit: verẽque in libro Eccleſiaſtici capite 16. ſeri ptum eſſe, Homi.9 nem fuiſſe à Deo multiplici ſcientia& vittute reſtitum& or- natum. Qux autem fuerint eximia illa primi hominis velti- menta& ornamenta, declarat Sanctus Bernardus, inprimo ſer mone eorum quos ſcripſit de Annunciatione Beatæ Matiæ, i 1 4 4—, 7.,, hrr hunc in modum ſcribens: Videre mihi videor quatuor Vintullhu Que fuerin his amictum primum hominem ab ipſo ſuæ creationis exordis:& 2 veſtzméta pra„.„ 11„2,“ aim 14 5 29 bom fa Propheta meminit) vVestimento ſalutls indutum. Eſt enim in! .— zy„„n re r ſacundu Ber- quatuor illa ſalutis integritas, nec ſine his omuibus poteſt conſiareſa — nardum.; ᷣ e rtntee hah inuicem ſeparentn. Eſaia 6. lus: præſertim cum nec poßint eſſe virtutes, ſi ab inulce mm ſepareniui- Acceperat ergo homo miſericordiam, cuttodem/ lilicet,atqque pedl 4 3 quam, vt ipſa præueniret, ipſa& ſequeretur eum, ips 49 Äcſ ategana &x conſeruaret vbique. Vides qualem nutritium contulit Tanubſa Deus? qualem dedit pediſſequam homini recens ordo Sed erat ill neceſſarius etiam eruditor tanquam ingenuæ& rationabili aauns vt non ſicut iumentum aliquod custodiretur, ſed tanquam punulu educaretur. Cui ſanè magisterio nemo poterat aptior inuénin a, veritas ipſa, quæ eum in aznitionem ſummæ perducetei aliquandt ..... 4„ 95 agorot,?’/ weritati. Iuterim verò ne ſapiens inueniretur vt malum fa n ſan 4 3 tq A ſahus jum⸗ rauur rjijud chnnuy Name dille⸗ denu tuy — cinats g I1N GENESIM, LLI B. IIL. 351 ne mea&c ee A ſetque peccatum ei tanquam ſcienti bonum& minimè facieniiinſti- am cötin dn da tiam quoque qua regerttur accepit. A dhuc autem eν pacem qua foue- 1ct ad Epheo⸗„ retur& delectaretur, addidit manus benięniſcima Creatoru. Pacem auci nec obe 4 d Want vtique duplicem, vt nec intus pugnæ, nec foris timores: id eſt, nec caro a⸗ wM concupiſceret aduerſus Spiritum: nec eſſet ei creatura vlla formidini. 3 aapaa Nam& beſtiis omuibus liberè impoſuit nomina,& ſerpens ipſe qui Dem peccaia violentia non præſumpſit, fraude mag eum ag greſſius eſt. Quid huic o tunclügin deerat quem miſericordia custodiebat, docebat veritas, regebat iusti- — dcauoncn he tia, pax fouebaté Sic ibi Bernardus. Idem Bernardus ſermone 14. in Pſalmum Qui habitat, ſi- a. Nec iludl uute E milem tractans de dignitate hominis ſententiam: Primum, in- X dignitatis hammaun quit, hoc nobis Deus præftitit vt ſmus. Siquidem ipſé fecit nos,& De enuneen asn ipſi nos. Parum ne ibi videtur istud, quia te fecitẽ Cogita qualem te fecit, nempe etiam ſecundum corpus egregiam creaturam ſed ſe- cundum animã maglts, vipote imagine Creatorts inſignem, rationts Ppuarticipem, capacem beatitudini ſempiternæ. Porro ſecundum ambo hmul pre cæteris creaturis maximè admirandum, cohærentem ſibi in- comprehenſibili artificio, in inueſtigabili ſapientia conditoris. taque tam magnum hoc donum, quam magna res homo. Sed quam gratui- C tum putas? Planum eſt, quia nihil aute promernit qui penitus nibil JFnit. An poctea ſperabatur gratiam retributurus auctori? Dixi Do- na lia Fumtm mino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Non igi- umch ur neceſſariam retributurus gratiam ei qui ſic per omnia ſibi ſufhcit, emeb ſeA deuotas relaturus gratias ei qui ſic meruit ſperabatur. Quidni mm gratias agat? Siquls oculorum lumen, ſi quls vſum aurium, fiqulr emamm narium, ſi quls manuum, ſi quls pedem tibi præpeditum aliquo mo- uiuun do reparaſſe videretur, ſi quls ſopitam quauts occaſione excitaſſé in mala ke rationem: quls non alius tibi vebementißimè ſuccenſeret, ſ quav- S Ao forte benefici; huius immemorem aut benefactori deprehendiſ- u 5 ſet ingratumt Enimvero, Dominus tuus ipſa etiam tibi instrumen- „ largitus, ex nibilo fecit hec omnia: nec modo fecit, ſed c compe- afreGe git etiam ac formauit, ac ſuo quæque illuitrauit ofhicio. Quomodo non & omni iure ſibi exigit gratias ampliores? Nam ne hoc quidenm(li- Pemunt ſte cet maximo) contentus munere, qui dedit vt eſſes qui ante non fue- mnaam Ingeenn as: adiecit etiam vnde fub ſisteres qui iam eras, Nec minus libe- Tkadre, aliter hoc, qudm illud mirabiliter eſt operatus. Faciamus, inquit, ho- „ vere peend r, minem ad imaginem e& fimilitudinem nostram. Quid verdo poitea? 3 Pr — Et præ Pulrhra ſen- tentia Der- nardi de ho- minis digni 4 4 2 tate alꝗ, præ ſtantia. ————————— 3— 352 COMMENTARIORVM Et preſit piſa hus maris& bestib terræ,&c. Nam& celemtia ſeſt ele- E menta in vſus creaſſe tuos, ante docuerat. Nempe facta memorantur vt eſſent in ſigna,& tempora,& dies,& annos. Cui putas null vtique Riſi tibi. Cæteræ ſiquidem omnes creaturæ, au in nullo egem ir omnibus, aut non intelligunt ea. Quam copioſus in hoc ſecundn henefttio, qu am liberalißimus fuit? Quanta igitur largitus eſtad ſustentationem, quanta ad eruditionem, quanta ad conſolationem, 3 quanta ex hoc iam ad correptionem, quanta etiam ad delecta. Ainem? Hæc Bernardus. Sed verba quibus pro- creatio hominis deſcribitur à Moſe, ſub- tiliter, enucleatè, ac diligenter confideranda& expla- nanda ſunt. **ᷣ*⅜ 1 — 1N GENESIM, I. I B. III I. 4A HISTORIA MOSIS DE CREA- tioue Adam& Zuæ, E X CAPIT E PRIMO EB T Secundo libri Geneſeos deſcripta:& eo ordine hic diſpoſita, quo ordine in hoc quarto Commen- tariorum libro ex- ponetur. 5 7— raculum vitæ:& factus eſt homo in animam viuenté Ja- lit ergo Deus hominem, E poſuit eum in paradiſ Volupta- tus r apéraretur& cuſtodiret illum- præcepitque ei dicens, Ex omniligno paradiſi comedesde liono autem ſcientiæ boni & mali ne comedas: in quocunqus enim die comederis ex eo morte morieris. Daxit quoque Dominus Dèus, Non ef1 bo⸗ num hominem eſſé ſolum: Faciamus ei adiutorium ſimile ſe D bi. Immiſit Dominus Deuæ ſoporem in Adam: cuiq;, b- dormiſſét, tulit nam de costis eius, vepleuit carnem pro ea. Et ædificauit Dominus Deus coſtam quam tulerat de Adam in mulierem,& adduxit cam ad A dam. Dixitque Adam, Soc nunc os ex oſgibus meius,& caro de carne mea-: haæc Vocabitur Virago, quoniam de viro ſumpta ell. Qud- obrem relinquet homo patrem ſuum& matrem,& adha- rebit vxori ſuæ:& erunt duo in carne ma. Creauit Deus Comm. in Gen. Tom. 1. I hominem Verſ.7. 15. 16. 17. 18. 21. 22. 23. 24. 8— X capi 2 E 8 334 hominem à COMMENTARIORVM dimaginem O& ſimilitudinem ſuam, ad imagi- A vanf. nem Dei creauit um maſculum& fæminam creauit eus 28. Benedixitq illis Deus, I ait, Creſcite& multiplicamins 29. Ex capite 2. Verſ. 25. mouentur ſup omnem herbam aſferentem ſemen ſuper terram,& ni- uerſa ligna qu 30. Dt ſtnit Vohis 111 eſcam, — 1 7„. 8 1 1„„ 0 4 4 per ſtudium de terra plaſmatur,& inspiratione 3,.)“ & replete terram& ſubꝛicite eam:& dominamini piſcihu maris& Volatilibus cæli,& Dniuerſis animantihus qua er terram. Dixitque Deus, Ecce dedi Vobis ᷣ habent in ſemetipſis ſementem generis ſun nique volucri cæli,& vniuerſis quæ mouentur in tema E in quibus eſt anima DViuens, 3t habeant ad veſcedum. E factum eſt ita. Erat autem Vterqus nudus, Adam ſeill. cet& cxor eius: E non erubeſcebant. — Dixit Deus, faciamus hominem ad imaginem& imi- litudinem noſtram. ERBVM illud Faciamus, aον,οννεμαeπτν eſt,tria enimft Patres tradiderunt, denotare videtur. Primo enim vi- NM 32 detur ſignificare, Deum quaſi cum ratione quadam& Ne conſilio ac deliberatione ad creandum hominem ac- ceſſiſſe: ſcilicet vt ea re ſignificaretur, quod creandum erat, id omnibus rebus anteà creatis longè præſtantius futurum, ni- 1 mirum conflij, rarionis,& prudentiæ ac 1 cæteris rebus corporatis conceſſum non fuerat. 27. capite libri 9. Moralium ita hoc explicante ternum Patri verbum cundta creata ſint, in ipſa tamen relatione creatuonus mum cunctis animalibus, quantum tebus vel ccœleſtibus ſed ta- ostendi tur, qudnlt men inſenſibilibus homo præferatur. C uncla quippe dixit,& facta ſunt: cum decernit, hoc quod reuerenten penſandum eſt 77 ramu- it: Faciamus hominem ad imaginem S ſimilimdinem nosſtram. Vidclictt condebatur, quaſi cum conſilid facla videretur, huaſ one conditoris in ajie nitus vitalis erigitur: vt ſcilicet non per iuſſionis Vocem„ ſed per au 7 fiebau. sic Gre⸗ ationis existeret, qui ad conditoris imaginem D 11N apientiæ particeps, quo Audi Gregorium m 9, 4* 3., vero ſagcere bomine: qula! Aticnaltis nlurd Lnitdlémn Pei AlON 2, 9, E cundtis anima atibus terra:om-I m: Quamuis per cuu- D IN GENESIM, LI B. IIII. 355 . G emma A DIiINPE, propterea inducitur Deus quaſi conſultabundus ad A Ct⸗). creationem hominis accedere: vt ex eo liceret exiſtimare, quãte mo- „ ſas„,n lis futurum erat hominem non tam cõdere quam conditum in ſan- unt Umnu ctitate& felicitate quam à Deo acceperar conſeruare, aut eam amiſ- C Tnuuerſi an ſam ei reſtituere. Prouidebat enim Deus hominem citè peccaturum Den ac periturum, foréque perquam operoſum& laborioſum perditum Rtſue Deus Ba hominem ſeruare,& ad finem cuius gratia erat conditus perduce- men aper ha 4 re. lItraque ſi res humana ratione æſtimaretur, meritò in cõſultationé 4 1=& dubium vocari poterat, vtrum expediret creari hominem necne. Melspſi ſcnataa Ergo vt hoc inſinuaret Scriptura, inducit Deum Patrem velut cum de. Filio& Spiritu ſancto conſultantem de creatione howinis, in quo . B concilio tandem deliberatum& decretum eſt, vt homo erearetur: ſi- ter] qus maa ne eo enim mundus hie perfectus& conſummatus eſſe non pote- rat. Verùm quia multa circa hominem peragenda erant quò poſſet ! n e is ad finem ſuum perduci: hæc inter ſe Diuinæ perſonæ partitæ ſunt: vter que nutus u Pater quidem ſumpſit ſibi creationem hominis, vt in qua potiſſimũ — noteſcat Dei potentia, quæ ſpecialiter tribuitur Patri: Repararionem autem& renouationem eius ſuſcepit Filius tanquam Dei ſapientia: At Spiritus ſanctus ſanctificationem& glorificationem hominis, quæ diuinæ miſericordiæ ac bonitatis ſunt opera. Non quod hæc — tria non à ſingulis& ab omnibus perſonis ſimul æqualiter, atque indifferenter efficiantur, ſed quod in ſingulis eorum operum liceat aisen ad insunoh C aliquid obſeruare, quod ſpecialiter Patri, aur Filio, aut Spiritui ſan- 1.. ʒo aſſignari queart. ATAvE hæc quidem commentatio ſeu interpretatio nõ eſt no- ſtra, ſed Ruperti: qui in exordio libri 2. de Trinirate& operibus eius, hunc in modum ſcribit: Faciamus, ait Deus, hominem ad imaginem õ ſi- 4 4 nenkem militudinem noſtram. Mutauit vocem ſuam: quippe qui hactenus de ſingulis „„ dixit, Fiat,& factum eſt. Producat terra, Producant aqna,& factum eſt. Nic are, Deum qr 8 autem tanquam aà circuitu terræ, cœæli,& maris laſſabundus reſederit,& inter tauoOne 14 nu reſpirandum in mentem illi venerit, adhue vnum deeſſe quod deceret vel opor- 2a te br teret fieri: Faciamus, inquit, hominem ad imaginem& ſimilitudinem noſtram. atcd cfratis longe ſtrEA Domine, inquit Propheta, conſilium tuum antiquum, verum ſiat. An tibi pa- 7 entir u pentſu rum videtur conſilium Sanctæ Trinitatis, his paucis dictiunculis eſſe ſignifi- 2 non fuetu au D catum? Magnum planè conſilium in illo ſãpientiaæ concilio, in illo talium eexphcnten 5 perſonarum Patris, Fili&& piritus ſantli, non tam Senatu, qudm ſoliloquio „ gd un n venerando de nobis peccatoribus habitum eſt. An putas eorum quicquam 3 8 uundu M quæ circa nos acta vel agenda ſunt, illic defuiſſe? Plaue ibi omnis noſtra z2 erneuud medio cauſa poſita eſt, mors vel perditio nostra quæ futura erat, illio g perſpecta eſt:& inde totum conſilium habitum, vt vnaquæque perſo- A lnn. n A9 ha ſuain operis partem Juſciperet, vt ſcilicet(ſicut iamò dictum eſt) tunc „u 1 quidem Pater conderet, postea in plenitudine temporis Eilius perditum — redimeret, Spiritus ſanctus remiſſionem peccatorum& carnis reſurre- de ſtionem perſicenet. Atque ita communi Irinitatis conſilio reædificaren- , per rur in homine deſérta ſaculorum,& fundamenta gencrationis& genera- 2 tionis inſinuatum ſit myſterium 5. Triilatis. F 7 4„ k& jutanlur. An his verbus ciamus, in pr. Scripturæ lo locum, in quo ex ſime Prinitat ſanri 2. MNam illud Fac 3 7 623 2„ 12— 4— 496 mterpre varlas, ſed omne tatsenes con nes, cur Deus dixerit pla raliter Faciamus COMMENTARIORVM 266. 35 tionis ſuſcitarentur. Laus Veaeien Creatoris, honor gratiæ Liberatoris gratia. A rum attio potentiæ Ilm uminatoris, adoratio vni indiuiſa creatrici‚ liberatmiciwo * „bernatrici, omnium 1 Sie nan Hæc Kupertus. 1 CakTERVM, quòd obſeruarunt Patres denotari verboillo Pa. mis Sondere andum eſt. Cenſent enim hunc eſſe primĩ preſsè indicatum eſt myſterium Sandiſ. s 8 ninarũ perſonaru in vnitate atque idemtitate ſub- amuus,& illud eAd noſtram, perſpicuè indicant 2& diſtinctionem perſonarum:at verð dleet imu. ginem& ſimil tudinem,& illud Dixit Deus,& illud item Creauit Deus ad „. ſmilitudinem ſuam, ad imaginem Dei creauit illum, ſubſtan- r r ima 24½ inem Itttnrt? 4 aberr te declaramt. N Voluit autem Deus myſte. multit udinem ediginæ vnitatem rium Triniratis in creati gior atque illuſtrior diuinæ Trinitatis, quamin omnibus aliis re bus cor poratis im ago cernatur, videlicet in memo. ria,int eli ectu,« voluntate& in mente fœcunda, in verbo cords quod ex ca pt— Kin amore qui ex vrroque pro oducitur. Nam itus ſanctus per modum intellecdus& vo. Verbum diuinum& Spiri luntatis;& ad bmilitudinem verbi 8 amoris humani, produci& 1OC cedere intelliguntar. 2 7 7 Trinitatis hoſtes, Iu dæos dico& quoſdam:- ud clari ſimæ luci veritatis tenebras offunderent, s planè friuolas& abſu 42 s commentii ſunt ratio- in homine cxp re! 8 S E pD im lpijSanote lios hære 11008 xerunt, ſic Deum eſſe locutum quaſi ſecen loquentem, geſeleat agendum excitantem ac determinantem. alig, Deum eſſe locutum cum terra qua aſi cum altero principio hominis: namque yt Deus ek⸗ ector eſt humani mi, ita humani corporis quod terrenum eſt, prineipium eſſe terram. Ver um hæc vfque eò futilia& ridicula ſunt, vt contemptum magis& irri iſſione m, quam ſeriam confutationem meteantur: ponam tamen hic ve rba§. Bafilij ex nona homilia eius in Geneſim, quibus ille primam reſp ponſionem facet tè refellit. Sic enim, inquit, Quo mihi iam conspicitur loco"luaern,3 in iis o intermicante luce derhanue quaſi per fene ſtras ing: rediente perſondmPque ſecundam innuente, nondum nutenmn en perſpieus inclare d veritati re pugnabat: ipſumqus Dau ſee cum diſſere 44 5 0 cebat. Ipſe enim dixit, aiebat,& ipſe fecit. Fiat, inquam: lux, fun ila Erat igitur& tunc in iis quæ dicere eIudaus ſalet, cuiuis obuia& 0⁸ 1 7◻ 68 21 2 H ſa2 rdita omnibus abſurditas. Quis enim] enber aut æra rius, aut lagnariu, aut coriarius ſutor ſolus: ipſe qu 92 A,. 6 2₰ Zyu 1 7/1 Lnete ue. fuck artis inſtrumenta AeEen. quis 1 nqud=mn ſ ſihi ſoli admurmufdt Aicens, Faciamus gladium, aut vompingamus aratrum; aut conficianus viodatdn 2 7„e e calceamentum: àab non Dotiuts ſilentio, ſuam cumn 2 libuerit accom ad artem exe quitur oper ationean 2 Sunt enim inſignes pr ali iht em. uenir 4z qui ſ74 bi 1 npere v 6† fiue proceptorem deſi derer ac Heri- liter one hominis potiſſimum ſignificari, qpäd! r. hom eieu. Erenim qnid d( qus am Thealogit gente ea⸗ ere, ſhue alloqui dir D onoſc iilui erte ſe quidem, nec alio quoq u am ſui coc qperante Ripatui ecto nuge: vnum 4 lnn/ Il h mMin, bun⸗ Wlu O'tAl i genn uM n cend veri S 1 IN GENESIM, LI B. IIII. 357 A liter ſeipſum vehementérque vrgere& adhortari. Verum enimvero, qui ſum- mo ſtudio calumniis perſecuti ſunt Dominum ipſum, nec vnquam eos puduit huius, quid non dixerint? quid non finxerint, exercitam paratdmque lin- guam ſemper ad quoduis falſum dicendum habentes hæc tamen vox praſens pe- nitus ipſorum os opillat: Et dixit Deus, Faciamus hominem. Nunquid & nunc etiam, dic mihi Iudæe, ſola, perinde vt tibi placet, arque vnica eſt ipſa perſona? Mon enim ſoriptum eſt, fiat homo, ſed Faciamus hominem. Ha- ctenus nondum apparuit qui doceretur: atque ideo in abyſſo diuinæ cognitio- nis praconium hoc celabatur ac tegebatur: deinceps iam ipſius ortus hominis certo expeclatur, detegitur parumper ipſa fides,& apertius indicatur istiu⸗ veritas Diuini decret, Faciamus hominem. Audis, ôtu qui bellum indi- xisti perpetuum Chrigto, Deum ipſum, ſuum in creandis rebus ſocium alloqui, per quem fecit& ſaoula, qui portat omnia verbo potentia ſuæ. At non cum fi- lentio& quiete, regionis rectæ ſententiam perfidus Iudaus acceptat. Sed vt fẽ- rarum ea quæ ſummo perſequuntur hominem odio, eum viuariis includuntur, circm ſuæ illius caueæ ſepimenta frendunt dentibus& circumfremunt, amaru- lentiam ferinatemque naturæ ostendentes, cum non queant conceptum explere furorem: Sic& inimica gens veritatis, Iudai in angustu intruſi, Multæ ſunt, inquiunt, perſonæ& non vna, ad quas oratio Dei dirigitur, Angelis enim aa- Rantibus, Faciamus hominem dicit. Iudaicum profecto hoc eſt figmentum: & ex illorum odio in Chriſtum deliræ iſtius& futilis fabulæ excogitatio de- riuatiua eſt. Isti enim, vt ne vnum nempe Christum admittant, innumeras introducunt perſönas:& per hoc quod filium habent deſpicatui, ſeruis ipſam con- D ſultationis tribuunt dignitatem, conſeruòſque noftros auctores noftræ creationi⸗ efficiunt. Homo enim vt primum ſiatum aſſequitur ſuæ perfectionis, ad Ange- lorum rectà reducitur dignitatem. At, quenam tandem creatura ſuo adaqua- ri vnquam Creatori poſſit? Conſidera autem id quod continenter ſequitur: Ad Imaginem noſtram. Quid ad hæc dicere paras? Num vna& Dei& An- gelorum imago eſt? Prorſus filij patriſque forma eadem vt ſit neceſſe. Formam hic vt intelligamus neceſſe ſit, quæ diuinam addeoeat maieſtatem: hoc eſt non lineamentis constantem corporeis, ſed in peculiari Nunminis proprietate conſi- Kentem. Quin tu qui ex noua ista circunciſione es, audi: audi, inquam, iu qui Chriſtianiſmi prætextu nihil habes quod Iudaiſmo ducas charius, cui dicit, Ad imaginem noſtram? Cui quæſoõ te alij quàm ei qui ſplendor eſt gloriæ& D ſigura ſabitantiæ eins,& qui eſt imago Dei inuiſibilis? Suæ igitur imagini propria quæ viuit,& qua dixit, Ego& Pater vnum ſumus,& qui me vi- dit, vidit Patrem: huic dicit, Faciamus hominem ad Imaginem no- ſtram. Vbi vna eſt imago, quem ibi locum obtinet diſſimilitudo? Et Ffecit Deus hominem, non dixit fecerunt. Euitauii hoc loco perſonarum ſimilitudinem. Per iͤllam namque Iudæum erudiebat: per hec verb Gentilium exoludens errorem, ſécurè admodum ad vaninatem recurrit, vt& Filium ſimul cum Patre intel- ligas:& multitudinem deorum longè periculoſiſſimam effugias. Hactenus S. Baſilius. b CoMrLVvRES alij dixerunt, eum locutum eſſe cum Angelis, 1 quippe nem tribuit Angelis, ſed ſoli Deo. CO MMENTARIORVM 58 auippe qui creando homini etiam nauarunt operam ſuam:atque hæc& eſt ſententia Philonis in libro de Opificio ſex dierum,& in ſibro de profugis, affirmantis animum hominis creatum eſſe à Deo, corpus Auguftinus, autem& partes animi alentis atque ſentientis ab Angelis eſſe for- matas: id quod ſumpſit Pphilo ex Platonis Timæo, in quo Deus in- qucitur, creato hominis animo, loquens cum diis ſecundis, id eſt, An. gelis, eiſque mandans vt Opificium eius imitati, procreent ipſi cæ- reras animantes, hominiſque corpus formẽt. Hanc interpretationem Baſilius, Theodoretus& Chryſoſtomus hoc loco,& Auguſtinuslib. 16. de Ciuitate Dei. cap. 6.& Cyrillus lib. aduerſus Iulianum, yt ma- ximè impiam deteſtantur,& vt manifeſtè falſam& abſurdam, ac di. uinæ Scripturæ euidenter contrariam, valdè confutant. ETENIM, quinque rationibus iſtorum opinio falſitatis coargui & conuinci poteſt. 1uad, Facia- PRIMA ratio ſit hæc: Cum Deus dixit Faciamus hominem, procul mus, non eſſe dubio locutus eſt cum iis perſonis quæ ad procreationem hominis Bihenh ſimul cum ipſo paritérque debebant concutrrete: ſed Angeli ad pro. tur quinque creationem hominis minimè concurrerunt: illud Faciamus, non di- V ratiombur. xit Deus Angelis. Non concurriſſe autem Angelos ad creationem b animi hominis, eo patet argumento, quod animus cum ſit incorpo. reus& immortalis, ex nihilo creatus eſt: at creatio cuiuſlibet rei ex nihilo, quia ſine infinita potentia fieri nequit, ſolius Dei propriact Nec ad formationem humani corporis concurriſſe Angelos, perſpi- cuè oſtendit Moſes, cum cap. 2z. narrat Deum ipſum fuiſſe qui forma- nerit hominem de limo terræ,& inſpirauerit in faciem eius ſpiracu- lum vitæ, atque ita factus ſit homo in animam viuentem. Neqve hoc tantuͤm docet Scriptura, ſed ratio etiam idem fateri cogit: nam cum bominis corpus formatum ſit ex limo terræ ſine cauſis ſecundis na- turaliter humani corporis effetricibus& formatricibus, ſemen dico virile ac ſanguinem muliebrem: Angelus verò nullum effectum na- turalem per ſe ac ſua vi generate poſſit, ſed per cauſas tantuùm natu- ͤ V rales cuiuſque effectus proprias, eas ſcilicet applicando inuicem& coaptando: hinc neceſſario concluditur, corpu s primi hominis non eſſe ab Angelis fabricatum. S ECVvNDA ratio. Perſonas illas quibus Deus dixit Faciamus fo- minem, non fuiſſe Angelos, ſed vnum eundéèmque Deum cum eo qui dixit, Faciamus: apertè demonſtrat Moſes poſt hæc verba ſubiungeès Creauit Deus hominem:& in exordio capitis quinti. In die, inquit, qus creanit Deus hominem: denique Scriptura nuſquam howinis creatlo- TERTIA ratio. Illud quoque refellit iſtam opinionem quodad- ditur, Ad imaginem& ſimilitudinem nostram:non enim An gelus eſ idea & exemplar hominis, nec in ſacris litteris vſpiam reperitur, hominem dici imaginem Angeli, vel ad imaginem Angeli factum: ſicut wonſe — — — tesebi geiee dim antis teatie op pem 4 ** 4 3 1 10 ler. 4 1 . 4 1 6 Ke„ ad 4 1 4₰ len A i . A Knll 8 ub 85 3. 4 11ee o * 4 1 1 A 1 4 1 Ben ehtn(ünſeen 1 M. 4 8 n 14 1) b * 7 forn 1 8 nn 4 Ahe & 8* 3 ‿☛ℳo, 1, K 1 3 4 3 0.1.1 * 1 ““ ä 4 3 * 4 8„2* 41 — — 4 IN GENESIM, LIB. I111. 359 A mel legimus hominem dici imaginem Dei,& ad ſimilitudinem& imaginem Dei factum. QYARTA ratio. Hoc etiam conuincit illud, Ad imaginem noſtram: non enim Dei atque Angelorum eſt vna eadémque imago, ſicut nec eſt vna eadém que natura, quinimo in infinitum diuerſa: proprieta- tes enim naturæ dininæ, ſunt oppoſitæ proprietatibus naturæ An- gelicæ. Deus enim ſecundum naturam ſuam eſt æternus, eſt lim pli- ciſſimus, eſt mutabilis, eſt omnino independens, eſt in ſe& ex ſe ſub- ſtantialiter perfectus& beatus, eſt vbique, eſt infinitæ ſcientiæ ac po- tentiæ& bonitatis: his autem proprietatibus diuinæ naturæ, plane oppoſitas habet Angeli natura. QvINTA ratio. Tam apertè& expreſsè oſtendit Moſes homi- nem factum eſſe ad imaginem Dei, nõ autem Angelorum, vt omnem ea de re ambigendi occaſionem præciderit. poſtquam enim dixit, Fa- ciamus hominem ad imaginem& ſimilitudinem nostram, mox ſubiecit, Et creauit Deus hominem ad imaginem& ſimilitudinem ſuam: ad imaginem Dei creauit illum. Et cap.. In die qua creauit Deus hominem, ad ſimilitudi- nem Dei fecit illum: Et cap. 9. Ad imaginẽé quippè Dei factus eſt homor idèm- que traditur in libro Sapientiæ cap. 2.& in lib. Eccleſiaſtici cap. 17. VERVMENIMVERO, quæ aduerſus iſtos diſputauimus; ea cla- riſſimis duorum Patrum Auguſtini& Ambroſij ſententiis confir- manda& illuſtranda ſunt. S. Auguſtinus in cap. 6. libri 16. de Ciui- tate Dei, verba hæc Mo ſis: Faciamus hominem ad imaginem& ſimilitu- dinem nostram, tractans& perpendens: Poterat, inquit,&y illud quando factus eſt homo de Angelis intelligi quod dicti eſt, Faciamus hominem:quia non dixit, Faciam: ſed quia ſequitur Ad imaginem noſtrã, nefas eſt credere ad imaginem Angelorum hominem factum, aut eandem eſſe imagine Angelo- rum e Deiz ex ideo recte illic intelligitur pluralitas Trinitatis Quæ tamen Tri nitas quia vnus eſt Deus, etiam cum dixiſſet, Faciamus: Et fecit, inquit, Deus hominem ad imaginem Dei:non dixit, Eecerunt diaut ad imaginem deorum. Sic Auguſt. Veruͤm, paulò illuſtrius eſt Ambroſij teſtimonium, cuius in cap. 7. lib. 6. Hexaemeron, hæc ſunt verba: Cui dicit Deus, Factamus hominem ad imaginem& ſimilitudinẽ noftramè Non ſibi vtique, quia non di- cit, faciam, ſed faciamus. Non Angelis, quia ministri ſunt: ſerui autéè cum Do- mino& optra cum auttore non poſſunt operationis habere conſortium. ſed dicit Eilio, etiam ſi ludæi nolint, etiam ſi Arriani repugnent. Sed&; Iudæi conticeſ- cant,& Arriani cum ſuis paribus obmuteſcant, qui dum vniiaà conſortio diuinæ operationis excludunt: plures inſerunt:& prærogatinam quam filio negant. ſer= uulis donant. Sed iſto, vt adminiculo ſerunlorum ad operandum Deus vobis in- diguiſſe videatur: ſi operatio communis eſt cum Angelis Deo, nunquid Deo&e Angelis imago communis eſt? nunquid Angelis, diceret, Faciamus hominé ad noftram imaginem& ſimilitudinẽ? Sed quid ſit imago Dei, audi dicentem, Proprietater naturæ Dius- næ. Qui eſt imago Dei inuiſibilis,& primogenitus vniuerſæ creaturæ. Ipſe eſt imago Dei Tatris qui ſemper eſt,& erat in principio. Denique, imago eſt, qui dicit, Philippe ——— —— — Ioan. 14. In quinque locis Scriptu- ræ legitur, locutum nu- Mer plus 7A 360 quinque duntaxat Scrip Deum de ſe d. mus homin COMMENTARIORVM P hili ppe qui videt me, vides& P atremal 2nd, Dei eſ ſalus ille ꝛui dici, E 1 & Pater vnum ſumus: Ita habens ſimilitudinem Patris, vi dininitatis GE plen. udinis habeat ꝛmitatem. Vhi dicit, Faciamus; quomodo inaqualitas:(Cum iterum qicat, Aà ſimilitudinem noſtram, bi diſſimilitudo? Hæc Ambroſius. NrcC puduit quoſdam affirmare, cum Deus dixit Faciamus homi- nem ad imaginem& ſimilitudinem, de ſe ſolo locutum eſſe pluralitet, more magnatum& principum qui quò auctoritatem ſuam& maie. ſtatem oſtendant, de ſe pluraliter loquuntur dicentes, Nos volumus, mandamus, decernimus, concedimus. Verùm iſtos refellit Theodo- retus quæſtione z0. in Geneſim quòd ob eam cauſam oportuiſfet Deum loqui de ſe pluraliter vel ſemper vel plurimum: quod tamen contra fit. præſertim verò decuit Deum loqui de ſe pluraliter eumim monte Sina legem dedit ludæis, tunc enim conuenientiſſimum fuith auctoritatem„potentiam„& maieſtatem ſuam quam maximè decla. rari: at eo tempore ſemper numero ſingulari de ſe locutus eſt. In A pturæ locis obſeruauimus, Deum loqui deſe hic locus quem nunc tractamus, Facia p, eh. fumile ſihi —— numero plurali. Primus eſt .. m: altet eſt infra cap. 2. Faciamus Ada adiutorium 3.. 2,„ use ⸗ 1., tertius eſt in capite 3. Ecce Adam quaſi vnus ex nobis factus eſ: quartu 8 2** F 2 8 8* 1. 3„ u, 65*, T ,ƷπQ 7,. eſt in capite 11. Venite deſcendamus& confundamus ibi linguam eonm quintus eſt apud Eſaiam in capite 6. Audini, inquit Haias, vocem Da. mini dicentis, Quem mittam,& quis tibi nobis. 6 Ex hoc igitur Scripturæ loco validum excluditur argumentum ad probandam multitudinem,& diſtinctionem diuinarum perlo- narum aduerſus ludæos: quo vſi ſunt omnes Patres aduerſus ludaæos & Hæreticos, quicumque Filij diuinitatem,& Sanctæ Trinitatis per omnia æqualitatem negauerunt. An verò hic locus, eos conuincar acutè diſputat Toſtatus in tractatu quem edidit de Trinirate; in tomo operum eius qui inſcribirur Defenſorium. Ergo Dei hec oratio, Faciamus hominem, apertè demonſtrat, auctorem& patentem inis fuiſſe Deum, quod etiam ab Ethnicis cognitum& ſcripuis in teſtatum eſt. Nam vt miſſum faciam Triſmegiſtum qui de creatione 11 1„. erum ienletut —2 — hominis ſimillima Moſi prodidit: ſaneè quicumꝗque vete animum hominis eſſe immortalem, eius quoque originen0 cipium, cæleſte& diuinum eſſe tradiderunt. Ovidius in primo vorphoſeos varias de hominis principio efficiente ſententias s perſtrinxit. Natus homo eſt, ſiue hunc diuino ſemine fcit Ille opifex rerum, mundi melioris origo- Sine recens tellus ſeductaque nuper ab alto Aethere, cognati retinebat ſemina cæli. Quam ſulus Iapeto mistam fluuialibus vndis, inxit in effigiem moderantum cuncla deorum.„ EuCicero in 1. libro de Legibus, Hoc, inquit, animal prouiciam 1ea 1 Luli? 4 nulij M qute (* quid 1 nem ſi omaid- ſt:Gtæ gain( dabere wimar fabd cüü duyt Az * b* A. em 7 r 2 4 luman Aℳ* 4 m 49 2 V 9 8 Mauiuag 1 4 1 Eber! l ze 4 0 * 8 . ACen 8 M 4.„ 8 2 4 4 ls 4 4 5* 09 4 N, e 8 3 A e— 4„* 4 1 * 4* ““ .. ““ „* * n ⸗ ** 1 4³ 4 * 4 P 1N GENESI M, I. IB. IIII. 361 multiplevzmemor, plenum rationis& conſilipquem vocamus hominem, pracla- a quædam conditione dA fupremo Deo eſſe generatum. Cæteruùm, in eo quod dicitur, Faciamus hominem, declarandum eſt quid vocabulo hominis ſignificetur hoc loco. Latinè dictum homi- nem multi exiſtimant, vel quia ex humo ſictus eſt, vel quod ſolus omnium animantium ad humanitatem colendam natus, factuſque ſit: Græcè nominatur&νιρα☛ρ⁵(ſi Platoni de nominum Etymolo- gia in Cratylo diſſerenti creditur) à verbo&ο⁴εiν quod ſignificat, habere os ſublime, ſurſumque aſpicere: quod cum natura cæteras animantes, vt Cicero inquit libro primo de Legibus, abieciſſet ad paſtum, ſolum hominem erexit,& ad cœli quaſi cognationis domi- cilijque priſtini conſpectum exeitauit. quod eleganter illis verſibus expreſſir Quidius libro primo Metamorphoſeos: £ ronaq cum ſp ectent animalia cætera terram, Os homini fublime dedit, cœlumg, videre fuſſit,& eretlos ad ſydera tollere vultus. Hebraicè appellatur AA Adam, quod eſt nomen commune, ſicut apud Latinos Homo; licet propriè dictam ſit id nominis in primo homine. Adam verò dicitur à voce Ma Adama, que ſignificat ter- ram,& quidẽ rubram, quod ex terra ſit factus homo;& vt opinatur Ioſephus hoc loco, ex terra rubra: talem enim eſſe credit ipſe terram rudem atque intactam,& vt vulgo dicunt virginem. Voluit autem Deus hoc nomen imponere homini, vt memor ille ſemper eſſet ſuæ originis, eiuſque humilitatis ac vilitatis recordatione modeſtum ac demiſſum animum; Deoque omnino fubiectum perpetuo gereret; & agnoſceret ſe opus eſſe Dei, ab ipſo velut à figulo fictum ex luto: qua ſimilitudine frequenter vtitur Scriptura ad deprimendam ho- minis arrogantiam, ſicut videre eſt apud Iſaiam capite 45. Hiere- miam decimooctauo,& apud Paulum ad Romanos nono. EVSEBIVS porrò in 4. cap. libr. 11.de Præparatione euangelica (quo loco de commodiſſima nominum apud Hebræos impoſitione copiosè diſputat) de notione& interpretatione huius vocabuli Adà, hunc in modum ſcribit: Quæ Plato, inquit, de nominum impoſitione in Cratylo multis verbis dis punat, ea multo ante Platonem Moſes, veluti ſapientiſc ſimus& eloquentiſſimus,re ipſa præstitit. Nam& nomen ipſum Adam, terri- genam aut terrenum poteſt ſignificare. Adam enim apud Hebræos humus dici- tur quamnis per tranſlationem, rubram corporcanq naturam ſignificet iita ter⸗ rigenam atque terrenum, ſeu corporalem hominem hac appellatione ſ gnauit. Ve- rumétiam hominem illi E& Enos appellant: quo vocabulo non terrenam ſéd rationalem naturam ſignificant. Proprieè autem ſi verbum de verbo Latinè ex- primas, Obliniſcentem Enos denotare videtur: qualis certe natura rationalis cor- ... X...„. pori alligata efficitur Quod enum veré incorporeum, diuinum,& rationale eſt; non ſolum tranſacta meminit, ſed futurorum etiam propter ſublimitatè ſpecula- tionis prænotionem habet: quod autem carni coniunttum eſt,& carnis pondere Comm.in Gen. Tom. 1. 2. premuitur; De Etymolo- gia nomini, quibus homo Latinè, Gra- c?,& Hebras ce appellaiur· Ioſephus libr. 1. Antiquita- Ium. 4 8 4 . 1“ X —— 162 COMMENTARIORVM premitur vt ignorantia& oblinione inuolutum, rectè Iudaorum ſermo Vah 1 Pſalm. 8. Enos, id 2 a, obliuiſc entem ohpelhan zit. Ita enim eſt apud quendam Prophetam Qum A SA Enos, quod memor es eius? aut fllias hominit,quia viſitas eum quaſi dicat, Quise nn 2 eomo;iste dico obliuiſcens, quod tu qui es Deun. memun es eius quamuis ſit ipſe obliuioſut aus filius A dam, id eſt, terrenus homo' Iuu- que earnalis hno, e6⸗ zine eA Sawar ionalis a utem voc⸗ abulo Enos ſi igniicann 1p apud Hebræos. Plato autem ho minem, id eſt, Grace Aboν dà verbo drabgein quod eſt videre vel recogitar e, dictum pinatur 2t ditkusſi 416 S⸗ quodne gite 2 ea qua vidit. Hactenus fuerunt Euſebij verba. Cyp rianus inlt⸗ beo de e Sinas a& Sion aduerſus lIudæos(Auamqua m eius libri audor non videtut fuiſe C Jprianus)er Auguſtinus tractatu 9.& 10. inß. uangelium loannis; tradunt nomen Adam ſi Græcè ſcriba atur, quat. tuor litteris conſtare, à quibus incipiunt q quattuor dictiones ſignit- f cantes quattuor m undi partes, vic idel icet Auc Tο*⁴νν d eſt, Otiens, Aucx- 4 094 2 1 4 41 Occide 2ns, A Au Johdenrrlos& Meo ruνμεix, Meridies: quod Adami poſteritas per omnes mundi partes diſperge nda erat, vel quodes terra ex qua formari um eſt corpus hominis, ex omnibus quattuot mundi partibus ſ ſumpta fueri t. Oaid ſighni VERVM GT aimveròd, illud in præſentia poſſet: ambigi quidnam Hne 8 jiciur voca- ſignificetur vocabulo hominis, cum dicitur Fac: ama Heniaan Nam- balo Deweines que a aliqui e exiſtim arunt hic ſigni üeitane mmodo virum, non au- d ehert,n⸗ 1 tem fœminam, eius quippe procreationem in afra cap.⁊ enarrati. Hos nem. euidenter redarguit e quo od mox wbiangnr Moſes: Creauin Deus homnind ad Snehaes d 2 ſimi ilitudinem ſuam, maſca lum& fæminaà creauit eos. Ildem. 1 que repetit in exordi« capitis quinti. Philo in li bro de Mt undi opif: doaful nat omim em, cuius creatio his verbis d deſcribitur, non eſe intelligendum hominem ſenſibilem, ſcili et quales nos ſumus, ſech 5 intell gibilem, hoc eſt, ideam& exemplar hominis, qui Gtæ cis dici. Hminis ſit in tur Auτεςα εεμαα S ipſe homo. In quo voluit c viem Philo Platonis telligéda idea doctrinam de ldeis ſe qui, ver um quod dad hun lein per rtinet, non homunus. falſo tantuͤm, ſe ed eti iam inſcientersi neptè abſurdè. Idea enim ho- minis, ad cuius ſimilitudinem homo generatus eſt, cum ſit in mente liaiarmee re 90 ir aliud quàm Deusi ipſe, néecel eſee ſt eſſe quiddam æternun uzdiuin aum,& increatum atque in cre zbileanat igit tur in illam Idea cur erea ideam quadrat quod hic dicitur Faciamus hominè,& pauloy poſt, Crua. 7) ad alterisr„z, Des ns ha hominem:nec ideæ conuenit creari ad ima ginem& ſimilito. dit nem alterius, ſic enim ideæ eſſet idea,& res iret in infinitum:luſti nus tamen martyr in exhorratorio a ad Gentes ſern mone, huius ſen- tentiæ Philonis, auctorem facit Platonem An ſu i:tum S. AvGVSTINVS in libro 3. de Geneſi ad litteram cap.20 8 mntelligendus ferr qu orundam, tacitis eorum nominibus, opinionem, qui exiti bomo inte marunt vocabulo hominis inte lligi debe e hoc loco ſolum homi- 7797. nem interiorem;i did éſt, ſpit ritum& animum hominis, cuius quidem 3 1 2 g nal⸗ creatio hoc loc eſcribatur ‚ſicur formatio cor polis humamu. ratur 11 hi & ra 1 idea ima giné ρ —— — — ** 1N GENESI M, LI B. II1]. 363 A ratur infra capite 2. ſiquidem homo qui gerit imaginem& ſimilitu- dinem Dei, non eſt homo noſter exterior, id eſt corpus, ſed ſpiritus tantum& animus hominis. In hac ſententia fuiſſe ſanctum Bafi- lium& Ambroſium, qui leg ius aatem caput d. libri ſexti Hexæmeron, perſpicuè intelliget. Ne- que huic ſententiæ officit, quod non dixit Deus, Faciamus animum hominis, ſed, Faciamus hominem. namque, vt probat Baſilius, non ſe- mel in Scriptura nomen hominis ponitur pro homine interiori, id eſt, pro animo vel ſpiritu hominis: ſicut apud Paulum in capite 4. poſterioris epiſtolæ ad Corinthios, Licet is qui foris eſi noster homo cor- rumpatur amen is qui intus eſt, renouatur de die in diem.& ad Colloſſenſes Expoliantes vos veterem hominem cum actibus ſuis,& induentes nouum eum 3 2 ⸗* 2 2. 1 ⸗.. ⸗* 2* qui renouatur in agnitionem Deis ſecundum imaginem eius qui creauit illum, — 7 & Ambro ſius confirmat, quemadmodum vocabulum animæ& vo- cabulum carnis vfurpantur ad lignificandum totum hominem, ita vocabulum hominis adhiberi nonnunquam ad ſignificandam vel carnem vel animum hominis. S E p nihilominus tamen falſam eſſe hanc opinionem,& meritò cenſet ſupradicto loco Auguſtinus,& verba quæ ſubiungit Moſes non obſeurè demonſtrant. Subdit enim, Maſculum& fæminam crea- nit eos. Benedixitq illis aicens, Creſcite& multiplicamini,& replete terram. Eoce dedi vobis omnem herbam aſferentem ſemen fuper terram,& vniuenſa ligna,&eε. Vt ſim Vvobis in eſeam. Liſtinctio vero ſexus in marem& fœ- minam, generatio& multiplicatio prolis, denique fructuum& her- barum eſus, non ad interiorem hominem, id eſt, ad ſpiritum, ſed po- tius ad exteriorem, id eſt, ad corpus pertinent. Non eſt igitur qu- bitandum, quin vocabulum hominis cuius hic explicatur creatio, 4)/ 4.. integrum totumque hominem ſignificet ex corpore& animo con- ſtitutum. Ad imaginem& ſimilitudinem noſtram. 1 ½—„ 8. 1.—„„ NEERAICE ad verbum ſic eſt: Faciamus hominem in ima- AA ginem nostram ſecundum ſimilitudlinem nostram. Qui antem E ſagaciter indagant& ſubtiliter expendunt HBebræarum = vocum proprias notiones& ſigniflcationes, annôotarunrt ſuper hoc loco, pro duabus illis vocibus Latims Aa maginem& h- ₰„ 9* 3*.*„ 4 ₰ militudinem noftram, Hebraicè legi duas alias voces, Oex+ Selemn& — Demuth, Oe& Selem autem ſignificat propriè vmbram vel ſi- militudiné vmbratiler, id eſt, ſimilitudiné deficientem& tranſe un- tem, ſicut intelligi poteſt ex his locis Scripture in quibus ea vox po- n itur, qualis eſt ille Pſal. 3 3, Verumitamt in imagine pertranſit horo, id eſt, cito tranſit ad modum vmbræ breui vaneſcẽétis:& ille locus Pſ. 01. get illius homiliam 10. in Geneſim, hu- Nomẽ homi- nis in ſcriptu- ra ſapè pro in terisri homine ſurpatur. Geneſis 1. Dies mei ſicut vmbra declinauerunt,& ego ſicut fœnu arui:& ille Pſal. 106. .., 2 2 Cſel — 4 G * 6 3 1 4 1 1 z 4 4. * 1 COMMENTARIORVM 4 6 4 64 K— Sicut vmbra cum declinat ablatus ſum. Altera verò illa vox Pee D.. 4 1 un licet incertæ videatur ſignificationis„ quamobrem va tiasei 2 1 notiones Hebræi aſſignant, affirmantes radicem eius eſſe ra D. ſ maith, quod ſignificare dicunt aſſimilare, ſuccidere, deficere, expeda- fi re, recogitare,& ſilere: propriè tamen videtur fignificare, aſſimilate, Et quia ſimilitudo cito tranſit, ſignificat etiam tranſire ſeu deſſicere. mn Voluit ergo Deus his verbis ſignificare hominem factum eſſe ſmi- ſi lem Deo, quanta maxima ſimilitudo eſſe poteſt inter opificem& ta. ju le opus. Sed quia Deus infinitæ perfectionis eſt, propterea neceſſe u fuit ſimilitudinem Dei quæ eſt in homine, infinitis partibus imper- Jſt fectiorem eſſe pulchritudine& præſtantia diuini archetypi: qpem. ſy admodum vmbra, eſt quidem ſimilitudo& imago corporis cuius ſ vmbra eſt, ſed obſcura tamen& imperfecta. 1„ Nes variis mo ILL V D autenn Ad imaginem& ſimilitudinem noſtram, duplieitet dis Deo dici ir telligi poteſt: vel de imagine quæ ſit in Deo, ita vt Dei natura fue. ¹ poſſunt ſim- rit tantum exemplar ad cuius ſimilirudinem homo ſit conditus, i bes⸗ ſit hæc ſententia: Faciamus hominem talem quales nos ſumus: Vel vt intelligatur de imagine creata quæ eſt in homine, vt ſit hic vet-. borum Dei intellectus: Faciamus hominem adeo ſimilem noſtri, yt ſit ipſe velut noſtra imago& effigies, noſtram naturam, vim, ſapien- tiam, prouidentiam in corpore mortali& in terris repræſentans b Maultis enim modis, vt docet Auguſtinus in libro octogintatrium quæſtiouum, q. 51. dici res poſſunt ſimiles Deo: Alic enim res& vinn.. tis& ſapientiæ participes ſunt, aliæ duntaxat vitætaliæ tantum existentis. QueL C igitur tantummodo ſunt, nec viuunt aut ſapiunt, non per Lele, ſed exiguꝰ ſantal ſimilitudinem Dei, quia& ipſc bonæ ſumt in nomine ſuo,cum ſit ipſe ſuper omnis bonus à quo omnia bona procedunt. quccunque autéem viuunt& non ſapiun, paulo amplius participant ſimilitudinem Dei:quæ vero ſäpiunt ita Deo ſimil. tudine proxima ſunt, Vt in creaturis nihil ſit propinquius. quare cum Homo poſi particeps eſſe ſapiemiæ, ſecundum ſe ipſum:ita eſt ad imaginem Dei, vt nullan- tura interpoſita formetur, ideo nihil ſit Deo comunttius. Et ſapit enim,& ui⸗ uit,& eſt: qua creatura nihil eſt melius. Sic Au guſtinus. An hic dife- QV1D porrò diſcriminis eſſe inter imaginem& ſimilitudinen da ſnneee hoc loco intelligi debeat, deinceps tractandum eſt. Etenim Baſiliu Oe He See. in homil. o. in Genelim, eas voces diuerſæ putant eſſe ſignificatio- 3 ſpbemiam pu- nis: dicere enim verbum aliquod eſſe in Scriptura ocioſum& ſupet 3 sat, dicere ver Uacaneumm; blaſphemiam eſſe cenſet Sanctus Auguſtinus in libro Pn aud quæſtion um ſuper Deuteron. quæſtione 4. tranctans illa verba Do- efe ec hum mini„Ne förte decepti faciatis vobis ſimilitudinem aut ſoulptam imaginimn, & ſaperua- de differentia quæ eſt inter imaginem& ſimilitudinem hoc modo caneum. ſeribit: Quid intenſit inter ſimilitudinem& imaginem quæri ſolet: ſed hic nin video quid intereſſe voluerit, niſi aut duobus istis vocabulis vnam rem ſignifia- uerit: aut ſimilitudinem dixerat, ſi verbi gratia hiat ſtatua vel ſimulachtum mur linea⸗ 4 2„7 6„* 1 0. 4 4 85 haben. ſbeciem bumanau, non tamen alicuius hominis exprund„ Melld dLongz 3 8 1 1 „ “ 4 dire 2 n „ 4½ 43 „ 1IN GENESIM, LIB. IIII. 36 4 menta ſicut pictores vel ſtatuarij faciunt intuentes eos quos pingunt vel fingunt: Hanc enim imaginem dici nemo dubitanerit: ecundum quam dislinttionemom- nis imago etiain ſimilitudo ktmon omnis ſimilitudo etiam imago eſt. B nde ſi ge- mini inter ſe fimiles ſint, ſimilitudo dici poteſt alterins cuinſlibet in altero, non imago. Si autem patris filius ſimilis ſit, etiam imago rele Aacitur„vt fit pater protorypus vnde illa imago expreſſa videatur Huarum alia ſimt einſdem ſub- Fntie ſicut filius aliæ non eiuſclem ſicut piclura. L nde illud quod in Geneſi ca- pite primo ſcriprum eſt, Fecit Deus hominem ad imaginem Dei: manifettum eſt ita dictum vt non eiuſdem ſubftantiæ ſit imago quæ facta eſt: ſi enim einuſcem eſſet, non fauta ſed genita dicererur. Sed quod non addidit G. fimilitudinemcum fuperius dittum eſſet, Faciamus hominem ad imaginem&⁵ ſimilitudinem no- ſram, quibuſdã viſum eſt. imilitudinem aliquid amplius ſe quam imaginem, quod homini reformando per Chrifti gratiam poftea ſeruaretur. Miror autem ſi non propterea poſtea imaginem ſolam voluit commemorare, quia obi imago, continuo& ſimilitudo eſt. Vnde hic Moyſes ſimilitudinem& imaginem fieri vetat, ſecundum eam förtaſſe rationem quam diximus. Hæc Auguſtinus. MvILTORVB eſftatque grauium auctorum, ſententia, homi- nem factum eſſe ad imaginem Dei ſecundum dona naturalia, men- tem dico, voluntatem, memoriam, ac liberum arbitrium:& hanc eſ- ſe imaginem Dei naturalem communiter in cunctis hominibus ex- preſſam, qua beſtiis præcellimus,& quę nullo peccato deleri ac per- di poteſt: non enim hæc pendet ex nobis, ſed ex Deo tota pendet. Similitudinem autem Dei ad quam factus dicitur homo, ſpectari putant in donis gratuitis& ſupernaturalibus, vti ſunt iuſtitia, ſan- ctitas, innocentia:& hæc imago non ſolum ex Deo pendet, ſed no- ſtrum quoque ſtudium, conatum& culturam exigit: hac boni viri differunt ac præſtant improbis: hæc peccando infuſcatur ac dele- tut. Et hanc quidem ſimilitudinis& imaginis diſtinctionem, Orige- nes libro tertio, Periarchon cap. 6. Baſilius homilia 10. in Geneſim ſuper hoc loco, Ambroſius. libro 6. Hexæmeron cap. 7.& 8. Nyſſe- aus in homilia de Creatione hominis, Eucherius libro 1I. Comwen- tariorum in Geneſim ſuper hoc loco, Victorinus S. Hieronymi in Khetoricis præceptor, in Diſputatione quam ſcripſit aduerſus Ar- rium, Theodoretus in quæſtionibus in Geneſim, quæſtione z0. Ru- pertus lib. ꝛ, de Trinitate& operibus eius capite 3.& 5. B. Thomas prima parte quæſt. 93. Magiſter ſententiarum in 2. diſtinctione I6. & ibidem Scholaſtici, denique complures alij tam veterum quàm gecentiorum tradiderunt. VERVM hanc diſtinctionem non eſſe ſatis firmam, nec diuinæ Scripturæ admodum cõſentaneam, probari poteſt tribus argumen- tis. Erenim, vt hoc loco dicitur homo factus ad imaginem& ſimili- tudinem Dei, ſimiliter infra capite quinto legitur Adam genuiſſe Klium Seth ad imaginem& ſimilirudinem ſuam: vbi cum duæ illæ voces imago& ſimilitudo ponãtur, inter eas tamẽ diſtinctio à præ- ZL 3 dictis Au imago pertineat ad naturalia, ſi- militudo aut? ad ſuperna- turalaa. Qui. ham imaginis G ſimilitudinis di Ntinctiouens probauerint. Refellit il⸗ di Stincluo 2m⸗ ginis G ſimi- litudini1. 3 66 Variis modis in Scriptura vſin pari no- men imaginis & fimiluudi- . r5o⸗ Sentétia Ru- perti de ima- gine G ſimꝛi- litudine. Coloſſ. 1. Habrao 1- Gene ſis z. C OM MENTARIORVM gdictis auctoribus tradita locum nõ habet. Deinde, vocabul ginis non ſemel vſurpat Paulus pro ſimilitudine quæ in donis gra- tuitis& ſupernaturalibus maximè cõſiſtit. Siquidem in prioris Epi- ſtolæ ad Corinthios capite decimoquinto, Sicut portauimus, inquit inaginem terreni, portemus& imaginem cœlestis:& ad Coloſſ.z. Expalian. ies Vos Veterem hominem cum adtibus ſuis,& induentes nouum eum qui renoua- tur in agnitionem Dei, ſecundum imaginem eius qui creauit ilum. Ad extre. mum, idem animaduertere& exiſtimare licet ex modo loquendi quo vtitur Scriptura diuerſis locis, cùm ſignificare vult hominem eſſe ſimilem Dei: vtitur enim variis modis loquendi;, omnibus ta. men planè idem ſignificantibus. Aliquando enim ponit vtrumqus nomen imaginis& ſimilitudinis,& in eodem caſu vt hic, Faciama bominem ad imaginem ſimilitudinem nostram. Aliquãdo ponit vttum- que nomen, ſed in diuerſo caſu, vt in capite z: libri Sapientiæ: Cmau Deus hominem inexterminabilem: Ad imaginem ſimilitudinis ſuæ fecit ilum. Interdum autem omittitur nomen ſimilitudinis, poſita tantùm vo- ce imaginis: ſic infrà legitur capite 9. Ad imaginem quippe Dei faltuna homo.& in libro Eccleſiaſtici cap. 17. Deus creauit de terra homunem, o ſecundum imaginẽ ſuam fecit illu. Manifeſtum igitur eſt ex his quæ dii- mus, harum vocum imaginis& ſimilitudinis, eandem eſſe vim& ſi gnificationem, eaſque hoc loco ad idem ſignificantius, expreſſius, & illuſtrius declarandum eſſe poſitas. VERVMENIMVERO, non committam v:t tacita præteream hoc loco quæ diſpurat Rupertus de harum vocum imaginis& ſimi. litudinis diuerſis notionibus: ſunt enim noua, mira, nec lectori ſtu-. dioſo atque curioſo cognitu indigna, licet vſquequaque verasaut etiam veriſimilia. Kupertus igitur lib. 2. de Trin. cap. ². diſputat quid interſit inter imaginem& ſimilitudinem,& cur vox imaginis præ- poſita ſit voci ſimilitudinis: cẽſet enim vocabulo imaginis deſgus- ri Filium Dei, voce autẽ ſimilitudinis 8 piritum ſanctum. Sic autem ſcribit: 71 mago& ſimilitudo hoc differunt, quod imago vnius imago ehjimil tudo autem nunquam minus quum duorum ſimilitudo eſt. Eſt autem imago Des Fulius eiuſdtem Dei Patris ſicut de illo Ap ſtolus, Qui eſt, inquit, imago Deuim. uiſibilis. Imago, inquam, Dei inuiſibilis&ſt Eilius æque inuiſibilis. Multis amen 7 .—.. 7 3.„. 4.+ ⸗„ ahee 2Q rnn 4 er„„,.„ 7— 1„41, 2 modes uindge Aiciutur,eſt enim 2id hHominis, vel equi, pituraà in pariete, vel ſu — 3 1 1.— 212ν2Q ,27 3 F7 ₰ ⸗ 7 24 3 2 445 3 2. 8 1, 4 2, e Ppturaà in ligno: vel lapide- videtun in putéo imago ſolis vel lunæ, non ſic imag Dai Irre„ /, 9 7 5„* 8—* 1.. 2 ◻— 4 717, 1 2* dicitur Fulius, ſed ua eti ſicut in alio loco dicit Apostolus ffigura ſubgtatic us —‿ + 7 2 4 7,„„„„ 7,. 4„— 4 1—, 4 4, 62 quia videlicet ſicut ſubitantia quælibet ex cons pecla figura ſua cognoſcuur: ſu 3 NYonge D„„ S„ 7„— 8. 1. 7 947 5 ⸗ Deus PDater per verbum ſuum quod eſt Filius, cognoſcitur Dicinur umi& ins un e, ue 1 2. 8 87 gohominis proprietas ſubstantiæ eius: quo ſenſu illud de primo homine dillum 7 ,, 2),.. 8ℳ 4*. 7, neceſſarid inielligitur, Vixit autem Adam centum triginia annis genuin flum maginem cx ſimilitug neen faaen we„, Iſ ergo Filu inaee Patris, ſanctus autem Spiritus ſimilitudo Patris& Filij. communut enum 7 bonuis ſiue caritas eſt Patris& Eilij. Eręgo non rette dici pules pouniſe, 44 e ciamius um ima. ½ — (2 * — Adet. De— 8 no ſa n 1N GENESIM, LI B. 11II. 367 — Aaume cöüäcki Sa A ciamus hominem ad imaginem& ſimilitudinem noſtram: quia proſerlo Eilius — ernto, Zan„. ficur non Patris ſimul ᷑ piritus ſangti ſed ſolius Patris Filius: ſio Sn ne 2Gmpmen enefkink tris& einſdem Spiritus Fantliſed ſolius Patris imago eſt. E contrario relti ſime 22 ſa. dictunn eſt, Ad maginem& ſimilitudinem noſtram: quia videlicet Spiritus lan- 2enen eant ma Gus ſicut Patris& Filij communis bonitas vel Ailecti. ſic eorundem corumunis 1 1 a. ſimilitudo eſt. 4 „„ Posr hec declarans Rupertus, quo modo imago Dei in homi- ͤͤͤ ne ad dona Dei naturalia, fimilitudo verdò ad dona grataita perti- 1 neat, capire ſequenti ſubiungit: Quid tandem eſt, Faciamus hominem ad 4 2 r imaginem,& ſimilitudinem noftram niſi ciamus hominem, qui trinæ opera- 8Kin codem cna tionis nostræ in ſemetipſo habeat euidentiam? Nam aſpice hominem quempiam uten meitran. Kigz beuè conftitutum, verbi gratia, qualis eſt is ipſe ui ſcripſit hæc; immo quales capier babe 3 erunt eleuti omnes à qmbus beata Trinitas in gloria ſua vis enda eſt: vtihnue en ſmaneai vinunt, quod ecommune illis&t cum iumentis:& diſcernunt; quod commune illis an* eſt cum hominibus Teprobis vel etiam malignis ſpi⸗ itibus:& ſantli vel iusti unjt, t9. Admmad quod proprium eſt filiorum Dei. Ergo quod ait, Faciamus bominem ad imagi- e nem& ſimilitudinem nostrann, Hoo dicere eſt, Faciamus hominem viuentem, ra- — tionalemn, Deo ſimilem. Paulo ante de brutis animantibus loquens, Froducat — terra animam viuentem in genere ſuo, einſinodi animam duplici honore pracel- . lit hominis conditio, dum dicitur, Ad imaginem& ſimilitudinem nostram. Ad imaginem videlicet, vt ſit rationalis: ad ſimilitudinem nostram, vt rettus ſit ſe- 1 clando iustitiam Dei. Horum altero: ſcilicet rationalitate, carere non poteſt; al- 4 à 0 hon commnctammem. terumid eſt, diuinæ rectitudinis vel institiaæ fimilitudinem" niſi per gratiam aſſe- en de harum ſocmn qui non poteſt. Sed ea qua carere non poteſt homo facultas rationabilitatis, in- — nom nwm. ſtrumentum eſt, ſiue oculus quidam ad quærendam ſimilitudinem Dei. Eſt ergo inexcuſabilis cum ad ſimilitudinem Dei non peruenerit, quia videlicet, bono in- Imaga ſtrumento ad hoc propter quod ſibi datum eſt, vti noluit. Verum cum primum Ko fecit Deus hominem,non ſolum rationalem, ſed& ſimilitudinis ſuæ fecit honore dbauinn pollentem. Deus enim inquit ſoriptura, fæcit hominem rectum, ipſe verò implicuit Eecleſ.. n n ſe multis quæstionibus. Munc autem ſeductus perdidit quidem honorem ſimilituu. dinis Dei:ſed fawultas rationis in eo remanſit per quam reuocantem audire,& he ad reſtaurationem ſui ducem ac præceptorem valeat ſequi. Denique Ruper- —. eeeee tus, quxrens cur vox imaginis præpoſita ſit voci ſimilitudinis, ſic paa reſpondet ſubſequenti capire Igitur rationalem& ſäntlitatis ſuæ par- D icipem Deus hanc eſſe volens creaturais Faciamus, inquit, hominem ad ima- ginem& ſimilitudinem noſtram. Non dixit 5 oribiura, quia dixit Deus, Fiat 1S8 Sl M homo ad imaginem& ſimilitudinem noſtram,& fatlus eſt homo ſicut diacit, A aun e Fiat lux,& fatta eſt lux. Quarei videlicet, quia nan repente, ſed operose agendum aijen ul erat, vt conſummatus homo, ſtaret ad Creatonis ſui imaginem& ſimilitudi- umuerA nem.) Angelica namque creatura ſemel fatin, iam nec in illis qui cecidernnt, „Er 1ds 24 in antiquum reſtituetur. At verò homo poſt primam ſui faturam caſurus,& Tmmas miſérantis recreatione erat innouandus: idcirco tres perſonæ quaſi mutud ſe co- hortantur: dicendoEaciamus. 2 e S CIEN — ae oͤͤͤöhöͤöͤͤͤooͤſ ——-— —-—— d —— 368 —-— COMMENTARILOKRVM n quod& illa pauciora verba quibus dittum eſt, Fia A S8 CIENDV M IAdmè eibus dite lux& faci eſt lux,& hac plura, Faciamus hominem ad imaginem& ſimili. tudinem noſtram, parem 4 ngelorum& hominum electorum dignitatem vel eloriam 7 en ific ant. Nam& electus Angelus quid lux eſt ad imaginè& fi- .—. 1.. 7. militudinem Dei faltus& perfeclus eſt. Et homo quia ad imaginẽ& ſimilin- dinẽ Dei factus& refetlus eſtlux eſt. Et quia Vterque rationalis eſt, ad ima- nſtitutus ac Deo ſubditus eſt, ad ſimilim- qinem Dei fattus eſt. Et quia bene co 1 dinem Dei factus oſt. P toinde ſicut ille, lux vel Angelus lucis, ſice iſte, lux di- ¹ gitur& filius lucis. N ihilominus ſicut quod dicii eſt, Fiat lux, ſolos elettos An gelos C reatori cura eſſe innuit,& Angelos tenebraru excludit, qu2anquam G 1p ſos creauerit:ſic& ista dAickio, Faciamus hominẽ ad ſimilitudinem noſtram, ſolos eos amplettitur, quos predestinauit ad vita mec illos admittit, qui ſuper. Hlue de vitiata poſtmodu tadice ſuper numeru naſcituri erant. Itaque ſi quara- 3 tur, cur ivtulerit Soriptura Deum ſic diceniẽ, Fiat lux, dum dicere poſſet, Tius Angeli vel Fiant ſpiritus: Interrogemus cuꝝ poc totum dixerit idem Deus, Fa- giamus hominem ad imaginẽ ſimilitudinem noſtram, cum dicere poſſet ſa- lummodo, Faciamus hominé,& intellectni coömuni ſufficere poſſet ad indican- dum quod eam, qua nos ſumus: ſubſtantiam Jjigni fica Tet. Paria namque ſuntui vtrinque recte reſpondeas, quod ad os Domini no pertinuerit mandare de illus quog ipſe neſcit. N. ullo autem nomine ſolos qui ad ſé pertineant, melius expri- mere debuit AAungelos vel ſpiritus, quam nomine lucis: nulla nihilominus deß- nitione illos homines quos præordina ſet ad vitam aternam, melius deſignaßſſer quàm iſta Faciamus hominé ad imaginem& ſimilitudinem noſtram. Igitur, hic c ille ſuos Aungelos, ſuos homines congruis Deus vocibus in Scriptuns 1 ſua, per hunc interpretem fuum expreſſit„& ab aliis qui ad ſe non peni- nent, ſufficienti ſermonis parcitale qistinxit. Hucuſque ſunt verba Kuperti. Refelitur in- VERVM vthæc à Ruperto acutè cogitata,& doctè ac piè ſcri- he pta eſſe non inficior, ſic exiſtimo parum elſe propoſito ac ſententiæ kuperti. verborum Moſis,& modo loquendi quo vrti ſolet Scriptura vbieun- que docet hominem creatum eſſe adimaginem Dei, conſentanea:id quod facilè intelliget arque creder, qui ſecum reputauerit ea quæ nos paulò ſupra de imaginis& ſimilirudinis differentia diſputaui- mus. Illud præterea contra Rupertum facit, quod poſtquam Moſes dixit hominem eſſe factum ad imaginem& ſiwilirudinem Dei, con- D rinuò ſubdit, Et praſit piſcibus maris& volatilibus cœli: haud dubiè ſi⸗ gnificãs eo ipſo quod homo factus eſt ad imaginẽ& ſimilitudinem Deis habere eum vt præ fit& dominetur cũctis animãtibus:nõ habet autem homo dominatũ& imperiũ in animalia propter ſimilitudi- nem quam habet cum Deo ſecundum ęratiam& virtutes ceæleſtes, ſed propter excellentiam rationis, con ltlij ſolertiæ, prudentiæ; at- que induſtriæ, quibus rebus id conſequuntur homines, vr cunctas animantes etiam immanes atque feroces obfequio& fenehee ſuo b ſubiiciant 1 * 4 F C tur quæſtionem breuiter ipſe reſpondet. Scienter, inquit, Moſes, quid 1N GENESIM, LIB. I1I1II. 369 A ſabiiciant. Denique hanc poteſtatem& dominationem hominis in animalia, non ex præſtantia virtutum, ſed ex dignitate naturæ ratio- nalis homini accidere, ipſemet Rupertus vltro fatetur in 5. cap. eius libri quem nominauimus; ita ſcribens ſuper illis verbis: Et praæſit pi- ſeibus maris, volatilibus cœli,&c. Hæc diuinæ dictionis pars lauius patet, quam illa quæ prædictz eſt. Faciamus hominem ad imaginem& ſimili- tudinem noftram. Omnem enim hominem hæo complectitur: Onde enim animalibus homo praæ Lniſi ex eo quod rationalis eſt, illa autem irrationalia ſunt'non enim quomodocumque illis praeſt, vt tantummodo dignior illis fitz ſed ita etiam vt omnium illorum naturas domare poſſit. Ergo ad hoc vt illis praſit homo rationalem eſſe illum ſatis eſt. Itaque quod dictum eſt. Præſit volatili- bus cœli.&c. latius patet quam illud: Faciamus hominem ad imaginem & ſimilitudinem noſtram, quia videlicet iumentis omnes homines præſunt: ad imaginem autem ſimul& ſimilitudiuem Dei ſoli electi facli, immo& per- fetti ſunt. Praſint igitur natura homines iumenius: ipſis autem hominibus gra- tia praſint homines Dei. Sic Kupertus. b b SVSA HaE Gautem, idem auctor in capite ſexto quod proximè ſequirur, hanc quæſtionem ponit, cur Moſes cùm retuliſſet dixiſſe Deum: Faciamus hominem ad imaginem&õ ſimilitudinem noſtram, proxi- 8.. 3 3... 4 moͤ ſubiungit, hominem eſſe factum ad imaginem Dei„illud eAd ſi= militudinem tacitus præteriens, neque enim id ab eo vel caſu, vel obliuione in præteritis relictum eſſe, fas eſt exiſtimare. Ad hanc igi- Deus intendiſſet:in verbis eius expreſſit,&rquid acoidiſſet, ipſè in ſuo ſermo- ne prudenter obſeruauit. Cum enim diceret Deus, Faciamus hominem, ipſe vtique illum ad imaginem& ſimilitudinem ſuam jacere intenderat. Cum autem hoc Moſes ſcriberet, homo per peccuatum ſimilitudinem Dei amiſerat. Et quidem nouerat ille quod illud Dei propofuum nullus euertere poſſet: ve- rumtamen certa non tunc perſona conſurrexerat in qua abſque ulla contra- dittione reouperata monſtraretur illa diuinæ ſimilitudinis gloria, quæ in primi hominis perſona deperierat. Erant ſantti& inſti quorum ex pra- cipuis erat ipſe Moſes, ſed non niſi ex jide& ſpe venturi hominis qui ſic ad imaginem Dei,& ſimilitudinem fieret naſcendo de Virgine, vt in filiis Ada perditam Dei ſimilitudinem refunderets ſibique conſimiles ſuoſque filios eſiceret, abolita vetere, reddita noua origine. Proinde ergo cum ſoripfiſſet dixiſſe Deum. Paciamus hominem ad imaginẽ& ſimilitudinẽ noſtrã, boc ſolummodo ſubſcripſit. Creauit Deus hominem ad imaginem ſuam⸗ vt ſubaudias, recreaturus aliquado ad ſimilitudinem ſuam, nam illum quoda- 3 4* 2 ν* 2 2 4 7 8 3 modo nondum fecerat ad imaginem& ſunilitudinem, ſed tantum ad imagi- — nem ſuamqui cuanuerat& perdiderat dininæ ſimilitudinis gloriam. Hæc Kupertus. KRvPERTI ſententiam, vel certè ſimillimam eins refel- lie Auguſtinus in libro de Geneſi ad licteram imperfecto extremis eius libri verbis, hunc in modum ſcribens: Nonnulli putant ideo non 1„ ⸗ ⸗.7—. 5 5 repetitam à Moſe ſimilitudinem, neque dittum: Et ſecit Deus hominem ad Quaſtio Ru: perti. Solutio quæ- ſtionis ſecun- gdum Ruper- IM2. 0 pinio D. Au 2* Ftuns. Comm. in Gen. Tom. 1. A A imagi — 1 V M 4 G T A R 1 G◻ 5 4 COMMEN tum ad imaginem Dei: quia vera ic A A E b 7 Dei, ſed tantum ad d. 1 370 e ſmilitudinem Dei, ſed Lanr aclus. Similitudo autem illi poſtea imaginéem& n d imaginem Dei ſit ſastur..0 zaſi verd poſſit eſſe imago 4 homo tantummoddò dd iluedh e m dondnda. Qusaſe 7„, hio f homo ta⸗ ectione mozrtuorzut p milis non eſt proculdubio 9 ruabatur in reſurrettiont ind S, enim omnind ſum 14h 3 ſeruabal ſ, litudo non ſit. Si en 15 videamur,& auctoritas .„ 7 rellrtlt 0 7109— 4 1 Te?e E(4 46* 3. aud in quta]!] 6 gla rattone id age.— r J ſg 4 1 d⁴◻ν 4.— amen 12 01C 44 2 1 014 loqueretu: Aalt, ec imao eſt. Verumtat gt un Ae lingua l⸗ 1 ꝗ ſi 2ilitu Jine yl 1 1„1. 182 A 4 3 71,,,. gut C.« 4 7 It!Itnte 2 0 Iacobi 3 9/ Apoſtoli adhibenda eh. 71 2 Aiciaaus homines qui ad ſimuli Ialον 4, am, eo' n ipſa mäaléd' .„ henedicin 77.5 Deum, 4 8 Pl? 6.** 744 2 18 L03. 11 li ſeant. Sic Auguſtinus. decima in Geneſim, propterea du 3 Des ſaut 7 1s Baſilius homilia dec 1r. dinis, quod hæc ad vir- h Oaid de d A r Beatus Ball wco nomen ſimilitudinis, ſolo Hei mune- 6 24 a. iſſum ſecundo loco z0 uæ non ſolo De 8” 847 quæſtione tat omiſflum ¹ ncimoniam perrincat, Au 8 diligentia com- n rie i ſi.- orum lanct. 4 bote? 5* 1 cenſertt Buſi 6 S moru p ſtudio la.. 7 ,5 B Seh tutes e ſed noſtro etiam„ſ mox creatione obtinu: b 1 T. 110 5 ſ oX credtione 4 4 Kus. bis donatur, le. bent: Mℳ 15/& 6 3 b re no Baſilij ſic ſe habe 1 2 Se d id pro- 4 ⸗ 3.. 20 d70 0/1to d 2 P. 8 i debet. V erba 81¹¹] 3 beriozve Anlmd 9 77 4.8 ararl debe 2. fo autem de Iu¹ Mare meruzto .——, 911 deſt Aät Aε. 2T graltk„ Aild: 6 b 1 1 A Wiaae en, Ach ee., ad ex Parte&ſt 4 4 illud, Ad imdgi, dinem. Jua igitur aliqua ex parle eaſſet opifex, qua tuu. ö uebor, Ad ſimilitudiménn. tum enim tuus ſi tibi prarogale: faiſſent? Num 4 Totum en 12“ pres reſerata ſus N haat 4 1— /4 ers corondtus.. 3. egnt 2 g 1 ₰ ₰„ 3 3 zIngredlte!„.„ CGò1 76— ₰.„% cum 7 V 0 a tibi nihil commerl.2 m, Vt Id u le 1p; 3 yatia tibz nilt»pfigtenduen 1. b ͤ em gratia E lon quit perficie. 3 V qenes AAam comtulit, quiddam Sauisauih h indignus, qui mercedem he 9 8E Ver,de d, AAn s, pronunciere nibil indug zo efhngimur ad ſi- 4 2T., romolenls 2.. u? acto effingim—. a9 perfrctionem p..„ 14. Quo 29ʃ1 F 4. 19 ſixi⸗ 77 b 8 ſumpta opere Deo repignerante recipi 2. Chriſtianiſmus quid eſt? Aſlimi 4 apipta Spesd 12e0 eum per Euangelia. Cbriſtian i,a aatuna. Ialu 2 „, 2 Deitnmlrum; anæ ragilitäs Halulde;. 1. militudinem T. ote hHumanæ J Re eriaee ia- 19 O 1 o Dei, quatenus eam aſſequl 4 eo fieri ſimilis, Chriſtum ii io Det, qu ere Deo fier:. latio 2 t re? ne cunctere Deo fiert ſimit accepit, qui in 0 0 7 eus es te Chriſtianumò före? Chriſtunò? Baptiſina qui non det,A V reu,e 7 riſtun 5᷑ Battſ. t„5 aMle- 7—„A 77 aAue Hrt,] Sle.. Xcuſſit ◻ K 4 1 Huo nam pacto ind curt, Vtique s à ſé e⸗ 242“... duèe; Quo n⸗ h h ſe nondum amicuit, vt 86 2es, A g1 aſimilis 1 dumento incorruptis Tibi proinde ſi dixiſſem, Huc adèes, K 4 fau louinem. Tani Savinde Aehen, e pereapaem ump.H — 4 2 22 itudinem..— 10 De? cuͦpla gautt Dei fimil errt n 5 Cumn Ve 1 4. I 8 15 ræclare meritum: tabundus aduerſaris do- 9 „ enſeres de te p, eam vitabundus aduern 1 eſtorme ne cenſe Iſimilitudinem Dei, eam Vilab: ete ea nd 1 b effingere ad ſimilitudine, uina virtutis, auré ſcue mox lua Eait les C Al d 6 alum reddere diuinæ virtutis, aureſc 4. Haæc 4 1 4 5 8 3 4„ N ctrinam quæ te poſsit Tee meus aditum inueniat ac penetre lutaris ſermo* 202 ahſcpis, nu hluunu. tram, quat- 6 V 1 litudinem noſtram,— 6. V 1us.... ſumilitudinen 110. 9 Pad RV M illud Ad undginem& ſim m prima fuit Origenis& V MHlud Ad Imid AE 3 biniones 5 quatu 4 3. ferri n 1 A. 2 2— 16 611 1 G 6 Linem noſtrã, cuort excludit atqus kenlcit dn d: Ad imaginem noſtrã, Prprieie ri⸗ 3 it M 9 ſignijicare 2⸗ quorundam aliorum, qui Mllu. 2 Paulus ad Cololſlenles P 4 1 Filium Dei. gebere putauerunt ad Filium Dai dasen Hebræos primo figuram D ſ debete Ke inuiſibili ad dIAOS TPIIIA— 8 1.— 151118,. 1as pet aat 1maginem Dei inun.. ili nter diuin 8 P mo, vocat 1a9l im imaginis ſoli Filio inte 1†; 8 3 ig Patris:nomen enim imag!. zgitur iſti, hom ſubſtantiæ Patris: no 1, 9. eiſtimant igitu 2 1— 4 C 18. OXIII 11 8 ₰ cta⸗ 8 riè aſſignatur à Theologis. Romanos O 3 4 4 SrOpItiC 2.. A 1. 20 Rom.. Wmas Hetum ſimiſein filio Dei, fcne anas 2a7 fieri imaginis ꝛem elle ta 11 1.. † rm ILA E 8— I ſirnnat electos prædeſtinaſſe Deum Kan or eſ, Noſtram: 5i b v uo antemat les. inionem refellit illa particula 71 Flij ſui. Veruͤm hanc opinionem refellit Filij Dei tantuùm, Deus eim(ackus ellet Aomo ad ſimilitudinem 9. 1, hominem ad ima- 7 de 100 ens cum Filio ſuo non dixiſſet: Faciamu d homo non po- 7 1 4 1* Fer* 0„ 8l—— 144 4 8. 4 † 8 4 841 Kadete m, ſed ad imaginem tuam. Adiice quo lia vel ſuper- 0 œtens a0/rAm, 4 Adr 122„ ſe.. d Im dona natutalla ve Jla 4 b cuit fieri ſimilis Filio Dei, niſi ſccundum do naturall 1& 11III AA* . 1INGENESIM, ELI B. IIII. 371 A naturalia: at ſecundum vtrauis æque ſimilis eſt toti Trinitati: vtra- que enim à tota Trinitate æqualiter arque indifferenter eſficiuntur & donantur homini. Merito igitur hanc opinionem refellit Au- Auguſtinus guſtinus libro ſeptimo de Trinitate capite ſexto,& in libro imper-* fell ſupra fecto de Geneſi ad litteram capite decimoſexto,& vlrimo aduer- 4etam cpi ſus eã ita diſputans: Satis quidem quæ ſuperius dicta ſunt, ſecundum id ex-x ponunt hæc verba Soripturæ, in quibus legimus dixiſſe Deum. Faciamus ho- minem ad imaginem& ſimilitudinem noſtram: vt fimilitudo Dei ad quam fabtus eſt homo, ipſum Dei Verbum, hoc eſt, vnigenitus EFiliu⸗ accipi poſ⸗ ſit, non vtique vt ipſe ſit eadem imago& ſimilitudo æcualis Patri. Eſt tamen & homo imago Dei ſicut apertiſſime oſtendit Apoſtolus, dicens: Vir quidem 1. Cor. x1. B non debet velare caput, cum ſic imago& gloria Dei. Sed hæc imaęo ad imaginem Dei facta, non eſt aqualis& coaterna illi, cuius imago eſt, nec eſſet etiã ſi numquàâ omnino peccaſſet. Ille autem ſenſus eſt potius in his diuinis ver- bis eligenqus, vt ideo non dictum intelligamus ſingulariter, ſed pluraliter. Fa- ciamus hominem ad imaginem& ſimilitudinem noſtram, Quia non ad ſolius Patris, aut ſolius Filip aut ſolius Spiritus ſancti, ſed ad ipſius Irinita- tis imaginem factus eſt homo, quæ Trinitas ita eſt Trinitas, vt vnus Deus ſit: ira eſt vnus Deus, vt Trinitas ſit, Non enim ait Filio loquens: Faciamus hominem ad imaginem tuam, aut ad imaginem meam, ſed pluraliter ait. Ad ima- ginem& ſimilitudinem noſtram, à qua pluralitate Spiritum ſanctum ſe- parare quis audeat? Quæ pluralitas quoniam non tres dij ſed vnus ſt Deus, ideo intelligendum eſt poſtea Scripturam ſingulariter intuliſſe atque di- C xiſe. Et fecit Deus hominem ad imaginem Dei, vt non ſic acci- piatur tanquam Deus Pater ad imaginem Dei, hoc eſt, Eilij ſui: alioquin quomodo verum eſt quod dictum eſt, Ad imaginem noſtram, ſiad Filij ſo- lius imaginem factus eſt homo? Ac per hoc quia verum oſt quod ait Deus. Aad imaginem noſtram, ita dittum eſt. Fecit Deus hominem ad imaginem Dei, tanquam diceretur, Ad imaginem ſuam, quod eſt ipſa Trinitas. Sic Auguſtinus. AITTERA M opinionem habet Gloſſa quæ citatur in Ca- An illad Ad tena Lippomani in Geneſim, ex omni æternitate prædeſtinatum imagnem n2⸗ & conſtitutum fuiſſe à Deo, vt Verbum æternum ſno tempore ſa vrneeeh naturam humanam aſſumeret in vnitatem perſonæ diuinæ:& ad Paow ſeh imaginem& ſimilitudinem huius naturæ humanæ à Filio Dei aſ- E naruvam ſumendæ factum eſſe primum hominem. Verùm dura nimis eſt, Pomumus aſßu- & coacta& violenta interpretatio, Nuſquam enim Scriptura fi-P'unus etat. gnificat hominem eſſe factum ad imaginem& ſimilitudinem fi- lij Dei., ſed illud potius non ſemel dicit, Filium Dei in ſimilitu- dinem hominum eſſe factum. Namque Paulus ad Romanos octa- uO. Deus, inquit„Filium ſuum miitens in fimilitudinem carnis peccati, e&. Et ad Philippenſes, 2. Formam ſerui accipiens, in ſimilitudinem ho- minum factus,& habitu inuentus vt homo. Et ad Hebr. z. Quia ergo pue- ri communicauerunt carni& ſanguini,& ipſe ſimiliter participauit eiſdem. Quid quod illa particula: Ad imaginẽ noſtram iſti opinioni planè ad- AA 2 uerſa — — —* 3 4 3 . † 4 4 4 ——— COMMENTARIOBVM ſeet, Deus pater loquens, cum pilio„non dixiſſet: Faciamus hominem A zmavinem noſtram, ſed ad imaginem tuam. Lace Opimio Eugu. TERTIA fait opinio Eugubini in Coſmoporie,e caſtri ſupet bim& OQea- hoc loco, qui exiſtimant Deum vt crearet ominen.& cum eo ſer⸗ n& colloquium hamano more ac modo miſcere poſſet in- 8 luiſſe formam humanam,& ideo dixiſſe: Faciãmus hominem ad ima. ginem es ſcmilitudinem noſtram. Verum vt taccã temerariam eſſe ine- iltius opinionis nouitatem, quam credide- rim equidem à nullo auctore probato efitaran. nedi ſeräpa eſ V ſe proditam, vt non dicam ſenrentiamm eſſe B. Dionyſij teubagäte b Theologorum aſſenſu comprobatam, omnes Da uanife iionts & apparitiones quas in Scriptura legimus⸗lub a fl pecie ſenlibil hominibus eſſe factas: eas proxime&(vr in lcholis equüturjimme diatè per angelos eſſe factas: ita vt qui in illis apparebãt& loqueba- tur, Angeli eſſent, Dei tatnen auctoritatem, maieſtatem,;& verba ſæ- pe referentes. Sed vt hæc, inquam, miſla faciam, illud vnum aduer- ſus iſtos vrgebo: Vel natura illa humana quam in exordio mundi Deus aſſumplit, fuit vera natura,& verè aſſumpta in vnitatem per- ſonæ, quod ſi dicerẽt fateri cogerentur, bis factam eſſe Incatnatio⸗ nem Dei, ſemel in fine ſæculorum,& prius in exordio munqdi. Et tũc auidem tota Trinitas eſſet incarnata: nõ enim aliter verè diceretur- Eaciamus hominem ad imaginem noſtram. cum illud Noſtram, non 2d vnam tantum perſonam diuinam, ſed ad omnes æqusè perrineat. Vel 1 non fuit vera illa natura humana quam aſſumpſit Deus à principio, ſed fuit tantùm vmbra quædam, ſpectrum,& ſimilitudo naturé hu- manæ, quemadmodum Angelos legimus ſæpe aſſumpfiſſe corpora humana:hoc ſi dicatur, non erit verum illud: Ad imæaçtnem êoſtiam. non enim illa ſimilitudo naturæ humanæ erat Dei imago,cum ur hil ad ipſum pertineret: nec verè dictum eſſet, Adamum qui erat ve- rus& perfectus homo, eſſe factum ad imaginem Dei, ſi per imaginè „* d eius tan- . 88 ſerz confuta- ₰ ₰ — 82 ½ 1.-. ue 1 ptam„ ablurdamque 4 vt diximus, intelligamus non veram naturam hominis, ſe ◻ 2—.1* 1.. tum vmbram quandam& ſimilitudinem. 84 4* 2 2* 9. 1„ 1— 1 2 An illdd ad QVvARTA oOpinio eſt illud: Ad imaginem Dei, denotare ide: — 4 imaginem no- ſtram, ſignifi- cet adeun ho. Deus hominem ſenſibilem creauit. Sed hoc ineptè ac futiliter dier⸗ 27 20⸗ 1 4 8.... 5.* 1e minis. tur:tum quod hac ratione nihil de homine eximium ac fingulats . ,23 e ſe ctum ad diceretur: fimili enim ratione dici poſſet equum eiſe factum s 3 gin 8 Dei id eſt ſe Adr Aeaan 114 9 eſt ir Deo, lmaginem J lle K„ eccun um 1 Gcamn equl quæ K* 2 idémque liceret de quibuſliber aliis rebus dicere, tum quod idea hominis qus eſt in Deo, non eſt imago ei: ſed eſt imago& exemplar hominis, non S r.. P. 3 igitur verè dictum eſſet, hominem eſſe factum ad imaginem& ſimi- 4 litudinem Dei. DISPV car hu in 2fun 1 mnam cum ſola perſona Filij carnem humanain anaumptura 4 — p △ 44— 4 4 ᷣ 7 8— 1 3 v* 41 C 1 1 1 1 e 7 exemplar hominis quod eſt in mente Oei, ad cuius ſimilitudinem D D IN GBNESIM, LIB. IIII. DIS V 7ATTLO. De imagine Dei ad quam creatus eſt homo. EÆrERVvH, de hac imagine Dei ad quam factus eſt homo; C nonnullas præterea quæſtiones, quæ ad hanc Moſis ſententiam expreſſius declarandam atque illuſtrandam conducunt, explicare oportet. — V AEͤRAS TIO T. Qua potiſsimum in re ſit poſita ratio imaginis Dei, ad quam homo creatus eſſe dicitur. OSTATV Srefert hoc loco quæſtione 28. Iudeos, In qua potiſ- 5 2cur homo dicarur factus ad imaginem Dei, hunc in fmum re cõ- modum explicare. Sicut Deus, inquiunt, replet to- Shar, wa ltum mundum, ſic anima totum corpus: ſicut vnus S ete. T5. Deus præeſt vniuerſo mundo, ſic vna anima præeſt ſati. ͤMMHeoti corpori: ſicuti Deus non inquinatur ſordibus Sentẽtia He- mundi in quo eſt, ita nec vlla corporis labe inquinatur anima: ſicut 22e Ann. Deus videt omnia& à nullo videtur, ſic anima videt& non videtur: denique ficut Deus numquam dormit, ſed perpetuo vigilat: Non enim, Pſalm 120. inquit, Dauid dormiet neque dormitabit qui custodit Iſrael, Sic etiam ani- mus noſter. Verùm hoc falſum eſt ſi per ſomnum intelligatur vaca- tio ab omni functione ſenſuum exteriorum quinimo ſomnus, ſi pro- priè ac philoſophicè loqui volumus, animæ potiùs quàm corporis affectio dicenda eſt. Et iſta quæ dicunt lIudæi referente Toſtato, non minus in animam aſini quàm hominis verè dici& competere poſfunt. 1 FvERE nonnulli, qui propterea exiſtimarunt hominem ſactum eſſe ad imaginem Dei, quia perſuaſum habebant Deum eſſe corpo- ratum,& humana forma& figura præditum, in qua ſcilicet apparuiſ- ſe eum Patriarchis& Prophetis proditum eſt in Sacris litteris. Cum enim iſti non poſſent cogitare, aut animo ſuo repreſentare Deum niſi ſub aliqua imagine corporali& ſenſibili, nec vlla eſſe vide- retur pulchrior& præſtantior quàm humana, hanc Deo aſſignan- dam eſſe cenſuerunt, Iſti damnati ſunt ab Eccleſia vt Hæretici,& ab errore opinionis ſuæ appellati ſunt Anthropomorphitæ. Legenda Errer An- ſunt quæ de iſtis ſeripſit Nicephorus libro 11. cap. 14.& lib. 13. cap.*remonpbe 10. Hanc verò ſuam opinionem illi probare contendebant tum eo katan argumento quod Scriptura multifariam Deo tribuit omnia cor- AaA z poris ͤͤ ½⅓⅜ͤͤ“ 3* 6* Theodoretu. 7— An. poris humani membra, eorümque Melto apud alicui parti eius principa C C MMENTARIORVM mar nembrorum functiones& offi. 4 Cia: tum etiam quod Scriptura hic dicat non tantùm animam ho- minis, ſed ipſum hominem factum ad imaginem Dei: non igitur animo tantùm, ſed etiam corpore ſimilis Deo eſt homo. Quaſi verò non cadem Scriptura paulò infrà dicat, Deum formaſſe hominem ex limo terræ,& Euam eſſe formatam ex coſta Adæ: Et Adæ dixit Deus; Puluis&s,& in puluerem renerteris, quæ quidem licet de toto ho- mine dicta ſint, attamen non niſi propter corpus ei conueniunt. Et- enim vſitatum eſt tam in Philoſophia& in Sacris litteris quàm in totum aliquod appellari tale vel tale ex eo quod vni i conuenit Theodoretus in q. 20. in Gene- ſim laudat Melitonem aduerlus iſtos hæreticos hoc arguméto vten- tem: Si propterea exiſtimatur Deus habere corpus; quale habet ho- I mo, quia Scriptura deſcribit em tanquam inſtructum& præditum membris humanis: fimili ratione concluderetur; hominem non eſ- ſe ſmilem Deo, nec ad eius imaginem& ſimilitudinem factum. Erenim Zacharias cap. 4. deſcribit Deum ſeptem oculos habentem, cum nos duos tantùm habeamus,& Pſal. 90. inducitur Deus habens pennas& alas, quibus nos caremus,& mulra alia per meraphoram Deo attribuit Scriptura, quæ ſi propriè& ad veritatem exigerentur, Deum facerẽt enormem atque monſtroſum,& longe diſſimillimum hominis. Non igitur, ait Melito, imago Dei quærenda eſt in hominis corpore, ſed in animo, qui vt Deus, ſic ipſe rationis, con ſilij,& ſapien- tiæ compos& capax eſt. THEFOPDORETVS hoc loco vehementer laborat inueſtigan- do quæ ſit& in quo ſit iſta imago Dei ad quam factus eſt homo.& cuͤm varias commemoret explicandi vim& naturam huius imagi- nis rationes. nullam tamen carum ſibi animum explere& omninò ſatisfacere præ ſe fert. Cur autem tantam in hoc difficultatem ſen- 374 vulgari ſermone, A₰ 4 Falſa exiii⸗ ſerir Thec 140 1. erit Theo tus,c ur eſſe(ac „pto Theo. heodoretus, cauſa fuit quod putaret, id quod dicitur eſle factũ dorets& Epi ad imaginem Dei, ſoli homini& viro conuenire, nec ad Angelos, aec ad fœminam perrinere: quod tamen falſum eſſe, infrà oſtende- mus. Epiphanius tractans hæreſim 70. eadom de re cum multa diſpu- taſſet, tandem in eam deuenit opinionem, vt arbitretur, ſicut certum eſt imaginem Dei eſſe in homine, ita qua in parte hominis vel q re ea imago ſit poſita, incompertum eſſe atque incomprehenſibile, ſolique Deo notum, quod propterea Epiphanio cõtigit, quia putauit ipſe per imaginem Dei hoc loco ſignificari perfectam Dei ſimilitudi- nem ſine admiſtione vllius diſſimilitudinis, quam mirum non fuit in homine non potniſſe ab eo reperiri. S. BASILIVS hom. 10. in Geneſim, Nyſſenus homilia de Crea- tione hominis,& Chryſoſtomus ſuper hoc loco Geneſeos; proptet- ea cenſent hominem eſſe factum ad imaginem Dei, quia ücut Deus omnibus rebus, ita& homo cunctis animantibus dignitate præcel- lit,& poteſtate atque imperio dominatur. Auguſtinus in libro de Quam lquain p * 1 4 e ³ ⁸ 4 Ahon d * 4 8 21 10 p 5 44 5 5 4 — A 4*v 1 1 3 s 4 rz 4 ea. . 4. 4 A 1 Coia N 8 4 0 4 4⁴ 2* 4 W due 4 8 4 1 4 4 4 44 9 4 141 4 J⸗ 4 1 heod 24 34 4 3 Treuco 4 4„ 8 2 Aie 3 S 41. 5 141* * 4 4 Quantitate animæ cap. 2. ſcribit, animum noſtrum eò dici ſimile Deo, quod ſit immortalis atque indiſſolubilis. ldem extremis verbis eius libri qui inſcribitur de Eccleſiaſticis dogmatibus, qui licer non videatur eſſe Auguſtini, cuiuſcumque ſit maguæ tamen eſt apud Theologos auctoritatis, ita ſcribit: Propter nouelles Legislatores qui ideo animam tantum ad imaginem Dei ereatam dicunt, vt quia Deus incor= poreus reutè credirur, etiam incorporea anima eſſe credatur, liberè confitemur, imaginem in æternitate, ſimilitudinem in moribus inueniri. Idem Auguſti- nus tractatu octauno in primam Epiſtolam loannis ſic ait: Vbi fains eſt homo ad imaginem Dei? In intellectu, in mente, in interiore homine: in eo quod intelligit veritatem, diiudicat iustitiam& iniuititiam, nouit à uo fattus eſt, poteſt intelligere Creatorem ſuum, laudare Creatorem faum. Ideo multi cum per cupiditates malas detererent in ſe imaginem De.„E ipſam quodammodo flammain intelligentiæ pernerſitate morum extinguerent, cla- mat illis Scriptura: Nolite fieri ſicut equus& mulus, quibus non eſt intello- ctus, hoc eſt dicere, Prapoſuit te equo& ꝛmulos te ad imæginem meam fẽci, pote ſtatem tibi ſuper iſtz dedi, quare? Quia non habent feræ rationalem men- tem, tu autem rationali mente capis veritatem, intelligis quod ſuprà te eſt, fubdere ei qui fupra te eſt,& infra te erunt illa quibus praæpoſitus es. Deni- que in libris de Trinitate multifariam diſpurans Auguſtinus de hac Dei imagine ad quam factus eſt homo, docet eare hominem refer- re imaginem Sanctæ Trinitatis, quod intelligat ſeipſum,& intelli- gendo ſe producat in corde ſuo verbum intelligibile ſui ipſius ex- preſſiuum,& hinc procedat amor, quod mirificè adumbrat duas in Sancta Trinitate proceſſiones, vnam Filij per modum verbi intelli- gibilis, alreram Spiritus ſancti per modum amoris. Gregorius Nyſſe- nus in Hexameron, Homo, inquit, eo factus eſt ad imaginem Dei, quod Factus eſt omnis boni capax: bonitatis enim plenitudo diuinitas eſt. Damaſce- nus libro ſecundo Orthodoxæ fidei„capite duodecimo. Hominem ait ad imaginem Dei eſſe, ſignificat ipſam eſſe intellectualem,& li- beri arbitrij,& per ſe poteſtatiuum. Magiſter ſententiarum diſtin- ctione decima ſexta. Factur eſt, inquit, homo ad imaginem& ſimilitu- dinem Dei ſecundum mentem, qua irrationalibus antecellit: ſed ad imagi- nem, ſecundum memoriam, intelligentiam,& dilectionem, ad fimilitu- dinem autem, ſecundum innocentiam& institiam, vel imago in aliir i D omnibus, ſimilitudo in eſſentia, quia immortalis,& indiſſolubilis eſt, ʒ cætera.. SANCTVS BERNARD vs ſermone octuageſimo ſuper Can- tica, copiosè ac luculentè diſputat, quemadmodum homo ſit ima- g0 Dei. Idem in tractatu de libero arbitrio cum triplicem in homine diſtinxiſſet libertatem, vnam arbitrij, alteram confilij, tertiam com- placiti, conclaudit in his tribus conſiſtere imaginem Dei, ita ſeri- bens: Puto in his tribus libertatibus ipſam ad quam conditi ſumus con- ditoris imaginem, Atque ſimilimdinem contineri,& imaginem quidem in libertate K 1 ͤͤ COMMENTARIORKVM libertate arbitrij, in reliquis autem duabus bipertitam quandam conſignari A em. Hino eſt förta ſis, quod ſlum liberum arbitrinm ſui omnino de. feltum ſeu diminutionem non patitur 4 quod in ipſo potiſſinum æternæ ey in. commutabilis diuinitatis ſabſtantia quadam image impréſſa videatur. Nam etſi habuerit initinm neſoit tamen ocd um nec de iuſtitia vel gloria capit aug. mentum, uec de peccato ſiue miſeria detrimentu. Quid æternitati ſimilius, quod non ſit eternitas? Porro in aliis quabus libertatihbus, quoniam non ſolum ex parte minui, ſed eõ ex toto amiiti poſſunt, accidentalis quædam magis ſimili- 5 gini ſuperduéta cognoſcitur. Idem ſimilitud „ 14 1242 7 u. tudo ſapientiæ atque potentuc duuuihhd imas rducta: Bernardus in libro de Anima; feu in Meditationibus de humanæ conditionis cognitione capite primo ‚ſic ait: Ad imaginem Dei fa- . 7 3 3„, 7 ute; 5 cti ſumus, hoc eſt, ad intellettum& noritiam Filiſ, per quem intelligimus& 3 cognoſcimus Patrem⸗& acceſſum pabemus ad eum. Tanta cognatio& inter nos eẽ Dei Filium, quod ipſe imago Dei t: G& nos ad imaginem eius facti ſumus; quam 6oρiationenn etiam ipſa ſimilitudo teſtatur: quo- niam non ſolum ad imaginem, ſed ad fimilitudinem eils facti ſumus. Opor- ₰..„ I. 8„„ 2,. tet itaque id quod ad imaginem eſt, cum imagine conuenire, E non in va- ... 4 1.. 8 cuum nomen imagintis participale. Repreſentemus ergo in nobis imaginem eius in appetitu pacis; in jntuitu veritatis,& in amore caritalbs. Teneamus eum in memoria, portemdus in conſcientia,&: vbique præſentem veneremur. Mens ſiquidem nostra eo ipſò eius imago eſt, quo eius capax êſt, einſque par- que intelligit ac diligit, ſed quia poteſt meminiſſe, intelligere ad Ailtgee a * C 4 8.31: lcum facit, ſapiens ipſä fit. N ihil enim eſt tam ſimile ill ſummæa ſapientiæ, quam mens rationalis quæ per mem & voluntatem in illa Trinitate ineffabili conſitit: conſiſtere autem in ila igat ac diligat. M. eminerit ita- 4 . 1. igat atque colat, 4 que Dei ſui ad cuius imaginem fatla eſt, eumque intelligat Ailic W cum quo potæſt ſemper eſſe beata. Hactenus Sanctus Bernardus. Beda in expoſitione allegorica libri Geneſeos, refert ſecundum Origenem, gex modi rationem imaginis conſiſtere in æternitate& inm oribus: ſecundum ,nma nofira verò Fauſtinum, ſex modis animum noſtrum eſle ſimilem Deo,vide- A 71* Deo limilis licet qoia eſt immobilis, velociſſimus, inuiſibilis, incorpoteus, ludh dicitur ſecun- ji 18, ternus. — dam. Faufti- 4„,4 — 1. 4.7— 1⸗) num C AETERVM, vt ego quoque breutter diſtincte ac dulu- U 1 1 6 Auctoris ſen- cidè dicam quod hac de re ſentiendum exiſtimo, equidem puto da- Fende, ſ⸗ plic 2m tradi poſſe rationem cur dicatur homo ad imaginem Dei no imagints. factus. Et vna quidem ratio præcipua& principalis eſt; altera vero minus principalis. Ac principalis quidem rario in eo eſt, quod ho- mo ſecundum naturam ſuam ſupremum naturæ gradun in quo gradu Deus eſt: habet enim in ſe naturam rationis& int ligentiæ compotem. Etenim quatuor ſunt generales gradus natu- ræ,& quatuor ſumma rerum genera; aliæ namque tes tantum ha- bent elle, vr lapides& metalla: quædam præterea vitam ne unt, 88 —— 42* * * 1IN GENESIM, IL. IB. IIII. A ſunt, vt ſtirpes: nonnullæ ſuper hæc motum& ſenſum obtinent, vt animalia: denique ſunt aliæ in ſupremo naturæ faſtigio collocatæ, quæ præter hæc, mente, ratione& ſapientia pollent, in quo gradu Deus eſt, itemque Angelus, atque homo. Ac licet in eodem gradu ſir homo arque Deus: attamen quantum ad eius gradus perfectionem attinet infinito interuallo immenſiſque ſpatiis homo diſtat à Deo. Hic autem gradus naturæ intelligentis, eximias& admirabiles ſex 377 proprietates ſecum naturaliter& neceſſario coniunctas habet, quas omnes in animo noſtro cernere licet. Vna eſt, eſſe animum noſtrum incorporeum& indiuiduum, altera, eſſe immortalem: terria intelle- ctu voluntate ac memoria eſſe præditum: quarta, pollere libero ar- bitrio: quinta capacem eſſe ſapientiæ, virtutis, diuinæ gratiæ,& felici- tatis æternæ, quæ eſt in clara Dei viſione collocata: ſexta, cunctis ani- mantibus non ſolum dignitate præcellere: ſed etiam poteſtate domi- nari. Propter hunc igitur gradum naturæ intelligentis,& prædictas ſex proprietates quæ eum gradum naturaliter conſequuntur& per- petuò comitantur, veriſſimè dictum eſt, hominem ad imaginem& ſi- militudinem Dei eſſe factum. Nec diuerſa eſt hæc noſtra ſententia à ſanctis Patribus& auctoribus quos paulò ſupra memorauimus, niſi eo tantum, quod illi vnam aut alteram de ſupradictis proprietatibus ad rationem imaginis declarandam attulerunt, cum omnes illæ pro- prietates ad conſtituendam arque complendam propriam& perfe- ctam imaginis rationem concurrant. ALTERA ratio propter quam dicitur homo ad imaginem Dei fa- ctus, ſed minus tamen quàm quæ dicta eſt principalis multiplex eſt. Etenim propterea homo dicitur ſimilis Dei, quod ſicut in Deo om- nia ſunt eminenter& cauſaliter, ita ſunt in homine quodammodo omnia tum per participationem, haber enim communem cum rebus 2 inanimatis exiſtentiam, cum ſtirpibus vitam, cum animalibos ſen- ſum ac motum, cum Deo& Angelis mentem atque intelligentiam: tum etiam propter intellectionem, ſiquidem intelligendo omnia, fit quodammodo omnia. Etenim intelligens actu& intelligibile actu, auctore Ariſtotele, vnum ſunt, quapropter idem Philoſophus dixit animam noſtram eſſe quodammodo omnia. Deinde, ſicut Deus reue- ra poteſt omnia facere, ſic homo poteſt quodammodo facere omnia vel per artem imitando naturam& ſimilia veris faciendo, vel jmagi- natione fingendo, vel cogitatione mentis informando. Poſteà ſicut Deus finis eſt omnium rerum, ita videtur& homo quodammodo fi- nis eſſe rerum omnium corporatarum. Si enim cœleſtes globos& aſtra quę in rebus corporatis principatum dignitatis obtinentin mi- niſterium& ſeruitium hominis eſſe à Deo cõdita, grauiſſimus auctor in quarto capite Deuteronomij ſcriptum teliquit Moſes, quanto ve- rius idem de aliis rebus corporeis exiſtimari& dici poterit? Ad hæc, ſicut animus hominis præeſt ac præſidet corpori, ipſum visi- cans mouens ac regens,& eſt totus in toto corpore,& totus in q B B Comm.in Gen. tom. 1. — 1 8& 3 — 3 4 2 ¹ 4 — C* 81 ₰ Sex proprie- kates nature intelligentis. Altera ima- ginis ratis m n5 principa- lis. Aritoteles 3. e anima. E 2 7 4 1 ö 4 4 1 4 9 4 1 P hilonis ſen. tentid. . COMMENTARIORVM. 37. tte ſine vlla ſui diuiſione diminutione aut inquinatione 4 liber eindhe tſe ad vniuerſum mundum. Denique: ſicut in Deitate ſe heus ebren qureltingeni us⸗ium gvi et exhauege “ itum ſanctum qui ex Parre Filioque ſpiratur atque pro- nitus,& Sin penere hominum ſimile quippiam animaduertere li- cedir ien Su à nullo generatus eſt, Eua ex ſolo Adam formata eſt, cet Adæ Seth autem ex. Adam& Eua procreatus eſt. ———.— 2 —— —HnO——P 2 2.ö.n:—— —— V AESTTI0 I1. Vtrum in Mundo perfectiori modo ſit imago Dei 3 quàm in homine. LITERA queſtio quæ hoc loco tractari poteſt, illa eſt & Vrrum Mundaus perfectiori ratione habear in ſe imagi- S nem Dei quàm homo, ſicut exiſtimauit Philo in exor- dio eius libri quem de Opificio ſex dierum edidit. Ad 9 .. 3 8„— ½. d am- uinæ bonitaris imaginem magis quàm homo repræientat: quoaa 1 67 4 ₰ bitu ſuo complectatur omnem illam rerũ creatarum multitudinem 0 de qua dictum eſt à Moſe, Vidit Deus cunèta que fæceras,& erant valae bo⸗ na- Aut ſecũdum intenſionem& perfectionis collectionem: quo qui dem modo magis diuinæ maieſtatis imaginem refert homoclin mundus, quod diuinæ felicitatis capax ſit homo,& quòo in eo nan quam in breui compendio,& in paruo quodam mundo omnia malo- ris mundi miracula incluſa contentaque cernantur. REBSPONDERI ctiam poteſt, vel mundi vocabulo comprehen⸗ di hominem& Angelaum, vel non comprehendi. Si dixeris non com- prehendi: dicam ego, mundum non habere in ſe imaginem Pen 1. quidem remoto Angelo& homine, non remanet in mundo natur- aliqua intelligens, in quatamen ſola, vt diximus propria imaginis Ia- tio fundatur ac nititur. Sin autem dixeris vocabulo mundi exiam ho⸗ minem& Angelum compre bendi, ſane inepta erit compatatio enhn enim rectè rotum cum parte aliqua ſua comparatur: Et runc qum Ein licet exten ſiuè,& ſecundum aliquam ſuam partem mundqus illuſtrio⸗ rem habeat in ſe Dei imaginem quàm homo, eo tamen nomine nin citur ab homine, quod mundus non eſt vna aliqua natura ſicut 6 Opinio Stni- homo, ſed eſt, vt loquuntur Scholaſtici Philoſophi& Theologi 38, cori,& Ila- gregatum quoddam ex multis diuerſiſque naturis. Quod ſ veraelie eroran, d⸗ opinio Stoicorum& Platoamcorum affirmätium mundum eſſe vnun 4* 0 jeſtibus quoddam ani mal, cuius corpus ſit ex elementis globiſque cœle coagmen mado. D ·— —— —— 1N GENESIM. L I B. IIII.„ A coagmenratum, animus vero ſit à quo totus mundus viuificatur mo- uetur ac regitur, quem mundi animam appellauere Platonici: Si hæc, inquam, opinio vera eſſet, quam eſſe tamen falſam ſupra libro ſecun- do, o ſtendimus, nequaquam à veritate Philo aberraſſet. DV ES O I. An Angelus magis ad Dei imaginem ſit factus quam homo. ESPONDPEO, imaginem& ſimilitudinem Dei poſſe in Angelo& in homine ſpectari vel ſecundum dona natu- Wnss ralia vtriuſque, vel ſecundum grauita& ſupernaturalia. 2 G Etſecundum naturam quidem cõſiderari poreſt in vtro- =* E que vel propria& principalis ratio imaginis, vel minus propria& principalis: quam diſtinctionem ſupra expoſuimus. Ange- lus igitur ſecundum naturam& ſecundum propriam rationem ima- ginis, perfectius habet in ſe imaginem Dei quàm homo:habet enim præſtantiorem naturæ intelligentis gradum propter quem Dauid Pſalmo 8. dixit de homine, Minuisti eum paulominus ab Angelis: princi- palis autem ratio imaginis in eo poſita eſt quod habet naturam ra- tionis atque intelligentiæ compotem. Confirmat hoc Sanctus Gre- gorius in homilia 3 4. fuper Euangelia ita ſcribens: Vnde& ipſi Angelo qui primus eſt conditus per Prophetam dicitur, Tu ſtgnaculum ſimiluudinis, ple- nus ſapientia,& perfectus decore,in delicin⸗ paradiſi Nei ftisti, vbi notandum eſt, quod non ad ſimilitudinem Dei fatlus ſea ſignaculum ſimilitudinis dicitur, ut quo in eo ſubtilior eſt natura, eo in illo imago Oei fimilius inſinuetur expreſſa. Sic Gregorius. Qob ſiſpeetur minus illa principalis ratio imaginis, quam ſupra in prima quæſtione quinque pactitò diſtinximus, clarius hæc in homine quam in Angelo elucet, ve manifeſtum fiec perpendenti, quæ paulò ſuperius à nobis dicta ſunt. Denique, Si ratio unaginis æſti metur in homine& in Angelo EX donis ſu pernaturalibus gratiæ& gloriæ quæ in vtroque ſunt, habent ſe homo& Angelus ſicur exce- dens& exceſſum, vt loquimur in ſcholis: Siquidem aliqui Angeli ſe- cundum gratiam& gloriam ſunt Deo ſimiliores quàm plerique ho- ines,& contra nonnulli homines ſimiliores Dei ſunt quèm mulri Angeli. Poteſt tamen ſimpliciter& abſolute dici homo fimilior Deo quàm Angelus, in eo ſcilicet, quod in genere hominum fit deipara ſemper virgo Maria„quæ ſecundum gra- tiam& gloriam omnes Angelos longiſſime lu- perat, ac proinde Bmilior Deo eſt quam ſit vllus An- gelorum. B B 2 QFℳ S Eech. 2 8. —— 4————— ——— 3—————————— 5 ———.—— —— ———.— —————— —.—„.———— 8— b —— —õy COMMENTARIORVYVM ͤ‚— —— 2V 4AE S TI10 IIII. An mulier facta ſit ad imaginem Dei. 1ſ di affert Beatus Paulus, qui in prio- N inthios capite vndecimo, ſicut ex- — 8 preſsè dicit virum eſſe imaginem Dei, ita videtur ſigni- — on Dei, ſed viri eſſe imaginem: hoc Vir quidem non debet velare caput ſuum, ..... 1,„, rin e. quoniam imago& gloria Dei eſt: mulier autem gloria viri eſt. Et in Decretis 33. qu. z. Auguſtini& Ambroſij teſtimoniis probatur, mulierem non cſſe ad imaginem Dei. VIRVR contra hoc facit, quod Moſes poſtquàm induxit Deum dicentem, Faciamus hominem ad imaginem& ſimilitudinem notram, mox ſubdit, Maſculum& fœæminam fecin cos, apertiſſimè ſignificans vttum- ue ſexum ad imaginem& ſimilitudinem Dei eſſe creatum. Tractat fusè hanc quæſtionem Auguſtinus libro duodecimo, de Trinitate ca- pite ſeptimo, Breuiter autem ad eam reſponderi poteſt: Si ſpectetur propria& principalis ratio imaginis quæ attenditur ſecundum gra- dum naturæ intellectualis,& ſecundum illas ſex proprietates cum ea imaginis æqualitet 87 / AvSAM dubitan 4 — 8 2 2 78 Imago Dei quomodo 4 qualiter eſſe dcatur in vi ro& in mu- natura neceſſarié coniunctas, haud dubiè ratio 1 n liere... 2. 3 4. 0. 2 eſt in muliere atque in viro. Nam eſſe rationis& intelligentiæ parti- cipem, immorrali animo& libero arbitrio præditum,& ſupernatura- 4 1 lium bonorum ac felicitatis æternæ capacem, æquè ineſt vtrique. Sin autem ſpecterur minus propria& principalis ratio imaginis, quam ſupra, tractando primam quæſtionem expoſuimus, propterea dicitut vit imago Dei, fœmina autem viri, quod ſicut Deus eſt principium & finis ex quo& propter quem vir factus eſt, ita vir principium& finis eſt fœminæ: ex viro enim,& propter virum mulier facta eſt. l quod apertiſſimè indicauit eo in loco Paulus: quippe cuͤm dixiſſet virum eſſe imaginem& gloriam Dei, mulierem autem viri, mox eius rei velut rationem ſubiiciens: Non enim, inquit; vir ex muliere, ed mu lier ex viro. Etenim non eſt creatus vir propter mulierem, ſed mulier propter vi⸗ rum. lam verò, ſi Dei ſimilitudo in viro ac fœmina conſideretur non ſecundum dona naturalia, ſed ſupernaturalia dona gratiæ& glotiæ, habent ſe vir& mulier ſicut excedens& exceſſum: nonnullas enim fœminas reperire licet meliores ſimilioreſque Deo multis viris,& contra viros aliquos multis fœminis meliores Deoq ue propiotes, quamquam negari non poteſt, inter mulieres reperiri aliquam, bea- tiſſimamn dico virginem Mariam, quæ longè perfectiorem Dei ſimi- litudinem in ſe habeat quàm vllus vir, loquor autem de viro qui ſit Mulier quo modo dicenda ima go viti 1. Cor. 11. purus homo, vt excipiam Chriſtum Dominum, qui ſimul homo& Deus fuit. ATENIMVERO, quæ de hac quæſtione ſcholaſtico modo præcise — —,— 1* Anekim * 4* A B - 1N GENESIM, LIB. IIII. 381 præcisè diſputauimus, latiori& luculentiori Sancti Daſilij aratione exornanda& illuſtranda ſunt. Is enim homilia decima in Genefim ſuper illis verbis, Maſculum& fæminam fecit eos, cum dixiſſet, propte- rea hæc verba ſubtexuiſſe Moſen ne quis fortè ſuſpicaretur quod di- um fuerat, Faciamus hominem ad imaginem& ſimiluudinem noſtram non ad fœminam, ſed ad ſolum virum pertinere, ſubiungit. Habet, inquit, & mulier nihilo minus quam vir quod ad imaginem Dei facla eſt.honor vtrique natura nibilo diſparæquales virtutes, vtrique in agone virtutis decertanti propo- ſuum par premiumi conſimilis vtrique peccanti decreta condemnatio. Nolim di- cat mulier, Imbellis ſinn& infirmæ conditionis:Iſthæc infirmitas carnis eſt, nam in anima ſibi ſedem fixit virtus firma ac potens. Diuina igitur imago hao cum in vtroque ſexu peræq; honoretur, ſuu& compar in vtroque virtus quæ per bona opera vim ſuam exerat& explicet. Et paucis interpoſitis: Habei igitur, ait, bona mulier ilud Ad imaginem: N olim isti externo homini animum admoueas tuum, quod velut quoddam animi tectoriumn eſt: delite ſcit Anid IHlds ſub hoc 1. tegumento ſeſſitans,& corpore mollinſculo quæ tamen in Viro& fæmina pari honore inſignita eſt: tantum reperitur in istis extermis integumenuis diſcrimen. Sic Baſilius. 15 QI AEͤSTIO V. An imago Dei ſit etiam in corpore hominis, non tantum in animo. ACIIIIMvM eſt propoſitam quæſtionem breuiſ- ima diſtinctione diſſoluere. Siquidẽ propriè loquen- do imago Dei qui eſt incorporeus, immorralis, im- mutabilis, non poteſt eſſe in corpore terreno morta- li,& in horas ſingulas mutabili: eſt tamen in eo tan- 4 quam in ſigno, vel eſt in eo, ſicut in ſcholis loquuntur Theologi, arguiriuè& ſignificatiuè. Corpus enim hominis ita eſt conformatũ figuratumque, vt euidenter arguat& ſignificet animum qui in ipſo eſt, ad imaginem Dei eſſe factum: recta namque humani corporis ſtatura, os ſublime,& erectus in Cœlum vultus, perſpicuè indicant animum eius corporis habitatorem ccœleſti eſſe ſatum ori- gine. Deique ſimilẽ& æternitatis atque diuinitatis capacem. Verùm hæc teſtimoniis Patrum confirmanda ſunt. Non eſſe hominem pro- pter corpus ad imaginem Dei factum,& Baſilius homilia decima in Geneſim,& Ambroſius in capite octauo libri ſexti Hexameron di- ſertis verbis oſtendunt. Quod autem imago Dei aliquo modo etiam in corpore haminis eluccat, declarat his verbis Auguſtinus ca- pite duodecimo libri ſexti de Geneſi ad litteram: Si& hominem de BB 3 terra ͤ ͤ —— 2 ——— Dei imago womodo 1n baumdano c0T= 1 tur opinio D. 4 uguſlins. V * 0 38² pore eſſe dica- ſtrata ſunt. Congy C0Mℳ MrNTARIORV M ee beselads de terra ipſa formauit; quid habet homo exoellentius illis à E.., 2 37 niſi quod ipſe ad imaginen Dei creatus eſt? Nec hoc habet ſecundum corpus, ſd ſecundunm jntellectum mentis. Quanquam in ipſo corpore habeat quan- dam proprièiatem qua hoc indicet, quod erecta Ratura fctus eſt, vt hoc Jpſ oneretur non ſibi terrena eſſe ſeclanda velut ſectantur pecora quorum voluptas omnis ex terraeſt, vnde in aluum cnndin pecora prona aique pro- ust ergo& corpus hominis anima rationali, non ſecun- 4 An dum lineamenta figura ue membrorum, ſed potins ſecundum id quod in Qœlum erettum eſt ad intuenda quæ in corpote ipſins mundi ſuperna ſim, ſi- cut anima rationalis in ea debet erigi quæ in piritalibus nalura maximeè excel⸗ lunt, vt quæ ſurſum ſunt ſapiar, non quc ſuper terram. Idem Auguſtinus capire decimo ſeptimo, prioris libri de Geneſi contra Manichæos, B 1 cum refutaſſet Manichæos iuſultantes Catholicis, quaſi credentibus hominem eſſe factum ad imaginem Dei quaſi Deus figuram haberet humani corporis, oſtendiſſetque hominem Dei gerere imaginemnon corpo re, ſed animo, ſubdit: Quamuis etiam corpus noitrum u fabricatum ſu ot indicet nos meliores eſſe quam Heslias, propteren D eo ſimiles: omnium enim animalium corpora fiue qua in aquis, ſiue quæ in terra viuunt; ſiue qua in terra volitant inclinata ſunt ad terram,& non ſunt erecla ſicut hominis corpus. Quo ſignificatur, etiam animum noſtrun in ſuperna, id eſt, in aterna ſpiritualia ere- Kum eſſe debere. Ita inielligitun per animum muxime, atteſtante etiam ere- ECI corporis forma, homo factus ad imaginem ſimilitudinemn Dei. Hæc Au- g guſtinus. Nox committam vt hoc loco præteream, quæ in eandem ſen- tentiam piis admodum& difertis, ſuauiſſimiſque verbis ſcripſit Bernardus in ſermone vigeſimo quarto, ſuper Cantica: ſcribit au- tem hoc modo: Ergo ſecundum animum, non ſecundum ierrenam& ſe⸗ Aentam materiam Deus hominem rectum fæcit: Ad imaginem quippe& ſim limdinem ſuam creauit illum. De ipſo autem Deo cecinit Dauid: Rettus Dom- nus Deus nofter,& non eſt iniqutas in eo. Porro iniquitas cordis eſt non car, „ *—.... 2—. 4* 7 nis vitium vt per hoc noueris in pirituali portione tui& non ii craſſa luteaq; . 3 4. ſub tantia, Dei ſimilitudinem conſeruandam fore ſiue reparundam. Spiruus enim eſt Deus,&; eos qui volunt ſimiles ei vel perſeuerare vel fieri, oportet intran 7 av ad cor,atque in ſpiritu id negocij actitare: bi reuelata facie ſpeculantes gloriam Deid in eandem imaginem ransförmentur de claritate in claritatem, tanqudm à Domini ſpiritu. Quanquam& corporis ſtaturam dedit homini Deus ſe- ctam: forſitan vt itta corporea exterioris vilioriſque rectitndo figmenti, nu- 4 minem interiorem illum qui ad imaginem Dei fattus eſt ſpirimalis ſuæ ſeruan dæ rectitudinis admoneret,& decor limi deformitatem argueret anlmdn„Wld enim indecentius quam curuum retto corpore gerere animum 2 Peruerſa Tes 5 7„, 2114 4 8„ 5, 5 eſt& fœdas luceum vas quod eſt corpus de terra oculos habere ſurſimm Llds 1.. e)/ 4. 7„7.... 1.. 5 liberè ſuſpicere, Cœlorumq;, luminaribus oblectare aſpastus: biritualem vend 39 7 7⸗ 7 2) 4 2.* 8- 374 7 23 celeseemasee, eaturam ſos e contrario oculos, id eſt, internos ſen ſus atqus affe Ceus trabere in terram deorſiun,& qua debuit nutriri in erdce Is, bærere luto tan- qlidin — ,/ —-———;— — —— — — — — ——— —— ₰ ⁵³†——— 7 8 1 1 B. I 1 1 I..„ 29 IN GENESIM, 82— Erubeſee anima mea cae — 22*.„* 6 A*ν 2 lutari 1 4 „ m. 4. 1 in lexarique ubeſce Volut⸗— „ krka A quam vmam de ſu Le e ſimilitudinem. E; Se ber e Creata ſi 4 dne. A—. C0 2.„ Ner. 4„.„ ACmnm⸗ nguan 96 in pecorinam— aut Coρμᷣ 9 Vticus ſ T Wha nam in 4 beſce alnz Al C0, um ſimile I40,. 8, pad ein 3. o es: Erubeſc iSi adiutoriu d Deumn ſis 2 Men a de Cœlo es: jue aCν⁴ιαε ertas ſlue Aa 1„ quck recta, me quoq nis, Quocunque ie vertas dio habuit) 4 7 1 7 Nec*. ginis Ln 7 zuam odio 9. nennt milis erean reæ rectitu Ii ſlan vcld„. bes — 1,. nta corpo quidem carne dignitatis habe Mench dum lineame deorſum(nemo ſiq ro ſtatu tuæ di m ronſum s tui, vbique pro ſla„ Hdn pa bae,„. zue ad me peries Aecoris u v Jue Me ergo meam q 4 aN. rem. ſum 2 8 h ſpecies C ronenn. 3 62 2- een 14 que occurrit te— liarem admonitione: nomodo non confun um, 64 fnn n vhique oc G lentiæ familia inam, tu quos wr Le. kn terio ſapien rerogatiuanm, Imilitudinem, 4 mcpeer ac. magisterio ſ.& ſeruante Prrod, Eabolitam ſim 1 me ſianda de mag i retinente aditor intuetur lintorium quod gratia accep in te con omne adiutor 7e 4 nnalda vur zus amiſiſſe tuam? Suſ eaaef ieee 2 8 obſequio meo, indi- per ert„ 1.. erlue 3 5-abnten ſ t Ikena in me tibi con.9,„.. onfu lonem:.. ctenus ſun . tuam in Sti tibi in conſu Stialis ſpiritus. Hacten. - le Genci e Cam debebatur vertisti„ Hestialis ſpir ellitiſſi- *.7 ⸗ 2 g 6 A. 4 4 at ε.⁵ 8₰ 6₰ 2 me 11 . res Cubohena tibi ex 24„, Larpas ahabitas, Or ſentem pertinet, b 1 Cuhe l 8 Aanum Co 72 m Piæ E Dei qnidae, B gn hum 1 ardi quæ ad re Ueic an Ueutan melluiftui Bern hommecmal d eler dT ma verba.— remn Funpm 1 rrpteru De a 2 0.7. 1 b 2 7V EOͤS TI na mrn an. 1t aianl aliquod conſtituendum ſi 1 1 U 2 2 An diſcrime imaginem Dei,& eſſe ad Terenn 1 C inter eſſe lmag Dei Irigen imaginem Sl oct L P tri- aonnullis Pa A 4. 18& nO.. 4. — n RISAVE Theolog r ſe. Siquidem Fi A WWWMee L E. differre inte 3 G. 1 4p ellar bus viſum eſt ea Dei: Sic eum app lus Dei dicitur eſſe imago nuſquam autem . 5 3, lius ſſenſes Primo* dicitur 4 gS lus ad Co 0. 2„ at homo ue Pau d. maginem Dei. c. Dei fa- — dicitur eſſe ad imag ſecundum imaginem-e 1r Mn eſſe ad imaginem vel lec vel ſimilitudinem Dei, r. T ginem. 8 1 qaua- vra iſti, eſſe ad imag Sn— ationem; qu⸗ ; itne jſtiE ſimilitudinis Patllefpat. Dei per- nera 8 imperfectam diuinæ ſim tem Filius Dei pe „. 8 e imperksctar uoniam autem poteſt 4 uune denotar ritur in homine, q— idcirco non— lis nempe repe rnæ ſuabſtantiæ 119430„ ſignificat acceſſum eaiclim oſ homen Dei e lud eun ae ſchni ſuper vigefi- A 1.. imagin 41. di Am rO 1 8 4 4 2 4 r dici eſſe ad i 5 diſtat. Au Chriftus Ple- 8 0 M 6n 6 6 1₰ C. 7 5 ₰ 3 nrrs! 1 ad aliquid, à quo v Lucæ ita ſcribentem: Sahe vnitatem Tu- „ un. mum ſecundum capt„ 2, n ſe Paternæ claritu mitandam aminæ 4*„. 3 X. N LII12 8 1, va imago Dei propter exp 8 Dei eſt, ſi p Vte vione contemnat. e hHomo ad lmag Dei cogniti 4 ℳ at 97 hHunc 8 ſtus autem litudinem, mundum 21 conuerſationis ſimilitudin 1 1 Au guſti * — 66 ——— gententia D. Augu Auguftini de ficat filium Dei propoſitaqus trem, propterea Verl ſtione quã ipſe: retractauit. Theologi Scho laſtici. CO MM ENTARIORV M ſtinus vero in libro Octogintatrium quæſtionum, qu.„i. ſigni. 4 4 ... 8 quia ſubſtantialiter& perfectiſſimè refert Deum ba- b iſſimè appellari imaginem Dei: non autem ad 384 — ⏑‿— imaginem Dei:hominem autem quoniam im perfecte refert ſimilitu. dinem Dei, ideo nõ dici imaginem Dei, ſed ad imaginem Dei. Verùm hoc poſteà correxit Auguſtinus in lib. I. Ketractationum c. 26. quip- pe legerat apud Paulam prioris epiſtolæ ad Corinthios c. 11. Virum appellari imaginem Dei, quocirca& illo loco.& diſertius libro 7.de Trinitate cap.vltimo docet hominem qula ſimilitudinem gerit Dei, appellari imaginem Dei: quoniam autem èa ſimilitudo imperfecta eſt, ad id oſtendendum, dici eum ad imaginem Dei eſſe factum, quod tamen nunquam in filio Dei dictum inuenimus. Ardvi hec ſententia Auguſtini adeo placuit ſcholaſticis Theo-— logis, vt fere ab omnibus probata ſit& inſcriptis prodita. Lege Ma- eiſtrum in ſecundo ſententiarum diſtinctione decima ſexta,& ſuper eam diſtinctionem ſcholaſticorum Theologorum diſputationes, nec- non& Sanctum Thomam in prima parte quæſtione nonageſimatet. tia. Verùm hoc quod diximus, appoſitione verborum Auguſtini feet illuſtrius. In 7. igirur libro de Trinitate capite vltimo ſic habet: Sea quia non omnino aqualis fiehat illa imago Dei tanquam non ab illo nata, ſedat eo creata, huius rei ſignificandæ cauſa ita imago eſt, vt ad imaginem ſit, id eſtsnun aquatur parilitate, ſed quadam ſimilitudine accedit. Non enim locorum internal- lis, ſed ſimilitudine acceditur ad Deum,& diſſimilitudine reæceditur ab eo. Sum( enim quu ita dictinguunt, vt ima ginem velint eſſe Filium hominem vero non ima- 1 Corin. I. ginem ſed ad imaginem. Refellit autem eos Apoſtolus dicens, Vir quidem nonde bet velare caput ſuum cum ſu imago& gloria Dei. Non dixit ad imaginem, ſd imago: Quæ tamen imago, cum alibi dicitur Ad imaginem, non quaſi ad Filium dicitur, quæ imago æqualis eſt Patri,alioquin nan diceret, Ad imaginem noſtran. Quomodo enim noſtram, cum Filius ſolius Patris imago ſit? ſed propter im- b parem, Vt diximus; ſimilitudinem dictus eſt homo ad imaginem⸗& ideo 2 ſtram, vt imago Trinitatis eſſet homo: non Trinitatis æqualis ſicut Filius Pa. tri, ſed accedens, vt dictum eſt, quadam ſimilitudine, ficut in diſtantibus ſe gnificatur quadam vicinitas, non loci ſed cuiuſdam imitationis. Sic Augr- ſtinus. Iuitiis Au Ar enim non videtur ea diſtinctio perpetuò ſeruari in Scriptu vee aſ quinimo alicubi legimus in Sacris litteris, aliquid eſſe ad imaginem nus imagin?. alkterius quod haber illius perfectiſſimwam ſimilitudinem; eique ad- æquatur. Siquidem in capite quinto libri Geneſeos ſcriptũ eſt. Adam enui ſſe filium Seth ad imaginem& ſimilitudinem ſuam, conſtat au- tem filium eſſe ſubſtantialem, perfectamque patris imaginem. Cur igitur Filius Dei nunquam in Scriptura dicitur eſſe ad imaginem Patris?credo equidem, eſſe ad imaginem alicuius, ſignificate igem quod habere illius ßmilirudinem hue perfectam ſiue imperfectam, qiuerſam dico led habere tamen eam in diuerſa natura expreſlam: 3 b 1 Heenn vel 4ec9n — 02 —————— ₰ — —₰ 145 m . 5 Aanalner Apanie 1N GENESIM, L. I B. IIII. 385 2 ne appellati 1aden A vel ſecundum ſpeciem, vt eſt inter hominem& Deum ‚vel ſecun- voniam imges dum numerum, vti eſt inter patrem& Filium. QAuoniam autem Fi- . D Kim lius Dei eandem omnino natutam habet arqus Pater⸗ lropieres aur in hd. 1Rernade 1 nunquam dicitur eſſe ad imaginem Patris, ſed dicitur tantummodo otis epil eaC eſſe imago Patris. & Mo! do, 58— m ü SV ASATIIO vII. 15 Dren hackt An Imago Dei quæ eſt in homine, propter peccatum pe- — vreon nitus deleri ac perdi qucat. & inCng n N PrrHANIVyS in Epiſtola quam ſcripſit ad loan- ρ Oefe- bua No nem Hieroſolymitanum Epiſcopum, inter alios com- uis apud Epi- *) plures Origenis errores,& hunc recenſet, dixiſſe ip- phanium. „.„[S2sSz ſum, perdidiſſe hominem propter peccatum imagi- nem Dei, quod refellit Epiphanius tribus Scripturæ es ſham eeſtimoniis, ex 9. capite lib. Geneſeos, ex Pſalmo trigeſimo octauo, Pne in&ex capite vndecimo prioris Epiſtolæ ad Corinthios, quibus in 2— locis dicitur homo etiam poſt peccatum eſſe ad imaginem Dei. A Rt Amm Verùm de quo Epiphanius reprehendit Originem, id aliquando mnmartin amm ſenfiſſe videtur Auguſtinus,& ſcriptum reliquiſſe libro ſecundo, Su, A nlan run contra Adimantium Manichæum, capit. 5. libro octogintatrium, on ren Fummn 8 quæſtionum, quæſtione 67.& libro 6. de Geneſi ad litteram capite m an Iphha 27.& 28. ſed hoc poſteà retractans correxit Auguſtinus, vt videre eſt nn Fr Aurs Da. YMämds apud ipſum libro Primo Ketractarionum capite 26.& libro ſecun- Anen, Ma do capite 24. —„ CAETERVM paruo negotio& propoſita quæſtio enodari,& Soluiio 7ua- iſtorum auctorum dicta ad rectam ſententiam deduci poſſunt. Du- Aioms. — 8— plicirer enim de imagine Dei quæ eſt in homine, loqui poſſumus: n 4 4 nn as eau vel prout ea conſideratur ſecundum dona naturalia,& poſita eſt in eo quodeſt habere naturam rationis& intelligentig compotem: & hac ratione non magis peccato Perditur imago Dei, quàm per- n 2 daM P datur natura ipſa rationalis ſeu intellectualis, non enim peccatum corrumpit& tollit dona naturalia: aut conſideratur imago Dei ſe- “ 4. chopafenin cundum dona ſupernaturalia, ſcilicet diuinæ gratiæ& cœleſtis glo- hcrs ücst riæ, quæ quidem eſt naturalis imaginis abſolutio& conſummatio: aan lals& huiuſiodi ſimilitudo& imago Dei peccando penitus diletur at- ouüde Ceacesch que deſtruitur. Origenes igitur& Auguſtinus perdi imaginem he Aae aasis Dei peccando intellexerunt. non ſecundum ſubſtantiam, nagpec e e s ſed quantum ad eius pulchritudinem& perfectio- 2 Fefnt ack nem vel id non de imagine naturali, m ia Kriftatt h. ſed de gratuita& ſupernaturali radiwagaen ig⸗ ab illis dictum eſt. n Hoc pän, X NX “ N galull Comm.in Gen. Tom. 1. CC De —— 4 4 8 4 1 ½ “ — cO MMENTARIONVM 386 ——y ——— ———— — ASTIO VIII. An quæ ratione carent. gerant imaginem Dei aut dici queant ad imaginem Dei eſſe facta MDEMDVM eſt negando rem vllam præter ee hominem, ſi propriè loqui velimus, eſle inem Dei, non enim quælibet ſimilitudo etiã SVſiexp eſſa ſit ex alio, ſufficit ad rationẽ imaginis con- ſtituendam. Si enim ſimilitudo ea ſit ſecundum genus idens aliquod commune, non conſtituer t ſecundum accide Oaid conſti- jrndo rationem imaginis: non enim vermis ex homine na- —. 5 1 rui verd ra- tus,& ſecundum geneticatm naruram animalis ei ſ milis, dicetur ſi quid fiat Album ad ſimilitudinem altetius eſſe imago illius, vel ad illius 4 ESDO — . tionem imagi-, mi ags imago hominis: nec 64. 1 nes⸗ propterea dici poterit imaginem. Neceſſe igitur eſt, quo verè dicatur aliquid eſſe imago al- terius,vt gerat in ſe illius ſimilitudinem ex ipſo expreſſam, ſimilitu⸗ ginem dico vel ſecundum ſpeciem, quemadmodum imago regis eſ in filio eius, vel certè ſecundum aliquod accidens proprium illius ſpeciei, præſertim verò ſecundum figuram, quemadmodum imago e vel in tabula depicta, vel in argento, vel alia quauis regis dicitur e materia expreſſa. Similitudo autẽ ſpeciei ſpectari debet ſecũdum vl timum gradum& differentiam rei. Res igitur rationis& intelligen- tiæ expertes: aſſimilari quidem Deo poſſunt ſecundum exiſtentiam, vitam,& infimum cognoſcendi modum qui eſt per ſenſus: ſupte- intelligentiæ nequaquam attingũt, mum autem gradum mentis& ctum eſt, proprièe con ſiſtit ratio ſi- in quo tamen gradu, vt ſupra d militudinis quæ eſt inter Deum atque hominem. QDais hr⸗ Ex aAvo licet intelligere quæ vim intelligendi non habentin otam Deh...——. 2.*. ſugiam Deu jis non eſſe imaginem Dei: ea tamen dicuntur habere veſtigium ... 1. 1... Dei, ſic enim in ſcholis loquuntur Theologi: namque hoc diſcrimi- nis putant illi eſſe inter imaginem& veſtigium, quod imago fe- præſentat rem ſecundum ſimilitudinem ſpeciei veſffigiũ autem fe- præſentat per modũ effe ctus, qui ſic refert cauſam ſuam, vt eius ta- men ſimilitudinem ſpeciei minimè aſſequatur. Impreſſiones enim quæ ex motu animalium relinquuntur in arena vel puluere, veſtigia 2 pellantur:& vaſtitas ac deſolatio alicuius regi 11 1 1 1⸗ Vvar 114 5. 4 1r ai⸗ gium eſt hoſtilis exercitus qui eam deuaſtauit. Homo igitur; dula „,. 4,— 12... 8 4.* non ſolum eſt, viuit& ſentit, ſed etiam, vt Deus, intelligit& ſapit, . 4..... gradum diuinæ naturæ attingens: propterea imago Dei iurè ab- 1 r’ 58.— I„„*. 9. 2 3 4 pellatur. nimalia ver d, cunctæd; res preter hominẽ corporate, quia Dei, ſed cerni- vim non habenr intelligendi, non gerunt imaginem nim diſpoſi- ſe conſocia- tur in eis quaſi veſtigium quoddam diuinitatis, earum c tionem, determinat: onem,& mirabilem omnium inter ſe tionem eorum appell- gionis, veſti- 2 — IN GENESIM, LIB. IIII. 387 A tionem contemplantibus manifeſtum fit, eas diuina ratione, intelli- dnl gentia,& ſapientia, ab initio eſſe conſtitutas,& perpetuò contineri maßnen a atque gubernari. mentem enim, edmque ſapientiſſimam fuiſſe ne- na ceſſe eſt, quæ tot tantäſque& inter ſe tam diuerſas res, è quibus hic Fu ckt nenn mundus mirabiliter coagmentatus exiſtit, in pondere& numero& h n menſura condiderit,& admirabili quodam fœdere velut prouiden- „ k kaeas tiæ ſuæ frœno aſtrictas tenens, ſuo arbitrio regat atque moderetur. enim aratbe 2 Mnaed— lnoco ehm DIGR ESSAILO O0 K AL I. 110d comn n 3.... ea use. Cur Deus fecerit hominem ad imaginem ſuam. Mntam anmal ArERVM, libet hoc loco ſuperiorum quæſtionũ quas 7 24 mmianm 8 de imagine Dei explicauimus, velut clauſulam, adiicere etit eſſemaoilu moralem quandam diſputationem de cauſis cur Deus dcun Si hominem ad ſui imaginem& ſimilitudinem effinxerit. erip res quidem, valdéque probabiles eius rei cauſas afferre —. SIT igitur PRIMA CAVvSA. Fecit Deus hominem ſui ſimi- — lem, vt palam eſſer quantum interſit inter Dei bonitatem ac beni- Septem cauſe 54143 gnitatem, acque hominis malignitatem& inuidiam. Homo cenim ſi eur Deus ho- aer re aliqua excellat, velat diuitiis, potentia, nobilitate, honoribus, ac minem fœrerit ad ima giem 6 4*..—.... ſuam. e gim C auc etiam ſimilem eſſe: at Dei tanta eſt bonitas;, tämque omnis ex- rnine pers inuidiæ, vt quibus rebus excellit ipſe, earum capacem& parti- nam etfab cipem fecerit hominem: Et quibuſcumque modis homo ſimilis enun Koui Deo eſſe poterat, iis omnibus hominem ſibi fecerit ſimilem: Fecit aw enim eum ſibi ſfimilem ſecundum naturam, prouchendo eum ad 2. fummum gradum naturæ in quo ipſe eſt, naturam ſcilicet rationis intebcünt compotem ei dando: deinde ſecundum bona ſupernaturalia& diui- h na: faciendo eum ſuæ gratiæ, ſapientiæ,& felicitatis participem atq; 1 e. conſortem: denique naruram hominis ſecum coniungendo in vni- „— tatem perſonæ diuinæ: ita vt non tantùm homo ſimilis Deo ſit, ſed etiam Deus& nominetur,T& ſit. Rtee D SEcCVNpA cAvSa. Vr res omnes corporales reuererentur eCA hominem, vt qui tam illaſtrem& expreſſam Dei omnium condito- ris& dominaroris imaginẽ in ſe gereret. Sic Deus dixit Noë, Gen.9. une Terror voſter ac tremor ſit ſuper cunita animalia terræ,& ſuper omnes volu- delouuc ns eres cœli,&;c. Et ne cœli atque aſtra inſeruire h omini, aut etiam An- „ Karkast geli ei miniſtrare dedignarétur, denique ne dæ mones hominè ledere 1n,KDe auderent, néve propter hominis rebeilionem aduerſus Deũ, omnes 4 ru creature in ipſum inſurgerét: ſua hominé imagine Deus inſignire& 1: rboat munire voluit. Figura cius rei fuit quod legitur libri Geneſeos cap. 11 s 4. poſaiſſe Deum ſignũ ſuper Cain, ne qui inueniret ipſum, ſignum- a que Det in eo videret, interficere eum auderet. Et quemadmodum dum diandht g CC 2 loſeph — gB„ ——O-—— 88 COMMENTARIORVM oſeph patriarcham Aegyptij,& Mardochæum ludæum berſæ ac 4 Medi honorabant ac venerabantur, quod inſignia KRegum, ille Aegypti, hic perſarum ac Medorum gereret, ſic omnes creatu- ræ, hominem effigie Dei inſignitum& decoratum, colunt ac te. uerentur. TERTIA CAVSA. Omnia Deus homini d onauerat, ſed ipſum tamen hominem diuini iuris& poſſeſſionis eſſe voluit: quocirca vt agnoſceretur, hominem eſſe quid Dei proprium& peculiare, obſũ- gnauit eum ſigillo ſuæ imaginis, tam altè ac tenaciter impreſſæ, vr, falua hominis natura, ſignaculum illud auferri nullo modo poſ- ſet. Quęgmadmodum memoriæ proditum eſt, nobiliſſimum illum phidiam feciſſe clypeum Mineruæ, atque in eum tanta arte effigiẽ uam incluſiſſe, vt ea integro clypeo non poſſet eximi. Homo igitur geſtat Dei imaginem vt filius ſui patris,cui debet amorem& pieta- tem, vt mancipium domini fui, quem timere ac reuereri debet, vt miles ſui ducis& imperatoris, cui fidem& obedientiam præſtare oportet, denique vt miniſter& diſpenſator bonorum heri& domi- ni ſui, cui reckum vſum creaturarum quæ diſpe nſationi eius com- * ☛ miſſe ſunt, exhibere debet. £ 1 UaRTA cCAV SA. Quemadmodum quia nullum animalium O* 8—..³ d 2 24 24 inueniebatur ſimile Adæ, cum quo ſocieratem& amicitiam& fa- miliaritatem habere poſſet„creauit Deus Euam tanquam eius ſociam, ita creatis rebus omnibus corporeis, cum nulla ellet Dei ſimilis,& cum qua Deus ſocietatem& familiaritatem inire pol- ſet, fecit hominem ſui ſimilem, vt eſſet quẽ Deus amaret& à quo vi- iſſim awaretur amore amicitiæ:& de aliis quidem rebus, cùm eas Deus à ſe factas cerneret, approbaſſe eas dicitur, Vidit Deus, inquit, Scriptura, cuntta quæ fécerat,& erant valde bona, de homine autem multo aliter locutus eſt Deus per Salomonem, Prouerbiorum octa- m0. dicens, Delicia meæ eſſe cum filiis hominum. Cæteraigitur vt bona laudauit& approbauit Deus, ſolum autem hominem, vt amicum amare,& velut cum familiari conſuetudinem habere,& ſuæ felicita- tis conſortem eſſe voluit. Merito igitur Iob. cap. 7. tantam Dei erg hominem beneuolentiam& benignitatem admirans, exclamauit: Quid eſt homo quia magnificas eum aut cur apponis erga eum cor tuum viſitas eum diluculo,& c. ill ud Viſitas, denotat ſocietatem, conuerſatio- nem& familiaritatem Dei cum homine: illud autem, Apponus esd eum cor tuum, ſignificat amorem amicitiæ quo Deus hominem di- gnatur atque complectitur. Verum admirationi lob rectè pofu- mus reſpondere„propterea Deum viſitare hominem,& apponetè erga eum cor ſuum, quia Deus fecit hominem ad imaginem& l⸗ militudinem ſuam. Similitudo enim amorem conciliat& amicitiam conglutinat. INTA cAvsàA. Omnia quæ à Deo creata ſunt& ambitu continentur, hominem ea vt parx eſt contemplantem, ad cognl 8 — 2 2 M undi . ˖H———— —— —2 η 1I1N GENESIM, L IB. IIII. 389 4 cognitionem Dei eorum opificis perducunt. Namque inuiſibilia Dei, 2k vt Paulus teſtatur, A creatura mundi, per ea quæ jatta ſunt intellecta con- ma ſpiciuntur, ſempiterna quoque Virtus eius& diuinitas. Ver˙ùm, ne coge- * retur homo cognitionem Dei extra ſe& è longinquo quærere ac unl tenn petere, poſuit Deus intra hominem in ipſo eius animo pulcherri- eleud mam ſui effigiem& imaginem, quæ quidem ſola expreſſius quàm 1opcun aliæ res omnes ſimul, Dei vim& naturam declararet. Hanc igitur * Dei imaginem intra ſe intuens homo, per eam cognoſcit qualis ſit 1 unſeri n Deus: nam quia hominis animus ſimilis Deo eſt, qualis imperfe- ctè animus eſt, ralem perfecè remotäque omnui imperfectione Deum tque ne eſſe exiſtimare oportet. Itaque, ſicut animus noſter, ita Deus eſt intelligens, libero arbitrio pollens, plenus virtute, gratia,& ſa- B pientia, mundum conſeruans, regens, atque continens, ſicut animus corpus ſuum. SEXTACAvVvSA. Ideo factus eſt homo ad imaginem Dei, vt „ poſſet homo eſſe æternitatis, infinitatis,& diuinitatis quodammodo 2 capax: nullümque eſſet tantum bonum, vt non id auderet homo pe- tere à Deo,& impetraturum ſe ab eo ſperare. Poſſumus enim Deo fidenter dicere: Domine, imple bonis tuis infinitam hanc noſtræ mr mentis& voluntatis capacitatem, quam dediſti nobis: nam ſi tu non tuen Kur pateris eſſe aliquid vacuum in natura, ſed omnia loca vis eſſe obſeſ- tDeu mr ſa& impleta corporibus, quanto minus vellete putandum eſt aliquid eſſe in animo noſtro? Tu igitur qui ſolus potes replere in bonis de- C ntem K funirer. ſiderium notrum, reple noſtram voluntatem, quam nulla res præ- Deumrl ter vnum te explere& ſatiare poteſt. Quemadmodum igitur vas nikath rotunda figura præditum non poteſt omni ex parte repleri, niſi à corpore ſimiliter rotundo: ita nec animus hominis ad imagi- nem Dei factus, niſi à ſolo Deo, cuius ſimilis eſt, repleri& ſa- tiari porteſt. SEPTIMA CA VSA. Quemadmodũ Rex condita à ſe ciuitate, in medio eius loco celebri imaginem ſuã collocat ex materia quapiam eximia& pretioſa confectã, vt manifeſtum ſit omnibus eam intuẽéti- 8 lnenne bus,quis fuerit eius ciuitatis conditor: ita Deus fabricato à ſe mun- 3 do, effigiem ſuam poſuit in medio eius, id eſt, in homine, qui eſt aen uaho medium quiddam inter res à Deo conditas, vt ex eius aſpectu& con- rtun eu D templatione, in aperto& manifeſto ſit omnibus qualis fuerit huius cera mundi fabricator& opifex. Et ſicut Apelles ſimulacrum Veneris in- lun choatum, morte occupatus non potuit abſoluere, nemoque poſteà l2 pictor qui ſuccederet operi ad præſcripta lineamenta inuentus eſt, u. oris enim pulchritudo, reliqui corporis imitandi ſpem auferebat, vt tradit Cicero in exordio lib. 3. de Officiis,& Plinius lib. 35. cap. 10, —, ſimili ratione Deus per creationem homini dedit imaginem ſuam, 2 ſed imperfectam, quam tamen nulla res alia præter Deum, ne ipſe 3 quidem homo, aut etiam Angelus poſſet perpolire& abſoluere: id enim proprium Dei eſt, qui quam imaginem inchoauit per crea- dor àbe CC z tionem — — — 4 CO MMENTARILORVM tionem, eam polit& ornat per iuſtificationem,& abſoluit atque eon- ſummat per glorificationem. Quemadmodum igitur reus læſe maie- ſtatis haberetur,& dignus extremo ſupplicio, qui regis imaginem loco publico& celebri poſitam deturbaret iniurioſeque tractaret, ita qui Dei imaginem in ſe poſitam& expreſſam ſceleribus fœdat ac maculat,& quantum in ipſo eſt, deſtruit ac delet, quaſi in Deum in- ..1 8e 1.— iutioſus& contumelioſus grauiſſima meretur ſupplicia. 390 — 4 5„ 1./ Et præſit piſcibus mdru, volatililu⸗s cætn be 114 Vniuer æqueè terræ, omniquè reptili quod mouetur in terra. h, Vop veſana quadam regnandi libidine tantopere con- 65 cupiuerat Alexäãder Magnus, vt totius Orbis imperium 2 conſequeretur, hoc ipſum& m ulto quidẽ am phus pri⸗ mo homini, ſtatim vtis creatus eſt, à Deo fuit cõceſſum. Aptè verò Moſes, poſtquam dixerat hominem eſſe factũ ad imaginem Dei, proximè poſuit, datum eſſe ei dominatum& im- Cur domina- perium in omnes animantes, fiquidem conuenientiſſimum exat vt Wn 9, Aa. quem Deus fecerat ſui ſimilem dignitate naturæ; etiam dominandi 22 ſee. auctoritate poteſtatéque ſimilem ſui facerer, dignitas enim, potentia 3 homm præſidio deſtituta, velut inermis& infirma eſt, paulatimque vileſcit. Deinde, hoc vno maximè argumento declarare voluit Moſes, homi- nem eſſe factum ad imaginem Dei: quod ſicut Deus toti mundo pre⸗ alibus præeſt 4 3 Mo domihzs. ſidet atque imperat, ita quaſi Dei vicarius, cunctis anim ac dominatur homo. Quid quod ea ipſa re qua imaginem Dei gerir homo, eriam præſidet& domipatur animalibus, wentem dico, ratio- nem-& prudentiam? Non enim animalibus præſtat homo vel proce- xitate corporis, vel robore, vel agilitate, vel diuturnitate vitæ, vel ſuum præſtantia, nempe his rebus inferior eſt multis animalibus, at ratione, conſilio,& prudentia omnibus antecellit. Ergo non cot- poris ſed animi robore,& rationis ac prudentiæ v ribus cuiuſque gr G 44 ₰ 87 1 Na 3 X 1818 generis animalia etiam valentiſfima, callidifi pit, domat, ad ſuos vſus accommodat, ſibi AAATESAS due parete 4 4 5 5 cogi 7... Deo NEc illud vacat, quod inter animalia quibus hominem à de - L Cur piſces. 141.... 1r. 1 Cur iees præfectum narrar Moſes, piſces primo loco memorat. Videlcet * prim o loco di- cant ir ſub eei bomin. Capages, Ktræ c ſnor adini A Aiſn etls os. 4 2Ces,& nOltk Conluetu 1118 atque GIlIC1OP —. 1 3 2[68* deantur. Quod ſi eis tamen præeſt homo, quanto magis eum ls ris animalibus præeſſe credendum eſt? Et huius quidem in biſces hu- mani imperij etiam nunc nec pauca, nec obſcura extant — 8 6„ 8 c vm 4., lkle⸗ Namque homine propter aquam ingrediente, viſa eius vmbia; 1 —— 444 z 1IN GENESIM, LIB. IIII. 391 A pidant piſces, fugamque eapeſſunt, velut ſerui tumultuantes domi, inopinato heri aduentu& aſpectu: id quod multis& diſertis verbis nona in Geneſim homilia perſequitur Baſilius. Delphini, incredibi- lis animal pernicitatis magnarumque virium, mirificè amant& ob- ſeruant hominem, eique quoquomodo gratificari, obſequi,& de ſeruire geſtiunt. Quid, illud nonne ſummæ admirationis eſt, quod narrat Flinius libro octauo, cap. 25. de Tentyririe abinfuia Njili in qua gens illa habitat appellatis? qui cùm paruo ſint corpore, terri- biliſſfimo tamen omnium animalium Crocodilo, maximo terrori Miwr vl g tis Tentyrita- rum aduer ſus Crocsdilas. ſunt: quinetiam flumini innatantes, dorſõque Crocodilorum ad ſi- militudinem equitantium impoſiti, hiantibus reſupino capite ad morſum, addita in eos claua, dextrãque ac leua tenentes extrema eius vtrinque, vt frœnis in terram agunt captiuos: ac voce etiam ſola territos, cogunt euomere recentia corpora ad ſepulturam. Itaque vni . id en— ei in ſulæ Crocodili non adnatant, olfactúùque eius generis hominum vt Piyllorum ſerpentes, fugantur. THEODORET VvS in qucſtionibus quas ſcripſit in Geneſim, quæſtione vigeſima arbitratur, ingentes illos piſces quos vocamus Cetos& Balænas non eſſe factos propter hominem nec eius ſubie- Ctos imperio. Adſcribam hic verba cius. Animaduertendum eſt, in- quit, non vniuerſa animalia propter hominem creata eſſe', ſed ea demum quibus dominari dicitur: nempe piſces maris, volucres cœli;& pecera terræ, fortaſſe etiam& reptilia terræ propter neceſſarium vſum pharma- corum quæ ex illis conficiuntur: non tamen facta ſunt propter hominem ce- te ills grandia& feræ terreſtres. Et interiectis quibuſdam ita conclu- dit Theodoretus: Non igitur dominatur homo Cete illis grandibus, ne- que bestiis, quæ fõrtaſſe ab initio non propter ipſum creata ſunt. Et fimile eorum quæ hic dicuntur à Moſé, tradit Dauid in octauo Pſalmo, dicens: Om- nia ſubieciſſi ſub pedibus eius, oues& boues vniuerſas, inſu per& pecora campi, volucres cœli& piſces maris, qui perambulant ſemitas maris. nam& hic Cete& feræ prætermiſſc ſunt. Sic Theodoretus: Cuius ſententia nequaquam probanda eſt, ſiquidem propter quam cau- ſam homo dominatur animalibus, nempe propter mentem, ra- comprehendit Moſes vocabulo piſcium maris, ſicut vocabulo beſtiarum eriam omnes feras. Negare autem, cetos& feras eſſe propter hominem, cum Moſes Deuteronomij quarto, dicat etiam ſolem& lunam, omniaque ſydera in miniſterium& ſeruitium ho- minis eſſe à Deo creata,& cum non rarò videamus cetos& feras ab Theodoretus refelluur pu- taus Cetos no eſſe factos pro pter hominẽ, nec etus n./ pe= rio ſubie cios. homine capi& domari,& ad vſus cius accommodari, nullo modo probabile eſt. LEOERE potuiſſet Theodoretus& reuereri Baſilium, ſanctitatis & ſapiẽtię gloria apud omnes clariſſimũ huic ſuæ, opinioni manifeſtè aduerſan “— 3 2. ———=. 4 ——— —,——— COMMENTARIORVM aduerſantem. Is enim homilia decima in Geneſim cùm de poteſtate A quæ homini data eſt in piſces verba faceret ipſum hominem allo- quens ita ſeribit: Cum tantam induliæ tibi rationis vim perſpicias, nibil non meantem àc penetranten; omnidqus peruincentem uo modo non etiam im- perimndi Balanis facultas tibi ſuppetei Equidem vidi admirabilem homi- num in capiendis Balænis ſolertiam& ingenioſum Valde artificium. Poſt- quam autem mitam capiendi Balænas rationem& artem enarrauit: Baſilius ſubdit: Atque ina Cetus hic tam immanis&e fèrus nullo propè ne- gorio per hamum tenacius inhæreſcentem captiuus adducitur; hominis inge- nio& industria domitus& expugnatus, pradäque factus piſcatorio, exiguo ingens, immanis imbelli. Qua id gratia? Homo ſanè per opulentam& pre- giuitem vim rationis principatu in quduis animalia donatus, quaſi facinor- 39² ſos ac Tefugas ſeruos dtque rebelles, ad obedientiam ſeruitutèmque redire cogit. I Qua igitur animalia naturali feritate non cicurantur; hæd vel ipſa neceſſtan coguntur ſuo Vvt famulentur& ſeruiant Imperatori. His fane argumeniis elu- ceſcit, ab ipſo Deo vim cateris omnibus imperandi delatam eſſe homini, vbiui eentium conſtituto. Atque hine factum eſt, vr Balanæ omnidque maris mun- ſtra vel ſolis nominibus horrenda, ſub hominis ditionem atque dominatum ſul- iecta e ſubiſtrata ſint. Hæc Bafilius. ConrIRMAT hanc noſtram& Baſilij ſententiam auctoritas B. lacobi qui cap. 3. Epiſtolæ ſuæ affirmat, Omnem naturam beſtia- rum,& volucrum,& ſerpentium, cæterorùmque domari,& domitam eſſe A natura humana. HISEIAIIOo DE 1 MPER nI0 hominbs in animalia, ante& poſt peccatum. ERVH enimverdò, de imperio hominis in animalia, 70 ſubtilius hoc loco& accuratius diſputandum eſt, illi- que tractanda quæſtio. Quale fuerit hoc imperium ho⸗ G minis in ſtatu innocentiæ ante peccatum,& quale polt . 3 peccatum in eo remanſerit. Sed ante omnia, illa præ- n umeen noranda eſt dominij diſtinctio in ius ſeu poteſtarem dominij; atqus „e„„. in eius vſum ſeu executionem. De iure& poteſtate dominij homi⸗- ceusia. nis ſuper animantes in ſtatu innocentiæ; nullo modo dubitandum eſt. Hoc nempe perſpicuis verbis docet Scriptura hoc loco, dicens: Praſit piſcibus maris& volatilibus cœli,& Pſalmo octauo. Gloria G& ho- noreè coronasti eum,&s constituiti eum ſuper opera manuum tuarum. Om⸗- nia ſubiecisti ſub pedibus eius:& in libro Eécleſiaſtici capite decimoſe- ptimo vbi deſcribitur qualis à Deo creatus ſit homo inter alia& hoc dicitur. Dedit illi poteſtatem eorum quæ ſunt ſuper terram:; poſwit u morem illius ſuper omnem carnem,& dominatus eſt betiarum& volatilium, J. 3 1 A 7 1 du it Hoc ipſum declarare& comprobare voluit Deus, cum addunt cundas 2 — AKAA An inan. A 4 10e Adenan e 24. „1 * 1 A. 1 9 v 3 3 444! N 4 4 5 .. n 1 N GENESIM, LI B. IIII. 20 2 3 A cunctas animantes ad Adamum, vr is omnibus& ſingulis nomina imponeret: hoc actu velut poſſeſſonem Adamo tradens ecius domi- D nij quod habebat in animalia;& quaſi faciens vt cunctæ animantes ſuum quæ que nomen ab Adamo accipientes, ei quodammodo ſub- iectionem, obedientiam,& ſeruitutem ſpõderent. Illud quoque eius rei indicium ſimul& argumentum eſt, quod Eua non horruit aſpe- ctum, congreſſum,& collquium ſerpentis: videlicet ſcie bat illa om- nes animantes fuiſſe id temporis innoxias homini,& ſab eius do- minatum atque ſeruitutem eſſe à Deo ſubiectas. b Kecedit ad id confirmandum, firma& probabilis admodum ra- tio. Rectitudo enim ordinis naturalis,& ratio diuinæ prouidentiæ id poſtulat, vt quæ imperfectiora ſunt, ſubiiciantur perfectioribus, & inferiora regantur per ſuperiora. Cernimus materiã eſſe propter formam,& imperfectiores formas propter alias perfectiores: Ele- menta ipſa propter miſtum, miſtâque inanimata propter animalia: idemq́; perſpicitur in ipſarum rerum vſu. Namq; elementa& miſta cedunt in vſum alimenti ſtirpium: ſtirpes nutrimento ſunt animali- bus,& vtraque hominibus. Adiice, quod ad dominandum atque im- perandum ratione,& prudentia,& conſilio opus eſt: hæcin brurtis vel nulla ſunt, vel diminuta& adumbrata rantùm, in homine eſt ve- ra, expreſſa,& vniuerſalis prudentia. Quemadmodum igitur inter homines, vt Ariſtoteles tradit primo Politicorum, æqunm eſt eos præeſſe& dominari aliis, qui ratione& prudentia præſtant, ſic inter animalia, iure debuit homini principatus& imperium demandari. Atque hanc ob cauſam homo procreatus à natura eſt nudus& iner- mis omniumque rerum inops, quod ad eumn veſtiẽdum inſtruendum, ornan les à Deo factæ& comparatæ ſint. HaEc autem poteſtas& ius dominij, reman ſit etiam in homine poſt peccatum, ſiquidem hæc homini debetur tionalis excellentiam: huiuſmodi autem natu perdidit homo propter peccatum: peccatum bona naturalia, nec peccando amittit homo imaginem Dei in ani- mo eius naturaliter expreſſam, propter quam potiſſimùm cunctis animalibus præeſſe& dominari dicitur. luuium dixit Deus Noë& fihis eius, Terronv cta animalia terræ,& ſuper omnes volucres ccxli, ſuper terram: omnes p poſt peccatum haberet homo poreſtatem in anim Quid? quod etiam poſt di- eſter ao tremor ſit fuper ci- cum Vvniuerſis quæ mouentur iſces maris manui vestræ traditi ſunt. Et verò, niſi alia, non eſſet lici- ta cuique homini ſylueſtrium animalium venatio& occiſio„ ſicut Ariſtoteles affirmat in primo Politicorum: atqui iuſtum& licitum eſt eiuſmodi animalia capere& occidere,& tan raliter eſt ſunm, prout quiſque vul Peccatum, poteſtas& imperium remanſir in homine. Poſſeſſione& vſu imperij huius S=avirVvR vT Comm.in Gen. Tom. 1. deinceps de t; in vſus ſuos conuertere. quam id quod natu- Ergo DD in ani 8 armandun, dùmque,& animalia,& aliæ res omnes corpora- Propter naturæ ra- ræ dignitatem non enim non deſtruir Ius dominij in Animalia re- manſſit in ho- mine etid paſt peccatum. Geneſ.9. h aher ein rbe9heeRe bueeieeeeeee-e 1 niſſimè arque omnino domina minabatur animalibus homo. Ac nec poſteris ineredibile. & poſt peccatum Adamum, quid ali minum eſſe anima bus,illarum verò ſu ren Poſt peccatum Noëé,& in arcam i ſed etiam ſubiecta& 4. Reg. z. Da. 6. 14. Quomodo a- — nimalia om- nia erùt ſub- iecta& obe- dientia homi- ni ante pecca⸗ tum. 39 4 in animalia dicat lo innocentiæ pleniſſimus erat&e ampliffimus huius dominationis b vſus, miniméque labor minem, vllum erat impe malibus repug cunque hunc cunque Theologi de hoc: runt. Etenim docent fuifſfe homin ſubiecta& obedientia, vt erat pats cCOMMENTAR 10KVM mos-Et quidem ante peccatum& in beato ſiatu il- 3 id eſt rariont ac voluntati ſe 191 nantia. Ho ſocum editis Commentarlis interpretati ſunt,& qui- ioſus aut difficilis: nam nec quantum ad ho- dimentum& difficultas, neque vlaa in ani- cſenſere,& ſcriptis prodidere Parres qui- hoc imperio& dominatu hominis diſputa- j animalia in ſtatu innocentiæ inferior hominis ſuperiori par- rbiecta. Sicut igitur tunc ratio ple- barur ſenſibus& affecbibus, ita do- dando fortalle videretur hoc aliqua eius rei ſigna& argumenta dedit ante Deus. Cunctas enim animantes adducere ad ud fuit qaaàm ſignificare eum principem& do- liumzillius eſſe dominari& imperare animanti- lbiici& ſeruire homini, eiùſque iuſſa capeſſe- etiam, cuiùfque ſpeciei animaſia ducta ſunt ad Hata, vbi non tantùm ei non fuere nocentia, obedientia. Eliſeo& paruere vr ſi in vltionem puerorum qui eum contumeliosè appellauerant,& Daniel fami- liariter, nedum 1 tus eſt. Legimus 8. * nnoxiè cum famelicis leonibus multos dies verſa- Franciſco& Antonio Patauino, piſees, aues, atque alias quaſdam animantes dicto fuiſſe audientes atque obe- .2 dientes. Verùm hoc interfuit inter ſtatum hominis ante peccatum atum, quòd hæc animalium obedientia, ante pecca- tum fuiſſet perpetua,& vt vocant Theologi, ordinaria& ſine mi- raculo,& erga cunctos homines, poſt peccatum autem, extraordi- naria eſt, nec fit ſine magno miraculo& ad breue tempus,& niſt apud quoſdam viros ſanctiſſimos. CAETERVM, habet illud difficulraté quomodo in ſtatu inno- & poſt pecc centiæ animalia humani imperij eſſent capacia, quomodo etiã quæ ferociſſima ſunt, homini tamen obedirent. Neque enim exiſtiman- — 2.„..„* 4 dũ eſt fuiſſe tunc, ac futura faiſſe animalia ratione prædita, vt inter ligerent& quid imperaret homo,& quem admodum imperiu & iuſſa exequi oporteret. nõ enim propter peccatum natura m ells D homi- nissnedum animalium, vlla ex parte mutata eſt. ſed hic nodus duplr citer exolui poteſt. Poſſumus enim exiſtimare, ſumma hominis ſo- lertia, prudentia& induſtria factum eſſe, aut fieri debuiſſe in ſtatu 3 innocentiæ 8 7 A81 8 „VLICune tœe animantes imperio eius ſubiicerentur. Fuiſſet 4 I 1. I. S...... enim in homine excellens animi ſagacitas& ſolertia, perfecta pru- dẽria, ſumma indi cuiuſque animalium ſcientia: nouiſſet vtique homo in cuiuſque animalis: percaluiſſet omnes vias rationéſque ꝗ malia etiam ferociſſima atque ſæuiſſima mitigari, domari,& ſub po⸗ ₰ Iſt . 1. f.. ria abfolutiſſima naturæ proprietatum& moru geniũ& vim uibus ani- teſtatem 4 At d & 4e„anna Kſene Whe li Or etan. tlan zn dil 2 1 ◻ M t mal aumal ie 411 ſ.— 5 z iun — A d onri 3 Kat 4 1 e ee me 8 en 8 3„ an. 2 1 . ¹ AK NGer e 1 A aff en enim A 1 Salncareſ eenenage dominari ſ unea 4 te domm it veinl * 1144 1 4 ½ euke „ A Heſpecici äucue kann 64 a ſueren 4 RRN ico& pf dr nhun e zppelland ein K Dan clcis leom ubostn 4* 2 4 Antomo 1 plh, cto tan watesag r e t üen nmalum Oh ubea,m . 4 8 coloci Moumt goft peccu em, ar raculo& ad tems “ 3 1 üde A B D IN GCGENESIM, I. I B. II I1I. 395 teſtatem hominis ſubiici poſſent. Certiſſimis enim experimentis„ compertum eſt quædam mitigati,& nullo negotio capi atque tra- unſede mi⸗ ctari, vel per ineantationes, vt ſerpentes, ſicut de aſpide traditur tigari iradat Pſalmo 57. vel per ſuccos herbarum, aliéſve potus aut cibos medi- Fünius. catos: hauſto enim hordei ſucco Elephanti ferociam demitigari, auctor eſt Plinius libro octauo. Hac igitur ratione homo in ſtatu in- nocentiæ ſic imperaſſet cunctis animantibus, vt nunc imperat ani- malibus maximè domeſticis& familiaribus vt cani& equo. SoIENDVM autem eſt, quattuor modis effici poſſe, vt animal Quattuor mo quantumuis ſeuum& truculentum cicuretur& ſub poteſtatem& a f h an, vſam hominis redigatur. Primo,vt diximus, per arcanos quoſdã mo- 2 imamui- dos, qui certis quibuſdam verbis& carminibus conſtant,& appel- rigari& ſub- lantur incantationes, vt patet in ſerpẽtibus. Deinde, commutatione iici beminz. cœli,& variatione conſueti victus: Si enim leones in regiones pra- frigidas transferantur,& molliori melioriq́; cibatu alantur atq; ſa- ginentur, paulatim ferocia leonini ingenij remittetur, roburq́;& at- dor, animi minuetur, fiécque pigrior indies& ignauior atque inua- lidior, Præterea, rabiem ſuam& ferociam exuũt aduerſus eos à qui- bus curantur, aluntur& benignè tractantur, quibus non modo ni- hil nocent, ſed cum illis etiam ludant familiariter, eiſqne blandiun- tur: quinimo ab illis ſe verberari pariuntur, cuius rei exem pla in leo- nibus& elephantis permulta mirâque commemorat Plinias libro octauo. Et cum nullum ſit genus animalis infeſtius magiſque ini- micum homini ſerpentibus,& in his aſpide, de qua ſeriptum eſt in cantico Moſis Deuteronomij 32. Venenum afpidum inſanabile: nihilominus tamen narrat Phnius lbro 10. capite 74. miram de quadam aſpide familiariſſimè apud quendam viuente hiſtoriã. Sic ille ſcribit: De aspide miraculum Pbilarcho reddatur: Is enim aucton eſt, 1“.. Mira hiſtorus cum ad menſam cuiuſdam veniens in ugypto aleretun aſtidues enixam da. 4 ſpidis. tulos, quorum ab vno hul ium hoſpitis interremptum illam reuerſcun ad gonſite- tudinem cibi, intellexiſſe culpam,& necem intuliſſe catulo,neu poſtea im te Ctum id reuerſam. Ita Plinius. Poſtremo, tantum poteſt ars,induſtria, & conſuetudo, vt non ſolùm animalia cogantur parere lom ini, ſed ei quoque ad verba, ſinguléſque nutus morem gerere,& imperata facere condocefiant: quinimo etiam picas& pſittacos docuimus hu- mana verba loqui. ALTERA latio qua exiſtimari poteſt fuiſſe in ſtatu innocétic ani malia homini ſubiecta, tota ſfumitur& pendet ex ſingulari quadã er- ga hominem in ſtatu innocentiæ conſtitutũ Dei prouidentia& cu- ra, qua mirabiliter factum eſſet vt animalia non ſolum homininon neaerent, ſed ſubiecta eſſent atque obedirent. Quemadmodũ enim, odhomini tunc nulla res quicquam vel detrimenro, vel moleſtiæ Alerre Poſler, id reterendum eſt ad ſpecialem quandam Dei cuſtodiã 1 Fotectionem, ita quoque de ſubiectione& obedientia cuncta- rumnimantium ſentire oportet. Hanc autem tam ſingularẽ proui- DD 2 dentiam ——— 396 CO MMENTARIORVM dentiam circa animalia exercebat Deus per Angelos, quorum mini. A 41 ſterio fiebat, vt hominis voluntati& imperio, quãtum opus exat ſi- ne impedimento, ſine difficultate,& ſine repugnantia ſubeſſent atq; obtemperarent animalia, Per Angelos enim credimus animätes ad- V ductas eſe ad Adamum vt ſingulis ipſe nomina imponeret,& ad Noë vr eas in arcam illatas ab exitio diluuij vindicaret atque con- ſeruarer. Et quod ad illuſtrandam ſeruorum ſuorum ſanctitatem, cũ ingenti miraculo nonnunquam fecit Deus, vt illis ad voluntatem& 1 ad nutuam obedirent animalia, id fuiſſer in ſtatu innocẽtiæ erga om- neés homines factitatum atque vfitatum. made CAETERVM poſt lapſum Adæ,& naturam humanam illius pri- 1 poſt peccatam mæuæ innocentiæ& iuſtitiæ originalis gratia ſpoliatam, maiorem 3 b 8 dimmutum ſi in wodum hoc imperium hominis in animalia, quantum ad eius en nennpe. vſum& executionem, diminutum at que coanguſtatum eſt: nam& mal. paucis animalium imperare poflumus, nec his ſine magno labore. Hugo de§. Victore in ſuis Annotationibus ſuper Geneſim annota- uit,propter peccatum amiſiſſe hominem dominium in duo genera nimalium, in maxima ſcilicer animalia, vti ſunt Leones, Tigres, bã- b theræ, quo videlicet intelligeret ſe illa excellenti poteſtate domina- b tionisquam à Deo acceperat fuiſſe priuatum: deinde, etiam in mi- nima& viliſſima animalia, veluti ſunt muſcæ, pulices& culices, b que minus quàm maiora illa& ferociora domari poſſunt& imperio noſtro ſubmitti: vt hinc agnoſcerem us quantam in vilitatẽ propter peccatum delapſus& abiectus eſſet homo. Quocirca, Deus vt puni- ret Ægyprios, non miſit aduerſus eos Leones aut Tigres, ſed mul- cas, eyniphes& locuſtas. Elucet nihilominus tamen in hac ipſa Dei animaduerſione& abiectione hominis, mira quædam eius erga ho- minẽ bonitas ac benignitas. Namque vt rectè animaduertit Chryſo- ſtomus homilia 12. in Geneſim, ita Deus hominis imperio ſubtra- xit animalia, vt quæ ad declarandam magis hominis excellentiam poteſtatis quam ad vtilitatem eius pertinebant, vt ſunt magna&ſe- ua animalia, obedientiæ eius ſubduceret; relinqueret autem ea quæ homini vel emolumento, vel adiumento, vel ornamento, vel etiam oblectamento eſſe poterant: cuiuſmodi ſunt oues& boues; canes,& Geueſm, in equi, ſimiæ& pſittaci, atque alia id genus quam plurima. Caietanus d ex eo quod refert Moſes, Deum dixiſſe de homine ‚Praſit vniuerfe b terræ. argumentatur, nullam eſſe partem terræ non ſubiectam homi- nis dominationi: non ex eo tamen concludi poſſe vult, omnem pat- tem terræ eſſe habitabilem vel habitandam eſſe ab homine. Non enim vniuerſa terra cuius aliquis dicitur eſſe dominus, ab eo habi⸗ tatur, ſed partem ipſe habitat, partem relinquit ſerendis frugibis: vineis, arboribus, oleribus, partem paſcuis, partẽ habitationianlm⸗ lium, partem denique nemoribus& ſyluis adrem lignariam.? P. Ciceronem libro ſecundo de Natura deorum benè longa⸗ doct?& eleganti oratione probat Balbus cunctas animantes proptèt men 2 le, Kn nunn 2 1 Snalu grun A m nninal„ I daj 44. 4 Lrun Aloue kn 4 4 1 Co Um etn 6 mnen em don 171 d 11 An, vu lut eulla excelle Tiectari * d tat, einn lant muſca as ki ociora dom iunka emus quand i galltuin 2 * homo. udeun 4cos Leonch W igr t mbilominus umu mkn minis, mira q aneiug que ut tedtet umuuen 1 Deus dot am opeme magis! eictl peruncbad W tmg Wetetz teld ot auten. veno, vel reoto, modi ſant 6 e bobee 4 8. aa“²“ 6 4 3 1 1 rr n 3 4 8„* 1 3 ¹ 3 „ unt 1 4““ 8 4 1 ni 1N GENESIM, LIB. IIII. 397 A nem eſſe generatas, earumq́ue complures ſine hominis rectione& curatione, aut nullo modo eſſe, aut bene eſſe non poſſe. Ar enim, quæret fortaſſe quiſpiam, An in ſtatu innocentiæ non tantùm homo brutis, ſed homo etiam homini dominaturus fuerit? Videtur enim ex hoc loco duci poſſe argumentum ad probandum, hominem in eo ſtatu non imperaturum alij homini, propterea quod Deus declarans imperium quod habiturus eſſet homo- dixit, eum imperaturum pilcibus, auibuús& terreſtribus animalibus: de imperio autem quod habiturus eſſet in homines, nullum verbum fecit, haud dubiè dicturus, ſi quod futurum eſſet in eo ſtatu hominis in homi- nem imperium. Deinde, ratio cur homo dominatur brutis, ea eſt vr ſupra oſtendimus, quod homo ſit rationalis& ad imaginem Dei fa- ctus: at hoc in cunctis hominibus æqualiter inerat: nulla igitur ratio erat cur homo homini imperaret. Ad hæc, ſubiici aliorum imperio, & exalieno iudicio& voluntate pendere, cum ſit contra naturalem libertatis appetitum, non poteſt nõ eſſe homini inuoluntarium, vio- lentum, acerbum, atque odioſum: procul igitur fuiſſet ab illo feliciſ- ſimo ſtatu. His accedit, quòd ſeruitus inter homines nata videtur ex Peccato: namque vt ſcriptum eſt capite nono libri Geneſcos, primus omnium Noëẽ propter peccatum filij ſui Cham, poſteros eius pœna ſeruitutis puniuit:& Euæ in pœnam peccati dictum eſt: Sub viri po- teſtate eris,& ipſe dominabitur tui. Videtur etiam in hac ſententia fuiſſe Auguſtinus, quippe qui libro 19. de Ciuitate Dei capite 15. hoc modo ſcribit: Rationalem fettum ad imaginem ſuam noluit niſi irra- tionalibus dominari, non bominem homini, ſed bominem pecori. Inde primi iusti pastores pecudum magis quam reges hominum conſtituti ſunt: vt etiam ſic inſnuaret Deus quid poſtularet ordo creaturarum,& quid exigat meri- tum peccatorum. Conditio quippe ſeruitutis iure intelligitur impoſita pecca- tori. Proinde nuſqquam Scripturarum legimus ſeruum, antequam hoc voca- bulo Noë iustus peccatum filij vindicaret, nomen itaque istud culpa meruit, non natura. Sic ex Auguſtino. VERVMTA MEN futurum in illo ſtatu innocentiæ fuiſſe quo- rundam hominum in alios homines imperium, nec paucis nec infir- mis rationibus perſuaderi poteſt. Principio, cum in ſtatu illo nume- An in ſtatu innocẽtiæ ho- mo homini dominaret ur- Etiam in ſta- tu innocentiæ alios aliis im- peraturos rosè multiplicandum eſſet genus humanum, cumque natura ſua ho- fuiſe. mo ſit animal ſociabile, id eſt, gaudens ſocierate hominum, amanſq; humanum conuictum& conſuerudinem; meliũſque ſit homini ad omnem vitæ vſum cultúmque, ac iucunditatem viuere in ſocietate, quàm in ſolitudine, proculdubio futura erat tunc hominum cum ho- minibus congregatio& conſociatio:& ne qua perturbatio& con- fuſio in tanta hominum multitudine ineſſet, aliquem in ea ordinem ſuperiorum& inferiorum, regentium alios& ab aliis rectorum, de- nique imperantium& imperata facientium eſſe oportebat: præſer- tim verò cum in illo etiam ſtatu, futuri eſſent alij prudentia& probi- tate præſtantiores aliis, aptioréſque ad regendũ:ergo conſentanenm DD„ erat — 6 e eiß Pbbestäbrnsnie V 1eℳ eehee Ä3eeeeeeeeie ee —— — erat vt illi potius præeſſe CO MMENTARIORVM nt& dominarentur aliis. Deinde, in An= 4 elis ſanctiſſimis, ſapientiſſimis& beatiſſimis conſtat eſſe alios ſu- periores& alios inferiores,& illos quæ agendaà ſunt imperare, hos juſſa eorum exequi. Siquidem inter ordines Angelorum, quatuorà principatus& dominatus excellentia nomen acceperunt, Archange- los dico, Principatus„‚Poteſtates& Dominationes. Daniel præterea capite OAaua.& Zacharias capite ſecundo; inducunt Angelos aliae imperantes aliis. Et verò; negari non poteſt quin eo in ſtatu patres 1 poteſtatem& imperium habituri ſuerint in filios ‚hoc enim natura ipſa poſtulat: mariti quoque in vzores ſuas, affirmante Paulo virum eſſe caput mulieris,& mulierem ex viro& propter virum eſſe factam. Status autem innocentiæ non deſtruebat aut funditus euertebat ſta- tum& ordinem naturæ. Duplex do- V ERVI RM quò breuius& facilius argumenta initio propoſita,& Wouns bo. huic noſtræ opinioni contraria diluamus, ſcire conuenit duplex minis in ho- eſſe dominium hominis, alterum in ſeruos, alterum verò in liberos mane, nune qui ſponte ſua vnum aliquem velmultos elegerunt, à quo velà qui- Ha,e,ohehe. pus ſecundum præſcriptas leges regerentur atque gubernarentut. rale. Duplex autem inter hæc duo genera dominandi animaduertere li- cet diſcrimen. Siquidem imperium in ſeruos, coactum& violen- tum eſt, atque idcirco inuoluntarium& acerbum: in hberos autem 398 voluntarium& iucundum eſt, vtpote ab illis vtilitatis ſuæ cauſa vl- tro electum& aſſumptum. Imperium præterea in ſeruos, totum pla- nè refertur ad bonum& emolumentum dominantis; quaptopter non poteſt non eſſe onero ſum& odioſum ſubditis: Eſt enim contta naturalem hominis appetitum, vt quicquid agit& laborat, non in ſuam ſed in alterius vtilitatem cedat: Imperium verò in liberos re- fertur non ad bonum dominantis ſed ſubditorum, vel potius ad bo- num publicum& commune. In ſtatu igitur innocentiæ alij præfuiſ- ſent aliis, non dominatione ſeruili ſed ciuili, quæ ſcilicet nibil vio- lenti, inuoluntarij,& acerbi miſtum habuiſſet. Ad eum nempe modum tunc imperaſſent homines, quo modo iuſtos viros impeta- re aliis docet Auguſtinus libro decimonono de Ciuitate Dei capi- te decimoquarto. Non enim, inquit, iuti dominandi cupiditate imperam, 3, 2„ 86„,. 3 4.).„ 2, L ſed officio conſulendi, nec principandi ſuperbia, ſed prouidendi miſéricorusn. Hoc naturalis ordo præſoribit, ita Deus hominem condidit. Cur igitur(nam & hoc roget aliquis) non dixit Deus, Dominamini hominibus, ſed animalibus? Hoc videlicet imperium in animalia conuenit cuilibet homini ea ratione vt homo ad imaginem Dei creatus eſt, cunctil⸗ que hominibus æqualiter competit. At verò impetium aliorum ho- minum in alios homines, non cuique homini conuenit, ſed quibuſ- dam tantum certis hominibus: nec illis conuenit quà homines ſunt, ſed propter eorum vel dignitatis, vel potentiæ, vel prudentiæ, Vẽ probitatis excellentiaw. S Eo cur ſubiectio mulieris ſub poreſtatem viri irrogata eſt eia Deo „* dr i) 4 X dean dd enten tcr an⸗ l npern dlae.„ 1 Aia nom. 2* dn, — 2 gdt eſeento n Dnina Son Cka 2 de Aunt un Werlnt m. *** wetunn dcepte teuumekeä ebat aar Mneuen argumeſ t a io none lhamus,* Tondent in ſeruos, 5e hn aüolt 24 cleg ann n Iegerentut ir gadem nera domid Hrumattr n m lerut as adun z. nam Kacet. in ldenr e ad illu Erranlera nam prrtet ai etos nn entum dd ttrrs em um ſal u: Fſteuac Quiccuid atr hdonn 1 58 in: Imperh ümto ſed ſabditt an el paus vri um diirah 1N GENESIM, LIB. IIII. 399 A Deo in pœnam peccati, ſi etiam in ſtatu innocentiæ ſub imperio vi- ri mulier fuiſſet? Ad hoc ita breuiter reſpondendum eſt: Subiectio mulieris ſub viri poteſtatem in ſtatu innocentiæ fuiſſet mulieri vo- luntaria& iucunda, atque omnis expers moleſtiæ: tum quod vir ni- hil imperaſſet mulieri niſi rectum& honeſtum, idque magna cum æquitate& beneuolentia, mulier autem ſua ſponte amaſſet quicquid rectum& æquum eſſet,& quicquid à ſe fieri ratio poſtulaſſet, id fe- ciſſet ipſa voluntarie, libenter, atque gaudenter. Fuiſſet enim in v- troque natura inregras ratio recta, atque ad bonum valdè propenſa voluntas, quo factum eſſet, vt imperium viri mulieri moleſtum& odioſum nequaquam accideret. Poſt peccatum autem euenit vt hæc ſubiectio ſir mulieri inuoluntaria& acerba,& in peccati pœnam ei acciderit: idque duabus de cauſis contingit: tum quod ſepenumero mariti inhumanius& durius quàm par eſt tractant vxores, eis ptæter æquum& bonum imperantes: tum etiam quod mulieres corrupta natura, deprauatâque voluntate, vel propter naturalem quandam le- uitatem ingenij& iracundiam animi, ægrè ferunt regi ſe à viro, eiuſ- que imperio eſſe ſubiectas. Hæc autem prauitas& peruerſitas tam imperantis viri, quam mulieris obedientis, ex peccato nata eſt:& moleſtia quam habet adiunctam, pœna eſt peccati inflicta mulieri: & de hoc genere ſubiectionis locutus eſt Dominus cum dixit Euæ, Sub viri potestate eris,& ipſe dominabitur tui. 6 ERVM concludamus hanc Moſis de imperio hominis in bru- ta doctrinam, adiuncta breui quadam tropologica interpreta- tione, nec inepta nec iniucunda, opinor, futura lectori. Quemadmo- dum homini, quia rationalis eſt, propterea datum eſt imperium in brura, ita pars ſuperior hominis in qua mens& ratio quæ propria hominis eſt, viget, præeſſe& dominari deber parti inferiori, id eſt, ſenſibus& affectibus carnalibus, quos cum aliis animantibus com- munes habemus. Et ſicut Moſes quatuor genera animalium expo- ſuir, quibus homo præeſſe debebat dicens, Præſit piſcibus& volati- libus,& beſtiis,& reptilibus, denique etiam vniuerſæ tercæ: ita ſcire oportet, quatuor eſſe in parte hominis inferiori affectus vi- D tioſos& quaſi ferinos, quos ratio in poteſtate ſua habere debet,& velut quodam ſuæ dominationis frœno aſtrictos tenere& arbitra- tu ſuo regere. Ac per Piſces quidem qui demerſi aquis perperuò viuunt, ſignificatur mollicies carnis& æſtus libidinum: per Aues, immodica gloriæ& honoris cupido: per Reptilia, nimium coa- ceruandi diuirias bonâque terrena ſtudium: per Beſtias& feras, ardens vindictæ& vltionis appetitus,& implacabilis ira atque odium aduerſus eos qui re aliqua nos læſerunt: illud autem Vniuer- ſæque tetræ, denotat omnem ſenſum& affectum carnalem, ter- renâſque cupiditates domare ac rationi ſubiicere oportere, ſicut re- ctè monet Paulus ad Coloſſ. 3. Mortificate, inquit, membra vestra quæ ſunt An in ſlatu innoctt æ Mau lier ſuiſſet ſul⸗ viri poteſtate. Digreßio. Moralis de hominis prin- cipatu,&im- perio in ani- malia. „- —— —————— ———————— — —————— ——— ——— ſunt ſupor terrann. In ſt« tu inno- centiæ affé- clus humani erant in pote- ſtate hominis tr ipliciter. Pulchra ſimi litudo Ari- ſtotelis. 4⁰⁰ COMMENTAKRIORVM tuum, poſt peccatum Adæ facta eſt homini laborioſa, acerba,& odioſa: ante peccatum autem facillima erat, quod in ſtatu innocentia affectus hominis erant in poteſtate eius tripliciter; Primo quidem quantum ad excitationem eorum: non enim commouebamur niſi quando,& vbi volebat& imperabat animus hominis: Deinde, quan- lum ad corum durationem, tandiu enim durabant; quandiu homo volebat, Denique, quantum ad intenſionem& remiſſionem, namque rcmiſſio& intenſio eorum, ex præſcripto& indicio rationis atque er imperio voluntatis pendebat. Et quia his tribus modis deſiere affe- ctus& paſſiones hominis eſſe in poteſtate eius poſt peccatum, idcir- co arduum eſt, magnique laboris eos imperio rationis regere& ſub voluntatis poteſtatem ſubiicere, pro magno enim habetur ſi volun- tas eis repugnet,& quantum poteſt, reprimere eos ac reſtinguere co- netur. Placet mihi ſimilitudo illa qua Ariſtoteles vſus eſt in extremo 1.lib. Ethicorum, oſtendens ita ſe ſe habere huiuſmodi affectus vitio- ſos ad imperium rationis& voluntatis, vt ſe habent membra para. lyrica ad voluntatem hominis mouere ea cupientis, non enim ea uando vult, vel quomodo& quantum vult mouere poteſt. Et ne Iector Ariſtotelis verba deſideret adſcribã ea hoc loco, Planè, inquit, quemadmodum reſaluta corporis membra ſi ad dexteram mouere volueris,? contrario in ſiniſtram deferuntur: ſic quoque in anima contingit: In contra- Hæc autem ſeu caſtigatio ſeu mortificatio affe- A rias enim partes incontinentium appetitiones féruntur. Sed in conporibus quidem, quod prater voluntatem fertur, videmus: in anima non ita videmu: pörtaſſe autem nihilominus in anima eſſe quoque aliquid prater rationem exiſtimandum eſt, quod ei aduerſetur ac reſistat: quod tamen etiam ipſan rationis capaac eſſe poteſt velut eſſe cernimus in viro continenti, atque etiam magis in temperanui ac forti, in quibus einſinodi affectus rationi conſentientes & obedientes ſunt. Sic Ariſtoteles. CAr. 2. Formauit igitur Dominus Deus hominem de limo terræ, VEARS.7. & 8. inſpirauit in faciem eius ſbiraculum DVitæ,& factus eſt homo in animam viuentem. VPRA iam dixerat Moſes, inquit Rupertus capite 10. S libri 2. de Trinitate, quia creauit Deus hominem, ſed non d N xerat, quomodo,& vnde fecit eum, Dixerat quod maſculum& 4 faminam creauit eos: ſed non dixerat quod faminam ferit de A maſculo. Si igitur nihil amplius de creatione eorum dixiſſet, Frte opinati eſſemus ſimul eos eſſe creatos& repentè exortos ſibi muttubs præbuiſſe conſpectus: ficut verbi gratia, de ſöle& luna hodisque inter doctos diuerſ ſententia eſt: aliis dicentibus quod lunam creans Deus, ſtatim henn ogten A/ D. Aer b. K— A unäen Taad an ir 1 1 dn —„d peccunn. Alnpen a untezen Po magnof a ladeui R,epnact e rrind 5 a Aris kos Kacgeklid, La dere à aäh anl, vtle au Dden ouete ca i, nuns antum? ul an gatt. adſcnbi ez! o Dlan rA à⁴det maen nn unue m ns umgt. Jr une Fn ad Mun , ricnus umum 4 dſe e u in. AM umeren in i vrenn, 44 tu mud 4 2 uunn an 1 — 3 7 Deus bomt eInD ) 4 8 f drruculut 4 ndn d 1 Kpet r 99 B 1N 1G6ENESIM, I.L I B. IIII. A oſtenderit ſoli oppoſitam dimidia parte cœli aliis contra aſſerentibus, quod vtrumque vt ſimul fecit, ita& coniunxerit: vt paulatim luna de coniun- ctione ſolis emergeret cum incremento mutuati luminis. Sed ſublata eſt huinſmodi dubitatio hiſtorica Moſis narratione quæ ſic inchoatur, Formauit igitur Dominus Deus hominem de limo terra. Solum- namque maſculum hu⸗ intelligi oportet, quin paulb poſt de maſculo fœæminam eſſe formatam dicet. Atque hoc modo KRupertus: quæ hoc loco ſcribit Moſes de formatione hominis, cum iis quæ ſupra de einſdem condi- tione dixerat, putat eſſe connectanda. Sed nos hoc ipſum Plemius & diſtinctius dicamus. Supra Moſes enarrans opus ſexti, diei ſum- matim, memoraue erat creationem hominis: ea dunraxat mndne ne vt homo pertinebat adopus ſe;ti diei, quo ſcilicet die tam ho quàm animalia terreſtria procreata ſunt. Abſoluta igitur ſex lorum dierum hiſtoria: de integro Moſes creationem hominis tam viri quàm fœminæ ſabtiliter, diſtinctè& accuratè deſeri- bendam ſuſcipit: tum quodi in generatione hominis multa ſanè præclara, eximia& ſin gularia obleuanda& admiranda ſint: tum quod propter hominem precipuè ſcriptio huius libri à Moſe ſuſ- cepta eſſet. QVEMADMODVM aufem cæterarum omnium rerum natu- ralium zita hominis quoque quattuor ſunt cauſæ; Materia, Forma: Efficiens: quas omnes Moſes generationem homfmis il- 1 11113 0 icI riben 9 7) Dominus Deus hom inem. M ateriam:cum ſubdit, De e limo: 4 211A. 1 Formam: cum addit. Inspirauit in faciem eius ſpiraculum viiæ: denique Finem: dicens. I ehus, 261 wm in animam viuentem. Quanquam formam 1 9„ limul& finem hominis ſignificantius& Spreſlius ſupra de- clarauit cum dixit: Factum eſſe hominem ad ima aginem& ſmi⸗ htudinem Dei. Siquidem ea eſt germana& propria forma ho- minis, quæ Dei ſimilitudinem& imaginem gerit; hæc autem eſt anima rarionalis: Finis autem hominfe is eſt vt Dei gr ratia adiu- tus, omnique ſtudio& diligentia ſua contendens, quàm maximè fieri porteſt ſimilis fiat Deo; quod non niſi per viſionem Dei bea- tificam nobis conringit quemadmodum dilectus leſu diſcipulus docuit uos dicens: Scimus quoniam cum apparuerit, ſimiles ei erimus,& videbimus eum ſicuti eſt. OBSERVANDA eſt varietas lectionum huius loci. Nam- que ad verbum Hebraicè& Chaldaice ſic eſt: Finxit Deus h ominen- paluereme terra. Septuaginta Interpretes ita verterunt: E0n t Deus hominem, puluerem accipiens è terra: ſcilicet apetrius explicantes ſen- tentiam lectionis Hebraicæ: hoc enim ſignificat, hominem eſſè fa- ctum puluerem de terra, id eſt, factum eſſe huluereum ſampto puluere ex ipſa terra. Dicitur autem homo puluis è terra: quia primus homo ex paluere& ex terra formatus et: atque ſbectauit Paulus Prioris sepiſtolæ a ad Corinrh. capite timo quinto indicauit: Efficientem quidem dicens, Formaui t igitur Comma in Gen. Tom. 1. E1 5 cuͤm 491 2. Katkuor cauſæ! 2 1015 indlic antur 7,. Moſe. ₰ 1. oan. z. Farietas le- Citonunz. 4 402 COMMENTARIORVM cum dixit, Primus homo de terra terrenus: quibus verbis, vocis Hebrææ A AAR Adam, vim& notionem verbis Græcis expoſuit. Adam enim nomen ductum eſt ex Adama,id eſt, terta, quòd ex terra cor- pus primi hominis confectum ſit à Deo. quocirca Græcè tam à Mercurio Trimegiſto: quam a prilcis poëtls homo appellarus eſt ynyerig id eſt: Terrigena, quaſi è terra generatus Et in cap.7.libri La- pientiæ primus homo duobus epithetis inſignitur: nominatur enim oneric A9] 7paετι αoχ. Latini etiam poetæ appellare ſolent homi. nes, Terrigenas; niſi fortè putet quiſpiam ad fabulam Deucalionis & Pyrrhæ eos allufiſſe. P'RoO verbo Formauit, Hebraicè eſt IA& vaiizer, propriè ſignifi- cans fingere, quod eſt figulorum. Sanctus Auguſt. libro 13. de Ciui- tate Dei capite 24. lectionem huius loci excutiens& expendens; ita locum hunc citat& declarat; Formauit Deus hominem puluenm de terra, quæ quidem ad verbum, vt diximus, eſt lectio Hebraica. Sub- iungit Auguſtinus: Hoc quidem plenius interpretandum putantes di. xerunt: Finxit Deus hominem de limo terræ: quoniam ſuperius dittum fu- rat: Fons aſcendebat de terra,& irrigabat omnem faciem terræ: Vtex hoc limus intelligendus videretur, humore ſcilicet rerräque concretus. Tbi enim hoc dit᷑tum eſt, continuo ſequitur. Formauit Deus hominem puluerem ds terra, ſicut Græci codices habent, vnde in Latinam linguam Scriptura iyſa conuerſa eſt. Verùm Græci codices qui nunc extant non ſic habent vtcitar eos Auguſtinus, ſed eo modo quo ſupra memorauimus. Formauit Deus hominem puluerem accipiens de terra, vel, puluere ſumpta de terra. Deſideratur igitur in citatione KAuguſtini, ſi noſtri codi- ces veri ſunt, illud participium Accipiens. Subdit vero Auguſti- nus: Siue autem, inquit, formauit ſiue finxit, quis ditere voluèrit quod Graæce dicitur eæ dagev, ad rem nihil intereſt: magis temen pro ris dicitur, finæit. Sed ambiguitas viſa eſt deuitanda iis qui formauit, dicere maluerunt: eo quod in Latina lingua illud magis obtinuit conſuetudo, vt dicantur fingere, qui aliquid mendacio ſimulante componunt. Hæc Au- guſtinus. PRso illo de limo terræ, Hebraicè eſt-2ν½ Apbhar, ſignificãs pulue· rem& terram: nec quemlibet puluerem, ſed valdé tenuem ac mi⸗ nutum: vt er multis Scripturæ locis licet cogn oſcere: veluti in ſecũ- do Regum. 23. cap. Comminuit, inquit, in puluerem:& Geneſeos 13. Si quis poteſt hominum numerare puluerem terræ. Nec tantuͤm ſignificat terræ puluerem, ſed etiã auri& argenti, vel cuiuſcũque alterius rei. Nam in Exodi 32. capite, dicitur Moſes puluerem vituli aurei pro- ieciſſe in torrentem. Inducit igitur hoc loco Moſes Deum quati quendam figulum, puluerem vnde facturus erat hominem colle- giſſe& præ paraſſe:& ex eo feciſſe hominem, quemadmodum k- Zulus vas aliquod ficturus comparat materiam ex luto vel argilla. Noſter interpres non puluerem ſed limum verrens, declarare vo- ——8— 4 2 4 1211 lait, materiam ex qua formatum eſt corpus hominis, non fuiſſe rurum — — ——— —,—— —j 4* 3 † 1 8 . 4 1 4 * ,““ Bn . 4 1 8 purum puluerem, quippe qui nimium tenuis& diſſipabilis ſit, nec ſua vi ſolidum aliquod in corpus compingi queat: ſed fuiſſe pulue- rem miſtum cum aqua vel terram limoſam ac cœnoſam, quali nẽ- pè vti ſolent figuli. b. AraVv huius noſtræ originis contemplatio, ſubinde nos ad- monere deberet noſtræ fragilis& caducæ, ac breui perituræ con- ditionis naturæ: quocirca eius rei frequens nobis recordatio in Sa- cris litreris renouatur atque inculcatur. Hoc ipſum more ſuo di- ſertè ac piè tractans Kupertus in capite 20. libri z. de Trinitate: Duo, in quit, à Moſe dicta ſumt, quæ diligenter aduertere operæ pretium eſt. quia videlicet förmauit Deus hominem,& non vndecunque, ſed de limo terræ förmauit. Hoc namque, ſicut dignum eraté perpendentes Momines ſan- cti, bunc ipſum oreatorem ſui, Plaſtem, ſeipſos autem lutum appellauerunt eleganti conſeſſione& lacrymoſa declamatione:& nunc Domine, inquit Iſaias capite fexageſimo quarto. Iu Pater noſter es,& nos lutum: E fi⸗ ctor noſter,& opera manuum tuarum omnes nos. Et apud Hieremiam capite 19. Loquitur idem plaſtes noster Deus, N unquid ſicut figulus iſte non „ 3. e ne A AASrr,/, 2 3, 2 1 4 7. 5 vos in manu mea: ostenderat enim illi figulum facientem opus ſuum ſuper ᷣ̈ 2̈/ 7 ⸗ 5 72 5 7 4 1 4. 8. ₰ 29 8 8 rotam E di/ ipatum oh, inquit; vas quod ipſe faciebatò luto manibus ſuis: conuen/ 27 que fecuit illud, Vas alterum„ ſicut placuerat in oculis eius vt far ceret. 82 ,,.-..—. 2 2 4 2(— 2 Rinc idem qui ſupra dicit Iſaias, Væ qui cõtradicit fictori ſuo, testa de ſamiis „„„....7 ℳæ...* terra. Haæc& illis ſimilia ſciens ille iuris peritus cæleſtis Paulus ait ad Rom. 3 7 Ar en,„. 9 F, 8 9. O homo tu quis es qui reſpondeas Deo? nunquid poteſt figmentum dicere 6, öö... Facere de eoden luto aliud quidem vas in honorem: alind vero in comume- eius& hoc abiccto, faciat aliud vas ſicut placuerit in oculis eius. Sic Posr heac autem ponit hanc quæſtionem Rupertus: eAttamen in quit, ſobrie quærere id eſt, mirari licet cur Deus cum poſſet ruinas Angelo- ri nouis A ſe creatis Angelis reædificare,& totidem quot ceciderunt creare& in cœlum leuaresvt vnius generis eſſet plebs cuncte, omnisq; nobilitas cœleſtis patriæ: cur inquã hsmines alterius naturæ vel conditionis Fécerit, quos repone- ret pro Angelis,& non cunctos aut multos ſimul ſed vni tantummodo de ter- ra plaſmauerii de quo pro pagarentur caterie Ad hanc Ru perti queſtioné ita reſponderi poreſt, hominẽ primò& principaliter non eſſe crea- tũ ad reparandas Angelorũ ruinas: nã etſi nullus cecidiſſer Angelus nihilominus tamẽ creatus eſſet homo: quippe qui rerũ om niũ cor- poraliũ ſit preſtãtiſſimus, qui ſi deeſſe t mũdo, nequaquã is cõpletus & abſolurus cenſeri pofſet. Non enim homo duntaxat eſt ipe quædam rerum naturalium, vti ſunt variæ ſpecies ſtirpium& ani- walium, ſed eſt principalis quidam gradus naturæ. Suat enim tres EE genera 1IN GENESIM, I. 1 B. IIII. 403 5 tzſtio Ru Pe 7 ¼. ———— ——— — 3 4 4 3 4 — ——õ— — 40 8 11 tertius medium ſvtem peratus; quo plet, partim corpo hominem Deus finxer nes terreſtres animantes. ne temperatione ex materia eleme tur, in terram reſoluitur & in terra vitam degit. . Originem ho- —2 mines e terra 2 generales& GCOMMENTARILORVM principales gradus naturæ: vnus& primus ac ſammus, A 8 incorporeæ: alter infimus, naturæ tantum corpores, dignitatis locum tenens, ex vtroque miſtus& qua. dgenus, vnus duntaxat homo& conſiituit& im- reus, partim incorporeus. Cur auté è terra primũ it, eadem ratio fuit, qua finxit è terra om- Namque in corporis humani compoſitio- nrari, plus terræ ineſt quam cu- um elementorum:& cum humanum corpus corrumpi- ‚denique ex terra victum& veſtirum capit, 4 8 aturæ penitu uſque alior HaANC porro ex terra originem hominis, etiam priſci poëtæ ud Gentiles quodammodo intellexerunt. Ouidius certè in i.libro — 1 1 ₰ enam Qenti. Meramorphoſeos antiquiſſimorum Theologorum de generatione bus fuſſe no- kan. De Prome- 7 3 44 theo, poètari gmevkum. 2 Virgilius libr. 6. Aeneidl. Error Aui- Lennæ. Duobus mo- 1-.. dis intelligi „—— Po hominẽ e terra factu. & origine hominis ſententiam his verſibus expreſſit. 7 3 21 2* 7 3 4„. L, Natus homoeſt hiue hHunc diuino ſemine ſecuit „. 8„„ 9 ₰ ½ 1„ 8. ⸗ 4. 6 Ie opifex rerum, mundi meluorts ortgo. 4 n 4 77 4.„„ Siue recens tellus, ſeductaq, nuper ab alto 4 ℳ.„z Aethere, cognati rei inebat ſemina cœli. 2 3 b Quam ſatus Iapeto miſtam flauialibus vndis Finxit in effgiem moderantum cuncta deorum. v- 1* 2.* 77„ Sic modo quæ fuerat rudis,& ſine imaginè tellus. Induitignotas hominis conuerſa figuras. ...11*..„ 1 namne EINXERVNT enim veteres illi poëtæ, Prometheum compe- giſſe corpus hominis ex terra, ignem autem cœleſtem à Diis furatũ 1 Uu⸗ 2 eſſe, quem pro anima in corpus humanum indidit: ad quod a dens Poëta dixit, Ięneus eſt ollis vigor,&; cœl eſtis origo Seminibus.— GRAECI autem promethea vocant: prouidentem; ſagacem& ſapientem. Lucretius quoque libro quinto philoſophiam Epicuri pertractans, homines ab inirio è terra generatos eſſe confirmat. Non eſt diſſimulandus error Auicennæ in tantam progte tis inſcitiam, vt arbitraretur hominem etiam naturaliter, ho ex terra generari poſſe. Verùm nos eius opinionem multis argumen D tis confatauimus in libro octauo eius operis quod de Principis& affectionibus rerum naturalium ante tredecim annos euulgaunimus. CvMautem dicitur corpus primi hominis terra formatum, id quidem poteſt duobus modis intelligi: Vel Deum pro materia cot- poris formandi terram duntaxat ſumpfiſſe, vel terram cum adua miſtam, in qua ipſe tamen poſteâ formas& qualitates cæterorum duorum elementorum ‚aëris inquam& ignis. produxerit corpus enim Adæ non minus quàm omnium noſtrum corpora, e quat- tuor elementis conſtabat, Vel intelligi poteſt, Deũ pro materia cor- poris accepiſſe miſturam quattuor elemétorum, eã tamen Aonmznen voca A r, flIi verlla- dieéque ‿ —— 4e ³ * —*— ——— 2 — — A vocabulo limi, id eſt, terræ& aquæ, quod hæc duo in compoſitione 1NGENESIM, I.IB. IIII. 4⁰5 & temperatione corporis humani ſecundam molem cæteris precel- lant, ſintque ipſis ſenſibus magis conſpicua:at reliqua duo occultio- ra ſunt,& ſicut mole ſunt minora: ita ſunt potentia& efficacitate maiora. Hac enim ratione miſtio reducitur ad quandam æquabilita- tem, cum quorum elementorũ minor eſt vis eorum maior eſt in com- poſitione, materięe portio: quorũ autem eſficacior eſt poteſtas agendi, eorum minor eſt in miſtione woles. Caietanus annotauit, rectè dich. in Scriptura Hebraica, hominem eſſe factum ex puluere, quo videli- Sarer⸗ In cet ſignificetur non eſſe coagmentatum corpus hominis es craſſa& n impura terra, ſed ex tenui& pura, qualis nimirum vocabulo pulueris denotatur. Cum enim corpus hominis eſſe oporteat probè miſtum & exquiſitè temperatum,& item excelſum& erectum, ad vttumque magna terræ tenuitate opus fuit, vt ea cum cæteris elementis benè permiſceri ac temperari poſſet, neue ipſa craſſitudine& grauitate ſua obſtaret corporis rectiradini quam efficit multus& efficax calor materiam ſurſum attrahendo: quæ ſi nimis craſſa& ponderoſa eſſet, vel non in ſublime trahi, vel in excelſo loco ægrè& cum periculo corporis teneri poſſet. SVNT qui putant, præter quatuor elementa, aliquid etiam ex An in ceompo quinta eſſentia id eſt, ex natura cœleſti venire in cõpoſitionẽ huma- fitionem cor- ni corporis:& hoc ſenſentvelut mediũ quoddã vinculum, per quod Dena adnan incorporeus& immortalis animus cum terreno ac mortali corpore ex natura cæ copuletur atque colligetur:aliter enim ſi res eſſet, nulla videretur eſ- lest.. ſe proportio& conuenientia inter corpus& animam rationalem. Et illam quidem materiam cœleſtem exiſtimant iſti ſecum ferre ani- mum, cum per mortem è corpore demigrare cogitur,& in ea pœ- nas apud inferos luere ſceleribus ſuis promeritas. Illam porrò ma- teriam vocabulo neſcio cuius lucis appellant& adornant. Verùm hec vt falſa& ſanæ doctrinæ contraria damnant Theologi, Philoſophi verò etiam derident vt pueriles nugas& amiles fabulas. Cum enim cœleſtis ſubſtantia ſit planè incorruptibilis nihil ex ea decerpi& de- ſecari, neque cũ aliis elementis permiſceri, aut in rei patibilis& mor- talis compoſitione adhiberi poteſt. Siquidem miſtio non ſit, auctore Ariſtotele, niſi alteratis& corruptis aliquatenus his quæ miſcentur.* Appellat quidem Ariſtorteles libro ſecundo de Gener. Animal. cap. 3. ſpiritum& calorem qui eſt in animantibus, cœle- ſtem, non tamen natura ipſa, ſed quadam propor- tione& ſimilitudine: habet enim proprie- tates quaſdam& effectus calori ſyde- rum, ratione quadam re- ſpondentes. * EE 3 DISPV 8* cCOMMENTARIORVM 406 — — p I A PV T 4 T.10D E EO R M A. tione& præſtantia humani carporus. „5 9.&. I rERVH, quo planidùs intelligatur quàm aptè& decenter, 1 quantoque artificio& ſapientia opificis Dei, conformario hu- mani corporis deſignata& perfecta ſit, libet hoc loco nonnullas hac de re quæſtiones diſceptare. QYV AEͤSA TIO I. An Deus homini dederit corpus naturæ eius, dignitati& præſtantiæ aptum atque conueniens. 5. ◻ — 2 — 9 2 1 —⸗ —₰ 8* 2 —₰ — A⸗ ◻ — — 4 2 — 2 — - ◻½ 6d — — —₰ —. — 0◻ ᷣ8 — ed 1— 0 G2 — — ◻ 8 — S — telligendo, quemadmodum ſcribit Ariſtoteles 1.libro de anima tent. 46.ira cœlum motu corporali in orbem verfatur. Dein de, nobilifſims formæ debebatur corpus nobiliſſimum, ſed humanus animus eſt for⸗ marum omnium nobiliſſimus, ergo corpus eius omnium corporum oportebat eſſe nobiliſſimum. Cœleſte autem corpus quatuor rebus dignitate præſtat omnibus aliis corporibus: quia eſt incorrupti- bile: quia eſt cauſa vniuerſalis omnium, quia circulari motu petpe- tuò circumagitur: denique propter cœleſtem lucem. Nec vero hu⸗ manum corpus Accœleſti duntaxat corpore dignitate vincitur, ſe multis etiam rebus, corporibus cæterarum animantium infetins videtur. Primò quidem perfectione ſenſuum exteriorum; acutlot enim aquilæ eſt viſus; acrior vulpi& talpæ auditus; cani lagacict odoratus, gallinæ exquiſitior guſtarus, quippe quæ ſine ſucci ex- „.... 4 Mdion VS preſſione ſtatim quæ roſtro vel leuiſſimè tetigerit, digna indignaye 84 2 — E vHgS-⸗ 6 Nee ſentit vt vel eſitet vel reſpuat: quinetiam limaces oſtreàt tiore tactus pollere ſenſu arbitratur Iulius Scaliger in O ſcripſit aduerſus Cardanum exercitatione 247. Namque VI ſentit defectus neruus quàm cute obductus, ita citius hæ len animantes, quæ tenuiore quàm homo cute operiuntur, neceſſé ci argumenti enim vis& fundamentum eſt in analogia medij: Déinas; corporis robore tauris cedit homo; proceritate elephantis; 1 4 q⁸*ο 8 pere quod 2 — cd * — 662 4 —— „—— — — 8 4 m e 2* 4, N 4 4* J 8 An n num 1 » cei 9 . er . Kiel A 8ν 4* 1 e les el'cenn AA⁴ D0 u e m 21n. IN GENESIM, LI B. IIII. 407 A gæuitate coruis: velocitate tigribus. Quid, quod aliorum anima- lium corpora naturalibus operta ſunt tegumentis, vel pilis, vel co- riis: vel teſtis, vel ſquamis: naturalibus item inſtructa& munita ſunt armis& præ ſidiis: quædam armara ſuut cornibus, alia vel vnguibus, vel dentibus, vel ſpinis, vel aculeis: quibus& ſe tueri,& hoſtes ſuos ferire ac profligare queant: ſoli homini corpus nudum& iner- me,& ad oppugnandum, æquè atque propugnandum, imbecillum& inualidum eſt datum. Ar enim vero, ſine dubitatione vlla credendum& dicendum eſt, corpus humanum, aptiſſimum& de entiſſimum patutæ hominis à Deo eſſe fabricatum. Et enim, quanto verius de homine exiſtimarte par eſt, id quod de quibuſlibet rebu⸗ naturalibus dixit Ariſtoteles Deum,& naturam in otanibus rebus ſernper ex his que fieri poſſunt, quod melius eſt facere:& vt quodque aptum eſt optimè fieri, ſic eſſe factum à natura, nec poſſe quicquam melius ſieri, quàm ab ipſa natu- ra non impedita factum ſit. Oportebat autem corpus hominis tale fieri, vt eſſet capax ſenſuum, ſiquidem cùm anima rationalis creanda eſſet nuda& expers omnis ſcientiæ, eam que deberet ipſa per ſenſus aucupari& acquirere: neceſſe fuit corpus hominis omnibus ſenſibus inſtructum& ornatum eſſe. Omnium verò ſenſaũ quaſi fundamen- tum eſt tactus, qui in quadam mediocritate& æqualitemperatione Primarum qualitatum eſt conſtitutus: Quemadmodum igitur ſenſus tactus, ita& alij ſenſus qui ab eo diuelli nequeũt, nifi in corpore pa- tibili& mortali eſſe non poſſunt. Ex quo apparet, cum ſubſtantia cœ- leſtis omnino expers ſit primarum qualitatum, ſitqae penitus impa- tibilis& immortalis, ideo que ſenſuũ minimè capax;ex ea corpus ho- minis coagmentari non potuiſſe. S. Bonauentura in ſecundo Senten- tiarum diſtinct. 17.art. z. non fuiſſe conueniens humanũ corpus con- ſtare materia cœleſti, multis rationibus probat, ſiue homo conſide- retur in ordine ad Deum, ſiue ad Angelos, ſiue ad creaturas corpora- les, ſiue ad vniuerſum, Gue in ordine ad ſeipſum. Quamuis autem cor- pus hominis ſuapte natura mortale eſſert huic tamé mortalitatis de- fectui occurrerat Deus dono immortalitatis, quo Adam muvitus ſi non peccaſſet, lõgiſſimo& beatiſſimo æuo in tefris, fruẽs poſteà mor- tis nefcius in cœleſtem& æternam vità& fœlicitaté tranflatus efſer. EssE autem corpus bominis longè præſtantius corporibus alio- rum animalium, tribus ex rebus liquidò cerni& iudicari poteft. Principio, hoc manifeſtè indicat recta humani corporis ſpecies& figura, cum cæterarum animantium prona ſint& in terram depreſſa eorpora. KRectitudinis autem humani corporis triplex cauſa eſt, Ef- ficiens quidem, eſt abundantia caloris quo pollet vis illa in ſemine virili reſidens, quæ corpus humanum tanta ſolertia architeckatur, tä- tadue arte membratim fingit ac figurat. Materia eſt valde mollis& delicatatemperies eius materiæ ex qua conflatur corpus humanum. denique Finis ſeu vfus eius rectitudinis, quadruplex eſt, Primus, quòd Præ fidtia hu- manz corpo- 4 ½ ½e 02&ẽ, Senſui quaſi omnium fun— damentu eſt taCt us. C ur cor pus homints ex cæ‿εle 4 M'té as ria fieri non Lotuerst eX Bonauètura. Corpus huma num præſtan- ttus eſſe cor- poribus*- nium anima lium. ITriplex cauſa cur corpus hu manit ſit ere- CKlum. 3 4 8 1 6 4 6* . 1 COMMENTARIORVM aud functiones ſenſuum exteriorum qui ferè vigent in capite, me. A miniſtrari queant:non enim vt ceeris anichalidos ſic homini propter cibum& potum modò& Ptelcmtie tandu vü Cduſerar rionem ſenſus aſſignati ſunt, ſed præcipuè a comparandam ſcien- tiam omnium rerum, præſertim veròo cœleſtium, quarum ſcilicet contemplatione prouehitur humanus animus ad ipſius Dei rerum- que diuinarum cognitionem: quocirca congruum fuit, vt ſenſus maximè vetò auditus& viſus, qui præter cæteros cognoſcendis rebus adminiculo& adiumento ſunt, eſſent in loco excelſo& ad cœ- lu erecto. Alter vſus rectitudinis humani corporis, pertiner ad maio- rem perfectionem ſenſuum interiorum, qui materiam ad intelli- gendum proximè ſubminiſtrant humanæ menti: hi autem ſenſus, ſi caput hominis depreſſum efſet in terram, nimis craſſi, hebetes,& tardi fuiſſent. Tertius vſus continet innumerabiles manuum com- moditates, quibus careret humana vita, firecto corpore nonfaillet homo. Sienim prono corpote eſſet, vti eum manibus ad ingredien. um modo aliorum animalium neceſſé foret: quapropier tot tam. due præclaræ manuum vtilita 1 1— homini non potyuiſſent accidere. Quartus vſus ſpectat ad forman- dum ſermonem: Si enim homo ad ſimilitudinem animalium curvo 4⁰8⁸ 17 8 lius ad irem nimis dura, craſſàque labia: non igitar humanum ſermonem& orationem, qua ſecundum mentem nihil me ceſſum eſtfingere potuiſſet. SEc-vnbpoloco, præſtantia humani corporis æſtimari poteſt er . præſtantia ſenſuum tam interiorum quàm exteriorum. Interiotes a pello ſenſus, ipſum ſenſum communem& vim imaginandi, memo- . G...5 1 D. ſ. riam item ac reminiſcentiam, denique quam in animalibus hiloſo· Ireas omnia Ani- Phi vocant æſtimatiuam, in homine autem cogitatiuam, ſupremal 5A e NA*⁵ ſenſuu 4. ¹ 8 ap Arerlor 2um Szaterio⸗ nimirum omnium facultatum ſentiendum. Senſus autem interlores 4 3... rum quam eſſe perfectiores in homine quam in anim alibus, extra côtrouetfiam exierioru pra eſt. Nam& vis imaginandi potentior in vo eſt& efficacior,& me- ſantia vin moria firmior atque capacior,& poteſtas reminiſcendi nulli anima ab homine 1 1.. iratimasTano num concelſa, iplaque VI18 cogitandi ſeu qux dictur cogitatiua; atl 4 1— 4 41 2 H⸗ —„. 6 iare AIn? quædam particularis eſt,& ab Ariſtotele nonnuquam intelleus ap cb — — — 2 1 4 4 1.**.. 2... 14 r 4 pellatur. Quid plura: ipſe appetitus animcæx ſentientis licet pet ie S. 41 4, 4 huwhals * 1— 5 1 5 4 44 p 1* 4 † A z 8 Ltamen G dodammodo rationalls cum Tratlonls ₰ . 1*— ₰-—. 1 irrationalis, 1 ... 1... 1 1 ereſtacll- imperij& moderationis capax ſit; ideoque plurin arum ac præltaln 2752133 e 4 ₰ 4 1 1 Notabulss do* metlam 4 2 4 4—.—. 4 4 2 5„.. 4—— 4 fun 1! ſimarum virtutum ſedes exiflat. Quemadmodu autem femtunme T ¼ Kanetto curca 2 „—-. 1 AASSAr—— 8..“„ muine* †3( le æᷣſtantia cæteræ aniwantes vincantur ab homine; k⸗ 11 4 7 11 11 alla quam 1n l 2 8 ADPE.- 8— 1 praæſtantiam Exteriotu p 4 K fenſuum ab demonſtrari& probari poteſt, adhibira diſtinction. 1 1 110 —=q T 1 1— 81 1162 1... 1 4 3 4*13 472510 ele Ber eer— 1. 4 1..vEe! 2tlaà brOo ſ.Gdꝝ Generationle animalium cap. I. tradit Ariſtoteleszexce e rradiia. nint 62, 1 4 P erfione “— a— 5„ 5 1. 12 A* E 10II cuinfqus ſenſus duabus ex rebus æſtimari polle, velex PeiCep. .... 4..[an 1 823 2 1„„— 1. 3 8„ 4 1— DII Lel len libalis) VI CX iudicio eiuſdem Lel. In perceptionse 5 1* 1 91ʃ 9 — V perſen. e 8 unka uum durDan tc ca da fu t 3 her e cogrul kellenri Haaloth J en wnnneran 4 4 uIAI . 1 6 1 Anlntab Aim 4 44 Ak n Inrerh „guamet rm. keech 1 8 Tiem 63 4 a 24* 4 4 84 4 n 1 4 0 — 2 . . 1 IN GENESIM, A bilis ſenſus vnius animalis quattuor modis vincere poteſt ſenſum L I B. IIII. 409 eiuſdẽ rationis qui eſt in alio animali, vt viſus viſum, auditus andirũ. Primo ſi rem ſenſibilẽ celerius, rum ſi lõginquius percipiat, deinde ſi minutiora& tenuiora ſenſiſia comprehendat, denique ſi vehemẽ- tius& exuperantius ſenſile nulla ſui offenſione aut difficultate ca- piat& ſuſtineat: atque his quatuor modis viſus aquilæ ſuperat vi- ſum aliorum animaliam: nec inficiari poſſumus hominem hac ra- tione multis ſenſibus vinci ab animalibus, Verùm altera excellen- tia ſenſus in diiudicatione rerum ſenſilium, earmque differentiis ras animantes. TERTIO loco perſpicuè cognoſcitur excellentia humani cor- Poris ex præſtantia temperamenti ſeu vt vulgòè appellant comple- xionis: quod quidem in homine cæterorum animalium corporibus propius accedit ad æqualitarem& ad mediocritatem; longiuſq; re- motum eſt ab exceſſu primarum qualitatum, cùm aliorum anima- ium corpora vel nimis terrea ſint vel nimis a re naturalia indumenta& arma vti habent animalia: im perfectamn, arguat corporis eorum conſtitutionem: nam iſtiuſmodi proueniüt gua terreſtris ve! aqueæ marteriæ copia. Nec vero decebar, eſt tam multiplex& m ultiforme ingenium,& cui pro varietate regionum(nam totius orbis terrarum ſpectator& habita- eX mag homlnls.culus tor atque cultor eſſe debebat) varios eſſe mores variam rarionem eſſe oporrebat, vnum aliquem ce ctus, veſtitus,& armorum modum naturaliter habere ſicut habent animalia. Sed eorum omnium vice quæ naturaliter non habet ho- mo habent autem animalia, Deus homini duas res dedit, Rationem & Manum:vt per illam, omnia quæ homini ex vſu eſſent furura, ex- D cogitare& adinuenire, per hanc, eadem conficere ſibique com para- re facile poſſet. quea. Quo fit, vt habe- ue victus rtum& immurabilé vi- SED ne longius faciam, concludam hunc locũ, appoſitis duabus luculentiſſimis ſententiis, altera Senecæ,& altera Lactan hoc ipſum quod docuimus mirificè illuſtrabitur. Senec reprehendens, qui de natura& De gnè tractatus ſit homo, tij, quibus aigitur eos 0 quæruntur, quod ab his mali- aut certè minus liberaliter& benig animalia, in 29. c. lib.z. de Beneficiis hoc modo ſcribit: v qui ſunt diuinorun munerum aſtimatores. quæruntur quod non magn ceruos, leuitate aues, impetu? damis, denſior vrſis, mollior Comm. in Gen. Tom. 1. ne quàm — 11 8n de quam ini- . Et quidem profeſſi ſapientiam, itudine corporis æquemus elephantes: volocitate 2 dentia. auros: quod ſolidior ſit cutis belluis, deceutior fibris: quod fagacitate aos narium ca e Uinan!, quod omnibus exploratè diſtinctéque cognoſcendis atque diſcernendis poſita eſt:& hac ratione cenſemus hominem anteite ſenſihus cære- toscitius& longinquius colores etiam minntos& exiles cernat aquila,& odores ſentiat vultur, homo tamen omnem varietatem, omnesq́; differentias colorum, ſiue in lapidibus illi ſinr, fiue in metallis, ſiue in herbis& floribus aliiſue quibuſlibet in rebus diſtinctius certiùſque viſu dignoſcet. Excellentia temperamenti cor poris hu- manzs. Vice omnium quæ habèt a- nimalia, Deus homani dedit rationen& manus. Præclara, ẽn- Lentia Senecæ de Pvuina pro —-— - 3* 4 4 1 1 1 8 8 3 1 4 — 4 4 41⁰ quod acie luminum aquilæ, tate, Et cum quadam ne uadém— vires pares animalibus habeamus: ex diuerſis ac deſſiden- tem ibus bonis hominem non ri deos querimoniam iutiunl, quod non bona valetudo& virtus inex- — 2 8 4 2 37.„„,. data ſit: quod n0 futuri ſcientia. Dix ſibi temperant, quin eo vſe ntia prouebantun vt naturam oderint: quod infra Deos ſumus æqno illis ſtetimus. Quanto ſdtilts eſt ad contemplationem tot tan. tes noſt .7 ⸗ pu gnabilis 4— que 4 qud toriunque benefiwiorum Teuent rimo domicilio voluerunt ea animalia comparat nobi negatum eſt, dari non potuE 440 An? Mad Tib² lt C O corporum 8 impude Inon in 2 «. 8 7 2 3 lia ſüb iugumn mif mortale non ſub nutu nostro poſitum. Tot Virtutes accepimus. , n denique, cui nibll 4 . 7. and: CoItA qudtd 10014 „s velociorem, Juaru deni que frugum tantum opum 8* zum. Circumeas licet cunẽta. MMENTARILORVM ſbario ætatis corui, multa animalia nandi facili. 4 3 6 4„ 4 4 4 A2,r coire quidem in idem natura patiatur, vt velocita- eſſe compoſitum, iniuriam vocam:& in negligen. —₰ ,& agere gratias quod nos in hoo pulcher. 2 2₰ 1„ 7 ree f„4 4 2, 6 4 ſecundas ſortii 1, quod terrenis præfecerunt. Aliquw quorum poteſtus penes nos eſt? Quicquid nobi . Aν A,,,.„ t. Proinde quiſquis es iniquus æſtimator ſorius —õ ribuerit parens noster: quanto valentiora an. ſerimus, quanto velociora conſéquamur, quam nlul ſſt tot artes, ani- non eodem quo intendit momento peruium e Hae. m poſt. multa ſccula ſuturos cur ¹M antecedit: tantum 7. tantum rerum aliarum ſuper alias ace ruata & quia nihil, totum inuenies quod eſſe te mal- 7.... les, ex omnibus ſingula excerpas quæ tib³ dari velles. Ita bene æſtimata natu- . ⁵ minus p Lactanti 65- tentia, de per-;, 7 75 fectione bu- 0 mani corporis, A 4 7 ... 7.„.. indul gentia, conſiteari neceſſe eſt, in deliciis te illi fuiſſe. ec Seneca, non 7*..„ 8 1 3„ 4.—* rofecto verè ac ſapienter, quàm eleganter ac dilerte. VERVH, nec verborum elegantia, nec grauitate ſententiarum inferiora cenſeo quidem tractans argumentum in libro de opif-( Diſertißima cio Dei diſputat Lactantius. Ego de multis pauca, velut delibanda 2 2.§ðℳ 7 mini arti ſex ille F 75 2 ½ enerh! 11 7 3 e ige⸗ 7 p ſe Pai eret 194 4⁰ 60 eſjegeneraà 05 uld ſe intelligentia 5 Ipſe lectori, hoc loco adſcribam. Sic igitur ille cap. 2. ſcribit: Dedit inquit 3 3 9 27 7ᷣ 27 2 noſter ac parens Deus ſenſunz atque ralionem, vt ex eo enſus ac ratiu eſt. Cateris animantibus, quoniam rationalem iſtam vitam non gttrilhuit Ous madmodum tamen vita eorum tutior eſſet ante prouidi Omnes enim 4 ſrigora. ſuſtinene ſua propria nu- 3 „ 9 eu z 1, 7 3 27 3 7,„ 9 1 4 GOQb2 2. 7 71 gimenta conſtitait:ꝰt aut naturalibus telis reępugnéent prtioribus, Aut qus 8 — 8 — — — — 2 ferr.— 5 8 1 2 4* 7 5. 1 4 34„.—„].—. 2. 38 8 4 1. 0„„ ⸗/ ſun! imbecilliora, ſub Krahan! e perlcults pernicttate fugsendz: dul qudſt 5 4 ₰ C ₰ 22, e pe e],„,„ ⸗„ A Vertolt] 1 oele tä te indigent„ 41 u ſe protegdnt Allt latibulis ſepid 2 211 2 77] ur, 1, 24 3 ſ7, 11 1 4 8 4„; 9] 2 4 1. 7 71⸗ te Allk eorlin, ds IPliꝛteis Leut lts zu Fubllane uls De⁴ſd ſunt„ Vel lſſ MlrA. 4 1* 4 gulis,vel ir bun adunci ungues nallig, munimentum ad tutelam ſui deeſt. Si quà Verl in pradam maioribus coqunt, ne amen ſtirps eorum funditus interitet, am I eam ſunt relegataã regionem vbi maiora eſſe non poſſunt, aut acceperunt Vbe- remn generandi fœcunditatem, vt& beſtiis quæ ſanguine auntur viclus ſup⸗ 4. 4. peteret erc illis:& illatam tamen cladem ad conſeruationei geue ris mul 2 7.., fuperaret. Hominem dutem, ratione conceſſa& virtuté Fe 8 iean atqua cloqusndi data, ebrum qud bateris amimantibus attributa ſunt, felu expertem, Et quia ſapientia reddere poterat quæ illz natura conditis ſa z 4 , I e tuts Iſa 4 2. 7. 4.† 5 8 4„ 4 1 2. † 5) 3.. tructa Cornlwus. Juls u ſdlem zn ore ariund ſunt gdentes, aut lu Peal — 44 1 den Luxr mnn 49 4 n na 4 4 Iuxn arn 7 um Dan den 1 t, ſunn eM 4 4n 3 [(m alirh a h 74 9 am ciegu tlem. — ** — ä* * — — quam iſti, qui ſo pecudes natos eſſe maluerint: Quos hi Deus in ea fortè con- uerterit animalia, quorum fottem præferunt IN GENESIM, L I B. IIII. A gaſſet, ſtatuit nudum& inermem, quia& ingenio poterat armari& ratio- 411 „.— K.„. 5.„, 4 1 4 ne veſtiri. Ea vero ipſâ quæ mutis data& homini denegata ſunt, quam mi- rabiliter homini ad pulchritudinemn faciant, exprimi non poteſt. Nam ſi 2 2. 1„. 3. 5.„„ 4* 5 homini feęrinos dentes aut cornuæa, aut vnpulan, 6x△4 at candam, aut vari coloris .,„—]„5 2 ℳ54 77, 5 72 pilos addidiſſet, quis non ſentit quaàm turpe animal eſſet futurum, ſicut mu- 4* 3 4.—„25.,. 4 4⸗„„— ta, ſi nuda& inermia fingerentur? Quibis ſi detrahas velin * aur alem ſui cor- poris veſtem, vel ea quibus ex ſe armanrur, nec ſpecioſa poterunt eſſe nec in- ta:vt mirabiliter/ ĩ vtilitatem cogites, inſtructa, ſi ſpeciem, ornata videantur: ..„. 8 adéo miro modo conſentit vtilitas cum decore. Hominem verd quèi ater- num animal atque immortale fingebat, non prinſecus vt catera, ſed interius armauit, nes munimentu 3 2 n eius in orpore ſed in auimo poſait, quoniam ſa- —. 4 3„.„ B peruacuum ſuit, cum illi quod erat maximum tribuiſſet, corporalibus cum tegere munimentis, cum praſertim pulohritudinem hHumani corporis impe- dirent. Et capite ſequenti. Denique cum& corporis non magni homo,& exiguarum virium& valetudinis ſit infitmæ, tamen quoniann id quod eſt, maius accepit,& inſtructior eſt cæteris animalibus,& ornatior. Nam cumn fragilis imbecilliſque naſcatur, tamen& à mutis animalibus tutus eſt, e&& ea — omnia qu firmiora naſcuntur, etiam ſi vim cœli furtiter patiuntur, ab homi- 1 e.„ ☛ 2 4 3 4 7 7 6 7. 4 e tamen, tuta ſe non poſſunt. li 2/11. DOt Plus H0 —₰ ₰ 8. tura mutis, Juonua 4 — i confẽrat ratio, quam na- 8 17 ⸗. 3* 2* m in illis nec magnitudo virium, neque firrita⸗ corpo- . 3 3 1„ 2 X 7..—— rus&icere poteſt quo minus aut opprimantur à nobis, aut noßtræ ſubietta ſint 7„, 7 2 8 7 4 2 poteſtati. Potéſtne igitur aliquis, cum videat etiam boues aut vnaccas aut equos *.22 4 /7,*/ 3₰%⸗. 4,„.. 4 3 euin immaniſſimis corporibus ſeruire homini, quæri de opifice rerum Deoo 42 „2 9. 71 7 7 4 F 5. 84 0 74 AI. 2 ᷣ I 2* 7. 1 F ₰ C qudd modicas vires, quod paruum corpus accepit, nec beneficia in ſe diuina Pro merito aſtimat, quod oſt ingrati, ant(νt verius lo quamur) inſani Melius gitun plato⸗vt hos(oredo) ingratos reſelleret, natura gratias egit quod ho- uod& ipſum quale ſit, non eſt huins materiæ ponderare. Quanto melius& fanius, qui ſentit conditionem hominis eſſe meliorem- .,. æ: iam pro 2r cupiant re- „„7 ₰* 4 6, 2 1& 4„ 0. migrare, magniſque clamoribus conditionem priſtinam flagitent, quia non eſt tanti robur ac jfirmitas corporis, vt Ncoio linguæ ca reas: aut auium per acrem libera diſcurſatio, vt manibus indigeas: plus enim manus praſtant quàm leuitas. vſuſq pennarumplus lingua quam totius cor- poris förtitudo. Quæ igitur ameniia 75 ea praferre quæ ſi daua ſint acci- pere datrectes? Hæc Lactantius. * ſſe 1 S Angelos non COMMENTARIORKRVM 9 1ES IIOo 1. — Num aliqua ex parte Angeli concurrerint ad procreationem hominis. ‿ E creatione quidem animæ rationalis, nullo modo da- bitandum eſt eam non potuiſſe ab Angelis profteiſci. 55 8 3 Cum enim animus hominis ſit immaterialis& immor- Atalis, nec aliter quam ex nihilo, nec ab alio, niſi à Deo creari poteſt. Creare enim rem vllam, vt docet Auguſtinus cap. 1. libri 9. de Geneſi ad litteram tam nullus Angelus poteſt, quàm nec ſe ipſum. De corpore autem primi hominis, num ad eius formatio- nem operam fuam Angeli contulerint„propterea videtur in quæ- ſtionem vocari poſſe. quod om nis materia& creatura corporalis, auctore Auguſtino capit. 24 libri 8. ge Geneſi ad litteram, Angelo- rum voluntati& imperio ſubiecta ſit:& quemadmodum ipſi cot- ſibique aſſum pſerunt, vt in his appa- mi hominis fingere& figurate po- pora humana ſæpe formarunt rerent hominibussita corpus pri tuerunt. VERVMTAMEN, proculdubio dicendũ eſt, cor pus primi ho- fuiſje effecio- minis nec ab Angelis formatum eſſe, nec formari potuiſſe: ſiquidem humann. „5 ₰ 765 cero* Angeli cum ſint mncorporei, nullam vim& poteſtatem habent per ſe generandi rem aliquam corpoream, niſi tant uùm miniſtrando, ad- hibendo,& inuicem coaptando cauſas naturales per quas cotpota naturalia generari poſſunt, eo ſcilicet modo quo agricola ſegetes creare& vinum generare: medicus itẽ propulſare morbos& ſanita- tem efficere dicitur. His enim exemplis ad idem confirmandum vii. tur Auguſtinas in cap. 15. lib. 9. de Geneſi ad litteram: quo loco afft- matè dicit, neq; corpus Euæ ex coſta Adami, nec ip ſius Adami cot- pus ex puluere terræ Angelorum poteltate formatum eſſe, quan- quam inibi non negat Auguſtinus aliquod miniſterium in forma- tione corporis Adami vel Euæ Angelos exhibere potuiſſe: quale au- tem fuerit illud miniſterium, quis audeat, inquit, affſirmare? 81 igitan Angelus nõ poteſt corpus aliquod generare, niſi per naturales cau- mäs ſas generatrices& effectrices: cauſa autẽé naturalis efficiés& form corpus hum anum eſt vis illa mirabilis reſidens in ſemine virili,quã in ſcholis vocant virtutem formatiuam: hæc autem ante generatio- nem primi hominis nulla fuit, quæ ab Angelis adhiberi poſſet con- itur ergo, corpus primi hominis ab Angelis non potuiſſe formari oN tamen negauerim, potuiſſe Angelos ad eius corporis fot- mationem aliquid miniſtrare: ſed quod illud, aut quale fuit miniſte⸗ rium, Non audet quicquam ſtatuere Auguſtinus: ſed alij audentio- res non dubitant dicere, collegiſſe puluerem, Angelos compegil- ſe materiam, eam que in ſpeciem& ſimilitudinem humani corporis contot 8 2 * 4* 5 8 1 4 4 , guch 2dum 1 48* a room C 21 L .„ r ullew 4— olch“ 8 a 1 trun,onh tan rn o cuht aluat deLbee d woch a peu 1us ué ptopal Holdel 42 1 3 2 4 0 4„ 1* 1 B ,— 4. 9 * 2 4 3 *„ 8 3 46 u“ 1uti nat „* 8 e 1 — 4 —“— 2* „, 4* 440 84 4 8 1 8 2fI D0 1n. “ 1. 48 1 8 11 ente 1 Nol . Aarel O 4 8„ e 1* cll 8 aoech 21 8₰ 4 ee 4 4„AE, 2 1 A 0 D 8 1N GENESIM, LI B. IIII. 413 conformaſſe arque ſiguraſſe: quam materiam humana ſpecie figura- tam, Deum animaſſe ac viuificaſſe inſpirando in eam animum ra- tionalem. Sed vt ita factum ſit, non eſt purandum tamen ſimulacrum illud corporis humani fictum& formatum ab Angelis, verè corpus humanum fuiſſe: non enim in eo erat talis miſtio elementorum, ta- léque temperamentum quale corporis humani eſſe oportet: nec ha- bebat carnes, oſſa, neruos, viſcera, nec calorem naturalem„nec ſpiri- tus animales& vitales, ſine quibus rebus corpus humanum conſta- re non porteſt. Quod ſi anima per mortem à corpore digreſſa, corpus quod remanet non eſt verè corpus hominis, ſed tantum æquiuocè, cum tamen ſubſtantiam carnis, oſſis, aliarümque partium retineat: quanto minus dici potuit corpus hominis illud lictum& figuratum ab Angelis? quippe quod neque carnis, neque oſfis, neque aliarum pattium formas& naturas haberet. 2AESATIO V11. An creatus ſit Adam à Deo perfectus ſecundum ætatem & ſecundum molem corporis. Extate quidem quæſtionem eandem ponit Auguſti- nus in capite 1 3. libri 6. de Geneſi ad litteram ita ſori- 2—.⸗,. 8 K bens: Sed quomodo fecit hominem Deus de limo terræ. Vtrum 9 Eh repente in ætate, perfecta, hoc eſt, virili atque iuuenili, an ſi- A cut nunc vſque förmat in vteris matrum? vt ilud antum pro- Prium habuerit Adam, quod non ex parentibus natus eſt, ſed fadtus ex terra eo nmen modo vt in hoc perficiendo& per ætates augendo bi temporum nu- meri complerentur quos natura humani generis auiributos videmus. An potius hoc non eſt requirendum? Vtrumlibet enim fecerit, hoo fecit quod Deum& om- nipotentem& ſapientem poſſe ac facere congruebat. Ita enim certas temporum leges generibus qualitatibuſque rerum in manif ſtum ex abdito producendis attribuit, vt eius voluntas ſit ſuper omnia. Potentia quippe ſua numeros crea- turæ dedit, non ipſam potentiam eiſdem numeris alligauit: nam S piritus eius ita faciendo mundo ſuperferebatur, vt& fakto ſuperfératur, non corporalibus locis: ſed excellentia poteſtatis. Sic Auguſtinus. Hus verbis Magiſter ſententiarum in ſecundo diſtinction. 17. ſigniſcari putauit Auguſtinum ſenſiſſe primum hominem in ætate perfecta creatum eſſe à Deo. Sic enim ſcribir: Iuguftinus ſuper Geneſim dicit, quod Adam in virili atate continua fattus eſt,& hoc ſecundum ſupe- riores non inſeriores cauſas, id eſt, ſecundum voluntatem& potentiam Dei quam natura generibus non allegauit: qualiter& virga Maoſis conuerſd eſt in — 27 3..... Araconem. Nec talia contra naruram fiunt, niſi nabis quibus aliter naturæ EFE 3 Clt Tſuus * — 2— f ———— õ——————õõmõõõõõ—õ— — 1 We he ede —— fecta atate 414 curſiu innotuit: Deo autem natura eſt quodcumque facit. Sic ergo fatlus eſt a Adam:non ſecundum infé riores cauſas quia non erat in rerum cauſſis ſeminali- bus vt ita fieret, COMMENTARILORVM ſed ſecundum ſaperiores non contra naturam operuntes: quia in mr naiuuralibus erat ut ita poſſet fiori. Et Magiſter quidem hadte- rerum cauſis nat 00 nus. Sed profectò ſi quis Augultini verba quæ hoc loco Magiſter in- dicat,& nos paulò ſuprà com memorauimus bene perpenderit, facils animaduertet Auguſtinum quæſtionem quidem de ætate qua crea- tus eſt Adam poſuiſſe,& in vtramque partèrn tractaſſe; ſed expreſo? tamen& affirmatè neutram quæſtionis partem definiuiſſe. Adamu per- gcreatum eſſe. quoque acn quàm aliarum anitna condidiſſe exiſtim a quod ſtatim vt creati ſunt Adam& Eua, dizit eis Deus: Creſcue& multiplicamini firma iam ætate& ad generandu m idonea eſſe procteatos. Opinan- tur igitur nonnulli, eos fuiſſe creatos ætate inuenili, qua videlicet In exo rdlio mundi vt vi- za hominis, ita ſingulæ 2- tates eius lon- giores erant quam nunc Junt. Adam lon- gæuiſßamus ommut mor- talz um. Adamu per- fecla corpor is flatura eſſe, ereatum. mum perfecta ætate creatum deatur:& meritò ſanè. litione proximè ab eo teras animantes corporis u QVAMQVYAM4non poteſt negari, quin ad eam partem que Ada. facit, propenſior Auguſtinus eſſe w. prima enim illa Dei opera quæ in mundi mo- facta ſunt perfecta eſſe decuit: Sicut igitur cæ- gole ætateque perfectas condidit, itidem mulco eriam magis, quanto ſcilicet maior eſt hominis antium dignitas, hominem imperfecta ætate ddum cſt. Cui rei magno eſſe debet argumemco, p replete terram quo licet intelligere Adamum& Eui — xtate Dominus noſter leſus Chriſtus mortuis reſurrexit, hoc eſt, inter trigeſimum& quadrageſimum annum. Verùm vt ita fuerit, credibilius tamen eſt eo tempore ætatẽé hominis perfectam non ahte C quinquageſimum annum futuram fuiſſe: cùm enim tunc longiſſima eſſet hominis vita, hoc eſt decuplo fermè longior quàm nunc eſt, ſingule etiam ætates pariter longiores erant quàm nune ſunt: longiot igitur erat pueritia& adoleſcentia:& priori ætate longius producta, proximè conſequens ætas tardius accedebat. Comparatione igitur & proportione totius vitæ nongenteſimum annum ſupergreſſæ, iu- uenilis ætas primi hominis non ante quinquageſimum annum con- tingere ei potuiſſet. Ex quo nonnulli argamentantur, Adamum lon- giſſfimam omnium morralium vitam egiſſe, longiorem nempe pſo Mathuſalem, quem Sacræ litteræ perhibent ad nongentos ſexagina nouem annos vitam produxiſſe. Adam enim cum etate perfecta eres- tus ſit, id eſt, ea ætate quæ reſpondebat quinquageſimo anno, poſtes D verò vixerat nongentos triginta annos:concluditur, ſi ætatis eius fa- tio habeatur, vltrà nongentos octoginta annos vixiſſe. D mole auté corporis qua creatus eſt Adam, ſimiliter dicendum eſt, atque dictum eſt de ætate, eum factũ eſſe perfecta corporis magni tudine, que ſcilicet naturalis viuentium accretionis terminus eſſe ſo- let,& quæ homini perfecta in ætate cõtingit. Primũ enim hominẽ& Scriptura nom obſcurè ſignificat,& Patres concordi ſententia conr- mant, perfectũ animo& corpore, beatmque(quanta nempe homi. nis in I en dum annumn Wmna 2 Tiale hocwn 1:kecadun 8**- funEn 1 K 1 ToDc. n 4 4 8 COan ¹* ** 1 8 7 nc. 4— 4 fn *“ 1 23 Deos n 4„ Kücoe 44 ounor. 1 Pafof mMehmuam r pelgie 2 4 AM a u 1 4 u 19 2 an 1 1 4. AA , 1 14„Acamr „* 4 1 9 12 ſem ber. ““„ „ne a 1 eniOsn ““. 4 e eltee 8 4 4 449 3 90 me 1 Me .—“. 4— 4 7RE cod tüube 1““ 4 8. . Da d e “ 1s af * 44 ◻ AMtel ddc ** 4 8 4 A * 9 ohu 4 i; 3 * F 5 * 4 S„—.“‧“ i llt 2 reo e * .— 1 A 44 KPuad * 4 2 14 0 1 3 4 1N GENESIM, LIB. IIII. 415 A nis in terris viuentis beatitudo eſſe poteſt) à Deo eſſe procreatum. IoANNES Lucidus in lib. 1. de emendatione temporum cap. 4. haa Ahan exiſtimar Adamum proceritate corporis fuiſſe gigantem, quinimo omniam e omnium gigãtum qui vnquam fuerüt maximum, idque probare vult fuerunt ma- ex libro lIofue, in cuius capitis 14. exrremis verbis ita ſcriptum eſt: aimas, vt pu- Nomen Hebron ante vocabatur Cariatharbe: Adam maximus ibi inter Ena- vr 0nuus cim ſitus eſt. Enacim autem fuiſſe gigantes, manifeſtum eſt ex his quæ eau ſpeculatores lIoſue explorata terra Chanaan reuerſi digerunt, ſicur traditur cap. 1 3. lib. Numer. Populus, inquiunt, quem aſpeximus, proceræ Htatura eſt, ibi vidimus monſtra quædam filiorum Enac de gevereg ganteo,qui- bus comparati quaſi locustæ videbamur. Si igitut Adam maximus erat cõ- paratione Enacinorum gigantum, liquet eum fuiſſe maximum gigan- B tem. Quod autem Scriptura eo loco de Adam loquatur qui parens fuit generis humani, confirmatur auctoritate B. Hieronymi qui ſuper Hieronymus 27.caput Matthæi aſſeueranter ſcribit, Adamum non in monte Cal- pPutauit Ada- uariæ, vt multi putarunt, ſed in Hebron vt tradit Ioſue(eo ſcilicet Tu 57 Ee loco quem memorauimus)ſepultum eſſo. Adſtipulantur preterea huic eee ſententiæ auctores illi quos refert Moſes Barcephas in libro quem ſcripſit de Paradiſo, à quibus proditum eſt, cum Adamus in Paradiſo terreſtri, qui immenſo Oceano interfaſo à noſtro orbe diſtũctus erat, locatus à Deo eſſet: eum poſteà propter peccatũ è Paradiſo eiectum, ſuis pedibus(tanta erat proceritate corporis) tranſmiſſo Oceano in hunc noſtrum orbem veniſſe.— §D profectò parum ſirma parumque probabilis eſt hæc opinio, quin etiam parum conſentanea diuinæ Scripturæ, ex cuius narratio- ne quæ eſt in capite ſexto libri Geneſeos facilè eſt intelligere, gigan- tes non ante mortem Adami, cùm videlicet genus humanum imma- niſſimis f agitiis atque ſceleribus maiorem in modum corrumpi cœ- perat, extitiſſe. Sic enim ibi eſt: Gigantes erant ſuper terram in diebus illit. Duando gi- Eoſtquam enim ingreſſi ſunt filij Dei ad ſilias hominum, illeque genuerunt: isti gares eſſe cæ- ſuut potentes à ſæculo viri famoſt. perint. N locus iile Ioſue iſtorum iuuat opinionem: vt enim raceã eum„ locum malto aliter vertiſſe LXX.Interpretes, his ſcilicet verbis: No-„au Saee men autẽ Chebronis olim vrbs Arbe, præcipua vrbs Enacim iſta, quibus ver- 14.4e Adau bis ſignificarur, vrbem illam fuiſſe metropolim eius regionis quamm Apultura. C Refellitur Lu cidlus. D inhabitabat gens Enacinorum:⸗ Certè in tranflatione noſtra vocabu- lum illud Adam, non eſt proprium primi illius hominis, ſed eſt com- mune, igem ſignißcans apud Hehræos, quod apud Latinos vocabulũ hominis, vt fit hæc ſententia illius loci: Propterea vrbem Hebron olim eſſe dickam Ciuitatem Arbe, quod Arba maximus homo fuerit inter Enacinos: Maximus autem fuiſſe dicirur, vel nominis celebri- tate& rerum geſtarum gloria, vel principatus amplitudine, poten- tia, aut diuturnitate, vel denique quod illius Vrbis conditor; Aut gentis Enacinorum ſator& parens fuerit, Atque hanc ſententiam ex- preſſam reddit 8 criptura Hebraica eius loci, quæ ad verbum Latine reddita 8 3 4 . A — 4 1 Hebræorum com COMM ENTARIOKVM Nomen Hebronis olim fuerat Cariatharbe, i⸗ lerat homo Non igitur de primo homine loquitur ibi x eo loco probari Adamum inibi fuĩſſe hu- ntiquiſſima traditione, ſepultũ eſſe Ada- e Caluariæ confirment multi& magni Datres: velut e de reſurrectione Chriſti, Epiphanius lib 1 Auguſtinus ſermone LXXI. qui eſt de lmmo. V Euſtochium in Epiſtola ad Marcellam qua 1 fertur inter Epiſtolas Hieronymi, quamquam Iſidorus& Carthufia. illo loco loſue Hieronymum ſecuti ſunt. Verum, eſto Scri. loco de Adamo, id eſt, primo homine loqui, tamen is ap pellatus eft maximus non proceritate corporis, ſed dignitate, propter duas ſcilicet prærogatiuas quibus cunctos homines anrecelluit, al- b teram originis, quod proximè à Deo ſupernarurali mo do creatus, origo fuit& ſeminarium totius generis humani: alteram verò ſngu- larium munerum& peneficiorum quibus ornatus& cumulatusa Deo eſt, iuſtiriam dico originalem ‚ſcientiam rerum omnium, im- mortaliratem,& domicilium paradiſi terreſtris. Ilud autem Interſ- b lios Enacim, nõ ſignificat Adamum fuiſſe maximum corpore compa ratione gigantum qui erant ex genere Enacim, inepta enim faiſlet V I ea comparatio, ſed illud potius lignificat, Adamum fuiſſe conditum & humatum inter filios Enacim, id eſt, in ciuitate Hebrom(vt He- ronymus Iſi b Traditio terpretes, fu Hebraorum. pretess 16 reddita ſic habet, jnter Enacinos maximus. Socriptura: nec poteſt 6 matum, præſertim cum ex a mum in mont Cyprianus in ſermon contra hæreſes ca.vlt. latione Iſaac, Paula& nus ſluper bruram eo 6 mentariis quæ illi nominant Bereſcithraba, leg 1 igeo nomen Arba quod ſignificat quatuor, illi vrbi eſſe impoſitum, b quia priſcis ſeculis quatuor illic viri habitauerunt, Aner, Eſcol,Man- re,& Abraham, iidem illic ſint circumciſi: quatuor item matronæ ce- leberrimæ ibidem ſepultæ fuerint, Heua, Sara, Rebecca& Lia:& natuor Patriarchæ, Adam, Abraham Iſaac,& lacob:& quod ex eo Ibco Abraham quatuor reges inſecutus percuſſerit. Verum vr pluni ma quæ ſant in illis Commentariis fictiria eſſe conſtat, ſic hęc patum firma& probabilia eſſe debent. 1 ———/ꝗ——— 2V AE S TI1O III. 4 An corpus primi hominis prius tempore formatum iit, b... quam ſit creata anima& corpdri infuſa. „.— 4 b cC paucorum, nec ignobilium auctorum& olim& no- ſro ſæculo ſententia fuit prius tempore factum eſſe cot- ous Adeæ quam creata ſit anima rationalis& cum corpo⸗ 3 re coniuncta: hoc enim tradit Gennadius expſanans Genefim homilia W — dorus,& Hebræi cenſuerunt) quæ, vt dixerunt LXX.In- it metropolis gentis Enacim. Non me fugit, in antiquis 8 L 8 „ u G A. 4 maaen A un uis ula v . hn) — 4 4 mile mal a corer 1 F 4 2* 4 8 * 4 12 bei 4. 4 ¼* d. Meft, m cud aMatdtan atuctunt uz eroel. 4 x il gomint i eiam 1 8 9 tn Quatuct, ckem E vin hubitaoe mderu . em an cuciü:a enn 3 * 3 8 dee 131 3 Hcua.,34 a declal Lase 1 d Kn erham laa g 9' unt cutus petq&' Ieim akahc R 46 lh ——* 8½ 2* — 4— * 41 8A 1 4 1IN GENESIM, I. I B. IIII. 417 A homilia 12.& 13. id videtur etiam innuere Auguſtinus libro decimo C D tertio, de Ciuitate Dei, capite vigeſimoquarto, Toſtatus item& Ioan- nes Ferus ſuper hoc loco Geneſcos, Alfonſus de Caſtro libro ſecũdo contra hæreſes vbi diſputat de Anima, Auguſtinus Eugubinus in Coſmopœia& in Annotationibus ſuis in Pentateuchum ſuper his verbis Moſis, idemque ſenſiſſe videtur auctor libri quarti Efdræin eius libri capite tertio, ad hunc modum ſcribens: Tu Domine dedisti Ada corpus mortuum, ſed& ipſum figmentum manuum ruarum erat,& in ſuf flatti in eum ſpiritum vita,& fætus eſt viuens corann te. Verùm lubet hic ad- ſcribere Chryſoſtomi verba quibus hoc aperrtiſſimè ab eo traditur. In homilia igitur 12. fic ait: Cogita obſecro förmationis Adaæ ordinen, G expende tecum antequam inſpiraretur à Domino ſbiraculum, vitæ, quis erat for- matus ille? Simpliciter inanimis quadam imago, operatione carens,& ad nihil vtilis. Id autem quod hominem in tantum prouehit honorem non aliud eſt niſi ſpi- raculum illud vita à Deo inſpiratum. Idem in homilia 13. hoc pſum illu- ſtrioribus verbis declarat hunc in modum ſcribens;: Et fortè diceret ali- quis. Quare ſi anima dignior eſt corpore, indignius prima formatum eſt,& poſteà quid eminentius? Non vides dilecte quod& in creaturis hoc idem vſu venit. Sicut enim cœlum& terra& Sol& Luna,& catera amnia ſormata funt,& ir- rationalia animalia,& poſt hæc omnia homo, horum principatum ſuſcepturuss ita& in hac hominis formatione prius corpus prodncitur,& poſteaanima quæ eſt dignior. Et ſicut animalia ministerio hominis vtilia futura ante hominem for- mantursvut paratum haberet ministrum is ad cuius vſiun creabantur, ita etiam corpus ante animam formatur, vt cum ſecnndum ineffabilem conditoris ſapien- riam anima produceretur, poſſet ſecundum ſuas potentias operari per corporis mo- rionem. Sic Chryſoſt. Videtur etiam hoc ſignificare narratio ipſa Scri- pturæ cum hoc loco dicit: Formauit Dominus Deus hominem de limo terræ, & inſpirauit in faciem eius ſpiraculum vita,& factur eſt homo in animam viuen tem. Quiibus verbis indicare videtur Scriprura, priùs formatum eſſe corpus humanum de limo terræ,& in ipſo iam formatum& figura- tum, inditum eſſe ſpiraculum vitæ quo illud corpus euaſit in homi- nem viuentem. Et in naturali quidem hominis generatione idem or- do ſeruari videtur: nam priùs tempore particulatim formatur corpus humanum, deinde creatur anima& in ipſum infunditur.— Ex aduerſo autem, corpus humanum non eſſe formatum ante animum, ſed ſimul, id eſt, eodem puncto temporis& corpus& ani- mum& hominem ipſum eſſe factum, cenſent viri doctiſſimi maxi- mæ que auctoritatis, veluti eſt Gregorius Nyſſenus in libro de homi- ne capite 29.& 30.& Damaſcenus in libro ſecundo, de Fide Ortho- doxa capite duodecimo,& Sanctus Thomas prima parte, quæſtione nonageſima prima, idemq́ue videtur innuere Auguſtinus libro de Geneſi cõtra Manichæos capite octauo, quæ iam pridem eſt in ſcho- lis Theologorum recepta ſententia, quam licet ex verbis Moſis col- ligere: ait enim Deum formaſſe hominem ex limo terræ. Si igitur formando corpus humanum dicitur formaſſe hominem,& corpus Comm. in Gen. tom. 1. G G non Simul eßſè for matu corbus Adæð& crea- tum anmmum. ——— —.—— 44 —————— non eſt homo ſine anima, efficitur cum formavit corpus, ſimul etiam creaſſe animum:& ita verum eſt formatum eſſe hominem licet enim 4 4 & formatio corporis,& crcatio animæ,& procreatio totius hominis vno& eodem puncto temporis perfecta ſint;, diſtinctè tamen& ſe- paratè explicanda erant. Et prius quidem formatio corporis, quo- ionis, idem enim punctum temporis, niam præcedit ordine generat .. 2 2..„... ſeu vt in ſcholis loquuntut, inſtans termminat vltimam diſpoſitionem is,& inchoat ac meritur creationem& infu- & formationem corpori ſionem animæ rationalis& generationec hominis. Nec pro nihilo Ratio B. Tho- ducenda eſt ea ratio qua Beatus Thomas vtitur adid confirmandum. b ma. Hac, inquit, natura eſt partium'ſiue vt Vocann eſſentialium, ſiue integraliumn inuicem diſiunttæ,& extra totum quod conſtituunt poſitæ ſint in ſiatu imperfech Cum enim pars ſit propter totum, hinc fit Vt bomum G pen feclio partis extra to- B; um ei non poſſit contingere. Cum igitur Deus in prima illa rerum procreuima omnia fecerit in ſtatu perſecto incongruum eras vel corpu ſine anima, vel anima ſine corpore ſeparatim efficere: vtrumque nimirum in ſtatu imperfeæcto. Quod ſi animum non creauit Deus ante corpus, vt mox dicemus, nec corpus ante animam creaſſe eum fas eſt credere: magis enim corpus pender ab anima quàm animus à corpore: animus enim Acorpore ſeiugatus & ſeiunctus, æquè quàm in corpore ſubſtantiam& exiſtétiam ſuam tuetur& conſeruat. Corpus autem digreſſa ab eo anima, non eſt cor⸗ pus hominis niſi æquiuocè,& paulatim diſſoluitur atque corrumpi- tur. Nihil tamen prohiber opinari, corpus primi hominis ſecundum aliquas diſpoſitiones fuiſſe prius formatum: ſed tunc non erat cor--C pus hominis niſi in potentia remota, ſtatim verò vt habuit vltimam diſpoſitionem per quam verè ac propriè eſt corpus hominis, accepit à Deo animam rationalem: idemꝗq́ue ſeruatum eſt deinceps ac ſerua- tur quotidie in generatione cuiuſſibet hominis. ——— CXr. 2. Et inſpirduit in faciem eius ſpiraculum Vita, O faclus GENES. 3. Åꝙ 1 V R S.p eſt homo in animam T uentem. VoNIAM Moſes hac oratione figurata& meraphorici ſignificare voluit creationem animæ rationalis& intut Cnem eius in corpus, quæ res grauiſſima eſt& ad agnitio- Anem animi pulcherrima, diligenter eius verba explananda 0 ait, Inſpirauit: Verbum Hebreum R1 Napach, lignificat inſpirare, inſufflare, ſeu flatum emittere, ſiue dum quis viuit, ſiue dum Cur creatio moritur: nam eriam Latinè dicimus, exhalare ſeu efflare animam. Cur anme zaro- aurem creatio animæ rationalis, vocabulo inſpirationis ſeu inſuffla- ſ e, dne Foniinſinnerar waulendllee afferre cauſas. Primò quidei, vt Placet 2ppeletur le- Theodoreto, quò intelligatur tam facilem Deo eſſe creationem anl W mæ rationalis, quàm facilè homini eſt flatum ex ore ſuo mittere. ſuflatio. inde, vt appareat animam rationalem non expromi& educi ex po- tentla De- RMn u X m. ₰ 84* 4 * Trtug „ »„· 8 ADoat *“ „ 4 5 K 4 v““ 4 n 3„ “ A p oct aul 1* 4 A 6 1 A 4 1109 AUuA **— 1 4 p„ 3 ar dau 4 au Koockeke 12. f„·—. 4 runmmm b en 4 ,“—“’ z 1 4 3 I 1 1 1 444 2₰q 7 1 dc 4. E 4 ¹ 4 6 4 52 4 aem uc 2 4 1 A. u 8„ 4 . 9* 1 3 2 ¼ 1 1 3 ec r”* 1 “—4.9 * M 4** 1 4 A 4 me.l . 5 n. „ 1 5.f“ 8„nics 2 n, 9 5 1 L * 4 3 ElD- 1 1 5 7 4 4 A. 1; 4 1 P 1 M nod 1* 1“„ 2 2un0 4 17„ 2 K 4 4 31 4 1930 * 8* 6 8 4 3 3 4 A C Verum non videtur ſignificare faciem niſi propter n ILIN GENESIM. L. IB. IIII. 419 tentia materiæ, ſed extrinſecus aduenire corpori ex nihilo ſcilicet à Deo creatam, atque idcirco immaterialem& immorralem eſſe. Po- ſteà, vt notum eſſet animam ſimul creari& infundi in corpus, Deus enim creando eam infundit& infundendo creat, ſiquidem vtrum- que fit eodem puncto temporis: quamquam ordine naturæ priùs eſt animam creari quam infundi corpori. Ad extremum, ea ratione ſi- gnificatur, animam quodammodo prodiiſſe ex ore Dei, vt ex eo inrel- ligeretur, animam rationalem eo maximè cæteris animalibus præcel- lere quod ipſa capax& particeps eſt vitæ, gratiæ, ac ſapientie Dei. Le- gimus enim in 24. cap. libri Ecoleſiaſti ci diuinam ſapientiam prodiiſſe ex ore Dei. VERVMH, quia flatus prouenit ex corpore fiantis, propterea qui- dam putarunt animum hominis ex ſubſtantia Dei eſſe procreatum, quo circa M. Tullius Platonicorum ſententiam vſurpans, ſæpe dicere ſoler animos humanos ex diuina natura eſſe libatos, hauſtos, tractos, & decerptos. Multi etiam Patres ob eam cauſam cenſent, cum vellet Chriſtus Spiritum ſanctum dare Apoſtolis, inſufflaſſe in eos, vt ea ra- tione declararet, Spiritum ſanctum ſibi conſubſtantialem eſſe& de ſua ſubſtãtia procedere. Et animum quidem hominis ex ipſa Dei na- tura eſſe productum, ſenſiſſe videtur Lactantius libro 2. Diuin. Inſiit. Verum ridicula& abſurda hæc opinio eſt, non tantùm falſa: non enim illa Dei inſpiratio fuit corporalis, ſicut nec fuit locutio corpo- ralis, cum Deus dixit, Fiat lux, aut Fiat firmamentum: quamquam Eu- gubinus& Oleaſter, quos ſuprà refurauimus, crediderint, Deum hu- mana forma indutum corporaliter& inſufflaſſe& formaſſe corpus hominis,& locutum eſſe,& alia feciſſe ac dixiſſe, quæ ab eo facta di- Gtaque narrat Moſes. Non eſſe autem animum hominis è ſubſtantia Dei, facillimum eſt cuiuis& intelligere,& probare. Certè id à B. Tho- ma in 1. part. q. 90.& à Bonauentura in 2. fent. diſtin. 17.art. 1. quæſt. 1. copiosè& accuratè tractatum eſt, vt ſuperuacanea ſit futura eius rei in præſens retractatio. b Wop aurem proximè ſequitur In faciem eiu, Hebraica phraſis eſt, nam vox Hebræa O2R8 Aph, vt placet Oleaſtro deſcendit à radice O1R eAnaph,& propriè figuificat iram, ſed quia ira maximè in naſo oſtenditur, conſequenter etiam naſum ſeu nares ſignificat, vt in Pſal. 113. Nares habent,& non odorabunt. Adhibetur quoque eadem vox ad ſignificandam faciem, velut infrà capit. 19. Incuruauit ſe in faciem ſuam. ares quæ in ea ſunt, præciput autem Moſes nominauit faciem ſeu nares, quia in fa- cie maximè apparet vita quæ per inſpirationem& re ſpirationem oris & narium fit. Deinde, quia in facie potiſſimum vigent ſenſus tam in- teriores quàm exteriores. Denique, quia in facie interiores animi mo tus& affectus extant& innoteſcunt. A lij Pro illo In faciem, vertunt ex Hebreo In nares: quam lectionẽ ſecutus Caietanus, propterea purat Deũ in nares inſufflaſſe ſpiraculũ vitæ, quòd naſus ſit organũ reſpira- GG 2 tionis An humanus animus ſit eæ ſubſtdtia Dei, Caietanus i Geneſ. ———— C.0O M ME NT AKRIORV M rionis,& quidem longè commodius atque purius quàm ipſum os. 4 Et huius rei duo eſſe ait ſigna, quod naſus à natura factus ſit patens& apertus, os autem clauſum, quo fit vt dormientes etiam clauſo ore abundè,vel certè quantum ſatis eſt, per nares ſpiritum ducant: alte- rum verò ſignum, quod aer in ipſo ore inquinatur, vaporibus è ſto- ifeſtum eſt in his quibus os& anheli- macho in os exhalatis, vt mani tus fœter: qui autem per nateès trahitur ſpiritus, abſq́ue vlla cõtagio- ne ſordium& immundiciæ purus ad pulmonem perlabitur,& inde purus itidem redditur. b 4²⁰ Spiraculum Vitæ. ,Ro ſpiraculo Hebraicè eſt vox Ae Neſſmha li- Pgnificans halitum idque videtur inter Neſa- S mah,& NM ruah(quæ vox ſignificat ventumſjinterelle, S S quod ventus eſt ſine colore& inuiſibilis, halitus verò & ſpiritus ad modum fumi ſeu nubis eſt aſpectabilis. Cur anima Propterea verò animam rationalem appellauit ſpiraculũ vitæ, quod hominis dicta tantiſper viuit homo dum ſpirat, ſimulq́ue vt deficitur reſpiratione ſiſhereenie etiam vita deſtituitur& ab anima deſeritur: quinimo, in tribus pre- nen ien cipuis linguis, Hebræa, Græca& Latina, anima appellatur à reſpira- chain. tione ſeu refrigeratione quæ fit per reſpirationem: nam Hebraicè di- citur W* Nephes à ſpirando& ſufflando: Latinè appellatur Ani- ma à Græca voce dναε id eſt, ventus: Græcè Jon à Jex‿αν, refrige- ro, Nam quia, inquit Plato in Cratylo, cum anima in corporè eſt, cauſa 7 eſt vt vinat, reſbirandi vim ei præbens ſimul autem vt reſpiratio deſinit:cor- pus interit& homo moritur, propterea mihi videntur animam veteles Luxin appellaſſe. cur Hebrai- IILVD autem Spiraculum vitæ, Hebraica phraſi pofitum eſt pro ditium ſit eo quod eſt, Spiraculum vitale ſeu viuificans: nec eſt in Hebræo ſin- hä,eu*¹. gulariter, Spiraculum vitæ, ſed pluraliter Spiraculum vitarum. Cur autem pluraliter dictum ſit Spiraculum vitarum, v ariæ ſunt explana- torum coniecturæ. Quidam referunt ad duas nares per quas ſpititum vitalem ducimus. Alij putant ea re ſignificari longiſſimam vitam ui ho- quam acturus erat homo in ſtatu innocentiæ,& quam primæui h 4₰ — 4 8 2 nt duplicẽ mines egerunt ante diluuium. Nonnulli denotari exiſtimant duplle vitam, cuius ſolus omnium animalium homo capax eſt, Ppræi- ntẽ ſei⸗ licet quæ temporalis eſt,& fururam quæ eſt æterna. Nec delunt qul opinentur Moſen his verbis volutſſe indicare duplicem viuendi mo- dum, quem habet anima rationalis, vnum prour ipſa eſt in corpo ipſum informans, animans, viuificans,& ad operandum mouens: terum pro vt ipſa à corpore ſeiuncta per ſe ſubſiſtit,& ſine corpon's adminiculo actiones ſuas perficit. Illud quoque placet quibuſdam'in- ſinuari hoc loco duplicem hominis vitam, vnam corporalem& na turalem, alteram ſpiritualem& ſupernaturalem, illam præſtat anim natula 9 ₰☛ —᷑ — — 4 * † Mn ree e a b — 6 mrn. eu h n e n bu 1 an Rur dunn. 81 d a4 p mf Pus * mn. du, k „ 4 1. 4. taice eſt vor! NN iqne videta! eM vox ſigniiq erma colote& ind c hu m ſawi ſcu n e dhe . ppellaui asim bmalque n de än 5* 2 defentur-quid Dr (Lnina, ma un het teſpituionet un kn 1Kando: Lu Sala atux GtrcE 441 4n lOr und Mh e: Smd u M a un — A B 1N GENESIM, L IB. I III. 4²½1 naturali vi& poteſtate ſua, hanc non niſi ſingulari gratia& auxilio Dei inſtructa& adiuta.“ CAIRTANVvS ſubtilius hæc ſcrutatus atque commentatus, ſi- gnificari putat triplicem vitam quam anima rationalis tribuit homi- ni, nam licet ea ſit vna tantum ſecũdum ſubſtantiam, potentia tamen & ipſo effectu triplex eſt. Siquidem præſtat homini vitam vegetati- uam, ſenſitiuam,& intellectiuam: ad eaſque vitas tuendas& exercen- das triplici vtitur ſpiritu velut inſtrumento, Spiritum dico vitalem in corde, naturalem in iecore, animalem in capite generatum atque in vniuerſum corpus permanantem. Caietanus porrò argumentatur ex hoc loco Moſis, vnam dumtaxat in homine animam eſſe ſecundum ſubſtantiam, nempe rationalem, quę tamen eminenter& virtualiter, Caietanut& Geneſ. Vnam dumta- xat in homine eſſe animam, quomodo ar- yt in ſcholis loquimur, duas reliquas animas vegetatiuam& ſenſiti- gementetur uam continet. Quod autem in homine virtus vegetatiua diſtincta nõ ſit à ſenſitiua eo patet argumento, quod virtus vegetatiua efficit or- gana fenfitiua, hoc autem opus excedit omnem vim animæ vegetati- uæ: quocirca neceſſe eſt vires vegetatiuas reuera eſſe ipſius animæ ſenſitiuæ,& eius virtute operari. Senſitiuas præterea vires in homine non eſſe ipſius animæ ſenſitiue ſed rationalis eo manifeſtum fit, quod ſuprema facultas ſenſitiua in homine quam in ſcholis appellamus, Cogitatiuam, iam eſt aliqua ex parte rationalis: per hanc enim homo reminiſcitur& ratioeinatur circa res ſingulares, ex vno ſingulari di- ſcurrẽs ad aliud ſingulare. Idem quoque cernitur in altera parte ani- mæ ſenſitiuę quam vocamus Apperitiuam, appetitus enim ſenſitiuus in homine eſt quodammodo rationalis, vt confirmat Ariſtoteles in extremo primo Ethicorum libro, poteſt enim ei accommodari ad præſcriptum rationis, eique ſubiectus& obediens fieri, quamobrem etiam capax eſſe virtutum moralium: namque temperantia& forti- tudo, illa in concupiſcibili, hæc in iraſcibili parte ſuas habent ſedes. IILVD porrò: Et faaktus eſt homo in animam viuentem: Hebraiſmum continet qui ſic explicari debet: Fattus eſt homo habens animam faciemem ipſum viuere: vel animæ vocabulo ſignificatur hic, vt ſæpè aliàs in Sori- ptura, ipſe homo, vt ſenſus ſit: Perallam Dei inſpirationẽ qua anima eſt in- fuſa corpori,factus eſt Adam in hominem viuentem, id eſt, homo viuens. Chal- dæus paraphraſtes vertit: In Spiritum loquentem: quo loquẽdi modo tria ſignificantur. Primo id ipſum quod diximus Adam ſcilicet factũ eſſe hominem viuentem:nam loqui& ſermocinari, manifeſtũ eſt ſignum vitæ humanæ. Deinde, ſignificat Adamum accepiſſe tunc animam nõ quamlibet ſed rationalem, cuius nempe proprium eſt humanum ſer- monem& orationem fingere. Ad hoc, indicat hominem creatum eſſe xtate perfecta, ſiquidem aptè ac prudenter loqui, non cuiuſlibet æta- tis eſt. Atque hoc velut typum quemdam prætulit eius quod poſtea Caietanus. euenit in die Pẽtecoſtes, quo die Eccleſia Chriſti quaſi per Spiritum A1.2. ſanctum regenerata, facta eſt in Spiritum viuificantem,& fideles cœ- Perunt loqui variis linguis magnalia Dei. b GG„ DISPVN “ 5 4 1 1 4 4 COMMENTARIORVM 4²² ———ͤ 4 p IS P V TA 110 DE CREA TI90 NME animæ rationalts. V RVA« ſuper his verbis quibus Moſes creationem animæra- tonis& Ari- ſlotelis de ori- gine animæ ra zzonalis. tionalis adumbrauit, tres quæſtiones tractandæ ſunt. ——;Z—ZQ—O⸗O—õ--ę— ——— b an„ 9 ESATI0 1 3 8.. 4 8 3 An anima Adami creata fuerit prius quàm corpus eius formaretur. nobilioribus Philoſophis, Plato quidem in Ti. — 3 mæo dixic omnes animas rationales fuiſſe à Deo in mundi exordio creatas: poſteà verò ſummum& om- nium patrem Deum mandaſſe ſecundis diis, vt quod 1 1 8 S reliquum erat hominis, id eſt, corpus& animam ſit ante corpus; tandem decernit animam rationalem ante corpus eſſe,& extrin ſecus aduenire quod ipſa& eius propria actio ſit incorporea. Alij tiam eiuſdem Ariſtotelis affirmantis in lib.i 2. Metaphyſicorum text- 17. fieri non poſſe vt forma ſit ante compoſitum: vt autem aliqua for- ma poſt compoſitum remaneat, nihil prohibere, cuiuſmodi eſt ani⸗ ma, non omnis ſed intellectus. EXx doctoribus Cbriſtianis, Origenes in eo fuit errore, vt cenſe- ret omnes animas rationales ab initio eſſe creatas ante corpota, d propter errata& ſcelera quæ in eo ſtatu admiſerunt, ad luendas eo- rum pœnas in varia corpora pro varietate meritorum, tanquam in carcerem eſſe detruſas: quem errorem etiam Beato Hieronymo m- pingere voluit Ruffinus, ſed immerirò& falsò. Namque vt alios Hie- ronymi locos taceam, certè Hieronymus in Epiſtola 139. ad Cyptia- num ſcripta, qua Pſalmum 89. explanat, apertis verbis dogma hoc Origenis, tacito eivus nomine condemnat: Et in epiſt. 61. quam dedit ad Pammachium, hunc ipſum errorem aſſignat loannl Epiſcopo Hieroſolymitano, eumq́ue validiſſimè confatat. Nec videtur Augu- ſtinus abhorruiſſe ab hac opinione, quippe qui libro ſeptimo, de Ge⸗ neſi ad litteram capite vigeſimoquarto, ſignificat animam primi Hlo minis creatam eſſe ſimul cum Angelis primo die mundani epiboi . corpus .— 1 2 1228 ſn 8 8 ae aan 8 n a. 7170 8* 4 A IN GENESIM, LIB. IIII. 42²3 corpus autem poſteà eſſe formatum, eique infuſam animam. Verùm hoc ille non dicit affirmatè, mox enim ſubdit: Credatur ergo, ſi tamen nulla Scripturarum auttoritas ſeu veritatis ratio contra dicit. Bugo de San- ctus Victore,& auctor Hiſtoriæ Scholaſticæ, Magiſter item ſenten- tiarum,& alij quidem Theologi, hoc de anima quidem primi homi- nis in dubio relinquunt: de aliis tamen omnibus non dabirant affr- mare, eas non ante cor pus, ſed ſimul cum corpore creari. Ar verò, animam primi hominis non ante corpus eſſe creatam ſed ſimul cum corpore, quemadmodum cæterorum etiam omnium animæ cum ſuo quæque corpore ſimul procreantar, equidem non tantum ſimilius vero, ſed planè verum certumque cenſeo, hoc etiam tradit Gregorius Nyſſenus in libro de Homine capite vigeſimo no- B no,& trigeſimo,& Damaſcenus libro ſecundo, de fide orthodoxa, C capite duodecimo,& Hieronymus vt ſuprà memorauimos in Epiſt. 61. ad Pammachium de erroribus Origenis,& 139. ad Cyprianum, Leo item Epiſtola 71. Et in hanc ſententiam propenſior eſt Auguſti- nus in 23. capite libri duodecimi, de Ciuitate Dei, ita ſcribens: Fecit ergo Deus hominem ad imaginem& ſimilitudinem ſuam, talem quippe illi ani- mam ereauit, qua per rationem atque intelligentiam omnibus eſſer praſtantior animalibus. Et cuen virum terreno formaſſet ex puluere, eiq animam qualem di- vi ſiue quam iam fecerat, ſuffiando indidiſſet, ſine potius ſufflando feciſſet, eumq Hatum quem ſufflando fecit, animam hominis eſſe voluiſſer. Idem ſentit B. I ho- mas. 1. part. q. 90. Ar AVhec fere Theologorum ſententia eſt, quæ tribus argu- mentis confirmari poteſt. Anima enim rationalis eſt pars eſſentialis ipſius hominis, ergo extra Hominem ſtatum haber im perfectũ, ſicut omnes partes, cm à toto cuius partes ſunt, ſepararæ ſunt. Non eſt au- tem credibile, Deum in prima reram con ſtitutione rem aliquam fe- ciſſe in ſtatu imperfecto, præſertim vero animum hominis omnium rerum, exceptis Angelis, longè præſtantiſſimũ. Quod ſi poſt primum Hominem, cæterorum Hominum animæ ſimul procreatæ ſunt cum corporibus: cur non idẽé ſentiamus de anima primi Hominis? ſiqui- dem ſimilis rario eſt omnium animarum, nec cauſa fuit vlla, cur vel- let Deus animam primi hominis anre cor pus creare. Deinde, aut na- turale eſt animæ rationali eſſe coniunctam cum corpore, aut hoc ei eſt contra naturam& violentum: Si eſt naturale,& Deus ab initio res con didit prout cuiuſque rei natura poſtulabat concluditur, ani- mam primi hominis non eſſe creatã ante corpus eius, ſed ſimul cum corpore copulatam. Sin autem eſt animæ rationali contra naturam, & violentum eſſe in corpore, ergo generatio hominis non eſt natu- ralis, ſed contra naturam,& ercellentiſſima ſpecies omniũ quas na- tura habet(hominem dico) cõtra naturã eſſet. Et è contrario diſſolu- tio hominis& mors eſſet naturalis& ſecundum naturam„ob idque cuilibet Homini optabilis& iucunda, q nod falſum eſſe, noſtris alio- /. 4.„..—.. rumq́; experimentis exploratiſſimũ& compertiſſimũ eſt. Quinimo, ſi ita *2 Anima primi hominis non ante corpus eſ ſe creatam. b ————— 4²4 Guam ſit o⸗ —, 3 ptabilis homi⸗ ni reſurre clio ad vitam im- COMMENTAKRIORVM eſſet, reſurrectio mortuorum, vt bene argumentatur Sanctus Hie. 4 ronymus, violenta eſſet nec optanda homini ſed aduerſanda& fu. gienda, cum tamen ea pertineat ad conſummatam hominis felicita- tem,& in Sacris litteris promittatur velut am pliſſimum bonum ma- ximeque optandum homini. Quocirca Paulus ad Romanos 8. Er nas inquit, ipſi primitias Spiritus habentes,& ipſi inura nos geminus, adoptionem 3 liorum Dei, expettantes redemptionem corporls noſtri. Idem in capite quinto, poſterioris Epiſtolæ ad Corinthios: Nam& qui ſumuss ait, in hoc taber- it a mortalem ex G. J2.. naculo ingemiſcimus grauati: eb quod nolumus expoliari ſed ſuperueſtiri, dona ſentẽtia Pauli. Cur ſicut a mus noſter oſt corpus e-.—— 8 9 it5 ſit eam creari& exiſtere ante generationem hominis? ſed facile&i d exiſtat ante sorpus. abſörbeaiur quod mortale eſtà vita. Et in capit.i z. priotis Epiſtolæ ad Co rinthios Paulus argumentatur, ſi non eſſer futura reſurrectio mar- tuorum, Chriſtianos fore omnium mortalium miſerrimos maxime. que miſerandos. Quin Ariſtoteles in primo libro de Anima, tex. 49. 3 iſtam opinionem velut per ironiam, nec ſine irriſionis ſignificatione commemoran 8, ſic ait: Laborioſum autem eſt animæ commiſtam eſſe coryuri non potentem abſälui,& præterea fugiendum. S iquidem melius eſt intellettu nnn cum corpore eſſequemadmodum& conſuetum eſt dici& multis placet. Poſtte- mo,ex ſententia Theologorum ſtatus hominis ad bene vel malème- rendum non eſt niſi dum animus hominis eſt in corpore: quod qui- dem ſatis apertè indicat Paulus cap. poſterioris Epiſtolæ ad Corin. thios, affirmans omnes homines manifeſtari oportere ante tribunal Chriſti, vt referat vnuſquiſque propria corporis, prout geſſit, ſiue bonum, ſiue malũ, id eſt, vt his quæ dum fuirt in corpore, vel bene vel male egit, digna referat vel præmia vel ſupplicia. Si igitur anima ta. tionalis fuiſſet ante corpus, proculdubio aliquid eo tempote me- ruiſſetʒaliquid enim egiſſet vel boni vel mali, quippe quæ libero ar- bitrio prædita fuiſſet, nec dum aut beata aut damnata, quaproptet eius actio fuiſſet vel meritoria vel demeritoria,& ſic delaberemur in errorem Origenis cenſentis animas rationales propter peccata qus ante corpus fecerant, fuiſſe ad ipſum corpus yelut ad cuſtodiam& carcerem damnatas atque detruſas. VIRVM roget me aliquis, ſicut anima rationalis poſt mortem hominis remanet extra corpus exiſtens, cur non itidem conueniems promptu reſponſum eſt. Quod enim animus poſt mortem hominis ſuperſit, id accidit ex neceſſitate naturæ tam corporis humani quam animæ rationalis, cum enim homo ſit mortalis, animus verò noſtet immorralis, extincto homine animum ſupereſſe& omni æuo per⸗ manere neceſſe eſt: at verò cum anima rationalis ſit forma natutalis & pars ipſius hominis, nulla eſt ratio cur ante generationem homi- nis creari& exiſtere debeat. Cæterum, ad ea quæ de propoſita quæ- ſtione diſputauimus, non alienum fuerit addiicere quæ Sanctus Bo⸗ nauentura eadem de re diſſerit in 2. ſenr. diſt. 1⁷. artic. quæſt.3 Liuut inquit, congruum videri cuipiana poſſet, animam Adæ creari. debuiſſe antè eun E, 1 ◻½ 7„. eve Nel corpus, vt ita declararetur anin am rationalem non pendere ex corporé, Nes eall! 4 11 44, 1 3 A a„ n . 6 nec unc unid. 1 mnnenn 1 3 ucn; Mn, „— An N☛△ 1 1 M * ö 8 eam ef dac Ma A 4 1 uus hominua e un 1 1 2 8* 1 1² 1 b* . 8 / F cen. 84 4 8 4 9 e 4 „ 4 e 1 * . 1 „ 3 1 4 * 1 ahe atan 4 .„ Ktl 4 8* 4 3 4 8 1 4 . 8 A 4 n — 1 4 4 0 4 4 1 dus 1 2 8 6 3 44 4 1nt 8o 4 e 241 dn 1f. 4* 42 „.“–“ . 4 6 „ 2 9 4 Im 80 1 um d. 4 4 11. vo de 35 1 8. det „ 1A*⸗ 11 4* 2 it e, 3 8 IIͤ 4 42* 1 K 1 271 4 4 4 n te * 4“ 4 4„ ◻ C 1N GENESIM, LIB. IIII. 42²3 A eduoi ex potentia materiæ:, ſed per ſe fubſiſtere,& à ſalo Deo creatam ex nihi- lo extrinſecus corpori adiungi, edque ratione demanſtraretur animaæ noſtræ on Angelis conuenientia tam naturalis in eo quod eſt habere in ſe imagint Dei quam ſapernaturalis in eo quod eſt ad eundem finem ſupernaturalem,& per ſimilia media ſupernaturalia ordinari: attamen multo congruentius fuit eam ſimul cum corpore produci: Tum quia anima vnitur corpori vr perſectio na- turalis eius,& dvt cum quo facit vnum compoſitum eſſentiale quod eſt, homo, quo fit vt naturaliter appetat eſſe cum corpore,& extra ipſum eſſe ſit illi præ- ter naturam e quodammodo œnale: tum etiam vnitur anima corpori vt motor mobili, adeo vt extra ipſum nihil mereri aut demereri queat. Quocirca non conueniebat ipfam produci ante corpus, ne produceretur in ſtatu imper- fecto& prater naturamine ante culpam ſentiret pænam, nec abſque corpore mereretur vel demereretur. Nam ſi producla eſſet ante corpus, cum tunc ha- buiſſet vſum liberi arbitrij, nec obſtaræt quicquam, proculdubio, vel meruiſſet vel demeruiſſet: quare corpus non eſſer particeps omnis meriti aut demeriti animæ:& falſum eſſet quod dixit A, poftolus. Omnes recepturos mercedem ſuam pront in corpore geſſerint ſiue honum ſiue malum. N que vero ad de- clarandam animæ rationalis immortalitatem, præexiſtentia eius quicquam contuliſſet: Siquidem illa eius praexiſtentia nemini per rationem naturalem, 2d ex ipſa duntaxat Seriptura id tradente notum aſſe potuiſſet. Atqui ſine illo multi ſunt alij Scripturæ loci, ex quibus id poſſet demonſtrari. Hactenus ex Bonauentura. An ex hoc loco Moſis demonſtrari poſsit immortalitas 2I AES 10 animæ rationalis. 1 1. Oneſt dubitandum, ex his paucis verbis quibus Mo- Aſes creationem animæ rationalis indicauit, demon- ſtrari& probari poſſe animum hominis eſſe immorta- llem:quod etiam multifariam& hoc libro,& aliis ſuis ¹ libris Moſes ſignificauit. Quocirca vehementer mi- ror Sadducæos qui negabant immortalitatem animi noſtri, omnem- que ſpiritum incorporeum& immortalem de medio tollebant, non modo toleralos eſſe, verum etiam auctoritare, operibus, atque ho- noribus apud ludæos floruiſſe. Quanquam ne hoc quidem miran- dum accidere debet, cogitanti etiam in populo Chriſtiano tot hæ- reſes tam apertè contrarias diainæ Scripturæ multis eſſe perſuaſas, tanta eſt hominum vel ignoratio veritatis, vel ſtu por animi, vel ad Poſfima quæque ingenij procliuitas, vel arbitratu ſuo viuendi&e Hereſis Ara- quodlibet ſentiendi libido ac licentia, vei Principum qui hæc veta- Lum 2uorun- te& punire deberent ſocordia. EBuſebius libro ſexto H ſtoriæ Ec- cleſiaſticæ c. trigeſimo, tradit in Comm. in Gen. Tom. 1. dam de aa- mortabtate partibus Arabiæ exottü elle quorũ- dni&, dam An arima noſlra ſit ex traduce. 4²⁶ dam etrorem di mum, ſed eum cere ad vitam tamen 1 in qua primum v GO MM E NTARIIO R VM centium occidente homine ſimul eti interire ani- A 4 poſtea in reſurrectionè mortuorum iterum reuiuiſ. immortalem. Sectatores huius erroris à gente iguit, Arabicos nominari poſſe putat Auguſtinus, in libro de Hæreſibus numero 83. tonales non creari à D propagari, nõ aliter quàm ipt ex corpore propagatut, ad ſimilitudinẽ luminis quo ris auctores in libr. de Ecclel tio,& 14. Lucifariani, Cyrillus item& aliqui Latinorum appellatur.- Auguſtinus item in libro de Here 2 nionem Tertulliani fa i errore fuiſſe neceſſe eſt, quicunque putarüt animasta- eoex nihilo, fed à parentibus proſeminari& ſum corpus: vt que madmodum corpus IN fimil lic animus ex animo multiplicetur, ſciſicer dex alio lumine accéditur. Cuius etw- — laſticis dogmatibus capite decimo ter ſibusnumero 86. memorans opi. cientis animam hominis corpoream, hæcſub- ſane ipſe animas hominum peſſimas poſt mortem in damones verti ſtatum autem animæ credit per traducem propagari. Non tamen cenlet Auguſtinus Terrullianum propter primam aut vltimam opinionem Ie ab Eccleſia tanquam hæreticum, ſed quia adhæſe. rit errori Cataphrygarum ſecundas nuptias non aliter quàm adulte- duce propagari non audeat affirmare, non putat eam tamen ex di- uina Scriptura vt falſam& hæreticam confutari poſſe. Quin ipſein ...... ea quæſtione quæ eſt de Origine animè; dubius& incertus eſt què- admodum apertè oſtendit in Epiſtola 7.& 28. quas ſcripſit ad§. 0 Hieronymum,& in 157. quam miſit ad Optatum.& libro tertio, de Baptiſmo paruulorum cap. 10.& 1.libro Retractationum capite. & libro 10.de Geneſi ad litteram primis quattuor capitibus, in quorum quatto capite ſcribit, opinari animas omnium hominum ex nihilo creatas eſſe, nimis eſſe dutum& violentam, cùm Scriptun doceat, Deum creaſfe omnia ſimul& ceſſaſſe die ſeptimo ab omni opere, ex quo effici, omnes animas hominum poſteà creatas, foille aliquo modo in anima primi hominis. Si autem ſingulæ crearentit ex nibilo„non magis aliæ animæ fuiſſent in anima primi ho mini quàm illa in aliis. Illud tamen vehementius Auguſtinum vrgebata- que premebat ‚quod non videbat ipſe ſi poſteriorum hominum animæ non propagabantur ex anima Adæ, ſed er nihilo ſingule creabätur„qua ratione peccatum Adæ per generationem catnalem in omnes eins poſteros transfunderetur: cum peccatum originae propriè non ſit in corpore, ſed in anima. Quod ſi animæ aliorũ ho- minum nullo modo pendent ex anima Adami, nulla ratione videtut peccarum eius in alios homines deriuari potuiſſe. Tractat hanc que ſtionem S. Thomas Prima parte quæſt. 118. art. 2. ſed accuratiſſime Bonauentura in 2. ſententiarum diſtin. 18. quæſt.vltima,& Alphon- ſus de Caſtro libro 2, aduerſus Hæreſes vbi agit de Anima, quintum errorem confutans. VERVN nemn u 1 N GENESIEM, L I B. I1II. 427 20„„.. 4 & 1 dn A VIRVNTAMENB. Hieronymi conſtans perpetuaque fuit ſen- — e tentia, animas rationales in ſinguloruũ hominum corporibus crea- 10 4. 1* 1 b ri ſingulas, non aliter quàm creata ſit anima primi hominis: atque 1 hanc doctrinam tota deinceps ſecura eſt Eœcleſia. Nam quia anima rationalis eſt incorporea& indiuiſtbilis, né poteſt ex alia anima pro ne 2 r pagari: quia vero eſt immaterialis, non poteſt ex vlla materia pro- ein in creari& mulriplicari. 1d quod B. Thomas multis rarionibus addicirt ul m a dn libro 2.Contra Gentes capit. 86. idémque ſignificanit Dauid Pſalmo lo ien 32:illis v erbis, Qui finxit ngillatim corda eorunm,& Zacharias cap. 12. 4 dognuidud a Cum inquit, Dicit Dominus extendens Cælum,& jundans terram,& fin- 4„..„.1.,1L.—.— em& abgubLd Mr gens ſyiritum hominis in eo: quibus verbis vt in eotum explanatione 4 ſeribit Hieronymus, indicatur, quemadmodum Cœlum& terram. ita animum hominis& à ſolo Deo& ex nihilo creari. Apud Eccle- .. ſiaſten quoque ca. 2. f1C legimus Puluts reuertatur in terram Pum vVn- H 1 1* 1o 1„— 3 2.*. 77„ 4... we de erat,&5 piritus redeat adeum qui dedit illi, cuius teſtiwonin j vim ad- am pnpage. D. uerſus facientes animas aliorum hominum propagari ex anima pri- mi hominis, in lib. 10. de Geneſi ad litteram capit. 9. conatur quidem un heretican u Auguſtinus, ſed fruſtra conatur tamen, eludere atque infirmate.. 4 napenus no u VERVM age,indiccmus quibus in locis& quibus verbis Moſes„Senan e 1 s ipſe Man docuerit animum hominis eſſe immortalem. Principio, id manife- ſis aſlend= iur Armare, von puf ur ſtè oſtendit cùm dixit, ſolum animalium omnium hominé ad ima- tur immorta- im confaud G. ginem& ſmilitudinem Dri eſſe factum. Si enim animus hominis litas anima ne, dadia r non eſſer incorporeus& immaterialis, intelligendi ſeiendique om-"0h74. a.& 1 ar C nia poteps atquè ideireo immortalis, non vere ſolus homo dicere- 124 Oound ur tur ad imaginem Dei factos. A que hanc rationem ſimilitudinis hu- Ge wane oAend n mani animi cum Deo, validiſſim um Plato in Alcibiade& in Phæ- e, done, ad probandam immortalitatem animi noſtri putauit argu- Porphyrio vi- 3 0u 1 T. S 4 4.) b aentum. Et profecto eſſe omnium rationum quæ ad id perſuaden-a ſit vabidiſ= dum afferri poſſunt firmiſſimum ac probabiliſſimum argumentum, 1να ad pro- . 1...,. bandam ani- u multis verbis docet Porphyrius lib. 1. ad Boëtũ, vt in li. 11.de Præ- ni veſtsz im nal& ceffafe ech- angellca refert enaſ Hins Ie Amse 5. aſehr Wn umdl K cefale„ par. Euangelica refert Eufebius. Haæc autem hominis& Dei ſimili- mortalitatem, u hominan Le tudo quattuor in rebus potiſfſimum enitet. Primoiin quadam infini- .— 8—„1. 1 amis. di uute 3 ta capacitate mentis, quæchabilis& idonea eſt ad cognoſcẽdas om- Ouattuor in 2 kFedlenm! n nes res. Deinde, in apperitu voluntatis humanæ ſic infinito, vt nullo rebus ſimi- A D bono præter infinitum, id eſt, Deũ, omnino expleri& ſatiari queat tudo 3 „1 1... 8..& BDei paſita nn Poſteà, in libertare voluntatis,& vt lo quuntur in ſcholis, in quadã 43 ſ ae — Aiu] St iu deretminrariune ad quælibet particularia& finita bona. Deni- Lea que, in quadam naturali capiditate æternitatis quam ſibi expetit 2-*„ 0 4.. 8*. 4 e animus, ſuam ea re æternitarem& immortalitarem ſatis prodens nfandc ha ac probans. 1** 1 A K vonel— 4„. F... 1 amne Eur TER locus Mofis ex duo anime rationalis immortalitas eno- 1 1 u teſcit, eſt ſuperiori Proximus, quo dixit Mofes hominem eſſe cun- A— 2.,.. 3.—. 1 denamf ctorũ animalium principem& dominũ à Deo conſtitutum: quo de A 2. 8 ,” 6 A 4 1.. 8 14— ate 4 2 claratur, hominem eſſe ſuperioris ordinis& gradus naturæ 9 u13 ſint 2 Le 4“f cætera animalia, Tertius locus eſt is quem in præſens tractamus: * rrcidſd 1, Hl 2 Cum 3 1 gratld. — 428 COMMENTARIORVM Cum enim Moſes ait Deum inſpiraſſe in corpus hominis animam a 4 rationalem, non obſcurè indicauit eam extrinſecus aduenire homi- ni& à ſolo Deò creari, neque ex materia Wa neque ab alio efficien. te generari. Cum enim Moſes memoraret generationem aliorum animalium, refert dixiſſe& iuſſiſſe Deum vt terra& aqua produce- rent animas terreſtrium& aquatilium animantiũ: ea oratione ſgni- ficãs, animas cæterorum animalium ex materia elementati eſſe pro- ducas. De anima verò hominis multo aliter loquitur, dicens eam eſſe à Deo inſufflatam ſeu inſpiratam, vt intelligatur eam diuerſe conditionis eſſe, cuius non ex re aliqua corporea, ſed ex ſolo Da ſit origo. Quartus locus eſt in capite quarto libri Geneſeos: quob co ſcriptum eſt, Deum dixiſſe Cain, Sub te erit appetitus tuus,&u dominaberis illius: quibus verbis perſpicue oſtenditur libertas huma.! V næ voluntatis, cui etiam immortalitas animi neceſſariò conneract. Quintus locus eſt in cap. 37. Geneſeos, vbi ſic loquitur lacob, Dei. ſdendam ad filium meum lugens in infernum: nec per infernum interpre. tari poſſumus ſepulchrum vbi cõditum eſſet corpus loſephi, ſiqui- dem lacob crediderat loſeph dilaceratum& deuoratum eſſea fe- ris:debet igitur intelligi de inferno propriè,dicto, in quem omnium hominum eriam iuſtorum animæ ante aduentum Chriſti deſcende- bant. Sextus locus eſt cap. 3. Exodi: ſcriptum enim eſt eo loco dixiſ- ſe Deum Moſi, Ego ſum Deus l braham=,& Deus Iſaac,& Deus Iacob, Quod Dominus noſter in Euangelio commemorans adiecit, Nan 9/ℳ ſ Deus mortuorum, ſed viuentium. Se rimus locus eſt in ca. 4. Deute- - 4( 4 omij quo loco dicitur Solem& Lunam& omnia Ccœli aſtra eſſe kon 2 à Deo facta& deſtinata miniſterio cunctarum gentiũ: at ſi homo e ſet omni ex parte materialis& wortalis, eſſet profecto ignobilior aſtris, nec aſtra propter eum facta eſſe dicerentur. Pater igitur, ani- mum noſtrum immortalem, ſigni ficatum eſſe à Moſe tum hoc loco vbi de creatione hominis agit, tum aliis Pentateuchi locis. an eeennt SE Dillud dubio verti poteſt, An aniwus rationalis ſit immot- hominus ſitim talis natura ſua, an tantum per Dei gratiam? Hoc enim affirmatè d- Farfth. 211 NMat* 77. 8 na- citur in 6.8 nodo ſeſſione 11. in epiſt. Sophronij patriarchæ He- una ſan 2be roſolymitani, quæ in eiuſdem concilij actione 14. ab vniuetſa Sypo- Talaeau G do eſt approbata, quinetiam S. Hieronymus libro 2.contra Pelagi- nos,& Damaſcenus lib. z. de Fide orrhodoxa capite 3.& 12.tradumt b Angelos non ſua natura, ſed per Dei gratiam habere immortalita- tem: id quod etiam Pauli confirmatur teſtimonio, qui in priotis ac Timotheum epiſtolæ extremo capite ſeribit ſolum Deum habere iun mortalitatem. Nec id videtur non vidiſſe Plato cum ſcribit in Ii- mæo ſecundos deos natura ſua diſſolubiles eſſe voluntate tamen Dei fore immortales. Veramtamen, ſine dubitatione vlla dicete oportet, animam rationalem natura ſua eſſe immortalem, cũ ſit na tura quædam ſimplex, immaterialis,& per ſe ſubfiſtẽs. Quod autem Patres dixerunt de animo hominis& de Angelis, eos non ſua na- 8 turz „. MortAt?s „** 7 A Ahn 2 e 1— (om 44 — — — 2 3 — OC 1IN GENESIM, IL. I. IIII. tura, ſed per gratiam Dei eſſe immortales, ſic intelligi debet, eos non habere ex ſe vel à ſe immortalitatem, ſed à Deo, qui quantum ad actualem eorum exiſtentiam, potuit eos& creare& non creare,& creatos in nihilum redigere, quia ergo poſſunt eſſe& non eſſe ex- trinſecus, ideſt, reſpectu habito ad omnipotentiam Dei, propterea Patres dixerunt eos non habere immortalitatem ex ſua natura, ſed ex Dei gratia. Atque hac etiam ratione interpretari- conuenit- illud Pauli dictum, ſolum Deum habere immortalitatem: quamquam Chryſoſlomus in eius loci explanatione putat ſolum Deum elſe di- 4²9 Locus Pauli I.ad Timotſ. ctum immortalem à Paulo comparatione Regum terrenorum, ſi- cap.»itams. quidem proximè ante dixerat, Solus potens; Rex regum, E Dominus dominantium, Sanctus autem Auguſtinus libro tertio, contra Maxi- minum cap. 12. vocabulum immortalitatis interpretatur poſitum pro immutabilitate; vt ſignificetur ſolum Deum eſſè immutabilem. Nec aliena eſt ſignificatio hæc immortalitatis: nam in omni muta- bili natura, nonnulla mors eſt ipſa mutatio, quia facit aliquid in ea quod non erat. Simile quippiam ſcribit Leo ſermone 1. de Reſurrectione Domini: Fnicuique, inquit, homini qui ex alio in aliud ali- qua conuerſione mutatur, finis eſt non eſſe quod ſuit,& ortus eſt elle quod non fuit. Nec hoc non maximè congruit cum Ariſtotelis doctrina, cuius in libro octauo Phyſicorum, textu 24. hæc ſunt verba: Fere aurem& ipſum moueri, fieri quippiam& corrumpi videtur omnibus: in quod enim mutatur, jit hoc, aut in hoc: ex quo autem mutatur, corrumpitur hoc, aut hinc. Non ſolum autem ex hac doctrina Moſis diſcimus animam ho- minis eſſe immortalem, ſed etiam veram eſſe ac naturalem eius for- mam,& ſuam cuique hominum eſſe animam, ſcilicet pro multitu- Ex doctrina Moſis collig⸗ animam ra- dine hominum qui generantur multiplicatam. Hoc ſatis indicauit tionalem eſſe Moſes cum appellauit eam, ſpiraculum vita,& cùm dixit, per eam fa- ctum eſſe hominem viuentem. Si enim anima rational eſt cauſa vitæ& viuendi, neceſſe eſt ipſam eſſe formam hominis. Forma enim definitur qua res eſt id quod eſt,& à qua eſſe rei accidit Si igitur viuere prouenit homini ex anima rationali, ergo etiam eſſe: nam viuere viuentibus eſt eſſe, vt benè diſputat Ariſtoteles in libro 2. de Anima tex. 36. Moſes quoque, cùm dixit Deum feciſſe homi- nem ad imaginem& ſimilirudinem ſuam, quod pertinet ad animam & formaſſe hominem ex limo terræ, quod pertinet ad corpus: aper- tè oſtendit, hominem ſubſtantialiter conſtare ex anima& corpore. Si autem anima rationalis eſt ſubſtantialis forma hominis, ex eo cõcluditur eam multiplicari pro multitudine hominumeneque enim poteſt multiplicari compo ſitum ſubſtantiale, niſi multiplicatis eius partibus ſubſtantialibus, præſertim verò forma, ex qua potiſſimum & vnitas& diſtinctio compoſito accidit. IIIVD præterea ex verbis Moſis licet argumentari, in homine drmam bo⸗ . minis& vnd is homini im vno quoq⁊. Fnam taätum animam eſſe vnam dantaxat eſſe animam ſecundum ſubſtantiam,& hanc eſſe n homine. HH 3 animam 43⁰ GOMME NTARdOKRVM animam fationalem„quæ ramen poteſtate aliarum animarum vices A & munera abundè implet: dat enim homini eſſe ſenfrriuum& vege- Iro excellentiori modos quhm ſeorſim præſtent anima ſenſitiua& vegetatiua. Sed quibus ver bis hoc indicanir Moſestvide- licet cum narrans creationem aniſaæ ratiònalis⸗ appellanit eam ſm- x vita quæ eſt in homine, vege⸗ pliciter ſpiraculum vitæ: quaſi triple tatiuas ſenfitiua,& intellectiua, à ſola præſtetur anima rationali. Nec tanrùm dixit hominem eſſe factum viuentein animh humana& inl tellectiua, fed dixit per eam præcisè ac ſim pliciter factum eſſe viuen. tem, quafi ab ea acceperit omne genus vitæ, 8 amnèem viuendi gre dum quem in ſe habet. Viderur etiam aperrè' id ſignificaſſe Domun cum dixit vt refert Matthæus cap. 10. Nolite rimere eo² qui occidunt emr. pus animam autem Hon poſſunt occidere. quibus verbis non modo ſigni- ſicatur animam hominis eſſe immorralem. ſed vnam etiam dunta- xatin vnoquoquè homine eſſe: nam quia non dizit. Animam au. tem rationalem non poffunt oceidere, fed dixit ſimpliciter animam non poſſunt ocoidere;, ſaris indicauit nullam eſfe in homine animam quæ occidi queat. at ſi præter animam rationalem efient in homine ani. ma vegeratiua& ſenſitiua, quæ ſunt mortales& ſimul cum corpote Uud ümpliciter verè dictum eſſet, animam autem non tatinum mu Locus Mat- thai cap. 10. intereunt, non 1 poſſuent occidere. In hac etiam enim explanans ea verba quæ fant in Oratione Azariæ apud Dan. cap. 3. Sed in anima contrita& ſpiritu humilitatis fuſcipiamur: E t ex praſti locoinquit,& ex eo quod ſcquitur. Benedicite ſpiritus,& animæ iu torum Do⸗( Nalm. 3o. mino: Ei in pſalmis, 5 acrifioium Deo ſpiritus contribulatus rvor cöntritum 6 puniliatum Deus non deſyicies: ſunt qui alium velint eſſe ſbiritum in pomint, excepto Sptritu ſancto,& aliam animam: ed laborandum eis erit quomasi b abſcque carne& gratia Spiritus ſantli, dua ſubstanriæ& duo interiores lumi. nes in vno homineè eſſe dicantur; Sic Hieronymus. Isds una Ap idem confirmandunt, afferunt nonnulli quod im Ubro de ke- cleſiaſticis dogmatibus capite 15. ſcriptum eſt; vbi damnantur qui ponunrt in vno homine duas animas:& ſententiam octauæ Synoii generalis, quæ eſt in canone 1 bi dicitur, impium eſſe duas animun vno homine ponere: Cum& vetus& nouum Testamentum„omnesque Eedt ſia Patres vnam animam rutionalem habere homines aſſeuerent. Adducunt eriam teſtimonium Auguſtini ex libro de duabus animabus aduer- fus Manichæos. Alij tramen docti viri ‚Vt verun cenſent vnam elle tantum animam in hiomine, ita putant id non eflevnquam definituc ſecundum Fidem Catholicam, vt contraria ſententia fit damnanda ranquam hæretica: dummodo enim ponatur ralis eſſe anima ratio- nalis in homine, qualem facit eam Fides Catholica, ſcilicet immor⸗ talem, formam eſſentialem hominis:& multiplicatam pro moltitu⸗ dine hominum, vtrum præter eam ſint in homine anima ſenſitiua è tiuum& ſen⸗ Tegekariga illi ſubordinatæ, quæ dẽt homini eſſe vegeta litſuum necne, nihil omninoreferre arbitrantur ad rationens fidei 1 Catholicx — — d 1 K1 1— Nege nurmr a uun m zpenen leu 1 N 1N GfENESIM, LI B. IIII. 431 A Catholicæ. Nequc enim hoc vſquamexpreſſum eſt vel in Scriptura, vel in Coneiliis, neque& atribusvrdogma Fidei traditum eſt: ne- que Theologi Nominales, quictros animas in quolibet homine eſſe cẽſentsvllo tempore ſunt damnati ab Ecpleſia t hæretici. Nam quòd in ſapradictis docis dicitur, nomeffé duns animas in homine; facilè intelligitur ſermonem haberi de duabus animubus, quarum vna ſit viuificans, altera verdmomviuiftcans,tod tantum rationem mipiſttäs, & quaſtaſſiſtens:vel quarum ænafir à Deo& de ſubſtantia Dei, alre- ra verò ſit abialio quodam prinæipio ficut dicebant Manichæi. Non autem damnamus qui multas animas ponunt in homine eo modo quo ſupra 6 ½ poſuirdus,& quemadmodaum opinantu r Nominales. Tulit ergo Dominus Deus hominem,& 7 7 uit eum in Para- 6 11* 1 1. diſo QWoluptatisscd't operaretur& custodiret illum. AVrRA Moſes deſcribere aggreſſus Paradiſum, cùm di- 69 8 5 xiſſet eum in regione Heden ad plagam eius Orientalẽ ¶☛☚☛ elle confitum zinſeruir mentioném hominis ſeribens in 4 eo poſitum eſſe hominem à Deor id nempe dicens per Res anticipationem, vt oſtenderet ſolius hominis cauſa Pa- radiſum eſſe à Deo conditum. Poſteà verò abſoluta Paradiſi deſcri- ptione ſubiunxit quemadmodum& cur Deus poſuerit hominem in Paradiſo, id videlicet ſuo narrans loco. Verum quantũ ad verba Mo- ſis, ſcire conuenit illud. Tulit Deus hominem, tribus modis poſſe nos interpretari. Primo,vt Deus interiori monitu docuerit quo eſſet eũ- dam Adamo, ſcilicet in locum Paradiſi, velut in domicilium ſibi à Deo paratum ad habitandum: quemadmodũ legimus apud Matthæũ capite quarto Dominum noſtrum à ſpiritu ductum eſſe in deſertum. Deinde, poffumus inrelligere ficur Henoch, Habacuc,& Philippum proditum eſt ſpiritu Dei efſe abreptos& in longinqua lèca delaros: ita Adam, ex eo loco vbi creatus erat, in locum Paradiſi ſpiritu Dei eſſe tranſtatum. Denique, illud guoque opinari licet, per Angelum humani corporis ſpecie indutum; eſſe Adam quaſi manu deductum in Paradiſum ſicut Angelus Raphaël ducebar Tobiam:& hoc Au- guſtino mihique veriſimilius fir. Deum enim velpotius Angelü qui Dei verbis loquebaturs legimũs infra locutum eſſe cum Adamo,& Adamum audiuiſſe vocem Deideambulantis in Paradiſo. 12 17 CAySAM vero cun ſtarim vt creatus eſt Adam in Paradiſam à Dęo ſitillatus, ſupra in dibro tertio qui eſt de Paradiſo aperuimus, cùm doceremus cur Deus Paradiſum tanta pulchritudine& amcœ- aitateccondidiſſet, in qu otamen Adam breuiſſimo tempore& poſt eum nullus mortalium manſurus erat. Annotauit Auguflinus lib. 8. de Geneſp ad litterã c. ³ε hoc loco primum fuiſſe Deum appellarum vocabulo Domini cũ, dicitur, Dominus Daus, nec idttemere. Nam que. 1Am nun ll* hoc loco c Ap. 2. VERS. I5. Quomoda AHAdanm ſit 2 Deo colloca- tus in Para- diſo. Genæſ.5. Danielis 14. Actorum 8⸗ Quando pri- mum Deus appellatus eſt nomne Do-. mini. *— —— — 3—— ———————— Adamt non ILLVD poft 4.. ſſe creatum ſe hominem& poſuiſſe in paradiſo, liquidò cognoſci hominem non in Paradiſo, eſſe creatum intra paradiſum, ſed extra, ſi enim intra Para diſum eſſet E& cur. COMMENTARIOKRVM hoc loco primum Deus legem homini poluit: qua re declarauit ſe A dominum eſſe hominis, hominémque ad ſeruiendum& obedien- Snu e elle factum: edque ſeruirio& obedientia æternam vitam b ac fœlicitatem conſecuturum. Sed parum firma eſt hæc annotatio, Siquidem ante hunc locum in Hebraica& Latina Scriptura quater, bis autem in tranſlatione LXX. Interpretum vocabulum Domini tribuitur Deo. Pro illo autem verbo Poſuit Hebraicũ verbum MeDj Vuiannichehu, eſt multo ſane ſignificantius:ſi gnificat enim dimiſit ſeu reliquit: quo ſignificatur Deumnon d uxiſſe Adamum in Paradiſum vt ei Paradiſi pulchritudinem& magnificentiam tantum oſtenden & mox inde eum abduceret, ſed inibi dimiſit& reliquit eum tar uam in loco eius habitationi deſtinato. b o intelligendum eſt ex eo quod dicitur, Deum tuliſ. 43² — creatus, non rectè diceretur, Deum tuliſſe hominem& poſniſſe in Paradiſo. Idemque apertius ſignificatur infra capite 3. vbi ſic eſt Eiecit Deus Adam ex Paradiſo vt operaretur terram de qua ſumpms ett Adam igitur creatus eſt ex terra quæ erat extra Paradiſum. Sed cut Debs noluit creare hominem in Paradiſo? Primo quidem, quia ha- bitatio Paradiſi non conueniebat homini ſecundum eius naturam, ſed propter donum immortalitatis quod ei Deus in ſtatu innocen- tiæ permanenti conceſſurus eratrilllud autem donum immortalitatis non erat naturale homini, ſed gratuiro Dei munere ei triburum, quo igitur manifeſtius intelligeret Adam eum locum non eſſe ſibi natu- raliter debitum, ſed ſola Dei gratia conceſſum, congruum erat Adam creari extra Paradiſum. Deinde, ſi Adam creatus eſſet in Paradiſo, nec ante vidiſſet alia loca, forte putaſſet eum locum ſibi conuenire ac deberi naturaliter: at creatus extra Paradiſum, ex comparatione aliorum locorum clarius agnoſcens præſtantiam Paradiſi, ſine dubi- tatione intellexit eximiam Dei erga ſe beneuolenriam ac beneficen- tiam, qui tam felici eum loco ac domicilio dignatus eſſet. Ad hæc quo Adam cautior eſſet& ad obſeꝗuendum Dei volantati prom- ptior, atque in cuſtodiendis iuſſis& præceptis eius diligentior atqas curioſior: certiſſimè ſciens tantiſpſer ſibi eſſe in Paradiſo commo- randum, dum ipſe Dei præceptis obtemperaret. Poſtremò, vt nul- lam habere poſſet iure dolendi& de Deo conquerendi cauſam, cum ex Paradiſo propter peccatum ciiceretur, quaſi loco ſibi naturalitet debito& conuenienti deturbatus eſſet: cùm tamen Deus proplet peccatum naturalibus bonis hominem multare ac priuare mini⸗ me ſoleat. 1 Ben. bEII 2ECI VERVM roget aliquis, Cur igitur Deus Angelos in Cœlo con- didit? cur item cæteras animantes in ſuo quamque loco vbi habita⸗ turæ ac vitam aturæ erant, procreauit?cur denique Euam quæ Ada- mo ignobilior erat formauit intra Paradiſum? Sed 1dhae en eſt hunc 2 — anni an. ne e 4n— lumim a,n cdeuca KLann Aun eem Ra do keſae tiede mn Dagnideranan neh inato. V nm ctex coquot a Dar 0, liquido co amn extra, fi enimi n. cum tuhiſe ba e&G nitunut infn. pcrarruar urrd a 6 àqux ern eurt ais ſon 2 Paradic Pua Pa dat homint ſecu lun nun quod ei Dc mn tullad autem dd aum Tatnito Dei mas e e Adam enm locot Ankehn tun concefom, Ane , 5 Adan cttd s uh ee putaſſet cun 1 u cntta Paradift irenfs ſceni ptæſtanbaf un ra ſedeneuo un 2c domiciho d mrelet — 4 k. 4₰ 1 N GENESIM, 7. 1e LIB IIII. Vt operaretur& cuitodiret illum. 4³³3 A eſt hunc in modum reſpondere. Ad primum reſpondeo, cœlum em- pyreum in quo ſunt Angeli creati, locum fuiſſe naturaliter maximè Cur Augeli conuenientem dignitati naturæ Angelicæ, quippe quæ longè ſupe- rior& præſtantior ſit omnibus corporibus eiſque præſideat. Excel- lentia verò Paradiſi excedebat naturæ hominis conditionem, nec ei alirer quàm propter donum innocentiæ& immortalitatis congrue- bat. Simile quid reſpondendum eſt ad ſecundam obiectionem. Etenim loca in quibus generata ſunt animalia, non ſuperabant conditionem cuiuſque animalis, quinimo cuiuſque eorum naturæ admodum con- uenie bant: non ſic autem habebat ſe Paradiſus comparatione homi- nis. Ad tertium reſponderi poſſet negando Euam eſſe creatam in Pa- radiſo ſed extra,& ſimul cum Adamo eſſe à Deo introductam in Pa- radiſum. Ita enim ſenſit Ioſephus in i. libro Antiquitatum capite 1. & Kupertus libro ſecundo de Trinitate& eius operibus viceſimo- ſecundo capite. H oc etiam ſenſit Tertullianus libro ſecundo contra Marcionem eo loco quo diſputat, verba illa Ezechielis capite 28. Ti ſignaculum ſi- militudinis plenus ſapientia,& perfectus decore. In deliciis paradiſi Dei fuisti: vel vt ipſe Tertullianus legit ‚In deliciis paradiſi Dei tui natus es, verba, inquam, illa licer ſub nomine regis Tyri dicta ſint, verè tamen de eo non poſſe intelligi ſed de Lucifero, id eſt, diabolo qui è Cœlo ceci- dit propter ſuperbiam: ſic enim argumentatur Tertullianus: Prophe- ta dicit regem Tyri natum eſſe in Paradiſo; atqui nullus mortalium ne ipſe quidem Adam in Paradiſo Dei natus eſt, ergo non debet illud intelligi de rege Tyri, ſed ſub eius nomine putandum eſt ſigni ficari Luciferum cui omnis eius loci prophetia mirificè congruit. At enim propius vero eſt& diuinæ ſcripturæ Patrumque doctrinæ conue- nientius, arbitrari Euam formatam eſſe in paradiſo: id enim non ob- ſcurè indicat contextus narrationis Moſaicæ,& Baſilius docet Ho- milia de Paradiſo,& pro certo tradũt Scholaſtici Theologi in ſecun- do Sententiarum diſtinct. 18.& B. Thom. Prima parte quæſtio. 102. articulo quarto. Cur autem Eua formata ſit in Paradiſo, hęc ratio po- teſt reddi. Formari enim debebat velut ex principio, ex ipſo Adamo: primum autem principium rotius alicuius generis oportet eſſe perfe- ctum: decebat igitur ex Adamo, prout erat in ſtatu perfecto ſecundum animum X corpus& ſecundum habitationem procreari Euam,& vt ſic palam eſſet originalia illa bona animi, corporis,& babitationis Adamo tributa, cæteros omnes qui ex eo deinceps procrearentur, propter ſolius eius vel obedientiam vel inobedientiam, aut perce- pturos eſſe, aut perdituros. MKo verba viſa ſunt Auguſtino duplicem poſſe ſenſum reddere: alter ſenſus eſt, quem ipſe magis probat, vt duo * lla verba, Operaretur& custodiret, referantur ad Deum; Comm.in Gen. tom. 1. 11 illud creats ſunt in Cælo. An Eua crea ta ſit in para- ſo. Cur creata ſis Eua in pa⸗ radiſo. COMMENTARIOR 43³4 illud autem Pronomen, Illum, quod geminatur eſt Hebraicè Vt operaretur 1 minem,& hic ſit eorum ve cauſam collocaſſe ac magis indies operaretut; id eſt, excoleret,& melioremque indies reddens,& ad præſtantior ficienda inuitaret pariter atque adiuuaret. Etv pus nempe ſeruans a mum verò ab omni malo puru ſcilicet voluntas eius cum Dei vo ceptis obtemperaret. N & felicitatem ſatis eſt hominem iuſtum maneat in iuſtitia,& vſque ad extremum in b ret. Ponam hic Auguſtini v propriis ex verbis eius aperti in capite decimo libri octaui nus. Eſt alius in his verbis ſenſus ꝗ ſum hominem operaretur Deus 2 um,& cuitodiret illum rborum ſenſus, Deum ob eam maximè Adamum in paradiſo, vt ipſum Adamum magis on enim ad conſequen & ſancum effici; niſſ is per. V M Hebraicè(ſic enim 4 referatur ad ho- perficeret iuſtiorem a virtutum opera ef- t cu todiret illum, cor- b omni corruptione& offenſione liberum ani- m integrumque cuſtodiens, quoad luntate conſentiret,& diuinis præ- dam æternam vitam enè agendo perſeue- 3 erba, vt quod de ſententia eius diximus, as& ccttius lector agnoſcat. Sic igitar de Geneſi ad litteram ſcribit Augufti- uem puto non immerito præponendum„iij⸗ cuslodiret. Sicut enim operalun homo ter ram, non vt eam faciat eſſe terram ſed It cultam atque fructuoſam: ſic Deuus ho- minem multo magis, quem CTtsau homo ab illo per ſuperbiam non abſcedat. Quia ergo I it vt homo ſit, eum„ pſe operatur vt iustus ſu* Heus eſt incommutabile bo- num homo autem& ſecundum animam& ſecundum corpus mutabilis res eſt aiß ad incommutabile bonum quod eſt Deus conuen us ſubstiterit, formari vt in. ſus beatuſch ſit,non poteſt. Ac per hoc Deus idem qui creat hominem ui ham( ſitripſe operatur hominem atque cuftodit, vt etiam bonus beatuſq; ſit. Quapra- pter, qua locutione dicitur homo operari terram quæ iam terra erat e ornata atque fœæcunda ſit: ea lotutione dicitur Deus operari hominem qui iam homno erat, ..„/.. 2 8.1.„ vt pius ſapienſq́ ſitz eumq; custodire, quod homo ſua poteſtate in ſe quam illius ſu⸗ 1 2.. 2. ꝙ 2 1 pra ſe delectatus dominationemd, eius contemnens tutus eſſe non poſiu. Sic Auguſtinus. Ar enim, banc Auguſtini interpretation em excludit ac reiicit Scriptura Hebraica. Nam etſi iltud Pronomen Ilum, Græcè& Laui- nè ambiguam habeat relationem& ad hom Hebraicè tamen nulla eſſe porteſt ambiguitas onitur in fœminino genere,& neceſſario coniungitur cu 10 paradi ſi. Eſt igitur alter horum verborum i inem& ad paradiſum 1.11 ‚quia pronomen illo ntellectus, minus qul- d.** 4 4+ dem quàm prior Auguſtino probatus ‚ſed nobis tamen magis pro- bandus: vt hæc ſit illorum verborum ſententia, Ppoſuit Deus Adam in paradiſo, vt ipſe Adam ſua opera cura& in radiſum operaretur, id eſt, excoleret, varia ſcilicet opera fac ad eius loci culturam& ornatum pertinebant, ſimul exiam vt eum An operatio hominis in Pa cuſtodiret& conſeruaret. radiſo fuiſſer laborioſa vel ꝗ†³.1☛ñ.. Iuperuacanea. ctom Adamo operandi 1n paradiſo, laborio ſiquidem id poſt peccatum in eius pœnam duſtria eum, id eſt,pa- ciendo que ſum& operolum erat, iniunctum atqueè in i ctum G. 1. 5 24 4 2 S ½ duplex hoc loco exiſtit quæſtio, altera, Munus à Deo iniun 4 9 m vocabu- 1 1 M Mmn — 3 41 4 A 4 4 a nn * 32 A A * mr d* 4„ 1* .„ 1 1u*. 5 8 aone Wtt 3 Amn Iä „* 4 d 1 4 1 1 12 8 umn „.( 44 8 8 Wn — 1500ʃ* 2n * „[Ja * 3 1 4 NM 4 4 4 .“ 4 30, 4 1 409ets. * 34 “ leu e s 4 44 sil 4 4„ 8 tr Jee, 2 4 1& 1„eaud. 6 1 d f 8 A 0 1N GENESIM. LIB. IIII. 455 ctum homini eſt à Deo,non igitur tranquilliſſimo, iucundiſſimo,& feliciſimo innocentiæ ſtatui conueniens erat. Deinde ſuperuacanea erat futura operatio hominis in paradiſo, quippe qui ſpõte ſua abun- dè ferret ac ſuppeditaret quæcunque ad victum hominis neceſſa- ria,ytilia, aut etiam iucunda eſſe poterant. Altera quæſtio, Quid pa- radiſo ante peccatum opus fuerit cuſtodia hominis? à quo enim cu- ſtodiendus paradiſusnon enim ab animalibus, quibus aditus ad pa- radiſum minime patuiſſet,& omnia animalia ad nutum homini pa- ruiſſent: non ab aliis hominibus, cum locus ille commune omnium hominum futurum eſſet domicilium, nec in ſtatu innocentiæ vlli ho- miai quicquam ab alio quouis homine timendum fuiſſet: non à dæ- monibus, quia illos Deus ingreſſu paradiſi prohibuiſſer, non enim ad eos arcendos cuſtodia hominis valuiſſet: dæmon enim natura ſua prudentior fortiorque eſt omnibus hominibus,& quia incorporeus eſt, nec vllo ſenſu humano comprehenſibilis, quemcunque in lo- cum voluerit, inſcio homine, ſeipſum ingerere arque inſinuare poteſt. VERVM facilè eſt priorem quæſtionem expedire. Cultura enim paradiſi, non faiſſet homini in ſtatu innocentiæ operatio laboriofa & moleſta, ſed facilis& incunda; perquam nimirum varia fibi loca in paradiſo ad habitandum comparaſſet, viaſque& ſemitas per quas commodè& cum voluptate ingredi& ſpatiari poſſet, ſine labore ſtrauiſſet atque concinnaſſet. Ac licet terra nihil non bonum arque vtile ſponte ſua edidiſſetzaccedente tamen hominis cultura, eadem illa& vberiora& meliora extuliffet. Cumque etiam id temporis, vi- tam animalem acturus eſſet homo, nec poruiſſet perpetuo intentus & defixus eſſe Dei contemplationi, ſubinde iuuiſſer eum mukas& vatias actiones per membra corporis obire: inter quas ea quæ in co- lenda terra verſatur, pleniſſima fuiſſet voluptatis atque iucundita- tis. His adde, quod cultura terræ mirabiliter animum noſtrum exci- tat ad obſeruationem& admirationem diuinæ prouidentiæ, quæ multis ex rebus quas agricultura tractat eluceſcit. Contuliſſet eriam plurimum ad periclitandas experiendaſq́ue tam diuerſas terrarum vires, omniumque ex terra naſcentium. Ar vero poſt hominis pecca- tum laborioſa extitit agricultura: tum quod ad eam colendam ne- ceſſirate cogimur;ob indigentiam ſcilicet cibi quem niſi multo labo- re parare non pofſumus: tum quod non omnis terra quæ colitur fru- ctifera eſt,& ſi qua eſt fructifera, ea tamen non niſi diu multumꝗque à nobis elaborata, quæ viræ degẽdæ ſunt neceſſaria ſuggerit:& quod laborem& tædium maiorem in modum auget, plurima fert inutilia & noxia, quibus reſecandis extirpandiſque magnum perpetuu mꝗque laborem ſubire neceſſe eſt. PoTrvissE autem eo tempore culturam terræ citra laborem& moleſtiam ab homine exerceri, ſatis argumenti eſt, etiam nunc tanta eum voluptate à quibuſdam ſuſcipi& tractari, vt magna eis pœna fit 11 2 inde Solutio prioris quæstionis. Voluptas„ 22 ytilitas a gri- culturæ, 8 3 3 3 4 8 4 „ “ 1 ¹ 3 3 8 1 1 1 1 ' . 1 6 4 C OM ME NTARIORV M pſtrahi& ad alia euocari. Audiat lector Auguſt. in 8. cap.libti& octaui de Geneſi ad litteram elegantiſſimis verbis ea de re diſputan- tem: nam que explanans ea ipſa verba Moſis quæ nunc tractamus, Adam eſſe poſitum à Deo in Paradiſo vt operaretur eum cum obie- ciſſet, Deum hominem ante peccatum damnaſſe ad labores& mole. 15 4.— o Ar uuſ 4, ſtias agriculturæ, hæc ſabiungit: Ita ſane a, bitraremur miſi PAiaue eim .„— 3 † 4 2134 in tanta voluptate animi agricolare quoſdam, vt eis magna pcœæna ſit inde ad aliui 36 inde a Præclara ſen- tentia Augu- le⸗ zlane⸗ E2 4 a ſiude abei ſtini. auocari. Quicquid ergo deliciarum habet agricultura tunc vtique longé ampliu b erat, quando nihil aœcidebat aduerſi vel terra Vel cœlo. Non enim erat labani 7AI n afflictio,ſed exhilaratio voluntatis cum ea quus Deus⸗ aeuuuuenats hamaus apm Adiutorio laætius feraciuſque prouenirent: vnde Creator 7 ebeua as areun, qui anima in corpore animali conſtituia rationem dedi hen dhenu 4 9 fuulu tem quantum animo volenti ſatis eſſet non quantum vuei,un in Eraueeehe ris cogeret. Quod enim maius mirabiliuſque ſpettaculum eſt, aut vbi maij cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui poteſt, quam cum yoſiuu ſeminibus, plantatis ſurculistranſlatis arbuſculis inſitis malleolis tanquam in terrogatur quæquè vis radicis& germunls quid poſſit 3 quid-ve non poſi vn. de poſſit„ qnid in ea valeat numerorum inuiſibilis interiorq, potentia, qud ex trinſecus adbibita diligentia: inqus ipſa con deratione perlpicere, quia nenut qui plantat eſt aliquid, nequs qus rigat; ſd qui incrementum dat Deus: qꝛia & illud operis quod accedit extrinſecus, per illum accedit, quem nihiloaminu creauit,& quem regit atquè ordinat inuiſibiliter Deus. Hinc iam in yſin mundum velut in quandam magnam arborem rerum, oculus cogitationis attolli tur, atque in ipſo quoque gemina operatio prouidenie reperüur, partum hauu- Duplex ope- ralis, partim voluntaria. Naturalis quidem per occn ltam Dei adminiftta ratio diuinæ:jonem qua etiam lignis& herbis dat incrementum; voluntaria vero per An. prouidentiæ.„.„ 1. ,rh l Iehatene gelorum opera& pominum. Secundum illam primam: Cœleſtia ſuperius or- C. 4 1 dinari inferinſque teyrestria, luminaria ſoderaque fulgere, diei noltiſcut ui ces agitari, aquis terram ſundatam interlui atque circumlui, atrem altius ſi perfindi„arbusta& animalia concipi& na ci, creſoere& ſene ſere, occidert, & quicquid alind in rebus interiore naturalique motu geritur. In hac autem altera ſigna dari, doceri& diſcere, agros coli, ſocietates administrari, artès exii ceri:& quæque alia ſine in ſuperna ſöcietate exercentur, ſiue in hac tertenad que mortali, ita vt bonis conſulatur etiam per ne ſcientes malos. Sic Auguſſ- nus, qui multis deinceps verbis idem argumentum luculenriſſime tractat. XENOPHONM porro dixit, vt Cicero ſcribit in libro de Sene- tute, nihil ſihi tam regale videri quàm ſtudium agri colendi. Quin Cyrus Perſarum rex ingenio præſtans& tanti gloria impetij cu- riſſimus, agrum ipſe ſibi conſerebat, arboreſque ſua manu ſatas di- metiebatur& in ordinem diſponebat. Proceres illos KRomanx no- bilitatis& antiquitatis viros, ex agris ad imperia& dictaturas ac- cerſiri mos fait: quibus illi cum eſſent perfuncti, ad priores agricub- turæ exercitationes reuertebãtur. Homerus Laërtem Vlyſſis pattem heroica corporis maieſtate præditum, quem ex filij abſentia ſene⸗ . 4 FA ctuteque 3 — * 1 Fann. 4 9„ Na a —2z AA uum. a had 1 4 2a Oun 4 9 1n 1 4 74 44 HW un ) A’nn. Aon Nin 4 F A r, * Amn 1INGENESIM, LI B. IIII. 437 A uteque ingraueſcente mœrorem capiebat, eum ſolatio colendi agri lenire ac mitigare facit: in qua occupatione poſt tor annorum exi- lium reuerſus Vlyſſes verſantem inuenit. Hinc apparet primam hu- manarum artium fuiſſe agriculturam: hæc enim prima homini& in Aatiguia⸗ ſtatu innocentiæ iniuncta eſt,& poſt peccatum ſola ei indicta, quam agricultura. exercuit Adam& poſt diluuium Noë, nec id mirum: naturali enim ordine prima omnium occurrit agricultura, neceſſaria ſcilicet paran- do victui degendæque vitæ ſuggerens. Qo licet intelligere errorem Ieeu,,tin poëtarum Gentilium& hiſtoricorum, qui, vt AvovS TINVS gen 2 tilium,& hi- tradit libro ſeptimo, de Ciuitate Dei-capite decimonono memoriæ ſtoricorum de prodiderunt, agriculturam poſt regnum Saturni eſſe inuentam: ſi- origine agri- quidem in ærate aurea quæ ſub Saturno rege floruit, nullam fuiſſe cultaræ. B dicunt culturam agri: tunc enim vt canit Virgilius libro primo Georgicorum, lpſaque tellus Omnia liberius, nullo poſcente ferebat. & Quidius primo libo libro Meramorphoſeos, — natos ſine ſemine flores, Mox etiam fruges tellus inarata ſerebat. & alio loco Virgilius, Ante Iouem nulli ſubigebant arua coloni. TRADVNIT enim Saturnum pulſum Crera à Ioue filio veniſſe in Italiam,& inibi Ianum atque ltalos agriculturam docuiſſe. Videat Salutio poſte- ——..—„„ lector quæ ſub finem libri ſeptimi de innentoribus Agriculturæ tra- rioris quæſtio- dit plinius. e haann NrEre magis operoſum fuerit explicare poſteriorem quæſtio- radiſo cuſto- nem. Exiſtimamus enim illam hominis cuſtodiam paradiſo fuiſſe dia hominis. neceſſariam ad arcendas ab eo loco beſtias. Nam fuiſſe in paradiſo animalia, cenſent Ioſephus libro primo Antiquitatum Iudaicarum capite primo. Bafilius Homilia vndecima in Geneſim, Auguſtinus libro decimo quarto de Ciuitate Dei capite vndeeimo: Damaſce- nus libro ſecundo, de Fide orthodoxa capite decimo. Si igitur pa- radiſus fuiſſet ab hornine deſertus atque incuſtoditus; animalia quæ inibi erant, pulcherrima quæ q́ue eius loci pedibus conculcaſſent, diſſipaſſent, fœdaſſent, ac vaſtaſſent; patuiſſetq́ue aditus ad paradi- ſum etiam cæteris animalibus quæ extra ipſum erant. Deinde, cuſto- dia illa paradiſi non tam neceſſaria erat ipſi paradiſo quàm homi- ni: debebat enim eum ſibi diligenter cuſtodire diuinis obediendo præceptis, ne ſcilicet propter inobedientiam tanta eius loci amœ- nitate& felicitate priuaretur. Debebat præterea cuſtodire paradi- ſum aduerſus dæmones; non quidem vt eos acceſſu ad paradiſum prohiberet, ſed ne aurem præberet fallacibus dæmonum conſiliis, quibus deceptus à Dei obedientia recederet, ob eamꝗ́ue cauſam pa- radiſi habitatione deturbaretur atque exterminarerur. Atque hinc Ppræclarum quoddam& ſalutare nobis documentum ſuppetit; Non 11 z ſatis bet dl genter cxſtodiat. Egregia ſentẽ b ria Gregorij. hona ſemper agere, ab ipſis nos bona quæ ha .1 erbè ſeipſum efferendo. gorij ſententiam quæ e 8. X non inordinate agimus 4. Mach. 6. Eccleſiæ editis, testimonium profera M-= M ENTARIORVM V 38 C O 43 i bens iſi bona quæ agit& in ſe hab Nn ef bo- ſatis eſſe homini benè agere, niſi bona d gir& in ſe habet, magna 4 1 mini ſatis be- cura& diligentia cuſtodiat, ne perdart 4, vel ad contfarla mala dela- G ne agere niſi bendo,vel de bonis quæ agit& in ſe habet, inaniter gloriando& ſu- Audiat lector pulcherrimam hac de re Gre. ſt in capite duodecimo,& decimotertio, li- 1 Magnopene oportet, inquit, Gregorius, E bonis operibus caute in ogitatione custoditene mentemeleuent, bona non ſint quæ non auctori militant ſed elationi. De qua jiex libris licet non canonicis ſad tamen ad ædificatunen nus: Eleazar namque in præœlio elephanim nxcit occubuit. Quos ergo iſte ſignificat aum ri decimi noni Moralium eriens ſtrauit ſed ſub ipſo quem exti ſua vitlori vitia ſuperant, ſed ub ipſa quæ ſubijeiunt ſia- ua viètoria oppre it, niſi eos qui vitid P 7. 2 3. P Ju ſubi ciunn ſupe.d ab hoſte quẽ proſternit moruur,qtui de culpa quam biendo ſuccumbuntiquaſi enim ſuperai eleuatur: Penſandum ergo mnd gnopere mala quæ ſubrepuni non cauentur: minus in paradi o voluptatis, 3 qui agit honum quod præcipi eſt, quia bona prodeſſe nequum, ſ erit omne quod agitur ſinon ſölicite in humi. tate cuſtoditur. Vnde benè quoqus de ip ſo primo parente dicitur: Poſuit eum Do- vt operaretur& custodiret illum. Operatur quipye tur, ſed quod operatus fuerit non cuſtodit,&ni hoc ſub. 2 1.„.17 repil quod prohibetur. Hæ ille. CAp. 2. VERS.16 & 17. An datum ſit Adamo præa ceptum come- dendi ex om- nibus alus ar- boribus para- Aiſi. Præcepitque ei gicens: Ex omni ligno paradiſi comede: d ligno autem ſcientiæ boni& mali ne comedas. In quocunq ue enim die comederis ex eo,morte morieris. ( S, RSITRATVR S.Thomas in 1. part. quæſt.7. at.3.& in ( Opuſculo 3. c. 188. ſicut datum eſt Adæ præceptum non comedendi ex arbore ſcientiæ boni& mali, ita datume praæceptum eſſe comedendi ex omni alia paradiſi arboe tum quia perſpicuè ſupradictis verbis ſignificatur Deum præcepiſt Adamo vt comederet ex omni arbore paradiſi: namque verbum ilut, Praæcepit, totram ſequentem narrarionem vi ſua comprehendit: qur- propter æquè pertinet ad comedendũ ex omni arbore, qua comedendum ex arbore ſcientiæ boni& mali:tum etiã quod ſi homo iaque mala vel præ cutren- non comediſſet, proculdubio in mortẽ al tia, vel comitantia, vel conſequentia mortẽ corporis incurriſſet: quæ tamen mala niſi propter peccatũ prius admiſſum nequaquã hominl contigiſſent: Opus igitur homini fuit præceprto comedendi, ne obno- xius tot tantiſque malis exiſteret. His quidam addüt, in illo ſtatuin- nocentiæ nunquam hominem vel eſurientẽ ad manducandũ; velſf⸗ tientem ad bibendũ acceſſurum. Siquidem fames& ſitis moleſtiam afferunt& pœnã: quicquid autẽ moleſtiæ aut pœnæ eſt,longè ab ill felici ſtaru remotum fuiſſer. Cùm igitur in eo ſtatu nec fames 8 tis 8 m ad noll 4 8 4 3 lA M un. rm Trd ain rTrn A0n 4 4 d en r aa. 5 1„* mu lgno Wien 8 * 8 as — due come i 8 A ““ 2 1 NGENESI M, L. IB. IIII. 439 A ſitis incitaret hominem ad comedendum aut bibendum, oportebat diuino eum præcepto ad id agendum incitari. VIRVM hæc nec vera ſunt, meritoq́ue reprobantur à Toſtato in uæſtionibus 206. 207.208.& 209. ſuper 13. Caput Geneſeos, etiam iubente ſponte naturæ ſuæ facturus eſſet: quippe cùm naturali eius rei deſiderio teneretur, ratioque doceret, eum niſi comediſſet haud dubiè moriturum, ob idque peccaturum grauiſſimè. Sciebat ité ſe principem& Dominum cunctarum animantium, multoque magis ipſarum ſtirpium à Deo eſſe conſtitutum; videlicet vt ex vſu ſuo ſua- que voluntate illis veſci poſſet: Deinde, tam neceſſarius erat homini ad tuendam vitam potus quàm cibus: horum enim alterutro defi- ciente, neceſſario periiſſet: quare ſi dandum erat præceptum come- dendi, dandum itidem bibendi præceptum fuiſſet. Poſteâ, ſi idcirco impoſitum eſt homini præceptum ſumendi cibi, vt is declinaret in- commoda quæ ſibi penuria& defectus affert; ob eandem profecto cauſam præcipiendum fuiſſet homini vt euitaret alia permulta in- commoda quæ ei vel ex terra& aqua, vel ex aëre& igne, vel aliis ex rebus accidere potuiſſent: quod ſi ad hæc cauenda non opus fuit no- uo& ſingulari præcepto, ſed ſatis erat ipſa hominis ratio prudentia- que,& ſpecialis Dei erga hominem in ſtatu illo conſtitutum proui- dentia: idem planè de præcepro comedendi ſentire ac dicere oportet. Ad hæc, minimè congruum erat præcipere vt comederet Adam ex omni arbore paradiſi:tum quod ad effugienda incommoda& mala quæ defectionem cibi conſequuntur„non erat opus edere ex omni arbore paradiſi, ſed ſatis fuiſſet ex aliqua vel aliquibus arboribus co- mederc: tum quod id laborioſum& iniucundum accidiſſet homini: quippe qui maluiſſer ex certis aliquibus paradiſi arboribus comede- re, quàm ad comedendum ex omnibus, Dei præcepto aſtringi. Adiice, quod ex verbis quæ dixit Eua reſpondens ſerpenti, videm ur nobis, id quod nunc dicimus poſſe nos argumentari. Cum enim ſerpens dixiſſet Euæ, Cur pracepit vobis Deus vt non comederetis ex omni ligno para- diſi Sic ei reſpondit Eua, De fructu lignorum qua ſint in paradiſo veſcimur: de fructu vero ligni quod eſt in medio paradiſo pracepit nobis Deus ne comedere- mus: quibus ex verbis licet intelligere, permiſſum eſſe volunrati eo- rum, vt ex qualibet aliarum arborum paradiſi comederent, tantum- que ne comederent ex arbore ſcientiæ boni& mali, præcepto Dei eſſe illis interdictum. Denique facilius fuiſſet ſerpenti perſuadere Euæ, vt in tanta paradiſi arborum copia ab vna aliqua earum abſti- neret, ea que re ſi diaino præcepto comedendi ex omni arbore tene- bantur, in peccatũ caderer, quam perſuadere ei vt comederet ex vni- ca illa arbore ſcientiæ boni& mali: quamobrem illud potius quàm hoc perſuadere ei aggreſſus eſſet. 64 NEc magni negorij eſt contrarias rationes diluere. Licet enim verbum 8 P- a ſane ad Toſtatus re- id refellendũ multa poſſunt argumenta proferri. Principio, non opus fellu opnnioné erat homini præcepro diuino ad comedendum, cùm id homo nullo S. Thomæ. COMMENTARIORN M 440 plutio ratio- verbum illud Pracepit, præponatur toti orationl ſubſequenti, in qua A 4 num opinionis eſt de comedendo ex omnibus paradiſi arboribus„R de non eome- 6, Thomæ. dendo ex arbore ſcientiæ boni& mali: propriè tamen ad hoc poſte- 1 rius duntaxat referri debet;vt hæc ſit eius orationis ſententia, Præ- cepit Deus Adamo ne comederet ex arbore ſcientiæ boni& malizer omni autem alia paradiſi arbore vt comederet, ſupple tu, conceſſtt, vel poteſtatem dedit. Similis quidam loquendi modus reperitur hoc ipſo in libto Geneſeos c. 15. quo loco ſcriptum eſt prædixiſſe Deum Abrahæ, fore vt ſemen eius peregrinum eſſet in terra aliena& labij ceretur ſeruituti,& affligeretur quadringentis annis. Namque ke quod vltimo loco dicitur de quadringentis annis, nullo modo refet. 3 oteſt ad ſeruitutem& afflctionem ſeminis; ſeu poſterorun aem eorum in terra aliena tantummodo referri debet, ſiquidem ab ingreſſu lacob cum filiis ſuis in Rgyptunm vſque ad egreſſionem Moſis ex Agypto cum populo Hebræo, non plures ducentis quindecim annis numerantur, è quibus præterea detrahendi ſunt ſeptuaginta anni vitæ loſeph exacti, poſtquam la- cob venit in Ægyptum; quo tempore Hebræi tranquillè& felici⸗ tet apud Ægyptios verſaci ſunt:reſtant igitur anni duntaxat centum quadragintaquinque, quibus annis Hebræi dura ſeruitute ab Eg- Stiis preſſi& conflictati ſunt. Nec vero inſicior, in ſtatu innoccntix debuiſſe hominem comedere ac bibere,& peccaturum fuiſſe eun, niſi cum ei opus erat comediſſer& bibiſſet: verum obligatio illa co- medendi& bibendi non proueniebat ex aliquo præcepto poſttiuo, ſed ex ipſo præſctipto,& vt vocant, dictamine rationis& legis natu- lis: nec id non faciens homo, contra aliam legem peccaſſet quam ri Abrahæ, ſed ad peregrinatiot — Aomoger; naturalem. Iommes in. — IIILVvp porrô falſum eſt, hominem in eo ſtaru ſine vlla fame ſtatu innocen-.„ 2 1 ac ſiri manducaturum ac bibirurum, non enim cibus& potus non tia nec famis nec ſitis ec- eſurienti& firienti iucundus fuiſſet aut eriatn alubris; neque eon- peries futu- gruum erat edere aut bibere ſine vlla indigentia cibi aut potus, hane r5.„.... 1., verò indigentiam, famis& ſitis neceſſario conſequebantur. Hæcigr tur prout ſignificant appetitum frigidi& humidi qui eſt ſitis, aut er lidi& ſicci qui eſt fames, etiam homini in ſtatu innocentiæ accidi- ent:vt autem hæc,cum non ſatisfir naturali indigentiæ adiunctam ſecum habent moleſtiam& cruciatum; ea ratione nequaquam horm ni eo tempore contigiſſent. Cæterum roget me quiſpiam, ſi non elt datum Adamo preæceptum edendi ex om ni arbore, ſed duntaxat no¹ edendi ex arbore ſciétiæ boni& mali, ſatis fuiſſet hoc vnum tantuc⸗ modo exprimere: cur igitur illud de comedendo ex omni arbote pa- radiſ adiunctum eſt? An fôrtaſſe, ne quia interdictam erat homini eſu vnius arboris, eum reſigio inceſſerer non edendi ex allis arbori- buszVr igitur omnis ei ſerupulus eximeretur, perſpicuis verbis c edendi exom nibus aliis arboribus facienda erar homini. An pont illad adiunctum eſt, quò manifeſtũ eſſer quàm leue eſſet& facile ob- — omi * 17 4₰ & 1 1927 6 1 U a d U 1N GENESIM, L. IB. IIII. 441 A ſeruatu quod homini Deus interdixerat, abſtinentia ſcilicet vnius duntaxat arboris, cum ampliſſimam ei ex innumerabilibus aliis pa- radiſi arboribus edendi poteſtatem fſeciſſet? Si quis porrò quærat ex nobis, cur hic arborum duntaxat mentio fiat, non autem herbarum, cum ſupra extremis verbis primi capitis ſcriptum ſit, Deum homini dediſſe poteſtatem veſcendi fructibus arborum, omnique genere herbarum Reſpondebimus, Quia inter herbas, nullius earum eſu fuerat homo prohibitus, ſicut inter arbores interdictum eſt illi eſu vnius arboriszideo propter vnius arboris prohibitionem, adiungere oportuit fucultatem edendi ex aliis omnibus, quod nulla ratio erat vt de ipſis herbis expriweretur. —— DTISPVITUAl TTIO DE PRAECEPTO dato Adæ non edendi ex ligno ſcieutiæ boni& mali. Vo ſit horum verborum Domini explicatior& abſolutior intelligentia; quattuor enodandæ ſunt quæſtiones, quarum tractatu multa ſcitu digna lectori enoreſcent. De ligno autem ſcientiæ boni& mali ne comedas. 11pEN. 2V AES TIO X. An præceptum non comedendi ex arbore ſcientiæ boni & mali ſoli Adæ ſit datum, an ſimul etiam Euæ. — EERrTI non ſolum Adam ſed Euam quoque eo . Præceptuns & punica eſſet. Si autem eo precepto obligabatur,„uruae da. neceſſe eſt id eſſe im poſitũ& denunciatũ ipſi. Verũ illud habet dif-:um ſu Euæ ficultatẽ, quomodo præceptũ hoc datum ſit Euæ quæ nondũ creata vendi creatæ. erat, vt ſeries ipſa narrationis Moſaicæ demonſtxrat: ſub hæc enim verba memoratur ratio qua ductus eſt Deus ad procreandã Buam,& Tripleiter i. quẽadmodum ea ſit ex Adamo formata. Tripliciter igirur Eue da- eei, Hee tum eſſe hoc præceptũ cogitari poteſt: vel vt ſimul vtrique darum b.ram fae ſit, id eſt, Adamo& Euæ: vel vt primò datum ſit Adamo, poſte ve- ro per ipſum Adamum denuntiatum indictuümque ſit Euæ: denique Comm. in Gen. Tom. 1. K K 8 * 4 44² vt primum Ad yaria leclio puius loci- COMMENT ARILOKRVM amo, tum ſimul ipſi& Euæ lex hæac lata& ſancita ſit. A AVGVSTINVS in capite decimoſeptimo libri octaui de Ge. neſi ad litteram, ſecundum modum de tribus præ dictis ſibi magis probari ſignificat. Toſtatus idem cenſet ſuper decimũtertium capi libri Geneſeos quæſtione 217. atque hoc poteſt hiſce argumentis erſuaderi. Pprincipio, non eſtrecedendum ab ordine& ſerie hiſto- riæ& narrationis diuinæ Scripturæ ſine necefſaria ratione: ſed Mo- ſes proximè quam dixerat hominem eſſe à Deo poſitum in paradi. ſo, ſubiecit datum eiſe ei hoc præceptum, ſemper de hominelo. uens numero ſingulari, poſt hæc autem commemorat generaxio. nem Euæ: ergo præceptum hoc datum eſt ſoli Adæ, priuſquam ku procrearetur, quanquam verba quibus præceptum hoc expreſlum eſt, in lectione Græca duam citat Auguſtinus, partim habent nume. luralem. ſic enim ſe habent, vt eaci- tat Auguſtinus. Ex omni ligno paradiſi comedes; de ligno autem ſcien- tiæ boni& mali ne comedas: in quacumqus enim die comederetis ex eo, monne moriemini, Græci autem Codices qui nunc ſunt in manibus, habent etiam nuwerum pluralem in illis verbis, De ligno autem ſcientis hom & mali ne comedatis. Gregorius autem libro triceſimo quinto Mota- lium capite decimo, totum hunc locum legit numero plurali, ſic cũ citans: Ex omni ligno paradiſi comedite:de ligno autem ſdientiæ boni& ma li ne tetigeritis. At enim nec Hebraicè nec Chaldaicè aliter eſt quam ſlatione Latina, in qua om nia hæc verba ſingulari nu- A rum ſingularem, partim verò p in noſtra tran mero efferuntur. DEINDE, prius Adam collocatus eſt in paradiſo, poſterius ye- ro creata eſt Eua, vt narratio Moſis oſtendit. Conueniens adtem erat ſtatim vt homo introductus eſt in paradiſum, legem ei qumm ſeruaturus erat imponere; vt quam primum agnoſcetet Deum elt gominum ſuum& ſeillius ſeruum,& iam in de ab initio conſueſce- ret diuinæ legi obedire: bonum enim eſt viro, vt dixit Hieremias, portare iugum Domini ab adoleſcentia ſua. Ad hæc, cum Deus Adamum propter eſum fructus vetiti obiurgaret, illud ei exprobta- uit, quod ediſſet fructõ à quo iuſſerat eum abſfinete: id 60 autẽ non d- 114 xit Euæ, cum eam increpauit, non igitur datum eſt ei præce prü. N ſar gfe- nlen PIn 2 accedit, ſi non ſtatim vt Adam poſitus eſt in paradiſo, accepi— ceptum illud nõ edendi ex arbore ſcientiæ boni& mali, fieri poruiſ ſet vt ederet ex ea arbore: quare poſteâ ſerpenti dempta eſſet occa- ſio& opportuniras tentandi hominem, non enim potuiſſet ei iam experto e fectum eius atboris perſuadere, fore vi ſi ex ca comede- ret, velut quidam Deus ſciens bonum& malum exiſteret. Poſtre- mo, ſimul vtrumque denunciatum eſt Adæ,& vt non ederet ex a-- bore ſcienris boni& mali,& vt ederet ex omni arbore paradili ſed hoc poſterins denunciãdum ei fait ſtatim vt poſitus eſt in paradio, de- . ar aar. 214— 15.* ⸗..1 3 fᷣ propter naturalem indigentiam cibi, ergo& prius lud tunc el aunnciatur 2 1 1 4.791 nunciatum eſt; videlicer prius quam Eua procreata eſlet. Feſzin ecun 8 . — ᷣ — 4 8— 3 8— b * 2 84— —— 8— 2** — . * 6* * 3 ——— 8 — — * — 4 1.— 2 4 —— — — 8 1 ◻— . ¹ —. 4* 2—.—.* ———— 1 .—— —„—.————— * 8———— — 2 — 1 2-— 4 ——— 2 5 — —— — * 4 IN GENESIM, L IB. IIII. 443 ſecundi modi de illis tribus quos ſupra memorauimus, probabilitas V'trique id eſt Adauao& rmari poteſt. oſtendi& confirmari Po eſt Eua ſimul da S Ep enim primum modum nec ſua carere probabilitate, ita de- zum ehe ihad mõſtrari poſſet: ſupra in extremo 1. cap. narrauit Moſes Deum Ada- pr⸗ceptam. mo& Euæ dixiſſe Ecce dedi vobis omnem berbam afferentem ſemen ſuper terram,& vniuerſa à ligna,&. vt ſa nt vobis in eſcam. quærendũ eſt, quando hoc illis dixerit?an prius quàm daret hoc preceptũ- an poſterius. an verò eo i5ſo tem pore quo præceptum dedit? Si prius, ergoiar m con- dita erat Eua ante illud præceptũ: quod negant qui ſecundũ illum modum probant ac defendunt. Nec verò id credibile eſt, non enim Deus tam præcisè& abſolutè feciſſet eis copiam comedẽdi ex om- ni arbore, periculu im enim fu aiſſet ne comederent ex ea arbore, à qua iuſſurus erat eos abſtinere. Si autem illa verba dixit Deus Adamo& Eue poſtquam id Dereeheun 4 derat hdamo: certè non videbatur congruum Deum tam vniuerse& abſolutè illud eis dicere, ſed cum exceptione illius athorisde etit exideretur legem ſe latam abro- gare. Si autem ſimul illa verba dixit vtriq;,& præceptum nõ edendi ex arbore illa dedin on ludi tur r ill d preceptum nõ ſoli A damo, ſe d ipſi& Euæ datũ eſſe. Atq; hec eſt ſententia tum aliorũ, tum in pri- Cur ſots Aa⸗ mis Ruperti in lib. z. de Trinitate& operibus eius ca.z 2. Cur igitur 5, pauchas ſolius, Ade cui datum fuerat præceptü, nowen expteſſt Nioſes- Quia principalier nempe ſol li Adamo p principa llirer datũ eſt, ex cuius ſcilic et obſeruatia datum jit. ant violatione cõſeruatio* teeiis quàm à Deo acceperat⸗ vel eius amiſſio,& ſui totiusq; poſter: s exitium pendeb Zat. Si enim Adam præceptũ cuſtodiniſſet ‚licer Rua id non feruafſet, nihil mali tamen Adamo& po ſſteris eius cõtigiſſet. C6 112 a verò, peccaue 4 darr o,li- cer Eua nõ peccaſſet, eadem tamé mala que vtriſq; peccãtibus eue- nerunrt, nihilom inus tamen poſteris eorum accidiſſent. Vterq; igi- tur modus probabilis eſt, mihi tamen ſecundus magis probatur. 5.— 1s — — 9 2 VESTIIO I. Cur Deus h ne legem non edendi ex illa arbore 2 ch ſuerit Adæ. Je MrN LIANVS ſub initium eius libri quem ſeripfit 5 erſus Iudros, affirmat hanc legem datan Adx, Kerrele — S e ut watricem& fontem allarum 20 mmum leg S 1 Amultis poſt ſeculi is per Moſen! aen ſunt Hebreis s.ie enim trix,& ſemi- ſcribit, Deus: in pri ee h mundii iph Ada& Euæ ogem dedit, nea de frulu ma,uun aliaru arboris plantatæ in medio 2enAit ereeſMe his contra fe ſe ni, morte mo- Ten. rerentur: quæ lex eis ſuſpiceret ſi eſſet cuſtodita. In hac enim! lege e Laa Sn omnia praæcepta codita rec gnoſcimus, quæ poſlea Veede, rit d ſomid eſt, Diliges Domini Deum tuu de toro corde tuo& ex tora anima tua, . Diliges Ped wi tibi ta, nqud te: 9 A⸗n occides, N Bi Echaberis, W on furaberi Wonff fraudaueris, F. alſum teſtimonium i 2— 1— Leæx impoſita Adeæ ſecundu 1 — Tertulianum UD, quæ Auit vela m on dicer: Honora Patr em K K 2 tuuimn CO MMENTARIOR VM Aa& matrem uam,& alienum non concupiſceſes Primordialis enim A 4 jex data eſt Adæ& Euæ in paradi 9 quaſi matrix omnium preceptorum Dei. Denique, 7 Dominum Deum ſuum dilexiſſent„Contra praceptum eius non feciſſent: ſi proximum diligerent, id eſt, ſemetipſas perſuaſioni ſerpenti non credidiſſent, atque ita in ſemetipſos pomicidium non commiſiſſent, ex- gidendo de immortalitate, faciendo contra Dei præceptum: à furto quuqu abſtinuiſſent,& de fruttu arboris clam non deguftaſſent, nec à conſpettu Do- mini Dei noſtri ſub arbore deliteſcere geſtiſſent. Nec falſum aſſeueram diabolo participes eficerentur, credendo ei quod ſimiles Deo eſſent futuri. Ar que ita ned Deum offendiſſent vt patrem: qui eos de limo ierra quaſer ytero matris figuraueràat. Si alienum non concupiſcerent; de fructu ilur to non guſtaſſent. Igitur hac generali& primordiali Dei lege quam in ar. boris fructu obſeruari Deus ſanxerat; omnia praceptâ legis poſteriaruͦſhe cialiter indita fuiſſe crgnoſcimus. quæ ſuis temporibus edita germinauemunt. Einſdlem eſt enim poſtea docere legem, qui ante præmiſerat preceptum: qu- niam& ipſius eſt erudire poſted, qui amè inſtos brmare inſtituerat. Quiu enim mitum ſi is auget diſciplinam qui inſtituit: ſi is perficit qui cœpus Hæc Tertullianus. Quinque ge- VERVM, ſcire conuenit quinque genera lega nera legu di- periri, Diuinas leges appello quæ ab ipſo Deo latæ ſunt homini. ainarum. pus. Eſt enim lex naturalis quam Deus cunctis hominibus ſimal cum ipſa natura ingenerauit: quæ quidem naturali humanæ men- tis lumine,& ipſo rationis iudicio manifeſta eſt notaque ompibus, cundôſque pariter obligans. Altera eſt lex ſupernaturalis lde ſpei& caritatis, cunctos quidem homines& omni tempote ſim pliciter obligans, non tamen naturali modo, ſed ſuperna urali bei munere& gratia hominibus data. Tertia fuit lex Moſaica, quam Deus non omnibus ſed vni tanftùm gennti Hebræorum tulit: cuius videlicet obſeruantia cæteræ gentes minim g9” L B₰ — 1* 2„ m divinarum te- —2 eobligabätur. Loqucx autem de lege Moſis quantum ad ceremonialia& iudicialia eiu præcepta. Quarta lex diuina non quidem omni tempote nec ſim- 1 lj pliciter obligans, ſed tentam ex inſtitutione Dei poſt Fuangen promulgationem omnes gentes obſtringens, vt eſt lex ſuſcipiend baptiſmi. Quinta lex eſt priuata quam Deus vni aut alte ri, pauciſt, 1.L ex qua Deus intetdt- hominibus impoſuit:& huius generis fuit ea lex qua l git Adæ eſu illius arboris ſcientiæ boni& mali:hac enim lege cetii eſt, aſtrictos eſſe Adam& Euam. An vero eorum po ſteri nocentiæ permanſi ſlet, eadem lege obligandi fuiſſent, ine & vt opinor, inexplicabile. ur pr ete 4. 5 ralem Praer Cv& autem prætet legem naturalem,& illam ſupernaturalen Shey 17. fidei ſpei& charir atis, quibus Adam& Eua ſtatim vt creari lant d n, hac aſtricti tene bantarzhac etiam lege ſpeciali, vt vocant, poſitiua 3u0r bore, eos Deus obligare voluerit; triplex caula&- 4 4⸗ 2 22. 4.— 27 eden di eX Illa à 5OI ₰ . 14145 1 ec. 6 77 7332 A ₰—— S.. 21 1) 2.. 8. 3 1 4 poſitiua data ratio afferri po¹ eſt. Prima ratio, vt ea re declararet Deus ſe Dominu J1 d. ⸗. 1* 3 81 6l — eſſe hominis,& homo intelligeret ſe creaturam& ſeruum eſſe De- g cui „ 8 1 5 B 4 4 13- ** E · * * -2 — * 1 „ — „8652622 — S8 t2 8 — —— — 4 — — —— — 7 A INEGENESIM, LIB. I1I11. 445 cui obedire& ſeruire deberer:& cui obedientia& ſeruitus Deo ex- hibita non vtilis, modo ſed etiam neceſſaria erat. Verè enim dictum illud eſt ab Auguſtino libro 8. de Geneſi ad litteram capite vndeci- mo, Dominationem Dei non ipſi ſed bomini vtilem eſſe: Deus enim nostra ſeruitute non eget, nos autem ſine eius dominationé eſſe non poſſumus. Nec enim ipſo non creante nos eſſe, ipſo non conſeruante perwanere, nec ipſo non regente rectè viuere poſſemus. Quamobrem ſolus ipſe verus eſt Dominus, cui non ad ſuam, ſed ad noſtram vtiliratem fa- lutémque ſeruimus. nam ſi nobis indigeret, eo ipſo non verus eſſet Dominus, cum per nos eius adinuaretur neceſſitas, ſub qua& ipſe ſeruire. Quocirca veriſſimè Dauid illud cecinit, Dixit Domino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorumnon eges. In pſalmo autem 9. idem dixit, Constitue ſuper eos legislatõrem, vt ſciant Gentes quoniam homines ſunt: quaſi aliquem ferre leges aliis, certiſſimum ſit& illius domi- 4 Pſal 15 6 nationis,& horum ſubiectionis arque ſeruitutis argumentum. Ob eam præterea cauſam arbitror legem illam eſſe impoſixam Adamo, vt ea re declararet Deus hominem à ſe factum, liberi arbitrij faculta- te præditum eſſe,& in eius poteſtate& voluntate fuiſſe quodlibert agere& non agere. Si enim ea voluntatis libertate caruiſſet Adam, ridiculum& abſurdum fuiſſet ei legem imponere:& non obſeruanti pœnam ac ſupplicium comminari. HIS porrò tertia ratio a diungi poteſt, vt ſcilicet materiam ho- minis præberet Deus exercendi obedientiæ virtutem, quæ Deo gra- tiſſima hominique vtiliſſima eſt: atque idcirco, vt vidit acutè Augu- ſtinus libro 8. de Geneſi ad litteram capite decimo tertio: non eſt datum homini præceptum de re quæ per ſe mala eſſer, id eſt, que licet à Deo non eſſet vetita, per ſe tamen mala eſſet ac fugienda: ſed ea de re quæ, per ſe mala non eſſet, ſed ob id tantùm quod ea prohibere- tur à Deo; quò videlicet illuſtrior eſſer virtus obedientiæ,& quan- tum malum ſit ſola ipſa per ſe inobedientia clarius ab omnibus co- gnoſceretur. Sed præſtat Auguſtini verba hic perſcribere. Nec potuit inquit, melius& diligentius commendari quanum maluim ſit ſola inobedien- tia, cum ideo reus iniquitatis factus eſt homo, quia eam rem tetigit contra pro- hibitionem, quam ſi non prohibitus tetigiſſet, non vtique peccaſſet. Nam qui dicit verbi gratia. Noli tangere hano herbam ſi frtè venenoſa eſt, mortemq; prænunciat, ſi tetigerit, ſequitur quidem mors contemptorem præcepti: ſed etiarn ſi nemo prohibuiſſet, atque ille tetigiſſet, nihilominus vrique moreretur. Illa quippe res contraria ſaluti vitæque eius eſſet, ſiue illi vetaretur ſiue non vetare- tur. Item cum quiſq;uam prohiber eam rem tangiiqua non quidem tangenti ſed illi qui prohibuit obeſſet, velut ſi quiſquam in alienam pecuniâm miſiſſet ma- numN prohibitus ab eo cuius erat pecunia illa: ideo eſſet prohibito peccatum, quia rohibenti poterut eſſe damnoſum. Cum verd illud tangitur quod nec tangent obeſſet ſi non prohiberetur, nec cuiquã alteri quamlibet tangeretur, quare pro- hibitum eſt niſi t ipſius per ſe bonum obedientiæ,& ipſius per ſe malum inobe- dientiæ monſtraretur? Denique à peocante nihil alind Iheiaum oſt niſi non eſſe 3 Notabilis ſen tentza dugu- ſtins de bons obedientiæ,& malo mnobe- dientiæ. 8a4thmm 4 * „ 1 1 446 ſub do la deberet i Dei voluntas amarétul 2 qui praponeretur? Dominus qu te quod iuſſit,& tund porte men vt cauſim iuſſionis buius non Ytilitas homini, quo voluerit; de quo metuendum non poteſt r voluntas propi ià non eam voluntati ſuperioris exio Vatura! 2 37 235 fur e d 245 fuas ſet A explorandam „ 8 1⸗ 4 veoedzenltian Adami. teꝛnnens præceptur D. num& malum; bonum ſcilicet obe ſuperbiæ& contumaciæ peru Auguſtinus. tiam ſuam,& declarandam ſeruitute COMMENTARIORKVM minatione Dei, quando illud admiſſum eſt„ in Jus He admittereun ſo 4 uſſio Aominantis attendi, quæ 14 ſolaa ntenderetur, quid aliud quam d alind quam Dei voluntas humana voluntati idem cur iuſſerit, viderit Jfaciendum eſt à ſenuien- videndum eſt à promerente cur inſſerit. Sed ta. diutius requiramus, ſi hæc ipſa magnaeſ d Deo ſeruit, inbendo Deus vtile facit quicquid iuben eſt, ne iubere quod inutile eſt poſſit. Nec fen grandi ruina pondere ſuper honunem cadauſ lendo praponat. Hoc expertus eſt homo in. e*,& hoc experimento didicit quod intereſt inter h Aientia, malum autem inobedientiæ, id ¹ terſa jmitationis Dei,& noxiæ li bertatis. Hæc Ar enim dicer aliquis, ſatis fuiſſe Adæ ad exercendam obedien- m quam Deo preæſtate debe- bar, legem naturalem quam ei Deus indidefat. Verðm non ita res haber: per legem enim naturalem non omnino liquet Deum ele Dominum hominum; cum Anonnullis exiſtimari poſſit legem na- turalem eſſe quandam naturæ rationalis proprietatem; quæ condi- tionem humanæ naturæ conſequitur: quemadmodum vnaquæque fpecies animalium haber ſingularem quendam& proprium ſuæque congruentem naturæ inſtinéki quæ continentur in lege natur 9 A Deo iuſſa& vetita, fed tanqvam rationi iuæ iudicioque conſenta- nca vel diſſentanea: ac licet cognitum ſit, legem nauuralem elles ſtendit am- Deo inſitam præſcriptàmque, ea tamen perſpicue nonofte pliſſimam& abſolutiſſimam in homines Dei poteſtatem& impe- rium, quippe cùm per eam legemnon præcipiantur aut prohibean- tur, niſi quæ ſecundum rationem humanatm per ſe bona aut mala vi- dentur, ex quo dominatio Dei cognoſcitur non abſoluta; ſed quæ recta duntaxat ratione nititur. Neque enim judices aut winiſtros le- gum, quia multa imperant, rite nominaueris dominos; quip pe qu non quodlibet prout ipfis libitum fuerit imper tantùm quæ legibus conſentanea ſunt. Q ſuo imperat, quamuis illud per ſe nec malu ratio alia cur illud iubeatur aut vetetur reddi poteſt quàm volun- ras imperantis, de qua nempe illud vulgo tritum verè dmeris, 4 pro ratione voluntas; is abſolutè ac ſimpliciter Dominus iudicatut& nominatur. Non igitur lex naturalis ſatis erar ad oſtendendum ab- ſolutiſſfimum Dei in homines imperiam& gominatum, ſed ad id euidenter demonſtrandum, conueniens foir ferri à Deo ſ lem quandam& po ſitinam legem„de re quapiam, quæ per ſe nec bona nec mala eſſet. Idem quoque fieri congruum erat, quoο melius explo- .„. 4. 3 1 4 raretur ac probarerur hominis obedientia: quæ in eo maior& perfectior m nec bonum lit;, neqde eo ſpecialem 4 m, ac propenfionem. Nec delunt, qui ali ea faciant aut fugiant non tanquam 4 rare queant led a ui autem quiduis arbittatu? 6, 1N GENESIM, LI B. IIII. 447 24 A perfectior cernitur qui ad obediendum applicat animum, non gra- „en 8 uitatem& momenta corum quæ imperantur perpendens, ſed ſolam n imperantis voluntatem, auctoritatem& poteſtatem ſpectans. 4 HAcC de re libet egregiam Beati Gregorij ſententiam hoc loco 3 u fefenan e ponere. In libro enim triceſimoquinto Moralium capite decimo de mnes Dasaieſ h præſtantia virtutis obedientiæ multa& præclara diſputans Grego- N ahen ganian n rius, hæc inter alia ſcribit: S eiendum R quod nunquam per obedientiam nmdm 8 malum ſieri. aliquando autem deber per obedientiam bonum quod agitur, in Deen g. 5 4 termitti. Neque enim mala in Paradiſo arbor extitit, quam Deus homini ue denmean, Aüen A contingeret interdixit. Sed vt per melius obedientia meritum homo bene con- 4, an n ditus oreſceret, dignum ſuerat vt hund etiam à bono prohiberet: quatenus maeeim A.LIA tanto verius hoc quod ageret virtus eſſet, quanto& a bono ceſſans, auctori Kan B ſuo ſe ſubditum humilius exhiberet. Sed notandum quod illic dicitur: Ex om- 9e. 44 ni ligno Paradiſi comedite; de ligno autem ſcientiæ boni& mali ne tetigeri- Adx e ng tis. Qui enim ab vno quolibet bono ſubiettos vetat, neceſſe eſt ðt multa con- em u Heh cedat ne obedientis mens funditus intereat, ſi a bonis omnibus penitus repul- d mclen: e in ſa ieiunat. Omnes autem Paradiſi arbores ad eſum Dominus conceſſit, cum nemnn. ab vna prohibuit: vt creaturam ſuam quam nolebat extingui ſed pronehi, mitnd t tanto facilius ab vna restringeret, quanto ad cunctas latius relaxaret prop Sic Gregorius. b M——— 1 ente en, C 2 S TI0 171. uhannt m Cur datum ſit Adamo præceptum non edendi ex illa ar- 7 6 bore ſcientiæ boni& mali. 1n VHR præceptum illud datum ſit Adæ cùm alias ob cau- 1 ſas, tum potiſſimè ad periclitandam explorandàmque gon prrririd a S eius obedientiam; planè conueniens fuit vt id partim „anam d K mn ⅞ difficile obſeruatu eſſet, partim facile. Difficile qui; ornofc m dem, vt idoneam benè merendi de Deo materiam ho- emm nd Sn mini præberet; alioqui nullius laudis& meriti fuiſſet eius obſerua- eu tio. Facile verò eſſe oportuit, quia ſi nimis fuiſſet arduum& durum, Ken D triſtitiam vtique ac moleſtiam attuliſſet homini; quæ res felicitati Ouun P bt eius ſtatus minimè congruebat. Difficultas autem eius præcepti — s. duabus in rebaus poſita erat: tum quod erat de non edendo ex illa 11 arbore; vetare autem eſum illius arboris diminuere videbarur ho- 1„ minis libertatem, cùm non quodlibet eorum quæ in Paradiſo erant ₰ 14u comedere liberum ei ac licitum relinqueret: tum quod quæ erant it mn 4* Rau Paradiſo, ca vehementer ad edendum alliciebant ac rapiebant ſpe- rntu S3, 4 23 crabaatux enim cuiuſque generis arbores, bulcherrimis& ad veſcen- „npe S dum ſuauiſſimis onuſtæ fructibus. Triplex item in homine maximè u“ T viget cupiditas, vna cibi& potus, altera pecuniarum, tertia hono- s rum, quarum prima illa eſt valdè naturalis& penitus infixa homini, primäque Egregia B. Gregorij de virtute obe- dientiæ ſen- tentia, CO M M ENTARILORVM hominem,& poſtrema derelinquit, ob idque violen- 4 tior eſt ac ſuperatu difficilior. Qupcirca etiam dæmon tentaturus Wathe, 4. Dominum noſtrum, per hanc cibi cupidiratem primo eum adortus eſt, Dicinquit, M lapides isti panes ſiant, Verum Dominus in ea tenta- tione diabolum vincens; honorem quem in ſimili tentatione Adam victus à dæmone perdiderat, cumulatiſſimè homini reſtituit. Certè poſteriores duæ cupiditates poſſunt ab homine remoueri, poſlunt enim ſine pecuniis& honoribus, non tamen ſine cibo potuque ho. mines viuere. Atque huc facit quod eſt apud Hieremiam Threnorum cap.i. Dederunt, ait, pretioſa quaque pro cibo ad refocillandam animam. Al tera eius præcepti difficultas in eo erat; quod per ipſum vetabam homini arbor maximè ſpectabilis viſuque pulcherrima,& ad cuias fructum concupiſcendum„mulecis nominibus animus hominis ra. ebatur, eoque difficilior eſſe videbatur eius arboris abſtinentia. CAETERVM, quam eſſet alia rarione præceptum illud leue ac facile, duabus ex rebus iudicari poteſt. Etenim lex aliqua duas ob cau ſas valdè rauis& difficilis xſimari ſolet, primo quidem ob nimiam um quæ præcipit ſacienda, vel fu- lex Moſis,& vt Petrus dixit, fan- 44⁸ primaque tenet —— Difficultas legis„ duabus ex rebus ori- zur. multitudinem ac varietatem eor gienda quamobrem duriſſima erat Aclorum 15. 8 quam iugum intollerabile, Quid tẽtatisinquit, imponere illis ingum, quod neque Patres nostri, neque nos portarè potuimus Deinde, fieri poteſt,v uamuis lex vnum duntaxat, præceptum contineat, ea tamen perdif- ficilis ſit ad obſeruandum, quia vnum illud quod præcipit; grauiſſ- mum ſir maximéque oneroſum& acerbum, cuiuſmodi fuit præce- v ne, ptum Dei datu m Abrabæ, quo iubebatur filiũ ſuum vnigenitũ llaac arom a im molare. Atqui neutra difficultas erat in eo præcepto quod Ade da- Adame. tum eſt, neque enim Deus eo præcepto interdixit ipſi eſu omnium arborum quæ erant in Paradiſo, ſed vnius duntaxat atboris, neque arbor illa erat ſola viſu pulchra& guſtatu ſuauis, ſed erant eius ge- neris com plures aliæ, nec erat arbor illa omnium præſtantiſſimas ſ aidem welior illa atque præſtantior fuit arbor vitæ, vel iam com- ceſſa homini vel certeè mox concedenda. Leuis igitur, vr inquit Ra- pertus libro ſecundo de operibus Triniratis capite 30. 12 mutu coyis fuiſſet vnius arboris continentia, ſi non deſuiſſet continentiæ dux beneuolh tin. Clarius etiam cernitur leuitas& facilitas huius præceptic vod! datum eſt Adæ, ſitentatio& probatio eins cum tentatione patione vel Abrahæ, vel lob, vel Tobiæ, vehplurimorum martytur comparerur. Quanto autem facilior eius præcepti obſeruatio fit, tanto fuit violatio eius inexcuſabilior, grauiotéque anim aduerlonc 4 4 4 & ſupplico digna.. 1 8 a B. VERVM hæc, grauiſſimis Auguſtini verbis& ſententiis ornan- gustins— 1* 8.... 34 futnee da& comprobanda ſunt. Is enim capite 5libri 14. de Ciuitate De¹ hac ipſa de re diſputans ita ſeribit, Qutſquis damnatlonenn Ade velm- miam vel iniustam putat: metiri profecto neſcit, quantu fuerit iniquilds u 4 2 4 peccando vbi tanta erat non peccandi facilitus, Sicut enim Ab ahe nonm merute — a 4 n1 † 1 7*. 8 an nes f du 90 44 1 8 an umd hma — . 1 1 v . K 7— * a kanoce Rre u 8 v 14 1 4a 7 2 3 1 er ftxc as 4 44 4 4 104,& L2 un 84 — 4 — » — — * 88 4 4„ Ae 44 2 44 5 *⁴ ⁵ ded, 1 4½ ,09 4 „ IN GENES I M, L I B. IIII. 449 merito magna obedientia pradicatur, quia vt occideret filium res difficillima eſt imperata: ita& in Paradiſo tanto maior inobedientia fuit, quanto id quod praceptum eſt; nullius difſicultatis fuit. Et(icut obedientia ſecundi hominis eo prædicabilior fuit, qua factus eſt obediens vſeſue ad mortem: ita ino- bedientia primi hominis eo deteſtabilior fuit, qua falus eſt inobediens vſqme ad mortem, Vbi enim magna eſt inobedientiæ pana propoſita,& res à Crea- tore facilis imperata: quiſuam ſatis explicet quantum malum ſit non obedire in re facili& tantæ poteſtatis imperio,& tanto terrentis ſupplicio? Hæc Au- guſtinus. RvrERTVsS autem libro ſecundo, de Trinitate& operibus eius, capite trigeſimoprimo, tractans ea ipſa verba de quibus nunc diſſerimus, Ex omniligno Paradiſi comede,&c. affirmat, Deum his verbis exegiſſe à primo homine fidem ſpem& charitatem, quarum trium virtutum poſſeſſione cultu& exercitatione ſumma, totius humanæ perfectionis continetur. Scribit autem hoc modo Kupertus. Ex om- ni, in quit, ligno Paradiſi comede,&c. Tria duxit digna imperare maieitas Tri- nitatis. Ex omni ligno comede,& de hoc ne comedas,& in quocumque die comederis ex eo,morle morieris. His tribus propoſitionibus tres ab homine vir- tutes exigens, id eſt, charitatem ſpem,& fidem quas nunc reciprocato ordine à nobis exi git eadem Trinitas vnus Deus, fidem ſpem& charitatem: vt quia ille cadendo deſéendit, nos reſurgentes à fide, per ſpem ad caritatem Dei aſcenda- mus. Nam in eo quod hominem gratis fecit& gratis nihilominus in illo volu- ptatis loco,in illo tali Paradiſ deliciis affluenti, patrem futurum multitudi- nis ſanctorum poſuit, planè debitorem magna caritatis eundem ſibi effecit homi- nem,& valideè ſuus beneſiciis obligauit. At ille ingratus tantæ gratia, debitum caritatis non répendit: in quo magnitudinem nequitiæ nullus eſt qui æetimare poſſit. Item in præcepto dicentis, De liono autem ſcientia bani& mali ne come- das, ſpem inſignem exhibere debuit: ſbem, inquam habere,& de bono Dei ſperare debuit, quod is qui gratis tanta iam bona ſihi centulerat, profecto ſubie- Ctionem& obedientiam in præcepto cuftodienti, maiora quæ promittebat, id eſt, cœlestem Paradiſum& ſanttorum Angelorum ſoietatem qnandoque confer- ret. At ille proculdubio ſbei huius Virtutem non habnit de futuris, quia videlicer (ſicut iam dittum eſt) caritatem non habens, primum ingratus erat præſentibus bonis. Item in comminatione dicentis, In quocunque enim die comederitis ex eo, morte moriemini, fidem habere dehuit: fidem, inquam, habere& firmiter cre- dere, quod non inuidendo diuinitatem homini Deus tale lignum imterdixiſſet, ſad ineuitabilem prænaricationis pœnam veraciter pranuntiaſſet. Quid ergo„in- quis, nonne Scriptura dicit, Omnia quæcunquse voluit Dominus Fecit in cœlo E in terraꝰ quomodo ergo omnia quacunque voluit Frit Dominiu, qui nec illud quod pracepit, quod Vtique niſi fieri voluiſſer, nequaquam prace ſſet, ad effectum per- ducere valuiti Etenim in iito plaſmmaie ſuo fidem, ſbem,& caritarem, ſecundinm praceptum ſuum non inuenit. Ad hæc inquam, nequaquam frustratum eſi conſi= lium vel propoſitum Dei. Valenter enim de trunco illo viriuter illas reflore ſcere fecit: nam ille quidem ad hoc opus Dei mancus extitit,& contra opus vel præ- rceptum Dei manus incontinentes Per concupiſcentiam extendit: ſed inuentus eſt Comm. in Gen. tom. 1. L L de 82 1 4 ³ 1 * 1 14. 4 .. * 459 de genere eius homo ſe nus ad pœnalem ſibi 0 culcato peccato, lege 1 Hæc Kupertus. Qur Deus præceptum illud iniu e— COMMENTARIORVM wundum cor Dei, qui contentas ab omni concupiſcentia ma- 4 pedientiam in ligno oxucis extendit,& ſium pedubus ſius ein- genda virtutis exempla mu tis millibus ſequentium ſe propoſhun. —————᷑—B—F—ↄ—ↄ—ↄ————j— ——— Q˖——————— .—*———— 2I MSF T10 1117. nxerit Adamo, quod cexo ſciebat fore, vt ab co violaretur, eiuſque præcepti vio- lationem fore non tantum ipſi, verum etiam toti eius poſteritati calamitoſam atque pernicioſam. ESONDE ſuiſſe conueniens vt Deus ageret cum homine non ſecundum futurum eius ſtatum, neque ſe- S cundum id quod ille poſteà facturus erat, ſed ſecundum ræſentem ſtatum in quo eum creauerat: cui ſtatui ma ximè conſentaneum erat vt Adam inde ab exordio ſuæ liqua obligaretur& aſtringeretur obſequio ſupra quæſtione ſecunda expoſuimus. Nec larurus erat Adam, propterea non fuites lex ferenda: iſto enim modo nulla lex hominibus ferenda eſſet, iiqui dem pauciſſimi ſunt qui leges cuſtodiant, præſertim vero cum Deus non eo conſilio dederit illam legem, vt Adamus eam non cuſtodiret, nec talem fecerit eum vt non potuerit eam legem ſeruare, quia fecit eum liberi arbitrij, ad bonum malumque iuxta flexibilis;,& in cuins poteſtate eſſet legem ſeruare vel non ſetuare. Quinimo fecit eum te- ctum, nullaque ad malum propenſione, cumulauit eum ptata 1 abundanti excellentique gratia per quam facillimum ei iucundill⸗ „F N mumque fuiſſet quodcunque bonum agere aut walum euitate: quamlibet legem cuſtodire, præſertim illam quam acceperat, leuiſt mam nempe arque obſeruatu facillimam. Ad hæc, licet Deus præui- derat peccatum Adæ, attamen ſimul etiam conſtituerat peccatum A. lud ad magnum& multiplex bonum conuertere, ex eoque innume- rabiles arque incomparabiles vtilitates elicere. Nam vt de aliis bonis taccamillud quanti debet æſtimari, voluiſſe Deum, vt ad peccatum Adami eluendum ac delendum Filius ſuus humana indutus carnein terris videretur,& cum hominibus conuerſaretur, ac ſui ſanguinis& vitæ profuſione omnia peccati Adæ damna cumulatiſſimè compen- ſaret: ad maiorem gratiam& felicitatem prouchens hominem, quam fuerat ea cum qua crcatus à Deo fuerat,& quam peccando perdide- rat: vt quodammodo dicere liceat peccatum Adæ magno nobis lucro creationis vſque, lege a Dei, ob eas cauſas quas verò, quod eam legem vio fuille . Mlan Ad ac aa 1 8 1 8 2 11 4 8 an, au c gun 4 5 14 1 4 am par r „ Jfua 4 ren aam D 1 NGENES IM, IL I B. IIII. 451 fuiſſe, meritoq́ue Gregorius exclamauerit, O felix enlpa quæ talem at tan- ꝛum meruit habere redemptorem. Adiice, quod occaſione peccati Adæ fa- ctum eſt, vt complures maximeque nobiles virtures in hominibus excellerent, quæ in ſtatu innocentiæ non enituiſſent: veluti eſt forti- tudo, patientia, amor erga inimicos zmiſericordia, abſtinentia, virgini- tatis& martyrij palma: nec tam multiplex decor atque ornatus Ec- cleſiæ fuiſſet: nec fuiſſent ſacramenta quæ nunc habemus, maximè verò diuiniſſimum Euchariſtiæ Sacramentum. IIL Lvp autem hoc loco aduertere lectorem volumus;, in euitan- dis ſeu'impediendis malis futuris, non eſſe parem aut ſimilem ratio- nem Dei atque hominum: quod homines legibus aſtricti& ſubiecti ſint, Deus vero ſupra& extra legem omnem ſit poſitus. Duo enim facit Deus,& bene quidem facit: quæ ſi faceret homo malè profecto faceret: mala enim Deus ſinit fieri, quæ ſi vellet ne fierent, facillimè poſſet impedire: quemadmodum Angelorum lapſum impedire po- tuiſſet, ſi dediſſet eis gratiam efficacem, talem, inquam, vr per eam in amore& obedientia Dei omnino perſeuerarent. Multa etiam facit Deus ex quibus ipſe certò ſcit, mala quædam conſecutura,& com- plures inde capturos occaſionem deterius agendi: cuius generis fue- re miracula in Ægypto facta coram Pharaone Eygyptiis, quibus illi vehementius in odio Hebræorum& cõtumacia aduerſus Deum ob- firmati& obdurati ſunt. Creat item Deus quotidiè quamplurimas animas rationales, quas ſcit æternis ſuppliciis damnatum iri: fert le- ges quarum occaſione permultos ſceleſtiores fore nouit, quam ſi le- ges illæ non faiſſent latæ. Id quod duabus ex cauſſis accidit: tum quod ipſa legis prohibitio ardentiorem excitat rei vetitæ cupiditatem:ſci- tum enim& verum eſt illud, MNitimur in vetitum ſemper, cupimuſq;, negata. & Paulus ad Romanos 7. Occaſione, inquit, accepta peccatum per manda- tum operatum eſt in me omnem concupiſcentiam: tum quod quædam ante datam legem vel non erant peccata, vel non tam grauia quam ſunt poſteà, vel non vt talia cognoſcebantur: Peccatum enim, inquit, Paulus, non cognoui miſi per legem: lata verò lege, quod non erat anteâ peccatum fit peccatum quia lege vetitum eſt,& quod erat peccatum fit grauius accedente præuaricatione legis,& agente homine non modo quod per ſe malum eſt, verum eriam quod nouit ipſe malum eſſe, id eſt, contra conſcientiam ſuam peocante. IIIA igitur duo facit Deus non tantùm non male, ſed etiam re- ctiſſimè, iuſtiſſimè, ac ſapientiſſimè. Erenim non conuenit, Deum prohibere atque impedire ne vllum malum fiat: quinimo decet ordi- natiſſimam eius prouidentiam, vt res quas ipſe condidit, conuenien- ter naturis ipſarum operari ſinat: res nempe neceſſarias neceſſario, contingentes contingenter, liberas liberè. Verè enim dictum eſt ab Auguſtino in capite 30. libri ſeptimi, de Ciuitate Dei, Deum quæcunque creauit ſic administrare, vt ſuos exercere& agere motus ſinat. Cum igitur, 2 nat uram Nõ eſſe fimilẽ Dei atque ho minu ratione in prohibẽdis, impediẽdis ve malis futuris. ſ“ * ———— 47² COMMENTARIORVM naturam rationalem malumque iuxta fiexibile eſt, conueniens fuit vt eam agete ſinerer prout ipſa vellet, adiuuando quidem eam ad bonum faciendum, non tamen ad malum impellendo. Si enim Deus nihil mali ſineret ſeri vbi eluceret clementia eius in condonandis peccatis? vbi miſericor- dia in ſubleuandis malis? vbi iuſtitia in ſceleribus vindicandis ybi tantus in hac rerum vniuerſitate, præſertim verò in rebus humanis decor& ornatus eniteret? Neque verò propterea decet aliquid non fieri à Deo, quod eius occaſione nonnulli deteriores futuri lint, cum occaſio illa non ſit data, ſed accepta: nec proueniat ex conſilio pe- politoque& culpa facientis, ſed ex prauo peruerſoque animo abr tentis, alioqui nullam hominibus legem dari oporteret, quippe cum ea plerique homines aburantur: nulla inſtituenda fuiſſent Sacramen. ta, nec Filius Dei incarnandus, nec mittendus ad ludæos fuiſſer: nec mortem pro redemptione hominum ſubire debuiſſet. Pacet igitur non ideo fuifſſe conueniens vt Deus præceptum illud Adamo non daret, quod ab eo violatum iri prænouiſſet. VER S.17 In quocunque enim gie comederis ex eo, morte moriers. SONTINENT verba hæc minas terroremq́ue: namque 6 Adamo ſi præuaricaretur de arbore illa edens, denun- 2 tiauit Deus certiſſimum mortis exitium, volens ſcili- 5 5 6 8 3 cet eum illiuſmodi minis& pœnæ periculo velut quo- 1 Tria inducunt M dam frœno cohibere. Tribus enim maxime rebus per- bomines ad mouentur homines ad obſeruandas leges ſibi latas: Primo legiſlato- Veran ian ris amore ac reuerentia, cuius præceptis ob magna beneficia ab eo accepta, vel ob excellentem eius ſapientiam auctoritatemquè; Rle⸗ gitimum in eos imperium, debere ſe obedientiam agnoſcunt Dein- dè, præmiorum ſpe quæ parentibus legi promiſſa ſunt: Denique, me- tu ſappliciorum quibus præuaricatores& violatores legum ſabi· ciendi& plectendi ſunt: atque hoc poſtremum expreſſum eſt illis verbis, In quocunque enim die comederis ex eo, morte morieris. Maiorem enim vim ad commouendos animos noſtros habet metus quam ſpes comminatio pœnæ quàm mercedis promiſſio, dolor denique que Qund pra- voluptas. Quanquam multis viſum eſt, eriam præmium 6 damo ile- „.e e I meſt, præmium Ad promaerze 4- Bi obtemperaret, eſſe à Deo promiſſum, licet id Moſes non expolue- de, ſt von ede- rit: promiſiſſe enim Deum Adamo facultatem edendi ex arbore vi- et ex illa ar- tæ, cuius eſu immortalem vitam non interitus modò, verum etiam bore. laboris omniſque moleſtiæ neſciam& expertem degere poſſet, idꝗue ex his ipſis Domini verbis licet euidenter argumẽtari: Si enim Deus comminatus eſt Adamo, fote vt edens ex arbore ſcientiæ boni& ma- li, neceſſario moreretur: ex eo concludere licet, ſi non ediſſet, nun- quameum fuiſſe moriturum. Quod ſi quis roget, num Adam ante . dmodum bile An Ada co mederit EX d. gno vitæ. peccatum comederit ex arbore vitæ? Reſpondebo, mihi a credi fecerit præditã libero arbitrio, quod ad bonum A — . 8 4 3 2 4 2 ann H Aall 1 4 A.. de htoa 3 COnh 1 ul, “ 4 4 4 3 4 8 “ 4 zpſ. 1 m; 4 3 Al 31 1 „ 4 4-. n? ot 1 8 b 44 1 1 n Scdicnt M cc 1N GENESLM, L. I1B. IIII. g36 A credibile videri eum nequaquam comediſſe: tum quod breuiſſimo tempore Adam in paradiſo commoratus ſit,& fructus arboris vitæ non erat futurus quotidianus hominis cibus, ſed ad corroborandam facultatem vitalem hominis per certa quædam interualla ſumendus, vel vt alimentum pariter atque medicamentum: tum etiam quod ſi vel ſemel fructum arboris vitæ comediſſet Adam, longiorem procul- dubio vitam vixiſſet: potentiſſimus enim erat fructus illius arboris, vel perperuandi vitam hominis, vel multa in ſæcula producendi. His accedit, quod propterea Deus poſt Adæ peccatum, eiecit eum ex Pa- radiſo, eiuſque loci aditum inacceſſum atque impenebrabilem fecit, ne ſcilicet Adam in Paradiſum ingreſſus& ex arbore vite comedens, in æternum viueret. Sic enim dixit illi Deus, Nunc ergo ne forte mittat manum ſuam& ſumat etiam de ligno vitæ,& comedat,& vinat in æternum. DISPVTEWIMA 7TTIO DE P OENA NMO R7TTS quam Deus& damo edenti fructum arboris vetitæ comminatus eſt. IrTXRVM, ex illis verbis Domini, In quocunque die comederis ex eo, morte morieris, nonnullæ nec leues, nec ignobiles quæſtiones exiſtunt, diligenter hoc loco explicandæ. ——— VESTIO V. Quomodo intelligendum ſit, Adam moriturum quacun- que die comederet ex illa vetita arbore. WVoMopo verum fuerit quod Deus minatus eſt Ada, fore vt in quocunque die comederet ex illa ar- ANlbore moreretur, non facilem haber intellectum, quippe cum poſt eſum illius atboris, triginta& nõ- gentos annos vixerit Adam. Quidam putauerunt Primæ inter- Deum non eſſe locutum de marte corporali, ſed ſpi-'etato. rituali tantùm id eſt, de amiſſione iuſtitiæ& gratiæ Dei, per quam homo viuit Deo:quod enim præſtat anima corpori ad vitam natura- lem& corporalem, hoc ipſum ratione quadam gratia præſtat animæ ad degendam vitam ſupernaturalem& diuinam. Verum iſtam ſen- tentiam paulò infra confutaturi ſumus. alij opinantur, verba illa Dei Secunda in- continere ſententiam non definitiuam, ſed comminatoriam, quam terpretatis. non eſt neceſſe impleri, aut certè ſecundum rigorem impleri: qualis fuit ſententia Dei aduerſus Niniuitas de futuro ciuitatis eorum poſt quadraginta dies excidio. Sed hoc friuolum eſt: ſententia enim Dei comminatoria& conditionalis tunc nõ impletur cùm deeſt conditio LL z ſub — 1 3 Ss 86 ſͤ ͤͤͤͤe- 454 COMMENTAKRKIORVM ſub qua pronunciata eſt, id eſt, cum mutatus eſt is aduerſus quem lata fuerat: ſicut diſertis verbis declarauit Deus per Hieremiam cap. 18. At hoc nõ contigit Adamo, quippe qui admiſſo peccato non Ka⸗ tim reſipuit& pœnirentiam egit: quinimo cùm admiſſi ſceleris ar- gueretur à Deo,excuſauit ſe& eleuare voluit crimen fuum„Cauſam cius in vxorem ſaam conferens. lIuſtinus martyr in eo dialogo quem habuit cum Tryphone,& lrenæus libro quinto, aduerſus hæreſes cenſent, Adamum qua die comedit ex illa arbore, cadem ipſa dis morruum eſſe: aliam enim eſſe menſuram diei Dei, aliam diei natu- ralis& humani: hic enim vigintiquattuor duntaxat horis definius eſt, ille vero ad mille annos producitur, vt cecinit Dauid Pſalm.do Mille anni ante oculos tuos tanquam dies besterna quæ præterüt,& 5. Petrm Milleeinquit, anni ſicut dies vnus, quoniam igitur Adam non atrigit mil- leſimum annum, rectè dici poteſt eum non vixiſſe diem vnum, ſed eadem die mortuum eſſe qua die peccauit. At enim, vel me tacente per ſe lector aduerte t, hanè interpretationem duram eſſe& contor- tam, at que narrationi Moſis quæ hiſtorica eſt minimè congruentem: quippe qui vocabulo diei in omnibus libris ſuis non aliter vſus eſt, Qvarta in⸗ quàm eſt vulgo vſitatum& tritum. Placet aliis, illud. In quacunque dit, terpretatio. Teferri tantuùm debere ad illud Comederis, non autem ad illud Morieri 4 vt non ſignificetur, eadem die moriturum eum qua die comederet, ſed illud tantum ſignificetur, eſum illius arboris nö eſſe interdictum Adamo in vnum aliquem certum diem vel tem pus ‚ſed in omnem diem atque in omne tempus, ita vt quocunque die vel tempote co- mederet, omnino moriturus eſſet. Quæ quidem interpretatio facllis eſt ad intelligendum, nec vllis premitur incommodis. Quinta in. PLERISQAV E viſum eſt, illud In quocunque die comederis, iun gi de⸗ erpratatio. bere cum illo Morieris, vt ſignificetur ſimul atque comederet, elle ip- ſum moriturum: verum per illud, Morieris, non ſignificari actum mo-⸗ riendi, ſed neceſſitatem& debitum mortis: vt ſenſus ſits ſtatim vt co- mederis,obnoxius eris pœne mortis,& aſtrictus eris neceſſitate mo- riendi: qua non teneberis, ſi ex iſta arbore non comederis. Hieron)- mus in libro Traditionum Hebraicatum in Geneſim laudat Symmæ chum interpretem, qui pro illo Morieris, verterit Mortalis eri: ſignit d cando voce illa Mortalis, non potentiam naturalem moriendi qux oritur ex naturali conſtitutione hominis,& qua eriam in ſtatu inno- centiæ Adam minimè carebar, ſed denotando ineuitabilem motien⸗ di neceſſitatem in quam propter peccatũ incurrit Adam. Hæc inter- pretatio probatur in primis Theodorero, quippe qui in quæ ſt. 3Sin Geneſim, non ſtatim, inquit, mortuus eſt Adam poſt tranſgreſſionem: verun⸗ tamen decretum& ſententiam mortis dinina 5 eriptura mortem appellat, Itadue cum primum comedit, Dei ſententia obnoxius fuit ſupplioio mortisiin ſingulo dies atque horas velut reus mortis ipſam mortem expettans. Etenim ni Icomcdiſſet, fo- tuiſſet non morisimmo nunquam mortuus fuiſſet: at poſtquam comeadit cibum ve⸗ titum, non potuit eſfugere quin aliquando moreretur. Tertia inter- pretatio Iuſti- ni& Irenai. — 2. Petr.. HVIVS ( r at ee 1 Au t. 4 4* » 8 8. 1 A „ 3 1 Eßror 4*(ober ·* 42 e m 8 cdca 1„ 6 de * 11I 2 8 8 1 2 4“ 1 1 udu. unc 1 4 1cnc un 4* 1 1 er.* 8 45 G 1n ink 4 9 la 4, 4— 41 17 * 4 4 1 1 1* 1 11 .–— n; 1 4„ 441 4 1 4 1 1 nl VU. uns.. 5„199 A.·—– A D 1NGENESIM. LI B. 1111. 453 HVvI VsS ſententiæ fait eriam Auguſtinus, quem ferè ſequuntur Theologi ſcholaſtici. Is enim lib. 13. de Ciuitate Dei cap. 23. his fere verbis ſcribit: Corpus Adæ quod cibo& poru egebat ne fame interficeretur& ſiri,& non immortalitate illa abſoluta atque indiſolubili, ſed ligno vitæ à mortis tis ex illo morte moriemini intelligamus mortem iftam manifestam qua fit anima à corpore ſeparatio eſſe ſignißicatam, non propterea tamen id videri debet abſu- dum uia non eo prorſus die à corpore ſunt ſoluti, quo cibum interdittum morti- ferumque ſumpſerunt. Eo quippe die mutata in deterius vitiataj, natura, atque A 4/ 1 43 7 ligno vita ſeparatione iufiiſſima, mortis in eis etiai corporalis neceſitas fadta eſt, 6740. 4 9 cum qua nos neceſſitate nati ſumus. Propter quod Apoſtolus non ait, corpus qui- Rom. ˙. dem moruurum eſt propter peccatuma ſed ait, Corpus quidem mortuum eſt propter Peccatuns ſpiritus auten vita eſt propter inttitiam. Mortuum appellauit corpus noſtrum Apostolus, quia iam moriendi neceſſitate constrittum eſt. Legẽda ſunt quæ ſcribit in eandem ſententiam Auguſtinus libr. ¼1.de Geneſi ad litteram, 32. cap. PosrREMO loco ponenda eſt interpretatio nulli quidem prio- Sexta& vl- rum probabilitate cedẽs, corum qui illud Morte morierisinterpretan-'ima interpre tatn tur de actuali morte,& non tantùm de neceſſitate moriendi. Verum, mottem illi quidem intelligunt non completam, ſed inchoatam: ſta- tim enim vt Adam peccauit, corpus eius ſpoliatum iuſtitia originali & munere immortalitatis deſtitutum, cœpit ſentire frigus, calorem, laſſitudinem, aliaque incommoda& mala, quæ ſunt certiſſimi ven- turæ mortis nuncij, cœpitque paulatim corrumpi& achinteritum la- bi, ſicut enim Philoſophi alterationem quæ præcedit procreationem formæ lubſtantialis, quod ſit ad eam præparatio quædam nece ſſaria & velut certiſſima quædam via, non dubitarunt appellare generatio- nem, ita alteratio quæ paulatim præparat& ducit ad interitum no- men corruptionis& mortis ſibi vendicat. Scitè igitur mulier illa vt eſt in 2. lib. Regum cap. 14. dixit Dauidi. Omnes morimur& quaſi aquæ dilabimur. Veriſimum etiam eſt illud B. Gregorij hom. 37. in Euang. dictum: Temporalis Lita, inquit, æternæ vitæ comparata, mors eſt potius dicen- da quam vita. Ipſé enim, quotidianus defettus corruptioniss quid eſt aliul- quam quædam prolixitas mortis? Corpus igitur Adaæ in eodenn ſtatu Permanſiſſet, niſi ipſe peccaſſet: non enim paulatim fuiſſet diſſo- lutum aut vitiatum& ad mortem delapſumtat poſt pee⸗ catum, cœpit paulatim diſſolui& corrumpi & ad interitum fiuere,& ex eo tempore, mors ei cœpit dominari. X X 4* QLVl 456 cherius in primo Commentariorum in COMMENTARIORVM ——— 4A 2V A4ESATIIO 11. An mors quam Deus minatus eſt Adamo, fuerit tantum animæ, an corporis, an vtriuſque. 8 K 8 come à corpore. M mortem corporis, Philo, quem propter admirabilem eloquentiam, Pplatonem ludæo- rum veteres appellarunt, idque ſcriptum ille reliquit libro ſecundo, de Allegoriis legis Moſaicæ. Eandem ſententiam amplexus eſt Eu- Geneſim: quibus etiam ſub- ſcripſit Eugubinus in Annorationibus ſuis in Pentateuchum, hæc Moſis verba tractans, ſcribenſque,(dubitanter tamen ſuamque opi. nionem cenſuræ Eccleſiæ ſubiiciens) peccatum Adæ non corpotis, ſed animæ dũtaxat mortem hominibus att aliſſe. Verum poſtea cum intellexiſſet id aduerſari doctrinæ ſacræ Eccleſiaſticæ, in ſua Coſmo-( pœia mutauit ſententiam. SED præter cæteros huic opinioni fidem& auctoritatem adiun. xit Gregorius, eam grauiſſimis verbis profeſſus& tutatus, in Regitt libro ſexto, capite centeſimononageſimoquinto,& eſt Epiſtola 3 Gregorij ad Eulogium epiſoopum Aexandrinum& Anaſtaſium epi- ſcop. Antiochenum ſcripta, ſic autem eo loci ſcribit Gregorius: Adæ qru primus peccauit anima in peccato mortu Hon- eſt: quomodo de ligmo u tito ei dittum eſt, in quacunque die comederitis ex eo⸗monte moriemini? Eiali comedit Adam& Ena de ligno vetito,& tamen in carne ſua vltra nongenu annos poſtmodum vixerunt. Conſtat itaque quia in carnè non eſt moruus. 19, go in anima mortuus non eſt, quod dici nefas eſt, falſam ſententiam de illo yntu- lit Deus, qui dixit, quia qua die comederet moreretur. Sed abſit hic error, abſit vera fide. Nos enim primum hominem qua die peccauit, amimu moriun dicimus, atque peꝝ hunc omne genus humanum in pac mortis& cenruphu- nis pœna damnatum. Per ſecundum vero hominem,& modo 4 morte ant ℳ Sreeaae Ule⸗ mmæ,& poſtmodum ab omni corruptione carnis in æternd Volun eltiunt le m aucumus 7 rari nos poſſe confidimus. Animam vero Adæ in peccato morlau 2 „,.’„..... v a ſubstantia viuendi, ſed à qualitate viuendi. Quiâ enim àA . 8 2.. 4 et, ſtantia atque aliud qualitas, non eſt eius animaà ita mortua ut non Ge V. ſed ita mortua vt beata non eſſet. Qui tamen Adam poſtmodum De † 4 — iſtos igiu KhUA ₰‿ nitentiam ad vitam rediitt. Hæc Gregorius. Secundum iſtos 8 auctoles imea non i vetitum, in mortem animæ edendo cibum ſibi vet 21n ici& Auguftin& 1 79 112 A a cis incurrit. nem Theo 08. rum 1 autem corpori B. Auguſtinus quen de Ciuitate Dei, cap. T heologorun 1 Ex aduerſo autem ie ſecuti ſunt, in li. 3 d tam eſſe omnem ſententia. 17 r1 ſignificat: de a. 9 ores mer is vocabulo ſign àm cor- Acu um vleriqde Poa hoc loco mortis Wooabulo echra animæ Are 05 Dr ee ua rma ini accidere, ſtini eo loco, pa 0 12.C0n ſt homini acC 7 rba Augu.. ¹ Ote. m. V 8.. 24 mortem quæ p oralem quàm æterna Item Deus primis Wene oris, tam temp equiritur quam mo Aᷣun, nec obe- à Awm anrut 1 Nla ſic habent: Cu apeo eandatnn tranſe/ an totius hominis, an ill⸗ 1... 7 1* 2 71 2. 4. manch 9 fueri enen nauuzſs Vtrum aniimd dn 2eh, 2n enim constat ex du 2, 1 4 2. Ar. 3 29* urrmeu mel. tewüm dientiam auſt Lerer wratr Itomnes terra ex multis terris 7 9. . 7—„ hues ford. O2 ſer ſic vniuerſa to⸗ *Prmiu t ln 3 Lecunda ex dhe 5 x multis conſtat Eeeleſuis, ltera corporis: vt ſit prima Eecle l eX. a anlmmc A! 1 9 uts Panlds — Aor coryorn Au. Vnluerſd. 8. eX duabus, v 2 orpore da te 4„ . cn 5 quoniam prima con 27 n animà ſine Deo& ſine Se æternas luit. Quan- An oduelno e un 3 gorpore pœn 4. — Söu ius hominis mors, cum ſine Deo cum corpore ſo conhzeaerar Ae nmnnekehz n k kb ro vbi anima fin. n Paradiſo con, m pri- 3 luit:ſecunda Võr ,0 Homini quem L4. i. Won taꝛtiuin P oneret& tuoden. Deus vrimo 21 190, te mo rtemtnt. IVO. 3 0. iem e 4. 11 Ao ergo gixit 6. 1. de iti½ X 60.‚07 1 ntum pogteri pamile vült ln. 24 Se cumque die ederitis e priuatur Deo, nec tan ene, bo vetito. Quacum orem vbi anima Srhat primane vbi anin 4 7, Aℳ 4.„„ Tumd, C* 4.„ 07. 3 ocun in(ena udae ren pb Corpus Pruuatun 6 en, unitur: ſed zuieaud. comminatio illa— drupleæ — ₰ reu à corpore fepara † 1 ulla posterio: 2* inum 2au' upte au das ſas:— 4 Deoo&a 3 licitur& qud&ſt nit n Auguſtinum ors homimis. uwa gun G& A⸗ æ ſecunda diονtur igitur ſecundum 8 m d, adint n a nouiſſimam, qu Auguſtinus. Licet 181 imæ& ad teimnpus cun ' 9 N 1 8 1 11 2 3 0 ni) peccd Wlemmn complexa eſt. Sic Aug a diſtinguere: nam ani is& ad tempus 1kKn 4 nnn 7„ 1 em mortem 8 lteram corpor m- da m C quadruplicem tur à Deo, alt vtramque co demnades i Ju 1*4 beccando ſeparatu uæ ſimu m Bach ana anima peccando fepa corpore: tertiam q pofe, quarta Krint kxt k— anima àa cOorp. 4 Deo& à corp Nir ſehararar lrati nem dico adet ds iudicij ſecundum ani- n ratlo. 1em lac t . ochue eſt, epa letur po r. Place maicti died ⁵ plexa in æternum morlet 4 ouiſſima appellatu— „— 8 unn qua homo in s ſfecunda& n ini verbis eſſe com molet 11 1 us: quæ mor illis Domini ve m Md. 1 moceke mam& Doulan omnes has mottes m fuliſde obnoxium. c 1 vtl.. Au uI 110, atum Iuu. 1 em cor- n0t mid r* 1 Uncheafus eiſque Adam poſtdfcwarum ſignificauerit nd e ver- Deam AAi. u Kerme tLehenlas,ellq illis ve x morti inatum rern N bn Ie ominus.., A VOX m mo mina utem 4 P QV O D audem Don argumentis. Primò ſtorica; qualts eſt hæc eſſe mortem 8„. r Irars“ 8 urs„““. iendi præcisè po riam& apud o — bum aOt eem n2 ſunt ſecundum propria rali. Deinde, vt hæc — uan P Moſis, accipien 14 em, id eſt, pro morte wen Aaamaa ex paradiſo ensn 1 fication 3 iecit. 3 11 98 ℳ AA m ſignifica beret, Deus eie: ſcilicet aa N uk eorul um habere* 1. arbore vitæ ne AMe 2 1 a effectu it edendi ex arbo n A 4 2—— 4. Dei ſententi bſtulit eden 7 ſum man:- mnem a. Hoci. 3d en u eique facultatem übi deſtinatam ef UHele Doſdes Itols quam mi- —, ſeſtie werdenre Paulus, ita ſcribens in cap Ae beeaen& per pec- 4 n„ is docet. m intrauit i. 7tdle met enun feſtis verbis em peccatumi in libr. Sapientiæ 2 Per vnum hominem p tranſiit. Et in libr. Sap A 4 it ad Rom.„. ors pertran 25e1ee 121 bter pec- un t s 110 ſit Cᷓ ita in omnes homines m. 5 ini cõtigiſſe Propte. 11 19ℳ Caltunm mors. di mortem corporis hom n fecit, nec lætatur in ——— M, icuè traditur, r mortem non ſecut,,, ! rſij lcue ti.& 2. Deus n1. 8 g A nkd- A N u94 Perip ie enim eſt in cap. 1.& inem inevterminabilem,& a A 4 2 6 44 catum. Sie e D oreauit hominem 4. vur 1 r 4 5 rditione VvViuorum. Et: O4 f— 4 349, Pe⸗ 4 92 A ginenn M MℳM 85 Comm. in Gen. Tom. 1. 1unT i 9 ef 1* 1 2 1 * 478 GCO MMENTARILORVM ginem ſimilitudinis ſuæ fecit illum: nuidia autem diaboli mors introiuit in or. A hem terrari, Denique hoc idẽ decretum& conſtitutum eſt in Conci. lio Arauſicano can. 1.& in Tridentino ſeſl. 5-in decrero de peccaio originali. Argumentum autem illud Philonis& B. Gregorij quo ſententiam hanc oppugnant, Adamum non ſtatim vt comedit cibũ veritũ eſſe mortuum ſecundum corpus; ſed vltrà nongentos annos poſteà vixiſſe, eſſe infirmum nec opimon huic officere, manifeſtum eſt ex his quæ præcedenti quæſtione tractauimus, diſputantes quo- modo Adam ſtatim vt comedit illum cibnm vetitum ſit mortuus Iu Coſmo- gi enim, inquit Eugubinus„Christus omnia mala ſuſtulit quæ bominin Paænd. pter peccauum Ada acciderant ſed non ſuſtulit mortem oorporalem„ergua mors non eſt pœna peccati Ada. Verum, deceptus eſt Eugubinus nonn animaduertens tam in Euangelio loänis quã in epiſtolis Pauli pte. ertim autem in cap. 15. prioris Epiſt. ad Cotinth. apertè leriptumã teſlatum eſſe, vtrumq; malum peccati népę& morris eſſe à Chriſo ſublat um, ſed illud in præſenti,& in priori ſuo aduentu: hoc autem in conſummatione ſæculi,& in poſteriori aduentu. An mori ſit 8 E illud nobis poſſet obiici, mortemn eſſe naturalem homini, non igitur eſſe pœnam peccati: ſicut enim peccatum non eſt natu- rale, ita nec peccati pena naturalis eſſe poteſt. Eſſe autem naturale homini mortem, duobus argumentis euidenter conuincitur ttum quod mors accidit homini ex naturali& ſubſtantiali eius conſtitu- et ratione vt ex materia& forma,& ex rebus cõtrariis m etiam quod ₰ 1 4 naturalis bo- mins. tione, ea ſcilic perpetuod; pugnantibus inter ſe conſtitutus eſt; tu eſſe mortalem& poſſe mori naturale eſt homini: ergo actus mo. riendi quæ eſt mors, naturalis quoque homini erit. Illud enim apud Leam. Philoſophos peruulgatum& indubitatum eſt, potentiam& actum 4 ei reſpondentew, eiuſdem eſſe ordinis& rationis. b S p facilis eſt ad hæc reſponſio. Homo enim duobus modis co ſiderari poteſt, vel per ſe ac ſecundum nudam naturæ faæ conditio· 2 O uomodo —. 1 Ar 4 ₰4 8 ſ.„ 2 4— Q⸗ r— rlone mors jit natu. nem, remoto nempe omi Dei dono ei fuperaddito,& hac fatloh- rals,& ſit mors naturalis eſt homini non min ùs quam cæteris animantlbus- „vt videliexs am m oriend 9 ex condito- D ₰„ anc in modu — 4r P 6 3 2& 4 3 1„ 45 ¹ 1 ne naturæ ſuæ, ſed ex Dei gratia& benignitate, atque hur e 8 3 ſTe z penam 24⸗ conſiderando hominem, verè dicimus mortem fuiſle ei penam 4. a mol“ milli peccatinili enim peccaſſet, in illo fælici ſtatu permanes 4 „..— 3. 4 a S+ 11. 4 8 1. 31 4 2— 3 GC 111 41 te fuiſſet immunis. Poſſer hoc illuſtrari exemplo Saulis, cul amt llectic 16 jus 8 2 1 3..„ electionem eius& promotionem ad regnum, non fucrat „ li dionirat—— 41. 4 8 rneene⸗ gali dignitate ac poteſtate carere; poſflquam autem creatus eſt Rev b Jo fuit pena& ¹p- 4 5 F I. Reg. z, raond: 7 4.2†Q egnod; per aliquot annos poritus, magna protecto 2 111 A* 1 . 1 110⸗ 1 U atl. 8 elm 4⁰⁰ ſum& poſteros eius regio dominatu& imperio pri que dici poteſt de ſammo ſacerdotio poſteris Heli adem C 21. 3„ 8„ 2 4„ S quis verèò nos yvrgere inſiſtat, dicens omnem pes 4 S In dacg enütm 4 1 3 A. A a ad aaen 4——— IN G6ENESIM, L IB. IIII. A Deo, mortem autem non eſſe à Deo, clamat enim Scriptura in libr. Sapientiæ I. Deus mortem non fæcit, ergo mors non eſt pœna peccati. Reſpondebimus mortem vt eſt malum quoddam naturæ eſſe à Deo, non quidẽé per ſe ac directè, ſed conſequenter& obliquè. Nam quia Deus conſtituit hominem ex anima rationali& corpore ſen- ſuũ facultatibus& organis inſtructo& prædito: huiuſmodi autem corpus quia conſtat ex qualitatibus contrariis, neceſſe eſt diſſolubi- le ac mortale eſſe, hinc fit, vt ex neceſſitate materiæ qua coagmẽta- tus eſt homo, mors ei contingat. At verò mors vt eſt iuſta pœna pec- cati, per ſe à Deo eſt, non quidem efficienter, nam cum mors non ſit res aliqua ſed mera priuatio non poteſt effectorem habere Deum, B verùm eius cauſa Deus fuit remouendo id quod arcebat mortem, videlicet ſubtrahendo homini iuſtitiam originalem,& ſingularem quandam protectionem& curam hominis, qua Deus quoad in ſta- tu innocentiæ perſtitiſſet,& mortem omniâque corporis incõmoda & mala ab eo propulſaſſet. &rSTIO 1I. Cur Deus Adæ ſolum mortem omiſsis aliis malis comminatus ſit. VM Adam propter peccatum non in ſolã corporis mor- Kem incurrerit, ſed allis quàm plurim is incõmodis& ma- 8 lis corporalibus fuerit obnoxius: Cur Deus in tragendo mo tãtum, ſed omnibus eius poſteris comparata erant. Equidé tres nium corporis malorũ extremum, ſummum, maximéque formidã- dũ eſt malum. Mors enim, auctore Ariſtotele in capit. 6. libro 3. Mo- ralium ad Nicomachum maximè amnium rerü eſt horribilis, quip- pe cùm terminus ſit: Deinde, quia cætera mala propterea veheméter D afflictant hominẽ, quia ſunt velut quædã mortes, vt ita dicã, partia- les& in ipſam mortẽ tandem perducunt, quælibet enim pœna cor- poris, ſi vel nimis diuturna vel nimis intenſa ſit, tandé homini mor- tẽ affert. Cæteræ igitur pœnæ corporis, ſunt velut lineæ à circunfe- rentia circuli ductæ vſque ad centrum, in quod omnes lineæ termi- nantur& deſinunt: ipſam verò mortem rectèe appellauerim tanquã cẽtrum, vtpote quæ terminus ſit omnium walorum. Poſtremo, eã voluit Deus Ppœnam tantuùm exprimere, quæ generatim& ex æασο omnes Adæ poſteros peccati eius participes comprehenderet: hu iuſmodi autem ſola eſt mors, quæ æqualiter cunctis hominibus ac- cidit, quemadmodum elegans Poëta cecinit. 459 An mars ſit A Deo. Deus ſolam mortem com- minatus fue- rit Adamo. —„ 8 8 Pulchra ſimi- litudo, Horat b. 1. carminum. 4 3 — 4 4 4 3 4 3* 82 4 3 A 4 4 1 4 4 1 COMMENTARIORVM Palida mors æquo pulſat pedée 1 Pauperumtabernas, regumgq; turres. CABTERA autem corporis mala nec omnibus nec æqualiter contingunt. 460 9 V SASTI0 1117. — Cur Deus non ſit comminatus Adæ pœnas inferni. e DaAM propter eſum interdicti cibi„non modo cong. (h, ris mortem promeruit, ſed etiam æternæ mortis teu fuit,& perpetuis inferni ſuppliciis obnoxius. nã ſi eiu! 8 poſteri propter peccatum originale quod ex ipſo gene- 3 rati traxerüt, naſcuntur filij iræ& dãnationi æterne ac- dicti, quãto magis ipſe Adam qui proprio actu peccauit,& deriuädi 1 14 N 8 Gur non æ- in omnes poſteros peccati auctor& cauſa fuit? Cũ igitur pœnainfer 29 eru ni multo grauior& horribilior ſit quã pœna mortis corporalis, que- A ee ritur cur nõ illam potius quam hanc, ad cõmouendum Adamum& natus eſt A- ab eſu illius cibi deterrendum, illi Heus comminatus fuerit; Tribus damo iree de cauſis id factũ eſſe reor. Licet enim pœna inferni re ipſa grauiot Ceh ſit quàm mors corporis, comminatio tamẽ corporalis mortis acrior & vehementior eſt ad commouendum hominem. Etenim) affectus humanus erga rem aliquam. planè ſequitur cognitionem eiusteii( quod enim pluribus modis& cerrius atque euidẽtius nobis cogni- erePiatem um& perſuaſum eſt, id ad noſtrum affectum mouendum& inci Soie ad ers. tandum maiorem vim habet. Pœna inferni talis nempe qualis tradi- bas vius e;fe tur nobis in ſacra Scriptura, ſola fide nobis nota eſt& perlualaias nobis perſua- mors corporis, tribus viis exploratè percepta& credita nobis et 1, Eide, Ratione,& Senſu, Fide, quia diuinis litteris teſtatum eſt. ſtatn⸗ Pſal.88. tum eſſe homini ſemel mori:& Dauid cecinit: Quis eſt homo qui non videbit mortem? Ratione, quia cum homo compolitus ſit exme- teria& forma& ex rebus contrariis, non poteſt mortem effuget quod ſi morbialiqui& dolores vt ſtomachi, veſicæ, capitis& de tium, adeo nos cruciant vt vix animo conſiſtere poſſumus. qui tanè non ſunt cum acerbitate mortis comparandi: nônne hinc ſaris in- telligere licet, quàm ſit homini formidanda& horrenda mots? Hoc denique ſenſibus ipſis ſatis ſupérque compertũ eſt, quotidianis ur lelicet tot hominum acerbiſſimè morientiũ experimentis. Hlac igi tur de cauſa vehementius afficit hominem timor mortis corpotalis quàm metus inferni: huius enim timor per paucos à peccandosillius quam plurimos reuocare ſolet. Deinde, eam Deus pœnã voluit pro- Ponere, quam ſi Adam præceptũ ipſius violaſſet neceſſario fubitet, nec ſolum ipſe ſed omnes item eius poſteri: tametſi poſtea ille reli 1„ ar ſ⸗— ir lai Piſceret& peccati ſui pœnitens ad Dei gratiam rediret. Ariuli au el — 3 — A 4 4„„ 4 4 2 a. 9 ddn 1 E. 1. Ep 8 4 2ℳ r. d* 4 hkr 1N GENESIM, L. IB. IIII. 461 A autem poœna fuit mors corporis, quam nec Adam reſipiſcens, nec poſteri eius etiamſi aliqui fuerint ſanctiſſimi, effugere potuerunt: pœnam autem inferni& ipſi primi parentes,& plurimi poſterorum euaſerunt. b HIS addo tertiam cauſam commemoratam ab Auguſtino in lib. 13.de Ciui. Dei, cap. 23. expreſſas vel æternæ vitæ ac felicitatis pro- miſſiones, vel mortis æternæ ac ſuppliciorum inferni comminatio- nes, reſeruatas fuiſſe gratiæ noui Teſtamenti. Namque in veteri Te- ſtamento; præſertim verò ante Prophetas, aut nulla aut perquam ra- ra, nec niſi velata& recta mentio fit æternæ vel mortis vel vitæ. Ponã hic Auguſtini verba, Propterea, inquit, comminatus Aͥdamo Deus mortem, de ſecunda morte nibil dixit, quia occultam eſſe voluit propter diſpenſationen Teſtamenti noui, vbi ſecunda mors apertiſſimd declaratur dt prius iſta mors prima quæ communis eſt omnibus proderetur ex illo veniſſe peccato duod in vno commune fatum eſt omnibus. mors verò ſecunda non vtique communis eſt omnibus, propter cos qui ſecundum propoſitum vocati ſunt ſanctiòquos ante præ- ſciuit& pradestinauit, ſicut ait Aæq poftolus, conforines fieri imaginis Eilij ſisur ſit ipſe primogenitus in multis fratribus, quos à ſecunda morte per mediato- rem, Dei gratia liberauit. Hactenus verba ſunt S. Auguſtini. —— N E I1D ESI, I2SO Ap AMo. DE PROCRfEaTIO PRIM MVLIERIS, E V AE E X Dixit quoque Dominus Deus: Non oſt bonum ho- minem eſſé ſolum. congregabile& ſociabile, non erat bonum eſſe ipſum ſolitarium& MM 3 abſque G E N. C. Z2. VERS. 18. Cur non fuit bonum eſſe vi rum ſine mu- liere. 4 8 8 6 4 4 4 . 4 4 8 1 4 1 3 — 4 3 6 3 4 4 8 4 3 3 8 8 3 62 CO MM ENTAKRLORV M abſque cõſortio aliorum hominum: fuiſſer enim ei vita tametſi bonis a 4 omnibus afflueret, iniucunda tamen& acerba: qua de re Cicero in l. bro quem ſcripſit de Amicitia, Lælium multa egregis diſputantéin. ducit. Verum hæc ratio probat Adamum ſine confortio aliorum ho- minum eſſe non debuiſſe, quod autẽ ſine conſortio mulileris eſſe non Fdebuerit, ex eo manifeſtum eſt, quod Adam erat velut caput& ſemi. ili mneée ge 18 N 31 7 narium humani generis, ex qduo ſcilicet omne genus howinũ propa- 1.— ne alri gatio auter minme gandum& m ultiplicandum erat: nec m ultiplicario autem hominum ſine generatione, nec generatlo ſine muleris locietate& coniuũciio. 4 9„ 4„4 —— 3 † 5/ ne fieri poterat. Et cũ perfectũ opus viucntiũ ſit, auctore Ariſtost 4-“.1 1,. e K. 42 AA. 1824 4 8] d8 generate ſibi lmile, vel imperfectus faifler Adam d La kacultantg nerandi caruiſſet, vel ea irtita fuifler arquc aa dl Earn S Ccalnm ti ſine mulieris adiumèto. Deniqpt, tionem hominum: hac lublaua, 8 8△ 2 668 ſſo 8 O extineta, nécelle ek —— potuiſſet, non potuiſſer auté ea v ublata muliere, neceſſe eſt tolli gener- —2 —. ſpecies humana perpetuari non poteſt, ea verè 1 V valdè mutilum atque imperfectũ remanere vniuerfum; qulppecum omniũ rerum corporatarũ præſtantiſſim us tut hom 0,& quali vniuer- ſitatis rerum puleherrimũ quoddam vinculũ& decentiſſimus nexus. Nec bonum erat hominem eſſe ſolum propter Angelos: nimitum è³(Äà minutio eorum ob ruinam malorum ſpirituum ſu pplemento homi. num reſarciẽda erat. Nec id fuiſſer bonum eriam propter Dominum noſtrum leſum Chriſtum, qui ex Adamo progenerandus primus etan prædeſtinatorum,& primogenitus omnis creaturæ. Nec profedo id bonum eſſe poterat, cùm æterni Dei confilio& propofito confüitu- tum eſſet, multos ex poſteris Adæ ad æternæ vitæ ac ſœlicitatis parij- cipationem aſſumere. Nec decebat Dei bonitatem 8 mu nificemtiam quæ per ſe communicabilis erat cum infinitis hominibus, ad vnum dumtaxat hominem reſtringi& coarctari. Contra Ha- QAE TERVM, hac Domini ſententia: Non eſt honum hominem ſ htwen⸗ 44 ſolum, abutuntur Hæretici noſtri temporis, ad oppugnan da monai irimonio ma- Ca vota virginitatis& cœlibatus. Si enim, inquinnt. Non eft bonum . lam eſſe di- hominem eſſe ſolum, id eſt, ſine coniugio: ergo iſta vota quæ coml- .—... 1 ρ*ν* 8 jiſtos vf. 3.2, Lium excludunt mala ſunt& Dei ſententiæ contraria. Verùm in ite A AI!; 22 nus: Ern⸗ hæreticos veriſſimè dici poteſt quod Saducæis dixit Domint tis neſcientes Soripturas neque virtutem Dei. Quo enim ore audent viH- d ninum perare& damnare virginitatem& cœlibatum quaf hom uenta,& diuinæ Scripturæ, Deique voluntati contraria, cum ea tes — g* ³ 4 4.——*.4. 47—, 5„1rar 4 1 88 iam inde ab Apoſtolis vſque in Eccleſia Chriſti fuerit Stariſlimas Ie ad Corinthlos 1 ¶᷑☛&= 1. 4... 3 1— laudatiſſima? Nonne Paulus in cap.7. prioris epifto grauiſſimis verbis diſputat, ſtatum virginum ac cœlbum biliorem& præſtabiliorem eſſe matrimonio. Bonum e, inquit; „,.„ ee, 2 2. eie. num et mini mulierem non tangere:&: Dico autem non nuptis& viduis. Bonul 5 ere vXorem. 3 „AAA 4 Lpee ‿‿ 4 90⸗ 70 ,„„ ee 2 S 8 7 2 1. 9 illis ſi fic permanſerint ſicut& ego:& ſqlutus es ab vxwore, nolt quci eie. un —* 2 2. 2.* 2 2*„&. 8 ℳ₰ 3 47 4.7 ¹l 4 Eit qui matrimonio lungit Vrr ginenm ſuam hene jacit CH qut on iungitoli 3 7 2. 1 Pe At¹o 1..... 2 4 2 11. facit: denique: Mulier, inquit, cui vult nubat tantum in Deoinund Aulen 1 mn 6 . 4 Kaden m m Aaz. A Aduman i en 4 1 42 e 5 1 h un Aane A aSA un. 1s Ane 4 14 nin n. uu 1 3 24 ah eco 4„ 4 42„1 1 dlen 1 odena e * 11 141 * mele n r r. — 1 An 2 u * Amn 1 1 n peoo 1 n drn gam ecul 5 41* 4 22 ans 1 — —2*— * . 8 — — — r— 12— — *— 8 4 44 e ——— — — — ——— —“— * — —. — INIGENESIM, LIB. I111. 463 A autem erit ſi ſic permanſerit ſecundum meum confilium: Puto autenm quod ego Spiritum Dei habeam. Nec Paulus tantum ita ſentit, ſed eriam bau- li magiſter& Dominus, Euangelicæq́; legis& gratiæ conditor Chri- ſtus, cuius eſt illa in Euãgelio ad commendationem virginitatis per- quam inſignis ſententia, Sunt Eunuchi qui ſe ipſos caftrauerunt propter regnum cœlorum.. 2 hi A i QVID ergo? dockrinam noui Teſtamenti Scripturæ Vet- Feſta. contrariam eſſe dicemus: minimè verò: ſed duo tẽpora duoſque ho⸗ minis ſtatus diſtinguere oportet. Nam que in exordio mundi propter hominum paucitatem non fuiſſet bonum abſtinere coniugio: neque enim humanum genus aut perpetuari vt oportebat, aut vſquequad; diffundi& propagari potuiſſet. Poſteà verò infinitè propemodum fa- a hominum inultiplicatione, nulla ratio quẽquam hominum pro- priè vrgebat& cogebat matrimonium inire. Et verò, longè diuerſa ratio fuiſſer matrimonij in ſtatu innocentiæ, atque eſt nunc in ſtatu naturæ corruptæ. In illo enim ſtatu facta eſſet generatio& multipli⸗- atio hominum dumtaxat electorum& predeftinatorum ſine vlla li- bidinis turpitudine, fine vllo corporis aut animi vitio& impedimé- to quo à cultu& obſequio Dei coniuges vlla ex parte retardarentur. In hoc autem noſtrati ſtatu, tot tantisque cum periculis, vitiis, incõ- modis,& rerum meliorum im pedimentis coniunctum eſt matrimo- nium vt non modo non ſit vitio dandum, ſed etiam magnæ laudi ver- tendum quo expeditiori& tranquilliori animo ſeruiatur Deo, matri- monij vinculis nolle illigari. Audiat lector B. Cyprianum in Tractatu de habitu virginum, quod nunc de matrimonio diximus aduerſus hæreticos grauiſſimis verbis ita confirmantem: Prima Dei ſententia cre- ſdere& generare præcepit: ſecundaà ad continentiam ſuaſit. Cum adhuc rudis mundus& inanis eſt, opia fæcunditatis generante propagamur,& creſcimus ad humani generis augmentum. Cum iam refertus eſt orbis& mundus im- pletus, qui capere continentiam poſſunt, ſpadonum more viuentes, castrantur ad regnum. Et cætera quæ ſequuntur. Facidmu ei adiutorium fimile fibi. vertit pluraliter Faciamus, Hebraicè tamen& Chaldaice ſingnlari numero eſt: Faciam. Inducitur auté Deus quaſi cum ratione quadam& conſilio ac deliberatione ad effi- NR ciendam mulerem accedere: vt hinc noteſcat dignitas operis futuri: fingularis enim modus eius perficiendi, ſingularẽ quo- que& eximiam eius dignitatem oſtendit. Quod ergo ſuprà diximus, cuùm diſputaremus cur Deus creaturus hominem, velut delibera- bundus dixiſſet: Faciamus hominem ad imaginem& ſumilitudinem no- Rram, illud ipſum ad hunc quoque locum accommodari& ap- plicari poteſt. Pro eo autem quod nos legimus Adintorium ſimile fibi: Chaldaicè ad verbum eſt: Sustentaculum quod ſin penes eum. quæ oratio valde Matth. 10. Duo ſtatus ho minis conſide- raudi in ma- trim onte. G E N. c. 2. VERS. 18. Hebraiſinus t noyk Eheſche, G Chaldaic? WN Eheued. , Chaldaica vyerſto. COMMENTARI ORVM Alluditur enim ad eos qui in ſubleuandis oneri. pus mutuas ſibi in auxilium manus porrigunt. Tale ſuſtentaculum & vicarium auxilium Deus voluit vxorem eſſe marito,& hocpul. chrè verba exprimunt Chaldaica:nã PuW Semach, vox Chaldaica ſignificat ſuſtentaculum, fulcrum, adminiculam, quæ eſt hoc loco, denique id omne quo quis niti& ſuſtentari poteſt. Dictio autem Cpechible, ſignificat proximè, penes aliquem,& Chaldaica N 2 iuxtà aliquem eſſe, quaſi dicat. Ad manum ſit vxor marito, vt eum aq. juuet, conſoletur,& laboribus ſubleuet. Pro illo Simile ſibi. LXX yer- terunt, Secundum ipſum, id eſt, reſpendens& congruens ipſi:vidtelien ſecundum eandem naturæ ſpeciem,& tanquam naturaliter idommm Mulier ſimi- ex quo vit prolem ſuſcipere queat. Rectè igitur Latinus Interpis 1s& dißm non verba ſed ſenſum perpendens vertit Simile ſibi. Neceſſe autem pn creari fuit mulierem viro partim limilem, partim diſſimilem eſſe. Similem quidem, hoc eſt, eiuſdem ſpeciei, eiuſdémque naturæ humancæ parir cipem: alioqui non poſſet ex viro& muliere generari homo,& hac ſimilitudo, alia multa complectitur, quibus mulier par eſt viro: velur eſt illud, habere animam immortalem, Dei ſimilem, ab eo proximè ex nihilo,& diuinæ felicitatis capacem. Diſſimilem vetè creatum eſſe oportait ſecundum ſexum,& ſecun dum ea quæ ſexum naturali- ter ac neceſſario conſequuntur. Duabus enim rebus opus erat ad 46 b perficiendam hominis generationem, principio actiuo& paſſiuo, et- ficiente& materia:& harum rerum alteram quidem ſolus vir habet, altera verè penes fœminam tantum eſt. 0 Tectio He HE BRAICE porrò pro illo quod Latina lectio habet Simile ſti Snauu⸗ 3, ſic eſt, Contra ipſum, quod triplicem habet inrerpretationem. Quidam dego. enim Hebræi ſic putant dictum, quod mulier facta ſit contraria vito, ferè enim aduerſatur viro, eumque inſectatur, infeſtat,& quoquo- modo vexare non prætermittit. Sed peruerſa eſt hæc interpreratio- non enim eo facta eſt mulier à Deo vt aduerſaria viro eſſet, nec ta- lis vlla fuiſſet mulier in ſtatu innocentiæ, nec poſt peccatũ tales font, niſi quæ vitio& prauitate ſua officia vxori debita im probẽè ab Toſtatus hunc locũ explanans, proptereà exiſtimat dictum eſſe mu- lierem eſſe contra virum, quod inter fœminam& marem nonnullam eſſe contrarietatem neceſſe ſit, eam nimirum quæ eſt inter agens d patiens. Si enim mulier omnino ſimilis eſſer viro, nullam plane ad et- ficiendam generationem hominis vim habere& operam conferre oſſet. Sed enim illud ſimilius verò eſt, Contra jpſum; pro eo dictum eſſe quod eſt Coram ipſo, quæ locutio frequens eſt in Sacris littents Magth. 21. L ln Pſalmo 50. Et peccatum meum contra me e ſemper,& in Euangelio- Iie in castellum quod contra vos eſt,& alibi millies. Qyvod aute mulier dicatur facta coram viro, non rectè interpre- tantur Hebræi, quorũ qui doctiſſimus habetur Dauid Kimhi in lb Radicũ ſic explanat hũc locũ: Coram viro, inquit, faulm eſt mulier, dii ei praſto& parata ad miniſtrandü atque ſeruiendum: mors ſcilice: unnm as tantluln 4⁵4 valde eſt emphatica, * ———— liciunt, — 44 1» d A ¹ K 1. 4 4 mn g Da 4 4 1 1 Sdnr an 4 4 Non * L 1. 44G Kenyü 1 4 M e cri n 4 K. Ktca t Winn * — 1 “ 1. 4 a à N 1 — 4„ 3 mc „*3 1 11 ud “ de * 4““ † 14 18 Y .*““ 2 8 ** K cindad ſn „ 402 — aR Sh Dd e “ —* 8 1 6 8“ 4 1N GENEBSIM; LIB. I111. 48z A aftantium coram dominis ſuis, eorumque non verba modo ſed nutus etiam 6 D obſeruantinne Miniſtrorum enim alij remoti ſunt à cons pectudominorum, alij vero ſemper eis aſſiſtunt:& talen viro voluit Deus eſſe mulieren. Ve- rùm hæc interpretatio& ſententia falſa eſt, non enim femina facta Mulieren, ue eſt vt ſerua, ſed vt ſocia eſſet viri: atque ob eam cauſam non ex pedi- eſe ſeruam bus nec ex tergo viti, ſed ex latere, quò ſocietas eius& communi- viri. tas cũ viro denotaretur, fabricata eſt. Sanè in primo libro Polirtico- rum capite primo docet Ariſtoteles longè diuerſam eſſe conditio- nem viri& vxoris, atque domini& ſerui: Et mulierem quidem da- tam eſſe ſociatàmque viro præcipuè generationis perficiendæ cauſa. Ariſtoteles quidem ita ſcribit; Marem& fœminam, quorum alter alterius indiget ſocietate, copulari neceſſe eſt procreandi cauſa: idque non conſilio ſed natura: Quemadmodum in cateris animantibus& ſtirpibus vſu venit, quibus natura inſitus eſt appetitus ſui ſimile relinquendi. Itaque fæmina & ſéruus diſtincti ſunt natura, licet apud Barbaros muliet& ſeruus eodem habeantur loco. Hæc Ariſtoteles. Caietanus illud Coram ipſo, vel Caietanus in Contra ipſuum, ſignificare putar, mulierem diſſimilem eſſe cæte- Geneſim. rorum animalium: erectam enim in pedes, excelſo vultu, rectoque totius corporis habitu coram viro ſtare vt corpore ita quoque ani- mo ei ſimillimam. CAETERVM quas ob res mulier ſit adiutorium viro, declaran- dum eſt. B. Auguſtinus libro 9. de Geneſi ad lirteram capite terrio& 4. non ob aliud videri ſibi ſcribit opus fuiſſe muliere, quam pro ter generationem prolis: ſiquidem ad alia omnia magis vir à viro alio, quam àmuliere adiuuari potuiſſet. Auguſtini verba hec ſunt: Si quæ- ritur ad quam rem fieri oportuerit hoc adiutorium, nibil aliud probabiliter occurrit quam propter filios procreandos: ſicut adiutorium ſemini terra eſt, vt virgultum ex vtroque naſcatur: hoc enim& in prima rerum conditione dictum erat, Maſculum& fæminam fecit eos Deus, dicens, Creſcite& mul- tiplicamini& implete terram. Quæ ratio conditionis,& coniunltioni⸗ maſ. culi& faæmina atque benedittio Dei neo poſt peccatum hominis, pœndmque defecit. Aut ſi ad hoc adiutorium gignendi filios non eſt factz mulier viro, ad quod ergo adiutorium fata eſt? Si vt fimul operaretur terram, nondum erat labor vt adinmento viri indigeret:& ſi opuu eſſet, melius adiutorium maſculus⸗ Rieret. hoc& deſolatio dici poteſt, ſi Folitudinis förtaſſe tadebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum& colloquendum duo annici Pariter quam vir E mulier habitarent? Hæc Au guſtinus. Nos igitur dicamus, fminam partim fuiſſe nece flariam»iro, 144 partim verdò minimè quidem neceſſariam, ſed valde tamep vtilem. Neceſſaria, quidem erat femina viro duas ob cauſas: zum gene- randæ prolis, tum iam genitæ nutriendæ alendæque cauſa: quæ duo munera ſine muliere à viris præſtari nullo modo poſſunt. Ad officia verò domeſtica commodè peragenda non quidem neceſſa- ria erat mulier, ſed erat tamen perquam vtilis. Nam vt ea munera poſſint etiam à viris obiri:opportunius tamé ac melius perficiuntur 1 3 Comma in Gen. Tom. 1. NN à femi 4 N At 4 8 1 1 466 àfœminis.Si dentius& exp officia vigilantius di, ac benè di C O M MʃM cut enim vir ENTARIORVM publica& ciuilia externàque negocia pru. cditius tractare poteſt quàm fœmina; ita domeſtica & diligentius Afœminis tractantur quàm à vitis que in his officiis equidem pono curam cuſtodiendi amplifican- ſpenſandi rem familiarem, regendi ſeruos educandique nendi liberos dum paruuli funt, præſertim verò fœmi- 8 8 benè inſtituen 8 b ac . 3 ar 4 4 naszdenique cætera quæ ad œconomicam gubernationem pertinét ritè adminiſtrandi. Mulier non Pauli alluſio. per ſe creata- ſatis indicat, fœminam non intentione eſſe gene ad procreandam ſobo reſpexit Paulus, cum in capite thios dixit. virum eſſe im? 9 ctam eſſe propter virum „ 2 2 2 7„ 4,„,„, /* Ar cnimuero,hæc Dei ſententia Facidmuts e adiutorium ſimileſun per ſe ac princi paliter nec primati hei ratam, ſed propter virum vt eſſer ei adimoho lem. Et ad hunc locum Moſis procuſudo vndccimo prioris epiſt olæ ad Corin- maginem Dei, fœeminam autem viri:& virum nidem non eſſe factum proptér mulierem, mulierem autem er nec virum ex muliere, ſed ex viro mu- Et cum hac Mo ſis& Pauli doctrina valdè ſtotelis& Peripateticorum ſententia ap- mal occaſionatum, id eſt, non per ſe& er ſed ex occaſione, id eſt, & defectum virtutis generatiuæ, quæ cſtin m ſemper& perfectum eſſet, ſemper wi- aret. Omne enim agens ſi perfe⸗ rum& nunquam feminam genera ltperie. dtam habeat vim agendi,& niſi quid obſtet, quàm maximè potet generat ſibi ſimile. Sanè ſi per virum tãtummodo multiplicari po- ruiſſer genus humanum,& humana vita vr pat eſt agitari,non viiq; 1 mulier eſſet generata: quippe cum ſit multo præſtantior& pelte- 4 Quibus re- Etior vir quam femina. Sed quanquam femina inferior eſt vito, b Ehe fe wran multis tamen rebus excellentior eſt cæteris animantibus quod aä- uers, aui⸗ guunt multa. Nam& ſingularis modus quo eſt à Deo procreata,& mantibus ex- formatio corporis eius non ex aqua vel terra vt cæterarum animan- cellentior ſit, tium, ſed ex coſta viri,& quia facta eſt ſimilis viro& adiuttix eins ad opus generationis efficiendum, denique quod indiſſolubili vin- culo& coniundtione cum viro vt eius ſocia, eiuſdéemque ritæ ac 1 munerum particeps colligata& copulata eſt, hæc, inquamꝰſatis de- ſ clarant præter virum: cæteris omnibus aniwätibus mulierem muͤr 6 Ne, 2, de p. 5 partibus eſt præſtantiorem. co penena.. rempore autem& loco generationis Euæ, ſupra nonnihil at- 4 tionis Euæ. glIus. Diximus enim non fuiſſe ſmul creatos Adam& Euamp, 8 led prius auidem Adamum, poſterius autem Euam. Hoc enim ma- nifeſtè trad Scriptura, quippe quæ in libro Sapientiæ cap. 10.do⸗ cet, Adamu m primum& ſolum fuiſſe creatum,& Paulos capité ¹ prioris epiſtolæ ad Timothev m, Adam, inquit, primus crédlans eſt dein de Eua. Idéin que luce clarius apparet ex ipſa Moſaicæ narrationis ſſe hominem ex econtextu: narrat enim primò formatum e ſimo 1mm s A —„ „. rirr⸗ . i 4 8 Ftmmt rn & W Mim 1 ₰ϑ cku Tn m 1 - * * 2 ————— 4 4 iee 4“ 1 “— 1 „ C 1IN GENESIM, L 1 B. IIII. 465 A limo terræ, deinde introductum eſſe in paradiſum, poſteà eſſe ad eũ adducta animalia& quia inter illa non inueniebatur Adamo adiu- torium ſimile ipſi, immiſiſſe Deum ei ſomnum,& ex latere eius dor- mientis detraxiſſe coſtam, ex edque formalſe corpus Eue. ex quo pa- tet aliquam interceſſiſſe moram inter creationem Adami& Eus. Verm hanc moram quantacum que illa fuerit, intra ſextum tamem diem fuiſſe conſtat non ſolum auctorirate Patrum ita ſentientium, ſed etiam ipſius ſeripturæ quæ id non obſcurè indicat. Omnia enim Dei opera in creatione mundi facta, ſexto die fuiſſe abſoluta& con- ſummata, colligitur ex illis extremis verbis capitis primi, Vidit Deus cuncta quæ fecerat;& erant valde bona,& mox ſubditur E t factum eſt ve- 4 ſbere& mane dies ſextus. Et in exordio capitis ſequentis, Requieuit, in- quit, Deus die ſeptimo ab vniuerſò opere quod patrarat& benedixit diei ſe- Ptimo,& ſanctificauit illum, quia in ipſo ce clariſſimis verbis confirmat in Exodo cap. 20. Memento, inquit, vt dis ſabbathi ſantiſices. Sex diebus operaberis,& facies omnia o pera tua: Septimo 1 7. 3 ſauerat ab omni opere ſuo. Id emq; auter die ſabbathum Domini Diei tui eſt: Von facies omne opus in eo,&c.& rationem reddens eius præcepti, ſubiungit: Sex enim diebus fecit Do- minus cœlum& terram,& mare& omnia quæ in eis ſuntz& requicuit in die ſeptimo. Ex hoc loco perſpicuè intelligitur, omnia illa primæua Dei opera creationis mundi intra illos primos ſex dies eſſe facta. Eua igitur non ſeptimo die, vt exiſtimauit Catharinus,& ſignificare vi- detur S. Thom. in prima part. q. 73 art. 1. ſed die ſexto procreata eſt, EANDEM quoque Euam factam in paradiſo& non extta eum, vt ſignificat loſephus lib. 1. Antiquitatum ca. 1. Tertullianus li. z. ad- uerſus Marcionẽé, Ru pertus li. z. de Trinitate& cius operibus ca. 3 2. præter auctoritatem Baſilij homi. 11. in Geneſ.& Scholaſticorum Theologorum in lib. z. ſententia. diſt. 1 8.& B. Thomæ in pa. queſt. 102. videtur eſſe maximè congruens,& conſentiens cum narratio- ne Moſis, ex qua ſi quis eã benè conſideret, liquidò intelliget poſt- quàm introductus eſt Adam in Paradiſum, fuiſſe ad eum introducta animalia& cognita neceſſitate creandi mulierem in adiutorium eius ex latere ipſius formatam eſſe Euam. Facta eſt igitur Eua in paradiſo. Niſi quis fingat, Adamum eſſe introductum in paradiſum à Deo, ſed eum poſteâ vel iuſſu Dei, vel ſua ſponte exiiſſe paradiſo, & quo tempore fuit extra paradiſum, eo tem pore factam eſſe Buam ſed hoc merum eſt ac manifeſtum figmentum, ſiquidem tum ex Scriptura, tum ex doctrina Patrum colligitur Adamum poſt- 2 quam introductus eſt in paradiſum non inde exiiſſe, niſi cum eſt à Deo propter peccatum eo loco ciectus: nimirum nulla ratio Adamum mouere pote- rat vt tam delicatum, amœnum ac felicem locum tam ciro de ſerere vellet. X X ₰ Ca tha rin 43 in G eneſ. Eua in para- diſo formata. NN 2 Immifit COMMENTARIORVM 46⁸ cAr. 2. Immiſit ergo Dominus Deus ſoporem In Mabuneeinſe 8 R. 21. ldan 21 ſet, tulit JDnam Ne coſtus etus, E D) repl elit carne . 2²„o ea. Er adi ficauit Dominus Deus coſtam quam tule⸗ in mulierem, A a Auxi eam ad Adam. rat à de Adan 721 Ko verbo Immiſit, Hebræum verbum propriè ſi ſigril. cat Wa re vel delabi fecit: Septuaginta habent, i:kn quos d fI liguificat, iniecit velimmitit. Pro vocabulo do. pari„vox Hebræa Tardemab, plus ſiguſten qum ſimplicem ſomnum;& vt memorat Hieronj. inquæſtionibus Hebraicis in Gene ſim, Aquila v ertit 1arann! id le deſcenom& totius vigiliæ lapſum: Sy ymmachus autem zam, „grauem& profundum ſomnum: Scptuag zinta, ecſtalim mentis exceſſfum,& hanc lectionem plerique veterum Pa- trum ſecuelfant Vocabulum autem N ANNTardemabpſi ölignificans valdè grauem ð& profundum ſomnum qualis nempe lethargo afe- huius lib. cap. 15.in illis verbis, Cumque ſil tix co ncingit, ponitur in occumberetzſ vpor irruit/ uper Abram,& horror magnus& tenebroſus imuſ t eum:& in 1. lib. Reg. cap. ⁊6. Et non erat quiſq;uã qui viden ret& inteligeren 3 igilaret, ſed omnes dormi iebant, quia fõpor Domini irruerat ſuper eus& iße apud Blaiamo cap. 29. Miſcuit vobhis Dominus ſpiritum ſprie uuns 39x, aurem inter— ſoporem vel ſomnũ,& inter ecſtaſ lim: quod ur ſenſus,& impediuntur functiones mentis:ſ.j getiores actiones animæ alentis: Contta vero accidit in ecſtaſi nãq; actiones ſenſuũ& animæ vegetãtis valde im pediũ ütur: functiones auté mentis maximè cõtendu ntur vigemiq́; & abſtrahũtur à corpore& à ſen ſbos:0vewadm odũ accidit B. Pau- lo in eo raptu ſi uo, quẽ narrat ipſe epoſterioris ebiſt. ad Corint. ca. 12. VTRV NMiigitur ille ſopor r Ade ccſtaſis fuerit an ſomnus: in dubiũ 99 I. ⸗ per ſomnun n ligant lutiores autem iunt& ved 44 92 308 An ille ſopor Adæ faeru vocari poſſet— præſertim aute 1m cum ſententias ea de re va rient lu⸗ ſomnus,an ec- terpretes. Eti ſomnut m quidem fuiſſe non vi derur poſſe negari: tum Raſis. · quia vox Hebræa& Chal ldaica quæ hoc loco eſt, propris ͦgnilcat ſomnum: tum quia hoc manife ee indicat Moſes dicens h mſl Deus ſentent ſöporem in Adam, cumque obden 2iſſet,&c.& ferè Doctorum 2 1& L ₰“. 2 72 gU V eit, ex larere dormientis A r formatam eſſe Euam. 8e d vt hoc veri ſit, illud ramen inficiarinon poſſum aus, illi ſomno Adæ intel ruenill ecſtaſim:ita vt nõ modo ſoluta& libera eſſer mens eius adn aturalẽ vſum Tariomis amuue qucagitationem,, ſed eriam diuinitus illuſtrare- tur,& prophetico[piriru im ple ere in ip ſo ſuo ſumno int mulierem ex latere ſuo forn ari, Ger ius s faa my ſterium pe rſpiciens; aro de Carnt 7 3 aAV HAP—„„65 5Gο naât u 41 18 eExXpel giſcens di aite MAoc nunc o. coſſibus mels, Cdl el! ligen 15 mtamen, jrus lllu- mea. Dicamus igitur fuiſſe i! lum quidemf ſomnum: ſed tale ligaris ienſibus nih ilominus mens ſoluta& diuinitus ſtrata A 43 11 en 1 8 6 3 — 2n 4 3 2 0 1IN GENESIM, LI B. IIII. 465 A ſtrata,& res quæ id temporis gerebantur cerneret,& quæ in eis late- bant myſteria intelligeret. Ne quis autem exiſtimaret ſomnum illum fuiſſe naturalem& naturalibus ex cauſis profectum, Moſes dixit Deum immiſiſſe illum ſomnum. Vt mirandum nemini accidat, tam grauem altumque potuiſſe Adamo ſomnum contingere, vt eo corre- ptus detractionem coſtæ ex latere ſuo minimè ſentiret. DISPVTATIO DE FORMA- tione Euæ ex Adamo. ERVH enim verd, ſuper hac hiſtoria procreationis Euæ ex A- damo, nonnullæ tractandæ ſunt quæſtiones, iucundæ cognitu, nec planè faciles explicatu. — 1—— AERASATIO I. Cur voluit Deus ex Adam dormiente formari Eua m. ACISTEKR fententiarum in 2. lib. diſtin. 18.& ibidem (V Scholaſtici reſpondent tres ob cauſas id eſſe factum. Pri- mo quidem, vt intelligeretur quã ſine vllo doloris ſenſu 3L fuiſſet Adæ coſta detracta, quippe cum ea detractione à ſomno quidem eum excitaſſet. Deinde vt oſtenderetur admirabilis Dei potentia, qui id tam facilè& ſuauiter facere potue- rit. Denique, vt inſinuaretur magnum quoddam myſterium quod in ea re latebat: quemadmodum enim ex Adami dormientis latere formata eſt Eua, it a ex latere Chriſti dormientis, id eſt, in cruce mor- tui, profluxit ſanguis& aqua vnde condita eſt Eccleſia. Mortem enim ſuam ipſemet Dominus appellat ſomnum apud Dauidem pſalmo 3. Ego, inquit, dormiui& ſoporatus ſum,& exurrexi. Verùm hanc poſtre- mam Theologorum rationem Toſtatus improbat in quæſtione 352. ſuper 13. caput Geneſeos, eo potiſſimum argum ento quod Eccleſia potius dicenda eſt ex Chriſto viuente, quàm ex mortuo eſſe formata: Siquidem redemptio noſtra omnino fundatur ac nititur merito paſ- ſionis Chriſti, vnde vim& efficacitatem ſuam omnem traxere Sacra- menta. Quare ſanguis qui effluxit ex latere Chriſti iam mortui, ni- hil contulit ad redemptionem humani generis, nec per eum Chri- ſtus quicquam nobis meruit, cum iam eſſet mortuus, atque ob eam cauſam extra ſtatum merendi conſtitutus. Sed hæc Toſtatus nimis ad viuum reſecans, non eſt aſſecutus Theologorum ſententiam: quos equidem puto nõ aliud ſignificare voluiſſe, niſi ex latere Chri- ſti mortui fluxiſſe aquam& ſanguinem: quibus duabus rebus ſigni- — ficabantur 2 470 CO M MENTARIORVM ſicabantur duo præcipus legis Euangelicæ Sacramenta, Baptiſmus A quo per aquam regeneramur ad vitam ſpiritualẽ,& Euchariſta qua ſpiritualiter iam regenerati alimur ad ætetnitatem. His autem quo. bus ſacramentis maximè continetur& ſuſtentatur Eccleſia. Chryſo- ſtomus homil. 15. in Geneſim,& Epiphanius diſputans contra hæ- reſim 48. propterea cenſent tam grauem& profundum ſomnũ Ada- mo el Ieà Deo impreſſum, quia voluit Deus ne Adam ex detractione coſtæ vllum ſentiret dolorem. 7„ Theodoretus quaſt. 30. in Geneſim. Ouomodo po tuerit ſine do lore detrahi coſta Adamo. De ſtr)gibus quiddam me⸗ , morabile. VERVM præter hac rationes, licet quaſdam alias ad id vel peo- banduin vel illuſtrandum afferre. Et prima quidem ſit hæc ratioin quod fieri debebat in Adamo, id fieret ſine vllo eius horrore& penu batione: Nam f coſta fuiſſet detracta vigilanti, aut id accidiſſet ei unr dolore, aut cum dolore: ſi abſq; dolore viſum fuiſſet velut quoddam! phantafma aut tanquam viſio quædam prophetica:ſ cum dolore, ni- mis profecto id Adamo durum& moleüum fuiſſet,& valdè alienum ſtatu innocentiæ& diuino pacto, vt videlicet nihil pœnæ continge- ret Adamo ante ipſius culpam: atque hæc ipſa eſt argumétatio Theo- doreti ſuper hoc loco. ALTERA ratio eſt: vt Adam quod in ipſo age batur oculis cor- poreis minime cernens, ſed interiori mentis acie diuinitus illuſtrata intelligés, declararet magnum hoc fuiſſe Dei opus, magnoque nobi. litatum myſterio:& vt appareret quod poſteà ſomno excitatus Adam dixit de muliere, Hoc nuno os ex oſſibus meis,&c. id non humana ratio- ne eum cognouiſſe, ſed reuelatione Dei didiciſſe, ob idque illam eius ſententiam non hominis dictum, ſed oraculum Dei ſumma fide ac veneratione acciperetur. 81 quis autem me roget, qui potuerit fieri vt ſine doloris ſenſu Adæ detracta ſit coſta: duobus id modis fieri potuiſſe intelligat. Primo quidem propter profundiſſimam vim illius ſoporis hebetétis & obſtupefacientis ſenſum: videmus enim quoſdam lethargo vehe- mẽter oppreſſos, vſque eo carere omni ſenſu: vt nec verbera, nec vul. nerasnec vſtiones ſentiant. Narrat Toſtatus ſuper cap. 13. Geneſeos quæſt. 3 54. fuiſſe ſuo tempore in Hiſpania mulieres quaſdã maleſicas, quas appellant ſtryges, quæ genere quodam vnctionis linientes cof- pus ſuum, in tantum abh omni ſenſu alienabantur, vt viderẽtur ſibi in longinquas terras per aëra deferri,& in am œniſſimis locis verſari,& ſummis voluptatibus ac deliciis perfrui: cũ tamen facta illa vnctione, caderent in terram velut exanimes, ita vt ab his qui aderant inibi:nec verberibus excitari poſſent, nec acubus veheméter punctaæ, nec igni- bus aduſtæ. Similia legimus in ecſtaſi. B. Catharinam Senenſem pat ſolitam. S. Paulus in illo ſuo admirabili raptu adeo fuit ab omni ſenlu abſtractus, vt poſteà neſciret ipſe vtrum id tẽporis fuiſſet in cotpote —— ₰ †⸗ 5.. 5 4 2.Cor.. an extra corpus. Dignum admiratione eſt nec celandum lectori, quoa ſcribit Anguſtinus in lib. 14.de Ciuitate Dei, cap. 24:his verbis: Proi 7. ⸗. 8„. 6„ 7— 7 byter fuit quidam nomine Restitutus in paræcia Calamenſis eccleſia: qui quadd ⸗ ei plà 1N GENESIM, LIB. IIII. 471 A el placebat, ro gabatur autem vt hoc faceret ab eis qui rem mirabilem corã ſdire cupiebants admiratus quaſi lamentantis cuiuslibet hominis voces ita ſe aufèrebat 4 ſenſibus& iacebat ſimillimus mortuos vt non ſolum velicantes atque pungen- tes minime ſentiret, ſed aliquando etiam igne vreretur admoto ſine vllo doloris enſu, niſi poſt modum ex vulnere: non autem obnitendo, ſed non ſentiendo non . ₰. 2 2 7 2 2 mouere corpus eo probabatur, quod tamquam in deſuncto nullus inuenicbatur anbelitus hominum tamen voces ſi clarius loquerentur, tanquam de longunquo ſe audiſſe poſtea referebat. Sic ibi Auguſtinus. ALTERNRO modo potuit fieri, vt detractio coſtæ nihil doloris in- ferret Adamo, Deo ſcilicct vim ſentiendi Adæ, eam dico vim quæ eſt in ſenſu tactus ſuſpendente quantum ad actum ſecundum. Suſpendir . 1 8. autem Deus actum cauſæ ſecundæ non alia ratione quàm quia ipſe non concurrit generali ſuo concurſu cum cauſa ſecunda ad produ- cendum actum ſuum: nalla enim cauſa quantumuis potens agendi, 7* 1 4.,—.„... ¹„ ſine Dei concurſu quicquam poteſt agere. Non igitur illum ſomnum Deus immiſit Adamo, quia nõ potuiſſet ei vigilanti ſine doloris ſenſu coſtam detrahere; ſed quod ea rarione quod agendum erat in eo, commodius, decentius,& ad ſignificationem myſterij accommoda- tius ageretur. ———— 2 E ASATIIOͤ 4. — C C Curx voluit Deus mulierem fieri ex viro,& non ſicut vir ex ter- ra factus erat, ita quoque mulierem generari. &*Eerzs ita fackum eſſe multis rationibus probare poſ- S ſum us: principio, ita Deus fieri voluit, vt quéadmodum hhz ſapienter diſputat Auguſtinus lib. 12. de Ciuitate Dei, cap. z1.& 26.& in proœmio libri 14. vehementius ho- == mini commendaretur ipſius ſocietatis vnitas vinculum- que concordiæ ſi non tantum inter ſe naturæ ſimilitudine, ſed etiam cognationis affectu homines necterẽtur; quãdo nec ipſam fœminam ita vt virum, ſed ex ipſo creare Deo placuerit ‚vt omne ex vno ho- mine diffunderetur genus humanum, ſicut Paulus dixit Act. 17. Qui cit ex vno omne genus hominum. Poſteà vt arctiori conſtringeret amofe D 8& virum& fœminam, eo quòd ex illo eſſet facta: id autem propter- eà valde neceſſarium erat, quia matrimonium viri& mulieris fu- turum erar indiſſolubile, perperuam continens vitæ ſocietatem& conſuetudinem quod nõ itidem cæteris in animãtibus reperire licet. Adam igitur quatuor rebus vehementer incitabatur ad diligendam Euam, propter ſimilitudinem eiuſdem naturæ;propter copulam car- nalem: propter generationẽé prolis; ſuper omnia verò quòd Eua elſſet aliquid ipſius, id eſt, è ſubſtãtia eius procreara: nãque ob hanc potiſſi- mum cauſam parentes tantopere liberos ſuos diligunt. Quod ſi ani- mus Ouatuor de — cauſts Ada- mus ad amo. rens Euæz ve. hementer in. citabatur. 8 6 8 8 4 4 38 1 4 . * * 4 4* COMMENTARIORVM itanto mulieris amore non fuiſſet occupatus: cum poſted A eius ſuaſu atque impulſu lapſus eſſet in peccatum„ob idque tot ac antis Dei muneribus ac donis ſpoliatus, ingens& implacabile ad- uerſus eam odium concepiſſet, ſempèrque animum ab ea alienum a aduerſum geſſiſſet. DEINDE, facta eſt mulier ex viro vt ea ratione commenqdaretur dignitas viri qui in eo quandam referebat Dei ſimilitudinem, quod ſicut Deus principium eſt omnium rerum, ita principium om. nium hominum vnus fuit Adam: idque pertinebat ad indicandam naturæ humanæ cuius vnicum eſſet principium excellentiam, Hem. per enim, vt eſt apud Ariſtotelem lib. 8. Phyſicorum,& lib. 12.Na phyſicorum, melius eſi vnum eſſe principium quam multa. Poſtehn appareret eundem fuiſſe conditorem Adami atque Euæ,& vtrumq; eiuſdem eſſe naturæ, virum tamen caput eſſe debere mulieris. Ad hæc, propter figuram& myſterium, Etrenim coniuncio Adam& Euæ continebat Sacramentum illud magnum coniun ctionis Eccle- ſig cum Chriſto, de quo Paulus ſcribens ad Epheſios cap.j. cum qe coniunctione viri& vxoris commemoratis Adami verbis quæ ſunt hoc loco dixiſſet, ſubiungit, Sacramentum, in quit, hoc magnum eſ: Eg; autem dico in Chriſto& in Eccleſia. At verò Eccleſia formanda erat ex Chriſto, ſicut Eua formata ex Adamo. Adextremum, homo medla quadã natura eſt inter Angelos& animalia, quocirca mediã quoque 11 conueniebat eſſe rationem originis humani generis. Et Angeli qui- dem omnes ac ſinguli proximè à Deo creati funt: nec in tanto An., 4472 mus Adam gelorum numero vnum aliquem reperire licet ex alio Angelo pro. creatum. Animalia verò ex aliis orta ſunt: ſed non omnia, etiam quæ eiuſdem ſunt ſpeciei, ex vno generata ſunt. Siquidẽ in exordio maun- di, Deus cuiuſque ſpeciei animalium multos mares multâſque fœ- minas fecit, è quibus cætera facile ac numerosè procreari poſſent. In homine vero medio quodam modo ſe ſe res habuit: Primus enim ho- mo proximè à Deo factus eſt: ex hoc fabricata eſt fœmina: ex Vtto- Modi qua- iuor produ- clionis huma næ. Ires obiectis- Neᷣ ſo que aurem cuncta hominum ſoboles extitit. Quatuor igitur hoc lo- co productionis hominum modos annotare poffumus: vnum ſine vi⸗ ro& fœmina vt Adami: alterum ex viro ſine fœmina vt Euæitertium ex fœmina, ſine viro vt Chriſti Domini ex Virgine Maria, quattum ex viro& fœmina vt cæterorum hominum, qui eſt naturalis& com- munis generationis modus. VERVNM aduerſus hanc diſputationem noſtram tria 3 bis opponi. Vnum eſt, eorum quæ ſunt eiuſdem ſpeciei, candam ele ₰ 4447 90 poſſunt 110⸗ 2 — 133 1-en materiam oportere: ſed mas& fœmina ſunt eiul vtrumque igitur eadem ex materia effici conueniebat: non igitut Adam ex puluere, Eua autem ex Adami coſta generari debuit. Alte- rum eſt, quorum materia eſt nobilior, ea quoque nobiliora ſont; le coſta vnde formata eſt Eua, nobilior erat puluere vnde Adamum . k..— 41 2„ 8 t effinxit Deus; ergo nobilior fuiſſet Eua quàm Adamus. Terrium. magnam . 1IN GENESIM, LIB. IIII. 3 4 magnam ſanguinis propinquitatem& cognationem impedire ma- „*„*— . 4 8 —— 4 trimonium contrahendum: ſemper autem in populo Dei, quinetiam apud pleräſque gentes indeeens at que illicitum fuit matrimonium inter parentes& liberos:non igitur Eua quæ vxor Adami futura erat, ex ipſo generari debuit, ne indecẽs inter eos matrimoniũ eſſer. SE p ad hæc facllis eſt& in promptu reſponſio. Ad primum: ar- gumétatio illa valet in generatione naturali cui ſemper ſubeſt vnius modi materia; non autẽé in productione fupernaturali quæ pendet? ex omnipotentia Dei, qui quæ ſunt einſdem ſpeciei, ea porteſſ vel ex nihilo vel ex ea adem vel ex diuerſa qualibet materia efficere. Ad ſe- cundum: non habet vim illa argumentatio: quia productio Adami & Euæ per omnipotentiam Dei ifacta eſt; qui, vt diximus, ex quacũ- qug materia poteſt quãcunque rem ſiue nobiliorem ſiue ignobilio- rem procreare Adice, quod illa coſta vnde facta eſt Eua, erar Ada- mizfai igitur Adamus principium Euæ æ, côque præſtantior ipſa. Ad teretum prop dinquitas ſanguinis& cognatio impediens matrimo- nium, tantùm contrahitur 4* carnalem generationem; Eua autem non ſic ex Adamo broduc a eſt, ſed per omn npotentiam Dei: qua- mobrem non poterat verè dici filia Adami, nec in aliquo gradu co- gnationis eum at tingsban Quinimo, ſi nunc ex viro aliquo creare- tur fœmina ſimilitet vt ex Adamo creara eſt Eua; nulla eſſet inter eos neceſſitudo quæ obſtaret quo minus legitimum inter ipſos ma- trimonium iniri& contrahi poſſer. 2V AS TI10 111 Quæ ſit germana& propria ſententia& interpretatio illorum verbor. um. Fulit nam de coſtus 61 tus 2. Topleu ait carnèem Pro ed. X HERRAEA vPSX Selah, quam hic vertit Latinus eerpne Coſtã, vt ex Hebræorum obſeruationibus hoc, loco-tradit Oleaſter, quatuor ha vor ſignificationes. Ple.„ rumque enim ſignificat latus; hac enim voce ſig nificã- 9, tur in Sc riptura latera arcæ, taberma culi, templi,& mont 1s.Significat 3 etiam co ſtam, quia coſtæ ſunt in lateribus humani corposis. Signifi- cat item trabem, propter quamdan proportionem q uã habene tra- bes in ædificio cum coſſ is humani corporis. Penique, lignificat etiã claudicat ionem, qu od claudus ad latus declinet cùm incedit. An ve- ro hic, latus ſignificet, an coſtam, non mulrum refert. Si enim pro la- tere ſumas, ſenſus erit, Tuht vnum latus, id eſt, vnam coſtã delatere eius. Et quia non poterat: vna coſta ab vtroque latere accipi,& ne plures coſtas in vno latere quam in altero haheter adas hunae Olea- ſter duas aut etiam; plures coſtas ex duobus lateribus ell Kompras. Comma in( Gen. Tom. 1. 00 Locum 474 COMMENTARIORVM Locum autem vnde coſtæ illæ ſunt detractæ, exiſtimat fuiſſe propè A aluum,& vulgo appellatum vacuum quia eſt ſine coſtis. Sicut auten vox Hebræa, vt diximus, jta& vox Græca eldν qua vſi ſunt de. ptuaginta ambiguæ ſignificationis eſt ad ſignificandam coſtam& latus: nam& Medici eX⁴ νμτιμαρά vocant morbum ſeu dolorem la- terum,& Mathematici triangulum quod æquis conſtet lareribus, ewon) dpoy nominarunt-. Iif dnm. FABVLANTVR nonnulli Hebræi, quorum tamen fabulisn oraculis aſſenſus eſt Eugubinus, Deum fim ul formaſſe Adamum Eugubinus. 1. n Goſmo- Euam, ſed alternis ſibi lateribus cohærentes, poſteâ verò fuiſtelepa. peæia. ratos: quod videtur ſimile eius figmenti, quod in Sympoſio maa E Enee Ant plato,& refert Euſebius libro 12.de Præparatione Euangelicacp. f42otats. 7. ad hunc ferè modum: Quod Moſes dixit, Deum ex latere&& cofta au. mientis Ada fabricaſſe mulierem; cum non intellexiſſet Plato quo ſenſwi dictum eſſetʒ quia tamen Mo gica omnia admirabatur noluit id omnins yte- terire. Itaque Aristophani comico etiam rebus honestis illudere falito, oratu- 1/.. ◻ 1,.„ 4* 7„ nem hanc tribuit in Sympoſio: Priſca noſtrà natura alia erat quam nuns tt 1 1 ⸗ 8 5. e„„„ non enim duo genera hominum vt nunò, ſed tria fuerunt: ad maſculu enim at- —..„.„„ e 1 5. . que fœminam tertium aderat vr riſchue commune, cuius nomen dunturat relictum eſt. res Verb penitus periit. nam Androgynum tunc Teipſa E nomine, ex vtriſque mare ſcilicet& fœmina conſtabat. Hac Iupiter dixit,& imile bat homines medios,& appollini luſſit partes inciſorum ita coniungere, vi 2 cies ac cæſura verteretur. Atq; hec quidem ex Platone. verùm hãc fabu. lã euidéter refellit diuina Scriptura, quæ docet primo creatum eſſe( Adamum,& poſtea ex eius latere detracta coſta factam elſe Euã, de qua dixit Adã, Hoc nund os ex oſſibus meis,& caro ex carne mta: quã ver- ba ad illam fabulam nullo modo quadrare& accõmodari poſſunt. PRo illo verbo Repleuit, Hebræum verbum A Sagar ptoptiè ſigniflcat clauſit. Sed obſcuram habent ſententiã illa verba: Repleuu ſeu clauſit carnem pro ea. Plerique ſic interpretantur, Repleuit Deus loeum coſtæ detractæ carne, vt ea im pleret locum eius. Verùmob- ſtat huic interpretationi, Scripturam non dicere, Deum repleuilt carne pro ea, ſed carnem. Quare melius eſt ſic interpretari: calnem Adæ ob detractionem coſtæ interruptam& hiantem clauſit, reple- uir, ſeu continuauit: ita vt illud Pro ea, ſignificet ‚vel propter dettaD ctionem coſtæ, vel loco coſtæ detractæ. —— ———— VAESTIO I111. Cur Eua facta ſit ex latere& coſta Adæ potiùs quàm ex alia corporis parte. — S 5 OIVIT Deus Euam effici ex ſuprema vel anterior bur NMNie corporis Ade,ne mulier potior haberi ellet,virumas 2* imperio regere,& primas humanæ ſocietatis libi ven 3 care. Noladit tamen ex poſteriori vel inferioni orbo 4 8 A 3. 2 d, actd e A 4 K G 1 I 4 u A 2 m n “ 8 * 8.— 4 dan 4 ab * 8 4 ℳ*. 4 1 A re. 71 . d da„1 — 1 8 1 gon 1 rit 1 2 Ue 1 4 4 9 4 1.1 2 4, B 1 1¹„ 1„ 9 13 I4n 4 4 Ar in ² 3.*l Rr a M 4. 4 22A * aus nne r 22* 2 4 — 8 — 1IN8N GENESIM, I. I B. IIII. parte eam formari, ne vir fœminam multèò inferioris& humilioris conditionis quàm ipſe eſt æſtimans, contẽéptui haberet ac velut an- cillam duceret. Ex latere igitur, hoc eſt ex media corporis parte ſum- pta eſt, vt mediocri apud virum dignatione haberetur, edmque vir quodammodo æqualem ſibi& ſociam atque adiutricem datam à Deo exiſtimaret. Ex ſiniſtro autem latere formata creditur, in quod Caur ex fius- vergit cor humanum, propter ſummum amorem qui inter virum& Mro latere fa vxorem eſſe debet,& propter conſenſionem animorum& concor- diam volunratum. Quoniam autem ſiniſtrum latus infirmius eſt de- xtro, declaratum eſt infirmiorem eſſe ſexum fœmineum quàm viri- lem. quo fit, vt temperamentum mulieris frigidius& imbecillius, ra- tio quoque, animus, ſenſusq́; exilior atque infirmior ſit. Mares præ- terea concipiuntur in dextro latere, fœminæ autem in ſiniſtro. Quin etiam, ſiniſtrum latus ignobilius eſt dextro, nec ſine eius auxilio ſeſe pPoteſt ſubrigere ac ſuſtentare. Ex coſta porro facta eſt mulier, quod in coſta ſit caro& os& neruus& ſanguis: quapropter ex ipſa tan- quam ex perfecta parte corporis formata eſt Eua. non enim coſtam illam fuiſſe nudum os, ſed carne veſtitum, ſatis indicauit Adam cùm dixit, Os ex oſibus meis,& caro ex carne mea. Quemadmodum autem coſtæ continentur infra brachia& ab ipſis proteguntur, ita mulier mnrnn er hn protectione ac defenſione viri eget, ſub cuius vmbra ac rutela ſecu- e re viuat. Huc etiam facit myſterium perforati lateris Domini, vnde lemerdd San ædificata dicitur Eccleſia. In locum autem coſtæ quæ detracta eſt, rhc en C. furſteoit Deus carnem, ne Adam experectus dolore afficeretur aut 1 1n mutilus appareret:& quò ſignificaretur mulierem ex viro accepiſſe . robus ac firmitudinem, quam ſignificabat coſta: virum autem acce- unn C 3 piſſe à muliere teneritudinem& mollitiem animi, quam denotabat nirur † caro ei, loco coſtæ data. : erdd nic 2I S 11O L. amglere h Quomodo ex coſta tota moles corporis muliebris formari potuerit. „unc b 30* S Lry petiam quæritur quo modo ex vna illa coſta Adæ 84 „·— . XOn 1 724. 8 s — 2 1 4* ar ieradt.— 8*½— — 3 — *9 * 9 9 . l 4 K 24 1 8 4 4 art ℳ 8 1190 9 canta moles corporis muliebris conflari potuerit: ſiqui- dem Eua perfectam habens ſtaturam corporis& ætatem generata eſt? Hugo de Sancto Victore libr. 1. de Sacra- mentis,& Magiſter ſententiarum in ſecundo diſtinct. 18. atque ibi Durandus& Gabriel arbitrati ſunt coſtam illam Adami non per ra- refactionem, nec per additionem externæ mareriæ, ſed per ſolam multiplicationem ſui ipſius, infinita Dei virtute factam, in lantum fuiſſe auctam, vt efficiendo corpori mulieris ſufficeret. Namque ſi extrinſecus aſſumpta fuiſſer materia& ad illam coſtam adiuncta fuiſſet vtiq; materia illa maior quàm coſta, ob idque verius dicere- tur Eua eſſe formata ex illa materia quàm ex illa coſta: quod OO a eſt cta ſit Eua. Cur ex coſis. 0COMMENTARIOR VM 476 eſt tamen contra Scripturam& Patrum doctrinam. Ref ellitur VERVM hanc opinionem meritò confurat& reiicit S. Thomas praædicta opi- prima parte quæſtione 92 non vt improbabilem modõ, ſed etiam vt 23 minimè intelligibilem ſecͤmque pugnantem. Non enim mens ca- pere, nedum Fides admittere poteſt;, aliquid ex minori fieri maius niſi alterutro duorum modorum; vel per ſolam extenkonem quan- titatis Vt contingit in rarefactione; vel per acceſſionem& additioné nouæ materiæ, vt fit in accretione: extra hos duos modos, multipli. cari aliquid vr ex minori fiat maius; neque credi neque fieri poteſt Coſta autem illa non fuit aucta per rarefactionem: ſic enim cotpus mulieris non fuiſſet ita plenum, den ſum, craſſum, ſolidum, firmin. que, vt eſſe debet ſecund am naturam: nec ex illa vna coſta tamdm per rarefactionem am pliicata, potuiſſent fieri vigintiquatuot coſtæ quibus corpus muliebre conſtructum eſt, alidque oſſa fœminei corporis tantæ ſoliditatis& firmitudinis, quanta ſcilicet in huwano coſii Ada- Corpore ea pollere n eceſſe eſt. mi per addi- RELINQAVITVR igitur, coſtam illam in tantam materiæ mo- tionem nous lem, quanta ſafficeret fabricando corpori mulieris, eſſe auGtam non eeente af aliter quàm per additionem nouæ materiæ: que quidem matetia vel ſrma4e mu tunc de nihilo creata eſt, vt viſam eſt B. Thomæ; vel(quod magis liert. placuit Toſtato) ſampta eſt ex terra aliéve aliquo corpore, conuer- ſàque eſt in corpus mulieris. Veriſimile enim eſt, Deum in exotdio mundi tantum materiæ primæ ſimul creaſſe, quantum ſciebat ſatis futurum omnibus operibus efficiendis quæ ipſe deſignauerat. Du-C pliciter autem opinari poſſumus, materiam illam eſſe additã ad co- ſtam Adami,& concurriſſe ad formationem corporis Euæ: aut im- mediatè vt ex ipſa ſcilicet& Adami coſta compingeretur cofpus Euæ: aut mediatè vt illa materia primò conuerteretur in coſta Adami tantæ molisvt perficiendom ulieris corpori ſatis eſſet,& tüc ex illa coſta fabricaretur corpus Euæ: atque hic vterque modus ſa- 2 ll“ tis eſt probabilis. Nam quod Hugo de 5§. Victore& Magiſter ſe tentiarum contra priorem modum obiiciunt, forè vt corpus mu ris verius diceretur factum ex illa materia quam ex coft quod materia illa longè maior eſſet quàm coſta viri, 1d luere, Propterea enim primas partes deferri coſtæ Adami, quèdea primo& principaliter electa& aſſumpta ſit à Deo ad formationem corporis Euæ, cætera verdò materies ranquam quid adiectitium& acceſſorium adhibita ſit. quemadmodum multiplicario illa quinq; panum facta eſt à Domino per additionem materiæ, quæ procul- dubio longè maior fuit quàm materia& ſubſtantia quinque panum, nihilominus tamen veriſſimè dicitur, mu tionem illam ex quinque panibus hordiaceis e factam, quoniam illi primo& principali- ter ad id deſtinati& adhibiti à Domino ſunt. ltiplica- ſſe 4“ 3 44 4 —— —*n * ₰ G& ☛ᷣ IN GENESIM, LIB. IIII. 477 8 tius generis humani,& ex quo formanda erat Eua, neceſſaria fuit illa QIVKSATIIO II. An illa coſta fuerit neceſſaria integritati corporis Adæ, an ſuperuacanca. mo fuerit ex coſtis neceſſariis integritati corporis hu W mani, tradunt enim Phyſiologi& Med:ci, corpus no- ſtrum vigintiquatuor coſtis, duodenis vtrouis in la- tere eſſe conſtructum& coagmenratum: An verd Hucrir illa coſta redundãs& ſuperuacanea, verbi gra- tia, vt Adam in ſiniſtro latere tredecim coſtas habuerit: vtrouis au- tem modo dicatur, videtur res abſurda. Si enim illa coſta fuit ex ne- ceſſariis coſtis, ergo poſt eius detractionem, Adam fuit mutilus man- cus& imperfectus: ſin autem ſuperuacanea erat, ergo Adam creatus eſt monſtroſus& deformis, habens ſcilicet vno latere plures coſtas quam altero, quod erat inſigne quid ad deformitatem, nõ minus cer- tè quam ſi factus eſſet biceps, aut tripes, aut vtraque, vel alterutra manu ſenos habens digitos. Hugo de S. Victore non modò facilem explicatu putauit hanc quæſtionem, ſed etiam perquam leuem& fu- tilem. Hoc, inquit, quærere friuolum eſt: quia nec dentes puerorum qui pogtea mutantur dicuntur ſuperflui, nec ipfimet quamuis nondum habennt iuſtum na- turæ augmentum diminuti indicantur. Sed profecto maiorem eſſe Hugo- nis opinione, quæſtionis huius difficultatem, ex his quæ mox diſpu- tabimus ſatis intelligemus. Esr igitur communis Theologorum ſententia, coſtam illam par- Pm opinis tim fuiſſe ſuperuacaneam Adaæ, partim neceſſariam. Superuacaneam Nhan cotam . 1 fuiſſe Adamo quidem, ſi conſidererur Adam vt ſingularis quidam homo& perſo- ſuperfluam 4 6 7 3 na particularis: ſic enim iuſto coſtarum numero ſupererat illa coſta, ad integritatem ſcilicet corporis Adæ minimeè pertinens. Sin autem conſideretur Adam vt erat primus homo futurùſque principium to- coſta non quidem ſimpliciter nec ſecundum naturalem ordinem& rationem, potuit enim aliundè formari Eua, ſed tantummodo ſecun- dum Dei electionem& ordinationé qui ex Adami coſla corpus Euæ fabricare conſtituerat. Hanc ſententiam ſuam Theologi confirmant vel potius declarant atque illuſtrant exemplo ſeminis virilis, quod quidem homini vt eſt quoddam indiuiduum ſaperuacaneum eſt, at generandæ proli neceſſarium eſt. S Ep enim reſponſio hæc non exſoluit penitus difficultaté faltem Excutitar op- concedere habeant iſti, Adamum vt erat perſona quædam particula-"*. ris fuiſſe monſtroſum, quippe qui plures vno latere coſtas haberet quàm fert natura corporis humani: hoc autem videtur abſurdum. 00 3 Neque 8 4 8 8 3 8B 4 1 4 1 ——ÿ—ͦ—ᷣ—ꝛ—LBUB·B˖-ᷓ—— . 4„—. 6 firmiorq́; de- turam,& ſi in eo perman fenſio ſubra„ I12; Aiſler, Nan fenſio ſupra monſtroſum reddidiflet. Nam 478 COMMENTARIORVM Neque abſurditatem eleuat aut minuit, quod ex illa coſta ſuperfiua 4 generãda eſſet Eua. Non enim f Adam factus eſſet biceps aubtripes, namuis ex altero illorum capitum aut ex vno illorũ trium pedom voluiſſet Deus Euam facere, non fuiſſet tamen propterea Adam non V monſtroſus. Nec iuuat iſtorum opinionem allatum ſeminis exem. plum: ſiquidem longè diuerſa ratio eſt ſeminis atque illius coſte. Etenim ſemen naturaliter generatur in homine,& per ſe datum eſt a natura ad generationem hominis, nec eſt pars integralis homini, nec propter ipſam dicitur homo aliqua ratione monſtroſus: Illa ye. 118 2 rò coſta præter naturam erat Adæ, nec per le re ferebatur ad forma. cionem mulieris, ſed ex ſola Dei electione, qui tamen vt ex colase ex alia qualibet materia Euam procreare po niſſet..8 ERSGO, probabilius dici poſſet ſequendo hanc opinionem, co- ſtam illam limpliciter fuiſſe ſuperuacuam Adæ ſecundum eius m. ſiſſet, proculdubio Adamum deformem ac nſio. avt quæque res oprimeè fiert apta e dictæ opmio- ſic fit natura, vt Ariſtoteles diſputat in libro z. Phyſicorum text. 73. à natura, ſic ca optimè fieri apta eſt: natura autem vel nunqaam vel rariſſimè,& tunc non niſi per accidens& per erro- rem& defectum virtutis generantis plures coſtas facit quam hu⸗ mani corporis con ſtitutio& conſtructio poſtulat. Erat igitur luper- reddidit Adam, quia late- Hlua illa coſta Adæ. nectamen deformem bat ſub carne decenter cum relquis coſtis com poſ vt nullum redderet aſpectum deformitatis,& quia breuiſſimo tem- H+ 5 47,31 4 Probabnlor zuter brefatte & vt quæ que res fit Se ta& cohclhnata pore eam geſſit Adam, eaque detracta, deinceps per totam vitam iuſtum coſtarum numerum habuit, nulla ratione dici poteſt Adam fuiſſe monſtroſus& præter naturam hominis à Deo creatus, ſiqui- dem cœlum etiam primò factum eſt imperfectum, videlicet ſine aſtris& motu proprio:& lux Solis primo creata eſt informis& im- perfecta: quin etiam mundus ipſe cùm primòͤ eſt cõ quaque tenebroſas, incompoſitus,& inordinatus. jis adde, quod ill coſta non fuit Adamo ſuperfluè generata per b Dei voluntate& conſilio, in formationem corporis m uliebris adne- ceſfſlarias Adæ coſtas adiuncta. Et hac quidem ratione ſi communis hæc Theologorum ſententia explicgtur, ſatis probabiliter teneri& D facile defendi poteſt, Alera opi- CATHARINVS hoc loco propenſior eſt in ſententiam cuioſdã 1 llam non fuiſſ 7 qua ta- ditus, erat vſque- trorem naturæ, ſed 5 ſre MA 2uc9 ne fe. Doctoris,cuius nomen ipſe tacet, affirmantis coſtami de ſuperuacaneam Adæ, ſed fuiſſe vnam de coſtis ei necellariis men derracta non remanſit mutilus& mancus Adam, quia in lo- cum coſtæ detractæ mox alia coſta eis ſimilis ſuffecta eſt, ita"t nec ante Adam habuerit coſtam aliquam ſaperfluam, nec poſtea ca- ruerit aliqua de neceſſariis. Licet enim Scriptura dicat, locum illius 5 aniſ ſigendum coſtæ dettactæ impleuiſſe Deum carne, non eſt tamen intelligenda olan .*, c 17 113 C0 /†14 4 ₰ r 1 8 e. n 4 A 3„ MA nten keen, A 4 2 pranace. w 8 4. 11 4 4 2 84 n 4 c d n Aà 4. 1 Uag Füe 92 5 A¹ ¹ m twaere 8u ¹ A1 A„ 1* * 4 tu — 1 4„ 8 7 8 8 As Kad 4 2 un — A au 48 Sn 4 A 1 44 271 2 1 d . 44 k 11 48 d — de ha achn en 4 * 8 O m bopoh n wewen kee Se . 4115 8¹ A dad en 1 4 1 M 4 1 ¹ aran docee Ka e mpe “. . 8 83* 4 1nd 10 b 2 1 1 1 4 4 1 15 2 3 4 . 4 8 len Cot anded 8 4 4 1„2 4un t, ul N . 1N GENESIM, LI B. IIII. 479 A ſolam carnem eſſe, ſubſtitutam, ſed coſtam carne veſtitam& conte- 4 ctam, certi tamẽ cuiuſdã myſterij quod nos ſupra indicauimus ſigni- ficandi cauſa, maluit Scriptura ſupplemẽtum illud appellare carnem quàm coſtam. Nam etiam Scriptura narrat Deum ſumpſiſſe ex Ada- mo coſtam vnde formaret Euam, nullum de carne verbum faciens, cùm tamen ex illis verbis Adami, Os ex oſſibus meis,& caro ex carne mea, dubitari non poſſit quin ſimul cum coſta caro etiam ſumpta fuerit. Quod ſi animum aduertamus ad Scripturam Hebraicam, planè in⸗ telligemus id quòd paulò ſupra monuimus, eo loco non ſignificari Euam non ex . 7 nuda coſta, ſed etsam eo car- ne Adæ eſſe factam. pro coſta ſuffectam eſſe carnem, ſed carnem Adæ ob detractionem coſtæ hiätem& interruptam eſſe repletam, vel vr eſt in Hebræo, eſſe clauſam& continuatam, quali autem re ſit clauſa& continuata, non exprimitur in Scriptura. Fuiſſe auté coſtam vnde facta eſt Eua ex ne- ceſſariis coſtis Adæ ad naruralem corporis eius conſtitutionem& in- tegritarem pertinentibus, hunc in modum licet argumentari: Si fuiſ- ſet illa coſta ſuperflua Adamo& extra naturam eius, non poſſet vere dici Euam eſſe formatam ex Adamo, nec verò dixiſſet Adam, Euam fuiſſe os de oſſibus eiuscoſta enim illa non erat naturale& proprium eius os, ſed quantum ad eum pertinebat, præter naturam& per acci- dens& ad breuiſſimumtempus ei fuerat inditum. Certè ad ſignifi- candam coniunctionem arctiſſfimam Adami& Euæ,& mulieris ex vi- ro naturalem originem& dependentiam, congruentius& conuenié- tius erat formari Euam ex coſta quæ eſſet pars naturalis& neceſſa- ria Adamo, quam quæ eſſet ſuperuacua& præter naturam eius. Ar enimucrò, Toſtatus q. 93. ſuper c. 13. Gen eam opinionẽ(ne quis recens putet eſſe huius téẽporis inuentuũ) refellit his argumentis: Abſurdũ videri coſtam illã ſi primo fuit de neceſſariis coſtis Adæ& ad integritatẽ eius pertinens, ablaram fuiſſe Adamo,& in eius vicem repoſitã eſſe aliam coſtã, quæ non fuerat ex primæua corporis Adami integritate. Sed leue eſt arguméẽtum: breuiſſimo enim tẽpore priorẽ illam coſtam habuit Adam,& quæ in eius locũ ſucceſſit& per totain vitam in Adamo permanſir, ümilis eius omnino fuit,& vtriuſq;, idem fuit opifex Deus: neutrãq; naturali modo, ſed per omnipotentiã Dei ſupernaturali ratione facta& Adamo inſerta eſt. Sane quod de poſte- riori coſta Toſtatus opponit, idẽ aduerſus eum poſſet obiici de carne quam Deus in locum coſtæ detractæ ſuffecit: ea ſiquidlem ab initio nõ fuerat in Adamo, nec ad integritatem eius quicquam pertinebat. NEo vero firmum eſt alterum eiuſdem Toſtati argumentum: In reſurrectione, inquit, vtri Adamone, an Euæ reddetur ea coſta uæ detracta eſt Adamo,& ex qua formata eſt Eua; ſi quidẽ illa fuiſſer de coſtis Adamo neceſſariis: nam neque neutri reddenda eſt, nec vtrique reddi poteſt. Vtri igitur reddetur Videtur quidem Adamo reddenda quia ab initio fuit Adami vt pars eius integralis: contra, videtur red- denda Euæ, quocdex illa principaliter formata ſit Eua. At ſi coſta il- la fuit Aadamo ſuperuacanea, mihil incommodi ſequetur: non enim Adamo Egre gia Ar- gumentatio. ToNati Arga mentatio diſ- cutitur cotra prædictã opi- nionem. ualidum eſt argumentum: Chr)ſoo. Memil. 15. 1 — * ³ 3— 4 G 4 4 1 3 „ hm 8 8 3 4 † 4 —* 4 43 4 1 — * † 8 3 8 4 1 8 1 ** 4 COMMENTARIORVM a damo ad cuius integritatem minime herinehanſadh 4 cuius cor. 4 Adamo? 1 3„A er ilis eſt hui formatum eſt, reſtituetur. Verum acilis eſt nius argu. æ quidem valida eſſer; ſi loco eius cota r aeſt, non eſlet alia plane æquiualens ſuffecta: cuùm au. quæ detracta eſts no dalta E e edhg rationis fabdnan⸗ em ſimul vt illa dempta eſt, altera lit eiufdem t ubdita, in- FS 1. 5— 8 8— 1 d. ten dicimus enim, coſtam illam in reſurrectio- 4 PH 1r. 2 4 non Adamo, quippe qui loco eius alteram habuit; ſed Euæ cuius ne, acor us conflatum eſt, eſſe reddendam. 81 enim Toſtatus con. e* Sa rpne fuit pars integralis alicuius, id totum 1— 44 18 I10 tempote tendat, quicquid SIIG l 6. rc o cor in reſurrectione reddi ei debere; refurgeret profecto corpus ani L 3 5 3.— Nek S woenorme& monſtroſum: quippe certum eſt pattes carnis paw. ns enorme s 1. Sobitum, continenter Ras rum vit x& tem pus, ab Olrtu ſcilicet vique AG obitum con nenter lx. L 11 ke. A 1.. 1. 43. 2„. & deperdi, carumque in locum alias& alias ſubinde per nuttr.! 1e I. lep 2.— 4—. 6 3 3 4( tionem aggenerari. Mihi quidem hæc ſententia quæ tantopete dil⸗ 4 2 8 3. ali 11— LA& r grauem uem licuit Toſtato valdè placet, nec aliud in ea præter grauem afiquen 5 4 50 pus ex illa um b mentartionis diſſolutio: qu △ & nobilem Auctorem deſidero. ——— E ESIIO II. — Cur Eua dicatur æ dificata ex Adamo. Cerir jicat Enam eſſe ædificatam ex coſta NVRN autem Scriptura dicat Euam eſſe X 2 J 2 dicat eam eſſe formatam vel fictam, expli-, Nee Adami,& non dicat e le all Tam erhu ne cauſa diumam s candum eſt, non enim putandum eſt, fins 3 Scripturam diuerſo vocabulo in formarione Eux atqhe A=..— Aerr dhruſoſtomus: Quu in creatione Adami vti voluiſſe. Reſpondet Chryloftomus Ou. . W 5 3. mMa⸗ 4. agir opri titur eum Deus formal ach x limo, idcirco proprie dicn us form factus eſt Adam e— PrO ciliceriam ſe vel finxiſſe: quoniam autem facta eſt Eua ex coſta, re le neean formata& cui tantum deerat perfectio& ablolutio; PrOhlENt a -a eſt ædificara. Caietanus hanc reddit cauſam: M7 concepiæ ac generatæ proli eſt quaſi domus eam cuntinens. puens, rettè igitur, velut instar domus adificata Aiin athea mulierem non per modum naturæ ſed per modum 2rtis elle creatam; nec per generationem naturalem eſſe produc an; fd- artificioſatn Dei operationem eſſe formatam Iudcirca nouiis ſen. Adeæ filia; rectè igitur dicitur ædificata. Kabbi daonnen uoſen tentia perplacet Lyrano, putat ſcienter ita locurum ri na e⸗ quod mulier ſecundum conffructionem& conformarione aß poris ſui ſimilitudinem quan dam habeat ædificij, culus ieuſdr jeg amplior& ctaſſior eſt, videlicet vt firma fic ad laſtldenddan rundem ædificij; pars autem ſuperior, anguſtior& tenuiot el honditaſ modum fœminei corporis pars inferior, craſſior& amb scilons perior verò tenuior& anguſtior, ob imbceilliratem mef on po⸗ mulieris, qui multam materiam ſurſum tollere ac dilata eW Kele⸗ 1*. AAnIr† ier, indult, 1 mgml, 3 8 del ctam, ſed pel 8-— a A teſt. Verum hanc interprerationem refellit locus ille Scripturæ qui mlacke 1 eſt in cap. 16. Geneſeos vbi Sara dixit Abrahæ, Ingredere ad ancillam ͤ 4 4.. 1 1 C,. 1 ante a 3 meam, ſi forte ſaltem ex illa ſuſcipiam Hllios:vbi in Hebræo eſt, Si fo:* edi- wm eeatten n ſicabo ex illa. Quo ex loco patet, verbum ædificandi non ad mulieres vcon an. tantum, ſed ad viros etiam pertinere. Toſtari huiuſmodi eſt inter- lreat p pretatio:: Vt ædificia fiunt ex materia rudi quę per operationem ar- lüendm tificis accipit figuram quam antea non habebat, ſic illa coſta nõ ha- ee hut u men A bens figuram mulieris, ita eſt à Deo conformata& concinnata, vt in 4 en a* ſpeciem& naturam corporis muliebris euaderet. p eenaactt mn—— 8 dend a B 4 Kan 1 21 ◻Ꝙͥ E 710 7 11. 4 1.„ 4 3„ wunluael Pr Cur Moſes non memoret creationem animæ mulieris- Ep quærar aliquis, Cur quemadmodum de formatio- 1 ne corporis Eueæ facta eſt mentio, non itidẽ fiat de in- . rl! ſufflatione ſpiritus vitæ in eam, per quam ſignificatur — creatio animæ rationalis, vti ſuprà de Adamo traditum eſt: Ad hoc reſponderi poteſt, id quo differebat produ- ctio Adæ& Euæ modum ſcilicet quo vtriuſq; corpus effectum eſt, 4 1 ſeparatim ac diſtinctè fuiſſe explicatum: creandi verò vtriuſque ani- 4 cnt Lumc e C mã quia planè ſimilis fuerat ratio, propterea nihil attinebat bis hoc cu cum cſſe fomt r edocere, ſed erat ſatis in generatione viri ſemel indicaſſe. Nec ſinit rum panrdone nos Scriptura dubitare quin Eua aniwam rationalem æ què habue- „ecubalo u 5 rit atque Adamus: id enim non obſcurè ipſe demonſtrat, cum indu- debeada. 1 cit Deum Dicentẽ, Faciamus ei adi atorium Iimile ſibi- neque enim mu- lier aut ſimilis Adamo fuiſſet, aut idoneum ei adiutorium, Si anima arud“ rationali caruiſſet. Similitudo quoque vtriuſque corporum, ſimili- 0tec 4 A An tudinem animorũ declarauit. quomodo item Euę ſi expers rationis 1aes 4 fuiſſet, à Deo eſſet lex impoſita, vel legis violate tã grauis pœna fuiſ- hunc titt ad ſet irrogata: Vtrum verò, quemadmodũ corpus Eue ex corpore Ada- us d un* mi factum eſt, ita ex huius anima, illius anima ſit creata ‚Eucherius „ ee D ſuper hoc loco ſcribit quæſtionem eſſe ad definiendum difficilem, unt bl fa 8e cùm nihil ſuper ea ſit vel à Patribus definitum, vel Eccleſiæ nlencf auctoritate conſtitutum. At enim, creationem cuiuſque . anime rationalis à ſolo Deo immediatè profi- —. 112 ciſci, iampridem apud Theologos& fan n in Eccleſia Catholica ex- ack*— 1 tra controuer- mn ſiam eſt. 34 d 7 ³ h u n 3 Comm. in Gen. Tom, r. PP QIAℳ 14 4 1 1 „1 6 * —— CouukTAROnM n 48²* 4 2I. ESATI0 1. Quid ſignificet Euam eſſe aductam ad Adamum. Cur Eud . 8 Ad imum di- tatur adducla yaric ratlo- m85. Culetanus in Geneſim. tera ratio: Adducta alie aud corü ſibi rationẽ prolis eſſe poſlet: nu d duca ad Adamũ, vt cognoſceret::1l neũ,& ad ſocietiatis zucüdi tatem,& Adam cùm primam Euam vidit, a ape ſed fœminam eſſe propter v Aus eſt, ſed ad virum fœmina. Quartar⸗ virum, ſignificauit quafi det ponſationewe nij inter præſentes: nam inter a ſu contrahitur matrimonium. tus eſt, fit plerunq; vt ſta vel alterum, vel vtrumque Vn porrô dictum 1 ſit, Deum adduxiſſe Euam ad Ada- mum, cum iuxta eum formata ſit, vari afferri. Prima ratio: Eua condita eſt vte ocia, dixit enim Deus, Non eſt bonum hominem eſium ad ineundam igitur& contrahendam hanc mufades ietatem& co nſortium, Eua dicitur ad Adamum addue ga.N. ſunt animalia ad Adamum, vt is conſideraret m ommodum& idoneum ad ſocietar m 8 gene⸗ Ho autem reperto, creata eſt Eua&ad. Iaã forè ſibi adiutoriũ maxime ido ad opus g generationis: id quod rris Lerbis confeſſus& teſtatus eſt. Tertia ratio: Significatum eſt virum non eſſe hiopre t fœminam, irum,& idcircò non vir ad fœminaà du- ratio: Ea deductio mulieris ad & contractum matrimo⸗ abſentes vix benè ac proſpero ſuccel Cum enim neuter cõiugum altetino- atim detectis contrariis mor bus ſtudiss, coniugum ſubeat pœni itentia coniugip . ok⸗ Ol- — poſlunt ratio. ilet, A0 14 7 C quæ deinceps multorum incoimmodof um, moleſtiarum, atque fenſionum ſeminariũ eſt. Quintam ra tioné affert Caietanus:ea tel- gnificatum e GHe,vxorem ad habirandum cum viro, nõ autem virum a4 domum vxoris accedere debere. atque hoc omnium nationum mos, qui certus eſt naturalis propenſirionis teſtis& eius quod fet decet index, manifeſtè demonſtrat. His addit Cahatinasses eo tem- pore fuiſſe inter Adam& Euam copulam matrin ij omninoi diſſolubilem, quæ no n ralis eſt in allis coniogibns; ante copu nalem, quia non ſunt vna caro ſicut Adam& Eua. Huius autem primi coniugij velut conciliator& paranyn nphus ipſe Deus fun. AAAm„ 3 onam hic aa Catharini, Et adduxit eam ad Adam. id eſt oc ipſum in eins menté: miſir uit, vt ad illum ex quo ſumpt ta erdt d ocederes lah. n 3 9 Jd ad virum ſuum G. coniugem inſe parabilem. quamobr em& 1P7 4 Se A crueitemer ſe e ipſs eſe,&„ idcirco dilige; ndam quæ ad ip ſum venie⸗ bat, tanquam ſua m rerognoſte ns originem. E denique complettenda erat liator 2 2] — 77„l. 2„ conſummandumdu matrimonium, quod ipſe Deus tanquam conci 1 2 47 7 47 29 g17. 4 t„. 2 2 0⸗ paranympbus miris modis inftituit& firmauit,& tanquam- patel e Do * 27 4 27 71 5 775 22/„ minus 11) ſit, vi hoc exemplo intelligeretur, matr. monia liberorum no 61444 ½ 35 8⸗ 0⸗ neſe ho- propriis parentib⸗ d, honeſtisve as probatis 7 d 2 70,—„» 41 7 7 19, 77 2 8 4„ 8 N K minubus . 2 *3 A — — —— — 2 * — — 2 8* — —— 8 3— 42—eneee X IN GENESIM, L IB. IIII. 483 A minibus procuranda& concilianda. Ex illo autem tempore fait inter Adam & EFuam copula matrimoni, ommino indiſſolubilis, quæ non talis eſt in aliis priuſqquam carnaliter oopulentun quia non ſunt vna caro fic ut illi erant. Hæc Catharinus. 21 22 5 7710 I. Cur vna m tantum mulierem Deus primò creauerit. iam fortaſſe quærat)vnã dun- o taxat mulierem Deus fecit& non potius multas:Nimi- rum multas ob cauſas id rectiſſimè factum eſſe à Deo 7 licet animaduertere. Primo, vna mulier ſatis erat ad id cuius Braria eſt condita, vt Sei⸗ eſſet viri,& ſimul cũ eo generationis opus co nſummarert. Vn n facta eſt, vt vitaretur po- lygamia qus per ſe non eſt bona nec be 9bda,ni ſingulari Dei per- miſſn conceſſa ſit hominibus, vel in principio mundi ad multiplica- tionem generis humani„vel Hebræis ad propagationem populif- delis, vel in reme dium aduer ſus adulteria& fornicationes iis qpi ad libidines vehementer procliues eſſent, Adhæc, quo viri amor terga vxorẽ ardentior& cõſtantior eſſet, qui multas in vxores diuiſus, er- ga fingulas remiſſior& inſtabilior eſt: quo argumẽto vſus eſt Ariſto- teles in libris Politicorü ad refellendam vxorum communionem, quã Socrates ad conciliandã cong! lutinandämq; maiorem inter ci- ues arcki iorémque c caritatem perquã vrilem fore arbitratus eſt: quaſi mnes maiores natu amatur efdent minores vt filios ſuos,& mipno- res reucrituri maiores quaſi parentes. Sed contra planè euenturum, validiſſimis rationibus probauit Ariſtoteles. Denique vna mulier- tantũ cre ata eſt, quo maior eſſet vnitas generis humani vtpote quod cœur„pe 72 „ Eo cur(nam& hoc quiſp — C 4= e xX iiſdem parentibus primis omne Ptropagatum eſſet. Vt Omittam, tum crea: ta ſit etiam hac re adumbratum el ſe magnum Aad myſterium conian- mulier. ctionis Eccleſiæ cum Chriſto: Ecc. leſia verò vna tantum eſt. QAASIIO T2 Aduerſus Caietanum, qui cenſuit quæ ſe ripſit Moſes de procreatione Euæ ex Adam, non hiſtoricè, ſed parabolicè accipienda eſſe. g Ec illa quæſtio hoc loco pretermittendas eſt: an hæc 3 3 narratio Moſis qua traditur Euam ex Adami latere& co- 3fa factam eſſe, ſit hiſtorica& vt verba ipſa propriè ſi- gnificant intelligenda: an potius figurara ſits& parabol li- ca, nec niſi ſecundum myſticum ſenſum interpretanda. Hanc nos quæſtionem vnius Caietani cauſa tractandam hoc loco ſuſcepimus P P 2 Is enim — * 3 3 ½ 4 3 . 3 4 4 .. ¹ A 4 4 1 8 4 * 4 1 4 4 A5 8 1 3 3 b COMMENTARIORVM b 1 enim poſthabita omnium Patrum dockrina omaiümque Inter. A Is dun ſententia, noua quadam& inaudita,& omnibus contraria SrS 111 101... Pie dentatione locum hunc interpretar auſus eſt„R& interpreta- LOn. fendere. non erir igitur alienum nouam eius .„1 1 8 1e luam obnixe de.. 3. 4 tionem riis ipſius verbis primum ex. 101 ini m pro interpretationem&opinionem prop — a efrutate. poneretum refut. 2,, L, ½. 4, PEOIS r, ſe hand narrationem de productione Eua ex Ada- 2 Caietanus: coος Je Dd 1 AIT Calietanus: g0 Hernndum mfterium, non quidem allegun 255 non ſecundum litteram, ſed ſecundum 4 L7 2 4 7 ℳ. 1E 974, monon ſceulesen 1 „, neu teigerne atque ſd parabolæ tamen intellige 2,ArSe n,.„ut eninn Ma ch) relliwatur, ineuitabile illud abſurdum incurratur: tus&nunn 2uld Cohuamn Tels! F, 4—..„.„. 5 7 1 TeiiA2, ee Trriis coſtise Ada, quare ea ſublata munm d — 2CeATtls C 2 J Prmata eſt Eua, erat exα Noẽ 90 ₰ 3. 7 4 5 Iit net ſ 8 4 an berflua, ex quo ſcquitur nece aru mancus extitiſet Adam:aut erat Ada ſuperſluae Juo ſeg 7 3 han 2 721 6 4 BLL.,.„— ₰—.. s 4 4 5 12 4 2—,„, coſtæ Adam fuiſſe deformem ato⸗e Monſtzoſunm. Vir. Ante detraðtionem Ollls 4 4 24.. 2„7 1, prr zb ſolutiſ- nis gicatur de Adamo qui juit omnium hominum pulchertimus& Ab ſoluil, 7, 7 A 2 4 7* 2. 5* 4 Ll le 3 I„ n debpit tantopere Caie- ſimus, perabſurdum eſt. Verùm hæc ratio non debuit tantopere(ais fiaaus Pe a am quippe nos paulòô ſupra tractan do ſextam quæ- tanum mouere; eam quippè nos paulo rca Qaicianus, aunu ſtionem planiſſir aè diſfoluimus. Adiicit præterea Caictanus, ſatu mn. . 11 4 8] 5-—, ⸗ 1⸗*. 2„ 4 15 170 —.. ue Ae reh a᷑tone multernls X AHadamo, ed Per me- ſinuaſſe Moſem, quæ narrat de produclloe ³ν 2 4* 1..—, 91 9 44 7,se ſe aeribendacum Ai⸗ Umn ſe Adauctam ad taphoran& parabolam ſſe accipiendacum d 97,7 am 1— 4 —„ ee, er u ir, Brmata eſſet uxta lum ſulſſet, Nec Adamum. Nam ſi verè mulier ex Vuird pormata eſſetuius 2e Jahe,nt Iuen Suiſtet adducta. Oportel iguiter orationem Moſis non pra- eX Ali0 Loco Aa C*tl.] 141 6† d Alulolel. 4 ₰— nſlmut i. Sed hoc quoque leuilimum . z⸗ 2, 12 eee er 2 ſCilicet ſt litteraliterin nterpreta. ne ſcilicet ſi lztté raliterin, „ V rio ha myſtzicè ac parabolice interpretar d 4 LaA arur auc um ſit Euam eſſe ad d uctam ad Adami— lubranos V b abũdè docuimus, cùm in explanãda leptima quxſtione verlaremu d . b Caietani op- Q Ak igitur eſt iſtius doctoris faper hac natratione Saen 1 nio. tio&lententia: Arbitrarur Caietanus ſimula Deo ereaoselle & Euam, nec Euam ex Adamo factam Eſle Pfoptcrea qu z halie ...„.„,n Amagtne ummllun⸗ capite Geneſeos dixit Deus, Factaimus Bomeiet, 64 ndins o en 8 1 dinem noſtram,& mox ſubiecit Mofes, Maſch n G.]K*ndAnn. 3 7 Benedixitque illis Deus& ait, Créſcite& multiplicamini. Limul gim vtérque ſexus eſt à Deo condirus. Nec officit intelligentix, ma 4 tionem Moſis hoc loco videri eſſe hiſtoricam ob idque ed vere eius ſonant, ſie eſſe accipiendam. Namque narratio eriam ſexdu creationis mundi videtur hiſtorica„cum tamen Lontret eadd 3 & vniuerſitatem rerum vno temporis puncto eſſe factam. Manti D item Moſis de ſermocinatione ſerpentis cum Eua,& de quam ſerpenti Deus inflixit, videtur hiſtorica: ſed efſe liguraran .. ha ere PHOn patet, quod ſecundum hiſtoriam verum ſenlum habete non .. unlerie ex viro parabola Ergo oratio Moſis de productione mulieris ex r0. Pe mind in dam eſt ſimilis earum quibus frequenter vſum eſſe Dominut docendo legimus apud Euangeliſtas. Ir ca bola Moſes ſignificare voluerit,& cuͦ Qvip autem ea parabola Moles lignit, pne. —„—.— 6. 7„ A 2 1ʃ1 ¶‿ 5 ſit vfas, hũc in modum enarrat Caietanus: Principio grdui³ 9) micsſf †/ 7 477 S n na Deo Snaei ſ zrmata eſt Eua, metapholice. fundus ſomnus à Deo immiſſus Ada ex quo fpõrmata eſt Eua, ſamus qux- 82 1 enifcat defectum virtutis virilis, ex quo defeétu accidit ut genet en, Sa dan 8„ 4 leeu u 5 1 4 8. 2 3 de. 1* 8 u 1 S 83 4 4 kun ** 3— 4 AAdamn 1 40 en Anpm:A * b 3 n . 4 7,7,7 1 d nn 44 1 1 dat Limn he 4 4 4 14 r 4.—„1 4 4 hl 1 ers 2— ¹ ma ſ Ra 1 4* 4 A 4 nr4! w . u Nds ec 1. 84 X A 42:E. 4 ₰ 4* 1 A. Knt 1. 24* 24 20 1 4 woil 31 22 A mund. * N 8— uT 44 2. 1 Kh e 4. 1 4 2— 12 brteh NIdret reu 4 4 1. 4! 4 4A 1ʃ er 4* 4 4 Ran 1 1 4 * 2 4 8 42 4 1* 4* 4 1. 2nl 4“ *„ 46 1 8 1 4 ““ 4 4 ¹ 7 4 2*— Too —“ e 1 84 2 4 91 4 ,J. “ 4 8 Ä35 8 8* 3 1 82 2 * 4. 2. L 21 4* 4 N 1ℳ 12t 1 3 1N GENESIM, LI B. IIII. 48, A Homo enim dormiens ſemihomo eſt,& ſimiliter prinoipium generans mulie- tem, ſemiuirile eſt, quocirca mulisr à Philoſophis nominatur vir læſius& im- perfectus. Quoniam autem malis defetus virtutis virilis non eſt per accidens re- ſpectu naturæ vniuerſalis, ſed eſt ex intentione diuina ad propagandam& con- ſeruandam ſpeciem, ideo de ſoribitur ille ſimnus immiſſus eſſe a Deo, vt intelli- gatur Deum eſſe auctorom deficientium modorum producendi. Ablatio vero costa ex viro ad formandam mulierem quatenurs coſta eſt os, ſimilitudo eſt di- minutionis roboris ex animo viri ob vxorem. Quatenus autem eſt coſia ſimili- tudinem gerit ſocialis vitæ inter virum& vxorem deogendæ,& quod vxor nec domina nec ſerua, ſed ſocia&; collateralis viri eſſe debeat. Quatenus autem vna nantum fuit coſtz, denotauit minimum robur quod eſt tum in corpore, tum in animo mulieris: ina&t proportio virium muliebrium ad vires& robur virile mllis ſit, qualis eſt proportio vnius coftæ ad reliquas omnes costas. Postremo, caro restituta Adamo pro eoſta ei detracta, ſignificauit repenſationem quæ fit viro, dando ei carnalem generationem& propagationem filiorum loco robo- ris ei ob coningium ablati& diminuti. Excuſatur enim vir incurrens dimi- nutionem virilis animi ducendo vxorom, eo quod dat operam carnali propa- 3 gationi& conſeruationi ſpeciei humanæ. Arque hæc quidem iiſdem pro- ò pemodum Caietani verbis ex commentario eius ſuper hoc loco Ge- neſeos deſcripra, ad ipſius opinionem enucleatè ac fideliter exponen- dam commemorare voluimus. S1p aduerſatur Caierano concors omnium Patrum ac Theolo- gorum, qui ex Adamo re vera formatam eſſe Euam& ſenſerunt& 4 2 ſcriptis prodiderunt, ſententia: aduerſatur etiam communis Eccleſiæ Catholicæ populique Chriſtiani ſenſus& iudicium. Beatus quidem certé Hieronymus ſuper epiſtolam Pauli ad Philemonem, ſcribens & interpretans locum illum Exodi, Credidit populus Deo,& Myſi ſer- uo eius: inter alia multa quæ omnibus credenda eſſe affirmat,& hoc commemorat, Euam ex coſta& latere Adami eſſe fabricatam, Vult igitur Hieronymus, qui hoc de Eua non credit, cum nequaquam in Deum credere. Ex quo licet concludere, ſententiam Caietani rectæ fidei eſſe contrariam. Innocentius item Papa huius nominis tertius extra, de Diuortiis, cap. Gaudemus, decernens diuino iure prohibi- tum eſſe plures vxores fimul habere, eam ſententiam vt firmiſſimo argumento confirmat, eo quod ab initio vna coſta viri in vnam fœ- minam ſit conuerſa. VERVM, ſuper omnia euidenter Caierano aduerſatur diuina Scriptura, quæ multis in locis apertè docet, non ſimul eſſe creatos Adamum& Euam, ſed prius quidem Adamum poſterius vero Euam ex Adamo eſſe factam. In libro Sapientiæ cap. 10. ſcriprum eſt, Ada- mum primum& ſolum eſſe à Deo creatum:& in libro Eccleſiaſtici cap. 17. ſic eſt: Deus creauit de terra hominem,& fcundum imaginem ſuam .. fecit ilum:& quibuſdam interiectis, deinde ſubiungit, Creauit ex ipſo adintorium ſimile ſibi. Paulus quoque in Actis Apoſtolorum cap. decimoſeptim 0, Deus, in quit, fecit ex vno omne genus hominum,& prioris PP, epiſtolæ Refellitur Caietanus. Exod 14. Origenes da rigenes A.- S 2 4 4 Nattr. Diluuntur obiecliones Catetani. 4⁸⁶ epiſtolæ ad Corinthios capit 8 ſe f Timotheum. Adam 5 hoc ipſum meridian creatio Euæ deſcribitur: exemiſſe coſtam, M MENTARILORVM e 11. Non vir ait Paulus„ex muliere eſt, A 45 l. 8 nulier ex piro.ldem que in capite 2. prioris epiſtolæ, quam miſit ad ‚inquit, primus förmatus eſt, deinde Eua. Denique a luce clarius eſt ex narrarione Moſis, qua pro⸗ traditur enim, Deum Adamo dormienti x edque conformatam eſſe Euam, Adamümque vaticinando dixiſſe, Hoc nund 9s Ge- oſſibus meis,& caro ex carne mealha- vocabitur Virago, quoniam de viro ſumpta eſt. Quid potuit apertius dici V fackam eſſe intelligi poſſer 2Eſt enim vyr ſupe- mmemorauit Moles, ſic& huius rei narraup V brem verba eius proprie non autem figua iam ob cauſam Origenes tam grauiter abbr ola quam ſcrip ſit ad lIoannem Hiexo. ſolymitanum Epiſcopum,& ab Hieronymo in epiſtola quam wilt ad Pammachiums niſi quod tria prima libri Geneſeos capita non bi. ſtoricè, ſed allegoricè intelligenda& interpretan da eſſe cenſuerit: qua etiam de cauſa damnatus eſt in ſexta Synodo generali. 3 NAM quod nobis obiecit Caietanus, diſtinctionem ſex dierum mundani opiſieij, tametſi modo hiſtorico tradatur; non proptieè ta- men& hiſtoricè, ſed figuratè intelligi porreres id nos pernagamus: & falſum eſſe, ſupra in primo huius Operis libro multis argumentis peruicimus. Quod autem deinde opponirt de colloquio ſerpentis& cius pœnd, quaſi hæc non aliter quàm fguratè poſſint verè intelligi, etiam falſum eſſe oſtendemus, cum ad explanationem eius hiſtotiæ ventum erit. Sed vt hoc daremus Caictano, non propietea tamen oſ ſs conſenraneum& æquum eſſet, vt ſiquid in om ni narratione Molls agurate inter- ſit eiuſmodi vt id ratio veritatis& pietatis Chriſtianæ figurat x in ea narratione tradu ntur, ſimiliter accipi Auguſtinus in exordio li. 11. de Genel aturus hiſtoriam illam de colloquio ſerpenus& Euæ bri Geneſeos à Moſe ſcriptam, hæc praæfatot: Antequam huius propoſite Scripturæ textum éex ordine pertraclemus; aum- nendum arbitron quod iam me& alibi in boc opere memini prælocutum lnd & nobis eſſe flagitandum vt ad proprietatem litteræ defendatur quod geltun narrat ipſe qui ſeripſit. Si autem in verbis Dei, vel cuiuſcuam perſcna in qfr cium propheticum æſſumptæ dicitur aliquid quod ad litteram niſi abfurdènun) oſſit intelligi. proculdubio figuratè dAittum ob aliquam ſigniicatiwnem acci debet dictum, tamen dubitare fas non eſt: hoc enim à ide garratoris poli⸗ citatione expoſitoris exigitur. Sic Auguſtinus. INEIRMV M quoque eſt illud Caietani argumentum, in primo capite Genefeos Moſem, cum induxiſſet Deum ita loquentem, Faciamus hominem ad imaginem& ſimilitudinem nostram, proximè ſu lum& frminam factos Adam& ero. At enim, Scriptuta C0 quo Euam ex Adamo riorum rerum quas(0 planè hiſtorica: quamo ſunt accipienda. N ec al phanio reprehenſus eſt in epiſt — — — 1*υ 4 — ‿ p⸗ icciſſe. Creauit Deus hominem ad imaginem ſ am, maſcu ereauit eos: ex quo vult Caieranus intelligi ſmul eſle Euam,& non vnum poſt alterum, nec vnum ex alt 18 1N GENESIM; LIB. IIII 487 k A Scriptura non dicit eos ſimul eſſe fackos. nam cum Moſes eo loco A ſexti diei opera commemorarer, ſtrictim& ſub compendio poſuit d creationẽ viri& ſœninæ, vt quæ ad opus ſexti diei pertineret. Creati un. gitur ſunt ſimul, id eſt, eodem die ſexto, fed non ſimul, id eſt, eodem Au temporis puancto. Abſoluta verò operum omnium que ſexillis primis 10cgh m diebus à Deo facta ſunt expoſitione, Moſes cap.z. reuertitur ad enar- i au randam productionem viri& fœminæ„declarans quàm diuerſo mo- kete a. do vtriuſque corpus à Deo factum ſit: viri ſcilicet ex puluere terræ, 43 an mulieris autem ex coſta viri. Et vero, frequens eſt in Scriptura pri- 1 n mum rem breuiter ac preſsè narrari, poſteà verò per lingalas partes eta Uarezt ae& circumſtantias ſubtilius, diſtinctius,& explicatius declarari. Et vt 1 n g hanc diſputationem cõcludam, illud contendo aduerſus Caietanum: 41 leicamon. 0 B Si quæ narrat Moſes de procreatione mulieris ex viro non ſint hi⸗ ſtoricè accipienda, ſed parabolicè, ex eo neceſſariò effici, nuſquã tradi „/ in Scriptura modum quo generata ſir Eua: nam extra hunc locum, nuſquam alibi ea de re ſit mentio. Parabolica verò Caietani inter- pretatio non ſingularem& propriam Euæ procreationem demon- ſtrat, ſed generalem omnium malierum, quæ naturali modo fit ‚ge- nerationem oſtendit. Denique illud ſciat lector, Caietano non ſolos hac in re Doctores omnes Catholicos, ſed etiam Hebræorum om- nium, ingenio& doctrina facilè principem loſephum, in primo li- bro de antiquitatibus Iudaicis, præcipuôſque ludæorum KRabbinos 8 7 ¹l a 1 a C qui librum hunc Geneſeos interpretati ſunt, aduerſarios eſſe. Dixitque Adam. Hoc nunc os ex aſgibus meis, I& caro de 5 4 149, 8. 1 carne mea: hæc vocabitur Virago, Juonian 1 90, 3 0 3 6 d 3 4 2 * 2 11 7—„„,„ 5 de Viro fumpra eſt. 4 — E XDPERRBOCTVS Adam, ſpiritu propherico quo in illo 55 So ſomno& eeſtaſi fuerat afflatus, nec modo viderar rem quæ tunc in ipſo geſta fuerat, ſed abditiſſimum etiam& diuinum eius rei myſterium, erupit in eam quã poſuimus ſentétiã, quamque hoc loco explanaruri ſumus. Pro illo & L=S 9 Nunc, alij legunt Semel: vox Hebræa propriè ſignificat Hac vice. Sed cur dixit Adam, Hoœ niic os ex oſſibus meis? Audiat lector abſurdiſſimam .. w—. Abſurdo⸗ D Thalmudiſtarum interpretationem, quam apud ſolum equidem le- Thaly Sui⸗ . almudiſta- rurn Oppinio⸗ 7 gi Toſtatum in Commentariis eius ſäper caput 13. libri Geneſeos 4„* queſtion. 404. Dixerunt illi Adam habuiſſe alteram vxorem ante 4 S Euam cui nomen erar Lilis,& cum ea faiſſe ber centumtringinta annos, nec eo tempore genuiſſe ex ea homines aliquos; ſed generaſ- Aae n ſe tamen dæmones. Quis non rideat has ludæorum nugas, figmenta, & deliraméẽta, vel etiam aduerſus diuinam Scripturam blaſphemias: 2 Nullam enim cum Adamo fuiſſe mulierem ante precreationem Euæ, manifeſtum facit narratio Moſis, indisans neceffarium fuiſſe gene- 2 22 1n 9 rari Euam, quod nullum eſſet Adamo adiutorium ſimile ipb: non 1 fuiſſet CO MMENTARILO RV M 12½ 3 ratione Euæ, ſi Adam aliam priorem habuiſ. ſet vxorem. Deinde ſtatim vt Paradiſo eiectus eſt Adam, cognouit vxorem ſuam Euam, ex* eãque ſuſcepit duos liberos, priorem qui- dem Cain, poſteriorem autem Abel, vt traditur in quarto capite libri Geneſeos falfum igirun eſt, Adam per centumtriginta annos non us eſt amentiæ dæmones putare ex Ada- attigiſſe Euam. Jam verò cui la priori vxote generatos efle? Ex viro enim& fœmina non 488 fuiſſet autem opus gene ₰ mo& il! niſ homo generari poteſt, dæmon autem cum ſit incorporeus cent carnem& ofla non habeat,& diuerſæ ſpeciei ſit quinetiam gereri atque homo, generationem& originem ex* hominibus haberenul modo poreſt.“ ERGoO illud Nuné, dupliciter poteſt accipi: primò vt referatutas animalia quæ Deus adduxit ad Adam, in quibus nullum ille repen im. Os ex oſſibus meis,& waro ex carné mea: denota fui ſimile. Illud eni ſimilitudinem ſpeciei ex materiæ corporis humani ſimilitudine pe- titam. Cum autem Adam vidit mulierem fibi ſecundum naturam ſi⸗ milem, dixit, Hoc nund os ex oſſibus meis: quaſi diceret, Domine Deus, quæ prius ad me adduxiſti animalia, non erant mihi ſimilia, hæc au- tem mulier quam nunc ad me addoxiſti, eſt planeè ſimilis mei. Poteſt ctiam illud Nunc, referri ad formationem primæ mulieris ex coſta Adami, vt ſit hic ſenſus: Hæc mulier nunc, id eſt, hac prima vice ſic formata eſt, ex viro ſcilicet: nam quæ deinceps fururæ ſunt mulieres 1 0 P. 4 earum nulla ſic generabitur, ſed per naturalem tätum generationem ,ſt 0 Im en* ex mare& fœmina. Illud autem Ex oſſibus ꝛnéis, pluraliter dictum el deg Abul 1 pro Ex oſſe meo, non enim Adæ niſi os vnum eſt ablatum, ſed abu b numeri pluralis pro ſingulari,& viciſſim ſingularis pro plurali- f quens eſt in Scriptura. Caietani cèâ- V ERVM audi quemadmodum Caietanus ſuæ quam ſupra expo- mentitia in- ſuimus inſiſtens commentationi ac ſententiæ, hæc verba interprete- terpretatio. tur: Maniſeste, inquit, Moſes his verbis mulieris naturam ſimul& prodi (kionem indicauit. Mulier enim qualibet cum ſit vir læſus eſt os de Jſlbu yirilibus,& caro de carne virili. Intendit enim virile ſemen producene 2 rum: ſed defettu interueniente, cum non valeat facere virum integrum fuui virum laſum, hoc eſtmulierem: quare mulier eſt os de oſſibus viri intenu garo de carne virili intenta. Dicitur autem pluraliter ex oſſibus. vt ſiguiſit. tur minimum virilis roboris ſeruari in muliere. Dicitur autem fingularner De carne mea: vt ſignificetur, quamuis imperfectior ſit card mulieris quam binh non tamen minarem eſſe carnalem eiu⸗ affectum: immo 3 quantò minori corporis robori coniunclus eſt. Verùm hæc, præter fallit tem& abſurditatem ſententiæ vnde fluxerunt, etiam ipſa tam ob- ſcura, perplexa dura,& violenta corum tractatio, meras eſſe nugas& Denomina- Caietani figmenta declarat. tionem mulie H8 4„ CIRGA illa verba Hao vocabitur virago, quia de viro ſamptactlciẽ⸗ dum eſt conſonantiam& conuenientiam huius denominationis mu- licet de vito ſumpia 4 1⁸½ uAN ⁰ 7* 0 8„p 272 y Ant Asden verdo tan! 0 mMalo!e Lſita- Ilta ris ex viro, in „, ſola Hebræa 17:„ F11 1.„*. 95. bngua cerni. lieris ex viro cum re ipſa quæ geſta eſt, quia mulier ſei — — A 1 A w. And A Aa 1 2umn fel cauan 4 d 4. dnr 82 4 G ¹ 4* 5 1* R 5„ A 1 A g r 1n 4 3— 0ʃ 3„ 44 51 1 3 1 1n 1 4* “— 4 He cr auac. 1 d 12 Sus ucg! A. ag, ſad per auutlen Sbr Ar uuac E 8 ! 84 l 4- P 1 u 4 p 8* 2 ac ſcut,] e 4 6 9 22 u N 6 8. 1 4 1 ,“ 3 1 “— 42 1 N 4 — INGENESI M, L I B. IIII. 489 ſumpta eſt, in ſola Hebræa lingua manifeſtè cerni. In ea quippe vir dicitur EoR Lemulier verò vnius dütaxat litteræ adiectione appel- latur NU Vſah, vt ſicut mulier ſumpta eſt ex viro, ita nomẽ mulie- ris ex viri nomine ductum ſit: velut ſi Latinè mulier diceretur Vira, quod ex viro ſumpta ſit. Nam Virago, quod nomẽ in ſua verſione po- ſuit Hieronymus, in vſu Latinæ linguæ non ſignificat ſimpliciter& præcisè mulierẽ, fed mulierem fortem, prudentẽ, magnanimam, viri- lique animo& virtute præditam. Nec benè Pagninus in ſua transla- tione poſuit Viriſam: nam ſi nomen fingere libebat, ſatius erat pone- re Vira quàm Viriſſa. Symmachus autem pulchrè voluit etymologiam Hebraicam etiam in Græco æmulari, nam vt refert Hieronymus in libro de Traditionibus Hebraicis in Geneſim, ita vertit: ipſa voca- bitur ³ραem[ά⁷εα quod e&& aς•ρες ſumpta ſit. Porrò Theodotion aliam etymologiam ſuſpicatus eſt dicens: Hæc vocabitur Aſſumptio, quia ex viro ſumpta eſt. Poteſt enim vox Iſſa ſecundum varietatem accen- tus etiam ſignificare aſſumptionem. Sic ferè Hieronymus. Sed peri- ti linguæ Hebraa negant vſquam reperiri, vocem Iſſat ſignificare aſſumprionem. At vero LAXX. I nterpretes qui hoc loco tranſtulerunt, I pſa vocabitur urd, quia in& ar⁴ oc ſumpta eſtmullam denominationis fœminæ ex viro rationem aperuerunt. Sapienter autem huinſmodi nomen mulieri eſt impoſuum, vt mulie- rum quæque diſceret ex ſui nominis notione ac ſignificatione, quantopere virum obſeruare ac reuereri deberet, nimirum vt ſuæ principium& ſeminariumn ſubſt Antic. 4 Quamobrem relinquet homo patrem ſuum& matrem,& adhærebit 2xori fuæ:& erunt duo in carne dma. Vo referri debeat illud Quamobrem, ſiue vt eſt apud Matt. Hcap. 19. Proprer hoc, ex hac quidem narratione Moſis non facilè eſt diſpicere. Quidam ita iungũt cum ſuperioribus. ⅜₰* Quia mulier adeo coniuncta eſt viro, vt ſi os de oſſibus eius& caro de carne eius ſit,& de viro ſumpta, propter hane mulie- ris tantam cum viro naturæ coniunctionem, derelinquet homo'pa- trem& matrem ſuam,& adhærebit vxori ſuæ, id eſt, magis ſociari debet cum vxore quàm cum parentibus. At ſecũdum hanc interpre- tationem, verba hæc ad ſolum primorum hominum coniugium per- tinerent, in quo ſcilicet rantummodo mulier ex viro ſumpta eſt, cum tamen Dominus Matth. 19. ad omne cõiugium ea verba referat. Ve- rumtamen, quorſum ſpectet illa particula: Quamobrem: ſeu, propter hoc, liquidius cernitur ex huius locj interpretatione quæ à Domino no- ſtro tradita eſt,& commemoratur à Matthæo c. 19. Cum enim Dominus pramiſiſſet, Deum ab initio feciſſe maſculum& fæminamæ Et quidem fœminã Deus fecit ex maſculo, eoſque inter ſe coniunxit& benedixit illis, dicens: Creſcite& multiplicamini, ex his rectè infert ur: Propter hoc dimittet homo patrem& matrem& adharebit vxori ſuæ. Huius enim illationis& Comm. in Gen. tom. 1. QA. conclu * “ C A p. 2. VERS.34 1 . 4 4 3 1 ** . 1 4* 7 4 ¼ * 4 4 1 ¹ COMMENTARILORV M b 90 Toneluſtonis hæc eſt ſententia& vis. Neceſſitudinem& coniundiio. 4 4 nem mariti& vxoris eſſe omnium maximam,; ſatis declarauit Dens cum primos homines fecit marem& fœminã& fœminam quidem ex mare, eoſque arctiſſimo vinculo inter ſe conſtrinxit, tum ad inti. mam ſocietatem, tum ad prolis generationem. Quare huic tätæ con. iunctioni etiam neceſſitudo parentum meriro poſthabenda eſt. A T Av hoc Rupertus eo probat argumento, quod vt quis Deo ſeruiat, votis ſe monaſticis obſtringens, poteſt non modo licitè ſeq eriam laudabiliter parentes vel inuitos deſerere, at vxorem confe- tire ei nolentem nullo modo poteſt derclinquere. Sic autemftibit Rupertus in capite 38. libri terrij de Trinitate& elus operibus h „Dt patrem&' matrem homini relinquere liceat poſcentt auſ pro lege hHabetur idonea: vxorem antem nemini niſi volentemue linquere nec humana cuucetuub neo dininu niſi pro ſola vt ſuperius dictum eſt fornicationis cauſd. Prointim Jicit lex Deuteronomi 33. de tribu Leui, quæ dixit patri fuo,& mai ſuæ, Neſcio vos,& fratribus fuis, Ignoro illos,& neſcierunt flios r ſuos,hi cuſtodierunt eloquium tuum& pactum tuum ſeruauerunt. Cum, inquam, hac dicit lex fantta& iuſia notandum eſt quod ſolam vxmem praterit, quia videlicet patreim& matrem, fratres&; filios neſcire licetei qui cu ſtodire eloqnium& p - atum Dei cupit, eôſchue vel reclumantes& inuitos relin. quere, ſola autem vxor eſt, quaen niſi volentem es idem propoſitum ampletlen- tem, dimitti fas non eſt. Ergo dum dicit: Quamobremn relinquet homo paitem G matrem,& adhærebit vxori ſuæ,& erunt duo in carne vna, coniugi copulam omnium carnalium neceſſitudinum maximam atque fortiſſimam fore yr.( nuntiat:adeo vt ſemel copuluti, iam non ſin duo ſed vna caro: Sic ku- pertus. OBSERVANDVM autem eſt hæc verba, Quamobrem relinquti io mno0 patrem,&c. Poſſe accipi vel vt ab Adamo pronuntiata, vel tà Mo. ſe adiuncta ſuæ narrationi. Sed quia ſine ab Adamo dicta ſint„fiue Moſe ſeripta. Dei tamen afflatu inſpiratuque edita ſunt: propteten Dominus in Euangelio ea verba vt à Deo dicta commemorat. Au- guſtinus& Hugo de Sancto Victore in ſuis Annotationibus ſupet Geneſim,& Caietanus ſuper 19. caput Matthæi interpretandb, Deum illis verbis: Proprer hoc relinquet homo patrem ey matrem, int xiſſe coniugia inter parentes& filios, cum cætera coniugia non tntD ita vetita: nam in exordio mundi propter hominum paucitatem in- ter fratres& ſorores licitè matrimonia contracta eſſe conſtat-iqhe huic expoſitioni quidam ſuffragari putant etiam Scripturam ha- daicam, quæ ſic habet hoe loco: Propter hoc relinquet homd lectum pauu Jui, matris ſuæ, ſed fortaſſe ea locutione ſignificarur, quondam loll tos filios in parentum cubiculis, aut etiam cubilibus cubare: quo⁵ ſcilicet emanciparentur,& patris turela poteſtateque dim iſſi,flerent ipſi ducta vxore patresfamilias: tunc enim à conſuetudine& conur- ctu parentum ſeparabantur, ita vt nouam domum& familiam intti⸗ tuerent: quem ad morem pertinet illud quod Dominus dixit apue Lucam elor⸗ 1IN GENESIM. I. I B. IIII. 491 A Lucam c. 11. de pueris in cubili cum patre quieſcentibus. Veruͤm ſim- plicior& planior horum verborumi incor preratio eſt, hiſce verbis ſi- gnificari, maiorem& magis indiſſolubilem eſſe debere coniunctio- nem viri cum vxore ſua, quàm cum propriis pare entibus. Pro illo Ad- arehit vxori ſuæ, Septuaginta verterunt Agel inabitur vxori ſuæ, Chal- üe ad verbum eſt, Harebit in vxore ſua. Et erunt auo in carne vna. EcC Hebraicè, nec Chaldaicè eſt vox illa Duo,& eſt in ac- cuſatiuo nomen carnis, ad hunc ſcilicet modum: Erunt in carnem vnam. Septuagint a tamen addiderunt illud Duo-& Mita con memoratur 4 à Domino noſtro, vt eſt apud Matth. — cap. 19. quapropter bene e llad Duo addit Latinus Inter- pres. lllud porro In carne vna, dictum eſt phraſi Hebraica pro eo quod eſt, erunt duo vna caro, vt patet ex co oncluſione Domini in prædicto Euangelij loco: nam cùm dixiſſet: Et erunt duoi in carne vna, a, infert illud: Itaque iam n on ſun ꝛt duo, ſed vna caro. Sicut igitur ſupra dictum eſt Adam factum eſſe in animam viuentem, pro eo quod eſt Adam factum eſſe hominem viuentem:ita dictum eſt Hoa loco: Erunt duo in carne vna, vel in catnem vnam, pro eoc uod eſt, Erunt duo vna caro. Quattuor au- tem de cau ſis coniuges tein igi poſſ unt eſſe vna caro. Primo qui- dem, propterea awodin inuicem cc oniunguntur ad agendam vnam vi- tam communem, exte am, carnalem, ſeuc or poralem ‚cum inter il- los ſir omnium rerum communi as. Deinde, propter copulam carna- lem brprer quam ſolam dixit Daula 8 1 Corin th. 6. 2 adhæret mere- trici, vnuma nn4 ef icitur. Adhæc, propt ter vnind carnis, id eſt, prolis ge- nerationem: vna enim caro, id eſt, vna carnalis proles ab vrriſquee f- ficitur, à fœmina quidem materiali zrer,d wir o autem efficienter. Deni- Ue, propter vnain& communem ac mutuam vtriuſque coniugis boteſtatem corporis. Cato enim mulieris eſt etiam viri,& caro viri eſte etiam mulieris. Mulier enim ‚vt Paulus ſcribit ad Corinthios prioris epiſtolæ capite ſeprino ſui corporis poteſtatem non habet 4 ds vir: fimilicer auten 7& vir ſui corporis poteſtatem non haber, ſed mulier. SANCTVSTHOMAs ſuper quintum caput epiſtolæ ad Epheſ. „ lection. I0. tractans hunc ipſum ocum Molls. 9 namm obrern; velinqjue H0- 2*0 no patrem ſuum& matrem,&c. ita ſeribit: His vorbus triplec uninearhi3 vur & mulieris Auſ3 ſignatur: prima per affectunn uulet tionis, quia tarius l uff llus vtrinſque inter ipſos, vr parentes ſuns relin⸗ mani. Nam lirer Juon 2peenen jam, 3 obedientiam,& ſubuentionem plus Aehee at qnuſß Jue niligere parrem a nam dXo- rempattamen qubad domeſticam ſacietatem,aahaſionem-& cohabitationem. plus debet diligere vxorem. Legenda ſunt quæ hac ipſa de re luculenter di- ſp utatidem Thomas in ſecunda ſecundæ quæſtione 26. Huc etiam facit quod ſcriprum eſt in quarto capite li bri tertij Efdræ his verbis, QD 2 NHomo — 1— * 1 COMM ENT ARISOKEKVAM ſuum relinquit qui nutriit illum,& ſuam regionem,& ad mulie- 44* 422 — — Howo patrem b rem ſé coniun git. Etcum muliéle vemittit animam. Et neque patrem menunutz ne. ,,— nequt regionem. Et diligit hHomo vxorem l½17 Mdg5 qudm patrem que matrm, 4 aut matrem. Et multi dementes facti ſunt Propter vxores ſuas& ſerui facti ſun . 7 fr Ke propter illas,& multi perierunt 2 ingulati ſumt,& peccaueruni propter mulieran Sic eſt eo loci. Peccaſſe autem multos propter nimium atque immo. ; Reg. I. deratum erga vxores amorem; exemplo ſuo rex Salomon abunde comprobauit. A tera coniunclio viri& vxoris eſt in artliſſima eorum cmun ſatione, vnde gicitur: Et adhærebit vxori ſuæ. In ſingulari autem numero duin Pxori ſua, vt intelligatur pluralitas Uxorum Per ſe non eſſe bona, ned engun b b perfectæ rationi mairimonij, vti fuit a Deo primitus institutum. Tertia conuntiu 4 2 3 7.. 7..*.— 1 3 eſt percarnalem copulam quoa ſ gnificatur Ilis verbis: Et erüt duo in carntunnx 3 id eſt in carnali opere,in qualibet enim generatione éſt Virtus actina& paſſuu b ſed in plantis vtraque ſimul eſt in eodem ſubiecto,in perſectis aulem viueniilu auntur, quapropter eo tempore quo animalia ſunt in attu generatumis,in distinguuni ſunt vnum ſicut omni tempore ſunt plantæ. Hactenus ex Beato Thoma.Ob- ſeruandum eſt, quæ hactenus narrata ſunt à Moſe de generatione Adami& Euæ eorumque coniunctione, ea pulehrè à Patribus& in- terpretibus per allegoriam ad Chriſtum& Eccleſiam accommodari, cuius allegoriæ tractationem videre poterit lector in Catena Lippo- mani in Geneſim,& in Ioannis Feri Commentariis in librum Gene- ſeos ſuper hunc ipſum locum Eadem quoque per interpretationem tropologicam poſſunt com modè ad rationem& ſenſum, ſpiritum& carnem, vel ad ſuperiorem hominis rationem atque inferiorem ap-( 4*‿ plicari. Quæ quidem nos tum breuitati ſtudentes,tum obſcuriorum grauiorumque rerum curæ tractationique infiſtentes, conſulto pta- termittimus. CX.1. Et creauit Deus hominem ad imaginem E ſin —/„,„ 37 ʒilitudinem 7. 8 8 6 NR S.27 fuam: maſculum& feminam creauul cos. 5 TERA quæ homini à Deo ſunt data, vel ad eius d- N 2 A gnitatem, vel ad ſalutem& incolumitatem pertinent 1 diſtinctio autem ſexus in marem& fœminam, adcol- d ohleruationem peciei& propagationem humani gene⸗ D nhris conducit. Licet autem hoc loco Moſes ſimplichet dicat factum eſſe è Deo marem& fœminam, non eſt tamen intelli gendum vtrumque factum eſſe ſimul atque eadem ratione: namqm ipſe cap.z. natrat,& à nobis ſuprà explicatum eſt, prius factum eſe Numex limo terre, poſterius autem fœminam ex viri coſta. Sed quia vterque factus eſt die ſexto, cuius diei opera hic deſcribir Moſes, pfo- pterea ſtrictè& compendiosè creationem vtriuſque ſimul comme- morauit. In ſolo autem homine expreſſa eſt diſtinctio maris& fœm- næ, quòd vtriuſque coniunctio ad generationem prolis habeat mul⸗ ta eximia& ſingularia, quæ in cæteris animantibus minimè alu ene 1N GENESI M. LI. I B. III I. 493 à Generatio enim carnalis à ſolo homine fieri poteſt vel cum vitio vel cum laude:& præter communem cum cæteris animantibus finem, conſeruationem ſcilicet atque propagationem ſpeciei, alium habet ſingularem multoque præſtantiorem, complementum dico numeri electorum& prædeſtinatorum. Humanũ præterea coniugium in no- ua lege ſacramentum eſt gratiam conferens, haberque ſingularem e- ducandæ prolis curam& neceſſitatem, ex eoque longa cognationis & affinitatis ſeries deducitur. Denique, ad actum generationis vir& mulier conuenire debent, non tam incenſi libidine voluptateque tracti, quàm honeſta ſuſcipiendæ prolis cupiditate,& mulrtiplicandi generis humani amore, adhibita rationis moderatione, aliiſquc ad- iunctis circumſtantiis quæ actum illum honeſtum,& laudabilem, ac- ceptumque Deo reddant. Dixit autem plurali numero: Maſculum G&. fæminam creauit eos:ne quis putaret, vt monet Auguſtinus c. 22. libr.; de Geneſi ad litteram, eundem hominem marem& fœminam eſſe factum, quales nimirum à Græcis appellantur àν⁴αeνυνωα& quales in Africa reperiri tradit Plinius lib. 7. c. 2. Supra Naſamonas, inquit, confi- Ne ſc illis Machlyas, Aundrogynos eſſe vtrinſque naturæ, inter ſe vicibus coenn- ₰ tesʒ Calliphanes tradit. Ariſtoteles adiicit, dextram mammam iis virilem, læuam muliebrem eſſe. Plato etiam in Sympoſio, vt ſuprà memoraui- mus, fabulatur à principio fuiſſe tria hominum genera, warem, fœ- minam,& tertium vtriuſque particeps, idque funſſe valentiſſimum ac diis bellum intuliſſe: quamobrem præcidendæ multiplicationis eius cauſa, à Ioue fuiſſe diuulſum atque diuiſum. DISPVTCATTIO DE PROPAGITIONE humani generbs in ſtatu Innocentiæ. I Deus igitur ab initio creauit marem& fœminam, proculdubio Oehm in ſtatu innocentiæ multiplicatio hominum per commi- ſtionem vtriuſque ſexus& carnalem generationem futura fuiſſet. Verum quia nonnulli Patrum contra ſenſiſſe videntur, tractanda eſt hæc quæſtio. — 8 4 4„ 4 4. * àA — . QA ESATIO I. — 4 — An in ſtatu innocentiæ multiplicati fuiſſent homines per generationem carnalem. „ O mefugit, nonnullos de antiquis Patribus magniſ- que Doctoribus contra ſenſiſſe,& ſcriptis prodidiſſe ſi P Adam non peccaſſet, multiplicarionem hominum non E vt nunc fit per carnalem copulam, ſed ad eum modum 9 quo facta eſt in Angelis eſſe fururam: Et propter hoc :Q3. 3 verum 4— S — 1— — —— — — 2 — —2 — 4 * — COMMENTARIORVM eſſe quod dixit Dauid: Homo cum in ponore eſſet non intellexi G 4 b compardtus eſt iumentis inſipientibus 2 ſimilis factus eſt illis. Huius ſentemtiz 4 fuit Gregorius Nyſſenus in libro de Homine c. 28. quem ſecurtus eſt Damaſcenus de fide orthodoxa, lib. 4. cap. 25.& lib. 2. cap. 30. quibus conſona ſunt quæ ſcribit Chryſoſtomus hom. 18. in Geneſim ſuper 1 illa verba capitis 4. Adam cognouit vxorem Jud=,& ſuper eo ipſo loco Procopius Gazæus, necnon& Euthymius ſuper Pſal. 5O. his annu- merari poſſet Auguſtinus lib. 1. de Geneſi contra Manichæos, cap.-a & libro primo„de ſermone Domini in monte„expopens illa veth Quicumque dAimiſcrit vxorem ſuam,&c. ſcribit conſanguinitates&ege ceſſirudines, ex peccato& morte priworum parentum accidilſt Reſellitur ſu- V ERV M tamen hæc opinio diuinæ Scripturæ& rectæ raüoa d 5 6 b b pradicia opi- contraria eſt. Narrat Moſes hoc loco, Deum ab initio creando hond. b ni. nem feciſſe marem& fœminam: quorſum, nifi ad generandam pto- b 1 lem? Huius enim rercau à Deo eſt diſcretio ſexus inma- ſa inſtituta à b 1 rem& fœminam. Addit præterea 494 Pſalm. 48. Verum —— — — ———„— . Moſes, Deum benedixilſe ill 1 b dixiſſe: Creſcite& multiplicamini, pro illo autem Creſcite, Hebræum er- pum propriè ſignificat Fruklificate. Deinde Adam conſpecta Eua,diunn no afflatu dixit: Hoc nunc s ex oſſibus meis,&c. Et erunt duw in carnt dna id autem fit per copulam carnalem, vt interpretatur Paulus in cap.. prioris epiſt. ad Corinth. lam verò ſi Philoto phiam rectamque ratio- 4 nem conſulamus, ea quoque falſam eſſe iſtam opinionem docebit atque conuincet. Siquidem diſtinctio fexus,& conformatio mem. 1 1 b prorum quæ natura generationi deſtinauit, naturaliter inſunt bomi- ni nec data ſunt propter peccatum. Quemadmodü antem homo na- turaliter& ſubſtantialiter eſt animahita eſt viuens: Naturaliſſmum autem opus viuentium, auctore Ariſtotele lib. z. de Anima, eſt gene⸗ rare ſibi ſimile: idemque in 4.lib. Meteororum tra dit, perfectumele vnumquodque cum ſimile ſibi producere poteſt. Quid plora?da argumenti eſt ad id probandum, neceſfariam rationem& caul- cteandi fœminam in ſtatu innoce ti⸗ Moſe capit.. nifi vt eſſet viro adiutorium: ad qui d:non ad aliud un quàm ad generationem prolis: namque ad alia omnia vel meligse certè non minus bene vir à viro iuuari poſſet.* 8 Ep quid eos doctores in eam ſententiam adduxit? Turpitudo D videlicet& fœditas quæ in ipſo generationis actu nunc ineſt ac leſr 1 8 V titur, propter defotmitaté libidinis& ſenſum immoderatæ volupta- * tis, quam primi noſtri parentes ſtatim poſt peccatum, vt verbis ſin Auguſtini, ſenſerunt, erubuerunt& ſe operuerunt, Verums hic atdot bidinis turpificans& deformans actum generatiovis non fulie- . 1 3* in ſtatu innocentiæ. Siquidem in eo animus fuiſſet omnino ſubiecins Deo,& pars inferior hominis perfecte ſubdita fuiſſet& obediens 4 ratlonl,lta Vt qua facilitate AC moderatione nunc mouemus cteta b membra corporis, pedes ad ambulandum, manus ad capiendum, os & linguam ad loquendum, eadem tunc facilitate in eo ſtatu„ 1 2 tu pett ** 4 — 11 4 — — — — — — — — — — 2 — 4 A B I1 N GENESI M. LIB. 1111. 495 perturbatione rationis, ſine ardore libidinis,& citra omnem fœdita- tem mouebat homo, regebat,& moderabatur ea membra corporis, quæ ad generandum naturam natura comparauit. AvSVSTINVM verò non fuiſſe in contraria ſententia, nemo Auguſtinam ... 8. dW. 1. 5 4 negabit, qui legerit ea quæ de hoc ipſo copiosè& accuratè pro no- fenſiſſe in ſta ſtræ opinionis confirmatione ab eo diſputata ſunt in lib. 9. ſuper Ge- neſim ad litteram capit. 10. fed in primis libr. 14. de Ciui. Dei, àc. 21. vſque ad 27.& in lib. I. Retract. cap. 10. 13.& 19. Nam quod aliubi, nalem. dixit, conſanguinitates& cognationes carnales profluxiſſe ex pecca- to, hanc habet ſententiam, eas non cœpiſſe niſi poſt peccatum, poſt quod ſcilicet Adam primum cognouit vxoréẽ ſuam: in paradiſo enim generarioni operam non dederunt, vel quod breuiſſimo tempore ibi fuerint, vel quod ad id mandatum Dei expectarent, cum nec ardore libidinis, vel titillatione vlla voluptatis ad maturandum generatio- nis actum inckarentur. 2V 4ESATIO I. An in ſtatu innocentiæ fuiſſet par numerus fœminarum — atque marium. CIENDVM autem eſt, feciſſe Deum à principio in hu- SH mana natura vnum warem& vnam fœminam: quod in - aliis animalibus non eſt factum, cuiufliber enim ſpecièi Sn animalium multi mares& multæ ſœminæ creati ſunt: in homine autem originem ſpeciei in duobus conſtituit, imò verò in vno dumtaxat Adam, nam ex ipſo poſteà facta eſt Eua, idque factum eſt ob lingularem hominis dignitatem,& ad conciliandum inter homines maiorem concordiam& caritatem»omnibus ex vno pa- rentée procreatis. Quemadmodum igitur ab initio Deus fecit vnum marem& vnam fœminam, ita deinceps in ſtatu innocentiæ pati numero fœminæ ac mares multiplicati fuiſſent: tot igitur fuiffent mares quot fœminæ. Quin opinio eſt quorundam, tunc quali- bet generatione ac partu geminam prolem, fœmineam ſcilicet ac maſculinam editum iri. Nec difficile eſt huius rei rationem afferre, fidemq́ue aſtruere. In illo enim ſtatu innocentiæ nullus cœlibem vitam egiſſet, omneſque idoneo tempore iuncti fuiſſent m innocentiæ ad exemplum& imitationem brimi coniugi)], nec vnius vxoris plures mariti, nec vnius mariti plures vxores fuiſfent. Ex his concluditur& conficitur quod ſuprà diximus, parem tunc fore numetum virorum ac mulierum. Si enim plures fuiſſent viri quàm fœmi atrim O= centiæ barem nio: nullus præterea fuiſſet ſterilis aut infœcundus, nec vlla fierèt futurum ma- maris& fœminæ niſi per legitimum matrimonium coniunctio, de-*νaique fæ- nique ſicut ab initio vnius viri vna fait vXor, ita deinceps in illo ſtatu wapuhe, 4 COMMENTARIORVM uàm viri, neceſſe fuiſſet aliquos expet- pluribus in matrimonio copulari. 4 496 fœminæ, aut contra fœminæ ꝗ tes eſſe mattimonij, aut vnum oooöoöoöoöo ———J—— .— Quomodo in ſtatu innocentiæ fœminæ gene- rari potuiſſent. LLvp tamen magnam habet difficultatem, qmtatv oy ne in ſtatu innocentiæ fœmina generari potuifſerdam — que fœmina,vt auctor eſt Ariſtorteles in 2. lib. de Genx- ( ratione Animalium, fit præter intentionem ageniis par- 2 ticularis,propter defectum ſcilicet virtutis que eſt inſe- mine virili. Etenim omne agens intendit generare ſibi ſimile, niſi im. r:in generatione autem hominis vir eſt agens, fœmina autem patiens: ergo vir ſemper generabit virum, niſi obſtert vel imbecillitas virturis eius, vel m& impedimentum inm aliere qua ſubminiſtrat materiam generationi,& in cuius vtero fit conceptusx« per nouem menſes vſque ad partum continetur. Cum igitur in ſtatu innocentiæ nullum faturum eſſet vitium, nullus defectus, nulla infi- neratricis tam virilis quàm fœmineæ, nolla videtar ſſe potuiſſe. Quod autem pediatu mitas virtutis ge Fæminà eſſe quid imperfe- diximus ex ſententia Ariſtotelis ſœminam eſſe quiddã imperfectom 0 tis velut ex occaſione procreatum, Klum& de- generans, ſe- cundum Ari- Kotelis doctri⸗ nam. tunc generandi foœ minam ratio& cauſa e & præter intentionem generan libet Principis Philoſophorum propriis ve norius& teſtatius facere. Sic ille ſcribit libro 2. malium, cap. 3. Fæmina quaſi mas laſuu marem eſſe animal perfectum, Indicia, inquit, faciunt res quæ accidu qudàm florens fœæminas generat, in alter- ra deficit. Humidiora etiame æminatioraq, corpora fe ſemina humida magis qudm ſpiſſa, hoc idemn faciunt. caloris inopia ne mulieris deficere ac degenerare, ita ſc degenerandi,eſt fœminam generari non marem, verul rængenus enim ſeruari oportet eorum quæ fæmina& mare fieri poſſit ne aliquando ſemen ſupere: maris aut ob ætate ant ob aliam eiuſmodi cauſam, fæminam ob eam rem gigni nece 8— ⁸ 1„1, 62 fæminæ ſua natura debiliurti in eiuſdem libri capite ſexto. Sunt, inquit, A ⸗„„ 3 3. 8. frigidioreſq& ſéexum fœmineum quaſi læſionem naturalem eſſe putandum eſt. Hactenus Ariſtoteles: qui ptimo Politicorum capite decimoſexto, his non videtur. VNrRVR quaſtionẽ propofitã ad hunc mod ũnon difficil pedin rbis hic appoſitis„lectorl ſœminam vero impe nt. Nouella enim& ſeneſcens atas mag 2 enim calor nondum perfectus eſtin⸗ æminam potius Ligium Hac enim omnia euuxniuu nainralis. Et capite ſequenti docet, naturam b. ribens, Sed initium yrinm D un hoc neceſſurium eſ nan de Generatione Aui- eſt. Et libro 4. cap. z. cum zixille rfectum, ſubdi 49 tl⸗ in genetao“ 1in genel. (— 8 C, 1 7 distinguuntur Sad cun . 4 „, e s onk. em innue nilem fenulemt ſſe eſt. Denigue Aetrimèntun Ane4 derrimemm quidem& in libro ſe non diſſimilia trade itet ex⸗ aram r. Mn dada üüc a * 4⁴ „ 1 T wmmapener ℳ . 4 * tor ck Ankarlesl 3 4 „ 4 1 2 4 2. 1 3 dreru. n 3 4 4. 4 an zcdd a& mpeünend 1 V 3 Ancun n 4* tuncoomnen. mlud 8 * . un r s 4 8 4 3 * 4 4 4½. F — inmcket 3 * 2 1 ans Wclat el ddh ern motoptus wrdädt S K* 4. 24 3 * d 4— 442 1rela 2* 1 K eun 1 4 Rel 8* und e— M. 5 4 344 1„ ,f, 1 1 1 „ A l 1 4 4,1* 2 „ 4! *. 2 21 29 4 * . N I 10 4 d 3 1 muus*9 2— — 1 410 9 “ E N 4 40* 6„ 2undET s 4 19 ““ — u* “ 1., 1 4 M 14 rulds Sotees:; 5 1 — 4 —* ę— 4 I 1 N GENESIM, LIB. IIII. tantum ex imbecillitate ſeminis virilis, aut ex vitio aliquo& im- mulrum enim refert quo vento flante fiat generatio. Siquidem Aquilo plurimum generarionem maris adiuuat, Auſter vero, fœ- minæ. Id quod non vno loco docet& confirmat Ariſtoreles. Etenim in capite ſecundo libri quarti de generarione animalium, Flati- bus, in quit, Aquilonis magis quam auſtrinis, mares gignuntur. Et paulò in- frà: Paſtores, aiunt intereſſe ad maris ac fæmina pecoris fœturam, non fo- lum ſi ita accidit vt initus, Aquilonis Auſtriniſve flatibus fiat, ſed etiam ſi 21.„ 1l*†„ 4 A. 7½. 4 4„ 2 2 84 5 2 2, A cum pecus coit,& pecla ad Aquilonem, aut Auſtrum. Ita minimo interdum 4 12,. ⸗.„„ r.—.. 4. 7 6 A„ 4 4 QQ⸗2ᷣ⸗ momento cauſa datur caliditatis aut frigiditatis, heæc vero cauſcumn compleni 1 † 4 4/ 1 4 0 aApr † 28 3 1 2 4„ Hpn, FSe decimonono, his verbis ſcribit Ariſtoteles: Mares aut fœminæ gene- r*ρμ☛mh C3W.⁰ 7.„& r s 1. 2 r A AA,„.„† 44 rantur vi tum aquarum, tum admiſſariorum. Nam& aquæ faciunt vt fœ- + ₰ „, 4* 3 4. 3 7 9,.* 9 3 3 2 8 mina maréſoe concipiantur. eAdhac, eAquilonis flatu mares Potlus concçi- ₰ 8 2 r 7 2.35.* 12 2 2 7, 9„„12. 3. 2 4 54 3 Piunmnt 17„MAllſt! 1 ſœminæ. Giftantd eſt A₰ quilonis, Vt Vel C qd AON R fæmi- 6 7 5 2 u/[„ 7 H„ 4 9 4. 4 5 7 8 4 nas puriant, immutet ad prolis maſculæ procreationem. Spectare ad Aquilo- nem oportetscum coeunt fæminæ. Sic Ariſtoteles. Atque hec ſit prima cau- ſa generandi marem aut fœminam. DEINDPDE, vehementer facit ad variandam generationen t — cogitatione& phantaſia generationi vacanriũ animi pulſen prolem quæ generatur: cuius rei in animalibus quidem clariſſimum habemus exemplum fimul& argumentum, id quod in hoc hbro Geneſeos capite 5o. de ouibus lacob memoriæ proditum eſt. Cur autem tanta ſit imaginationis potentia& efficacitas ad variandam generationem,& cur tam varias mirôſque effectus habeat, elegan- tiſſimis verbis indicat Plinius in capite 12.libri 7. Similitudinun, in- quit, lin mente reputatio eſt,& in qua credantur multa fortuita pollere, vi- ſus, auditus, memoria, haustæque imagines ſub ipſ conceptu. Cogitatio etiam Vtriuſlibet animum ſubito tranſuolans, efingere ſimilitudinem aut ꝛni- ſcere exiſtimatur. Ideoque plures in homine quam in cæteris omnibus anima- libus differentiæ, qnoniam velocitas cogitationum, animique celeritas,& inge- nij Varietas, multiformes notas imprimit: cum cæteris animantibus emabi. les ſint animi,& ſimiles omnibus ſingulisg, in ſuo cuiqus genere. Hæe Pli- nius. In ſtatu autem innocentiæ, vis& facultas generandi, ipſèque actus generationis in voluntare& poteſtate hominis erat, non mo- do quantum ad affectionem& vſum eius, ſed etiam quãtum ad mo- dum& menſuram, necnon& quantum ad eiuſdé actus intentionem aut remiſſionem. Ergo, cum voluiſſet homo generarè marem, in- tenſiori animo& vehementiort imaginatione in actu generationis fuiſſet, maiorémque conatum adhibuiſſet, ideoque plus caloris, Com in Gen. Tom. 1. RR piri — enerationis. In libro autem ſexto, de Hiſtoria animalium capite 497 A pediri poſſe arbitror. Generationem fœminæ puto equidem non r 2 ' e S e Pese — 2 e ⁸ 44 4 22 7„ et In ſiA!s „, 2, IMn 9eess gs⸗ 8 , ee, NerAe e ₰ 147. s Date T14K5 venn?* Pr 23 generatezsen, 8 L 04 2. 25 Vevem es 1mA- ginatso gene- 2 4 rankttum mnA- gnam vim ad , TaArlAn 95= .— Nexrdline a- 7. COMMENT ARIOKRVM lis,& vigoris in ipſum ſemen contuliſſet; quod fadum A aſlet, vt maspotius quam ſœmina generaretur. Contra verò, cum ge. 4 neranda erat femina, remiſſiori animo ad actum generationis acceſ. ſiſſet:vnde minorem etiam vim ſemen eius habniſſet, adiundta præ- ertim intentiſſima cogitatione, vehementique imaginatione ac de- ſiderio generandi fœminam potius quàm marem. Atque huic noſtre opinationi ſuffragatur S. Bonauentura in ſecundo Sentent. diſtinq. 20. quælt. ſexta. 42⁸ ſpiritus genita — An in ſtatu innocentlæ, inteé gritas fæ* zinei genitalus —..„,„„, ex commiiſtione Viri& receptione ſemi- . 4 nls Virilis corruptae ſet. AITERV M, quod A uguſtinus ſcribit in libro 14.de Ci- — uitate Dei c. 26. futurã in ſtatu innocentiæ generationè prolis ſine vlla corruptione inregritatis muliebtis,& violatione ſignaculi virginalis, id meo quidem iudicio A dmirationé habet maiorem quàm fidẽ. Et Auguftinus auidem ſic eo loci ſcribit: In tanta facilitate rerumn& ſllicitate hominum abſit vt ſuspicemur non potuiſſe prolem ſieri ſine libidinis morbo: ſed eo volun. — 8+ 39 1— ben tis nutu mouerentur lla membra quo cætera:& ſine ardorbs ilecebn- ..⸗ 3 b ſo ſtimulo„Cum tranquillitate animi& corporis, nulla e orup tohe nnc tatis infunderetur 1 remio maritus vxoris. Neque enim quid experienii „½ pPAr* 4., redendum non eſt 3 quando illas Coεοrs 1 2. 2 2 probari non potéſt; ideo c 4 8..* Jhrre eſtas ſicut opus eſei Ad hiberti. non ageret turbidus calor, ſed Spontanea pot Ita tunc potuiſſe vtero coniugis ſalua integritate fœxminei genitalis vi. rile ſemen immitti: ſicut nunc poteſt, eadem integritate ſalua, ex vtero vir⸗ ginis fluxus menſtrui cruoris emitti. Eadem quippe via poſſet illud inini qud hoc poteſt eiici. Vt enim ad pariendum non doloris gemitus 3 ſid nuu- ritatis impul ſuus fæminea viſcera relaxaret: ſic ad færandum& concifun dum, non libidinis appetitus, ſed voluntarius vſus naturam vtramqus im. D iungeret. Hæc Auguſtinus. His autem verbis adductus Beatus Tho- mas videtur ſignificare, in ſtatu innocentiæ virginalem integrla- m corruptum tem ob commiſtionem viri& fœminæ nequaquam iri. Nam cùm in prima parte quæſtione nonage ſimaoctaua artr culo ſecundo, quartum hoc argumentum ſeu obiectionem poſui ſer, in ſtau innocentiæ nullam fore corruprionem? at per coitum cotrumpi integritatem virginaſem; ergo coitum in ſtatu innocen tie minimè futurum: hanc obiectionem poſteà diluens ſic ait: AℳR arto de 7 N 1. 24 8 2* 1 4 7 1 8 quartum dicendum, quod, ſicut A uguſtinus dicit libro decimoque Ciuitate Dei, in ills ſtatu cum nulla corruptione integritalts infunderens . 3 41 G gremul 14 * — — 2 4 — — * 7 “ d — 4 4 —— 8 ———— * *1* — — * * 4 —. 1—. 8 A 3 ———* 2 4— ———————— 1 * * 2 — — ——— — A — 4 4 2„ G 1IN GENESIM, L I B. II11I. gremio maritus vxoris:memorãâtque cætera Auguſtini verba, quæ pau- lIé ante poſuimus. S E p profedò,vt verm eſſet quod Auguſtinus ſcripſit de inte- 499 Daſculit ur gritate muliebri per actum generationis minimè violandæ in ſtatu epinio Sanct. ◻ innocentiæ; ex eo tamen non efficeretur etiam virginalem integri- atem ſaluam fore. Siquidem, vt egregiè diſputat idem B. Thomas in ſecunda ſecundæ quæſt. 152. art. 1. ad virginitatis rationem perti- Qu⸗ —..*.. neank A net inregritas,& immunlras a delectatione venerea: In 94u2 tria lunt ſiis ℳ₰ uguſlini. per 71 5— d con- 4 22 5 4 4 4 94⸗ . conſideranda: vnũ eſt, violatio ſignaculi virginalis, alterum eſt, ipſa tionem ui- reſolutio ſeminis ſenſibilem delectationem afferens: tertium eſt, uitatss, propoſitum fruendi ea delectatione. In his tribus, primum quidem per accidens ſe habet ad actũü moralem; quippè qui non conſidera- tur per ſe niſi ſecundum ea quæ ſunt animi alterum verò materiali- ter ſe habet ad aqtum moralem propterea quòd ſenſibiles paſſiones materia ſunt actuum moralium, tertium verò, habet ſe formaliter& completiuè? quia ratio moralium aGtuum, in eo quod eſt rarionis completur. Cum igitur virginitas continear remotionem prædictæ corruptionis, conſequens eſt integritatem membri corporalis per accidens ſe habere ad virginitaté;iplam autem priuationem delecta- trionis quæ conſiſtit in ſeminis reſolutione, habere ſe materialiter: denique ipſum propoſitum perpetuò abſtinendi à tali delectario- ne habere ſe formaliter& completiuè in virginitate. Ergo cum duo poſteriora, quæ priores partes tenent in virginitate, excludat actus generationis ex commiſtione viri& fcœminæ proueniens, concluditur neceſſariò, in ſtatu innocentiæ ſimul ecum coniugio& actu generationis, integriratem virginitatis cohærere& conftare non potuiſſe. S Ep reuertor ad Auguſt. cui equidem non aſſentior, ſed puto ſi- gnaculum virginalis integritatis etiam crune per actum generatio- nis apertum iri. Modus enim quo nunc fir acus generatinis per aperionem vuluæ muliebris, naturalis eſt, quippe qui etiam in cæte- ris animalibus ſeruetur. Exceptio igitur ardore immoderatæ libidi- nis& deformitate concupiſcentiæ, quæ ex peccato ac priuatione iuſtitiæ originalis actui generationis contigerunt,& ferè adhætent, etiam hic modus fuiſſet in ſtatu innocẽtiæ: quæ enim naturalia ſunt homini, non ſunt mutata propter peccatum, Deinde, cur veremur dicere integritatem corporalem fœminæ ablatum iri tüc per actum generationis, cùm non poſſimus inficiari eam corrnptum iri in par- tu per egreſlum prolis ex vtero'niſi quis adeo excors& amens fit, vt quod in beatiſſima Virgine eximium& ſingulare fuit miraculum, vt clauſo vtero filium ſuum ederet, id omnibus fœminis in eo ſtatu vſitatum futurum fuiſſe opinetur. SEDenim, Bonauentura ſententiam Auguſtini bona trem interprerans in 2. Sententiarum diſtinctione 20. min pa„ quæſtione 4.:ura Havmado , BgndAen hꝑc modo ſcribit: Intelligendum eſt quod integritatis corruptio tria dicit, in banam. 4. 4 p e RR 2. Feilicer 9½ 67 „ ͤ, G◻ for⸗ A * kuc; tertium am& pœnam, 8i le nalem paſſio 7 L 4 4 M‿⸗4 Vi Iu2 z p naturd, fu 2 4 jehrin mul 6 , O* 7 Ci ut? pretel 4 4 rorum aper- ſet ibi clauſt 7 ₰ ¹ 2 Ktitutæ * 7 22 , ν zuæ medi 40/- Vut 10⁷⁴ C. 27 7 1* 7 2 corru S. Au- gu ſtins. H⸗ nionẽ 4 6 1⸗ A Vtd 1 FAt llld gene ◻ la membi 5 atio, quia Vi 64 2 21⁷ eleale da A 1 * neo f 1 VMAui 9 ¹ „ 9 71, ißi le 1 4 0ut e 4 8 1 4 3 et tune! /7 Itura ſor- †. m vdtion Ll24n 2 , l? Cuius wihi lieris per actum pertée lentit, in ententi- 1 2½ dem C 2 ul llibatam fore, * uam& 1 replete ninl, 7 4 4 „½ 1 t copiam& ſignifica 4 * 2 ¶&☛4 4 criptur Dei in N Q‿ N 0 2 — N TIO fHuentiam b œcundi 11 icat maxima 2 oco in 3 nini, quo V ·:m 1 1[‿1 nume 87 * [e 1 ari pol et citlus — — idelie hol 4 eſt 10 . G 41 et nina ſint creat 1 212 17 nanum propag nanuin Pr P? B — 4 2 44 — — A 4 — 4— — G◻ 4— ꝙ 85 — ê — — 1— 8 7 V luuium, ſatim poſt dil 1 1 ſſitatem ( — nec 1 „ 7 eandem 1¹ 7 t legin dmini b ud C 6 8 X 8 ꝗ& S8 te, non 11 4 enedixi 2 C4 reſ 1l . 7 9 Itiplicamin ipli nim l s eſſe conſt⸗ ₰ 6 1 5½ brimos d, P ine create udinen 8 4 1 ac magnitud — & 11 3* 2 gni ◻ ₰ 4 cundum m Virginl, zcret * 4 Cat 1 ◻‿ 1 1☛ iſſit 7 L ixit bea — ¶ 3E 2 , 6 Ill u lnter mm, + 4 * 3 . 1 6 1 111. Lucæ. I. Pſa Lota A1 Bene — —*n 8 4— 2* — 1es 4 8 4 ——— 2— — — 1N GENESIM, LI B. 1III. DIA21 4110. Aduerſus no.⁵tri temporls Færeticose an 6 X hHoc Ioco concludatur Preceptum eſſe à Deo Quemlibet He, en eune generationi proli. d 8 VNC locum Harerici validiſſimum ſibi purant præbe- re telum aduerſus Catholicos virginitatem& cœliba- — tum non modo ſummis laudibus efferentes, ſed etiam — b legiti mo coniu gio, dignitatis& meriti præſtantia ante- AA ponentes. Clamant enim, nos Dei præceptis aduerſari, & propter vanas hominum traditiones atque ſuperſtitiones, certam manifeſtäm que Dei legem& ſententiã pro nihilo ducere. Hoc enim loco Moſes narrat Deum benedixiſſe coniugio,& præcepiſſe homi- nibus vt creſcerent& multiplicarentur: hoc autem fuit vel primum, vel certè ſecundum Dei præceptum datum Adamo,& ſub eius no- mine cunctis mortalibus ex eo propagandis. Quis igitur dubitet, à coniugio& generatione prolis abſtinentes ‚diuinæ voluntati ac legi repugnare? Hæc iſti declamitant apud imperitam plebem,& perſua- dent ea vel ignaris, vel ad licentiam carnis voluptatèéſque propen- ſiſimis. Quis aurem mirari ſatis queat iſtorum impudẽtiam, qui vir- ginitatem& cœlibatum inuentum hominum eſſe dicunt, Deòque diſplicere? cùm de eorum commendatione,& ſupra matrimonium dignitate ac merito expreſſiſſimam habeamus apud Matth. cap. 19. Domini ſententiam, laudantis Eunuchos qui ſe propter regnum cœ- lorum caſtrauerunt, eormque conditioncm coniugio præferentis. Nam cum diſcipuli dixiſſent Domino. Si itz eſt cauſa hominis cum vxo- re, non expedit nubereʒ ipſe reſpondit eis: Non omnes capiunt verbum iſtud, fed quibus datum eſt: Sunt enim Eunuchi qui ſcipſos castrauerunt propter re- num cœlorum. Qui poteſt capere capiat. Paulus quoque in prioris epi- ſtolæ ad Corinthios capite 7. diſertiſſimis verbis de coniugio cœli- batu& virginitate diſputans, virginitatem& cœlibatum longè præ- fert coniugio. S Ep oſtendendum nobis eſt, telum quod ex hoc loco Moſis ar- ripuerunt Hæretici, obtuſiſſimum& planè nullum eſſe; vt de hoc aliiſque Hæreticorum telis illud Dauidis verè dici poſſit. Sagittæ par- uulorum factæ ſunt plagæ eorum. Dicunt Hæretici, Deum his verbis de- diſſe homini præceptum ineundi coniugium& dädi operam liberis. Ad hoc dupliciter reſponderi poteſt: vel concedendo illud Domi- ni dictum continere præceptum, ſed negando eiuſmodi præcepto te- neri, aut omnes homines, aut omni tẽpore: vel inficiando in illis Dei verbis vllum præceptum contineri, aut im poſitam eſſe homini ne- ceſſitatem colendi matrimonium& vacandi prolis generationi. Qui e & 1 UIb⸗ — priori reſponſo inſiſtunt, variis id modis tractant. B. Cyprianus Tra- RR z ctatu Reſponſto ad 7 1 41 aumentum hærelicorum. . D r PtA Iter Pretatto. 4 COMMENTARIORVM f ſcribit: Præceptum habet rationem debiti: duplex autem eſt genus debiti, ad- 6 19². V 4 Katu ſecundo de Habitu virginum(eademque fuit quorundam alio- 4A4 4 rum batrum ſententia) cenſet, præceptum illud Domini vim ha- buiſſe quo ad multiplicatum eſt genus humanum; poſteà verè con- tinentiam in laude& honore fuiſſe. Prima, inquit, Dei ſentemiaenſ cere& generare præcepit: ſecunda continentiam ſuaſit. Cum adhuo nulu mundus& inanis eſt, copia fœcunditatis generante propagamur,& ereſtinu ad humani generis augméntum. Cum iam reſertus eſt orbis& mundus imyle- tus, qui capere continentiam poſſunt. ſbadonum more Viuentes castranturd regnum. Hæc Cyprianus: cuius veſtigiis inſiſtens Magilter ſente. tiarum libro 4.diſtinct. 26. ſimilia ſcribit his verbis: Poteſt ſanemalia illud ſub pracepto dictum hominibus primis anie peccatum Creſcite&ui. tiplicamini, quo etiam poſt peccatum tenebantur vſquequo eſt faftz muluih. catio: poſtquam, contractus matrimoni fuit non ſecundum Praceptum, faſ cundum indulgentiam. Ima etiam poſt diluuium quo vminerſum pen⸗ umanm 79. genus deletum eſt, ſacundum praceptum dittum 35 filiis Noë„Creſcite& multi plicamini Multiplicato vero bomine KFecundum indulgentiam conna- um eſtenon ſecundum imperium. Sic ille. Secunda expo Ar Beatus Thomas aliter reſpondens dicit, illud præceptum ſitio 6.hom. Domini non obligaſſe omnes& ſingulos homines, ſed tamũ ipſam multitudinem:& ideo non eſt implendum à fingulis hominibus, ſed ſatis eſt vt impleatur à multitudine ſecundum aliquos. Nam in Secunda ſecundæ quæſt. 152. artic. 2. reſpondens ad primum atau- mentum quo probabatur illicitam eſſe virginitatem, quia eſt contta 0 illud Dei præceptum, Creſcite& multiplicamini, in hanc ſententiam terum quod impleri deber ab vnoquoque,& hoc debitum à nullo ſine peccan prateriri poreſt: alterum eſt debitum non à fingulis ſed à multitudine inplen dum, quo non quilibet de multitudine tenetur, muln enim ſunt multitudin neceſſaria quihus explendis vnus non ſufficit, ſed opus eſt multitudine; din vnus aliquis hoc facit, alius verò aliud, Præceptum igitur datum a Dea prinu hominibus de comedendo, cum dixit, Ex omni ligno Paradiſi comede, omnes& ſingulos obligat,& ab omnibus impleri debet; ſine cibo enim nn3 lus vitam tueri poteſt. At præceptum datum homini de generatione cum- 1 Ctum eſt, Creſcite& multiplicamini, non reſpicit ſingulo quuſque homin. ſed multitudinem hominum; quam neceſſarium eſt non ſolum multipliamn corporaliter, ſed etiam ſpiritualiter oreſcere ac proficere. 8 u1 uidetur humana multitudini, ſi quidam generationi carnali operam dénl, quidam verò ab hac abstinentes, contemplationi Jiuinorum vacent, ad tutius bumani generis pulchritudinem& ſalutem. Sicut etiam in exercitu quidan rernn aᷣ prb- MOC Cd ſdlla p 1 4. caftra cuſtodiunt, alij ſigna ferunt, nonnulli gladiis decertant: quæ mmen on nia debita ſumt multitudini, ſed per vnum impleri non poſſunt. Ad hunc igi- licam ad hunc atrimon . 71 7 instutulus 1 14 Terlta ex po- ſitio Scoti. * 8— — — 4 34 4 — 8 * — —— . E — 2 — — 8* — * — — — 4 Koeeene— — 1 1IN GENESIM, LIB. IIII. 903 A institutus eſtà Deo ante lapſum, Geneſ.2. Hoc nunc os ex oſſibus meis,& 8„....— 4. 1.. 14 8 Geneſii. Creſcite& multiplicamini,&; poſt lapſum Gen. 3. Multiplicabo cõceptus tuos,& ærũnas, dixit Dominus Eua:& Gen. 9. Creſcite& mul- tiplicamini. Et eſt inrtitutio matrimonii per modii præcepti afirmatiui, quod 2 K e 6 obligat ſemper ſed non ad ſemper, ſed tempore neceſſitatis non tantum in prin- cipio,ſed adhus videtur eodẽ modo obligare, ſi pauc itas in filiis ex aliqua cauſa accideret, putà ex bello, peste, vel clade,& huiuſinodi. Ita Scotus. Sunt etiã qui putauerunt, præceptum illud fuiſſe ratum& validum vſque ad Chriſti aduentum& promulgationem legis Euangelicæ: tunc auté perdidiſſe vim ſuam, cum Chriſtus ad Eunuchiſmum& calſtrationẽ propter regnũ Cœlorum omnes inuitans dixit, Qui poteſt capere capiat. SANCTVS CHRYSOSTOMVS in libro de Virginitate cuùm multis verbis contendiſſet probare non futuram in ſtatu innocẽtiæ coniunctionem maris& fœminæ ad generationem prolis, ſed eam ex peccato extitiſſe: in 17. capite eius libri dicit illa verba Domini, Creſcite& multiplicamini& repleie terram, non ad naturæ inſtiturioné & ſtarum innocentiæ pertinere, ſed dicta eſſe in remedium cõcupiſ- centiæ iam fluẽétis poſt peccatum Chryſoſtomo ſuffragatur Damal- cenus libro ⁊.& 4. de fide orthodoxa dicens, propterea factam eſle fœminam, quia ſciebat Deus fururum eſſe peccatum, cui obnoxium genus humanum, non aliter quàm per maris& fœminæ coniunctio- nem eſſet generandum. Verum ex narratione Moſis liquidiſſimè perſpicitur, in ſtaru innocentiæ creatum eſſe marem& fœminam,& mulierem factam eſſe adiutorium viro, videlicet ad generationem C prolis: id quod ſuprà cum explanaremus illa verba Faciamus ei adiu- torium ſimile ſibi, ſatis argumentati ſumus. Su. 42 2X Arla ex* Poſttio. . ainta ex⸗ poſttio. BEATVS AvGVSTINVvS in lib. 14. de Ciuitate Dei cap. 2 1. B. Auguflins commemorart opinionem quorundam, verba illa Creſcite& multipli- ſententia. camini, ſpiritualiter tantũ interprerantium: Quida inquit, ilud Creſcite & multiplicamini, non ſecundum carnalem fæcunditatem Volunt intelligi: quia& ſecundum animam legitur tale aliquid dictum, Multiplicabis in ani- . 6 f,.„ 721 2. 1 el L 43 8&„ ma mea virtutem: dt id quod Ln Geneſi ſeq itur, Et im plete terram,& do dum falios coicrunt, eòſque genuerunt. Sic eo loco Auguſtinus; qui tamen uerſus eam ita diſputat: Nos, inquit, nullo modo dubitamus ſecundum Pſalm. 13 7. ——]]]———“f& ͤ——— COMMENTARIORVM 04— . 2 i em Dei creſéere& multiplicari& implere terram, donum eſſ benedictzonem Q* Creſcere G mut? ere terram donutm eſſe nu- 4 „—„„„. 7 3 L. 62 1 uas Deus ante peccatum Hominis ab initio constituit creandom 4 nlum& fwminam: qui ſexus euidens vtique in carnẽ eſt. Huic quippe pen 1. Nam cum ſoriptura dixiſſet, malculum 24 4 47 4 .„.7 7,, Hoi etiam benedittio ſubieliae Deil IIAnn— —. 4 8 ap 1 41.. & feeminam fecit eos: continub ſubdiditEt benedixit eis Deus diceng —..— 1.... 1 3. ¹ Greſcite& multiplicamini,& implete terram,& dominamini eius, &c. Quc omnia quamquam non jnconuenienter poſſent etiam ad intelleclum riu. lum tamen& feminam non ſicut fimile aliu etiam in homine vno intelligi poteſt quia videlicet in eo aliud eſt quol nni aliud quod regitur: ſed ſicun euidentiſſime apparet in diuerſi ſexus cuymu- maſculum& feminam im greatos, Vt prolem generando, creſcerent omi- ₰ 8. QOν implerent terram, cui ſententiæ tam euidenti magna in. ditatis eſt relucturi. Neque enim de ſpit itu qui imperat,& carne qua obhn. perat: aut de animo rationali qui Togit& irrationa li cupi ditate qua regim aut de virtute contemplatiuà quæ excellit,& de nctina quæ ſubditur: au dà Intellectu mentis& ſenſu corporis: ſed apertè de vinculo coniugali quo inimm ſibi vterque ſexus obstringitur Dominus interrogatus, Vtrum licet quaoun. que ex cauſa dimittere vxorem?refpondit atque ait: Non legiſtis, quia qui fecit hominem ab initio, maſculum& fœminam fecit eos,& dixi, P er! dimittet homo patrem& matrem,& adhærebit vsoti ſuæ,& erunt duo in carne vna? lraque iam non ſunt duo⸗ ſed vna ca- ro: Quod ergo Deus coniunxit, homo non ſeparet. Certumft iginm maſculum& fœmind V ſe xus videmus& nouimus. Hactenus verba fuere Aug. HAxC prodita ſunt abiis, qui exiſtimarunt illis verbis Creſcito multiplicamini, datum eſſe præceptum hominibus ineundi coniugia. & dandi operam liberis proptér humani generis mulrtiplicationem Nec tamen doctores iſti putarunt eo Dei præcepto omnes homines omnique tempore aſtrictos teneri vt falsò dictitant Hæretici. Cem N 4 in referri, maſcu 1 HiTIIMkAten? tiplicarentun 65 G4 ſent enim illi, preceprum hoc vel non obligare ſi ngulos quoſque ho- mines, ſed in vniuerſum tantummodo ipſam hominum ſocietaten atque communitatem vel obligaſſe quidem omnes homines,nonls men ſemper, ſed tandiu quoad multiplicatum eſſet humanum genlb. 4 vel obligaſſe omnes& ſemper, verùm nõ ad ſemper vt loquitur Ser D F C 18 4 6. 2.1. e pe tus, ſed in caſu tantum neceſſitatis, cum ſcilicet humanũ tenus h pter ſæuiſſimam aliquam peſtem aut cladẽ aliaſque calamitates 3deo diminutum eſſer,& ad tantam redactum paucitatem: yt nifi pet ge. nerationem prolis quamprim Am ſuccurreretur, timeri poſlet ner ſimpliciter& in toto orbe, vel certè in aliquo regno aut prouincia penitus interiret: vel denique præceptũ illud habuiſſe vim obligand homines vſque ad tem pus legis Euangelicesquo tẽpore dato à0 ſto Domino colendi virginitatem& cœlibatum conſilio, illius antiqui præcepti ſoluta& ſublata eſt. Verumtamen, fu non ab Heretieis modo improbantur, ſed nec omni 4 m ita primitus intitutos ot nunc homines duos diuſ 0 à Chri- obligatio hæc teſpo⸗ bus Catholicis I„. 8.. 1 gel plane ſatisfaciunt, Certè aduerſus ea ſatis copiose diſputat Vichas — 2* .— IN GENESIM, LI B. I111. cundæ controuerſiæ per ſex prima capita. DiCAMVs igitur nos quod recta ratio ſimilius vero eſſe ſua- I! ver Ie, .. 1.—. 1z...„.. det,& videtur ſacris litteris cõgruentius:nulluũ illis Dei verbis Creſe Creſcire er cite& multiplicamini„præceptum continéri: ſed volniſfe Deum ea multiplcami- 8 oratione declarare, propterea ſe cum creauit hominem feciſſe eum marem& fœminam: vt per legitimam eorum coniunctionem huma- na proles generaretur,& ita genus humanum omni ſæculo propaga- tum, perpetuò cõſeruari poſſet: quo autem celerius& copioſius ge- nus humanum multiplicarerur, maximam ſe vtrique ſexui gene- randi fœcunditatem indidiſſe: idque ſua benedictione ſignificaſſe. Ob id autem imperandi modo dixit Deus Cyreſcite& multiplicamini; vt intelligeretur, illum Dei ſermonem operatorium eſſe& efficacem eius quod ſignificatur illis verbis: vt ſicut in aliis omnibus; ita& in hoc illad verum fuerit, Dixit& facta ſunt. Nullum autem verbis illis ſubeſſe Dei præceptum, tribus hiſci argumentis probari poreſt. Ete- nim vt Deus dixit hominibus Creſoite& multiplicamini ſic quinto die creatis piſcibus& auibus ſimiliter benedixit& dixit. Creſcite& mul- tiplicamini„( replete aquas maris auè ſqus multiplicentur ſuper terranm. Quis autem vſque eò ſit amés, vr putet illis verbis datum eſſe à Deo præceptum piſcibus generandi& multiplicandi genus ſuum? piſces nempe cum ratione careant, Dei legis& præcepti minimè ſunt capacs. Deindè, quemadmodum dixit Deus, Creſcite& multipli- camini, ad eundem modum dixit primis hominibus, Keplete ter- ram& ſubiicite eam, dominanini piſcibus maris,& volatilibus cœli,& vni- nerſis animantibus, quæ mouentur ſuper terram. Neminem autem credi- derim eſſe vel tam rudem, vel tam opinionis ſuæ tenacem, vr dicat præceptum homini eſſe à Deo, vt ſubiiciat ſibi terram& dominetur animalibus: cùm per ſe manifeſtum ſit, illis verbis non aliud ſignifi- cari quàam datum eſſe homini imperium in animalia, iuſque ea ca- piendi& poſſidendi,& ad vſus ſuos prout libitum fuerit conferẽdi. Denique, ſi fuiſſet illud Dei præceptum ineundi matrimonium& vacandi prolis generationi, meritè quærendum eſſet quo tempore illud præceptum ſit abrogatum: nuſquam enim aut in veteri aut in nouo Teſtamento eius præcepti abrogatio traditur. non eſt autem credibile, ram antiquum, tam generale, tam diuturnum Dei præce- ptum ſine publica auctoritate Eccleſiæ vel Synagogæ abrogatũ iri. De abrogatione Circunciſionis& aliorum Cæremonialium legis. Moſaicæ multa legimus in Sacris litteris,& in vetuſtiſſimis Eccleſiæ Conciliis decreta; de antiquatione huius præ- cepti nihil vſpiam in diuinis litteris, aut in œcume- nicis Conciliis ſancitum& conſtiturum inuenicur. Verùm de hac quæſtio- ne ſatis in præſens diſpu- 493 tatum ſir. Cem. in Gen. Tom. r. ros 3 4 4.— 1 2*,„ 1. Medina libro 4. de Sacrorum hominum continentia in exordio ſe- ni nulus con- tinerz præce- Ptum. 94 Pſal 148. 8 —— 2— 3—— —————————ℳY—--— COMMENTARILORVM 796 1..““ enef capr. Dixitque Deus, Ecce gedi Vvobis omnem herbam aſſeren- A e„19 4 8 ee,, en,), 4 tem ſemen fuper terram, U Dniuerſa ligna quæ habent iu ſemetipſis ſementem géenerls ſui, tt ſint Vobis in eſ. cam,& cun is animantibus terræ, omnique Volueri 2 n eſe„„ ,/ eſt anima Viuens, Dl habeant ad Veſcendu 2. Eiſe Wunn 3 3 2 4₰.) 2 3 Vmluerſtis quc mouentur in terrde G im 4 uibun — 2„ Ctum eſt ita. nifi cat erin lerit homi- r. g KLLV DPEcce dedi vobis, em phaſim habet: ſig 5 quantam Deus prouidentiam& curam get nis, cui ſcilicet à ſe creato protinus omnia quæ necel- ſaria vel opportuna ei erant non ad viuendum modo, 1 8 7 6. 4 ſed etiam ad commodè, beatéque viuendum largillime proſpexerit& do nauerit: nimirum ad conſeruationem humans ſpe⸗ ciei& hominum generationem vtru nque exum maxima cui ſe cunditate hominis naturæ inſeruit: ad hominis babitationem, amc. .*.„„„ Aum ein niſſimum paradiſi donnicilium aſſignauit. denique ad victum eius, . 7 —. 4 3. 8 8 2 8„ ſaluberrimorum& ſuauiſſimorum ciborum copiam ex herbis& au boribus paradiſi exhibuit. Vt veriſſitnè liceat dicere, ita Deum tta- aſſe hominem, vt parens vnigenam ſuminéque dilectum liliũ tra- ctare ſolet. Quoniam autem plurali numero dixit Deus Ecce qtai di.( bis. haud dubiè ſignificans Adam& Euam quibus hæec verba üuni optima fit coniectura, hæc verba dicta eſſe in paradilo in quo Eia . creata eſt, nec inde prius exiuit quam eſt à Deo propter 4 cta. Quo circa videntur nonnullis hæc verba iungenda cum velbi illis quæ ſunt in capit. ſequenti, Ex omni ligno paraa 2eAs, Al 1 autem ſcientiæ boni& mali, ne comedas, quaſi vna fuerit Dei orauo, hæc& illa verba eius ſimul comprehendens. Et huius ſententiæ tul Rupertus, vt manifeſtum fit lectori, quæ ab eo ſcripra 2. cap. 10.& cap. 3 2. de Trinitate& eius Operibus dilige tentè legenti. 1 r DILIGENTER conſideranda& perpendenda funt ..“ 5†1 8ʃ6 61 peccatu ble a ſunt in libro nter R&x*⸗ Creatas eſſe illa verba) arbores cum 5 1.=nnalc 2.—* 4—*., 22 1 39 alelz fruclibus ma Omnem herbam& vniuerſa ligna, vt ſint Vobis in eſcam. Hinc apPafes 3... 1. 8., ſtaru 10 turis. arbores fuille in exordio mundi crearas à Deo in petfecto ſtatn, eſt, cum fructibus iam maturis, videlicet vt homini quem Deus her⸗ fecta ætate, ob idque ſolido cibo indigentem creauerat; Kaum 6. abundè victum ſuppeditare poſſent. Hinc quoque licet in elligere quanta in ſtatu innocentiæ futura eſſet howinum in victu limplich riwato kas Aldlle frugalitas, vt tã multa& varia quæ deinceps in eiboc ba⸗ hominu fru- tu curiosè quæſita& ſolerter reperta ſunt, vel infirmitas, vel luui Qeluas. perantia hominũ adinunenerit. Quin ea frugalias vſque ad diluulu⸗ ₰ , 8. ₰ 4 X 3„ 4 per anuos nempè 1656. conſtanter ſeruata& religiose cultae a “ en 4 3 L“* ³. “ „ * . 2* 2 4 ————— 1N GENESI M, L. I B. IIII. 50 A hoc tem pus reſpexiſſe videntur poëttæ, cum aureum illud ſuum fſe- culum deſcribentes, ſimilé in eo fuiſſe vicdus tenuitatem& ſimpli- citatem elegantiſſi iſſimis verſibus ceci n ende⸗Anoruc nonnullos ex tribus Poëris exprompros hic adſcribam. Boëtius lib.. de Conſola- tiden Phnloſphita metro 5.hos verſus edidit. Felix nimium prior ælas, Contenta fidelibus aruis, Nec inerti perdita luxu, Facili qua ſera ſ5 olebat Leiunia Ieiunia ſoluere Qlagde Bacchica munera a nec norat Liquido confundere; mnelle. Dtinam modo noſtra redirent Iu mores te empora priſcos. Nmc ſententiasnec elegantia diſſimilia ſunt Ouidij carmina in li- 8 bro primo Meramorp! hoſeoOs. C ontenti cibis nulloc cogente gredtis, Arbuteos fætus, montanaque fragra legebant, 23 Corn aque& in duris horrentia mora rubetis, Et qu decideran patula Iouis arbore glandes. 51 M ILEM ſententiam Lucanus libro quarto argutiſſimis ſimul & venuſtiſſimis verſibus expreſſit. O prodiga rerum Luxn w 2 Earus 89 contenta paratis: Et quaſitorum terra pelagoque cibarum Ambitioſa fe fames,& Sie, menſc, Diſcite, quam paruo liceat produce ere vitam. Non. auro m 2nhahus ebibuntitd 4 gurgit te puro. Dita redit. ſatis eſt populis fluuiuſq Zue Cere eſque IsSsrpoORVS libro 17. Etymo ologiarum— de nominibus arborum agit: Itex, inquit, ab elettione ditta eſi- huins enim arboris frullum homines primum ad victum ſibi elegerunt: Vnde& Poeta. uia raleip,in rullabunt gutture glundem. NAMAV E glandes& caſtaneæ ſolidum AaAmodla præbent alimentum, E quan⸗ dam habent cum Panee 925 his nonnullæ gente a panem ſibi ad duoridianum cibum conficiunt. hlaueas faiſe B2 PA in Hexameron quia hoc loco dicitur, Deum homini om- Frugafe: 76⸗ 4 nem herbam, omnéſque arbores in cibum aſſignaſſe, arguwen- nullarq, no- tatur ante peccatum Rominjs nullam fuiſſe herbam vel arbore niam homuui- infructiſeram aut inutilem homini ad cibum nedum noxiam, ali quin non omnem herbam, omném que arborem dediſlet homi- ni Deus ad cibum. Sic autem ſcribit Beda:Iam hine Patel quod an- te reatum hominis nil noxium terra prrulir nullam herbam venenat 27n. nullam arborem ſterilem, cum manifeſtè dictum 7 t, quod omnis herba e vniuerſa ligna data ſint hominibus ae volatilibus, terne. enu anu⸗= mantibus cunclis in eſcam. Veruùm BEDAk nec pre ohabit eſt, nec firma ratio. Etenim quam multæ ſunt ſpecies; pu 858 2 4 7 Beda puta- ult ʒ ante pec- conuenientiam: quin ON aAle hee 18 4 lententia Refellatu? alEher rrima- Beda. 10 1* 1 8 CO MMENTARIORVM 1 508 1 rum arborum quæ hominis minime accommodatum? quas profecto credibile noneſt aut defuiſſe in exordio mundi, aut ex frugiferis& homini ad cibum propter peccatum hominis in contrariam naturam eſlema- tatas. peccatum enim ne in ipſo quidem homine qui Peccauit, quz erant ei naturalia vlla ex parte murauit: quãto igitur minus in ſiir. pibus, quas peccatum hominis nequaquam attigit? Dicet aliquis, Be. Jacrlo ſſe de ſolis paradiſi herbis& arboribus. Sed nequc lat 91 4 ocutum E 01l1 Tuam in a- hoc ſententiam Bedæ adiuuat. Siquidem Ezechiel capite 31 inter rant in Paradiſo, commemorat platanum, aüieten, conſtat natura ſua non eſſe humano victui conse- Ezechiel, non fuerunt altiores illo in paradiſo Deiahaat mitatem eiu,& Platani non fuerunt æquales punii- bus illius: omne lignum paradiſi Dei, non eſt aſſimilatum illi,& pulchrinum Soluitur ra- eius. Eſt autem infirma Bede argumentatio. Illud enim Omnem herhi, 1o Bedæ.& omnia ligna dedi vobis in eſcam, hoc nimirum ſignificat, nihil fuiſt de herbis& arboribus ſpecialiter eis interdictum(vnam excipioa- brem ſcientiæ boni& mali) ſed factam eſſe eis poteſtatem& co- piam edendi quodque ſibi deligerent ipſi in cibum. Scientiam autem internoſcendi ſtirpes quæ cibo hominis conueniebant ab his quæ erant aliena, acceperat Adam à Deo, edm que poſteris ſuis ipſe tradidiſſet: cuius loco in brutis animantibus eſt naturalis quidam inſtinctus, quo velut magiſtro ducêque, conuenientia naturæ ſu perſequuntur fugiuntque contratria. Vel illud Omnem herbam& im. nem arborem:intelligi debet non ſimpliciter& abſolutè ſed cum ad- 1. radiſo julsſjſe. 1 arbores cibo arbores qux 4 hominis mmi-& cedros„ Uas mè conuenié- nientes Cedri, ait f 168, non adæquauerunt ſum tura Dei bona eſt,& nibil reiiciendi quod cum gratiarum aëtione Peruiphim; 8«2 2* 4 17 b 3 1 7. 4 intelligimus enim omnem creaturã Dei bonam eſie, quæ ad cibũ ho. *(a0 10 es ¹ 1 2;,— ir arian pulchrum viſu& ad veſcendum ſuaue, non obſcureè indicauit etus b arborum quæ erant in paradiſo, alias fuiſſe ſpecioſas& pulchrasac — 2 1 as& ſuaues ad veſcendum. .— — „IAPVIAIIO ocentiæ fuiſſét in vſu homini us carnium eſus. X HAc Domini ſententia qua ipſe victum homin ee ante peccatum aſſignauit ex herbis& arboribus, nul 4 4. ◻*.— ₰ 4 lam de carnium eſu verbum faciens, rect h 4 4 Theolnoi 112 ictü ho h Theologi intelligendum eſſe cenſueuerunt, vici 2 5 5 vel nullum ferunt fructum»Vel certè ad victum A —— 4 5 Patres& 4 — 1977. 2 2«ℳ. ⸗* 2— 1 e minis in ſtatu innocenriæ ex ſolis herbis& al duci N 4 A 8 3 bene. 2 Ktn, 1* 8 1 3 t 4 4 1 Aaänmn 8* 3 .„ 4 ur 4 3 8 1 4 W A 9 4 A . 2 4„ — K — — — — 3 ⸗— — 12 1 4 » . 8 —— ——— — — — — · — — — 4 — n — ———— — — 8— IN GENESIM, LI B. IIII. 509 A Kuctibus futurum, nec vllum fore vſum animalium homini in cibũ. Id enim colligitur euidenter ex hoc loco: Deus enim deſignans ea vnde cibum capturus erat homo, herbas tantum& arbores nomina- uit, de eſu animalium nihil dixit: at ſi eo tempore veſci animalibus licuiſſet homini, cũ is cibus, futurus eſſet principalis humani victus pars, non eum Dominus tacuiſſet. Sed cut in eo ſtatu non licuiſſer homini veſci carnibus? in promptu cauſa eſt. Cum victus ex herbis & fructibus arborum præſertim Paradiſi ſufficeret alendo homini, eſſétque ſaluberrimus& ſuauiſſimus, ſuperuacaneus fuiſſet eis cibus ex carnibus animalium, non erat autem conueniens, propter ſolam gulæ delectationem, hominem in eo ſtatu in quo nihil præter ratio- nem rectam agere debebat, carnibus animalium ad cibum vti velle. Adiice, quod victus ex his quæ terra gignebat, magis etat naturalis, ſimplex, faciliſque, ac ſine vllo hominis labore& cura parãbilis. ci- bus autem ex animalium carnibus non ſine magno negocio compa- rari potuiſſer: multis enim opus eſt ad conficiendum homini cibum ex animalibus. id autem valdè auocaſſet hominem à contemplatio- ne rerum naturalium& ceeleſtium,& à ſtudio& exercitatione con- quirendi ſcientiam, quæ præcipua fuiſſet in eo ſtatu hominis cura& occupatio, ſicur Damaſcenus ſcribit in lib. z. de Fide orthodoxa, cap. vltimo: Homo, inquit, ante peccaturn in terris corpore degens, animo cum Angelis diuerſabatur in diuina operibus intelligentiæ, talibuſq; ſtudiis innu- triebatur: ad ſolum conditorem per creaturas eius aſſurgens. eumq contemplans, incrædibili voluptate perfungebatur atque lætabatur: S D quiſpiam fortaſſe nobis obiiciat, Deum homini dediſſe ab- ſolutum imperium in animalia, ergo potuiſſet eis arbitrio ſuo etiam in cibum vti. Verum huic reſpondendum eſt, datum eſſe homini imperium in animalia abſolutum quidem quantum ad ius& pote- ſtatem, quantum ad vſum verò, cum hac vna exceptione, ſcilicet non vtendi eis ad cibum: id enim& recta ratio conueniens ei ſtatui eſſe demonſtrabat,& Deus ita fieri volebat. Quadrageſimæ nihilo minus quam antea ius& imperium habemus in gallinas, anſeres, palumbes, aliaque animalia quæ poſſidemus, quorum tamen eſu id temporis interdictum nobis eſt. Non eo infi- eias quin homo in ſtatu innocentiæ plerümque occiſurus fuerit ani- malia, non tamen ad eſum, ſed vel in venatione honeſtæ oblectatio- nis cauſa, licet Baſilius in Howilia I1. in Geneſim contra ſenſiſſe vi- dearur, vel ad pernoſcendas interiores& abſtruſas eorum corporis Sicut eriam nos tempore partes, quarum aſpectum& notitiam ſcientia Anatomiæ nobis nunc exhibet: vel ad capienda varia experimenta earum rerum quæ ad ſciendam vim& naturam animalium cognoſcere neceſſe eſt. Quin ego arbitror fore vt in ſtatu innocentiæ omnes artes liberales cole- renrur& exercerentur: illas dico artes quæ declarant ſolertiam hu- mani ingenijs& ingenuam habent delectationem; præbendiſque va- nocentsæ fu- turus era! p .....,. ſus artium 15- riis experimentis ad comparandas rerum naturalium doctrinas plu- Jus ae eeum 45 88 3z rimum beralium. A 4 ſicut cibum tem Deus in eo ſtatu carnibus animalium hominem veſci nolui, COMMENTARIORVM 510 rimum cõferunt ique ractare decorum& honeſtũ ducitur. In hoc genere in priwis poſue. rim agriculturã tũ muſicam, artẽ ité nauigãdi, pingendi, architedädi & variis rerü naturis artificiosè miſcẽdis tẽperãdis que, nouas Kegre. gias hominiq́; ad varios vlus cõmodiſſimas rerũ ſpecies producendi S p cur, vt certum homini cibum præſcripſit Deus non itidem certum eidem potum præſtituit? An quia in cibo magna erat vanie. tas,& eorum quæę terta naſcuntur,& animaliumvtrumque enim, niſs 8. Cur Deus primis homi- 1 e r 321§ 50 5⁷ ,— ſcripſi potum vetuiſſet Deus, ad victum hominis adſciſci potuiſſet quoniam an o at e aaun. aſſignandus ab eo fuit homini certus ex herbis& fructibus aha. rum quo vteretur cibus. In potu autem nulla erat varietas: ſqut enim aquæ potus id temporis homini ſuppetebat, qui propter excd. lenrem aquarum bonitatẽ, maximamq; humani corporis ſanitatem arque Ermitaté, io cundiſſimus ſimul& ſaluberrimus fuiſſet. Vinum autem tunc nullum erat: nam licet fuiſſent vites, non tamen adpo. tum vini, ſed ad eſum vuarum,& quia tune vino nõ erat opus, abun. 1 Dotus pini nec funſſet in ſtatu innocẽ- tia nec fuit dè ſufficientibus aquis humano potui, propterea nulla homines bi- n xſu aute bendi vini inceſſiſſet cupido, Ante diſunium autem non fuiſſe in vſi 1 vinum: ſaltem apud bonos& pios viros, valdè probabilis fit conie- Noẽ Geneſ.o. 0 ctura ex ebrietate quæ contigit N 5E. Is enim poſt diluuium& dete- ma correptus eſt ebrietate in quam ille non ex intem perantia laplus eſt, ſed ex ignorantia virtutis& potentiæ vini: cuius ent nime latuiſſet, fi porus cius ante diluuium fuiſſet inv ſu, quippe quiler centos annos ante diluuium vixillet. — — — — — — — — — — 2 π/ A. eneſ. I./ 6„„ s nes Annant: r pp o. 97 Gensſ. l 2 73 1 C 61„ 7 ſcd 3 1 5 A C I1 A 2 2 6 1 4 A ⁴ O!A= perſ.²9. —. „ 9 77 † 391 ./ 7„„ 8 p„ 7 4—— 1TP f 7„ 5417 4£ 14 7 4 NIGllc Dolkwcynt Cckh 11,A Snlhen, ₰ 7 Ke molent un Ii letla 4 4 5— — *. 7) 4—*.„ 7 5 7 4⸗„ 5† 4, S ₰ E Iu ul bur 7 I aut t Dlhes l Habeat an dKe 0 7— Commenda- 575 1.„„. 12 15 er ADMIRABIILEM diuinæ pro uid etiæ munnſle tio diuinæ ro„ ſ N.. 1. 1. ecen⸗ „ cunctas animantes etiam minimas atque VvIIIIIIWas el —.. 4 iuſmodi ſunt dguæ¾ ad ſaxa adhærétes immotæ nul gna135 uidentiæ erga 4 ſb ſolo tactus ſenſu notabiles, quas KRupertus defig 7 7 animalia. Rupertus 7... 12. 2. de 4174... 1—. 7 72„„e, putat à Moſe illis verbis, Et in quibus&ſt anlmid Viuten has, inquã, viliſſim as animantes ſua cura& benignitate amplecte Nõ enim ſat fuit Deo victũ aſſignaſſ ino*id eſt, homini, niſj eti Nõ enim ſat fuit Deo victũ aſſignaſſe Domino,id eit, homintns.“, G nit. cap. 10. 51 8 ſeruis& mancipiis eius, id eſt, animalibus quæ hominü ſervitutl ad- dixerat cibũ abundè cõpararet. Hãc Dei prouidentià ad omnia perti Sefpan Se e 2..—.* 3 3 vnnid nentem& permeanté admirans& prædicans Dauid Pſal. r03. Wn ͤ 5* 1 e. iwentrape- inquit à te expectant, t des illis eſcam in tempore: Dantè teẽ illis colligent dè adiumenti: denique quas artes etiã Reges colere& ⁴ 1 4 * 4 * 2* —— — 4— 4 — 4 * 3 4 2 4 .“—— 8.5 ☛, 222 * * 4 ——— — 8 2 5 —— * —— — =* — — —ö— 8 — — — * —— — — —— G 1NGENESIM, LIB. IIII. 511 riente manum tuam, omnia implebuntur bonitate. Atque huius quæ ad ani- malia pertinet prouidentie contemplatione, iubet nos Dominus no- ſter in Euang. Matth. c. 6. Deo penitus confidere: Reſpicite, inquit, vo- latilia cœli quoniam non ſerunt, nequè metunt neque congregant in horrea: 4 4 3 4*. 2 2 non eſt cellarium neque horreum,& Deus paſcit illos: G % estis ilis? Nominatim autem præter cæteras animantes, in argumen- — tum diuinæ prouidentiæ commemorauit Dominus coruos, quòd ſit 4 3 coruus animal carniuorum& admodum edax, qvi cùm paruulus eſt derelictus à parentibus, propter penuriam& 1 4 piens. nam& Scriptura clamorem illam corui, inuocationem Dei 2 appellat. Sic habes in Pfalmo 148. Qui dat iumentis eſe 2./. 7..— Coruorum innocanttbus eim:. idem que müultis ante prædixerat cap.z . 1 1 Sn BrS* 3 7 5, etut, Clamant Ad Heum Vaddnl s,o9 qudd NO habeaut cibor. ◻ DH 1ALI4220. Ftrum auimalia quæ nunc ſunt carniuora, in exordio mundi etian carnibus veſcerentur, an ſolu plautts. E p exiſtit hoc loco minimè diſſimulanda quæſtio, An 5 8. 1*. 88 quæ nunc inter animalia ſunt carniuora, vt ſunt Leo- 3— nes, tunc, id eſt, in ſtatu innocentiæ vel ante diluuium, 4 comediſſent carnes animalium, an ſolis terra naſcen- tibus vſii fuil lent in cibumenam& hoc loco Deus ſolas herbas& fructus arborum in cibum aſſignauit cunctis animantibus, & tamen videtur naturale quibuſdamn animalibus carnibus veſci: quod autem naturale eſt, ab initio eſt,& ſemper efienec niſi raro& per accidens abeſſe ſolet. B. Thomas non falſum modo ſed etiam ir- rationabile ducit, putare animalia quæ nunc ſunt carniuora, in exor- dio mundi non fuiſſe carniuora, ſed ſolis terra naſcentibus veſci ſo- lita. Cum enim eiufmodi animalibus naturale ſit nunc veſci carni- bus: eodem modo fuiſſe illis naturale omni tempore cenſendum eſt. Quod enim cuique rei naturale eſt, ſemper ei conuenit, niſi forte Per accidens. Ponam hic verba B. Tho. quæ ſunt apud euin in prima parte quæſtione 96. artic. 1. Quidam, inquit, dicunt, quod animalia qua nunc ſunt ferocia& occidunt alia animalia, in ſtatu illo fuiſſent manſiueta non ſolum circa hominem, ſed etiam circa alia animalia: Sed hoc eſt omnin irrationabile. Non enim per peccatum hominisnatura animalium eſt mut-ta, vt quibus nic naturale eſt commedere aliorum animaliuen carnes, tunc vixi 2* ſont de herhis, ſicut Leones& falcones. Nec Gloſſa Bedæ dicit Geneſ 1. Sina ligna& herba datæ ſunt omnibus animalibus& auibus in cibum, ſed qui. buſdlam. Fuiſſet ergo naturalis diſcordia inter quædam animalia: neo mmen b propter 4 -& DPater vegter cœlestis paſcit illa. Nonne vos magis pluris estis illis? Et apud Lucam c. 1². Conſiderate coruos, quoniam non ſemunant neque metunt, quibus 8 7* Aue enge⸗ 7 N⸗ & auiditatem cibi ſubin. dè clamat, quali Dei prouidentiam inuocans,& à Deo paſci ſe cu- ſcain p1s Tu,& pullis Dauiidem ſæculis Iob — 2„ ZB 44 1400 2 764 7 1 ſr. S. Quis,inquit, praparat coεuo eſcam ſuam, quando pulli Sin gularis Dei prouidẽ- kid erga cor- 405. Ante diluuius COMMENTARIORVM 912— 88 propter hoc ſubtraherentur Aominio hominis? ſicut nec nune propter hoc u. 4 dominio Dei, cuius prouidentia hoc totum diſpen)ſatur. Et huius trahuntur. entia homo executot fuiſſet vt etiam nund apparet in animalibus dmm prouid 2 14 ſicis: miniſtrantur enim falconibus domestiois Per homines galline in cilmm. Hæc 5. Thomas. AsEurEnrlA beati Thomæ non longsè abeſt Caietanusacuius ſuper hoc ipſo loco Geneſeos quem nunc tractamus„hæc ſuntyer. ba: Difficilis quæstio eſt de animalibus carniuoris& volucribus multij an erificetur quod eis ſin prouiſum de alimento fructuum, ſemunn,; 8„, 1 pacto Veriſi „„ n gicitur, Soluti nullum eſſe animal quod perbarum, vt in textu dicitur, olutio eſt, nullum mal quo lun yjſſe ex his viuere, vt testatur prouiſio facta à N oë᷑ pro victu animalium unum luuij. Tacuit autem Moſes prouiſinem qua etiam prouiſmq tempore dil. Deo huiuſinodi animalibus vt veſcantur oarnibus:&o quod appetitus canum competit istis animalibus non ſecundum naturam Commumem illis& mlinus 0 — 4 animalibus: quia ipſe deſoribebat prouiſionem communem, quocirca ralaius ad communuem rationem animantium; appetitus veſcendi carnibus tanzum ex neceſſitate materia confurgens inuenitur:& propterea merito tacinstſ à Moſé. Sic Caietanus. opinionem Sancti 1 homa ſecutus eſt Toſt⸗- tus tractans quæſtionem 35. ſaper primum caput Geneſeos. ad e uam opinionem confirmandam, adhibetur auctoritas Ariſtotelis quam op in primo libro P quorum nonnullis n aliis veſci tantum carnibus, vt vtriſque,vt homini. ALTNRA huic contraria eſt ſententia: in ſtatu innocentiæ& „punß aus⸗ Allte diluuium, animalia non carnibus aliorum animalium, ſed hi wal wiwſſe tantum quæ terra gignebat veſci conſueuiſſe. Hoc ſenſit Beda& arnium eſu. firmarè dixit in Hexameron, hunc quem in manibus habemus bo. cum explanans: Patet, inquit. quia nec ipſà aues raptu infirmorum uun viuebant: nec lupus inſidias explorabat circum ouilia: nec ſerpenti puluit he nis eius erat: ſed vniuerſa concorditer herbis virentibus ac frullibus Arbyrun peſcebantur. Hæc Beda: Cuius verba hæc quæ commemoraui, mecum reputans miror equidem vehementer, quomodo B. Thomas eo loco quem paulò ante poſui ſcribat, Bedam non eſſe locutum de ompbud animantibus, ſed de quibuſdam tantum: atqui expreſsè Beda diut niuerſa animalia tunc ex herbis& fructibus arborum concorditerci bum percepiſſe. Toſtatus etiam, mutata priori ſententia quam loper primum caput Geneſeos ſecutus fuerat: deinde ſuper decimumtes tium caput Geneſeos quæſtione 272. longa diſpuratione contendi Probare, animalium ante diluuium nolli fuiſſe cibum ex catnibus aliorum animalium, ſed ex his tantum quæ terra naſcuntur. Duobus autem potiſſimum argumentis fides huic opinioni aſtrui poteſt. Pr enim, Deus hoc loco perſpicuis verbis dixit ſe dediſſe herbas& a- pores in eſcã cunctis animantibus, nullum excipiẽs genus animalium 114 2 S 4*„ 4—5 4 le 2 nulläm que de carnium eſu mentionem ſaciens. Verùm, qal couta 1 tun 3 oliticorum diſtinguentis tria genera animalium, aturale ſit veſci tantùm herbis, vt funt pecudes: leonibus: quibuſdam indiffetenter& 4 L aeͤͤö M. Muxmen au . 1* 7 E ha rh emnnn m T umman H een 4 A n A N 922 1 1 4 3 — * 8 † * 4 ⸗— 4.——— —. ——— —— ☛— 2 ☚ —- *— — „— — „ * 1* 2 * 9* .. *. 8 — =. — —= e, — —— 1N G ENESIM. L I B. IIII. 13 A tiunt, huic rationi occurfentes reſpondent, Deum non de omnibus animalibus eſſe locurum, ſed de his tärum quæ non ſunt carniuora, & his ſolis cibum ex herbis& fructibus arborũ attribuiſſe. At enim, leuiſſimam eſſe hanc defenſionem dupliciter conuincitur. Primò, oratio Dei, adeò generalis eſt, vr nullam poſſit admittere exceptio- nem:ter enim vſus eſt Deus nota generalitatis, dicẽs: Vi ſint in eſcam cunttis animantibus terræ; omniq, volucri cœli& vniuerſis qua mouentur Hin terra,& in quibus eſt anima viuens. Num potuit quicquã generalius dici de animantibus quàm hic dictum elitvt conſultò videatur ita lo- cutus Deus, quo nullum locum excipiẽdi genus, aliquod animalium rehnqueret. Deinde, nulla erat ratio cur Deus non carniuoris ani- malibus cibum aſſignaret, de carniuoris autẽ nihil diceret„cum hæc in magna ſint varietate& fere nobiliora ſint non carniuoris. Accedit altera ratio ad eam opinionẽ cõprobandam:In arca Noë per vnum annum fuere omnia animalia, neq; tamen eo tempore, vllum eorum B veſcebatur carnibus: id quod patet ex genere eſcarũ quas Deus iuſſit Noé in arcam importare, vt ſcriptum eſt extremis verbis ſexti capitis libri Geneſeos:& ex eo quod de immundis animalibus bina tantum cuiuſque ſpeciei in arcam ingreſſa ſunt, de mundis autem, ſeptena: quæ paucitas, animalium conſeruandis ſpeciebus ſimul& alẽdis car- niuortis animalibus minimè ſuffeciſſet. Nec miraculo debet attribui, carniuora animalia id tempotis non carnibus ſed terra natis vixiſſe: nam etiam poſt egreffum ex arca, aliquandiu abſtinuiſſe ea eſu cat- nium neceſſe eſt dicere: alioqui cùmn tam pauca tunc eſſent cuiuſque ſpeciei animalia, aliquot eorum ſpecies fuiſſent à carniuoris abſum- ptæ& pepitus è medio ſublatæ. QVop autem quæ nunc ſunt carniuora, eo tempore non veſce- Cur ante di- rentur carnibus; cauſa non fuit, vel quod Deus per miraculum ſer- ..*. uaret alias animantes ne illorum fierent præda, vel quòd carniuoris 4 2 adimeret, quantum ad actum ſecundum, naturalem propenſioné& bas. luuiu nullum animal veſce- batur carni- C auiditatem edendi carnes, vel quòd mutata ſit natura animalium an- t herbæ ac fructus per id rempus eſſenr animalibus iucundiores ac ſalubriores quàm carnes, ſimiliter vt in manna quod datum eſt Hebræis in deſerto factum creditur: Non enim credibile fit, Deum ſine neceſſaria cauſa tantum miraculum tãto tempore in brutis facere voluiſſe, cùm facile ſit eius rei caufam referre ad bonitatem eorum quæ tune gignebat terra,& ad optimam animalium temperamenti conſtitutionem. Cùm enim animalia ex herbis& fructibus arborum abundantem, iucundum, ſalubrem,& ipſis alendis& corroborandis ſufficientem cibum ſine labore vllo perciperent: nulla profecto vel fame vel auiditate ad ce- dem animalium eſumq́; carnium incitabantur. te& poſt diluuium, vel quòd fecerit Deus v Ap illud autem argumentum, quod contrariæ opinio res robuſtiſſimũ putant, quod naturale eſt animalibus, id nullo tem- Solutio argu- mentationis contrariæ api- nis aucto⸗ pore mutari, quare ſi quibuſdam nunc naturale eſt veſci deſihus, nionis. . Comm. in Genel. Tom. 1. 1T1 empet Auctor poſte riori ſentẽtiæ hbentius ac- cedit. 5 3„— Geneſ.9. 114 b ſemper eis natu 8 cite ex rei e ellenti a, quem⸗ / NTARILORVM grale fuit: Facillimum eſt reſ ſpondere, naturale dunli modo G uod conſequitur naturam ſpeciſcam Kſun: 2 AcOdum naturale eſt homini eſſe riſibilem:& hoc nullo tempore mutabile eſt, non ſanè magis quam ipſa ſublaar tia. Altero modo naturale ient un quod co nſe quitur naturam indui qualé, atq; ipſom corporis téperamentum, quã vulgo appellät com. plexionem: Et quia tempera amentum hominis& anima lium pant te kum ætate variatur: hinc accidit, vt quòd vna aliqua ærate naunase aliamætatem non ſit ei naturale. Verhican- eſt! homini: id ecundum al ſa, naturale eſt homini in infantia non veſci carnibus ſedmateamo lecte ali, cui ramen adulta iam ætate, variato ſcilice et rermpetnmn All, naturale fit veſci carnibus, prætet natufam autem ſolo! demm Cum igitur& vis Planntas um,& ratio tempera amenti animaliuma. de admodum diffimilis fuerit ante& poſt t diluuium: nulli deberwi. rum videri, animalia quæ nunc ſunt haturali iter carniuora, eis ants diluuium ex herbis& Juuibus arborum naturalem fuiſſe cibum. Hæc igitur ſunt quæ de propoſita quæ Pſti jon ꝛe in contrarias pa- tes à magnis viris ditpurantur, Ac licet vtraq; ſentẽ tia ſatis probabi. liter teneri ac defendi que: t: poſterior tamẽé mihi cõgruentior diuim Scripturæ,& ſanctorum Patrum do ctrinæ aßinior vide etur. Vnumin præſens ad eius rei confirmationẽ teſtem grauiſſimũ ex xcitabo B. Ba ſilium, qui quod in poſteriori ſententia diſputadimus 8, affirmate do- cet,& diſertè tractat hom. 1 1. in Ge neſim. nam explanãs hune iplum locum de cibo quem Deus animalibus ex eX 4³⁸ acci† 91„VIO herbis& arboribus all- gnauit, ira ſoribit: Non dixit, dedi vobi irpites es in euu autp decora: neqjenn t¹0 eſum An ztu jndu ſir ZI eltnt Ctun. erenim; nobis in comu: vſum hæc creaui. Prim 1 1 nari. ACM L77 2 Ila 1 0 71 0„ Æ 3 2 ir ſi⸗uncsenu. anim⸗ 2uiaul atus eſt frultum 2 A fructiburs., Nam qui eht eſus. chm minè nunc paucas feraru licean tvid 4 ftuttu paſc j 7 panthera fuſtineaté quis ruttus cedai leoni in eibis Anumi in iſtæ ratiſ herq n iug 7. legis nature paſſæ. ſunt, vita 21 Dheneh 71 eſitat A tione frulhum Hominẽ autem cum p. prenoſſe t Deus p oſt diluuiu nequaquam ſibi ab incna bihis te unyeranni con ceſſ it quo guts C17b2 veeſaN 3 am ge animalt bus loquen amd A kTG adlie 11 1 vYoOis. homine: Omnia hæc inquir„ Juaſi olera virenti indultã con„ eni ll bertate don, ata. ſun nt quiain pune edendi. e oſtro cadän ceſionẽ,& anima lia quæq eepdt,e 9 rudis s leo Vveſcitur: vul lur hianti ro¹† affettat. Neqa æ enumt vul b d auheeverdc oſa æ creation venulumenn entenus reperieb atur morticiniu quo 2 uen carent vultures. At n 1499 Faülen mebat natura in fu co h en. vigore. Ne eque tuna ven. erores cons pcieuuui di 127 8. 11n operu Aaëodnt ene 26 id ſiudi 20 erdt** 9 ominibus, 32 Imn Ne feræ ſamu dim 5 5 tnes A pnt grudi OTd lm exertis in homines 4anas exercerent: vt quæ nec dum è&ſenl CTudiulidr „,. da ruenilu AMSI 1 0 20 g: 24 2* IAr 5 11 7 leuit deinde vulturibus co- di ex morticinis cu 5 2„„ ab initio autem& wulturibu„G aliis quæ nu ꝛe ſunt carniuora; ognorums Mmoyrenn vnutſß ota. erat e eadeé o 77 mnub„ D g„endi Fatio. Pyräte nſo eads herla Lepaſceb⸗ atur. E ius rei inſighe muudumdi Jentidt M Aépa jſti animal omne ſibi attondebat& d canibus liceat videre: Dum enim Rudeni ſili ipſis mederi, eos videust ——ᷓ4 Kicerren 5. 8 mſch . 4 ed ennlana 1 1 1 4 Nm. — CaTnrde. .„ 1as len 88 4 4 4„ 2 12 f ehhe ‚ Kd A * 1 dus K — 4 A een * 4 4 1. an ana 4 EG 1* V 1 4 A nan [S“hun 1 2* A40Ae ,1 1& nun. 4 †) 4 M 1 1NGENESIM. L. IB. I11I. ram humanæ diſciplinæ, doctrice tantum natura,ad id bruta con fugiunt quod ſibi naturali inſtinctu ſentiunt vſui futurum. Velim reputes tecum, iſtiuſmodi fniſſe tum animalia quæ hodie vides cruda veſci carne) vt vi imaginatiua apprebenderint herbam omnem ſibi collatam in cibum, couenientem ſibi& ſa- lubrem eſſe: atque ob eam cauſam eo cibo contenta, alia aliorum viia nequà- quam inſidiabantur. Hæc Baſilius. Idem ſenſit Ioſephus in lib. 1. 1udai- carum antiquitatum ſcribens ante primi hominis peccatum nullum fuiſſe inter animalia diſſidium. Erat autem terque nudus, Adam ſcilicet& vxor eius, E non erubeſcebant. 5 SleNIICAT Moſes hac ratione, fuiſſe primos illos ho- A Smines animo ſimplici& candido atq; innocẽti: tales ſci- O)) licet, vt quamuis nudi eſſent, nullo tamen pudore affice- ʒ renrtur, ranta erat carnis& ſpiritus cõcordia, nullaq; ſen- ſus aduerſus rationem rebellio. Itaque breuiter his verbis indicatur qualis fuerit primeuus ille ſtatus hominis ante peccatum, tam ſecun- dum corpus quàm ſecundum animum: Secundum corpus, quantum ad naturalem pulchritudinem& impaſſibilitatem: tanta enim erat pulchritudo corporis, vt ad eius decorem& ornatum nullis opus eſ- ſet veſtibus: Quantum ad impaſſibilitatem; quia licet nudi eſſent, nullis ramen imbrium, ventorum, caloris, frigoris, aliisve celi& aë- ris incom modis obnoxij eſſent. Secundum animum verò, quantum ad innocentiam quæ declaratur ex preſſiſſimè illis verbis, Et non ern- beſcebant: ſignificatur enim perfecta vacuitas ab omni perturbatione animi: omniq́; appetitus immoderato motu, perfectaq́; obedientia quam pars infsrior hominis præſtabat ſuperiori. Et quia tantum hoc bonum ex originali iuſtitia proueniebat, ſimul etiam demonſtratur, quanta fuerit illius admirabilis doni vis& excellentia. 1 Sc=ENDVM autem eſt, poſt peccatum opus fuiſſe veſtibus, ea- rùmq; vſum varias ob cauſas eſſe vſur patum. Primo quidẽ, neceſſita- tis cauſa cœptum eſt vti veſtibus, ad tegendum ſcilicet& tuendum corpus aduerſus celi& aëris iniurias: tum verecundiæ& honeſtatis cauſa ad velandũ obſcœnitatem quorundã membrorũ: poſteà ad vi- 513 A depaſci gramen: non quod alendo cani gramen conueniat: ſed quia circa ope- CAP. 2. VERS. 2ſ⸗ Multiplex v- ſus ye ium. tium aliquod& deformitatem corporis occultandã: deinde ad orna- tum& pulchritudiné, quinetiam(proh nefas) ad laſciuiã& libidinis irritamentũ: deniq; ad diſcernéẽdos varios dignitatis& poteſtaris ho- minũ gradus. Hæc autenm in ſtatu innocentiæ locum non habuiſſent, nullus igitur fuiſſet tunc vſus veſtiũ. Multis item de cauſis vſu venir vt nuditas corporis non ſit probro aut pudori: vel quòd quis non ſit cõpos rationis, vt pueri& amentes, vel quia nimius aliquis timor oc- cupat& obruit pudorem, vt ſi quis ſentiens ruinã aut incendiũ do- mus, nudus è lecto proſiliat in publicum, vel ob antiquiſſimã regio- I1 T 2 nis Quibus de cau ſis nuditas corporis non ſit puden da. lectoris ad quentem. 3 3 V Plato Lon, ſen- V tanea Moſi V ſnn 5, 7, 3 *. * 1— di tate corpe rum brin 3 rum hominii. 8 Aℳ* 4* 7 4 . 44 1 4 3 4 Præa paratio A Va J nos vt de ampliſſimis ſtatus innocentiæ bonis& excellentia 516 nis conſuetudinem n ra corpote & mos lanandi hmul in dala eis, Audltatis epatanen zuten;vel quia Au gloriæ veſtitum& ornatuin eſt, corpora enim heato. 3 NN korh 419 olle⸗ 1c Sol, ea n nuditas magno illis decori& gloriæ erit. Ad extremum, in e nuditas corporis minim e pudenda fuiſſet:; ou enim veſtibus vrti voluiſſent: cùm nec cexterius propter nuditaté mal vel moleſtiæ quiequ- am eis accl deretn mc interins AcAon lnordi. 9 dendi am ſenti natul m. K pr Udene 4 4 Geneſi ad litteram cap I. N udi eran inquit, p9 rhenucsene ndebantur. Nullus erat mor rius in co: pore cui verecundia debe returrnil An 2 nihil fenſer ant refren andum. Quid enim pudt 31 27 ſanſ erant in membris ſuis rer pugnantem legi nenuus u in latu tabant vela! dum, qui guando nullum! 2 dDæc ibi Awguſ tinus. PLATO priſcor um homi e*. num qui regnante Saturno vixerunt Gnöd Poëtæ tempus aureum apy pellarund) innocentiam R& lmpi- citatem in victu& veſtit omniq; culr vitæ commendans, ſmi! P Srodi idit eorum quæ Moies memorat de felici primorum hominum . ſtatu ante peccatum. Hæc? enim in Politico ſcripta reliquit plato- Neque vero, inquit, illo tempore erat Ylla feranneq; alia in amg E eſtan alij cedebat: neque be lum, nec ſeditio erat vlla, eſſent quidem plura qus di poſſent, quæ hanc tantam quietem ſequebantur. Derum illud modo ditatun muod⸗ ad Honsaneun n hominis vii um pertinebat. D eus ipſas paſcebatei iſ n. erat: ſicut nunc Dnus uun, ſit diuinum animal, alia paſcit& regit- unimalis Deo autemn paſca cente, nullæ erant tunc Ne ꝓpublica, neque vxorum, flimuné 6½ tu 9⸗ ſurrectionem nuda erunt: ſed quia tunc fulgebant ioli prouentus:e dterra omnes aleba muurrvberes frulus habe han quertub u, G'A aliis arboribus, non Veden her⸗ agricolationem natos, ſed ſponte atos: Nudi& ſine ſtrato ub di io pe Iſeuerabant: montium amMRœnitattill erant, lectos habebant ʒalle„,chm herba omnes è terra vbertim germunam Hæc Plato: quantum ad victum ex terra naſcentibus& nuditaten corporum, valde congruenter his quæ hoc loco ſcripht! Moſes. ArQVI hic locus, in quo feliciſſimus primorum hominum fh atu r, inoltas tus ante peccatum breuiter ſignificatur& commendat 1 jöſ tim& accuratè diſputemus. Verum, qui- a ſatis longa& litigiola futura eſt diſputatio, quæd; iuſtam vnius libri nbenſuram implete exctele tit, eque⸗ „An poſſit, cumꝗq́; m gagn nitudo huius quarti vo oluminis tantum e rit, vt iam ſibi terminum& finem aliquem poni deſideret, ſatiuse vt eam diſputationemi in quintum libram qui hunc Vroniſhe d tur conferamus, eumq́; librum in tam graui,& difficili, præclatad materia diligenter& copipsè tractanda totum con aſumamus. .. 2 ₰* 4 5,. Libri quartz finzz. 4 terra Len ſepaber 4 L* eeeeeeeensſen izsseſisiee —⁴ſa xꝙæ — — —» 1 2 ₰ —— — — — — 4 — —— 4 4 — — — — — —*— 8 2 4 ⸗.— 5 3— . — ———— 3— —— — —— — 4 444——— 5 K X M d A BENEDICTI PERERII COMMENTARIORVM IN GENESIM. — 1„ E E v. LIB ER AI IAT V Qui eſt de fœlici primorum hominum ſtatu ante pec- catum, ſeu de ſtatu innocentiæ. I AEAIIO. 0 in quo primi noſtri parentes breuiſſimo tem- bus cognoſc: innocẽtiæ ex- ipſi& eorum poſteri omnes permãliſſent)tribus 2etiam, ex rebus liquidè cognoſci,& exiſtimari poteſt. Primůùm ex his, quæ de præſtantia eius ſtatus ) ſparſim in Sacris litteris ſeripta legimus: tum ex malis& miſeriis, in quas ſtatu illo deturbati, omnes delapſi ſumus: poſtremò ex his quæ de cius ſtatus fœlicitate viri ſanctiſſimi,& diuinarum rerum ſcientiſſimi, à Deo illuminati doctique ſcriptis prodiderunt. SE D quænam ſunt quæ de iſto ſtatu in Sacris litteris trraduntur: eximia ſanè& præclara. Quid enim admirabilius, quàm quod extre- mis verbis ſecundi capitis de Adamo& Eua narrantur à Moſe: Erat, inquit, vterque nudus,& non erubeſcebant? Quibus verbis duplex illius ſtatus excellentia indicatur: altera continet inæſtimabilem ſimpli- citatem animi atque innocentiam, propter quam nullus homini ex nuditate ſui corporis pudor accidebat: nulla erat vllius membri ob- ſccœnitas, quia naullus in eis erat obſcœnus motus; nulla erat lex in membris repugnans legi mentis: denique, nihil in corpore auerſan- dum, vel pudendum ſentiebatur. Altera excellentia pertinebat ad 3 impaſſibilitatem corporis: cùm enim nudum eſſet corpus, nullis ta- men extrinſecus incommodis& moleſtiis pulſabatur, nedum læde- 11 batur. ———— ,; Iuao o⸗ 1 KecCEl manis duplex. Sapient.I. batur- Deinde, ſcriptum eſt in capite ſecundo lib. Sapientiæ, Deum 4 718 PRAFEAIIO. crealſe hominẽ inexterminabilem: quo ſignificatur, talem eſſe à Deo creatum hominem, vt poſſet nec peccare, nec mori: id quod magnam habet& corporis& animi fœlicitatẽ. Adhæc, in 7. c. lib. Eccleſaſta, ſic eſt à Salomone ſcriptum: Fecit Deus hominem rettum, ipſe ſe ininius miſcuit quastionibus. Rectitudo autem hominis duplex eſt: alterain parte ſuperiori hominis, vt ea ſcilicet vſquequaque Deo ſubiectaſit Altera eſt in parte inferiori, in qua ſunt ſenſus& appetitus iraſcibilis atque concupiſcibilis, quæ quidem pars inferior ita demum id eſt, ſi nullo modo repugnet rationi, ſed ad nutum ei obediau kii omnes motus eius in poteſtate ſint hominis, quantũ, ad eorum es. tationem, durationem, intentionẽ,& terminationem. Vtraque ſet hec rectitudo hominis, effectus erat iuſtitie originalis, quod erat pte. cipuũ illius ſtatus inſigne, decus, preſidium,& ornamentü. Poſtremè, huc etiam accommodari& applicari poteſt, quod in Pſal. 48. cecini Dauid: Homo, inquit, cum in honore eſſet non intellexit: comparatus qſtu- mentis inſipientibus,& ſimilis factus eſt illis. Ex quo ſignificatur, licet ho- mo, etiam naturam habens peccato vitiatam& corruptam, multum præſtet cæteris animalibus, attamen tantum eius fuiſſe in ſtaru inno- cẽtiæ honorem& gloriam, vt is eo ſtatu propter peccatum deiegus, verè com parabilis& ſimilis factus ſit iumentis inſipientibus. Namq; in eo ſtatu fuiſſet homo immortalis, eo deturbatus, moritur æquè ac iumenta, nec ſolùm iiſdem quibus bruta morbis& incommodis eſt obnoxius, ſed multò etiam pluribus atque grauioribus. MaALA porrò quibus affecti ſumus propter peccatum, ſatis de- clarant, qualia& quanta fuerint bona quibus ante peccatum primi homines fruebantur. Dixit Deus Euæ in pœnam admiſſi peccaii. Muültiplicabo ærumnas tuas,& conceptus tuos: in dolore paries filios. Ergo in ſtatu innocẽtiæ, nec cõceptus fuiſſet æerumnoſus fœminæ, nec pattus cum dolore, nec ſubeſſe viro ſuo, acerbũ& odioſum, aut etiam aliqua C ex parte iniucundum fuiſſet. Adamo auté dixit Deus: Maledicm tena in opere tuo: in laboribus comedes ex ea cunctis diebus vitæ tuæ: ſbinas& tii- bulos germinabit tibi,& comedes herbas terræ. In ſudore vultus tui veſceni pane tuo, donec reuertaris in terram de qua ſumptus esʒ quia puluis es, Fin puluerem reuerteris. Ex his licet exiſtimare, ſi Adam non peccalſet.ter. ram ſponte ſua ſine vllo hominis labore& moleſtia, omnia quæ ad victum pertinent, abundè ſuppeditaturam fuiſſe: nec homines, vt nũc morituros, atque in puluerem reuerſuros. Denique in lib. Sapientie traditur: Inuidia diaboli mortem intraſſe in orbem terrarum.& Paulus ad Rom. ſcribit cap.. Propter peccatum intraſſe mortem in mundum,& in omnes homines pertranſiſſe: non igitur moriturus erat homo in ſtatu in⸗ nocentiæ. Quod ſiſ tantum nunc hec vita quam viuimus, breuis, fu⸗ gax, caduca,& tor tantormque ſubinde ingruentium malorum ad- miſtione acerba, tantoperè tamen ab omnibus amatur, quàm crat futura amabilis vita illa neſcia mortis,& omnium malorum expets: V IA M dee dogih aad fecrud een 13 K ncnae. üer 1 untn . dll far De 1 ak Dennen d tat 2 aatem oe L 8 Sn 3 4 K 4 eo 1. . on A am Kd esnin 8 elt. 1 1 Nl 14 4 8 4.? 94““ 2 A4 8 4 *“ iiln kor m eht 1 1 4 ½ 7 7 14 1 un. 1 1„ aller rrumnolut mMdne⸗ . Lrrdu X 0d Kadu X odl 1 zim! ad fauc .,„.–‧—“ nchu del hu. 4 4 1 W 3 Aer rrt. 11 4 1 1* 1 o 4 4 1 4 . eccal 47 Aumte, l441 1* 4 “ * 4 bRIFATILO. IAM verò ſi quis perpendat ea, quæ de illius innocentiæ præſtan- tiſſimis bonis Patres tradiderunt, nihil profecto in terris co ſtatu, vel ad dignitatis amplitudinem magnificentius, vel ad voluptatis ſuaui- tatem iucundius, vel ad copiam bonorum omnium cum ulatius, vel denique ad omnem hominis voluntatem& cu piditatẽé optabilius,& beatius eſſe poſſe intelliger. Attendat queſo lector quam ſint ſplen- dida& illuſtria, atque omnis terrenæ felicitatis æſtimatione maiora, quæ in eius commendationem ſtatus non vno loco ſcripſit Auguſti- nus. Siquidem is capite 20. lib. 1 3.de Ciuitate Dei, ſic ait: Cicot primi homines morituri non eſſent niſi peccaſſent, alimentis amen, vt homines vteban- tur, nondum ſpiritalia, ſed adhuc animalia corpora terrena gestantes. Quæ licet ſenio non veteraſcerent, t neceſſitate perducerentur ad mortem, qui ſtatus eis de ligno vitæ quod in medio Paradiſi cum arbore vetim ſimul erat, mirabili Dei gratia præſtabatur, tamen& alios ſumebant cibos, ne animialia corpora molettiæ aliquid eſuriendo,ac ſitiendo ſeutirent. De ligno autem vitæ propterea Luſtabatur, ne mors eis vndecumque ſubreperet, vel ſenectute confecti decurſis temporum ſpatiis interirent. Idem Auguſtinus in eiuſdem operis lib. 14. cap. 10. ita ſcribit: Sod vtrum primi homines habebant istos affectus in cor- Pore animali ante peccatum, quales in corporée ſpiritali non habebimus omni Pungato finitoq, peccato, non immerito quæritur. Si enim habebant quomodo erant beati in illo memorabili beatitudinis loco, id e in Paradiſo? Quis tan- dem abſölutè dici beatus poteſt, qui timore afficitur vel dolore? quid autem ti- mere vel dolere poterant illi homines in tantorum tanta affluentia bonorum, vbi nec mors metuebatur, nes Vlla corporis mala valetudo, nec aberat quicquã quod bona voluntas adipiſceretur nec inerat quod carnem animumve hominis fœliciter viuentis offenderet? Amor erat imperturbatus in Deum, atque inter ſe coniugum fida& ſyncera ſocietate viuentium,&& ex hoc amo re grande gan- dium, non deſistente quod amabatur ad fruendum. Erat deuitatio tranquilla peccati, qua manente nullum omnino aliundeè mali quod contriſtaret, irruebat. Quam igitur fœlices erant primi homines,& nullis agitabantur perturbationi- bus animorum, nullis corporum ladebantur incommodis: tam fœllix vniuerſa Hocietas eſſet humana, ſi nec illi malum quod etiam in pofteros trauycerent, nec quiſcquam ex eorum Kirpe iniquitatem committeret, qua damnationem reci- peret. Atque iſta permanente fœlicitate, donec per illam beneditzionem qua dictum eſt: Creſcite,& mul tiplicamini prædestinatorum Santtorum numerus compleretur, alia maior daretur, qua beatiſſimis Angelis data eſt, vbi iam eſſet certa ſecuritas peccaturum neminem, moriturumꝗ;, neminem:& talis ſſet vita Sandtorumò poſt nullum laboris, doloris, mortis eæxperimentum, qualis erit poſt hac omnia in incorruptione corporum redaita reſurrectione mortuorum. Dex¹ nique in eiuſdem lib. c. 26. de eodem ſtatu hunc in modum diſputat Auguſtinus: Viuebat homo in Paradiſõ ſicut volebat, quandiu volebat quod Deus iuſſerat: viuebat fruens Deo, ex quo bona erut bonus: vinebar ſine vlla egeſtate, ita ſemper viuere habens in Poteſtate. Cibus aderat ne efüriret: potus nè ſitiret: lignum vitæ, ne illum ſenecla diſſolueret: nihil corruprionis in con= Pore, vel ex corpore vllas molestias vllis eius ſenſibus ingerebat. Nullus intzin- ſecus 119 Auguſtini ſen tentiæ faœlici- tate primoris hominu ante Peccatum. . ¼ 4 4 — 4 .nm . N 1 6 ₰ 5 20 2c auima tota tranquilli eius habitatore nulla ex cu ſio. Nihil omnino triite, nihil batur ex Deo, in que fide no n fila: atque inter mentis corporisq; 2 gabat ocioſum, non/ fœlicitate hominum, A 824 morbo: ſed eo voluntatis nutu mouerentur 1 ris llecebroſo ſtimulo cum tranquillitate anim integritatis infunderetur gre agerer turbidus calor, ſd ſbontanéa pote ꝗtas ſic potuiſſe vtero coniugis alua integ ſicut nunc poteſt PRAEFEAITI O. b s morbus, nullus ꝛtus metuebatur extrinſecus. Summa in carne ſanitat, in 4 tas. Sicut in Paradiſo nullus erat æstus aut frigus— 4 4 x& cupiditate, vel timore aocedebat honæ voluntatis offn⸗ ꝛrat inaniter letum: gaudium verum perpema. im flagrabat caritas ex corde puro,& conſcientia bona,o ſe coniugum fida ex honeſto amore ſocietas, conuun gilia,& manqdati ſine labore custodia. Non laſſitudofin. ſomnus premebat jnuitum. In tanm facilitate rerum, bſit vt ſuspicemur non potuiſſe prolem ſeri ſine lun lla membraà quo cætera,& ſnan. i,& corporis nulla cornqims mio maritus vxoris. Neque enim quia expeninn um non eſt: quando illas corporis panumn nt opus eſſet adhiberet:itamm ritate fæminei genitalis virile ſemenimmuii eadem integritate ſalua, ex Vterd virginis fluxus menftmin B via poſſet illud iniici, qua hoo poteſt eiitiiYt enin ad pariendum non doloris gemitus, ſed maturitatis impulſus fœminea viſtena relaxaret: ſic ad fetandum& concipiendum non libidinis appetitus ſed volun. tarius vſus naturam vtramque coniungeret. Atque hæc quidẽ de illo ſtatu præclara ſanè, eximia,& admiranda in ſcriptis reliquit Auguſtinus. Qyvip verò Gregorius? ſanè non diſſimilia Auguſtino, namde in Prologo tertij Pſalmi pœn irentialis hoc modo ſcribit: Sabbatlum, requies interpretatur: ſabbathum ropari non poteſt, iden credend cruoris emitti: endem quip habuit genus humanum in primo parentequm quandiu in conditoris ſui obedientia perſtitit ‚in ſuauiſſimo contemplatiuni diuinæ lecto requieuit. In Paradiſò namque primus homo deliciis potitus; ſant erat ſontire eſuriem: ita etiam omnèm quæeis carne nuſti- tur, ignorabat paſſionem. At poſtquam diuini colloqui peccands familianta- tem perdidit, mortis legibus ſuocumbens, requiem felicitatis æternæ amiſtt:G in procelloſos mundanæ inſtabilitatis corruit fluctus; quia ſtatum rectimani 3 dl ſeruare contempſit. Fidelis ergo anima requiem in primo homine perditam memoriam reuocans, G&. futurum nihilominus vita æternæ ſabbathum ſpirin agilitate contemplans, ab omni ſpiritus& carnis optat corruptione eripi,ò 2 futuram indeficientis beatitudinis requiem, corſummato huius vitæ iermin orat ſine cunctatione perduci. Sic Gregorius. Damas GNVS quoque tam magnificè, tam ſplendidꝭ acſt blimiter eo de ſtatu ſenſit,vt nihil ſuprà. De Paradiſo enim diſpuraps in lib. 2. de Fide orthod. cap. 11. Quia, inquit, Deus ex oiſßbil ereaurs plaſimnaturus erat hominem ad ſuam imaginem ſimilitudinem, tanquan quendam Regem& Prinoipem vniuerſa terræ,& eorum qui ine a ſumt yte Kruuxit ei quandam Veluti& egiam, in qua ꝗ iuerſan„beatam 65 omni ex pam fæœlicem duceres vitam. Et ipſe eſt diuinus Paradiſus, Dei manibus in Eaos 5 lantatus 3 latitiæ& voluptatis omnis prompruarium; optima temperie,& aere ſubtiliſſimo, atque puriſſimo ſy jendidus, plantis ſm- 674 —;„ 3„ 8* 4 7 3.„ eu 77 per virentibus inſignis, odoris ſuauitate refertus, plenuſque lumine, une 4 41 Hnſbilis AKr 3 nullam in anima pot 241 1 IeA⸗ 3 excelſior om Mean 4 a. * h nlage 427 1eae 4 nan 1 Rantg em A 1 4 4* 74 nien 1 17 4— 4 a ruui Aedn n enta da * 4 4 4 4. 4. e an Aum A 1E 244 7ℳ, k Lal u t n 4 A 4] T n vunt * Al * 4 4 1 4 4* 4 4 2 4 1s Haout n 4 mn 44 N „1F„m! 4 h „run ua un ³ 1 A L MM. N 4„* 4 1 43 1 1 4** N ¹“ 4 1 „ 4 ₰ 8ℳ 4 4 4 9 4 u 449 . K— 4 3 4 A 1 41 A 1. A 7. usn 4 1 ** 1 PRAFATIO. 521 7 „ 1. 8„5/ 34 7, 1 2.. 8 77 oe 7 2 8. 7, 7. A ſenſibilis VenltsiAtis pulchritudinis Jltl Srecellens zntelltgentzam. Diuinus 4— ₰ profecto locus, ac dignus eius qui ad imaginem Dei creatus ſuerat incolatu: In quo nullum irrationalium habitabat, ſed ſolus homo diuinarum mannum fattura. Et priuſquam vetitum cibum guſtaſſet Adam, nudus erat 1/6&,: Eua, nec erubeſcebant: ſic enim impaſſibiles volebat nos eſſe Deus. Sine cura etiam& ſolicitudine vnum duntascat opus habuiſſemus quod eA ngelornm eſt, laudare inde feſa aſſidue Creatorem,& ipſius contemplatione delecari. Corpore autem in hoc diuino& pluſquam pulchro loco manens Adam,anima eius in loco incomparabiliter ſuperiori& pulchriori conuer ſabatur, Deum habens dome ticum& inhabitantem. Qui& glorioſum illi erat indumentum, quique illi circum amicierat gratiam, ſolo ſuæ dulciſsimo contemplationis fru- etu delectato: eratq, veluti quidam alter Angelus cœlesli enutritus cibo. Ha- Ctenus ex Damaſceno. ILLVM ergo ſtatum innocentiæ omnibus bonis, omnibusq; re- bus homini expetendis cumulatiſſimum atque ornatiſſimum fuiſſe, diuina Scriptura, ſanctorum Patrum doctrina, ipſaq́; experientia tor tantorümque malorum quibus omnes propter eius ſtatus amiſſio- nem obnoxij ſumus, manifeſtè demonſtrant. Septem autem res ſta- tum innocentiæ conficiebant, continebant,& in primis decorabant, quarum tres extra hominem erant, velut habitatio Paradiſi terre- ſtris, fructus arboris vitæ,& ſingularis cura Dei, hominem in eo ſta- tu collocatum ab omni malo tam animi quàm corporis etiam leuiſ- ſimo mirabiliter conſeruantis. Quatuor autem res aliæ in ipſo ho- mine inerant: Erat enim in eo quadruplex excellentia, vna ſapien- tiæ, altera gratiæ gratum facientis, tertia inſtitiæ originalis, quarta immortalitatis& impaſſibilitatis quã corpori eius præſtitiſſet Deus. De his quatuor diſtinctè, enucleatè, ac diffusè, vt fert ingenij noſtri ae doctrinæ tenuirtas, in hoc libro diſſeremus. Namque de Paradiſo terreſtri& Arbore vitæ, ſupra dictum à nobis eſt in tertio libro: De ſpeciali autem prouidentia& cura Dei erga hominem in eo ſtatu 8.. C verſantem, agemus miſtè& confusè cum illis quatuor rebus quas in hoc volumine declarandas ſuſcepimus. Atque ea quidem de quibus hoc loco diſſeremus, ante octo annos publicè li- brum Geneſeos in Romano Gymnaſio explanantes pertractauimus, ſed ea deinde plurimis rebus aucta& locupletata, huius quinti vo- luminis argumentum& materiam fe- cimus. Comm. in Geneſ. Tom. 1. Septem præa- ora 8 ſtatus innocẽ- tiæ contme- batur. . 3 1 ¹ cAr. 2. VERS. 19. Quibus ex lo cis Scriptura probe tur, A- da mum crea- tum eſſe ſcien tia prædit um. STATVS INNOCENTIæ HOC ESN DE SCIENTIA ADA MI. Formatis gitur Dominus Deus de humo cunctis animul- bus terræ, o vniuerſis 2 olatilibus Cæli, adquxit eaal Adam, Vt Videret quid Vocaret ea: omne enim quul Docauit Adam anima viuentus, ipſum. nomen euu A, ppellauit Alam nominibus ſuue cundta animantia, E vniue/ ſa olatilia Cæli,& omnes bestias terna. X variis Scripture locis argumentãtur Patres& Theo- logi i Adamum rerum omnium naturalium ſciètia, cum primum à Deo creatus eſt, inſtructiſſimum atq; otna- o tiſſimum fuiſſe. Etenim, hoc planè fignificat um& te- —za ſtatum eſt iis verbis qaa ſunt in libro Eccleſiaſtici ca- pite 1 2.DſePine Ain, Kra heihe, Tepleuit il los, loquitur⸗ 1 tem ibidel ptura de primis homin nib us, Creau nit illis ſcientiam ſpiritus, fenſu impleuu C7 illorum 4& mala& bona oſtenduit illis. Addidit illis Aiſci plinam.„ lge Vitaæ hæreditauit llasAlas gnalia honoris eius vidit oculus illori& reliqua- In lib. item nk le c. 7. ſcriptum eſt, homin em à Deo factũ eſſe rectum, totus igitur h mo creatus eſt rectus. Prin ceps autẽ pats homin la 4 cin telle Cus d— ſi rectus non fuerit,„nequaquam homo rectus d poteſt. Sed rectitudo intellectus in ſcientia veritatis co nſiſtit vore admodum obli iquitas eius, dicloruio,& error in aſſenſu& app zr 93- PPreDe falſ ſitatis. Si igitur primus homo creatus eſt rectus⸗ creatũ eſt cum pers ecta rerum ſcientia necelle eſt. Verum,! c de ſeie a Ada- mi potiſſi m. üDoctor tes colligũt& probant ex hoc loco Mof ſis, quem — ſſe 1 ad Explan ädum propoſuimus;; quo narrat Moſes Deum adduxif un cuncdas animantes, vt ei: snormina ille im ponere: t:Et ſ lubit 6 enim quod vocauit Adam animaæ veKLhl ipſum eſt namãciu App ellauitg A iama ominibus ſuis cuncta animantia. Ex quo no n obſcu⸗ bie concladitur, Adamum ab initio perfec ctam omniũ ani- waliam ſcicntiam habuiſſe.“ Si enim eiuſmodi ſcientia caruiſſet, im- ponere nomina conuenientia naturis iingulorum: animaliũ neq quam potuiſſet. Præclarè enim in Cratylo Plato, eũ qui primus om- nl lum — C 5 4„ 8 S A* 3 .— ◻ 5 Ua⸗ — mrna Dear de hne Denl de hunh d KyAFI 4 Dela(2p NM 4 ad Taceta Ten hat nnmnn 4 au onn 4d Ceh, GC m. 4 4 4 — 5 3* 3 .** —————— 8 3.* † 1 A 8* 1** * —— „ — * IN GENESIM, LIB. V. 123 nium mortalium nomina rebus impoſuit, ſapientiſſimum fuiſſe affir- mat. Quoniã igitur hic locus magnã vim habet ad demonſträãädam& probandam excellentiã ſcientiæ quæ fuit in Adamo; conſentaneum eſt,vt primo ſentẽétiam huius loci diligenter explanemus;, ac deinde de qualitate, magnitudine,& præſtantia ſcientie Adami diſputcmus. Adduxit ea ad Adam vt Videret quid Vocayet ed. lnns cauſa profecto Caieranus contra Patrum, atq; om- nium Interpretum ſententiam cenſuit non reuera fuiſſe Danimalia adducta ad Adamũ, ſed intellectuali tantũ quo- ) dam modo fuiſſe intellectui eius à Deo repræſentata, vt ea conſiderans,& conuenienter ſingulorũ naturis imponens eis no- mina, nullũ eſſe in eis agnoſceret congruens ſibi ad vitæ ſocietatem, & prolis generationẽ adiutoriũ. Nam Moſés, inquit, Caietanus, Deum adduxiſſe narrat animalia ad Adamum, vt videret quo modo ea vocaret⸗ manifestum autem eſt non fuiſſe opus Adamo viſione corporali animalium ad ponenda eis nomina. Talis enim viſio nihil ad impoſitionem nominum conférre poterat: ſed opus fuiſſe viſione intellettuali, ſine qua talis nominum impoſitio ₰ rectè fieri non poterat. Non igitur corporaliter ſed intellectualiter animalia eſſe ad Adamum adducta intelligere oportet. Verütamen, hoc tam leui ar- gumento à tam recepta probataq́; Patrum& Theologorum ſentétia diſce dere voluiſſe, nimis profecto puerile fuit,& tanto Caietani in- genio planè alienum atque indignum. Namqyue illud, Vtvideret quid vocaret ea, referri poteſt ad ipſum Deum, vt in Deo dictum ſit phraſi Hebraica non infrequenti ſacris litteris, vt manifeſtum eſt legéti pri- mum& vndecimum capur Geneſeos,& tertium caput Exodi aliaq́; nõnulla Scripturæ loca, hic breuitatis ſtudio prætermi ſſa. Poteſt etiã referri ad Adamũ,& intelligi tam de viſione intellectuali quàm cor- porali: hæc enim excirabat& determinabat generalem ſcientiã ani- malium, quæ erat in intellectu Adami, ad ſingulas animalium ſpecies quarum cernebat indiuidua, propriè ac diſtinctè contemplandas,& aſpectus illorum animalium ſumma voluptate Adami animum per- fundebat, quæ per ſcientiam infuſam ratione ipſa percepta& co- gnita habebat, eadem ſen ſibus experientiãque recognoſcentis. S E pD quomodo adducta ſunt animalia ad Adamum? non ſanè ſua ſponte, nec inſtinctu ductuq́; naturæ ad eum iuiſſe, ſatis indicat Scri- ptura, cum inquit ea fuiſſe àa Deo adducta ad Adamum. Nec verò cre- dendũ eſt ea ratione fuiſſe à Deo illuc acta, vt paſtor ones ſuas agit: non enim breui tempore cum toto orbe ſparſa eſſent, ad Adamũ duci potuiſſent: nec item putandum, vehem enti aliquo vento ex locis vbi erant abrepta, ad Paradiſum in quo erat Adamus delata eſſe, quéad- modũ de coturnicibus legitur libro Numer. c. 1. quippe neq; id ſine exitio terreſtriũ animalium fieri potuiſſet, nec vnius flatu véti: ſiqui- dem non vno in loco erant animalia, ſed per omnes terrarũ oras diſ- perſa: neceſſe igitur fuiſſet ad ea deferenda, omnes ventos cõcurrere, N V 2 quo An reuera du cta ſint ani- malia ad A- damuꝛin quo refellitur Ca⸗ ietanus. 2 n 22 omno do anmalia du- ₰„ 614 ſint ad Adamum. MMENTARILORVM ‿ 8 A uocirca ex contrariis mundi partibus flantes venti ſe inuicem im. 1 1.. pesbanda igitur S.Auguſtini opinio, id vel ad miniſten, Auruimus pediuiſſent: robanda igit ur S. Aug Ll9, miniſteriä .9. de Geneſ. Angelorũ, vol ad interio ris. L 7 X— AC A litteram cap. Pantur à Deostetetetl ré inſtinctum& impulſum quo illuc rapie⸗ 4 2* L 14. ☛ 8“ 95 — 8 4 8 . 2 — 2 2 2— — SG 8 — 8 A2 6 8R * 60d 8 4 8R 5 5 — —6 905 —₰ S. — =. 1 viſum quod maliam conueniens illi eſſe ire ad eum locum vbi erat Adam, eiuaß imperio& voluntati ſubiici. Narrat Moſes veniſſe ad Adamum a. b malia terreſtria& aues, videlicer cuiuſlibet ſpeciei duo incdulchu, marem dico& fœminã: tum quia ſub qualiber Ipecie ea eſt imeiu indiuidua principalis differentia, quæ ſpectatur in ſexu: tum qia b his liquidò cognoſcere poterat Adam nullum ſibi de toto genes V animalium, idoneam ad id quod quærebatur adiutorium eſſe poll Oar piſceins S D cur non ad eum etiam piſces adducti ſunt? An quia nem ſint ducti ad habent cum homine conuenientiam,& velut conſuetudinem quam Adamum. habent cætera animalia? An quia in his certũ erat nullum eſſe poſe idoneum Adamo adiutorium, propter nimis diuerſam corporis con- formationem& figuram? An potius quia extra aquam poſiti conſe. ſtim inreriiſſent, niſi Deus illos ſingulari aliquo miraculo conſerus re voluiſſet? Denique, adducta ſunt ad Adamum animalia, vtisim. poneret eis nomina tanquam ſeruis, quorum famulatu Koblequi 1 b vſurus erat: id quod non ferè in piſcibus euenturum erat. Nam quos . b ait ſuper hoc loco Catharinus, propterea non eſſe piſces adductosal b Adamum, quòd facile is potuiſſet naturam& vires eorum ex tette- — ſtribus animantibus cognoſcere, parum conſultè& ſcienter dictum eſt. Exigua enim eſt inter piſces& terreſtres animantes conuenien- tia& ſimilitudo: multaq́; vtrique generi diſſimilia& propriæ ac di. ſtinctæ cognitionis ſunt. Nec ducta ſunt animalia ad Adamum, it eorum cognitionem tunc primum acciperet, hanc enim à Deo inge neratam, inditamque ſibi acceperat: ſed vt ſingulis animantibus no- O mina imponeret, eaq, ratione linguam qua poſteri eius vfutierm conderet atque locupletaret. Toſtatus ſuper 13. caput Geneſeos qus- — ſtione 318. negat in animantibus quæ ductæ ſunt ad Adamum tulle eas quæ putri ex materia gignuntur; nimitum propter abiectamaè ſordidam iſtiuſmodi animantium conditionem,& quod in his fes non eſt diſtinctio maris& fœminæ, nec vis generandi. 2 uatuor cau acur anima lia adduela 1.» 1 ã Ada- M M. VERVvM roget quiſpiã, cur Deus adduxit animalia ad Adamum Equidem videor mihi quatuor eius rei cauſas ſatis idoneas& pro. babiles afferre poſſe. Principiò, voluit Deus ante Adamum fſilli& oculis eius ſubiici animalia, vt ex eorum aſpectu& contemplatione atque comparatione cum ſua ipſius natura, perſpicuè agnoſcetet quantum illis differret ac præſtaret ipſe, quantoq; plura& exceller tiora dona accepiſſet à Deo, ob edmque cauſam ad laudes hei cele brandas;, gratidſque perpetuò ei agendas vehementius incitaretur- Deinde, quia Deus fecerat hominem cunctorum animalium ptiner 4 af Pen 3 f 1 1 . 4.* 1— 7 ruenh 848 1 4 * 3 * 4 4 f—“ . t . 4* 1 4 ¹ 23 ℳ 1 8 ] 7. 4 3 * 1 1 4 19 12 45 *. 1 1, * e 1 ““ 4 * 4 1 4 4ℳ . 8* — 8 nnn A dreteadonel “““ 4 * 44 2* * mn 2 22— 3 —. 4 4 2—— R 4 24 „ 1 — ÿÿÿ, — 1IN GENESIM, I. IB. v. 925 em ac dominum; voluit vt cognoſceret ipſe ſeruos ſuos,& animalia velut obſequium,& ſeruitutem ei ſponderent. Adhæc, vt im ponendo nomina animalibus, conderet augerétque linguam qua mox gene- randi homines vſuri erant. Et verò, vſi fuiſſent ea lingua omnes ho- mines, omnique æuo, ſi in eo ſtatu permanſiſſent. His accedit, vt ea ratione pernoreſceret omnibus quanta ſcientiæ præſtantia Deus Adamum donauiſſet, atque decoraſſet. Ad extremum, vt cernens in ſingulis animalium ſpeciebus eſſe marem ac feminam; idem quoque in humana ſpecie fi eri oportere intelligeret, neceſſitatémque creãdi mulierem futuram ſibi ad generationem prolis adiutricem planè per- ſpiceret,& vt placet Catharino, ardentius procreationem eius expe- teret, ac vehementius religioſa precatione à Deo poſtularet. .„f.. 4 3 1 Appellauitq Adam nominibus ſuis cuncta animantia. 5 Æco nominum impofitio declarat imperium& poteſta- J9 tem primi hominis in animantes,& perfectam eius ſcien. tiam animalium, excellentémque vim, ac dignitatem ra- tionis qua cunctis animalibus homo antecellit: rebus enim nomina ritè ponere, rationis munus eſt non qualiſcunque, ſed ſcientia excellentis,& ſapientia perfectæ. Licer autem Moſes Barce- pha in eo libro quem de Paradiſo edidit, opinionem referat quorun- dam, qui arbitrati ſunt hanc impoſitionem nominum non eſſe reuera factam, ſed per eam myſticè ſignificatam eſſe rationis,& im perij hu- mani in animalia excellentiam, communis tamen& vera eſt Patrum Theologorùmque ſententia, verè impoſita fuiſſe animalibus nomina ab Adamo. Id enim tam apertè& explicatè Scriptura tradit, vt non modo negari, ſed vel in dubium vocari ſine flagitio non poſſit. Quid enim aliud ſignificat Scriptura niſi hoc, cùm inquit: Adduxit Deu animalia ad Adam, vt videret quid vocaret ea: omne enim quod vocauit Adam anima viuentis, ipſum eſt nomen eius: appellauitq, Adam nominibus ſuis cuntta animantia? Nimirum, ſuperuacanea ſunt argumenta, vbi tam aperta ſunt diuinæ Scripturæ verba. Et cùm hæc narratio Moſis non minus ſit hiſtorica, quàm ſuperiores: non minus etiam, quàm illæ ſecundum propriam ſignificationem vulgarém que vſum vocum interpretanda& intelligenda eſt. EVSEBIVsS in lib. 11. de Præparat. Euangel. cap. 4.& propriè de hac nominum impoſitione,& in vniuerſum de impoſitione nomi- num, quæ apud Hebræos magis, quàm apud alias gentes aprtè,& con- uenienter fit naturæ cuiuſque rei, egregiè diſputat. Et inter cætera, quæ inibi tractat, hunc ipſum lScum Moſis explanans, ita ſcribit: Cum Moſes dicat: Omne quod vocauit Adam animæ viuentis, ipſinn eſt nomen eius: nihil aliud dicere voluit, niſi conuenienter ad naturam rei nomen hii ſe inditum. Quaſi dicerer: Vt ab eo quodq́; vocatum eſt, ſic in eius natura erat, Et cap.ʒ.ceiuſdem libri: Moſes, inquit, priuſquam Graci,vel ipſum Philo- 3 ſophiæ Catbarinus in Geneſim. VERS. 20. De impoſitio- ne nominam. 4 9 1 4 8 — 4 3 8 8 1 — * 8 1 4 3 8 8 5 8 1 3* 4 3* 4 8 5 —— 6 ĩ COMMENT ARIORVM mmerabilia de impoſitione nominum dixit,, natura duce, aut Dei iudicio nomina rebus eſſe impoſita ostendens. lenn⸗ an 4 V ce natura rete nomina rebus imponi A4u9. que non impoſitione nuda, ſed du dd Barbarorum auctoritzte confirmat, Hebræos meo quidem iudicio ſonſ- 12 9 cans:non enim apud alios talem obſeruationem facilé inuenies. Ex multusi im . 7⸗ 4„„... G. quæ hao de re diſſeruerat Plato, colligit non cuiuſcque hominis, ſed ſapienuſm eſſe nomina re 526 ſöphiæ nomen cognoſcerent, in bus, vt oporter imponere. Non ergo, inquit, triuiale quiddani; d Hermoghus recta nomints impoſulio, ſed doctiſſimorum atque preſumſpu. .— N. 3 2 4 Tum Cratylus: Recte, inquit, als; duce natura nomiunba 5. 2.. quemuis hoc facere poſſe, ſed illum tantumnx au ·*— 7 ad eam nomen ipſum retté accommodanus rum virorum. accommodata, putans nec 1e ad rei naturam ves iiεᷣ, Sic Euſebius. Moszs BARCRPHAs in llo libro qué paulò ante nominau, ex quorundam ſententia tradit, Adamum editiori Paradiſi loco int- dentem, au guſtãque auctoritate& maieſtate, ac tali vultus ſplendote qualem emicuiſſe& effalſiſſe è facie Moſis in 34. cap. libri Exodiſen- ptum eſt, voce quæ ſenſu excipi poſſet pronuntiatas ſingulis animan.] tium generibus nomina indidiſſe, vnumquodque nominatim appel- lando: illa verè ſummiſſis capitibus prona, neque præ nimio decote quo ille ſplendebat intueri ipſum audentia, ſingulatim præteribant, & ſuis ab illo appellabantur ex ordine nominibus. Verbi gratiascim taurum ille nomine appellaret, continuò is audito nomine ſoo tran- ſibat coram illo, capite ſummiſſo: Similiter nominatim citatus equus præteribat deiecta ceruice, neque Adami aſpectum ſuſtinens: i Ah neußs Uin ue cæreris contigit. lllud porrò animaduertendum eſt hoc oco, Adamum non modo ſcientiam rerum à Deo accepiſſe;ſed linguam gud Hebraam.—* 20, znitio din- etiam perfectam, qua& loquerertur ipſe,& lecum loquentem Deum uæ: Creſcite, nitas accefiſ intelligeret, qua vſus eſt Deus cùm dixit Adamo& Euæ: multiplicamini,& quæ deinceps ſequuntur ad finem vſque eius capi⸗ tis. Hac etiam lingua denunciauit Adamo preceptum non edendies, 3 arbore ſcientiæ boni& mali: denique per hanc linguam facta ſunt verba quecũque in tribus primis libri Geneſeos capiuibus, velà Deo, vel ab Adamo& Eua, vel à ſerpente dicta eſſe legimus: CERNSET autem Toſtatus quæſt. 344·fuper 3.cap.libri Geneleos nomina quæ animalibus impoſuit Adamus, non ca tum primuma Deo ipſum accepiſſe: ſic enim non Adamns, ſed Deus ipſe impoſuile eis nomina dicererur: ſed Adamum accepiſſe linguam à Deo, quan- tum ad alia omnia perfectam, præter eam partem qua animaliom nomina continer, quam ſcihcet integram reliquit Deus ſolertiæ, ac ſapientiæ Adami: videlicet vt ipſe per ſcientiam quam habebat ani- malium,& per notitiam plurimarum vocum quam acceperat, no- mina conderet, atque imponeret animalibus, ſingulorum naturh ritéè congruentia: nec ea quidem vno modo formata, ſed dinerſtse caufis Petita, vel ExX propria differentia ſpecifica, vel EX naturali pto- 5 8 F r. 1 Ap⸗ ne prietate, vel ex motu, vel ex figura, vel ex peculhiari aliqua operatlo 4 VE 1 17 do demn⸗ ſ 3 „ IN GENESIM, LI B. vV. 127 e 3 d...... 8. ran 4 A vel ex aliquo ſingulari,& proprio accidenti. Lingua verò quam pri- virne fich mo habuit Adam,& ſecundum quam impoſuit animalibus nomina, 7 2. conceſſu omnium Hebræa fuit, quæ ante diuifionem linguarum non appellabarur Hebræa;crat quippè vna dumtaxat lingua communis omnium hominum,& vr ſcriptura teſtatur cap. 11. Gen. Erat terra labij vnius,& ſermonum eorundem. Facta verò diuiſione quoniam ea lin- gua quæ fuerat communis omnium, facta eſt ſpecialis in ſola familia Heber, quo viuente contigit diuiſio linguarum religiosè cuſtodita, 6,. idcirco ab Heber poſteà dicta eſt Hebræa: quod nomen primum le- and an gimus Abrahamo tributum in cap. 14. Geneſ. Legenda ſunt in hanc 4 ſententiam quæ reliquit ſcripta S. Auguſtinus in lib. 17.de Ciuit. Dei, 141 00. cap. 1 1*& in lib. 1 8. cap.;9. b daf 1d FvIssE autem primam omnium linguarum Hebræam, qua népè Hebraam lin — 1nd s vſus ſit Adam, cæterique mortales vſque ad diuiſionem linguarum, L“⁴ fuiſſe pri- eo patet argumento, quod illæ etymologiæ nominum, quas à primæ- Wa ommhe, Mee lor ounz uis illis hominibus traditas eſſe narrat liber Geneſeos, non alia in — u lingua vlla, niſi in Hebræa ſola locum habent: veluti quod Adam le, mei vxorem ſuam& Iſa dixit, quòd de viro qui vocatur Va ZIs ſum pta mdan fton neot eſſet, eandémque nominauit Euam, quod mater eſſet omnium vi- 2 aug uentium: eodémque ſpectant etymologiæ illorum nominum, Cain, u er Odd am Seth,& Noë. Creditur autem, linguam Hebræam etiam vulgò pu- Bul ram eſſe conſeruatam vſque ad capriuiratem Babylonicam: poſt eam zuniltet on h verò linguam popularem Hebræorum non fuiſſe planè Hebraicam, — mi rſecc 1 ſed ex Hebreo& Chaldaico ſermone miſtam; atque contaminatam, 4*2 3& in ſacris tantum Bibliis remanſiſſe linguam purè Hebræam: quo u 5 3 1 it, vt de Hebræis quicumque de his quæ pertinent ad doctrinas, vel e artes ſcripſerunt, vel Greca, vel Arabica, vel alia peregrina lingua 1 e K en 4 vſi fuerinc. b lur 4n SEDENMM, ambigunt nonnulli quo tempore impoſitio hec no- Quando A- u minum ſit ab Adamo facta. Hugo de 8. Victore ſcribit, vel die ſexto dam impoſu;t 9 C factam eſſe, ſicut indicat ordo Moſaicæ narrationis, vel longo poſt 7ehanhe 1. tempore: neque enim cunctis animalium ſpeciebus, tam breui tem- 4 u Gencko pore potuiſſet Adam aptè nomina imponere: licet non defint, qui . oculos Adami illuminatos à Deo eſſe dicant, vt animalia omnia vno dſerfeas 1 conſpectu videre poſſet: quemadmodum legitur S. Benedictum ſimul e totum mundumiin radio ſolis vidiſſe. Verùm, narratio Môſis „ 1 2 perſpicuè oſtendit im poſitionem nôminum factam eſſe ante „„ 2 3 formarionem Euæ, quinimo tradit, cauſam cur Eua n- neceſſario creari debuerit ex eo Adamum in- um, ſutis eus tellexiſſe, quòd inſpectis conſideratiſque 4 rn 5 animalibus nullum reperiſſet, quod ¹ aiſc 5 2- ſibi ad vitæ humanæ ſocieta- vun ua 1* tem& generationem u N s 8 prolis adiumento 109 M 1 Na eſſe poſſet. 1 1 o- Pe.„ DISPV ——————,-—————— 3 8 4* 1 ͤſſͤſſͤſſſſ“— 5 8“ “ 3 v u 4 —— 5 1 8 1 3 ö ——— 8 d 5 3— B e— 3— 7 8 33 6 8 88 4 6 8. 4 2. 4 8 4 Quin que en ſeientia A- lium præditus: altera quæſtio. quæſtio- dami. de COMMENTARIORVM 1T1o D E A MPELITVDINE & excellentia eius ſcientiæ quam b habnit Adam. ⅓ ATERVM, hoc loco Mofis de impoſitione notninum ab Adamo facta, ſatis opinor explanato, ad propoltan 3 de ſcientia Adami diſputationem pertractandam aggr. diamur. In ea verò diſputatione quæſtiones uinquͤ un Prima queſtio.An Adam ſit creatus ſcientia dum nan- Quantam habuerit ſcientiam: tet. An cunctis hominibus qui poſt eum fuerũt, ſapientior fuerit:quan An ſcientiam etiam rerum ſupernaturalium habuerit: quinta. Anl manſiſſet ſtatus innocentiæ, omnes poſteri Adami, ſimiliter milt ſcientiam rerum omnium ab cxordio ſui ortus habuiſſent. odandæ. — — 2VAERATIO I. An ſtatim vt creatus eſt Adam habuerit ſcientiam omnium rerum. h, VANTVM ad primam quæſtionem videtur non ſtatim „. G vr ereatus eſt Adam habuiſſe ſcientiã. Nam vel eaſcien- 9 tia fuiſſet acquiſita, vel ingenerata& naturalis ei, nel infuſa: ſed nec tempus ei fuit acquirendi omnes ſcien⸗ Ve tias,& experiendi res omnes,& quod eſt naturalé ineſ in omnibus, quæ ſunt eiuſdem ſpeciei: cæterorum autem omnium znimi creantur à Deo nudi omni ſcientia, ita vr ignorantia magi homini naturalis quàm ſcientia eſſe videatur. ſcientiam, non igitur ea fuit eiuſdem ſpeciei, atque eſt aliorum ho- minum ſcientia. Adiice, quod eorum omnium, quæ in eadem ſpeci continentur, eadem ratio eſt conſequendi ſuam perſectionem: chm ergo cæteri homines ſcientiam rerum naturalium non ſingulati ai quo Dei munere& inſpiratione, ſed proprio ſtudio,& opeta conſe quantur, idem quoque accidiſſe Adamo exiſtimare conuenit. VERVM, certa& indubitata Theologorum ſententia eſt, mum omni ſcientia rerum naturalium à ſuo vfque ortu tum. Lege Magiſtrum Sententiarum li.. diſt. 23.& ſuper Scholaſticos„Præſertim verèò Bonauenturam art. 2. quæ etiam Thomam 1. p. quæſt. 94. necnon& Hugonem de Sacramentis„parte 6. cap. 12. 1d autem ſuprà oſt Seripturæ teſtimoniis ‚tum ex hoc loco Moſis, tum Eccleſiaſtici, tum ex libri Eccleſiaſtæ cap. 7. exprom tis. ——— 4 Si auté infuſam habut Ada- fuiſſe præd- eadem ditt ſt. 1.& 2.3. S. Victoris lib. 1. endimus diuin ex cap. 17. libri Hoc ipſum „ 4 47 441„ 3 * 34 4 4— 1 1 Naot eer 8 44 d L dn n E K 4 1 feanega 4. 42 4 42 rruſcn 2 n Ouemb D t: 8— * 1 zrü Tin de 4 8 1 8 21 4. 1* 4 14 8 9— * 4 „ 44 3 3 4 * 4 1 a1“ n 4 — 4 4 * 24,mgeren 5 As 1„ u l dcmm curboret 4 4 4„ ½ 4 4 4 42 Ad Kxe 4 4 er ü *† 5 3 24 ncc tanpas dkeKachf„1 b b d res canK 8 1 Gecid:tr lpec mni ſcisaa,in 1 9 aa. 38 un ſensatfe Mtems 3 4.— 8 4 ſan elden peoc t ta u h — 00d c0— 8* ,.·–.— 27 I Aconkn 91 8. e.* 1 2 — —*— —““ 4 topce 0 11— 8 4 1 1 — g 1bt 2 1. 3 A. 4 An Ha J. .“.— „TbE 1— 8 —— 1 4 3 12 K— a 5- 4* 10 4 A.. . 1 * 8 h 1 ..“ 7 4 8 — 5 Zoametee 49 19 3 111 K 194 ur** 1 A præterea quattuor rationibus ex Patrum& Theologorum doctri- Aucter qus- C 4 ILIN GENESIM. L. 1 B. V. 529 na expreſſis cõfirmare poſſumus. Prima ratio: Deus in exordio mũdi animalia omnia creauit in ſuo quæque generèe perfecta, tam ſecun- dum perfectiones ſpecificas quàm indiuiduales, id eſt, ſecũdum ma- gnitudinem& robur corporis ſecundum potentiam generandi, de- nique ſecundum potentiam exequendi& perficiendi omnes actio- nes naturales: ergo ſimiliter Adamum ſecundum eaſdem res perfe- tum condidit. Quemadmodum igitur Adam creatus eſt perfecto corpore, videlicet quantum ad integritatem ætatis, proceritatem ſta- turæ, robur& firmitatem virium,& potentiam generandi alios; ira credendum eſt, factum eſſe eum animo menteque perfectum, ſed na- turalis perfectio mentis ſcientia eſt, hanc igicur habuit Adam ab initio, præſertim verò cùm quæ à Deo proximeè efficiuntur, ea ſint perfectiſſima; Adamum verò rotum ſolus Deus, nullins cauſæ effi- cientis concurſu, tam ſecundum corpus quàm ſecundum animam creauit: vtraque igitur parte perfectiſſimus à Deo creatus eſt: non fuiſſet autem perfectus, ſi præcipua ei perfectio naturalis defuiſſet. Altera ratio: Si, quoniam Adam humani generis ſecundum carnalem generationem ſator& parens fururus erat, idcirco creari eum opor- tuit ætate perfecta& ad generandum idonea, cùm idem futurus eſ- fſet primus doctor rectorque hominum; conueniens profedo fuit præditum creari eum perfecta facultate docendi& regendi alios ho- mines:id autem ſine ſcientia præſtari non poteſt. Nam que, vt ſcribit Ariſtoteles in primo& ſecundo libro Metaphyficoruũ hgnum ſcien- tis eſt poſſe alios docere,& quod eſt cauſa cur alia ſint talia: ipſ maximè tale eſſe neceſſe eſt. Tertia ratio: Si Adam creatus eſſet ſi ſcientia, eamq́ue paulatim ſtudio& opera comparare ſibi longo tempore in veritatis ignoratione verſatus eſſet: ignorantia autem veritatis,& inſcitia rerum quæ patent ſenſibus, admodum moleſta& acerba fuiſſer homini ſciendi cupidiſſimo: atqui nihil mo- leſti vel acerbi in eo ſtatu vel animo vel corpori accidiſſer: non igi- tur ignorans& inſcius creatus eſt Adam. Etenim, ſi diu ille fuiſſet ignorans, facilè fuiſſet propter veritatis& rerum ignorationem, fal- ſis eum aſſentiri opinionibus,& in abſurdos errores prolabi; videli- cet approbare falſa pro veris, aut vera pro falſis reprobare, quod, vt præclarè dixit Au guſtinus, non eſt natura hominis canditi, ſed pœæna dam- nati. Quarta ratio: Si Deus talem creauit hominem, vt ſumwa tran- quillitate animi ac iucunditate, omniq́ue triſtitia& dolore vacuus quietam& beatam vitam agerer, eique ad eſum corporalem tantam optimorum ciborum copiam comparauit; conſentaneum propecto fuit ita creari hominem à Deo, vt ne propter ignorantiam reru m af- ficeretur triſtitia,& careret ſuauiſſima voluptate quæ ex rerũ ſcien- tia percipitur, quarum contemplatione velut dulciſſmo mentis pa- bulo animus noſter paſcitur,& alirur ad æternitarem. Quòd ſi Adam ſimul atque creatus eſt, omnes& corporis& animi aléris arque ſen- X 1 X * tienns. tuor rationi- — 2 8— bus probat A damum crea- ti eſſe in ſeiẽ- tia per fęclam. ——— —————————— . 1 B * 8 4 1 A4 zhee C. 220 7 530 8 tientis facultar s petf bie& explere poterat, quis dubitet eum 4 n s mentis cognol ſcendis& E 2 emplandis rebus 5 oncellenter ab zuirio exercere potuiſfe: taliquis, an illa ſcientia rerum naturalium quã Adam . iffe A ſcientia earuns dem rerum quam c⸗- ſerchat à teri homines habent proptio ſtu ſtudi o acquiſitam: Huic ego reſponde- ra. rim, non faiſſe diuerlam fpecie: erat enim ſcientia humana, id eſt, natu gralis per— hominis, agentis etiam tunc vitam animalem 4118 1 3 3 Erut quidem n illa infaſa ſcient a, ſed per accidens, nam per ſe cebebar eſſe acquiſita ſed quia Adan uFü primus hon mo⸗ futuruf(ve aliorum hominum do c. T, hScs eſic fuit ipſum ſtatim eſſe perfectumſernn. 9 on potuit eam p perfectionem ſtatim haben per: ecalſitnonen„ neceſſe fait hal Hele bam Per infuſionem. Hicat Igitur Adam licet lor aliter procreatus et ſſet à Deo quam cate 4 8 8 c omnes generan tur, non idcirco tamen ſpecie, differebat ab aliis ho. minibus,ita ſcientia eius inf fuſa non erat diuerſæ ſpeciei atque ſcien. tia Aiorum hominum acquifita. CERTE vt B. Thomas non vno loco phi loſo oſo phari ſolet, in quo aaiarum ſuum Ariſtotelem ſequitur, faplle er& abſolutè prius eſt perfectun m quàm im perfeckum;„& actus pri oreſ potentia: quia nec imperfectum ad pe rfectionem, nequed quo deſt po otentia perduc 4. 5 ad adtum p po Steſt; ni ſi ab 60 quod ſit perfectum 8 aCtu exiſtat. C Cogi- 82 I„ N et ile ℳ: 23 ſcien ꝛtia —— gitur eſt, Adami ſcientiam ita ſe habuiſſe, vt ſe habet ſcien. a acqniltain eoho zmine qui eam perfectè Ctenet& pofſide et. Habe- bat enim Adam in intelle ecku ſpecies intelligibi es omnium vniuer- ſalium& ſpecierum nat uralium ſcibilium ſic expreſſas, ſic interſe dit ſpoſir as& ordinatas, vt propria c cuiuſ que ſcibilis ratio exigi 4 pore, non potelt perb⸗ 1 A3 — ver ds quia adum animus eſt in hoc mortali co cere actum ſciendi& intelligendi fine reſpectu& conue erſione lui ad phantaſmata,] propterea A dam Prare 4 Poeſenu mrolliaib lles terum vniuerſaliũ intel ctui ſuo à à imn taſmata p ropriè ac diſtinctè: Deeeit di geame ciei vt in eis mens, quæ ad naturam eius Peeinein pe .— & contemp lari ſine errorè poſſe huanta fner it ſcientia Adaml. 4* 1227 um A quæſ io eſt, quantam hal Puerit Adam ſcient 21 cientiam retu owniun 3. 1 quæ naturali via& ratione Aiieens& ſciri ab ba 1— Moſis de impoſt- v Sine cauſa Caictanus locume atus eſt Adamuft jementa ta- d Fe hee,& 8 ipes mundi paftes- nan habuiſſa men,& ccœlos,& ſydera: nam cùm hæc fint p orincip 7 a conſtat: eotu pe el- ſeientiam ex- e quibus hic mundus coagmentatus& ini tegt atus, 1„ 4⸗ 1 ab Adamo factae xplanans, ar rbit uſſe ſcientiam omnium rerum corpe oraliü, Drerer en 5 71 6 1⁴‿- Clà r—— 4 4 ——— — 8— 8 ☛ A B 1N GENEBSIM. LI B. v. 531 fecta cognitio reſeruata eſt ſoli Deo, Qui; vt cecinit Dauid Pſalmo 146. Numerat multitudinem ſzellaru m,& omnibus eis nomina vocat: at que ob eam cauſam Moſes non ocnibus rebus dixit Adamum im poſuiſ- ſe nomina, ſed volatilibus modò& terreſtribus animantibus. Volo quiſitam cæ- lorum&& ele- mentorum. vt hanc Caietani ſententiam ex propriis eius verbis lector agnoſcat. Sic autem eo loci ſcribit Caietanus. Et dixit hoc Moſes, non ſolum vt oſtenderet perfectam notitiam animalium fuiſſe in Adamo, ſed ad differentiam aſtrorum quorum nomina reſeruata ſunt Deo iuxta illud, Qui numerat mul- titudinem ſtellarum,& omnibus eis nomina vocat,& ad differentiam Cælo- rum, tam primi quam reliquorum,& terræ ac maris, quæ a Deo nominaà ſorti- ta fuiſſe ſeriptum eſt. ſuperius. Vt ex his intelligamus, Adæ non fuiſſe commu- nicatam ſcientiam perfectam omnium corporalium: vnde& ſignificũtius ſub- ditur, Adam nomina impoſuiſſe tantum animalibus. Rarionabile autt eſt com- municatam quoq intelligi primo homini ſcientiam piſcium& vegetabil ium, ſiquidem eiuſdem rationis eſt, communicari ſcientiam animalium terreſirium & volatilium, atque ſcientiam piſcium& vegetabilium. Immo cum in maio- ri claudatur minus,& terreſtria atque volatilia perfecliora ſint piſcibus e vegetalibus, communicata ſcientia perfectiorum, communicata quoque infi- nuatur ſcientia imperfectiorum. N oc eſt fimile de cœlis& terra, quoniam ho- rum perfetta notitia ad totius Iniuerſi perfectam notitiam ſpectat: Sunt enim hac prima Vniuern/ Iprineipia„& propterea meritò diuinæ nominationi reſer- uata ſunt ſimul cum maribus, quorum etiam notitia nunquam perfettè habita eſt ab homine. Hæc Caieranus.. SEÆ D nec Caietani vera eſt opinio,& ratio qua ea nititur& fal- citur, infirmiſſima eſt. Adamum enim rerum omnium eliam cœle- ſtium tenuiſſe ſcientiam, tam facile& promptum eſt oſtendere& probare, vt non ſatis mirari queam id Caietano, viro ſcilicet acuto & docto, non faiſſe cognitum ac perſuaſum. Principio, quibus ratio- nibus in antecedentis quæſtionis tractatione oſtenſum eſt fuiſſe ab initio ſcienriam in Adamo, iiſdem planè coneluditur fuiſſe in eo perfectam ſcientiam, id eſt, omnium rerum quæ ab homine naturali- er ſcientia comprehendi poſſunt ‚Deinde, concors eſt Patrum& Theologorum ſententia, Adamum creatũ eſſe à Deo virum tam ani- mo quam corpore perfectum: animi antem perfectio, quantum ad mentem& rationem, ſcientia eſt: huius autem primas partes tenet ſcientia rerum cœleſtium: ea nam que natura ſua nobiliſſima eſt om- nium,& votis hominum optatiſſima, quin etiam poſſeſone& vſu pretioſiſſima, vtiliſſima,& iucundiſſima: qui fit igitur credibile, cæ- terarum rerum cognitione Adamo conceſſa, hanc vnam cœleſtium rerum ſcientiam non ei fuiſſ à Deo tributam? Ad hæc, in rebus cœ- leſtibus, præter alias res omnes naturales, clariſſima elucent Dei ſa- pientiæ& prouidentiæ indicia& argumenta;& hinc humana mens gradum facit ad naturalem Theologiam, id eſt, ad ſcientiam Dei, ac mentium cœleſtium. Philoſophica enim cognitio Dei& An- gelorum, præcipuè colligitur ex ſcientia cœlorum& ſyderum. XX 2 84 Reſellitur ſu- pradic la opi- nio Caietans. 3—.— 5— — ———ÿy ö“ —-—— ö—— a²“ 5— Se “ 4— 1 ri gene 5 52 81 igitur adamus Dei& intelligenti quod perfecta rerum ſu ſtiũ perfect 1 corporum oœle 5 zze— 44 40 I1 di 1411s Allus mundi temregentèẽ atqu cũda ſit homini, rerũ tamen ſuauiſſimum humanæ mentis pa animũ noſtrũü:vt ſi h ſe, nec in ſummis QvOD ſi rati Scriptura plurim cap. 17.affirmat Deum Sſtendiſſe ei magnalia elementorum, quomo lia vero Dei oper xit Dauid Pfalmo octauo: Q rum, Lunam&8 quoque ſententia ſcholæ Theo qu. 94. Certè Hu & 15. ſcribit, primum hominem 5 fectam naturalem cognitionem, fuerat, ſui ipſius qui ad imaginem& ſim & aliarum omnium rerum corporalium, um nos mouere de repleuiſſe cor Adami ſcientia& diſciplinax ſuaꝛat ſi defuit ei ſcientia rerum ccœleſtiuma do repletus fuit ſcientia& diſciplinarMagna- COMMENTARIORVM ſcientiam corporum cœleſtium non habuit, nec„ 8 2 arum,naturalem ſcienti am habete potuit. Quia 2.. plunarium ſcientia conſtare non poteſt ſine notitia? Cœlum enim eſt cauſa vniuer ſublunaris: cauſam dico efficientem, conſeruan. 1 e model ac ſciëtia caruerit Adã voluptatibus ac deliciis vixiſſe, vere dici polit anté. Ac licer cuiuſcumq; rei cognitio in- ccœleſtium notitia præſtantiſſimu elt a bulũ inenarrabili voluptate imlé znec perfectus homo fuuſ- onibus ad id probandũ deficeremus, nonne uuna —— beret, quæ in libro Ecclelisiia um potiſſime cernuntur in cœlis& aſtris, ſicut ä⸗ uoniam videbõò cœlos tuos, opera digitorum nu- Stellas auæ tu fundaſti. Atque hæc noſtra ſententia, el logorum, vt videre licet apud Mage ſtrum ſententiarum diſtinctione 23.& apud S. Thomam prima patte — g0 S. Victoris lib. 1. de Sacramentis parte 6.c. 13114 — hominem conditæ. nera C&TERV M, ex hac gene ners ſcitia.—. — fuiſſe contendimus, tria rerum genera excip Adams mini- me compre- 1 2 4 12 6 Ke Adam or minantur arcana vel ſecret ſentium indiuiduorum cuiuſlibet ſpeciei. Verbi gratia, inia indiuidua piſcium, nec omnem numerum lapidum: huiuſmodi enim nec pertinent ad perfectionem eorum quæ vocantur futura contingentia, alterum eo a cordium, tertium etiam omnium præ- ante lapſum, triplicem habuiſſe per- Dei, à quo& propter quem creatus ilitudinem Dei creatus erat: quæ à Deo fuerant propte rali rerum ſcientia quam in Adamo oienda cenſemus, vnum rum quæ no- non ſcieba arenæ, alt humanl intellectus neque conferebant ad per fectionem& felicitatem illis Quomods ſtatus innocentie. Hinc quoque apparet rogreflu temporis proficere po dam in ſcien- Pri 1 8 Porls proficere po V Primo cognoſcendo nouas rerum ſpecies, quæ ſubin profeciſſee A- ſcientia tia. ſent velex putri materia, vel ex diuerſarum ſpecierui deinde, quantum ad cognitionem denique, quantum adr ſcientiam rerum ſpeculatiuè tantùm& abſtractiuè ſcholis Philoſophi& Theologi loquimur) eandem uodam modo& firmiorem habuit, ſenſuum iudiciis& ex tis illuſtratam atque confir matam. Qvop autem dizit Caietanus, per godum ſciendi. Ab initio enim ha quemadmodum Adamusin . es tueritetribus nempe modis, de creatæ fall- n admiſtione: indiuniduorum cuiuſlibet ſpecici buit Adam (ſicut nunc in poſtea clariorem perime n fectam ſcientiam cœlorum & ſyde — 1N GENESIM LEL I B. v. 133 en A& ſyderum atque elementorum„quæ ſcilicet competere in homi- 1, un nem poteſt, nulli hominum fuiſſe conceſſam, ſed ſoli Deo reſerua- — tam, luculento Salomonis exemplo& argumento manifeſtè refel- aa 41* litur. Auctor enim libri Sapientiæ in capite ſeptimo, Salomonem de pe ſcientia „ d n multiiugi ſcientia quam ſibi Deus conceſſerat, his verbis loquentem Salom onis. — u e indu cit, Iyſe dedit mihi horium qua ſunt Kiientiam veram; vt ſciam diſpoſi- — d dn tionem orbis terrarum, virtutes elementorum initium& conſummationem wuern Aai A& medietatem temporum, viciſſitudinum permutationes,& con ummationes 1X ehca 2 ra temporunsmorum mutationes& diniſiones vemporum, anni curſus& ſtella- danci ig enn lum diſpoſitiones: naturas animalium,& nas betfiapum vim ventorum.„G nonete itder 1 cogitationes hominum, differentias virgultorum,& virtutes radicum G quæ- encas Amm Au cunque famt abſconſa& improuiſa didici: omnium enim artiféx docuit me niciena d Din Sapientia. Audis lector datam fuiſſe Salomoni veram, id eſt, cer- Ar 1212 tam, euidentem, ac perfectam ſcientiam orbis terrarum, elemen- — 8 torum,& ſtellarum,& omnium que abſcondita ſunt& abſtruſa? Amr deru n non igitur earum rerum perfecta cognitio ſoli Deo, vr purauit Ca- Remmnn antehn ed ietanus, ſic reſeruata eſt, vt ob id Adamum eiufſmodi ſcientia ca- n4⁵t Aegae r ruiſſe credendum ſit. Sed Caietanus, eo quòd Adamus nec terre, nec 2 Ibcaloxetan, k B mari, nec cœlis nomina indidit, argumentatur earum rerum non Rea Ku m fuiſſe in Adamo ſcientiam. Egregia ſcilicet argumentatio: quaſi verò d.1 4e dac nn Adamus, ipſo auctore Caietano, non perfectam habuerit ſcientiam te apid ar lapidum, metalloram⸗ ſtirpium, ac piſcium, quibus tamen rebus no- em Dci,d qod n mina eum impolſuiſſe nuſquam legimus. Cur autem ſolis terreſtri- nen Kimiln 1 k bus animantibus& auibus nomina aſſignauerit Adam, paulò ſuprà dathn, Sein indicauimus. 1 2I SAI 117. 21 ae 1 — Ae Vtrum Adam ſapientior fucrit cunctis mortalibus. um, P d C HMERTIO loco queſtio illa tractanda eſt, vtrum Adamus 9, vec en Da fuerit omnium mortalium ſapientiſſimus. Non includi- un n Aſh mus in hanc comparationem dominum noſtrum leſum aid t v=2 Chriſtum, quem, ctiam quà homo fuit, quemadmodum „ aliis omnibus perfectionibus, ita perfectione ſcientie ac ſapientie Hun cunctis mortalibus precelluiſſe certum eſt. Ad queſtionem igitur propoſitam reſpondemus„vocabulum ſapientie non vnius tantuùm vocabulum eſſe ſignificationis, ſed quatuor modis poſſe accipi. Primo quidem Sapiẽtiæ qua- dne r 1 Pro vno ex ſeptem donis Spiritus Sancti:& hac ratione tanta eſt in tuor modis eſ- Geaen S. u vno quolibet homine ſapientia, quanta in eo eſt caritas& gratia gra- he u,. zum ſcesd. 3 ia tum faciens. Et quia in beatiſſima Virgine,& Apoſtolis maiorem aun 1 N et credimus fuiſſe gratiam quàm in Adamo, idcirco maiorem quoque c fuiſſe in illis ſapientiam exiſtimare conuenit. Altero modo no- t men ſapientie accipitur pro ſcientia rerum diuinarum& myſte- un 1 rin XX z riorum . * riorum Fidel, quæ vel gratis Dei munere modum eſt maiorei Doctoribus quàm in narum, pe datius percepta& lum ſapientiæ ponitur pro que valet atque p Tyripliciter Aℳ damus cunc lis pominibuspræ ſtitit ſapien- I4M. Ouattuor cauſæ ami/51⁶ nis ſcientiæ. COMMENTARIORVM chomini data eſt:& hanc ſapientiam credibile ad- n fuiſſe in Apoſtolis,& in quibuſdam Eccleſig Adamo. Etenim, myſteria Fidei ac rerum diui. voſt aduentum Chriſti vberius;ſubtilius, diſtinctius,& eno. cognita ſunt. Tertio modo nonnunquam vocabu- ſcientia rerum moraliũ& ciuilium idem. rudentia politica,& ſcientia benè regendialios arque hoc genus ſapientiæ facile adducor vt excellentiorem fuiße credam in Salomone quàm in Adamo:hæc enim ſapientia magisne⸗ ceſſaria erat Salomoni, innumerabilem nempe recturo popalum. eamque præcipuè Salomon à Deo petiit,& Deus ei perfectilimam tribuit, vt in tertio libro Regum: cap. tertio ſcriptum eſt. Poſttend, vox ſapientiæ in vſu eſt apud Philoſophos& Theologos pro perfe. cta& conſummata rerum omnium ſcientia; quæ cùm alias do&rinas complectitur, tum potiſſimè Metaphyſicam, cui præter cætetasd- ſciplinas nomen ſapientiæ conuenire, in primo libro Meraphyſico- rum docet Ariſtoteles. De hac autem apientia intelligi debet qua- ſtio propoſita, vtrum Adamus ſapienticr fuerit cunctis mortalibus: id quod nos, ne quod ſatis per ſe manifeſtum eſt diſputando longius faciamus, ſine vlla dubitatione& cenſemus,& affirmamus. TRIBRVS auté modis Adamus ſapientia præceſſit cæ teros mot- tales: Primùm quidẽ amplitudine ſcientiæ: habuit enim Adamus yt ſupra oſtendimus, ſcientiam omnium rerum naturalium, quod null adhuc mortalium contigit. Deinde, præſtantia modi ſciendi: nam- que alij pleraque norunt probabili tantum ratione, vel non ex cau- ſis, ſed ex effectis, vel non oſtenſiua demo nſtratione, ſed ducente ad dropflis 6108 — impoſſibile: Adamus verò perfectam cuiu ſque rei,& ex cauſis ductam ſcientiam tenebat. Tertio, firmitate atque immobil- tate ſcientiæ:non enim in ſtartu innocentiæ amitti ſcientiaã potuilſet. Siquidem quatuot ex cauſis accidit vt amittatur ſcient ia: vel per din— turnam ceſſationem ab actu ſciendi: huiuſmodi enim habitus ſicut aſſidua exercitatione acquiruntur, ita longa ceſfatione perduntur- Verum in ſtatu innocenriæ non ea fuiſſer ceſſatio, quippè cum exer- citatio animi in cognoſcendis& contemplandis rebus, quotidiana fuiſſet& iucundiſſima hominis occupatio. Perditur etiam ſcientia corruptione interioris ſenſus quem appellamus Phantafiam, qle vel morbo vel alio caſu penitus corrum pi poteſt: ita vt litteratiflm homines omnium quæ ſciebant, etiam proprij nominis memofla 8* perdiderint. Mirum dictu, quod tamen affirmatè Plinius libro 7. ca pite 24.& Solinus capite 7. tradunt, Meſſalam Coruinum, oratotem 1n primis clarum ac nobilem, ex diuturno& vehementi morbo in tantam rerum omnium quas nouerat veniſſe obliuionem; vt etiam nominis ſui non recordaretur. Verum, Adamus in ſtatu innocentiæ ab omnibus morbis, vitiis, incõmodis,& defectibus corporls ien ſuum „ 4 Ihumano ſtudio& diligentia comparata, vcl A ennnnͤͤ“ —— 1N GBENESIM. L 1 B. vV. 535 4gcan 1 1 A ſuum tam interiorum quàm exteriorum vacuus& liber fuiſſet. 6 Amittitur etiam habitus ſcientiæ propter contrarium ignorantiæ ider 8 habitum, quem quis caprioſa& fallaci ratione perſuaſus atque de- . las A ceptus induit. Sed hoc nequaquam pPoterat accidere Adamo: eius nahe namque clariſſima,& certiſſima erat ſcientia, nec fallaciis circum ue- — ana nan ut niri, aut in errores induci poterar. 1— nen, Atan e LESIMVS præterea accidiſſe nonnullis obliuionem diſciplina- „ acacn n rum quas tenebant ex ipſorum voluntate& dono Dei„Auippe qui un aime urmt eam obliuionem, vt ad quietem& tranquillitaterm animi& ſpiritus len a conſolationem magno futuram adiumento, ſtudioſè& obnixè à Ton ees hane 41 Deo fen, k! g Deo petierant. Narrat Toſtatus quæſtione 11. in caput tertiumm libt. nas de Ar. V ee tertij Regum, Albertum Magnum ſummis precibus oraſſe B. Virgi- zaee Magno. nem, vt ſibi à Deo impetraret obliuionem humanarum doctrina- 9 rum,& eorum quæ in Philoſophia didicerat: idque obtinuiſſe. Po- mun riagn 4 nam hic verba Toſtati, quò magis lectori ſatisfaciam. Fertur, inquit, .Ar. de Alberto Magno Teutonico ordinis Prædicatorum, qui in naturalibus diſ- 8 un s B ciplinis excellens valde fuerat, oraſſe eum Dominam noſtram, vt non ſineret a ipſum mori in opinionibus Philoſophorii ſed in ſola fide:& obtinuit: per quin- ſe quennium enim aute mortem, vt traditur, omuino ignoraus fuit, ita Vt nec lit- 1. teras ſciret. Hæc Toſtatus. At enim, hoc non accidiſſer Adamo, nimi- 1 rum, homini in ſtatu innocentiæ cognitio& tractatio harum doctri- 4 ad narum nullum ſpiritui detrimentum aut impedimétum, quin etiam ur bt magnum adiumentum& ad Dei amorem atque cultum incitamen- a1 A tum attuliſſet.. Sun S E p hauic opinioni quæ Adamum ſapientia præfert cunctis mor- 8 1 talibus aduerſari videtur diuina Scriptura, faciens Salomonem ſa- zaeri ſabe pientiorem omnibus hominibus qui eum anteceſſerant, quique poſt„e. 8. eum futuri erant. Sic enim loquit ur Deus cum Salomone in tertio 1 1 capite libri tertij Regum, Dedi tibi cor Hapiens& intelligens, in tantum vt 15 nullus ante te ſimilis tui fuerit, nec poſt te ſurresturus ſit. Atque hic locus 214 C Scriptaræ adeo mouit Toſtatum,vt is in q.7. ſuper illud caput Scri- 3 pturæ non dubitauerit dicere Salomonem fuiſle Adamo ſapientio- 3ud rem. Cui tamẽ ego minime aſſentior: quin potius arbitror Adamum 300 omni genere ſcientiæ ac ſapientiæ humanæ preſtantiorem fuiſſe Sa- c n lomone:tum quia Adam creatus eſt,& in ſtatu innocentiæ, hoc eſt, 1— perfectiſſimo,& ipſe tam corpore quàm animo perfectiſſimus: Perfe- 14 ctio igitur ſcientiæ quæ eſt hominis propria, magis decebat ſtatum 1A illum hominis perfectum, magiſque conuenicbat Adamo quàm Sa- * a- lomoni tum etiam quod perfecta ſcientia rerum naturalium non 9 1 2 tam neceſſaria aut vtilis futura erat Salomoni quàm Adamo: quippẽ 24 aui primus futurus erat magiſter humani generis„primuſque om- nium diſciplinarum doctor. 41 Na Qvop autem Scriptura dicit Salomoné excelluiſſe ſcientia om- 1 11 nes qui ante eũ fuerãt, ne opinioni noſtræ videatur officere, quartuor Eyaisaas 3 utu 8⸗ modis cõmodeè interpretari poſſumus, Primo, Salomonem fuiſſe ſa- e kae. * 9,4 ientiorem 4 g. V 7 A P CO MMENTARIORVM tiorem omnibus, vno tamen excebto Adamo: nõ enĩm raro ymi. 4 4 les Scripturæ ſententiæ non vniuerſaliter accipiendæ ſunt, ſeq b Vel fit comparatio Salomonis cum 2 536 te labzi z. Re- pier b gum de præ- uerſa 7 ni. 4. r ͤ ſtanti ſcientid t plurimum& maxima ex patte. 2 5alamonis. omnibus aliis hominibus qui proprio ſtudio, induſtria,& diligentie ti, extra quorum numerũ eſt Adamus, qui eam ſibi diuinitus inditã habuit namqus velimus nolimus, exilla gene. rali ſententia dominum noſtrũ leſum Chriſtum excipere necellseſt Vel dictus eſt Salomon ſapientior omnibus, non quidem fimplicter — V omnibus hominibus, ſed omnibus Regibus& principibusquiante b eum præfuerunt Hebræo populo: aut etiam quibuſlibet gentis H- b b brææ, qui doctrina vllo temporèe excelluerant Hieroſolimis Gir. terpretationem valdè probabilem facit, quòd de ſe ipſemet Sdonan ſcripſit ſub finem primi capitis libri Eccleſiaſtæ, Eœce, inquitmahms efhttus ſum,& prace ſi omnes ſapieniia, qui fuerunt ante me in Hiernſalem. 1 V Vel denique Scriptura non loquitur de ſapientia quæ eſt ſciemi ſpeculatiua rerum naturalium& diuinarum, ſed de ſcientia politiea quæ eſt prudentia benè regendi ac moderandi ciuitates ac populos- Et hæc interpretatio fidem capit ex ipſa Scriptura, quæ illo ipſo l- co narrat Salomonem petiiſſe à Deo non ſcientiam rerum natuxa- I b b lium, ſed prudentiam regendi populum Hebræũ, hæc enim loquen- 8 4 4 ℳ. 1 3..„ 3 7 tem facit Salomonem: Dabis Domine ſeruo tuo cor docile, vt popuum 4 P0 „... 4.„. tuum iudicare poſſit,& diſcernere inter bonum& malum: quis enim poteni . 4 7 2 3 nt zudicare populum iſtum, populum mum bunc multum? Et Deus reſpondit . 2 4„ 9 7 4„ 8* 2 7 1/.. 1. 2: 9; ei: Quia poſtulaſti verbum hoc,& non petiiſti tihi dies multos nec Aiuitias, ne¹ 1— 41.. 6—... 2 23. 4* 4 8 e„, 1 ſp&ꝙ Jann 3 animas inimicorum tuorum, ſed poſtulasti tibi Sapiéntlasn ad diſcernendum 4....).„ 4 4 7„ 2 1. 4„ 9 iudicium: Eoce feci tibi ſecundum ſer mones tuos.& dedi tibi cor ſapiens& i- telligensin tantum vi nullus ante te ſimilis tui fueritnec poſt te furrettuus ſi —.. 414—. PRcCIpVvE autem Dominus Sa 2 0 2.⸗— 3 3 8 8. 8 2 8 ₰ ſeurie perſpicaciam ingeni) atque ſolertiam, vt in rebus maxime oblcuts jciis& argum etis ceuie 2 3 ſet,& quld ſabientiam funt adep — 1209 & dubiis, in quibus ſcilicet veritas nullis ind inueſtigari& deprehédi poteſt, videret ipſe& vbi verũ fieri oporteret: quam quidem ſolertiam& prudentiam mabnla 3. Regum c.z. Oſtendit Salomon in illarum duarumm ulierum diſceptatione Qur- 4 44 zneinm K ner ſia 1udlclume propter cùm Scriptura Salomonis ſuper ea controuer H 8 — — ſententiam enarraſſet, ſubiunxit: Audiuit itaqué ommus Ifratl iuuuium ...„ 1. ſ e quod iudicaſſet Rex:& timuerunt Regem; Videntés ſapienttam Dei eſe mel 4„ 8..„. ◻η. 41 ‿. rn g E⸗ ad faciendum indicium. Non eſt tamen negandum ‚etiam rerum häll. ralium ſcientiam ampliſſimam Salomoni eſſe datam: id enim apa 4..... 5 not⸗ ſimè traditur in hbro Sapientiæ capite 7. quem locum paulo ſopta 7, 1. 2 2* 2 1 ⁵½ 2 Ppf 7 15 4* commemorauimus. Et in capite 4. libri 3. Regum lic eſt: Præcedebat 8 4 3 8. i erat trorun,& eln. pientia Salomonis ſapientiam omnium Orientalium,&)p ZS.....„—.**„ ℳ ꝙ ⸗ ſapientior cunctis hominibus. Et diſputauit ſuper lignis, à cedro qua 1 7 1„ .. 1. 4 1.„ 22* 4 me 7 ,0 banorvſque ad Hyſſopum quę egreditur de pariete:& diſſerui deiun 99 A volucrihus,& reptibilibus,& piſcibus,& veniebant de cunttis popuuss ad diendum ſapientiam Salomonis. 0VE — Au a n um un A 3 N 4. 4 5 11 Lär 8 m! 4 A 4 Mn O man A u 4 b A a „ an kegdu u 4 M 7— .— 21 G 1 0* 8 . 21 M 4 4 4 A, 5 .] 2 41. ern M. 4 Mn hg e I. b 2* 8 2 — 4 4 4 a axr 1 3 4 Dcone r 4* a r N 8 1 n— „ e r 1 2 64' 1½ 1. „ * 4 84 1 r 4 mn! 4 34 p 11 “ 11p 1— 5 —“ 2. 5 — 2 2 * 4421 4 3 ₰ n u. 1 4 1 2 8 1 4 199 7„om 4 4*, F 1 84*“ III vr1 g 4 1„ 4 2 4 1 4 2 2 8 4 4 1 4¶— 1 W 4 hu. bilem illum Angelorum caſum; qui propter 1 1INGPNESIM, I. I B. v. SI AE S TIO EIIII De ſcientia rerum ſupernaturalium quam habuit Adam. X rerum ſcientiam ab inirtio habuiſſe, eo probari argumen- to facile poteſt, quòd, vt infrà oſtendemus, Adamus crea- tus ſit cum grartia gratum faciente, cuius quaſi fundamentum eſt fi- des. Impoſſibile enim eſt, auctore Paulo ad Hebræ. 1 1. ſine fide pla- cere Deo. Fides vero, cognitio eſt rerum ſupernaturalium; definitur enim à Paulo: ſubſtantia rerum ſberandarum argumentum non apparentium. Adiice, quod Adam principalius propter finem ſupernaturalé quàm propter naturalem fuerat à Deo conditus: Cùm igitur quò finem ſuum naturalem conſequeretur, à primo data fuerit ei ſcientia rerum naturalium; conſentaneum profecto erat, vt ad aſſequendum finem ſuum ſupernaturalem, ſimiliter cognitione rerum ſapernaturalium inſtructus crearetur. Nam qua obſecro ratione perfectus eſſet Adam à Deo creatus, ſi ei tam principalis& neceſſaria perfectio, cognitio- nem dico rerum ſupernaturalium, defuiſſer: S Æ P quarum rerum ſupernaturalium cognitionem tenuit Agam: — Mihi quidem certè fit admodum credibile, ſex genera rerum ſuper- g r NL naturalium fuiſſe Adamo cognita. Primùm quidem, nouerat Adam 7 præmia ſupernaturalia eſſe viris bonis& Deo ſanctè ac piè ſeruien- tibus in cœlis conſtituta, namque vt Paulus ſcribit ad Hehræos 11. Accedentem ad Deum credere oportet quia eſt,& inquirentibus ſe remnunerator fu. Tum habebat ſine dubio fidem& certam notitiam vltimi Huis ſu- pernaturalis humanæ naturæ: ſiquidem ex fine pendet ordinatio to- tius vitæ, ſicut ordinatio ſcientiæ ſpeculatiuæ pendet ex ptimis cu- iuſque ſcientiæ principiis ſpeculatiuis. Sic enim ſe habet finis ad actionem, vr prima principia ſpeculatiua cuiufque ſcientiæ ad eius ſcientiæ cognitionem. Qupniam igitur Adam factus eſt vſu rationis & liberi arbitrij perfectus,& potẽs ab initio vel benè vel male agen- di;cõuenientiſſimum erat vltimum finem eius ſtatim ipſi notum eſſe vt ſcirer quò ſua omnia, ac ſeipſum referre deberet. Deinde, nouit ea quæ ſimpliciter omni homini, atque omni tẽpore neceſfaria ſunt homini, quo finem illum conſequatur: hec autem ſunt, gratia gratum faciens,& tres virtutes Theologicæ fides, ſpes& caritas,& fiquid aliud eſt huiuſmodi: Hæc autem ſciebat Adam nõ à nobis proficiſci, nec propriis viribus parari poſſe, ſed gratuito donari à Deo. AD Ho, ſatis probabile eſt non latuiſſe turbati, plurimas cœleſtium ſedium vacuas reli enim caſus& ruinæ cognitio multum prodeſſe A huius 1OG da Com. in Geneſ. Tom. 1. damo poterat, vr 5₰ — 2. A d am um borrr Kunam An⸗ uperbiam ccælo de- gelorü notam . Sex genera reru ſuperna- . z. turalᷣ cogus 4 ta Adamo. 2 uiſſe Adamo. COMMENTARIORNVM sobedientia,& timore ſeueritatis A 4 2 eum in humilitate,& diuinæ legis 4 A 4 4 2 4 8 4— 2 t. Maximo autem gaudio animum diuini iudicij ac juſtitiæ continerel eins complebat, noſſe tantas illas ruinas cœleſtes per homines terre. nos, qui ex ipſius ſtirpe progenerandi erant; reparari ac refici debe. re. Atque hoc ſenſit& ſcriprum reliquit Catharinus in Commenta- nis ſais in Genefim, ſuper illis verbis primi capitis, Et benedixit l multiplicamini, in digreſfione qua diſputat de felic qicens, Creſcite& ominum ante peccatum,& ad hoc ille accommo. H 8— * 1 4 5 7 7—.. 2 gnouiſſe ſutu- Doctoribus placuit„‚fut ſtatu primorum he G dat verba illa quæ ſunt in capite 17.libri Eccleſiaſtici, vbi Larptur inter alia bona quæ Deum primis hominibus tribuiſſe nart ponit & hoc, Et ndicia ſusinquit,oſtendiu illis. Quæ iudicia, in quit Cathatnus nimirum quibus Deus reuelauii illis tranſgreſſionem peſſimorum ſpinium, 6 quomodo udioauerat eos& damnauéral. Myſteriam PRATLEREA; diſtinctè& explicatè cognouit Adam per fdͤem Wimttatis ful myſterium ſanctiſſimæ Trinitatis hoc enim tradit Epiphanius in ſe notu Ada-..— 4 4 „ exordio eius operis quod ſcripſit aduerſus hæreſes. Et verò, id ſit ad. modum credibile: Non enim conſentaneum fuit, primum hominen tot tantiſque bonis tum naturalibus, tum ſupernaturalibus cumula. tum,& in illo fœlici ſtatu innocentiæ poſitum„myſterium Trinita- tis, primum ſcilicet& maximum omnium myſteriorum Fidei,& cu. ius clata viſio, vt Auguſtinus inquit, tota eſt Fidei merces, ignoraſe, præſertim verò cùm hoc myſterium primo in creatione Adami ful- ciamus hominem ad imaginem E ſimil- b ſet indicatum, cùm dixit Deus, E & coram Adamo poſted dixit Deus, Ecce Adam quci —⁵ ꝛudinem noſtram' ./,, ſgiens bonum& malum. vnus ex nobis factus eſt Adamum co- Abp extremum„cognouit etiam Adamus, Vt multis& magnis uram Filij Dei ex ipfius progenie incatna- dam, Filium Dei aliquando ſumptutom per mortem ſuam liberaret homr- & peccati fuiſſet præſci- 1 zens ne tionem. Cognovit igitur A carnem humanam, non quidem vt nem à peccato, ſic enim Adam ſui lapſus& p ſed vt caput eſſet humani generis ad ipſum honorandum& glocit- Geneſ.z7. candum, ſicut loſeph(vtitur hoc exemplo Bonauentura)] pattiareha em ſ tamen vena⸗ præuidit in ſomno faturam exaltationem luam,; non tionem ſuam, aut incluſionem in carcerem. Et hæc quidem ſenten⸗ tia maximè competit& quadrat in opinionem eorum qui putant etiam ſi Adam non peccaſſet„Chriſtum tamen fuiſſe incarnandum. Ac myſterium quidem incarnationis, ita vt diximus, foiſſe Adano cognitum, cenſet Sanctus Thomas ſecunda ſecundæ quæſtione v- cunda articulo ſeptimo, Bonauentura quoque in ſecundo ſentens diſtinctione vigeſimatertia, in ex poſitione textus Magiſtri,& Catha- rinus loco paulò ſuperius nominato,& B. Proſper in capite primo, primæ partis corum trium, quos de promiſſionibus& prædiction9- bus Dei compoſuit. Tractans enim illa verba quæ ſunt in ſecundo capite Geneſeos, Propter hoc relinquet homo patrem& maurem,& rillis 6 derans quod Paulus ad Epheſios ſcribens capite quinto, ſuper ii re 2(.& pon⸗ u Fecuan, K ** 4 ³⁴ da kered at, 4 11 * 1 da n * 8 1 2 8 — 8 4 . 3 4 ———————— ——— — — * — 4 — — — — — 2» =— S — -— — —₰ — — 4 1 * — 2 4 — 2* 4 * — 1INGENESIM. L I B. V. 539 A verbis dixit, Sacramentum hoc magnum eſt, Ego autem dico in Christo& in Eccleſia; affirmat notam fuiſſe Adamo coniunctionem Chriſti cum Eccleſia,& quod vt Eua ex latere ſuo formata erat, ſic Eccleſiam for- matum iri ex latere Chriſti in cruce pendentis. Quam quam hoc po- ſterius dictum Proſperi non videtur verum: ſignificat enim, Adam nouiſſe futuram mortem& paſſionem Chriſti, haud dubiè hominis à peccato liberandi cauſa ab eo ſuſcipiendam: ex quo efficeretur, ipſum peccati ſui fuiſſe præſcium, quod negat Auguſtinus libro vn- decimo de Geneſi ad litteram, capite decimooctauo, nec placet Theologis. 8. 3. Virum Adam S illud hoc loco quæri poſſet, vtrum cognitio rerum ſuperna- ſtaru immo- turalium& diuinarum quam in ſtatu innocentiæ habuit Adam fue- cuæ Deu co- rit ſublimior& clarior quàm eſt fides, licet inferior fuerit& obſcu- gnoſcebat ſu- rior quàm ſit cognitio earundem rerum per lumen gloriæ: ita vt lu- Oun ersBenes men illud quod habuit Adam, medium quodammodo fuerit inter u daf ſe go⸗ lumen Fidei& lumen gloriæ, hoc videlicet inferius,& ſu perius illo. gnito ſidei. B Hugo quidem certè ſimile quiddam ſenſiſſe videtur. Sic enim ſeribit libro primo de Sacramentis parte ſexta, capite 14. Cognitionem Crea- toris primus homo habuiſſé crediur, cognouit enim à quo creatus fuerat, non eo modo cognoſcendi quo ex auditu ſölo percipitur, quo modo à credentibus abſens 2uæritur, ſed quadam interiori inſpiratione qua Dei præſentiam cotemplabatur: non tamen ita excellenter, ſicut poſt hanc vitam ſancti viſuri ſunt, neque ita in cnzgmate qualiter in hac vita videmus. Sic Hu g0. Cuius ſententiam in- terpretans Bearus Thomas ſecunda ſecundæ quæſtione quinta) arti- culo primo, dicit contemplationem Dei& rerum diuinarum quæ tollit neceſſitatem Fidei, eſſe contemplationem Dei quam in patria beati habent, qua ſcilicet ſupernaturalis veritas per eſſentiam vide- tur. Hanc autem contemplationem non habuit A ngelus ante con- firmationem, nec primus homo ante peccatum, ſed eorum contem- platio erat altior quàm noſtra, per quam propius accedentes ad 0 Deum plura manifeſtè cognoſcere poterant de diuinis effectibus & myſteriis, quàm nos poſſumus: vnde non inerat eis fides qua ita quæreretur Deus ablens ſicut à nobis quæritur. Erat enim præſen- tior eis Deus per lumen ſapiemtiæ quàm ſit nobis, jicet non ita eis præſens eſſet vt eſt beatis per lumen gloriæ. Et quamuis Adam non acceperit cognitionem rerum diuinarum per auditum exterioret ab alio extrinſecus loquente& docente, accepit tamen eam per au- ditum interiorem, Deo interius inſpirante& docente, quo modo Prophetæ audiebant,& Dauid dixit, Andiam quid loquatur in me Domi- nus Deus. Quamobrem Auguſt. libro 11. de Geneſi ad litreram capite Eſalm 84. 33- Fortaſſe, ait, intrinſecus& inefpabilibus modis Deus cum primis homini- bus antea loquebatur, wcut etiam cum Angelis loquitur, ipfa incommutabili ve- ritate illuſtransmmentes eorum, vbi eſt intelleclus noſce ſimul quccunque etiam per tempora non hiunt ſimul, Porte, inquam, ſic cum eis loquebatur, erſi nou tauta participatione diuina ſapientia, quantam capiunt Angeli tamen VY 2 pra 8 4 4 a4m * „ 3 — 773& nign nate NTARIORVM L 4 1X bot minus, ſed illo ipſo Sehsene viſitario ionis& lo⸗ 4 Be? „ 1„ fir per cre auuram line in arſtaß ſpiritus corporali us corporis aliqua ſpecie præſentata vel ad viden- in Angelis ſa 11s ſolet videri Deus, vel ſonant ye omas in prima parte quæſtiond 944, atti. num agnouiſſè Deum altiori cognitione, quàm n0s cOogl 41 6 fniſic cogniti ionem eius quodammodo 1 5 irionem pr ræſentis ſtatus,& cognitionem pacrie, nitioner 1 ediaia. er ca 0 ₰ F 4 ¹ 2 1 1 lentiam VI idetur. Conſtat enim Deunm clarius& enunen- per eln bil les ettus quam per. ſenſibiles& corporeos. Aunſ lena& liquida intelligibilium effet tuum retrahitur vel muaru- * autem Plend& lue e E occuparia, ne circa res ſenſibiles: At primum hominen fe 2 f r E eſiaſt. 7, quc rettitudo: in eo erat, vt que ſumi. eir Daur rectum, v¹ diciti Eccle/ feriora in pomine, ſubderentui ſup erio ihus,& hæc nullo mo inpeiimad illis. 22 ropter primus homo non impediebatur per 1εν es cteriores ſenſtbilens 5 one rerum intelligibil ium, quas&x i vrachaimem pn. clarâ& frma contemplati tis perxpichas ſiue natura ali cognitione ſiue gratuita. Et quia Au ex eßt medium cogne Seeedt, Vni en, in quo fimul videtur quod per medinn 1. u cum homo videtur p er fpeculum, G&. ſimul Ividetur cun „„ ,, u Aacitur„ ll³ Crt z1„᷑nlo Alteri um medium eſt„ per euius notitiam deuenitur ad copm- 2 dumn aliquid ignotum ficut eſt medium demonſtra ationis:& ſinel muiuſm- di medio Denn videbat Adamus; non tamen ſine pean madip. Nu enim oportel bat pri imum hanian, peruénn in Dei σ nitionem per Aam 9 effectu ga; nobis eſt nereſtaiun ſed ſiml ſra, 3, fwaen i:m ab aliqu effectu 1 Sueè intelli 2ibulie a8 ſuo V Deum cognoſce bat. Suml.. t „co.„ 2 4 Dei 73. J ⁷ 7f 7 gnouer 2. Deu 7, 6⸗ Aud atur, anm Adam tum cogno Vet P. 1 2 , 171 enigma te zu⁶% . tell 19 00 5/. Arlt As llac ₰— 1 —— 1 „ 3 3 7„ 1 9 czter Potꝰt a ipi: Vel All Ait Alts Judcllet Credtld. A /1 5„ 7 u ren o Græ 1 C enu⸗ Enn nenai⸗ 1 0=2— 7 ezlin L 1 A⁴? OAMt?en 7 0˙ Qᷣ õ2 2* 7. guftlinus Fnn gecimoqu. t „ 888 1 2. † 2. 72„ 9„H7„ 7 à conſideratione reum jntelligibilium per ſenſtb. 4 6 8 „,,„ Lell pau 0 X Bea. tur homo 3, 5 Adam non cognd ſeabar Deum in æni, 3 do T.ho ma.. NrcC diſſimilis eſt, nec hoc loco præte ereunda, ied 0 1ſe H. 3 do lell“ .—. 1„ 4 A 101 lecxori 8 onauentu 1æ lententia„fice ribit in lecundo! .. cennde l „ 2 †+ᷣ † 2 F 1— 1141 5 U d X¾! tenria nctione vigeſimatertia, articulc lecundo; 1 2„ † nter uem Aid erdl ne feen unda C0 0( L7 sro Homunt, n Rtat is znCentlc 83 J7 48 Nenl ſt⸗ latu 5 gl oriA.&. f⸗ laun 4. miſeriæ: S 1 Hogus Pdlad 1 17 , 2 5„ 2en, Et auemadmodum 1 dAll- . u n ℳ 3 7 † 74 4 4 4 77ℳʃv7 zuter hant vVallem miut 16 1d Pall 3 rin Ccœxlestem. Llt 7 NUe miltd 1.A ee,,,„. rgitio Ade in ſtauu in ₰„ ueeue e 111„»* 2. 7& 2. 1 . ſus terrestris ſimullzon er at terrce uumn Cdlo, ſle C9 ¹ 4* ne 3 ₰ 4— ₰ K8 4 7 *.„ 2* ⁷ 2* ri. Vnd 4775 r„ X 7 7 fut 7 ocentia e onfon mior erdt C92 14011 21 ſtt.* 2 2 ſentis ge e 18 8 ₰ 8 2t 5. 4 7 Mlel ,, er, 227 ee, e,, ita Nt ſolo ſtatu glort« 2 idebitu Deus immedute in ſua ubsIA² mtid: h ₰ 8 ₰ 84 ℳ 4 3 A 3 3 8 † 8 üAw 8 2½ 4 4 ¹. 4— 1 1 den K Nitinen 1 4 9.„ J Mm h 4 menen. 4 1, Pnld. 1 Hu d A „ duam 4„ 10— 4 t — u 9 M 1 5 24 f s 3 T 1 1 1 4* 1 41 8 4 8 7 . ul N. 4 4 1 8. 94 3 4 ¶ 39 1 ₰ 4! 1N GENESIIA, I I n V. A ſui Ibi obſcuritas 1 ſtatu verd innocentiæ e naturæ lapſæ, videtur Deus me diante ſpeculo ſed differemer. Nam in ſtatu innocentiæ viacbatur Deus per ſpeculum clarum: nulla enim in anima erat peccaii nebula: in ſtatu verd mi- ſeriæ videtur per ſpeculum obſcuratum propter peccatum primi hominis,& deo nunc videtur per ſpeculum& in anigmate. Aenigma enim ſicut dicit Augustinus in libro decimoquarto de ITrinitate, capite nono, eſt ſimilitudo obſcura. EST autem quadruplex genus cognoſcendi Deum, videlicet perfidem, per Quadrupleæ contemplationem per ſenſibilem apparitionem, per apertam viſionem. Primum, Ben, 8 eſt gratiæ communis: ſecundum, gratiæ æxcellentis: tertium, eſt gratiæ ſpecia- d ehh. lis quartum, eſt gratie conſummantis& glorificantis. Et ſufſicientia etorum modorum ita colligitur: quia omne quod cognoſcitur, per aliquid præ- ſens intelletlui cognoſcitur: Deum quoque per aliquid præſens intellectui cognoſci ab homine neceſſe&ſi. Aut igitur cognoſco Deum per hoc quod eſf B praſens mihi, aut quia eſt præſens alij: Si quia eſ praſens alij, hæc eſt cogni- tio fidei: cognoſco enim& credo Deum eſſe trinum& vnum, quia Dei EFi- lius hoc enarrauit,& ε Piritus ſanttus inſpirauit: quod enim credimus, debe- mus auctoritati, vt ſcribit Auguſtinus in libro de Viilitate credendi capite vndecimo. Si autem eognoſco Deum per hoc quod eſt præſens mihi, id Poteſt hieri tripliciter: Aut quia eſt præſens mihi in propriõò effettu,& ſic eſt contemplatio, quæ tanto excellentior eſt, quanto effectum diuinæ gratiæ magis in ſe homo ſentit,& quanto melius poteſt Deum conſiderare in ex- terioribus creaturis. Aut eſt præſens mihi Deus in proprio ſigno„& ſic eſt apparitio ſicut apparuit Deus Abrahæ in ſubiecta creatura, quæ ipſum Deum figurabat„G Spiritus ſanctus in columba. Aut denique praæſens eſt homini Deus in lumine ſuo,& in ſeipſ, ſecundum quod dicitur cognoſci facie ad faciem:& eſt aperta viſio, quæ quidem meres eſt tora humano- rum meritorum. Primum igitur& vltimum genus cognitionis Dei non competebat ſtatui innocentiæ. primum quidem propter cognitionem æni- gmaticam,& quia cognitio fidei vt plurimum ex auditu eſt: Vltimum ve- ro propter ſummam perfectionem non exhibebatur homini in terris, ſed pro- mittebatur dandum in cœlis; ſecundum vero& tertium genus cognitionis Dei, ſcilicet contemplationis& apparitionis, in Vtrumque ſtatum compe- tunt, ſed in ſtauu innocentiaæ poriſſimum vigebar contemplatio: tum propter animæ puritatem ‚tum etiam propter carnis& inferiorum Virium ſubiectio- nem: quibus duabus rebus vt plurimum anima caret in ſtatu naturæ lapſc, ideoque non poteſt ad illum gradum contemplationis uutingere. Sic Bo- nauentura. SED in hac Bonauenturæ ſententia, quod dixit cognitionem fi- Excutitur Bo dei propter obſcuritatem non fuiſſe in Adamo ante peccatum, id"auẽturæ ſen ego ſi præcisè intelligatur, minimè probare poſſum. Nam, vt lupra e. diximus, nec Adam, nec Angelus dum erant in via, poterant ſine fide aut placere Deo, aut myſterium Trinitatis certò& indubitanter co- gnoſcere: proprerea enim myſterium iſtud vocatur ſupernaturale 82 quia vim& facultatem omnis creatæ intelligentiæ longiſſimè ſupe- 3 rat Rom. 10. —— 2 õ—— ————.— ſſſſſſſ— 4 3————y———— —— 8mhm 4 4 . 1 „ 4 3 8 4 1 4 1 COMME MT AK I ORVM gnitio haberi poteſt niſi per fidem in via‚ aut per i Denique, etiam in Adamo priuſquam peccaret veriſſimè dici poterat quod propheta ille dixit, Iuſtus ex fide viuit à Hahac⁊. quod ſcribit paulus, Dum ſumus in corpore peregrinamur aà Domino, amlu- 2 Shp. 3 lantes Per fidem,& non per ſpeciem:& nunc videmus per ſpeculum in anigma. te, tunc autem facie ad faciem. 2o SCIREB tamen conuenit, cognitionem rerum diuinarum quam ſupernatura- habuit Adam, duplieiter ed quam nos habemus fuiſſe preſtantiorem, 1 44 2 rat, nec certa eius co viſionem in patria. . 4* Cognitio reru ——————— dhee eaſ4⸗ brimo quidem propter præſtantiam ingenij& ſcientiæ„ quo febat pheiter pra- vt multa ille de rebus diuinis ratione& intelligentia compfqhende. ſtanuor fuit ret,ad quæ mens noſtra nunc aſpirare non poreſt niſi lumineſtta quam noſira, adiuta. Quem admodum etiam nunc inter Chriſtianos nonnullace Deo& rebus diuinis, docti& ſapientes viri non tantum fide, ſed etiam naturali ratione& ſcientia nouerunt; quæ tamen idiotis ſcha fide percepta& cognita ſunt. Deinde, nos habemus fidem tam telpe⸗ u obiecti reuelati, quàm Dei reuelantis: non enim eſt nobis eui. Jenter notum, reuelata eſſe à Deo myſteria quæ credimus. At primus homo licet non haberet euidentem cognitionem ipſius obiecti hi- dei, habebat tamen euidentem reuelationis à Deo factæ: nouerat enim euidenter myſteria illa ſibi eſſe à Deo reuelata. Sed vnde noue- rat? quia ſentiebat mentem ſuam interius illuminatam ad cogno- ſcenda ea quæ humana rarione non poſſunt cognoſci, idque line ot- dine ad phantaſmata: hoc autem ab alio quàm à Deo, qui ſolus in mentem humanam illabi poteſt,& ſolus in cam habet po efficacitatem, proficiſci& effici non poteſt. GERvs autem contemplationis quo in beato illo ſtatu inno- centiæ vſus eſt Adam, vſque adeo ſublime& excellens fuit, vt læpe- numerò mens cius ab omnium vſu ſenſuum abſtracta,& in ecſtaſim ſen Lanem rapta, curiæ cœleſti& Angelorum choris intereſſet. Audiat ledto Piausou= non meatn ſed Auguſtini ſententiam, qui extremo capite libri noni Nam: excellé- de Geneſi ad litteram ita ſcribit: Illa egſtaſis quam Deus immiſit in Adm ia. vt ſoporaius obdormiret, rette intelligitun ad hoc immiſſa, vt& ipſius mans ſa ecſtaſim particeps fieret tanquam an gelicæ curiæ,& intrans in ſanttuari um nh ii ellig eret n0. iſſima. Denique euigil ans tanquam pro phetia plenus„cum dd ſ adduttam coſtam, mulierem ſuam pideret eruttauit continus quod mugumm ſacramentum commendat Ap oſtolus: Hoc nunc os ex oſſibus meis& Caro de car Manb. 19. ne mea, Gꝓε. Quæ verba cum primi hominis fuiſſe Serip t ninus tamen in Euangelio Deum dixiſſe declarauit, vt hinc en Pier ccit aſim qus pras ſſerat in A dam, hoc eum dininitus tanquam propheiam icere potuiſſe. Sic Auguſtinus. Horum ſimilia ſcribit Gregorius m primo capite libri quarti Dialogorum: Poſtquam inquit, de Paludls gaudiis, culpa exigente, expul ſus s eſt primi humani generis parens, in huuuxsan atis atque exili quam patimur venit ærumnam: quia peccando extra ſema templabatur, vides Gℳ2 4 ſ, teſtatem& 6. 5 2„1 2ℳ* D. uràâ ipſa teſtetun, D 1 ₰ 4 intelligeremus, pri- △‿ 8 ◻ e ip ſuum fuſus, iam illa cœlestis patriæ gaudia quæ prius contem ,„ 15* prA fr⸗ 1 Beal N 4 8 N01 potuit. In Paradiſo quippe aſſueuerat homo verhis Dei Pe⁷] 12171 4100 908 44 7 9 5 —— 4*„— =-— R*— ☛ 2 — *— Seeeenn — — — —— 841 A * 4— * 2 ☛ 2 — 4 1* * — 4 4 8 8 2* 4 F 3 —— 2 1N8N CGENE SIM, LI B. V. 543 A Angelorum ſpiritibus cordis munditia& celſitudine viſionis intereſe. Sed poſt- quam huc cecidit, ab illo quo implebatur mentis lumine receſſit. Ex cuius videli- cet carne nos in huius exilij cæcitate nati audimus quidem cæleſtem eſſe patriann, audimus eius ciues Angelos Dei, audimus eorundem Angelorum ſôcios ſpiritus iustorum& perfectorum: ſed carnales quique, quia illa nuiſibilia ſcire non va⸗ lent per experimentum, dubitant véerum nè ſit quod corporalibus oculis non vi- dent. Quæ nimirum dubietas in primo parente&ſſe non potuit, quia excluſus A Paraadiſi gaudiis, hoc quod amiſorat, quia viderat recolebat. Hactenus ſunt verba Gregorij. Ex quibus licet argumentari, ſaltem, auctore Grego- Adamu ali- L..... 48.„.. rio, Adamum aliquandiu fuiſſe in ſtatu innocentiæ: affirmat enim quddin ſecun .. 8ℳ. dut Gre 0r — 1.:.— Gregorius, eum conſueuiſſe Dei yerbis perfrui,& beatorum Ange- 2 ſann L, lorum choris intereſſe, vocabulum autem conſuetudinis, in breuiſſi- enti man- mo tempore poni non ſolet. ſiſſe. —— V AESATIIO V. An in ſtatu innocentiæ poſteri Adæ innatam habuiſſent ſcientiam. Ep videamus, vtrum poſteri Adæ ſi ſtatus ille K innocentiæ manſi ſſet, nati fuiſſent cum ſcientia re- MNrum omnium, ſimiliter vt ipſe Adam, omnium re- ärum ſcientia excellens creatus eſt. Ad hanc quæ- = laionem reſpondemus, in ſtatu innocentiæ: poſte- rcos Ada non fuiſſe naſcituros cum ſcientia. De his enim quæ ſupra naturam ſunt niſi temere loqui velimus, non eſt aliud affirmandum, niſi quod vel in Sacris litreris proditum eſt, vel Eccleſiæ auctoritate, aut patrum teſtimonio ſuffultum, aut ratio- ne aliqua vel neceſſaria, vel certè admodum probabili munitum: ſed nihil horum ſuppetit nobis ad probandum, poſteris Adæ inge- neratum iri ſcientiam, ergo non eſt id affirmandum. Quinimo ſi rationem ipſam conſulamus, ea nobis contrarium ſuadebit ac pro- babit, ſiquidem naturale homini eſt ſcientiam acquirere per ſenſus & experimenta: idcirco enim anima rationalis cum hoc corpore omnium ſenſuum tam exteriorum quam interiorum inſtrumen- tis& præſidiis inſtructo copulata eſt, vt eorum adminiculo doctri- nas, quarum ex ſe ipſa expers eſt, comparare poſſet: hac enim re dif- fert intellectus humanus ab angelico. Quid, quod ſicut poſteri Adæ non fuiſſent nati perfecta ætate, nec perfecta corporis magnitudine ac robore, ita nec eſſent nati perfecto animo& ratione, id eſt, cum ſcientia. ArQAVE hec eſt opinio Hugonis lib.. de Sacramentis, part. 6.& S. Thomæ in prima parte qu. 101. contra quam duo poſſunt obiici. Vnum eſt: ignorantiam accidiſſe homini ex culpa: ſed in illo ſtatu nati 3 544 COMMENT ARIORV M 1 nati faiſſent homines fine culpa, ergo ſine ignorantia; cum ſcientia 4 b Dua obie igirur. Alcerum eſt, ſi Adam habuit ab 1r ſcientiam rerum om. Due, Dae nium, cur non eam ſimiliter eius poſteri habuiſſent? Ad priorem ob- lis ignoranim jectionem reſpondemus ſecundum Hugonem& Thomam„dapli fuiiſet in ſta cem eſſe ignorantiam Alteram quam Theologi appellant puræ ne- e unnocetæ. etionis& neſcientiam, qus quidem nonex culpa oritur, ſed ex con- Atione naturæ creatæ; quæ non poteſt omnia& quolibet tempo. V re ſcire: quippe talis etiam ineſt in Angelis»neque enim illi omnia norunt; quid igitur mirum, ſi ea fuiſſet in poſteris Adaæ à primo or- tu? Alteram verò ignorantiam eſſe docent vitioſam& culabilem, quæ eſt priuatio cognitionis eorum quæ noſſe debet homomlm. pliciter, vel aliquo certo temporè: huiuſmodi autem ignorantianon 1 V fuiſſet in poſteris Adæ: nam licet nati fuiſſent ignorantes, nonta- men earum rerum quas illa prima xtate ſcire eos oportebar aut de. cebat. Ad poſteriorem obiectionem reſpondenduùm eſt; multa falſ. 1 ſe in Adamo(quia is erat primus homo& parens& doctor huma- ni generis)ſingularia& propria, quæ non decebat illi eſſe cum alii hominibus communia: cuiuſmodi fuere, Adamum A ſolo Deo eſſe factum ex limo terræ, perfecta xætate,& corporis ſtatura,& potentem 1 generandi prolem, atque ex ipſo formatam eſſe mulierem. Sicut igi- 4 l tur hæc propria fuere Adami, ſic& illud, habere ab ortu ſuo tetum . b omnium ſcientiam. b Decem rees SE D quamuis poſteris Adæ ſcientia rerum non fuiſſet ingenits quibus homi- eam tamen illi cum ad ætatem diſcendo idoncam veniſſent, breui b nes in ſatu facile, perfecteque comparaſſent. Decem enim rebus vehementet zunocentiæ ad 1j. 42— 2 2*...1 1; b comparadam illi ad capeſsédas doctrinas omnes fuiſſent adiuti: quibus rebus qnm 6 ſcientid fuiſ- nO8 amiſſo illo ſtatu miſerè caremus, propterea& pauci;& diffcih. ſent adiuti. ter,& tardè, at que imperfectè diſciplinas humanas adipiſcimur. Sed quænam erant decem illæ res quibus poſteri Adæ ad comparandas 4 2 N. nt? Prima te? omnes ſcientias præclarè inſtructi paratique acceſſiſſent? erat ſumma docilitas& habilitas ad diſcendum quodlibet, cien dumque„Propter admirabilem ingenij 2 memoriæ ac iudicij exck( 1 lentiam,& incredibilem diſcendi ardorem; verique noſcendi cuhr diratem, Secunda, erat præſtantia omnium ſenſuum tam interiotum duam exteriorum, quorum miniſterio atque adminiculo& velutän- cupio mens humana vtitur ad aucupandam& conſequendam ſcien 3& ipft tetuft tiam. Tertia: ingens copia optimorum doctorum, qui& 1p —— — 3 1 omnium ſcientia excellerent,& ad eam docendum alios, aptiſſimi 8 accommodatiſſimi eſſent, Quarta: tanta vitæ longitudo, quanta hi- b randis tractandiſque omnibus doctrinis non modò ſufficeret les etiam longsè ſupereſſet. Quinta:optima valerudo,robu corporis,u- 1 mitaſque virium. Sexta: facilitas parandi abundè omnia quæ ad Vr 1 b Ktam& veſtitum, omnemque cultum vitæ pertinent. septima: ma gna opportunitas periclitandi vires,experienc ique naturas, prohie sates affetiones,virtuteſque animalium, ſtirpium, Metall 1 4⸗ lorum,¹* piduch, 8 — 4 8 , 1 —* — 4 4 * 4* 4 A * — 4 3 3 . 321 4—* . 3 ———— * —— —r——s 4 2. “ — I - 8 —— — — — —— — —— — — —— — 28* — 1IN GENESIM. L. IB. vV. 145 pidum ‚denique rerum omnium naturalium, quæ eſt origo& ſemi- narium ſcientiæ. Octaua: perfecta moderatio animi,& omniũ per- turbationum ſedatio, cunctorumq́; affectuũ ſub rationis imperium ſubiectio: iraque nihil tum maiori ſtudio& cupiditate concupiſce- rent& conſectarentur homines, quàm ſcientiam& virtutem. Nona: ſingularis quædam& eximia erga homines in eo ſtatu viuentes pro- uidentia& cura Dei, eos miris modis ad perueſtigandam& acqui- rendam rerum omnium cognitionem adiuuantis, vel per interiores illuſtrariones, vel per Angelos qui tunc homines familiariter viſi- taſſent. Decima& vltima: nulla id temporis homini ad inſiſtendum doctrinarum ſtudio, à dæmonibus impedimenta accidiſſent. Nunc autem dæmon à ſtudio bonarum artium& liberalium doctrinarum, duabus de cauſis deducere homines conatur: tum quod ardens di- cendi ſtudium hominem à pleriſque vitiis& cupiditatibus rerũ ter- renarum vehementer abducit: tum quod veretur dæmon ne qui ho- neſtis diſciplinis comparandis ſedulò dant operam, carum deinde vſu ad prædicandam& illuſtrandam Dei gloriam, iuuandöſque ho- mines,& ab erroribus, quorum dæmon ipſæ ſator& auctor eſt, libe- randos, magno cum imperij ſui quod in homines impios& impro- bos habet detrimento& exitio, conferant. — DIHPIIATIO DE SECVNDAENXNCELLENTITIA ſtatus innocentiæ, id eſt, de Gratia gratum faciente. NHAc diſputatione, ſimiliter vt in ea quæ hanc præ- ceſſit, quæſtiones quinq; pertractandæ ſunt. Prima quæ- ſKio eſt. Vtrum Adam cum gratia gratum faciente creatus Kt: ſecunda, an illa gratia cum qua creatum eſſe Ada- mum oſtendemus, tanta fuerit, vt penitus excluderet omne pecca- tum etiam veniale: tertia, Vtrum homines in ſtatu innocentiæ ma- iorem habuiſſent gratiam quàm in ſtatu legis Euangelice ſanctiſſimi homines habuerunt: quarta, Vtrum ſi Adam non peccaſſet, poſteri eius cum gratia nati fuiſſent: quinta, Vtrum ſi Adam non peccaſſet, poſteri eius fuiſſent in gratia confirmati. V 4E S T19 I. Vtrum ſit cum gratia creatus Adam. RINàA hec queſtio& per ſe nobilis& celebris eſt,& eſt n Theologorum eruditis diſputarionibus, atque opinionum Comm. in Geneſ. Tom. 1. L. 2 orna varietate& diſſenſione magis nobilitata. Catharinus opi- Catharivus damum primo eſſe conditũ in puris naturalibus: poſteà eſſe ²⁷ Peneſ. 345 COMMENTARIORVM . iginali: deinde gratia gratum faciente donatum 4 ornatum iuſtitia ori eſſe ac decoratum. Mlud apud Theologos extra controuerſiam eſ 2 Adamii ſuiſ- Adam gratiam habuiſſe ante ſuum lapſum. Ieſtimonia Patrum ad iq in gratia probandum commemorat Magiſter in 2. Ub. diſt. 9.& Gratianus de aute lapſum. pgœnitentia diſt. 2. cap. Tolle caritatem. Nec licet hoc in dubiumvo. care, cum duorum lit Conciliorum Arauſicani& Tridentini decre. tis conſtitutum atque communitum. Certè in Tridentino in ſeſio,, in decreto de peccato originali ſic eſt: Adam per peccatũ amiſt ſan. &itatem& iuſtitiam in qua ſuerat à Deo conſtitutus. Et hoc mioaj valdè conſentaneum eſt: propter peccatum enim Adamus gmian Dei& dona cœleſtia perdidit, quippe propter illud primum peua- tum ipſe cum vniuerſa poſteritate ſua condemnatus eſt,& priuau iure poſſidendi regnum cœleſte. Habebat igitur ante peccatum iu regni ccœleſtis hoc autem ius non aliter niſi propter gratiam Deids- tut homini. Nimirum, ſi per primum illud peccarum non perdidiſ ſet Adam Dei gratiam, nulla erat ratio cur vnius illius primi peccui! reatus tantùm, non autem aliorum peccatorum quæ deinde patra- uit Adam, ad poſteros deriuaretur. Hoc igitur cum omnium conceſ- ſum pro certo haberi debeat, non atrinet pluribus verbis diſputare. ITLVDp autem inter Theologos controuerſum eſt, vtrum Adam in primo ortu ſuo& ab initio gratiam Dei habuerit, an poſted eam Qui cenſue- acceperit, de hoc variant Theologi ſententias. Non fuiſſe eum cum rint Adaan ratia creatum, ſed tantùm cum iuſtitia originali, multi& magni en, h nan⸗ Doctores cenſuerunt; Hugo S. Victoris lib. 1. de Sacramentis patte & quibus ar ſexta, Alexander de Hales parte 2. quæſt. 96. Bonauentura& Scotus zumtiud pro lib. 2. fentenriarum diſtinct. 26. Marſilius in eundem librum quætt bauerint. 16.& item Altiſiodorenſis. Confirmat eam ſententiam Bonauenta⸗ ra his argumentis: Magis con gruit gratia cum gloria, quam natuts cum gratia: ſed Adamo collata eſt gratia ante gloriam: ergo natuts quoque data eſt ante gratiam. Poſteâ, per gratiam fit matrimonium quoddan ſpirituale inter Deum& animam hominis, ſed ea lex m. trimonij efe vt id minime fiat ſine coniugis vtriuſque conſenſu:erßo dari non debait Adamo gratia ſine eius conſenſu: præſertim autem cùm hoc habeat ei prouidentia, vt nulli adulto quid́; iam rationi vſa pollet gratiam ſuam abſqus eius conſenſu& præpatatione tri- buat. Deinde, quo clarius& certius Adam cognoſceret, gratiam que, ipſi à Deo tribuebatur, verè eſſe gratiam, id eſt, omnem natulæ fa⸗ cultatem excedere, atque homini gratuitò donari, edque ratione Deo gratior& deuotior eſſer: conuenientius fuit, vt eam poſtquam creatus eſt haberet, quàm vt ſimul cum natura ſibi quodammodo ingeneratam acciperet. 3 Scorys eo quem ſupra nominaui loco reſpondens ad argumentum, arbitratur iuſtitiam originalem cum qua creatus el Adam, non fuiſſe gratiam gratum facientem fuiſſe tamen donum ſupernaturale. Habebant autem ſe gratia gratum faciens& iuſtitia origi quartum 4 „— dole, 1 4 Kehncon 1„ 8 nadedn 4 . . Lnte nun zu 4 4 1„ /* gec 21 9 camecum. n ocum feccra Kmnan. xmc⸗ d 4 um e Acoic gos(dattooe r * 8 8 121 1 40t 1 4 rn 2 1 5. a in ee i Macs d.l. 8e 4* 2 2 1 Kto 4 urk. ℳ. ¼% M 4 4 8 4 Arnnnet 64. Coenrnn em ru umce 4 4 4* 8⁴ 4* 4 * 43 n 8 1 —— 4„ * 1 con 1 — 4 1 4 3 4 4 K 1m 1 A 2*—** 3,03 f rA anecd, Sgs wict Fr 36☛◻ 1 ,““— 3 11 5 4 . 7 1 aucs 41 * ,f— 4½ 8 4 4 4 1 3 1 1.„ 4 ·· 0 4 4 4 41 2 19, 8 1 e 8 1*„ 41 a, 23 1 24 .“ 3 — ℳ 6 2 19 gea aun e gd! Äe . 4 89 AC 8 ä Wißfe fmzm it ¹ 1 1— INGENESIM, L. I1 B. V. 347 iuſtitia originalis ipſam gratiam gratum facientem quatuor rebus: etenim, iuftitia originalis non modo rationem Deo ſubdebat, ſed etiam ſenſum rationi,& corpus animæ: deinde, prom ptius, delecta- bilius, firmius coniungebat mentem cum Deo: tum, non admittebat vllum peccatum, non tantum mortale, ſed etiam veniale: denique, faciebat hominem omne bonum morale promptè& iucundè,& ſine vlla interiori moleſtia operari. Gratia verò gratum faciens eò vincit & antecellit iuſtitiam originalem, quod hominem excellentius iun- git Deo, ſcilicet vt fini& bono ſupernaturali: facitq́; hominem vere gratum& amicum Deo, eiusq́; filium& hæredem vitæ æternæ,& vt is mereri queat etiam de condigno æternam vitam. ALTERRA opinio eſt, Adamum creatum eſſe in gratia. Hanc fuiſ- ſe Auguſtini ſententiam, multis ille locis aperté declarauit. Namque in Enchiridio capite 104. fic ait: Primum hominem Deus in ea ſalute in qua conditus erat cuſtodire voluiſſet, eumque oportuno tempore poſt geni- tos filios ſine nterpoſitione mortis ad meliora perducere: vbi iam non ſolum peccatum non' cammittere, ſed nec voluntatem poſſet habere peccandi; ſi ad permanendum ſine peccato, ſicut fatus erat, perpetuam voluntatem habitu- rum eſſe praſci ſſet. In libro autem de Correptione& gratia capite 10. affirmat primum hominem factum eſſe à Deo rectum& cum bona voluntate, apud Auguſtinum autem nulla eſt ſim pliciter bona vo- luntas ſine Dei gratia. Tradit item, ipſum factum eſſe beatum„ea nimirum beatitudine quæ poteſt homini in hac vita contingere quæ tamen nulla eſſet ſine Dei gratia. Ad. hunc autem modum ſcribit: Primum hominem fecit Deus beatum: quia& non mori,& non miſerum ₰ leri, iu ſua potestate eſſe ſentiebat. In quo ſtatu reuto ac ſime vitio ſi per ehm liberum arbitrium manere voluiſſet, profecto ſine vllo mortis ee infelicitatis experimento, acciperet illam, merito huiuſmodi permanſionis,& beati- indinis plenitudinem qua& ſancti A ngeli ſunt beati, id eſt, vt cadere non poſſet vlterius,& hoc certiſſimè ſiret. Et in capite eiuſdem libri vndecimo: Tunc, inquit, dederat homini Deus bonam voluntatem in ila quippe eum fecerat qui fecerat rectumò. Dederat adiutorium, ſine guo in ea non poſſet permanere ſi vellet, vt autem vellet, in eius libero relauit ar- bitrio. Si autem hoc adiutorium vel Aungelo, vel homini cum primum Falti ſunt defuiſſet, quoniam non talis natura facla erat vt ſiie diuino ad- iutorio poſſet manere ſi vellet, non vtique ſua culpa cecidiſtt: adiutorium quippe defuiſſet ſine quo manere non poſſente In libro quoque decimo quarto de Ciuitate Dei capite II.& z. dicit, primum hominem creatum eſſe à Deo rectum& cum bona volunrate. cuͤmque par ſit ratio Angelorum atque primorum hominum, vt ſignificat Augu- ſtinus in libro de Correptione& gratia capite decimo& vndeci- mo idque placer ferè Theologis, ſi Angelus cum graria creatus eſt ſimiliter hominem creatum eſſe cum Sratia putandum eſt. Ange- los autem creatos eſſe cum gratia, multis diſertisq́; verbis diſputat 272 2 Augu A originalis, inquit Scotus, ſicut excedẽs& exceſſum. Excedebat enim Augusl. ſen- tentia fuit:& yera, Adamis creatum eſſa cum gratia. — Locus Eccle- 545 Au guſtin Anugeli, ei infra: Deus fecit Angelos cum adhæſerunt: oſt hæc appellat SANCTV S ſtatur, dæmones in magna e Hoc ipſam Pattes co perſona na princi rum Patrum pominem ad imaginem& ſimilitud nogtram tiam& interpretationis auctores, ſupra Baſilium, Ambroſium, tum atque Hugonem nominauimus. gribens ad Coloſſen. 3. Expoliantes vos Veterem hoꝛi⸗- nouum, eum qui renouatur greauit illam, vbi renouationem homi- lus renouationẽ imaginis in qua crea- eſt quod multi veteres dixerüt, iſit, imaginem Dei ad quam detur Paulus ita 1 nem cum actibus ſuis& induentes Dei ſecundum imaginem eius qui nis per gratiam, appellat Paulus tus eſt homo. Et ſic interpretandum Adamum propter peccatum quod adm CO MMENTAKNI ORVM us lib. 1 2. d à quo fatbi ſi ſimul in eis condens naturam& „‚amortem caritatem di b item Hieronymus in Commen regis Babylonis,& pis Tyri vaticinantur. Iveterum doctorum explanantes de ſimilitudine quam virtutes,interpretan dum& intellige erat conditus perdidiſſe. huius præterea opinionis confirmationem quidam pertinere A D ranit induit Dominus fortitudinem,& præcinxit, imllitudinem Dei ſuo modo virtute ornatus e acum dine.*. 5. 1.. nem, Græcè enim eſt 1 A%☛. Quare probabilius quidam E exiſtimant quod in capite 17. libri Eccleſiaſtici ſcript bis: Deus creauit hominem de terra,& ſecidum imaginem ſua! & ſecundum ſe veſtiuit illum virtute. ficat quod, ad ſui ſimilitudinem. Sicut enim di ſionem& decorem induiſti:& alio in Pſalmo, Daminus regnau e; ſic etiam ſt, hoc eſt, præditus, ſſe ſpiritus pinguedin Uigunt ex iis quæ Iſaias cap. 14. Ezechiel capite 28. de eo Accedit ad hæc, quod multi ſando- illa verba, Faciamu nem noſtram: lllud, Ad ſimilitudinem habet homo cum Deo propter gra- ndum cenſuerunt, cuius libro quarto, Originẽè, Victorinum Bedam, Ruper- Chryſoſtomum, Auguſtinum, entia ſtare vi.¹ Ab hac etiam ſent Illud autem ſecundun V citu T d e Ciuirtate Dei cap. 9.5 imul, in quit, atque fatti ſunt A Ant, amore cum quo facti ſunt, adhæſerunt. Et paulo pona voluntate hoc eſt, cum amore caſto, quo illi largiens gratiam. Denique & bonam voluntatem cum qua creati ſunt Angeli ffuſam in eos per Spiritum ſanctum. tariis ſuper Oſeam te- eàA Deo creatos. de Lucifero ſub dem ſub perſo- 82 agnitionem um eft his ver- n fecu ilum, idem ſigni- e Deo, Confeſ it decortm 1 C homo ad eu mias ingenij„quo per ommia animo& cogitatione penetrare, a; præclara potenter efficere valeat. Hoc enim loco vocabu⸗ lum illud Dirtute, non ſignificat virtutem moralem quæ vitiis con- traria eſt quam Græci vocant&εκ&ν, ſed ſignificat robur& fortitu- X eo loco argument-⸗ 5 pentam ur Adamum eſſe conditum perfecto corporis robore, E m vij X perfecta animi virtute, quæ complectitur ſciétiam& virtutès mo- rales Arqueellan ſupernaturales„quamquam Gr Wor e, Pharaliter legitur ν εαμ, id eſt, ſecundum s referatur. Tota enim lectio Græca pluraliter æcè pro illo fecun- ſeipſos, vt ad ho- loquitur: vel quia de Adamo— todi hun& Eua agit, vel quoniam loquitur de his quæ in Adamo bti humanæ naturæ collata ſunt. B. THo 4 3. THoN capite/ lba Adamum cum 2 2 vrim lmm uxmirſtrina omuains nina nbruna auns tull qus cmhua hmin git um uun fee len aan.Vfima igt ſclüca das ds Dai. Hant em eum Daägran hatin afien 3 auſturt indi inmembrut caui aumg; Homo, zuum ſam Chriſtun menui inperii imi ninimr lium iſſe exiſt Ap hoc eti de Ciuit. Dei. efctim grau (aberunt enim; nam inohedien cann, G⸗ Deo d „ Kperiorem do- itrunm non: bert potniſet, oper s,cap.) eorum: cumq hamt cuſ eon rent quud eisi fepugnare ne ſetere ur, exti cen nulitas, am orum ng In toctocun erplannn. d 24 2ꝙ Mnunn udm 1 bi ne gram hader dondc. 4 4 ernme 4» gen⸗z 7 n. 1 4 A no. 5 4 8 4 2 „ woam 42 4 8 ͤͤͤ *“ 49 4. 1 u 4 f * Oler.z.E m am ma n un m 8 u r ormor! Sr 21 n — 1 dam, u 8 „. 1 1 enunionis cnaimmd. „bo keceit d. —„ua 4 2 4— A Hcuae. 2 1 41 K 4 4. , n! I N — 4 451 t 8 rn 3 A 4 2 4 Aceren 4 4“ 8 8 u 4 2 — 4 A 1⁵ r u 1„* e 3 1eS b2 - 4 4— G 2 „* men “ 4 9 A — 2 4 1 775 2 RI n — 4 N 4 1 utl 1 4 8 — ürriden I1 N GENESIM, LI B. V. 949 B. THoMAs 1. part. quæſt. 95.& 100. ex illa ſententia quæ eſt in Locus Eecle- ..— 4— Iaſtæ cap. 7. capite 7. libri Eccleſiaſtæ, Fecit Deus hominem rettum, vt probet fuiſſe faſiæ cap Adamum cum gratia à Deo creatum, hoc modo ratiocinatur: Retli- tudo primi hominis in eo erat poſita, vt ratio eius Deo eſſet fubdim: rationi autem inferiores animæ vires,& animæ eriam corpuis. Huius autẽ triplicis re- Ctitadinis prima erat cauſa ſecudæ& tertiæ: ſecunda vero rectitudo,per quam infẽ riores animæ vires ſubditæ, atque obedientes erant rationi. tertia item retti- eudo qua corpus erat ſubieltum animæ mon erant naturales: alioquin manſiſſent in homine poſt peccatum: quæ enim naturalia ſunt homini, ea propter pecca- tum non ſuere homini ablata: ſed erant gratuito conceſſe hBomini per Dei gra- tiam. Prima igitur illa rettitudo qua mens omnino ſubiecta erat Deo, ex qua ſcilicet aliæ dua pendebant non erat naturale, ſed ſupernaturale donum gratiæ Dei. Hinsc concluditur, ſi yrimuus homo creatus eſt cum illa rectitudine: eum cum Dei gratia creatum eſſe. Ilud autem quod inſeriores auimæ vires contine- bat in officio& in obedientia rationis, fuiſſe ſupernaturale donum gratiæ non ...*. 4 4.. B obſcurè indicauit Paulus ad Roman. ⁊. cum enim dixiſſet: Jentio aliam leger in membris meis, repugnantem legi mentis meæ,& captiuantem me in lege pec- cati: cumq; miſerrimum ſtatum ſuum quaſi deplorans exclamaſſet Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? ſubiecit, Gratia Dei per Ie- ſum Chriſtum. Sola igitur Dei gratia carnem ſpiritui rebellem coercere:& Mehtts imperio ſubiugare pote/ 5 er Cunm I A0 Aanté Peoccalum Caro 7al- tioni minimè rebellis fuerit: id profecto non aliter, quàm per gratiam Dei fa- ctum eſſe exisſtimari debet. Sic B. Thomas. A p hoc etiam cõfirmandum valet quod ſcribit Auguſtinus lib. 13. de Ciuit. Dei, cap. 13. Postea quam, inquit, præcepti facta tranſęreſſio eſt, conf ſtim gratia deſerente diuina de corporum ſuorum nuditate confuiſi ſunt: Fnſerunt enim nouum motum inobedientis carnis ſuætanquam reciprocam pœ- nam inobedientiæ ſua. Iam quippèé anima libertate in peruerſum propria dele- ctatz,& Deo dedignata ſeruire, prisſtino corporis ſeruitio destituebatur. Et quia fuperiorem dominum ſuo arbitrio deſerueratz inferiorem famulum ad ſuum ar- hitrium non tenebat: nec omnino habebat ſubditam carnem, ſicut ſemper ha- bere potuiſſer, ſi Deo ſubiecta ipſa manſiſſet. In libro autem 14. eiuſdem operis, cap. 17. tractans illa verba tertij cap. Geneſeos: Aperti ſunt oculi eorum: cumq; cognouiſſent ſe eſſe nudos,&c. ita ſcribit Auguſtinus: Pate- bant oculi eorum, ſed adhuc non erant aperti, hoc eſt, non attenti vt cognoſce- rent quod eis indumento gratia praſtaretur, quando membra eorum voluntati repugnare neſciebant. Qua gratia remon vt pæœna reciproca inobedientia ple- cteretur, extitit in motu corporis quadam impudens nouitas, vnde eſſet inde- cens nuditas,& fecit attentos, reddiditq, confuſis. Apperti funt, inquit, oculi amborum non ad videndum, nam& antea videbant, ſed ad diſcernendum inter bonum qusd amiſerant,& malum in quod ceciderant. Hæe Au guſti- nus. Quanquam qui iuſtitiam originalem donum quoddam faciunt à gratia gratum faciente diuerſum, hiſce Pauli& Auguſtini ſenten- tiis nequaquam mouentur. Reſpondent enim, ipſam iuſtitiam ori- ginalem, quia erat donum Dei ſupernatule non debitum homini, L Z 3 ſed —————=———— õ—— 8—-— “ “ äää..ä Probatur mul zis rationibus Adamù cum gratia eſſe greatum. H Non tawum 5 Adä creatum 550 COMMENTARIORVM ſed gratuito ei tributum à Deo propterea gratiam Dei à Patribus A appellari. p enim creatum eſſe primum hominem cum gratia gratum fa- ciente, aliis præterea rationibus confirmari poſſet. Etenim, ſi eſt creatus Adam perfectus corpore;& ſecundum omnia membra,& facultates corporis: quis dubitet eum ſimiliter creatum eſſe perfe- ſecundum omnes potentias animæ ratio- um animo& ratione,&— 3 nalis? non fuiſſet autem perfectus ſine gratia. Si conditus eſt Adam in ſtatu fœliciſſimo& beatiſſimo, vt multis in locis inculcat Auguſti- nus, idque declarat Paradiſus in quo eſt Adam collocatus; cum primę huius fœlicitatis pattes ſint ipſius gratiæ, hæcilli dee ſſe non debvuit. Si talis eſt conditus, vt fuerit amicus& familiaris Deo: non potui ſanè gratia carere, que hanc amicitiam parit& tuetur. Si talis eſt con- ditus, vt poſſet non mori, cuius rei gratia comparauit ei Deus lignum vitæ: Si quæ de corporis conſeruationem, aut delectationem perti- nent, ea Deus illi ſtatim,& tam abundè prouidit; cur non bonorum quæ ad animum pertinent potiſſimum maximéque neceſſarium, gra- B tiam ei dederit? Si gratiam habuit ante peccatum; cur non habuerit ſimul atque eſt conditus? DENIQAVE, ſi Adam factus eſt animo rectus,& ratione perfe- ctus, conſentaneum fuit, vt primum omnium cognoſceret Deum, à quo, propter quem,& ad quem amandum, colendum, fruendémque creatus fuerat, atque vt ad eum tanquam ad finem, ſuum ſupernatu- ralem, ſe ſuaque omnia referret ac dirigeret: ſine hac enim cognitio- ne, ceterarum omnium rerum ſcientia inanis,& futulis eſt: Vani enim ſant omnes homines, vt ſcriptum eſt in capite 13. libri Sapientiæ, in quibus non ſubeſt ſcientia Dei. Illud etiam præclarè dictum eſt à Deo per Hie- remiam capite nono: Non glorietur ſapiens in ſapientia ſua,& non glorie- tur fortis in portitudine ſua,& non glorietur diues in diuitiis ſuis: ſed in hc glorietur qui gloriatur, ſcire& noſce me, quia ego ſum Dominus„qui facio Dominus. Atque hæc cognitio Dei, vt eſt vltimus ipſe, ac ſupernatu- ralis finis hominis, non aliundè quam ex fide, quæ donum Dei eſt proficiſci potuit; cum fide igitar Adam creatus eſt, nec ſanè cum ſide informi, aliiſque virtutibus incomitata, cum fide igitur, ſpe,& cari- tate. Adiice, quod principalius Adam creatus eſt propter finem ſu- pernaturalem, quàm propter naturalem: ſed ad cõſequendum finem naturalem, ſtatim ei dedit multa& præclara dona: non eſt igitur du- hitendumluin EiSam. quæ ad ſupernaturalem finem adipiſcen- dnn deſe ſadi⸗ elt ſtarim impertiuerit. Quod ſi Adam ſtatim, vt fa- 4 b ehabuit perfectum vſum rationis: ergo ſtatim potuit, aut etiam zaitle küügn dir pere. ac referre ad vltimum finem ſuum ſuperna- vorerat. non zolur Led mereri: quod quidem ſine gratia facere non Nr wona Sratia creatus eſt.. 8 NES verò in ortu ſuo Adam gratiam tantùm accepit ſecundum habi ...„...„ 4. ,7* 4 miſericordiam& indicium& iustitiam in terra: hæc enim placent milu, au C kMbitum,ſ tionem gla do, Kin hel ita elle, erd controuetlis— ſectus animo Klibero atbit intelleckuszlol Ad hec, Adam vt Adam ratio MRaos Wentis Aokcendekc digcau Ri libeci ardi quod volas fimul Kip iplum Deu dum quo T dem inſtant gratiam per Dei infaſione cordat B. Tho it quod doce loco ſic ſubim unſenſuex pa hirituale inten nius exlſtenti unditiani: H luir A l qui nuiuu nih lem Sgratic con — 4 8 ¹ Abat mwe. R Aanc m 4 3 Anne 4 8* 8 1 3 3 6 4 8e Knn tum abanee nod en 1 1 4 4*. f - 3“ — „— 6 e * * 85 4 4 t 4 44 10 4 3 1 meron* 4 1 BA 47 9 4 4 2* 1† * 4 4 1,d a, C n 44 per * 1 44„ 1 22 1 * 1à* 1nl 19r — madn 9 Kar getcu 4* P oelat ¼ 1nn. 22 4 m 4 3 8 5 eruu vrd 1, 2: mol 3 34 . 44 1 t 39 nrat ru I1N GENESIM, L B. V. 551 A habitum, ſed etiam ſecundum actum, id eſt, concurrendo ad rece- ptionem gratiæ cum proprio actu liberi arbitrij, eiq́ue conſentien- do,& in Deum tendendo per actum fidei& dilectionis. Hoc autem ita eſſe, ex quatuor rebus, ferè apud Theologos minimè dubiis& controuerſis, argumentari poſſumus. Primò, Adam creatus eſt per- fectus animo& ratione,& potens, ſtarim vt eſt conditus, vti ratione & libero arbitrio. Deinde, actus liberi arbitrij, id eſt, voluntatis,& intellectus, ſunt indiuiſibiles,& vno inſtãti perfici,& abſolui poſſunt. Ad hæc, Adam creatus eſt rectus, quæ rectitudo in primis faciebat, vt Adam ratione& voluntate ſe ac ſua ſubiiceret Deo,& vt primus actus mentis& voluntatis quem exerceret, ad Deum conferretur. Poſtremò, excellentior ratio eſt ſanctificationis& iuſtificationis, ſan- ctificari& iuſtificari hominem per proprium actum& conſenſum liberi arbitrij, quàm ſine eo. Ex his quatuor conficitur& concluditur B quod volumus, Adamum eo ipſo puncto temporis quo eſt creatus, ſimul& ipſum exercuiſſe actum fidei& dilectionis erga Deum,& ipſum Deum gratiam ſanctificantem ei dediſſe; ad eum ſcilicet mo- dum quo Theologi diſputant in iuſtificatione hominis adulti, in eo- dem inſtanti ex parte hominis eſſe vltimam diſpoſitionem eius ad gratiam per proprium actum liberi arbitrij recipiendam,& ex parte Dei infuſionem ipſius gratiæ. Cum hac noſtra ſententia plane con- cordat B. Thomæ doctrina. Is enim 1. parte, quæſt. 96. art. 1. aduerſus id quod docere volebat, Adam ſcilicet creatum eſſe cũ gratia, quinto loco ſic ſubiicit: Ad hoc, inquit, quod quis accipiat gratiam, requiritur conſenſus ex parte recipientis, cum per hoc perficiatur matrimonium quoddam ſpirituale inter Deum& animam: ſed conſenſus in gratiam eſſe non poteſt, niſi Pprius existentis ergo primus homo non accepit gratiam iu primo inſtanti ſuæ conditionis. Hanc obiectionem ſub finem eius articuli ſic ipſemet di- luit: Ad quintum, inquit, dicendum eſt, quod cum motus voluntatis non ſit continuus, nihil prohibet etiam in primo inſtanti ſuæ creationis, primum homi- nem gratiæ conſenſiſſe. 2.E ASTIOo An in ſtatu innocentiæ potuiſſet admitti peccatum aliquod veniale. NMSLrERA queſtio eſt, Vtrum gratia quam habuit Adam 6, in ſtatu innocentiæ,& quam niſi peccaſſet ipſe, poſteri G eius habuiſſent, talis fuerit vt omnis peccati venialis ad- miſtionem& ſocietatem excluderet? vel, vt alij propo- 4 X nunt eandem quæſtionem, vtrum Adam manente ſtatu innocentiæ, peccare venialiter potuiſſet: vel, vtrum prius venialiter Peccare potuerit, quàm mortaliter. Videtur enim in illo ſtatu po- tuiſſe admitti Peccatum veniale. Si enim Apoſtoli, qui fuerunt con- firmati in gratia,& Ioannes Baptiſta, qui in vtero matris ſuæ ſancti- ficatus —₰ 4 &ſſe cum habi tu gratiæ, ſed etiam cit eius actu I vſu. — 2 ——=—n—— ———— ——— 1 1 1 Prima, opinio quæ eſt pro- babilior. 1 1 9 4 4. 552 GCOMMENTARIORVM atus eſt, potuerunt venia an euen alotem in hoc quàm in illis fuiſſe pratjam Lredidile eſt. Quod ſi facilius eſt committere peccatum neuin a m mortale, facilius igitur fuit Adamum in peccatum venia e labi, quàm in mor- tale. Et, ſi gratia quam habebat non impediebat quo miaes mortali⸗ ter peccare poſſet; multò minus impediuiſſet ne 4 let facere qua- lecumque peccatum veniale. Ex aduerſo autem, videtur omne pec- carum veniale, quia malum quoddam eſt dignumque aliqua pœna, habénſque aliquid triſtitiæ ac doloris adinnctum„planè aduerſati fœ- liciſſimo ſtatui innocentiæ, qui ab omni malo corporis G& animi, culpæ ac pœnæ vacuus erat. CIRCA hanc quæſtionem duas reperio ſententias; altera ſen⸗ tentia eſt Alexandri de Hales,& Bonauenturæ in ſecundo Senten- tiarum, diſtinctione vigeſima prima, articulo tertio,& Sancti Tho- mæ in prima ſecundæ, queſtione octuageſima nona, negantium in ſtatu innocentiæ potuiſſe fieri vllum peccatum veniale: ſed neceſſa- b rium fuiſſe primum peccatum eſſe mortale:& hanc opinionem, Bonauentura dicit communiter à Doctoribus Theologiæ probari, & merito ſanè. Namque ſtatus innocentiæ non poterat deſtrui, niſſ per peccatum mortale, quippè quod aufert gratiam Dei,& homi- nem Dei amore, ac beneficiis reddit indignum. Peccatum igitur ve- niale non poterat deſtruere illum ſtatum, nec tamen ſimul cum eo eſſe poterat, ſiquidem peccatum veniale multa fert ſecum illi tran- quilliſſimo ac fœliciſſimo ſtatui omnino repugnantia. Etenim, pee- catum veniale per ſe magnum eſt malum, pro quo ſcilicet euitando quantauis pœna corporis iure ſit ſubeunda: dolorem affert,& pœ- nitentiam habet coniunctam,& morſum conſcientiæ: debetur ei aliqua pœna: minuit feruorem caritatis: multiplicatumque auget difficultatem bene agendi, facitque vt cum triſtitia bonum faciamus: hæc autem omnia fuiſſent ab illius ſtatus tranquillitate& fœlieitate remotiſſima. Nihil enim erat, vt ſceribit Auguſtinus libro decimo- 6 quarto de Ciuitate Dei, capite decimo: Quod hominis in eo ſtatu fuœlici- ter viuentis carnem animumque offenderet. Erat enim in eo tranquilla pec- cati deuitatio: qua manente, nullum omnino malum erat quod eum vndecun- que contr iſtaret. Et in eiuſdem libri capite 26. Summa, inquit, erat in carne ſanitas, in anima tom tranquillitas: ſicut in Paradiſo nullus erat estus aut frigus ſic in eius habitatore nulla ex cupiditate, vel timore accedebas bonæ Voluimatis ofenſio. Nibil omnino triste, nihil erat inaniter letum: gau- dium verd perpetuabatur ex Deo, in quem flagrabat caritas ex corde puro, conſcientia bona,& fide non hiuim. Sic Auguſtinus. Deinde peccatum veniale eſt quædam inordinatio hominis, repugnat igitur ſummæ rectitudini, in qua ſecundum omnes ſuas partes,& potentias ho- mo creatus eft. Ad hæc, ſi in illo ſtatu fuiſſet tanta ſanitas cor- Poris, vt nullus vel leuiſſimus homini morbus potuiſſet accidere; ergo par fuiſſet animi ſanitas,& ab omni culpa vacuitas. Denique- kin aliter peccare; cur non etiam Adam à ne- A 1 b lin eo ſiatu⸗ ſuiſſet,aut nih ſet animi,& tur homo cont detetiotemm hon 41T114 aate venialitet, tm diſtinch2l. ditodo ſcatus ir veniali: ſed non wlner; etgo po Waccanue vel 3 Deo obangh quretin ſi potelt ea lm militer in ac Hi8 acce enim accidit er ſubito ali tus inſidelitati nialis& Fcotus nocentiæ cader tationi erat ſul „tionem necd munere frmas D Uberatione&, peccati veniali ob im gerfes bum ocioſum, beccati veniali nitti potuille ls non obitab, odſtitillet, vtr iuſmocdhi heccan anr inferlorem ue n ipſo ach op aute d pœnam A nam. ad id Sec penam tepug d A een 2*„ her w A — mm A nem t2u merd bler, X Lomemur 3 4 ad Fm Wcnd e rhone danrünt a nife ien an ſeccum * — +———— IN GENESIM, LIB. vV. 3353 ſi in eo ſtatu admiſiſſer homo peccatum veniale, aut propter id do- luiſſet, aut nihil doluiſſet, ſi doluiſſet, dolor ille& triſtitia, pena funiſ- ſet animi,& gaudio quo in eo ſtatu vſquequaq; pleniſſimo frueba- tur homo, contraria, ſi nihil doluiſſet, hoc ipſum auxiſſer culpam,& deteriorem hominem, grauioriq́; dignum ſupplicio feciſſer. ALTERA fuit ſententia, potuiſſe Adam in illo ſtatu prius pec- Leaahae ops- gate venialiter quàm mortaliter: quam Scotus in ſecundo fentenria- ‧¹ο§coss. rum diſtinct. 2 1. quæſt. 1. ſequitur,& hiſce confirmat argumértis:Re- ctitudo ſtatus innocentiæ magis repugnabat peccato mortali quàm veniali: ſed non obſtante illa rectitudine potuit Adam peccare mor- taliter: ergo potuiſſet etiam peccare venialiter. Deinde, donũ illius innocentiæ vel iuſtitiæ originalis, non magis hominem iũgebat cum Deo, quam qualiſcumque& quantacumque gratia gratum faciens quæ eſt in viatore: ſed quantacumque fuerit gratia gratum faciens, Poreſt ea ſimul eſſe cum peccato veniali, vt fuit in Apoſtolis: ergo fi- militer in Adamo potuit contingere. HrS accedit, quod rria ſunt genera peccati venialis: quoddam enim accidit homini ex ſurreptione ſenſualitaris: alterum ex ſubito aliquo& indeliberato rationis motu, vti eſt primus mo- tus infidelitatis aut deſperationis: arque hæc duo genera peccati ve- nialis& Scotus fatetur, nec vllus Theologorum abnuit, in ſtatũ in- nocentiæ cadere non potuiſſe. Siquidem in eo ſenſualitas vſque eò rationi erat ſubiecta, vt nec præuerterer eius imperium& modera- tionem, nec detrectaret. Ratio autem ipſa ſic erat affecta& diuino munere firmata, vt nullum in actum exiret, niſi hominis confilio, de- liberatione& electione perfectum. Veruͤm„Præter bæc duo genera peccati venialis, eſt tertium quoddam, quod ex ſuo genere eſt venia- le ob imperfectionem actus& leuiratem materig: cuinſmodi eſt ver- bum ocioſum,& mendacium aut iocoſum aut officioſum, hoc genus peccati venialis, non videt Scotus qui poſſet negari in eo ſtatu adi mitti potuiſſe. Nam ſi donum illud innocentiæ vel iuſtitiæ origina- lis non obſtabat quin poſſet aAdam peccare mortaliter, multè minus obſtitiſſet, vt non poſſet peccare venialiter. Non enim admiſſio hu- iuſmo di peccati venialis arguit inordinatam eſſe partem ſuperiorem aut inferiorem hominis, nec aliam inordinationem ponit, quàm quæ in ĩpſo actu peccati venialis implicatur. 1 Woo autem cötra quidam obiiciunt, omni peccato veniali de- beri pœnam aliquam, omnem autem pœnam illi ſtatui fuiſſe cõtra- riam. ad id Scotus dupliciter reſpondet: Primo, non dquamcumque pœnam repugnaſſe illi ſtatui, ſed penam dumtaxar morris corpora- lis, quæ ſoli peccato morrali debebatur: tum, potuiſſe peccatum ve- niale citra penam elui, per ſolam videlicet voluntatis diſplicentiam: denique etiam ſine animi triſtitia ber actus feruentes caritatis eiuſ- modi peccata conſumi ac deleri potuiſſe. Hactenus ex ipſo Scoro. Et quamquam Bonauentura non negat hanc poſitionem ſatis eſſe Comm. in Geneſ. Tom. 1. AAA pro- Prouep jt Peccats venia 1445s8. * 4 3 4 1 3 num Sto!¹² tis& Doctorum adctoritatiba 8 fulta 114 CO M M E N TANIORVM Probabi om affrm at tamen communiter eam non approbari à Do- 4 Roribus Theologiæ. Ei ſanè: inquit s eA opinio imptobabilitztem habet, 1 quls Attl ndat A 4 perfe rientm ſta 3tus 82 regulann rectitudini⸗s in qud era: Adam:à quo etiam cum nul Uam baberet vnpelem: exire non poterat, niſe io dininam iustiti Au 3 Lando ſuam innocentiam,& corrum- quærowinia] ariunt primam culpum eddaæ non ve- atziſſe Aliikr eſſe. Er idem eſt communus ipt- 22 Auds non veuiahe ſa ontemnen« pendo naturam ſudum nialem ſed moralem f eiſſen net pat nio qu⸗ 1n nbe Pe penenadee primum pec ccat mortale eſſe d ebuiſſe. Sic Bonauentura. Noszigitur priori ſententiæ, quæ grauioribus rat ionum momen⸗ pr vobabilior eſt, aſſentientes, poſitas breuiter diſſoluamus. Ad pri- 3 dondenduteſt: mortale peccatum eo mine magis 9 pugnaſſe illi ſtatui, quòd eum ſtatum s defttnebat: at pPeccatumwe niale non ſaris erat ad eum ſta. n felicitatem illam amitti decebat nif p ropter id quo fieret homo inimicus— 3 eius lege contempta atq; violata. Nüinlorhinuns te amen peccatum veniale omnino aduerſaba- dum is wauebar omnis m alittam culpæ quam em eſle conüGniebat, Vt— conſtirutum fuerat. Ita — 4 1 6 gue Adamum eommittce peccatum mortale nihil repugnabat ſ.- cut nec excidere illo ſtatu iniocentiæ& elarat eg illam perdere:at manente elicitareillius ſatuss admitti Peccatum veni iale, manifeſta( erat repugnãtia npropterea quod ſtatus illesvt diximus, nulli las mali particeps erat veniale autem peccatum neo leues nec vnum m alum homini attuliſſet. Ad ſecundam. rarionem Scoti ſic reſp ödeatur: Do- num innocentiæ& iuſtitiæ originaliss quantum ad aliqua magis M gis ho- — 4 duldem minem gum Deo coniup gebat, ꝗ uàm g1 ratia gratum faciës ſiqu — ontrarias Ginrationes fupta mam rafionem. Sogri da rei p s quam ventale re 4. 2 4- 2 1p 11 euertens unl. U r0n enit 4. tur illi ſtatui: que 4 juſtiria originalis bnabas omnes animæ vires,& carnem ſenſumq; 1. perfedè ſubiicieba atidni; ip, ſamq́; rationem vigilantit ſimam red- 8. 1 ea nil debat,& vſque eè intentam adid quodagi oportebat, vti ſcienter⸗ gont ſalra ac deliberatè ageret. Quoci rca ini l erat cuiuslibet venialis peccati vitatio: nunc autem etia pracdins, gra da advnum omnia venialia peccata perpetuò d dbch inarl 4 3 1) 15 4„ to magis arcere ab Adamo s excludere peccatum rem enim cum iilo quam 8N . 1 1 7 n 4 4 Lnae aa ole- ¹ † I 4 8 4— 3 4 1 2, Ada LTERATIA Scoti ratio hocAnobis habea at reſp⸗ 5fum. Nos quidem ra Adam,*. 4. 111 genu G⸗ Az 1 3 8 2ᷣs 6- Ar! in ſtatu inno- 8* ee der n perpetuò vitandaomnia venialia peccara tettl) OARSArISA 60..,..—„ 9 ctie naullom generis oquæ Tiledlogia appellant venialia ex. genere fuos non latis *½ 62 ae do„. 1. it facere fuille donum gratiæ gratum facie: ntis, necvirtures merales aut di- A Ve 111†*—*. 4 15 ninas Adami anime inſidente s atq; inhærentes:eiuſemo di enim dons K.. nahltus„mu 9 4' 4 8. à N 101 rale G uuen 6* vVeNI jale 3 malO An. a He Cllil 1 H 4., 1 4 ooerrepugnantiam habent. Quod ſi Adamumad miſfione pec- 1 1. 8 ati mor talis prohi re non not ant W C 9 übere non potuerunt, multo minus venialis pec⸗ iſti — ,.. 1 Latl feC„ 2 effectione prohibuiffent. Exiſtimamus igitur prærer illa dona — Lhidi ſi mirabilttet co ſecus accidere ſituerat enim lle non nilil tet: ob idip ie d colpe necel Noxſom dedAd. 3 Msüch que uune i pe ffectione in lib. ſen AA ilud JuA Teuale pect. / nurtale yn Alijpuud 1„ naturs la M. mas sp̃it maſe ninem in ſtan 1„] 6(elige naum: 9 fuſ ſet mon am. ha 4 AI am hee den dirnius euuſyn . 4 9 Male, non 2 ergo intellige, 5 7 unge⸗ non potuit 9 N0n Polun Ne. Phin, ſhnnae. 1 lſqudi 1 1 §, Thomas. aen —) m). 1* — — 2 T. arr d dra 3 8— n 1 dr wun fuda e, 2 1 *2 4 . 4 8 * 8 4 2 — 2 2. ——————— * » „ . — 1 * 4 * 4 — 4 ne B 1N quandam prouidei ntiam; curam 8 GENESI M. L I B. V. A R& habitus virtutum diuinitus rndiwos adfaiſſe Adamo ſingularem « protectionem Dei, qui 311 i manente illo ſtatu feruabat Adamum,&co nrinebat ne in iſtiuſmodi peccata venialia prolaberetur: quemadmodum& vitam G& ſanitatem eius mirabiliter conſeruabar: ne ab innumerabilibus rebus quæ extrin- ſecus accidere& nocere ei foterant ‚vel minimum læderetur. Con- ſtituerat enim Deus( id qvog maximè conſentaneum erat) vt ſtatus ille non niſi vſquequaque integer,& expers omnis mali- bormane- ret: ob idq́; vacuitas omnis mali pœnæ cum vacuitate ab omni ma- lo culpæ neceſſario coniuncta erat. No ſum iplcius quemadmodum hanc Scoti rationem Bona- uentura diffoluat: cenſet enim huiuſmodi peccata genere ſuo venia- lia, vti eſt verbũ ocioſum, aut mendacium officioſum ſiue iocoſum, quæ nunc in ſtatu naturæ lapſæ ſunt venialia, tunc ob illius ſtatus er fectionem& berſona dignitatem, futura fuiſſe morrtalia. Sic enimn in lib. z fententiarum diſtinct. 21. art. 3. quæſt. 1. ſcribit Bonauentura: Ad illud quod obijcitur, potuiſſe Adamum dicere verbum ocioſum, quod ℳ vemiale peccatum. Reſpondendum eſt, verbum ocioſum futurum Ada fui 1ſ= , ſe mortale propter ſNaim eius penfectionem: nature la 5 ſe. aliquod eſt peccanum ex genere Jud 2eſuic; erum ha no opinionem 1 vnde— Aicitur Hoc int elli geudum oſt 141 Hor⸗ COomnmltlnt iter, reipectu erito refellit zandee us Tho- mas prica ecuttda quæſt. 89.artic. 3onmuniten inquit, poni minem in] ſtatu innocentiæ éom Potusf ſe Vvenialiter Peccare::quod non ita eſt in= telligendum: quaſi id quod nobis eſt veniale, ſi Mdam o covnmiſtſſét, futunu altitudinem ſui ſtatus dignitas enim perſona eſt cir- gi fiiſet mon tale propter cumſtantia aggrauans zauen peccatum, non tamen ipſam tran gfaren:i in aliam heciem niff. forte ſuperueniente de formitate inobedientiæ nur voti, aut S alicuius einſmodi: quadi in propoſiio dici non pareft t. Dnde idi quod eſt deiſé ve- niale, non potuit nannſenn in mortale propter digæitatem primi ſtatus, Sis ergo intelligendum eſt, non potuiſſe A dam pr imo hrudane Vonialiter, quia non potuit fieri, vt committeret ali quid quod e, ſſet ex ſe pece ratum veniale priuſquam integritatem primi; tauis amitte eeri Sero ando mortaliter. Hæc 8. Ihomas. Lrr S 375 2. Nerum in wau innocenriz fuiſſent. geberatiho omi- nes cum— Dei. 7 149 AAA 2 3 E av ITVR tertia cuaaſtio. vtrum deft Adann non pecca ſlet, & manſiſſet ſtatus innocentiæ, poſteri Adæ generari fuil- ſent cum gratia gratüm fadiente. Videtur- id negare Hugo 5and Vidoris in libro primo de Sacramentis, parte ſexta;„cap. 33. ſic Refellitur Bo nauenturd⸗ 656 COMMENTARIIO R N M ſic enim ſceibit: Primus homo ante pecpatum generaſſet quidem flios 6 ſine peccato„ſed non patetni iuslitiæ haredes. ldem ſenſiſſe putandum eſt, quicum que dixerunt aAdamum non fuiſſe creatum cum gratia. Verumtamen contraria ſententia probabilior habetur, quam ſe- ſtSanctus Thomas in prima parte, quæſt. 100 eâque proba- ri poſſet eiuſmodi argumentatione Poſteri Adæ generari fuiſſent cum iuſtitia originali, ergo etiam cun gratia gratum faciente. Nam, vt paulò infra oſtendam, iuſtitia origt nals vel re ipſa non dfffere- bat à gratia gratum faciente, vel ab ea certè nullo modo diſiungi poterat. Illud autem quod ſumpſimus ‚in ſtatu innocentiæ omnes generatum iri cum iuſtitia originali, ſententia eſt Theologorum, vr videre licet in ſecundo ſententiarum, diſtinctione vigeſima,& N valdè conſentaneum rationi eſt: generati enim fuilſent filij cum dono immortaliratis,& impaſſibilitatis, atque aliis prærogatiuis illius ſtatus. at hæc neceſſario erant connexa cum iuſtitia originali, cum hac igitur nati illi fuiſſent. Deinde, Adam peccando,& ſe ₰ ſuàmque omnem progeniem vitiauit at que corrupit„ peccatúmque ſuum in omnes poſteros per generationem carnalem transfudit: ergo ſi non peccaſſet, ſimiliter in generatione carnali tranſiſſet ad cutus e omnes poſteros juſtitia originalis. Sicut enim peccatum originale, quia eſt peccatum naturæ, deriuatur ad omnes qui naturam acci- piunt ex Adamo, ita iuſtitia originalis quæ erat donum ſanans& communicationem ipſius nature cum omnibus poſteris Adami fuiſ- ſer communicata. VALET ad hoc probandum, etiam auctoritas Concilij Arau- ſicani, capite 5.& Concilij Tridentini in Seſſione quinta, de Pecca- to originali, in vtroque enim definirum eſt, Adamum peccando, ſanctitatem& iuſlitiam perdidiſſe non ſibi tantùm, ſed omnibus etiam poſteris ſuis. Ex quo apparet, ſi Adam non peccaſſet; non perditurum fuiſſe ipſam poſteris iuſtitiam originalem„ſed eam fuiſſe poſteris donandam in ipſa generatione carnali. Notanda au- %¾ ſm ſunt verba Concilij quibus dicitur, Adamum perdidiſſe po- . 48 lanctitatem& iuſtitiam: non enim obſcurè indicat vocabu- lo ſanctitatis gratiam grarum facientem: vocabulo autem iuſti- ..„.. 1 8 4 Butreien rit ipſam iuſtiriam originalem. Sententiam autem illam Hugonis „dicentls po 3 d⸗... 3.. z 2na wat lde— lberos Adæ non futuros hæredes iuſtitiæ eius, benigne B. Thomam. terpretans Sanctus Thomas prima parte, quæſtione centeſima, articulo primo, pur e e. tum ad k. pi„putat eſſe id accipiendum de iuſtitia non quan- emne ll 4 itum, ſed qúͤantum àd executionem actus, habuiſſent 4 re 39 Pprimo ortu habitus virtutum, ſed illos in vſum explica- 2 goen aexum rofas„ante vſum rationis non potuiſſent. At verò Qul ETrkock...—. Aio 1 lig Per ecta ætate& ratione vtens creatus eſt, ab exor- abuit gratia 3„ Aunn aeule s m non modo ſecundum habitum, ſed etiam ſecun- VERVM perficiens naturam,& cuius priuatio eſt peccatum originale, per C VIRVNM nocentiæ pel faiſſet homian lam nomini,ſ reru ſuperna lmul cum nati caulam dici po afalſſet homia vi non dabat ts genelgtties witer debituc ſeRonen gel Arawnocc oſtencimos: nitur à5.T” dum é ſept enim per ſ6. feparatja ſa ficaltatt ho⸗ quædam nau experimenta, em compac: omnes perde ſic in ſtata i (ber quam na virtutes habt — — aal, enc 2u nm, r) 1 4 rn*. dert*„ * 44 4 A— r A mfalenns, hag “ 8 k5 murlarw erm cane ech 4 † 8 1 k mn kaent. Demtt, Am Koltmmn anman Aehn teros per graeruon e 4 4 ler, nhrernm ectu en bnn erpn Aon we aacacr cr m n a miben erpnals gt nn 7,K cun prantio ct HMei wün arus cum ort Srk obandan, eum Kilr 1t dcntiniin Am 2 14 anfd dcAa H an un per tchlle no(E2s 3 A 1 1 1991 11 7 4 Ael oketn 10t r 4 a ceren 8e . 1 2 70 de 14 Kiue aon t . n hot „ deret I t„ IE. 1 “ r e 4. 4* 4 àr] zne? a ch 8 4 1 4 Am 4 1 f] nan 1 T K A 1 4 4: 344 A M 94 K 4! 4 12 8 1110 94 2839 1. 1 ſe l 1E 21 * 1IN GENEOSIM, L. IB. V. 357 A VERVM duo poſſent nobis obiici. Si enim homines in ſtaru in- Solati⸗ duari⸗ B fuiſſet homini naturalis: at repugnat grariam eſſe naturalem non ſo- lùm homini, ſed eciam Angelo: etenim gratia eſt ex genere& ordine rerum ſupernaturalium. Verùm facilè hoc diluitur: Licet enim gratia ſimul cum natura& anima rarionali data fuiſſet homini,& ob eam cauſam dici poſſer quodammodo naturalis, quod ab origine naturæ affuiſſet homini: ſimpliciter tamen& abſolute fuiſſet ſupernaturalis, quia non dabatur homini per vim,& potentiam naturæ,& faculta- tis generatricis, ſed per ſolius Dei potentiam: nec erar aliquid nata- raliter debitum homini, nec ad naturalem eius integritatem& per- fectionem pertinens. Illad quoque poſſet obiici, poſteros Adami in ſtatu innocentiæ non fuiſſe habituros ab initio ſcientiam, vr ſupra oſtendimus: ergo ſimili ratione nec gratiam habuiſſent, ſed hoc ſol- uitur à B. Thoma quæſt. 18. de Veritate, art. z. in reſponſione ad ſecun- dum& ſeptimum: diuerſa enim eſt ratio ſcientiæ, atque gratiæ: hec enim per ſe facit ad graritudinem hominis, nec poteſt vllo tempore ſeparari à ſtatu iuſtitiæ originalis,& erat donum ſu pernaturale nulla facultate hominis parabile. Scientia autem eſt hominis perfectio nocentiæ per generationem habaiſſent gratiam, vtique gratia illa eliect'onum. quædam naturalis, quam naturale eſt homini paulatim per ſenſus& experimenta, per aſſiduam item atque multiplicem mentis agitatio- nem comparare. Quemadmodum nunc in ſtatu legis Euangelice, omnes per baptiſmũ in Chriſto regenerati ſimul accipiunt gratiam, ſic in ſtatu innocentiæ omnes poſteri Adæ in generatione carnali, per quam naturam humanam accepiſſent, ſimul etiam gratiam& virtutes habuiſſent. SE ESATOo II. Vtrum in ſtatu inno centiæ, poſteri Adæ generati, fuiſſent in gratia confirmati. E p illa grauior eſt quæſtio, vtrum ſi Adam non pec- E caſſet, poſteri eius nati fuiſſent in gratia confirmati. d Tres feruntur Theologorum ſententiæ. Prima eſt Scoti, qui in ſecundo Sententiarum, diſtinctione 20. quæſtio- ne 1. negat poſteros Adæ ſic iri confirmatum in gratia, vt in poſterum ipſi peccare non poſſent: quia hoc eſt propriũ ſtatus comprehenſorum,& repugnat ſtatui viatorum: in quo quicunque verſantur, eorum voluntas ad bonum& malum iuxta flexibilis eſt & mutabilis. Nam cùm ipſum per ſe bonum quod eſt Deus, non 5 clarè viſum viatori, atque omne aliud bonum ſit finitum, particula- re,& cui aliqua ratio boni deſit: non id poteſt voluntatem hominis viatoris neceſſariò auertere à malo,& in bono confirmare: quemad- AA4A z mo Scot⸗ opinjs. 558 COMMENTARMIORVM modum beatos eſſentia diuin continet,& eminenter, p bleniſſimé que ſatiatc,& ex ple Ic poteſt om. nem appetitum humanæ voluntatis: neceſſariè voluntatem abducit à malo,& in bono confirmat. Et hac ipſa ratione vſus eſt B. Thomas in i.pPart. quæſt. 100. artic. z. eandem hanc tractans quæſtionem. His prætereà Scotus addit, ſi Adam primam millam tentationem Nieiſſet, in graria confirmatum iri, vt deinceps peccare non poſſet, non qui- dem ratione ſtatus, ſed ex ſpeciali aſſiſtentia& 8 protectione Dei, ſicut onfirmatione Apoſtolorum in gratia,& ſuper omnes beatiſſimæ de c Lirgnu ſentiunt Theologi. Nec ſolus Adam, vt placet Scoto, con- firmatus eſſet in gratia, ſed etiam omnes eius poſteri, ſi cum ad vlum rationis venib ent p primo eis ingruente em tentationem ſupera aſſent. Haãc Scotlo diſt. 2 0. J. art.; probabil em pu auit. — tamen nequaquam m videtur probabilis. Cum enim Deus Adamo dixerit: In quocumque die de eo ligno amedends„ morte morierls, tis indicauit, Adamum per totam vitam aſtrictum fore præcepto non edendi ex arbore ſcientiæ boni& mali, ſempérque futurum in periculo,& diſc rimine perdendi grati iam quam acceperat: ita vt non prima modò ſuperanda illi fuerit tentatio, ſed omnis etiam quæ deingops potui ſſet accidere: hoc enim demonſtrat illud, In quocum- edie comederis. I Id quod ratione item probabili conc luditut. Non enim ſimilis ratio eſt Angeli atque hominis: nimirum illius via, pri- mo actu ab eo poſtquam eſt creatus edito ſiue bono ſiue malo te er- minatur: huius autem via pariter cum ipſa vita extenditur, ide mqu vtriuſque terminus& finis eſt: dümque vitam in terris agit quit ſq ue, poteſt vel ex malo ad bonum ‚vel ex bono ad malum con nerti. Poſ⸗ ſum item eo Scotum vrgere argumento: Au ickoria il tentationis promeruiſſer confirmationem in gratia vi& n 2 S aut ex aliquo Dei priuilegio ſeu pacto non vi& poteſtate ſua, idem S vel in Sacris literis expreffum aut indicatum, vel à Patribus tradi um inuenitur. enim efficeret in nobis: nec tale au 10d priuilegi ium aut pactun . A1 TERA ſententia eſt, ſi Adam non peccalſe t.poſteros elus con⸗ Secunda ſen- firmatum iri in iuſtitia originali, non tamen in Tralſ⸗ gratum facien- D dan n dee ugo. te: potuiſſent enim peccare,& peccando gratiam Dei 1 efel- tamen iuſt itiam originalem. Nam ſecundum h uius ſententiæ aucto- „peccatum mortale per ſe ac formaliter repugnat ehane gratum ciun K Keiric tamen iuſtitiæ originali, quama iſti fac re ſam 5 9 am& ſeparabilem? à graria: putrant enim inſam faiſſe hrs tiam glà tis datam ¹ quam nihil repugnat ſimul eſſe cum peccato nortali 114 ſenſi 14 Ca⸗ 4.—, afit Catharinus ſuper tertium caput Geneſeos,& ſu per idem ca- 38 ſ — u, lo oOltatus 6.& 7.q. 18 4444— 1 4 ſe— & ſeparabilem à gratia, infrà confutabimus: Au nem etia m Beatus Thomas in ſecundo Sententiarum, 3 1 82 lius 91 imæ — 8 HAN copinionem, qua jaſtitiam original 6 facit re diuer- à verò tradit, 4 eam(mulci tione tefell fectus propl inalem ante rectitudo pal voluntatem el ne peccatum! gem Kvolunt ſitie pant ad do erat parts ladicium plar uund dodiecte d tedant deec jgiturpet in ad omnd be dum,& a ſepen umero bene agendt tiam origine ellpt rA fas 41 16 amlſl eiil la 8 10 Ren pote erat. pergt qua um in 6 berni lcioſ rer ndi manſi tu Cath umin ten Cat mo⸗ rta 4 Keaaan e 8 4 1 „ A„ 441 4. 4 “ 4 nau. *. 1 ö “* An —* 4 nut. 4[ 3* 8. 8 8. “ 4 2 cemod s * 8 proda a 4 4, n c domm A. 2 u1 amnighnd. 4 4 4 » 1 1— 1 * 30 0 t “ *— 3 1 8. 4. 1 3 1 4 44 4ʃ 4** 47 der 4 ¹ 2 N... ! 44 1 4— — ½. 099 1 36 “ 9 K a ,“ A 3 air 1 2 “ 1. * 3 3 teeT **“ “ 2 1 1 1„„ 5 1 A Saa, e II 4 ⅔„anmn 5 ne 1 f 9 4 * 4 IN GENESIM, LI B. V. 59 A eam ſimul cum peccato mortali eſſe potuiſſe, hac nunc argumenta- tione refellemus. Peccatum morrale neceſſariò tollebat quattuor ef- fectus proprios iuſtitiæ originalis, ergo ipſam quoque iuſtitiam ori- ginalem auferebat. Primus enim effectus iuſtitiæ originalis, erat rectitudo partis ſuperioris, qua ſcilicet homo ſecundum rationem& voluntatem erat diuinæ legi& voluntati omninò ſubiectus, ſed om- ne peccatum mortale eſt contra rectitudinem rationis,& contra le- gem& voluntatem Dei: omne igitur peccatum mortale originali iu- ſtitiæ planè aduerſabarur. Alter originalis iuſtitiæ effectus, rectitu- do erat partis inferioris, qua caro& ſenſus ad rationis& ſpiritus iudicium planè conformabantur,& ſub eorum imperium erant om- n nind ſubiecta. Hanc verò rectitudinẽé partis inferioris fanditus euer- — tebant peccata mortalia quæ circa appetitum iraſcibilem& con- cupiſcibilem verfantur. Tertius effectus erat, nullam habere pro- penfionem ad malum, nullämque benè agendi difficultatem: pec- catum autem morrale, propenſum hominem facit ad malum. Cùm igitur per iuſtitiam originalem efficeretur homo idoneus valenſque ad omne bonum mortale facilè, promptè& gaudenter efficien- dum„& ad omne Peccatum euitandum: peccatum autem morrale ſæpenumero iteratum atque multiplicatum reddat hominem ad 1 bene agendum tardum ignauum, imbecillum: concluditur, iuſti- .„ Quatuor ef⸗ fectus suſtitia originales. tiam originalem omnis peccati mortalis coniunctionem& ſocieta- tem excluſiſſe. 911051 QvARTVS DENIQX Eeffectus, erat perpetuum animi gau- dium& lætitia, iugis conſcientiæ pax& fecuritas, ſummãque men- tis quies& tranquillitas: quibus planè contraria fert ſecum omne peccatum mortale, triſtitiam ſcilicet animi, morſum conſcientiæ,& horrificium inferni ſuppliciorum& diuini iudicij metum& terro- rem. Quid multaa poteſtas non peccandi, indiuiduus erat comes iuſtitiæ originalis cum non moriendi poteſtate coniuncta, vti di- ſputat Auguſtinus in lib. de Correptione& gratia cap. 1I.& ex ipſa Scriptura facilè eſt intelligere: ſed potẽétia non peccandi fuiſſer pee- cando amiſſa: ergo ſimiliter etiam potentia non motiendi. at dupli- ci illa potentia non moriendi& non peccandi perdita, ſtare non % Poterat iuſtitia originalis, nec illius ſtatus felicitas: fuiſſer nempe Perquam indecorum, rationique diſſentaneum, atque humanæ vi- tæ pernicioſum ſi in ſceleratiſſimis hominibus potentia non mo- riendi manſiſſet. Poſſet fortè dici, licet quodlibet peccatum morta- le contrarium eſſer iuſtitiæ originali, non tamen quodlibet pecca- tum ad eam deſtruendam vim habuiſſe: quemadmodum habitum virtutis moralis acquiſitæ, vti eſt temperantia, non quodliber pec- catum intem perãtiæ penitus deſtruit. Verũ eſto:certè quodliber pec- catũ mortale remittit& relaxat vim& vigoré virtutis, tollitq; sũma rationis rectitudinẽ,& ad benè agẽdũ prôptitudiné& ſi fuerit ſepius iteratum, tandẽé ipſum virtutis habitum radicitùs ex animo euellet. 1I1IRT — C eW Tertia opinio Auſelm:. Ouarta opi nlo, G verd Augustini, 2 COMMENTARIORVM Anſelmi, qui putat ſi Adam non peccaſſet, A omnes eius poſteros in gratia confirmarum iri. His enim verbis ſcri. bit in libro primo, Cur Deus homo, capitei 8. In illa iugtitia in qua erant primi homines constituti, videtur quod ſi viciſſent vt non peccarent ten- muti: ita confirmarentur cum omni propaginè ſäa, vt peccare vltra non poſeent: quemadmodum quia victi peccare; ſic infirmani ſunt, vt quantum in pſis&; ſine peccato eſſe non poſſent. Quis enim audeai dicere, plus valere iniusiman ad alligandum in ſeruitutem hominem in prima penjuaſinae ſibi confentiemen, qudùm valeret iustitia ad confirmandum cum libertate jibi in eadem prima entatione adhærentem? Nam quemadmodum quoniam humana natura tonn, quæ erat in parentibus primis, tonn in illis victa 2ſ, Vt peccaret(excepto illo ſalo homine, quem Deus ſicut ſine viri ſemine de Virgine facere ſciuit, ſic a peccato Adaæ ſecernere voluit) ita in eiſdem tota viciſſet, ſi non peccaſſet. Hæc Anſel- B mus. Cuius quaſi adſtipulator Gregorius in lib. 4. Moralium, cap.z6. vel ſecundum diſtinctionem capitum quam alij codices habent 28. ferè ſimilia videtur ſcribere: Si nulla, inquit, primum parentem peccau putredo corrupiſſet, nequaquam ex ſe filios gehenna generaſſet: ſed hi qui nunc per Redemptorem nostrum ſeruandi ſunt, ſoli ab illo electi naſcerentur. Sie Gregorius. Verùm hanc ſententiam, quæ pro quarta opinione diſpu- taturi ſumus, falſam eſſe conuincent. Esr igitur quarta opinio Durandi in ſecundo Senten. diſſinct. ꝛ0. quæſt. /.& Beati Thomæ in 1. parte, quæſt. 1 00. artic. z tamerſi Adam non peccaſſet, non idcirco tamen poſteros eius generatum iri con- 560 TERTIA oOpinio eſt Thomæ, G firmatos in gratia, quæ fuit etiam B. Auguſtini ſententia, in lib enim Duran dk⸗. 1. Rerractationum, cap. 23. ita ſcribit: Si,& in parentibus,& in filii fœæcanditas fœlicitasq, manſiſſet, vſque ad certum ſanctorum numerum quem prædestinauit Deus, naſcerentur homines non parentibus ſucceſſuri morienti- bus, ſed cum viuentibus regnaturi. Eſſent ergo etia istæ cognarioncs, atq; affi nitates, ſi nullus delinqueret, nullusq; moreretur. Verùm hoc apertius dixit Auguſtinus lib. 14.de Ciuitate Dei, cap. 10. Tam fœlix, ait, vnimerſa ſi- cietas eſſet humana, ſi nec illi malum quod eætiam in posteros traucerent, ner zuiſq uam ex eorum ſtirpe iniquitatem committeret, quæ damnationem recipe ret. Sic Auguſtinus. Aray id licer ad hunc modum argumentari. Si Adam non eſt creatus in gratia ſtabilis& confirmatus, non eſt credibile poſteros eius generatum iri confirmatos in gratia: non enim maiorem illi ac- 1 Eeprurl fuiſſent gratiam, quàm primus eorũ parens initio accepiſſet. Sicut igitur Adam ita creatus eſt in gratia, vt eam tamen perdere Peccando potuerit: ita poſteros eius ad eundem modum generatum lünin 5 Ar dee ticnendum ec DMer verò cogitari poteſt, perſeueran- mensoran 8— hoſen 4 iuinæ legis, canſam futuram„vt vocant, Stenim nec Adeem Clids Lenetändi eſſent in gratia confirmati. de condigno Fromdden ne vllus hominum poteſt alij homini acchericecc l en vel primæ gratiæ donationem, vel eiuſdem „ld enim vnius Chriſti, qui caput eſt totius Eccleiæ omnlum — ——ꝛ—ꝛ——õ—ℳ 1 omniumq́ue tionem polte Chriſtus do mo,& qul nel men quiperbe tionem in glal genetalos, hl pturos- DIcETi is Adæ noupt Karas innoten deKen Mitar Nonenmev citatemüllias qui primusi tum propte ditet ipſe pr gratia conffr ctoritate vel. bere. Nec mo Auguſtiniop mum id non illo Videtur. verbis illud non naſcitan tur, Omneten deſtinatos tu lur, eos gene ptædeſtinatt eiſimorum zulare mum 2 —— — n nidem— naſſa, in 1 oc Geewon nnt 4 men Wam am: 1 der:Semla aam, r um ri e en Mu gr, a 0 nernam., aar zto r . 4 6— — 4 deros 1 n 90 * 7 1 1 5 3 A dM 54,4 “ ¼ 1.1 er E 3 1 * al 8 1 2 8 4 1N GENESIM, L I B. v. 561 A omniumque electorum, proprium eſt: multò igitur minus confirma- tionem poſterorum ſuorum in gratia Promereri potuit. Quid, quod, ſi Chriſtus dominus cùm ſit caput Eccleſiæ veruſque Deus& ho- mo,& qui meruit omnibus de condigno gratiam& gloriam, his ta- men qui per bapriſmum in ipſo regenerantur non tribuit confirm tionem in gratia: quanto igitur minus credibile eſt, ex Adamo pro- generatos, propter illius meritum, gratiæ confirmationem acce- pturos? Drcrr aliquis, confirmationem in gratia conceſſum iri poſte- ris Adæ non propter eius meritum, ſed propter conditionem illius ſtatus innocentiæ qui hoc exigebat: quam etiam ob cauſam nati fuiſſent illi cum gratia& potentia non moriendi. Sed hocſutile eſt: Non enim confirmatio in gratia pertinebat ad integritatem aut feli- citaremillius ſtatus: neque enim ea fuiſſet Adamo denegata, quippe qui primus in eo ſtatu collocatus eſt. Si quis porro dicat, id euentu- rum propter aliquod Dei pactum quo promiſerit Adamo, ſi cuſto- diret ipſe præceptum quod ei impoſuerat, ſe omnes eius poſteros in gratia confirmaturum: Reſpondebimus, id gratis dici ſine vlla au- ctoritate vel Scripturæ, vel Patrum, quocirca contemni& reiici de- bere. Nec moucat quemquam auctoritas Anſelmi; cui nos majorem Auguſtini opponimus, quamquam Beatus Thomas ſcribat, Anſel- mum id non aſſeuerando ſed opinando dixiſſe, quia vſus eſt verbo illo Videtur. Neque S. Gregorius contra nos eſt: ſupradictis enim verbis illud tantùm ſignificat, ſi Adam non peccaſſet, poſteros eius non naſcituros filios gehénæ, id eſt, cum peccato ſicut nunc naſcun- tur, Omnes enim inquit Paulus, naſcimur filij ire: ſoloſq́; electos& præ- deſtinatos tunc generat um iri ex Adamo, ex quo tamen non effici- tur, eos generatum iri confirmatos in gratia. Non enim idem eſt eſſe pPrædeſtinatum, atque eſſe confirmatum in gratia: nimirum hoc pau- ciſſimorum quorundam prædeſtinatorum extraordinarium& ſin- gulare munus eſt atque priuilegium. b d — 2I AE K19 VI. Vtrum in ſtatu innocentiæ fuiſſet plus gratiæ datum hominibus, quàm in ſtatu legis Euangelicæ. Esrar illud extremo loco quærendum, vtrum in ſtatu innocentiæ maior homini data fuiſſet gratia, quàm datur in ſtatu legis Euangelicæ, fit igitur in hac N 5d quæſtione comparatio, quod attinet ad gratiam ‚„inter ☛‿ ſtatum innocentiæ& ſtatũ legis Euangelicæ. Nos quæ ſuper hac quæſtione diſputare ac docere volumus, quo brenius& Com. in Geneſ. Tom. 1. b BBB diſtin ————— CO MMENTARIORVM eenucleatius dicantur, ea lubuit in quatuor propo. A bus explicatis probatiſq́ue, quid nobis de pro- ndum videatur, enoteſcet. 1.. 1r1 O:In ſtatu innocentie ferè homines plus ckiie fere ho- gratiæ acquiſiuiſſent ‚quàm acquiritur in ſtatu legis Euangelicæ. mines plus gra Joc probari poteſt dupliciter. Etenim homines in ſtatu innocen. iz acquiſiuif. 2. 3 3 4u. daac. tiæ ſuapte natura propenſiſſimi fuiſſent ad bonum,& ad bene agen- quiruur inſta dum paratiſſimi ac promptiſſimi: tum propter abundantiam gratia iu Euangelj. quam omnes à primo ortu ſuo accepiſſent: tum propter ſanitatem, integritatem, vigoremꝗque naturæ: caruiſſent enim omnibus impe- dimentis& difficultatibus bene agendi, quibus nunc implicani& impediti à bene agendo vehementer auocamur& deterremur. Tunc 8 igitur omnes benè egiſſent, præclaradue virtutum opera, 5 arden- tiori ſtudio, maiorique conatu feciſſent: plus igitur illi tunc in gratia profeciſſent. Accedit altera ratio ad idem perſuadendum. In illo ſta- tu longiorem trigecuplo vitam degiſſent homines quam nunc degi- mus: vixiſſent enim(vt veriſimile eſt) ad tria vel quattuor annorum millia. Nec mirum: cùm poſt peccatum vitiata& labe factata debili- tataque natura& mortis ſupplicio addicta, qui ante diluuium fue- runt, eos prope milleſimum annum vixiſſe legamus. In tanta igitur vitæ longitudine maximam habuiſſent facultatẽ& opportunitatem exercendi virtutes, augendi gratiam,& æternæ vitæ merita multipli- candi, multò igitur plus gratiæ acquiſiuiſſent, quàm nunc in tantis vitæ humanæ anguſtiis& breuitate acquiri poſſit. Non inficior ta- 0 men, aliqua ex parte& aliqua ratione gratiam qua ſancti viri nunc pollent, maiorem dici poſſe, habito videlicet reſpectu ad imbecillita- tem naturæ humanæ,& ad plurima grauiſſimaque impedimenta& difficultates benè agendi, quibus omnes vndique circum uallamur& circumplicati ſumus. Plurimis enim æſtimari debet idem opus, vel etiam aliquanto minus, ab ægro& infirmo homine quàm à ſano& valenti perfici: quemadmodum etiam Dominus noſter dixit, viduam Luc.1*. illam quæ duo tantùm minuta in Gazophylacium miſerat;, plus de- diſſe quàm cæteros omnes, tam etſi ampliora illi munera obtuliſſent: habita ſcilicet vtrorumque facultatis ratione. SEeVNDAPRODOSITIo“:In ſtatu innocentiæ qui minimam D habuiſſet gratiam, longè maiorem habuiſſet, quàm plurimi nunc ha- bent in ſtatu le gis Euangelicæ. Facilis eſt& prompta huius rei pro- Pabioeiqujchem in co ſtatu nemo eſſet mortuus ante vſum rationis, zuteurum omnes vitæ ſuæ curſum confeciſſent, quinimo nul. i e nne nomotnemm bliſſer duapronier gratiam qvam quil. Wultund auxiſler Arunalaed Er; pet bonum vſum liberi arbitrij ma gratia morſuntur 4 arü legis Euangelicæ plurimi cum ſola Pr E vti infantes baptizati ante vſum rationis de- cedentes. TERTIA ili rROPOBITIoO:Si Adam non peccaſſet,& Filius Dei non 7⁶ diſtinctius at qu ſitiones conferre: qui oſita quæſtione ſentie In Ratu inno- PRIMA PROPO 5 4 non fuilleti dem proba ſtatu legis Lu in ſtatu unoc uezin iloenit ſed intenliue, neqot prett tom qui inſta cam de Chrit los gratiett püts uque: ceom tole 3 um gane. magis iteii tor erutmee cuius infini datetur ho- tie tribuene ſii quam di tecte quiſpia ſantibus per! infantibus ge V fantibus grat tia infanudu tus innocent Præponderas ART minos tamer mis hlacet)l mrüdas du ahd um A 8 Chriſti aui berator led mibi quider legis Euan kaiſlet tunc 8 tatio ex d intioque 0 An 4 en. 1 4 1 4 4 11 r 1 1 1 6 4 „ 3 K . 1 rn 11— 7 3 1 8 11 3 4 1N G ENESI M, I. I B. v. 363 non fuiſſet in ſtatu innocentiæ incarnatus, vt placet B. Thomæ, equi- dem probabili coniectura arbitror plus grariæ dari hominibus in ſtatu legis Euangelicæ propter Chriſti aduentum ac meritum, quam in ſtatu innocentiæ fuiſſet datum: plus, inquam, gratiæ ‚non exten ſi- uszin illo enim ſtatu plures fuiſſent boni& ſancti quàm ſunt nunc; ſed intenſiuè, quia in ſtatu legis Euangelicæ multi fuere viri fœmi- næque præſtantia diuinæ gratiæ ac virtutum, quàm vllus fuiſſet eo- rum qui in ſtatu innocentiæ vixiſſent, excellentiores. Et vt nihil di- cam de Chriſto domino, ſine vlla dubitatione auſim dicere, multo plus gratiæ tributum eſſe beatiſſimæ Virgini, necnon& Ioanni Ba- ptiſtæ atque Apoſtolis, quàm vlli hominum in ſtatu innocentiæ con- ceſſum fuiſſet. Si enim dignitas ſtatus innocẽtiæ requirebat vt mul- tum gratiæ daretur hominibus in eo ſtatu verſantibus: multo ſane magis id exigebat dignitas ſtatus Euangelici, cuius auctor& condi- tor erat mediator Dei& hominũ veruſque homo ac Deus Chriſtus; cuius infinitas meriti iure ſuo poſcebat, vt plus gratię propter ipſum daretur homini; quàm fuiſſet ei propter dignitatem ſtatus innocen- tiæ tribuendũ, pluris enim apud Deum erat dignitas& meritũ Chri- ſti, quàm dignitas& perfectio ſtatus innocentiæ. Ex quo illud etiam rectè quiſpiam concluſerit, in ſtatu legis Euangelicæ plus gratiæ in- fantibus per baptiſmum renatis conferri, quàm in ſtatu innocentiæ infantibus generatis datum fuiſſet. Et ratio eſt, quia nunc datur in- fantibus gratia propter meritum Chriſtiztunc autem data fuiſſet gra- C tia infantibus propter decentiam, dignitatem„ac perfectionem ſta- tus innocentiæ: illud autem infinitis partibus apud Deum quàm hoc præponderaſſet. QvARTAPROPOSITIOe:Si Adam non peccaſſet,& nihilo- minus tamen Chriſtus fuiſſet incarnatus(vt multis, mihique in pri- mis placet, licet probabile videatur, plus gratiæ tunc datum iri ho- minibus, quòd ad gratiæ copiam& abundãriam hominibus dandam duo ſimul concurrebant,& dignitas ſtatus innocentiæ,& dignitas Chriſti qui tunc fuiſſer incarnatus non vt hominis redemptor ac li- berator, ſed vt gloriæ eius perfector atque conſummator: Attamen mihi quidem ſimilius vero fit, plus gratie dari hominibus in ſtatu legis Euangelice propter meritum paſſionis& mortis Chriſti, quàm fuiſſet tunc datum propter eundem Chriſtum. Nec huius rei cauſa & ratio ex dignitate vel merito Chriſti peti debet: vtrumque enim in vtroque ſtatu par fuiſſet; ſed ex Dei voluntate ac decreto, cum ſummo tamen conſilio& ratione plurimum congruenti. EAVIDEM ſic ego mecum cogito& ratiocinari ſoleo, nec opi- nor à vero aberrãs, voluiſſe ac decreuiſſe Deum, propter incompara- bilem atque inæſtimabilem Filij ſui domini noſtri paupertatem, hu- militatem, patientiam, acerbiſſimos animi& corporis cruciatus, de- nique ignominioſiſſimã atque crudeliſſimam mortem maioré om- nium gratiarũ copiam largiri, quàm daturus erat hominibus in ſta- 1n BBB 2 Plus gratiæ dari homini in ſtatu legis Euangelicæ, quàm dalum fuiſſet in ſta- tu innocentiæ, ſi Filius Des non eſſet in eo ſtatu incar- naltus. An ſi Filius Dei in ſtatu innocktiæ ſiuſ ſet incarna- I§, plus gra- tiæ tuc honi- ni datu eſſet, quam datur in ſlatu legis Euangelicæ. · 64 2. tu innocentiæ, in—— OQuuemadmodum ertiam; licet Dei ſimul& hominis infi ni generis promer Phrlip 2.& mortis eius potiſſi tiæ eius vfque ad pe exaltationem eius iu Toannis 1z.(unn exaltatus fuero à terra,omn tauit ſerpente dit in ipſum, non pereat, loan. 1. loquens, ſub grani frumen — cadens in terram mortuum fuerit, ip Eſaiæ 53. rit, multum fructum affert. Et Iſaias de eo ſuam videbit ſemen longeuum,&, Dro ed quod laborauit anima eius, videbit ſ men longæuum:&, In ſcientia iustificabit ipſe iuſtus ſeruos meos multos,& im- Sapra z⸗ 4 Luc. vlt. COMMENTAKRILORVM uo Chriſtus immortalis& impaſſibilis fuiſſet. A galibet Chriſti actione, quia erat initique vigoris ac meriti, redemprio huma- tita fuerit: cam tamen Scriptura merito paſſionis mum attribuere ſolet. Nam& Paulus obedien- rpeſſionem mortis crucis progreſſæ aſſignat per omnes creaturas,& Dominus ipſe dixit: ja traham ad me ipfum& Sicut Moyſès exal- mn in deſerto, ita exaltari oportet Filium hominis: vt omnis qui cre- 321 ſed habeat vitam aternam. Et de ſe ac de ſua morte ti ſimilitudine dixit: Niſi granum frumenti ſum ſolum manet: Si autem mortuum fue. B Si poſuerit pro peccato animam quitates eorum ip 2 portabit: denique ipſ emet dixit: Nonne haæc oportuii pati Chriſtum,& ita intrare in gloriam ſuamfEt verò maximè conſentaneum videtur Dei ſapientiæ, bonitati, ac potentiæ, vt ex peccato primi ho- minis plus eliceret boni quàm eius culpa fuerat amiſſum. Scitum enim eſt illud Auguſtini, non paſſurum Deum mala fieri: niſi adeo ſqpiens potensac bonus eſſet, vt malum ipſum in maius bonum conuertere poſſet. CoNRIRMAT hanc ſententiam Beatus Paulus in illa diuina C diſputatione quam in capite quinto epiſtolæ ad Romanos tradtat de comparatione peccati Adæ cum gratia Chriſti, affirmans non ſi- cut delictum Adæ, ita fuiſſe Chriſti donum: ſed hoc fuiſſè illo abun- ℳ₰ dantius,& vbi abundauit delictum ſuperabundaſſe gratiam, pluſque boni accepiſſe nos propter obedientiam& mortem Chriſti, quam 8 1. 1 2...— 1.. perdideramus propter inobedientiam& peccatum Adami. Et ipſe 1 annis 1 O. mi 11 v 4*+—. 2 3:„ 5 4 9 10. Dominus dixit apud loannem Eg o veni vt Vitam habeant,& abundan- tius habeant. Quapropter Gregorius culpam Adæ felicem appellare eu 6 dubi anitedpo dei us EXP lan dæ ac dilue ndæ cauſa tam be nel onorificum habuerimus redemptorem. Sanctus Ber- natdus item in ſermone ſuper illis verbis quæ lunt in capite: 1. libri D Ap ge 3ly P ſi 8, 5 ignum magnum a pparuit in cœlo, Vehementer, in quit, m h7 2ilectiſimi, vin Vnus& mulier vna nocuere: ſed gratia Deo: per v mum nubilomi nus virum,& mulierem vnam omnia reſtaurantur, nec ſine magno fœnore gra- Fadnn 4alle Shenn,n ſicut delictum ita& donun: ſed eedit aamni æſtimatio- eniiſſimus artifex 7„ nem benehci maonitudo Sier nmrnm rnnaenmn. Jici, magnitudo. Sic nimirum prudentiſſimus& cleme quod quaſſatum fuerat non vonfregit, ſed vtili 6,„, 1 Juod quæaſſatum juerat non confregit, ſed vtilius omnino reſecit: Vt nobis nouum orm. 7 Ida 2 Gb97] 42 8₰.* 1 2079 Wht e4 ,dn x‿Ʒνοteri,& Enam transſunderet in Mariam. Ex his Pauli 8 atrum fententiis concluditur quod docere volumus, plus, ſcili- cet, gratiæ dari hominibus in Garu ſeoi „Sratiæ dari hominibus in ſtaru legis Euangelicæ, quàm eis in ſta⸗ tu innocentiæ datum fuiſſet. Si eni; Ansno: 4 atum fuiſſet. Si enim nos plus boni adepti ſumus pter n Lte Iri 2 1 propter mortem Chriſti, quàm perdideramus propter peccatum 4 dæ: Q⸗ 1:. d11 2 & quaàm habituri faiſſemus ſi Adam non peccaſſet: ergo minor fuiſſet ————— 4 1! foilet gratiai in illo ſtatu tu ni quim perdi ſis non peccat diſpotatum eſt D Gratia⸗ jotem eſſein ſt centiæ. Huius vnum Gratiac tumitaculotur necbullermor 8 Wapwrear —— foiller,uuls Deicultume varium&m Siquiden i reuocatio, nullumq́ue — 1 1 4 ½ AGro Atet“ kur ot 7 IIAA ul ommi ſc „ Sſt.] V dlllpe 4 8 * L 5 4 1 N 8 4 8 8 4. 1 N * Rurr e 8. 8 4 — 1 1 1 8 I * 4 X . Wen a 8. - eua a. Dur! Mid klamd, Knmgran: 1 1 . A Aurachne ur: Va 4 nmn m An A 1 n raaen al ne gfa 2 8„* 4 2 L 1 6„* 2 Amnelmet r 1 1— 8—* 1IN GENESIM, L I B. V. 963 A fuiſſet graria in illo ſtatu, quàm eſt in hoc noſtro, nam ſi fuiſſet maior Win illo ſtatu futura, non igitur per Chriſtum plus acquiſiuimus bo- ni quàm perdidimus propter Adamum,& quàm conſecuturi eramus ſi is non peccaſſet. Et hactenus quidem de Gratia gratum faciente diſputatum eſt. Dꝝ Gratia autem gratis data breuiter dici poteſt, cam longè ma- iorem eſſe in ſtatu legis Euangelicæ, quàm fuiſſet in illo ſtatu inno- centiæ. Huius enim gratiæ gratis datæ præcipuum triplex genus eſt: vnum, Gratia curationum: alterum, Gratia linguarum:tertium, Gra- tia miraculorum. Priora duo in ſtatu innocentiæ non fuiſſent: nam nec fuiſſet morbus qui curatione indigeret,& vna omnium fuiſſet B lingua. tertium autem genus ad miracula pertinens vel nullum tunc fuiſſet, nullis enim miraculis ad perſuadendum hominibus verum Dei cultum ac religionem opus fuiſſet: vel certè tam crebrum, tam varium& multiplex, tam illuſtre& admirabile nequaquam fuiſſet. Siquidem illuminatio cæci nati,& mortuorum hominum ad vitam reuocatio, quæ primas inter miracula tenent, nullum tunc vſum, nullumque locum habere potuiſſent. C DISPVTATIO DE TERTIA ENCELLENTIA ſtatus innocentiæ, id eſt, de Iustitia originali. VIVs quinti libri, qui totus in explanando feli- ciſſimo innocentie primorum hominum ſtatu con= ſumetur, prineipem ſibi locum nobilis illa& apud Theologos valde celebris de luſtitia originali di- 6 ſputatio iure ſuo vendicat: tam propter excellen- tem eius rei digniratem, quàm propter magnam uſdem rei obſcuritatem, multiplicemque difficultatem. Nobis igi- tur omni ſtudio& contentione animi enitendum ac perficiendum eſt, vt diligenti& accurato rei obſcuriſſimæ& perplexiſſimæ tracta- D tu explicatuque, ſi non pro eo, ac res ipſa poſtulat, certè quantum noſtri fert ingenij ac doctrinæſtenuitas, diuinarum litterarum ama- toribus, quorum in manus hæc fortè ſcripta incident, aliquo mo- do ſatisfaciamus. Quatuor autem hoc loco de iuſtitia originali Quatuer quæſtiones excutiendæ ſunt: Prima, quidnam fuerit illa iuſtitia ori- Tuæſtiones de ginalis: Secunda, in qua parte hominis inſidebat,& tanquam in ſub- zushe⸗ 22 Rn. iecto inhærebat: Tertia, vtrum juſtitia originalis fuerit res quæ- 3 Wachen. dam diuerſa& ſeparabilis à gratia gratum faciente: Quarta, an primum hominem creatum eſſe cum iuſtitia originali, aucto- ritate diuinarum litterarum euidenter oſtendi& probari poſſit. VERVM, quo rectius inueſtigari& facilius reperiri queat, quæ fuerit vis& natura iuſtitiæ originalis, pauca quædam lectorem præ- BBB; maonere ——— —— ꝗͦ— ——— — C 0 M MENTARIORV M docere non paruo fuerit adiumento. Ante omnia ſci. 4 humanæ naturæ ſtatus animo fingi& cogitatione lij re vera aut ſunt, aut fuerunt, aut erunt nec fuerunt vnquam, ſed eſſe 566 Sex humanz monere ac præ naturæ ſatui re conuenit, ſe 4,inct e, deſignari poſſe; quorum a nier he dhn aliquando,alij verò nec ſunt, nec erunt, zralio. ini i. 1 h tamen poſſunt. Primus ſtatus, eſt hominis ſine gratia Dei,& ſine vllo b eccato conſtituti: quem in ſcholis appellant ſtatum hominis in pu⸗ ris naturalibus. Alter, eſt hominis propter Adami peccatum yitia- ti& corrupti. Tertius, eſt hominis habentis naturalem ints itrem rationi congruentem. Quartus, eſt hominis zuſtitia origina iradi- ti& ornati. Quintus, eſt hominis per gratiam Chriſti 2 Peccaro Ade⸗ mi liberati,& à vitiis ſanati. Sextus, eſt hominis vſque ad cœlelem 5 gloriam,& diuinæ naturæ conſpectum prouecti arque perducti. In- ter hos ſtatus quid conueniat, quidve differat, ſigillatim indicandum eſt: quo qualitas& præſtantia conditionis primi hominis in ſtatu originalis iuſtitiæ conſtituti liquidiuùs perſpiciatur. INTER duos primos ſtatus hoc intereſt, quod primus includit z7 77,, dee meram negationem gratiæ& peccati: ſecundus autem, priuationem weer hat⸗ gratiæ,& præſentiam peccati. Quantufi verò ad potentiam vel im- naturæ lapſeæ potentiam agendi bonum& vitandi malum par eſt vtriuſque ſtatus quid cueniat, ratio: eodem enim modo ſe habet nunc homo in ſtatu naturæ lapſæ, quidve diſſe- ac ſe habuiſſet ſi in puris naturalibus eſſet creatus, peccatum enim 1 rer. Adami nihil de his quæ naturalia ſunt homini, aut perdidit, aut d- C minuit: tantumꝗque remouendo iuſtitiam originalem propter quam „„ 9 Inter homine humana natura erat recta, integra& in naturalibus bonis perfecta, fecit vt ſibi ipſa relinqueretur illo bono priuara. Quemadmodum 1 1 1 enim poſt peccatum Adami corpus humanum nihilo magis factum I eſt morrale aut paſſibile, quàm fuiſſet ſi homo eſſet in puris natura- libus conditus: ita humanus animus per ſe non eſt Adami peccato imbecillior ad benè agendum, quàm faiſſet ſi eum Deus in puris na- turalibus creaſſet. Plurimum autem intereſt inter eos ſtatus ratione perſonæ: quia conditus homo in puris naturalibus non fuiſſet ini- micus Dei, nec filius iræ, nec indignus Dei gratia, ſumendo vocabu- P lum indigni non negatiuè pro co quod eſt, non dignus, ſic enim re vera fuiſſet indignus, ſed priuatiuè: nec abſentia gratiæ ei fuiſſet cul- pa:nec mors aut defectus alij corporales fuiſſent illi velut culpe pœ- 4 b na& peccari ſupplicium: quemadmodum contingit in ſecundo ſta- 4 tu, in quo graria carere culpa eſt: mori autem& malis corporeis affli⸗ ctari, ſupplicium eſt. Denique, in primo ſtatu nullum quidem fuiſſet meritum diuinæ gratiæ, ſed nec vllum tamen eius fuiſſet demeritum: in ſecundo autem non modo nullum eſt meritum, ſed magnum etiam ineſt demeritum. 1. b DEINDE, inter primum& tertium ſtatum perquam inſigne di- ſcrimen eſt. Etenim in primo ſtatu appetitus rationalis ſenſitiuus na- turali impetu raperentur ad obiecta ſibi cõuenientia, nec ſenſitiuus plenè ſubiiceretur rationi. Nam vt Ariſtoteles tradit libro primo Politic V 1 Doltticotun giione ratio eius inperio civililobiech di, iulldpe⸗ Lrillotelidl. commemota Vi ammu cyy hu ſubaul 2 fungi d g inyer aſicuuc faigem w D dll,gpmne Cicoro. VIIVI homoſacc nec in bo tu quieſt tam partil jectuſqjue Prumum pt in eo ſtatu; einſque ma ftœrno quc (tetur; Kir & itide mo To tertius originalem nis integrit ubordinat lonis ſub! bi,& q10t que iplins 5 pert 0 4 D ſn bon 1 Kat tillma fuert W 1NT lideran z0 * * * 8 3 * 8 Amr A 4 4 1 1— A *„ 4 4 8 M x n 8 3 4 8 4. 5 „ 1 2* * — ¾ denl* 4 X„* 4 ꝑ“ 8* 2* 4— 2 — * — 2 1 4 3 2 4 4 4———. 2 . 4 4 4 4 ¹ ————————— ee— 1N GENESI M. L. 1 B. v. 567 A Politicorum, membra corporis humani ſeruili obſequio& ſubie- ctione rationi ſubduntur, vt quæ nullam vim& poteſtatem habeant eius imperio reſiſtendi: appetitus autem ſenſitiuus non ſeruili, ſed ciuili ſubiectione ſubditur rationi: quippe qui vim habet repugnan- di, iuſſaque eius detrectandi. Quamuis de hac re contraria ſcrip ſit Ariſtoteli M. Tullius in libro tertio de Republica, his fere verbis, vri commemorat ea S5. Auguſtinus in libro 4. aduerſus Iulianum. cap. 1 2. Vt animus corpori dicitur imperare: dicitur etiam libidini: ſed corpori vt rex cini- bus ſuusaut parens liberis:libidini autem, vt ſeruis dominus, quo eam coërcer& frangit. Sic regum ſic imperatorum ſic magiſtratuum, ſic patrum, ſic populorum imperia, ſociis ciuibuſc præſunt, ur corporibus animus. Domini autem ſeruos ita fatigant, vt optima pars animi, id oſt, ſapientia, eiuſdlem animi Vitioſas imbe- B cillſq partes, vt libidines, Vt iracundias, vt perturbationes cateras. Hæc Cicero. VERVM,vt reuertat ad id quod agebatur, in primo ſtatu poſſer homo facere bonum aliquod morale: ſed nec omne bonum facere nec in bono faciendo diu perſeuerare potuiſſet. In tertio autem ſta- tu qui eſt conſonus rationi habenſꝗque integritatem naturæ,& debi- tam partium animi ordinationem,& apperitus obediẽés rationi ſub- iectuſque eſſet:& ipſa ratio rectè ſe haberert erga Deum tanquam primum principium& vltimum finem naturalem hominis. Ac licet in eo ſtatu apperitus ſenſitiuus nonnumquam aduerſaretur rationi, eiuſque mandata tranſgredi conaretur: vigore tamen rationis ſeu frœno quodam repreſſus atque coërcitus in officio ſuo contine- C retur:& in hos ſtatu poſſet homo bonum omne morale perſequi, & itidem omne malum fugere& in benè agendo perſeuerare. Por- ro tertius hic ſtatus ea re differret à quarto qui habet iuſtitiam originalem, quod hic quartus ſtatus preter vigorem illum ratio- nis integritatemque naturæ, adiunctam habebart indefectibilem ſubordinationem corporis ſub anima, appetitus ſub ratione, ra- tionis ſub Deo. Præterea, tertius, ſtatus capax erat doloris, mor- bi,& quorumlibet malorum quæ corpori poſſunt accidere, deni- que ipſius mortis: itemque triſtitiæ, timoris, angoris, aliarumque animi perturbationum& moleſtiarum. Ad haæc, in tertio ſtatu Poſſet homo peccata venialia committere. Hæc autem omnia à D quarto ſtatu, in quo aliquandiu verſatus eſt Adam, longè remo- tiſſima fuerunt. DiRTvs autem ſtatus hominis per Chriſti gratiam à peccato liberati, ea ratione prioribus quatuor excellentior iudicari debert, quod faciat hominem gratum& amicum Deo,& acceptuùm admiſ- ſumque ad participationem vitæ æternæ, iungitqque hominem cum Deo vt cum fine ſupernaturali: eumque facit potentem efficiendi opera virtutum omnium, tam moraliũ quàm ſupernaturalium, qui- bus æternam felicitaté de condigno,vt loquuntur Theologi, prome- reatur. Sextus& vltimus ſtatus, omnium eſt multò præſtantiſſimus: nempè ————————— ——— — — —-=/ “ Ouinq, mi- —, 42 rabiles&- Ekus iuſtitiæ ori ginalis. 668 COMMENTARIORV M nempè continens gratiæ confirmationem audue confummmatjonen. 4 & cœleſtis gloriæ omniumque bonorum poſſe Vonem na ius in- digentiam rei, impotentiam peccandi atque morien i, denique cla- riſſi mam diuinæ eſſentiæ viſionem. b IerVvo præterea non eſt hoc loco premendum ſilentio, non vnum fuiſſe iuſtitiæ ori ginalis effectum, ſed multos ac varios,eoſque perquam eximios& admiräbiles efféctus Primùm enim iuſtitia ori- ginalis naturam humanam dlficiebat ſecundum omnes eins partes & facultates integram,& his rebus omͤibus quæ naturaliter ei con⸗ ueniunt perfectam;itavt omnes ac ſingulæ vires& facultates homi- nis, naturaliter ſibi cõuenientes actiones& munera integrèe; expe- ditè,& abſolutè poſſent exequi& obire. Deinde, faciebat iuſtitia ori- B ginalis hominem vſquequaque rectum„‚de qua rectitudine loquens Salomon capite ſeprimo libri Eccleſiaſtæ, Fecit Deus, inquit, hominem „ᷣdum. Ex hac rectitudine exiſtebat naturalis& vehemens hominis adomne bonum morale propenſio,& ab omni malo alienatio& auerſio. Huius autem rectitudinis priuatio quæ propter peccatum homini accidit, eſt animi curuitas quædam,& obliquitas toties in diuinis litteris nominara& exprobata homini: quæ nihil aliud eſt, quàm(vti definierunt Theologi)naturalis quædam inclinatio animi ad bona creata& caduca,& propenſio ad malum,& auerfio à bonis æternis& diuinis. Posr hec;iuſtitia originalis ita vires omnes naturæ noſtre pe ficiebat ordinatè, vt inferiores ita ſubiicerentur atque obeditent! perioribus, vt earum actiones nequaquam impedirent, ac ne tard ent quidem, quin potius eas adiuuarent: ſuperiores autem nulla fri- ſtitia& difficultate in regendis ac moderandis inferioribus affice- rentur. Quod igitur omnes apperitiones& motus animæ ſentientis ſic eſſent in poteſtate rationis,vt eius iudicium& imperium nee præ- uerterent vnquam, nec detrectarent, ſed earum excitatio, duratio, contentio velremiſſio ex rationis imperio penderet„effectus erat& munusiuſtitiæ originalis. Cuius præterea ille erat mirabilis effectus, hominem non modo omnis veri cognoſcendi cupidiſſimum eſſe‚ ſed etiam omnium rerum quæ naturaliter ſciri poſſunt, perfectam co- „ 1- . 23 4 &☛ 4 gnitionem& ſcientiam conſequendi potentem eſſe,& ad omne bo- num morale perficiendum, omneque malum& vitium declinan- dum,& ad perſeuerandum in bono firmum, valentem,& conſtamem eſſe. Denique, iuſtitia originalis præſtabat homini feliciratem quæ naturaliter ab eo expeti& comparari poteſt: quæ in eo poſita erat,vt Auguſtinus inquit libro 14. de Ciuitate Dei, capite: O. vt nullum bo- 7 um ab let homini quod recta voluntas optare poſſet; nullumq, malum adeſei quod honmunis feliciter viuentis carnem vel animum offenderet. Non eſt autem n Preſenti⸗ ignorandum, aliud eſſe iuſtitiam originalem,& aliuc K n hemidie in inſtitſa originali Illa, continebat ſupradictos hic præter illos, tria extrinſecus Dei priuilegia habebat adiuncta: 4 1 adüunctaynd catum venial tam prouem alliſtentia& — — potera vo dere cul te lum infiic quæ primc mocdi rectii fulam& ſu tiam origin Theolooor 1heologon ( tus gratvirt “ — lam perdid inditarn: al mO pro pter ua& in a& 1! tegt ter homine in puris nat puniendi. nis duobus untas hom dum ipfum, lurdum eſt. ekenim i eller lidera em vel ai Wllis rag; 00 l Oons cognolci 6 elle nat LLNIAn 1 — Anrmr A d 7. Menn. 4* dorn da. 1 mn ad ne 4 14 G 1 1A X 0— 1 F 4 e —. 81 12 ernechr krnan it 2 Rerdn cen a a A 1 am. 8 Au 8 3 Nrma s 8 3 1 4 Meawacz ‿ 14 1 1 4 . “„ er kerkn Kzut nn 4.— . 1. 4* 4 at ki! —„„ 4. * 8 uc peopenbo, Kwead an 4 C o w 4 1 n anrdm. u d. ,“ n. 8 1dr“ 83 4 111* * 41 1 4“ 647 4 . 4 6 4141 4 2 “ 7—— —n „„ 4 4 4 A——“ 3 4 “ 4 u‧ Men mem 2 48* 2 Sp 1N ENESIM, L I B. vV. 769 adiuncta: videlicet non poſſe hominem decipi, non poſſe labi in pec- catum veniale, denique, manente eo ſtatu, non poſſe mori: quæ pon tam proueniebant ex iuſtiria originali, quàm ex ſingulari quadam aſſiſtentia& protectione Dei erga illum ſtatum. 9 V AE 1I0. — Quid fuerit iuſtitia originalis. 9 I8 expoſiris atque conſtitutis, quæ fuerit originalis iu- ha ſtitiæ vis, natura,& præſtanria, deinceps diſputandum 9. eſt. Henricus Gandauenfis Quodlibeto ſexto, quæſtio. „— 11. rradit, per iuſtitiam originalem datam fuiſſe homi- N nis voluntari rectitudinem quãdam naturalẽ, per quam poterat voluntas dominari appetitui ſen ſitiuo, ſibiq́; obedientẽ red= dere, cui rectitudini opponitur curuitas naturalis,& pronitas ad ma⸗ lum inflicta voluntati propter peccatum: exemplum ponit virga, quæ primo eſt recta, deinde fiectitur& curuatur. Quod autem eiuſ= modi rectirudo ponenda ſit præter omnem aliam rectitudinem in- 1 KL. — — O pinio Hen- rici. fuſam& ſupernaturalem, ſi quam habuit primus homo per iuſti- tiam originalem: probat e0 argumento, quodex ſententia omnium Theologorum, homo propter peccatum Adæ non modo eſt ſpolia- tus gratuiris donis: ſed etiam vulneratus in naturalibus: ergo non ſo- lum perdidit rectirudinem ſupernaturalẽé, ſed etiam naturalem ſibi inditam: alioqui tantum diceretur ſpoliatus gratuitis. Quod ſi ho- mo propter peccatum donum naturale perdidiſſet, ſed naturalia ſal- ua& integta retinuiſſer, nullum profecto diſorimen eſſe poſſet in- ter hominem originali peccato infectum,& aliquem alium creatum in puris naturalibus ſine graria& peccatos: quare æqualiter eſſent puniendi. 619: diegiidh Da an n. ee VERVMTAMEN hancopinionem vt falſam& improbabilem, benè refellit Scotus in ſecundo„diſtinctione 20. quæſtione vnica his duobus argumentis. Primo, ſecundum Henricum non poſſet vo- luntas hominis non habens talem rectitudinem peccare, quia ſecun- dum ipſum, peccatum eſt corruptio iſtius rectirudinis: id autem ab- ſurdum eſt. Si enim Deus crearet woluntatem ſine iſta rectitudine (eſt enim illa ſeparabilis à volunrtate) poſſet illa proculdubio cùm eſſet libera, elicere actum rectæ rarioni& legi diuinæ vel congruen- tem vel diſcrepantem: poſſet peccare, nec tamen peccatum illud vllius rectirudinis naturalis eſſet priuatio: poſſet etiam euidenter cognoſci per rationem naturalem, præſentem ſtatum hominis non eſſe naturalem. Et cum non ſolum primum peccatum, ſed& cætera poſteriora ſint formaliter peccata,& eidem opponãtur: ſi igitur pri- mum peccatum corrupirt illam reitudinem, etiam ſecũ dum& ter- Commain Geneſ. Tom. I. cd60CC tium Scotus refèl- lit Nẽricum. “ COMMENTA KIORRVM 979 1 146 h' tium debebat cortumpetèe: quod eſt im poſſibile, cùm illa per pri- 4 4 potentlas! .„“ A re argsumentf. gceretp. mum peccatum omnino fuerit ſublara. Alterum argumentu eſt illa halereh rebellio appetitus cöcra rationem itidem& æqualiter fuiffet in ho- rohledi, L 3.... 2 11 1 ₰. 10911 is tul mine creato in puris naturalibus: ergo iila non a eidir ob priuatio- originalb 1 3 3.—. 1.— 1 ⸗ rAPaAahee 2 amlls nein vllius rectitudinis naturalis. I robatur antecedens: Naturale K gwamüg ſuum proprium obiectum:& ſi eſt appe- tentias anime eſt omni appetitui ferri in ſuum ritus non liber, naturale eſt ei lumme& quantum poteſt ferri:talis gientet 1adle Nox igl 1 8 8 8 h:— 4 41 4 FIIr& 10 3 enim appetitus, vt docent Philoſophi, dueitur,& ſicut non eſt in ⁄ poteſtate eius agere vel non agere, ita nec tanta vel tanta intentio omnes habit “ ar„..— 7 n actus, ſed agit quantum poteſt. Cùm igitur appetitus ſen ſitiuus ho- omniümque libus haberet proprium ſuum obiectum cccaibointe minis etiam in puris narura ororac G delectabile, toto niſu tenderet in illud,& ea ratione im pediret actũ rationis. iſtæ enim potentiæ cùm ſint in vna& eadem anima, pro- 2 cam Loſd pter hanc vnitatem impediunt ſe muruò in actibus ſuis intéſis. qua. tellecto pte re deberet tunc ratio reprimere& cohibere impetum illum appeti- em pud tus: quod ſine aliqua eius difficultate& triſtitia fieri non poſſet, ne es ₰ quamobtem ibi eſfet rebellio: hæc enim non eſt aliud quam incli- oblegatic natio potentiæ inferioris ad ſuum obiectum delectabile,& difficul- genqdiac! tas ſuperioris potentiæ in refrenando illum appetitum. ſeilicet te olutio argu. ARGVMENTA Henrici breuibus ſolui poſſunt. Dicitur enim& fni nat Maestor a Hen homo vulneratus in naturalibus, non reſpectu naturæ humane con- animi, qr . e ſideratæ in puris naturalibus, ſed prout condita fait à Deo cum iu- proximum ſtitia originali, quæ habebart vim rectificandi& perficiendi omnia C vigitur naturalia in ordine ad omne bonum connaturale homini, qua iuſti--r4l 5 tia propter peccatum amiſſa, illa quoque periit perfectio potentia- C volantate rum naturalium: eamq́; ob cauſam dicitur homo vulneratus in natu- vltimus& ralibus. Si quis autem crearetur in puris naturalibus, nõ eſſet equa- detur iſtiu. lis homini peccato originali infecto. Nam quia hic debitor eſt iuſti⸗ tiæ volunt tiæ originalis quam accepit in Adam, ille vero nequaquã, propterea dam im pen — hic reus eſtalle autem minimè:& damnum non videndi Deum vtriq; nem laum conringens vni eſt priuatio& pœna ob peccatum: alteri eſt mera amabile, t iuſtitia origi- zer de 4 hin kepu diata epinionesnos vim& natu ram 1 Kititie orl= aut retard gmali Ean Sinalis ad hunc modum inneſtigemus. Non erat iuſtitia originalis 1n apf 4 faerit vnus vnus aliquis habitus, vel vnum aliquod Dei donum, quo vno totus à Keibilis, er „ babuus. homo rectus& perfectus euaderet: ſed erat abſoluta quædam com- D dientes ef Plexio& comprehenfio omnium habituum quibus homo ſecũdum allentior P omnes vires& facultates ſuas rectus& perfectus reddebatur:& ido- b opas fuiſe neus ad exercendas expeditè ac perfectè omnes actiones nature ſuæ pietea qu conuenientes. Ac non faiſſe vnum dumtaxat habitum quo totus ho- la. Drak KoeitCeketan rectus„adeo manifeſtum eſt, vt non tam probatione lupr din & voluntas: aliæ“ atame immrtales⸗ Ntnen retonem & alentem pertinent aun dotPrderzdn que adanim am lentlet⸗ 4 per na nt, qui fieri potuit vt vnus numero habitus tot tus gee poten 1* — 2——. 4 1 ——— — ö“— 8 8——— 5 1IN GENESIM, LIB. v. 571 A potentias non ſolum numero& ſpecie, ſed etiam genere diſtinctas perficeret: præſertim cuͤm habitus diſtinguantur per actus,& actus per obiecta. Nam in qua obſecro potentia vnus ille habitus iuſtitiæ originalis fuiſſet: ſi in intellectu, quomodo perfecifſſet voluntatem: & quamuis in vtraque facultate fuiſſet, quomodo tamen vires& po- tentias animæ ſentientis expeditas& perfectas ad agendum conue- nienter iudicio& imperio rationis facere potuiſſet. Nox igitur erat vnus habitus iuſtitia originalis, ſed continebat omnes habitus, quibus ad integritatem& rectitudinem hominis, omniùmque facultatum eius complendam opus eſt. Itaque in ſpe- culatiuo inteliectu continebat omnes ſcientias ſpeculatiuas rerum omnium quæ naturaliter ſciri ab homine poſſunt, vt Metaphyſi- B cam, Phyſiologiam, omnéſque diſciplinas Mathematicas. In in- tellectu practico circa ea quæ agenda ſunt homini tam priuatim quàm publicé, exquiſitiſſimam habebat prudentiam, artium quo- que eas quæ vſum habent ingenuum: ac liberalem,& honeſtam obledtationem, vt eſt Agricultura, Muſica, Architectura, ars pin- gendi ac fingendi. In volũtate duo erant habitus: vnus erga Deum, ſcilicet religionis quæ Deo vt ſupremo omnium rerum principio & fini naturali, cultum, honorémque tam interiori veneratione animi, quàm externis ritibus& ceremoniis adhibet: alter erga proximum, iuſtitiæ, quæ in diſtributiuam& commutatiuam di- uiditur. QvARI poſſet hoc loco, vrrum fuit tertius aliquis habitus in — voluntate, videlicet caritaris naturalis vel moralis quæ Deus vt finis vltimus& naturalis ſuper omnia diligeretur ab homine, ſed non vi- detur iſtiuſmodi habitu fuiſſe tunc opus, cùm enim in ſtatu innocen- tiæ voluntas eſſet recha, ſua ſponte„quaſi pondere& naturali quo- dam impetu ferebatur ad dilgendum Deum ſuper omnia, vt ad fi- nem ſuum vltimum: quantum enim erat vnumquodque naturaliter amabile, tantum à voluntate recta naturaliter amabatur: nec impe- tus ille voluntatis ab inferiori appetitu vel minimum impedie batur aut retardabatur. IN apperitu verò ſenſitiuo qui duplex eſt, iraſcibilis& concupi- ſcibilis, erant virtates morales quibus illi domantur,& rationi obe- dientes efficiuntur: temperantiam dico& fortitudinem. Non enim aſſentior Durando, qui in ſecundo ſententiarum diſtinct. 29. negat opus fuiſſe iſtis virtutibus ad perficiendum appetitũ ſenſitiuũ, pro- pterea quòd perfectionem eius appetitus præſtabat iuſtitiæ origina- lis. Præ ſtabat ſanè:verum non per ſe ſola: quomodo enim, vt paul ſuprà diximus, vnus habitus tot tämque diuerſas facu nis formaliter, vt in ſcholis loquimur, perficere potuiſſet? Er 0 80 per- fectionem apperitus ſenſitini præſtabat quidem iuſtitia originalis, ſed per habitus temperantiæ,& foreitudinis 5 qui funt propriè ha- bitus& perfectiones eius appetitus. Natural eenim eſt vt potentiæ 6CC 2 perfi .5 An voluntas hominis in ſta tu innocentiæ hahuiſſet ha- bitum carita- tis naturalis erga Deu vr vltimu ſinem naturalem. , D5 TeſO⁴εει 1 FaUts Negas 82 n pelllu 2 A 612 ſenſinꝛuo ſuiſ- Dus Pro- ſe 6 5 71⁹ pruus vIrIurs ltates homi- bus„ſed vnd ſalss fune ꝛus- „ ,— ſlitiam G 8— 7 Nale. — ÿÿÿÿõÿ— ——— ſſſſſ— —— ——— —y—y———ÿ ÿää — Non! 2unqua 1 2⸗ 972 COMMENTARIORVM erficiantur pet ſuos habitus:& hic eſt modus naturalis quo poten- tiæ ſingulæ perficiuntur ‚vt idoneæ ſint ad obeundas, vti oportet, functiònes luas. Prædictos autem omnes habitus, iuſtitia originalis continebat in gradu perfectiſſimo,& vt vocant, heroico. ILr wD quæſitu explicatuq; dignum videtur, v vrum in ſtatu in⸗ nocentiæ epetiun ſenſitiuus ita ſubiectus eſſet rationi: vt nũquam contra præſcriptum eius inſurgeret, id eſt, nec præcurten do eius iu- „4 1 1 am ad- jeiumn onec imperio eiuſdem repug gnando⸗, ſed ſic eſſet in poteſtate „ 4 T nis, vrn 1011 niſi quan ndo& gquat Lellus ipſa veliet, Commouererur. ration an potius ratio quidem promptè& cum de delectatione ferretur in bo- num& honeſtum, omnéque honeſtati contrarium refugeret: ap⸗ petitus s autem inferior ita moueretur, vt ſuapte vi& naturali pto- penſione aptus eſt moueri in ſuum obiectum, ſed quia ratio eſſet valentior ac potentior, contineret ipt um in officio,& intra termi- nos ei præſoripr 080 znürden t, quod licet fieri non poſſet ſine aliqua ppetitus ſa enſitins, f fieret tamen citra triſtitiã aliquam; quin etiam magna cum delectatione rationis. Quoni am verò cùm opera- ur homo Keundunt rationem, tunc dicitur ſimpliciter operari: ſecundum ſenſum operatur retinente repugnan téque rationi voluntate, tunc non dicitur hot mo operari, niſi ſecundum quid: quap ropte rad Romanos 7. Paulus ait; Non ego opero rillud, ſed zuod babitat in me dee cœatu: ea ldcirc co in ſtatu innocentiæ licet homo aliquando operaretur bonum cum aliqua ſenſus triſtitia, quia ta- men ſemper operatus fuiſſet cum delectatione rationis, verè dici poteſt hominem in eo ſtatu ſemper cum gaudio& voluptate benè actorum. 3 HANc quæſtionem tangens Scotus 2. ſententiar vnica, in dubio relinquir q- nidnam ſent ie 6. artem aliquid ex ſuo ſenſu decernens. Liber hoc loco verba Scoti adſcribere Sic autem ait: Poteſt Alici erg quod ſi originalis iu titid ha- bniti lum fectum, facen æ ſei ⸗ Im, diſtinct. 29. —+——† 1 L Nahm 111 9 nel Itram II 1„ lléet Perf eCln tæ. A5 qui 72 t! ke 2 U ma Muldls 71102* natura inſe Cον 077h int 77 arelur Con A M= 7 14227. 2 A CkLlt 7. 1 27 9 27 Er. 2 7 277 3 eriorts!. Alt /1 TLAlCIl c . 4 mrort e 2716 ꝗ ſa⸗,„] 2 7 Sal 14. Æcdratnan ſune A2/lcn! Urate Lape⸗ eEr 15.„ 65 . Cumn doo non 7/,, 5 5 C72, Hoc 0 71 204 F 2 habue: 1 Dotentik facti 1 1 7 Pautr: 235, Pz, 247 aliban 4 4 09 Nape ue 89,. 2 0, 26 1 A44 1STII„,2 1 2 Ue A F7, 4 1 ₰ 47 9 2,. 8 5 quod ſtt jſta tranFuil Vit Al4 2 „ 14 1 4„ 1 Polt hrc autem: Id ing ſuh. 11 C aunte 12 3—* 1„ C Ad U Lein Pau 0 1ntra 10 Ddl 2 Sed Ur. 2dl⸗ 2 442 1 709 0,A dorennn een.— L 0 1AAA 2, 1 7 PC P„ r„ 1 8 P 6⁷10 IéLCCIBlLlzteén ſe re 1 Eℳ hat⸗ TU1 ſu )„. Ke 7 Aℳ C0 VOI⸗ tAs A! 1 — 1 Itiner delechabiliter⸗ A condele I 720IB, totzts 1 delesu⸗ 5/11 1 Nort³s, non 7- AI te 3 ₰ 4 C 77 5 7ℳ 7 0 1 7 3 1. ⸗ 8 ititia, hoc enim conuenit homini ſimpliciter, qu ne aeAan ſecundum viter, q à 207 6N 2⸗ 2 C. 4 177 fuperi em, nec prop ⁹G 6 TLt24 C4t A, Ole? 7 ri ient 4, 22.*„ 2 h à nſeriorem. Denique his Paulop oſt adzung t: Nec forté 2 7 1 mede 82 07 2. e, 84 7 6 F 6 70 quod Mitllls ſen ſuts 222 He ki ties potni 4 4 3 tune t7 iſtari: Potuit Enlil laihemua ̈ aretu quantunz ex ſe, pe oſſet tamen A ſupe- — 7½ 2„⸗ 7 7 2— 4 Otiis ho⸗ mo Cun vriſi it: A abſtinet, ſi vis illa infen, 1 o 2bstime 8 8 2 92 N eiſi non conuenldt d* ſe- qut pitul 100 auns, Saln turuum ij feru 7 eins mandatl Buraioquin vawc tegte reparate. 1 tum ex peco ipla caua A NGN cap. 10. R aduer tlu 1 4 retur. Eti 9 tio Tränioſt ſll lll ☛ Nentlr, ꝙ ncilins tane 1 1 Shta 4 2 ner u n 1 1nem 3 48 . 5 4 Mc dan A Aa. . AMA 4 A — A ladiechn A m. 4 4 .. Rre, dek, 2 1 * W — 8 4 I ³ 4* 111n 1 8 * r M T eeamn teech ehn un rn u . 2 8 8 1 4 nen i eam odece 4 xrc pin e 104 Ken 9. „deret un e — K 3 mde o. en, unc äa M un operun n sn a dera doae e 1 8 A 1 1 un en 7 ahomn 42 9 3 4 z m delectu en 82 7 1 4* utn 4 . 13 gens KWort. 1 4 8 ℳ „1 He 4 20 8 4** 9 4 à uunn 1 1 4 4 1 49 — or 1 (8 13 4 aeN 1* 12 1N 8 1 [IS 1½ 3m; 4 5 4 1 4 71 a * 1 7 4 2 10l 94 1 denge — 1 1„ in M A IN GIENESIM, LIB. vV. 573 viſus tunc videre turpe viſibile,& auditus audire tunpe audihile, G vtrum- que potuit oftendere appetitum ſenſitiuum, ſicut& oonueniens ſenſibile dele- gtaré. Sed voluntas tunc benè vſa fuiſſer istis triftitiis,& delectabilibus appe- titnum inferiorum: ita quod non cbtristata fuiſſet immoderatè ab appetitibus inferioribus: ſicut benè vſa fuiſſet delectabilibus eorum, non immoderatè conde- loclando. Hæc Scotus. Ar Enimuerò longè credibilius eſt, quin etiam pro certo habe- ri debet, in illo ſtatu iuſtitie originalis ita fuiſſe motus appetitus ſen- ſitiui ſubiectos rationi, vt numquam aut contra, aut etiam præter eius mandatum, id eſt, nec repugnãdonec præcurrendo concitaren- tur: alioqui nullum fuiſſet diſcrimen inter ſtatum innocentiæ& na- turæ integræ, ac inter ſtatum naturæ lapſæ per Chriſti tamẽ gratiam „*— 3 Vera ſentétia. 2 reparatæ. Paulus ſanè ad Rom. 7. rebellionem carnis aduerſus ſpiri- tum ex peccato eſſe natam perſpicuis verbis docet: ex quo etiam& ipſa concupiſcentia carnis nominatur peccatum. AvoVvssTINVS quidem certè libro de Correptione& gratia, Pade aceide- cap. 10.& 11. tradit in illo ſtatu fore vt caro nunquam concupiſceret 2at,et,pkan aduerſus ſpiritum, ſed eius ductum imperiumque perpetuò ſeque- ſtau retur. Et in hb. 14. de Ciuitate Dei, cap. 10. Erat tunc,inquit, deuita- aliceretur ac tio tranquilla peccati, qua manente, nullum omnino aliunde malum quod con= traheretur ad tristaret irruchat. Sed apertius hoc ille declarat in cap. 19. eiuſdem li- voluptates ſen bri: Motus, inquit, appetitus ante pecoatumo⸗ in Paradiſò vitioſi non erant. ſuum, aut ipſi ſenſus ſine tri- Non enim contra rettam voluntatem ad aliquid mouebantur, vnde neceſſe eſe ſutia à pro- ſet eos ratione tanquam frænis regentibus abstinere. Nam quod nunc ita mo- priis delecta- uentur,& ab eis qui temperâter& iustè,& piè vinunt alias facilius, alias dif- tionibus con- ficilins, tamen cohibendo& refrænando modificantur non eſt ðtique ſanitas ex, e 8 natura, ſed languor ex culpa. Sic Auguſtinus. 8 VERVM, qui fieri poterat, inquit ſupradicto loco Scotus, vt in illo ſtaru voluntas rationalis cùm naturaliter coniuncta ſit appeti- tui ſenſitiuo, non alliceretur& afficeretur eius delectationibus,& ab illis ſe ipſam abſtineret ſine vlla difficultate aut moleſtia? Re- ſpondet Scotus, id propterea accidiſſe, quia voluntas longè maiori delectatione detinebatur circa obiectum ſfuum, quàm erat delecta- tio ſenſibilis: delectabilius enim erat illi vltimo ſuo fini& his quæ ad finem illam ordinantur adhærere, quàm oblectamentis ſenſuum perfrui. Sed quomodo appetitus ſenſitiuus abſtinebat ſe ab obiecto ſuo delectabili exiam ſins triſtitia, iucundè ſequens præſcriptum& deductum rationis? Reſponder eodem loco Scotus; ad id opus fuiſ- ſe ſingularibus quibuſdam Dei donis, quibus ita afficeretur& per- ficeretur appetitus ſenſitiuus, vt delectabilius ei eſſer ſequi rationis imperium quàm contra ductum eius reniti, inhærendo- propriis vo- luptatibus& oblectamentis. Quam quam, vt mox dicemus, nec id ſatis erat: ſed in primis hoc efficiebat ſingularis Dei aſſiſtentia, cura, & prouidentia ira continentis, regentis,& moderantis appetitum ſenſitiuum, vt nunquam fineret eum ad aliquid, quod eſſet contra C C C 3 vel znnocentiæ no A COMMENTARIORVM vel prætet rationis iudicium& imperiurn inehrace. wrum Hnn 4 ILIVD quoque in quæſtionem ocati ho eken 4 6 atu in. ſent paſsio Ocentiæ futuri eſſent in homine motus i apPerit en biui quos za aeben vulgo appellamus paſſiones, Latini vel morbos; ve perturbationes, 1 Nn Tene velaffectus nominant, vt funt deſiderium, gaudium— merus triſtitia. Sicut enim corpus hominis in eo ſtatu fuiſſet im paſſibile, ita fututus viderur fuiſſe animus ab huiuſmodi paſſionibus vacuus& plane im- paſſibilis. Hanc quæſtionem tractat Auguſtinus libro 14. de Ciuita- te Dei, capite 9.& 10.& S. Thomas in prima parte quæ ſtio. gj.attic.. d huius quæſtionis explicatio. Paſſionum enim ap- petitus aliæ reſpiciunt bonum vel abſens& parabile vt deſidetum & ſpes.vel iam partum& præſens, vt gaudium& lerirjasclin renter ipſum bonum, vt amor:& huiuſmodi paſſiones uiſſent in ho- mine: Sunt enim motus naturales humani animi,& ad animi oble- 74 Vtrum in ſta- 4 innocentt« 3 4 f 5 4 2. nes in dᷣπι Verùm facilis e 11. 1. . Obzectzo. ri poſſe. fieri igitur non potuit, quin caſum& lapſum ſuum& tan- ſit,& ad quod multa ſint quæ hominem vrgeant& quaſi impel- lant. At in ſtaru innocentiæ nullum malum impendebat Adamosnil peccaret ipſe: peccarum autem omne maxima facilitate vitare pote rat: cùm nihil aut interius aut exterius incitaret eum ad peccandum, 4343 4* habitibus4 bus) ſeg m & prouiden ſtituti, non! uod eius ti pollet Ilave dlletzetat tau EAVIR Drimo, ſetu tura contin, noa pollunt NMos Colul n ofciolom, 21 Theolog taru innoc tuille. De fundere, potentian cohibebal quid appe obiecto ad Prætetea,: ab omnibu La pleto tem 4 A 6 let, tranſt in ſpititua tectionem §=D c. non illa qu ſuam in V ſtincamar fequens Ine ad det tar donum D hominis or tio omnin⸗ cuinſque ac Niginalig & quod pel in eige n m eins poſ turalis„leg Kluinſimod lmples na- betitibus, Sr9„. A Aoce den 1 4 „nenn 2 dad nnnn R ane 44 tenm n 3 m K perſens.N 4 3 1 2n 1 ran 4 4 D 5 „ 24„ an 1 4 I un 211 J. 5 4— Acunmone K dm 4 A 1 8 1. —“ 11 e .“.“ ACl 1 1 r — ¹ eee 4 * 4 *— 1 4 5 g4ʃ* ¼ e K 4 1 82 *“² 4 . 8 „ 2“ * 8 4 2 48 1 84 8 1— läts . er’N 8 1 1 3 4 gocel! 84* 2 8 “ 121 1 3 8„ 4 1 r 4 4 6 Nob o 1. 3 un 4 4 4 2* — 2 4 2 Ac m 5 4 Sucs)d 8 4—„ * 4. 4 1 .“ 9 Amoe d 1. Nur 8 3 — 3& — 3 13 3 K1 zeda 4 2 3 1 a. 52 rhn 1 11 2ε 4 a d. 1☛ 6 cnn a0 p“ 5 — 23 *„ erieo * 7 1IN GENESIM, L. I. v. 575 4 habitibus appetitum inferiorem aut etiam ſuperiorem perficienti- 2 bus, ſed maxima ex parte proficiſcebatur è ſingulari aſſiſtentia Dei, & prouidentia arque cura quam is gerebat hominis in eo ſtatu con- ſtituti, non ſinens eius vel animo vel corpori quiequam contingere, quod eius tranquillitatem& felicitatem perturbare aut inquinare poſſet. Illa verò Dei aſſiſtentia licet maximè ſingularis& admitabilis eſſet, erat tamen in eo ſtatu ordinaria atque valdè conueniens. EAVERO aſſiſtentia Dei ſex magna homini bona preſtabat. Primo, ſeruabat intellectum ne is deciperetur circa ſingularia& fu. tura contingentia, quæ humana ratione& ſolertia certò cognoſei non poſſunt. Tum, continebat voluntatem ne eligeret actus inordi- natos, cuiuſmodi eſt verbum ocioſum, vel mendacium iocoſum aut officioſum, vel riſus intempeſtiuus aut ſuperuacaneus, quæ vocantur à Theologis peccata venialia ex genere: ſuprà enim oſtenſum eſt, in ſtatu innocentiæ nullum ab homine veniale peccatum admitti po- tuiſſe. Deinde, arcebat à phantaſia hominis omnia quæ eam con- fundere, perturbare,& contaminare potuiſſent: ſcilicet coërcens potentiam dæmonis, ne viſa obſcœna vel triſtia ei ingereret. Ad hæc, cohibebat appetitum ſenſitiuum, ne ante iudicium rationis ad ali- quid appetendum vel fugiendum commoueretur, etiam præſente obiecto admodum delectabili& ad illiciéèdum apperitum acerrimo. Præterea, ſeruabat corpus non ſolum à rebus mortiferis, ſed etiam ab omnibus quæ ei noxia& moleſta poſſent accidere. Denique, ex- 1 pleto tempore quod homini Deus ad viuendum in terris præfiniuiſ- ſet, tranſtuliſſet eum in Cœleſtem patriam, animali& terrena vita in ſpiritualem& Diuinam commutata, qualem videlicet poſt reſur- rectionem mortuorum victuros nos eſſe ſperamus. SEDCvVR appellata eſt juſtitia originalis? Appellatur iuſtitia, non illa quæ eſt vna,& quidem princeps virtutum cardinalium, ſuam in voluntate hominis ſedem habens. Nec illa iuſtiria qua iu- ſtificamur remiſſis peccatis, Deòque nobiſcum reconciliato, cuius frequens vſus eſt apud Paulum: hæc enim perficit hominem in or- dine ad actus ſupernaturales,& ad finem ſupernaturalem. Hoc igi- tur donum Dei appellatur iuſtitia, quaſi naturalis perfectio totius hominis omniùúmque facultatum eius, optimãâque diſpoſitio& affe- ctio omnium animæ potentiarum,& inter ſe& in ordine ad ſuos cuiuſque actus per quam ſcilicet dicitur Deus feciſſe hominẽé rectũ. Originalis porrò nominatur, quod eã ab origine ſua habuiſſet homo, & quòd per originalem generationem ex Adamo trãsfundenda erat in eius poſteros, non quidem poteſtate ſeminis aut vllius cauſæ na- turalis, ſed proximè à Deo, non aliter quàm ipſa rationalis anima. Huiuſmodi autem iuſtitia originali non eguit Angelus: quippe qui ſimplex natura eſt, nec diuerſis ex partibus aut etiam contrariis ap- petitibus concretus, quemadmodum homo eſt. SIayis verò ex nobis quærat, vtrũ iuſtitia originalis fuerit do- num Sex bona pra ſtabat homi- ni in ſiatu in- nocentiæ ſpe- cialis Dei aſ= ſiſtentia. Cur dicla ſis iuſtitia oregi- na us. Cur A nge- lus non egue- rit original⸗ iu titia. 376 Ptrum iufli- zig originalts tia original appellat de- heat donuù na- turale aut ſu- r/ bernaturale⸗ 1 1 8. Thomas ſubiectum iu- ſtitiæ origina COMMENTARIORVM num ſupernaturale an naturale: keſhondebimns,inplielier& abſo. 4 luté, donum fuilſe ſupernaturale. N am neee Tan Is His naturali- bus efficiebatur, nec erat naturaliter homini de oitum ss niſi con- iunctum cum dono ſupernaturalis grariæ in homine— epoterat;& gratuitò donabatur à Deo,& habebat adiuncta priuilegia quædam exrraordinaria& ſapernaturalia. Poteſt tamen aliqua ratione,& n vocant, ſecundum quid, appellari naturale— auin propris ac per ſe non perficiebat hominem in ordine 25 nem ſupenatute. lem, neque ad actus ſupernaturales„ ſed ſupp 8 at de 4 us naturæ, & naturalem dumtaxat homini integritatem, rectitudinem,& per- fectionem præſtabat. 3 2I4SIIo I. Vbi tanquam in ſubiecto fuerit iuſtitia originalis. rir, an in aliqua eius potentia:& ſi in potentia fuerit, vtrum in aliqua ſuperiori, vt eſt voluntas& ratio, an in potentis inferioribus, quæ ſunt appetitus ſenſitiui. B. Thomas in prima ſe- uis cenſet⸗fuſ- cundæ quæſtione 83. arbitratur iuſtitiam originalem, vt in ſubie- ſe ipſam ra- cto, fuiſſe in eſſentia animæ rationalis, in qua ipſe poſuit deinde nonals ani- mæ eſſentiam quæſtione 110. eiuſdem partis gratiam gratum facientem. Hocille ad hunc modum argumentatur, Habitus& priuatid in eodem ſubietta verſantur, ſed peccatum originale quod eſt priuario iustitiæ originalis&ſt vtin ſubietto in ipſa hominis natura, quia contrahitur per generationem ipſius na- turæ: ergo ſimiliter inſtitiæ originalis in eodem erat ſubietto: præſértim tum ipſa eſſet donum naturæ,id eſt, eius rectitudo abſolutio.&; perfellio. 2 8 Refelt.„—... 1. ien D Refellitur opbph MIHIhac opinio non probatur. Nimirum iuſtitia originalis per- P 3u0 S. Thom. HREp* ficiebat hominem non in ordine ad eſſe ſupernaturale vel ad ſuper- naturalem finem, ſed ſecundum conditionem& ſtatum naturalem hominis,& intra natutalis integriratis& perfectionis humanæ na- turæ terminos. Videamus igitur quidnam intra latitudinem& can- cellos naturæ humanæ rectum& perfectum iuſtitiæ originalis facere potuerit. Eſſentia hominis Geſſe naturale cius, non indigebat per⸗ ſectione aliqua ſuperaddita, ſicut nec vitiari aut corrumpi poterat: cüm ipſum eſſe ſubſtantiale& naturale hominis ſit inuariabile at- que indiuiſibile: ergo ſolum poterat perfici id quod erat capax obli⸗ quitatis vel rectitudinis: cuiuſmodi erant potentiæ& Qacultates ani- mi in ordine ad actus ſuos naturales ſeu morales, qui& virioſi;& reckl. 1 EEp lem non 9 ½ D 10 jectom än hominus,i Scotum in, ajos elölder otöber Vh Kegula omni naspender! wnisboman 3 asſadied, 8 mürmaelts dne naat pteſtaban pouaked enim ſacer tappetit piſcat adu quam, ſol Dyx⸗ ſabiecto HSruli effels mouevetun, originali 3 aulubyuu 2 veta eſt. E. tea ſitius, iapetioris, pua rectite Qyoc inferori ce Ralem non D em ommi. ns eius po vel morgle. driginalem porsnrüigen nadidus be berfochn erpüicnig, 1 . G dun r Karea 47 An „ Aan 3 3 * 2* 1 84 3 e les lagas v *„ 5 eln, 4. — 4 4 a 1 A.. r An 2*— 8 49———— 4 4 1 —- 8“ 4 Ke an — 4 — 4 ““ 8 — — — — “ 4“ * 4 4 8³ 2 — 4ʃ TN AGEN E STIIMINI NT lem non in eſſentia animæ, ſd in èius vitibus acpotentiis fuiſſe. O e in qna potiſſimum eral poreutia; Micäque Leggem de ſub- iectum gratic gratuth facien tis eOnRithunt vOld ntàtem rationa lem hominis, in eadem ilHnvolüratecnllocanmiuſtitam originalem. Vide Scotum in diſtinctione 29.& 31.& ibidem Bonauenturam, arque alich eiuſdem ſenrentiæ propugnarbres Etid quidein Seerüs iha regula omni am. actiohum hu manarum:ergoex rectitud ine volun- tatis pender rectitudo vorius hominis: ſéd'iuſt ſtia origin alis rec iru- dinis humanæ naruræerat perfectrik: ipſam igitur in voluntate„vt dm ſubiecto faiſſe exiſtimandum eſt. Atintcvera heceſt epiniei,& inficma eſt Soori argumentatiou Etenim reckitudinem volumtatis or- dineonaruræ prwcedir rectirudonintellectus& hane tamehnipſatn Prœſtabar iuſtivia originalis Nec ſanè reckitudo voluntatis effiéerè Pꝓoteſt tectirudinem apperitus fenſitiui niſi ſfecundum quid poteſt enim faccre vr voluntas non eligat qdod apperitus concupiſeit ſed vappetitus nonm anteuerrtat ratiénis iudicium, vt caronon eoneu- piſcat aduerfus ſpiritum quòdpræſtabar iuſtitiaoriginalis hochin- quams ſola voluhtatis rectirudo nom poôreſtefficere. ioiisqulibnen DVmAmp vis fapftadicto 1ocο putat in apperitu fenſtriuo vt in ſubiecto fuiſſg iuſtiriam originalots. Mam prbprius, in uitsinuftitia orr- ginalis effertus erat continers upperitum na tont ulaur preterrationem doin- mouererun v ſed eius impe nio femper eſſet obediens: priuationis etiain inſtitik originalis effectus fuit vebellio carnis aducrſu, Jpiruum, Ehi appetitus ſenſitini aduérſus rationem, Verum neque Durandi læc fententia vquequaq; vera eſt. Bfficiebat quidem iuſtitia Griginalis fechitudinemlapperitus ſeniſitiui verùm eius potior ac principahoritffeactus erat rectitudo ſuperioris parris, id eſt, voluntatis& rarionis inqua ſeilitet præeil pua rectitudo hominis poſita eſt. 1adobban mn oigul inndins: QGoA juſtitia originalis porius in patte ſapefiotiquam infertori collocandla effer. Sed quiæ ſuprh docuimus; iuſtitiam Origi- nalenpnonm fuiſſe vnum aliquemchabirum, ſed fuiſſe comprehenſio- nem emnium habituum quibus torus homo rectus efficitur,& om: nes eius potenriæ redduntur perfectæ circa actus ſuos vel naturales velimorales:hinc nevefſaripiefficitur& euidenter appaäret, iuſtitiarn originalemmon fuiſſein vna aliqua potentia ſed fuiſſe in ownibus potentiis animæ tationalisin His nempe potentiis in quibus erant habitus per quos homo ſecundum ſtarum naturæ integer, rectus,& Perfectus reddebatur. Reſtam duæ quæſtiones tractandæ, quibus explicaris, finem de originali iuſtitia diſſerendi faciem us. Vna quæ- ſtioeſt„vrrum iuſtitia originalis fuerit res diuerſa à gratia gratum facisnte& ab ea ſoparabilis;: altera quæſtio, An primum hominein cum iuſtitia originali fuiſſe ADeo crearum, è ſacra Seri ptura colligi &probatiqucat.ionib flo eilennasn mine Ob0) 5fiiost müs: 3 QVAE adsb Comm. in Geneſ. Tom. 1. DDD A rkeert ac perfectt effe poffunt: Ex his cvncluditur inſtitiam wrigina- Sauj eſte Opinio Sc ots, Bonauen- turæ. Re fell. tur Scolus. Opinio Du- randi. Refellitur Durandus. AAonia- dtium ue)ub iecto ꝛu sitiæ originalis. . ——— 71 * 5 I „ 1 — — — — — — = — 1 gr Iture tnte 0 9 f11 „ 13 diente, docen. 0Q — 6 di- inter! 0 22 —1 2 110 IRcA hanc quæſti ntes 1 8 — — — — 2 6 ti nomam, iul 1 „.. 8 4 UrA Nal 7 tatur ex h 2 d 1 — — —— ◻ — ◻ /— — H 2 0 4 culo prir 47 9zearti 7 18 qx 0 pr anctus Thomas i Lat 4 udinem f Nanp „ 26 4 lält 1 auod 28 m gume 1 21 2uI ◻ B. Tho 1†I4 LIAIII 154 4 4+‿ 8 4 exiſtere o la tit 2 6 6 el A lu æſtio. 83. iu at 100 cat gt riorem — ½ [411 4111 1 ho 106 1 nis p 4 1 tia originalis le 2 1 ur lutti 3 am OTrlg 83 ginalen 2 4 443 4 1110 de n * 4 5 — 4. CISAII3 am faci 8 gratt 1 4 ria 44 ““ 11 1 ᷣ — 1141 1* 119 1 . ₰ K 2A 41141 45 1 . 1 A C 1 1 MI UIale! 1 x 4A 1 * 2 8 lu ☛ elt di Uer aalt Er orhg 2 nhein nie froaend c.xnn 1otntum az m . mun di enn Sn m e unn e gr 1N GENESIM, L IB. V. 579 dens Aſupernaturali) conſentaneũ profecto eſt, rem diuerſam fuiſſe iuſtiriam origin nalem à gratia gratum facient ee nec gepugnalc ab ea ſeparari poſſe. CAIETANVS prima parte queſtione nonageſimaquinta exiſti- mat fuiſſe res diuerſas iuſtitiam ori iginalem& gratiam gratum fa- eientem, ſed illam tamen non potuiſſe ab haoſe parari: id que putat ſenſiſſe B. Thomam. Neque enim aliud ipſe ait, quam gratiam gratum fneientem radicem fuiſſe atque fundamentumi iu titia niginalir. Et in prima féeundæ quastione centeſimanona primis articulis manifeſte diſtinguit ſtatum naturæa integræ ſeilicer per iustitiam originalem, à ſtatu gratiæ g gratum fa- ciente, docens in ill Katu po eraiſe hominemf facere omne bonum morale, vita- re omne peccatunn, implere totam legem,& in bono uſque ad jinem perſeus- rare: Non Paruiſe tamen jine gratia gratum faciente quicquam facere ſu- permaturale, aut dignum vita æterna. Sic Caietanus. Videtur tamen do- ctrinæ§. Thomæ congruenrior opinio Soti. Supradictis enim locis non obſcurè ſignificat B. Thomas rectitudinem partis inferioris re- ſpectu ſuperioris, qui erat proprius iuſtitiæ originalis effectus, pro- uenit ſie eX ſupern aathralt dono gratiæ gratum Kacientis. Nec video equidem, ſi iuſtitia origin nalis ponatur re differens à gratia gratum faciente, cur non ab illa quoque ſeiugari& diſſociari, ac ſeparatim exiſtere poſſet, cùm rectitudo naturalis quam vna tribuebat homini, diuerſa ſir miniméque pendens. à rectitudine ſupernaturali quam largiebatur r altera. TEATIA ſA ententia eſt Bonauenturæ libro 2. diſtinct. 29. Scoti diſtinct. 32. Toſtati in tertium caput Geneſeos quæſtio. 6.& 7.& Ca- tharini ſuper idem caput, zrbivrlenrium illas duas gratias re diuer- 1 „— T. 148 fuiſſe, G lepafa abile. 5 in B10G m, quin 14 etiam verè Kepa at as. Name 93 putanr primum fuiſſe. dam conditum cum iuſti aoriginalt, poſte: verò ſuperadditam ei fuifſe gratiam grarum facientem,& poſt peo- catum Adæ omnes iuſti habuerunt gratiam gratum facienté: nullus aurem iuſtiriam origi: alem, quinimo Eua cùm comedu fructum ve- titum, haud dubie Perdldits gratiam gratum facientem, non tamen iuſtitiam originalem, 8 quam comedit Adam. Cuius rei illud pu- rant henam& argumentum manifeſtum eſle, quod E Eua non erubuirt de ſua nudirate, nec ſenlie rebellionem carnis ſicut poſt eſ m Adam. Pictimae petro Catharinus inter Deum& Adamum hoc interceſ- ſiſſe pactum, vt per rſola am Adami obedientiam vel inobedienriam donm 4 1 ud iuſtitiæ originalis vel conſeruaretur vel amitteretur. iraque fi ſola Eua con ediſſet fructum vetitum, nec Adamo, nec po- ſteris erlane ad iuſtitiæ originalis amiſſionem vfluichet neque do- num illud amittédum erat ob Aliud vllum peccatum, quàn proprer eſum fructus interdicti, de qdal Deus dixit, In e peneena die comederis e eo moute mMorienuws. A ERVM hanc opinioné, quantũ ad duo, falſam eſſe, ſupra oſten- müs cũü probauimus& Adamũ fuiſſe ercatũ cum gratia gratum fa- DDD 2 Cliente, 9 pi ni 6 ie- tani. Tertia ſenten tia Bondauen- kur« Scots Toſtats& Ca tharins. Re L 24. 4 42 An Ena ſta- tim yt comsn dit fructum yetitum per- 8 f 8* Aℳ ciente„& omne peccatum quippe omnia pecc quam potiſſimum iu eccata mortalia ſunt contract 17, 4 diderit Iuts⸗ ſt am 07 lem. 1g 1ℳ eſum verò Adæ propter mutuum nudorum corporum conſpectum gITr 4 4 Cernltur 4. h fniſſe institiam or Simipl ninæp roui dentiæ: principinm totius nâturu eu nen ſuerat. Nec obſtiat quod pouniſſetad Aam puſt peceatum Eud uon pecam — 6 3 4 tentia qua Aactor figu membris libido cxcitata& inflammata eſt. er ſe propter peccatum catnis motum ſenſeri rant. Caietanus certelta C MAM EINHARS ORRN MI mortaleiplanè ad uerſamiuſflitig originalit 4) ata mortalia funt contra rectitudinem ratignis ſtiria originalis præſtabat homini& pleraque ectitudinem appftitus ſenſicini, qui at iuſtirig originalis effeftus. Illud autem arguͦ mentum non amiß altitiæ driginaliss propferea quod Buanon te vetita edit, erubuerit nec inordinaturntalignem ſcrit: obtuſius profactò eſt quàm auctres ii pu ſdluit in prima partes duæ ſt. 98 Ai,eAA dicendum mihi videtun propter pecdtlem Eud adenptam ai ginalenn, non ſpmplisistr& totaliten, ſed quo ad aliquid, citer enim adimenda reſexuabatur pscεte Adae ſecundum ardinem di. 5 b — „ ₰ atim vrex arbo oc, inquit, ea rutione vr donum natura primo aufer'etun es qui erat donum illud prims as principaliter tributum quia apud Deum præſcientia waſi inratione atdinis uitikit Hacaſatis cungrun rutiozu prbporiloni&xiſa enim radioe, poſſunt Adiquandin ranmi Uluerf denpto;, Inimali corde, aliquandiwetiam calere&uigere meruhra getnimug Sic Caletanus. 191 lib 27 1018 f IIHIHIIII HIII biups AppI MV Snos præterea; Euam perdidiſſe iuſtitiam originalem non modo ſtatiin poſt eſum illius fructus, ſed ætiam antespręptet in, ceriorem eius vanitatem, elarionem animi afque ſuperbiam: quibus cum vitiis rectitudo iuſtiriæ originalis nullo modo cobærere pge¹ rat. Atenim, non ſtatim erubuit Enas inquiunt iſti: Sed fuit tamen in ea inordinata voluptas in viſu aſpiciendo pomum:& in guſtatu auiditas immoderata, eſum eeius concupiſcendo: Hæc autem vitia arguebant animum eius fuiſſe iam iuſtiria originali ſpoliatum atque priuatum. Verum hocnon animaduerris Eua: videliger vel propter antecedentem ſuperbiam iam animorobedcatasvel quia ſortaſſe om- nes iuſtitiæ originalis vel prinarinnis eius effectus non planè per: ſpectos& cognitos habebat.„n Mεi 8 VERVM vrgent nos. Gur igitur, inquiunt, non ſtatim erubuit de ſua nuditate, vel cut carnis rebellionem non prhrinus ſenfit? At⸗ qui nom fuit neceſfavium, vt amiſſa iuſtitia originali ſtatim exurxgerẽt & foras erumperent omnes priuationis eius effectus ſed ſuo quiſq; tempore,& ſua cuique data qccaſione. Quoniam autem inter elom Eux& Adami breue interceffit vem pus: propterea non eſt mirum illo ram exiguo temporis ſpacio non ſenſiſſe cam„inordinatam cat- nis conoupilcentiam„præſerrim verò cùm tunc Ena ad elum illius fructus vehementer effec intenta,& quemadmodum gt jam ad eſum eius maritum ſuum induceret, valdè cogitabunda& ſolicita: poſt & eximiam vrriuſque pulchritudinem, ſtatim in vtriuſque animis& EG'o quartam ſententiam cæteris probabiliorem cenſoo, luſti⸗ 4 tiam 1 —.—-— Kishari mawuthe dans bedli lubktachn eöaliper graun h naceſtsbot dexverd gr gantasiqu V tugratom on potdit apadzrohe N U ¹ dugadec memoun dädit. Sig meoug ratione Hauld ſm 6 y 4 potuillet tleex vol 1 Dlait& ne gratia 0 Kna, ne Huias au ſeurum, ſit,& iuſt que illias etetumon Kdecen 805 felic Kordin⸗ kor Elg — G minem in grdine PATE tuu prim ptehende bus ornal Cddan, ecundur ram Deo Baula Ke eſt, 9. 603 62 4 5 ¹ 1 A 1 imm luand 4 bu 1nene Ar zes weu Me dun 1u Aun tun ☛ eA A4 4E Wrahure 4r A a anm IIr IEM,Baia t Uuhn um 12u tru M m. deran een rr orignns e ec ewban kuu⸗ mi enmnl, ur— „vnn um u. pu dn leun. 1 F ruf Kien 1u 424 Lman 1a 1 8c känA 41P nn 1 ℳ oenn* 5 A1NAGENESILMW ILII B V. 381 am origin hla uneshe BratuntAdde quamuts in llo ſtatu inn òcontiæ eutra potuerit ab alterutra di ſſo ciari So qiſiungi: dupdedignit as excellentia eins ſtatus alceriitra e ſublata cdnſtare nom poffeta ſi tamem ratio inſtitiæ originalis preſse pro prièspræciſéqus accipiasur, non teßugnabat vam ctle line graria gratum faciente negatiue tepugnabat am eni eſſe line ſea priuarinè, hugeſts Potuit Ada prids Hiabere ſolam iüſtitiam ariginalem, po⸗ ſtexverè gratiam gratum facientem acciperes quemadmodum opir nanturlqui purant Adam creatum cum iuſtitia originali,&=ſime gra- tia gratum faciente ãt ver dami Hlagra ia propvor peccatum: mor tals, non potuit manere iuſtitia otiginalis:dnius rei hang eſſe rconcaufam; * quod propriatatio propriuſque effectus iuſtitiæ originalis necin- e Srie cludis neceſfario, necæxigit gratiam gratu mfagientem repugna tta- memomnind priuariqni grariæ quæ proprer paccatuch mortale ac⸗ tiæ originali Adue rſabatur. Atque h nc ſententiam noſt tam non alii rarione confirmaro attinet—οàm qua Soci& Caictani fentenviam * paulò fupra confutauimus ine ι bobgAP 14 332 6V AN AV MWMautem iuſtitia osiginalis ſimpliciter& abfolutè potuiſſet ſepararia gratia ſanctificance: in illa tamen ſtatu in nocena tig ex voluntate be Heene⸗ Dei ſepacari non poterat. Nimirum Deus voluit& conſticuit, vt fœlicitatemiillius ſtatus non haberer nemo fi- ne gratia ſanctificante:& vt quicumque gratiam hanc haberer in eo ſtatu, neg'inſtiria wriginali, nec omni felicitate eius ſtatus careret. Huius autem didinæ volunratis& decreti illud ſignum eſſenec oba ſcurum, poteſt, quod ſtatim vv homo pecçauit& gratiar Dei ami- 1 3 ſit,& iuſtitia originali ſpoliatus& mnibus bonis orbatus cunctia que illius ſtatus felicitare prinatus eſt. Arque hæs Dei volũras& de- gretumioum ratione& inſtitia mari me congtuit: non enim æquum & dscens erat vt homo in ranta bonorum omnium afflaentia& ſtao, tus felicixate, Deo gratus& amicus non eſſet. Adiice, quod directio & ordinario hominis ad finem ſupernaturalem, potiot& prin cipa⸗ alem ne ipfa diuierſam fuſſe à gratia gratum facierite. Et.w S 2* † 7— 6 2 1 4 HA “ A en 8 1 lior eſt. quàm ad finem naruralem: non igitun decchar, vi primũ ho⸗ minem Deus crearer perfectiſſimum im ordine ad incim naturalem, in orgine autem ad ſinem ſupernaturalem, omning imperfectum, PATRRS autem cüm de iüſtitia originali agunus loquuntur de ſtatu primi hominis ante peccatum, prout, ſcilicet, ſtatus ille com- prehendebat omnia bona tam natura ia quàm ſupernaturalia, qui- bus ornatus Adam creatus eſt à Deo. Lege Auguſtinum libro 14. de Cinitate Dehcapite rP. Serlarſecundum Darress pra ſotenwadte ſecundum Auguſtinums nulla eſt hominis perfecti9&o rectitudo co- ram Deo ſine gratia eius gratum faciente. Rectè enim argumentatur Daulus aͥ Romanos 4. i Abraam non gx fide& gratia Dei uſtiflca aus eſthabęre quidem la[Deo. E 3 augdem poruit ſed nonoam SEBN AND V M, aurom eſt, ſi oſt peccatu b PD — 8 4 4 04 H 9 Peg AI Ly ſct Obſert 2 44 ada 241 21 7344 hic d⸗ t l r de his quæ euen- tura erant ſi Adam non peccaſſet. Prima 6720. 1 obie- Solutio. 6„⸗ Se cund⸗ 3r, zcct0. Solutio. Solutio. 4 0b- 582 60 GM M BN FARTOR) NM ſet Adam perdi ui ex ea& Adamo innocente procrcati efſent, generati eſſent cum juſtitia originali i: eius enim vel amiſſio velconſeruatio apud poſteros, ex ſolius Adami obedientia ve el inobedientia pendebat. Quod ſi 4A. dam genuil ſſet auos fllios habens iuſtiriam originale n wii haſte * came Slens cibum vetitum eam peridi ſte ta filij gius ante peccatum ex eO progenitis cum iuſtitia orignalt fuiſſ ſem generatiz erant enim poſteri Adæ innocentis ‚non autem peccataris. FI qui ma pen ei non fuiſſent confitmatl in gratia, vI lupra manifeſtis rati omipugad- diximus: etiamf Adaw non pecpaller potuiſſent eius Poſtenzaij Wltiriam riginsiem h Pereteli jnon habere. 2 DicBT aliqui 18, 110 futuram fuiſſe magnam confuſi dnem K per⸗ B turbationem aman 1 ſoe ietatis, aliis maximis pegeator rihus‚aliis hla⸗ nè innocentibus oportuiflétque nocentes sſegregari ab innocenti. bus,& quidem ſæ penur nero vxores Amariti 8,& fllios à parentibus. Veruͤm iſtiuſmod di eonfa ſioni& Perturbationi oce urriſſet Deus, pro- ſpicie ens ne quid inde bonis& inndes centibus detrimenti eontinge, ret. Er quemadmodum ſerociſſima animalia feeciſler homini plans fubiecta& obedientia, nedum anacve: ſie innocentes vonveiſan fuiſſent innoxiè ceum peccatoribus. Inieciſſet enim illis Deus ſingu⸗ larom quendam timorem& reueren tiam innocentium hominum,vt eis non modo nocere& aduerſar on auders nt, ſed etiam ſubeſſe eis& obtemperarc vellent. 8 D. illudeſt dubium ſi ſtatus innocentiæ permanſi ſſet,& al liqui 1 G peccando vtramqueig gratiam amiſiſſe nt: vtrum poſteà per Pœnire en- tiam ſicut recuperaſſent gratiam ſancificantem, ita recepiſſent ſi- mul& zuckiream originialem.S Sed probabile eſt, pœmirenribus vttam- que ſimul reſ Kiituntumirt: ſiclvidem emif ſſio iuſtitiæ originalis in per- petuum, pendere videbatur ex peccaro primi hominis, quod erar in omnes cius po Mcros trans umn dendum, Sed dicer aliquis, ſi inſtitia originalis tunc ſepa rari non poterat à graria ſai nci ficante,& habere hominem iuſtiriam orig ginalem 1& ipſſ&⅞ aliis manifeſtum erat ex conſpicuis eins effectibus& ſignis: ergo notum uhes cuilibet ſe eſ in 3 ratia Dei. Fuiſſer Mofecpui id notum quantut ad præſentiam She D tiæe, ſed non quantum ad eius intenſionem ſeu Eraa neque qua tum ad futuram eius durationem. Dy AE§ 21 71I. Quomodo ex Zaar is litteris probatur primum hominem — 12 efle creatum cum iut ſtitia originali. sE SrAT altera quæſtio tana luã diſputati dansa le iuſtitia ori- a gin ali elauſula quædam hocioee explieandab Num Peibn hominem creatum eſſe cum iuſtitia ori igi iwali quam ſupra de 8 b 4TAc diſſet quidem Euaiuſtitiam originalem, filijautem 4 Aſciiplmu monſtrats ture tek ſtatu makli- Kundum: pokel tem 608 I Lal ata mane ico ac De il Na 3 1 anini Mo ainem& gnem R ac⸗ à liam cle 1 Na ( 11 obic ſt ex arbo. mnantem aa proſe 16 luc 1 ptim 21 meins noe 8 1 1 1* 4 N UNEA 1 * Ram fanile na n e da s nüin — Sesk, znas Mar e e 1 4 2engs oee mn 2 8 4 9— 4 4 11941 4 Cl Na 1 8— Ag 1 an 4 ae 8 tem. „ 3 2 8 1 Häga *— an nre wm ecdat lac e nu a KX nacem mn abwelan nen 21 s n 8 Akumnnnoce ema 4 mmn: t nbur anai an 1 4. “ f„f5— 3 3 n 4 13 8 1 ℳ* f —]* Me * 4 1 1* 3 1 41„*** 1 * 11 n.A c e 4 A* X 8 44401 A ſcripſimus,& in ſtatu illo innocentiæ feliciſſimo, 1NAIOGENESIM, LI B. V. 51⁸3 ex litteris Sacris de- monſtrari& probari queat. Poteſt id fanè multis& manifeſtis Seri- prurateſtimonits& argumentis com probari. Etenim tria erant iffo △ ſtatu maximè inſignia feliciras hosninis tam fecu fecundum animum atum perfecta partis inferio poteſtatem ſuperiotis fubiectio:denique immort quod verius dictu eſt, poteſtas nommoribndi. ndum eorpus quam ris ſub imperium& alitas corporis vel FeEfeATATEMaAdarm ſatis indicauirt Scriptura deſcribendo incomparabilem amcœnitatem Paradiſi terreſtri 8 vim arboris vi- tæ,& indoientiam ſeu impaſſibilitatem corporis. cum enim dicat eos in Paradiſo verſatos eſſe nudos tab omni dolorè, moleſtia, de- nique incommodo quod extrinfecus eis poſſet accidere, inoffenſos atque intactòs fuiſſe ſignificat. Perfectionem autem& felicitatem animi Moſes inſinuauit cùm dixit hominem fuiſſe creatum ad ima- 1 ginem& fimilitudinem Dei,& principem ac Dominumraniman- tiumà Deo conſtiturum, nec perfècta rantumm lium ſcientia ornatum, ſed etiam diuino prophe Subicckio carnis& ſenſus ſub imperium ration Moſe cùm dixit, eos faiſſe nudos,nec ramé erubu ado rerum natura- tiæ ſpiritu afflatum. is; ſignificata eſt à iſſe. Paulus quidem certè ad KRom. 7. rebellionem carnis aduerſus ſpititumex peccato na- tam eſſe docer. 19 A bs HlIas. id multanmortem ex pepcata primni hom omne genus humanum, necà Deo eſſe factam; inis spermanaſſd in quippe qui homj- hnshes nem fecerat inexterminabilem ſechinuidia disboll intraſſè in wunz 2 4 G U m 5 d d K 0 M AII ◻ 60 1 6& AX 41 G d Sapien. 2. ſcraptum teſtarumque legimus. Nec obſcurè hoc ipſum indicauit Mofes; ctim facit Deaunm Adtafnoz ſi ex arbors ſcientiæ boni S& mali comederet, pœnum mortis ebm minantem; quaſi ſi non comederet uumquam effes moritiwus Nee alia profecto fario fatis idonea& ptobabilis adferri pottſt gcur ſor lum primum Adami pecdarum non ipfilransu ee, ſed ori am poſterita- tieius nocueriti, Sin omnes poſletòs eius per darnaiernsgendtauor nem trans fuſum ſicniſi quia primb illo peccato Adam pordidit iuſti tiam originalem. quod erat donurmnon gantüm pbrſonæ Adami fedl totius naruræ,& ad omnes poſteros eius perrinens: quo factum eſt vri priuatio iuſtitiæ originalis omnibus ex Adamo originem trahen- tibus acciderit. IIIP I. ANNRI I dict VrARWV M, hæo nimis preſsò& coneisè D* aduntAno 8* 1 1 bis: quapro- pter latius& expliçatius deelaranda funt. Domua iufiitiæ origifalis, qualei ſcilicet, ſuprà à nobis futscoloribus depictuln oſt, darurn fuiſſe primis hominibus, clatiſſinè perſpicttur ex diuina Sckiptura: Pri- mopid voluit ſigmfibate Moſesscum dixit, bnant nunli uinbo Ginon Gr beſebanm poſtipeccatum bontinuo agnoſoontes nu ditatem eam, quaſi Ppude uch um qul d bf eœnum z ua Imp; rir an obro Sere VO Hmerußt: Pudar autem de nudirate corpotum exus behat ex acri ſenfu inmode- ratæ libidinis quem lin membaig ſuis son trariudiciam rationis contrà 184 C G MM.HNTARTIO RKRIWVIM dntraque volumratem nam frſcitari& ardeſcere ſentisbanti Dein. 4 de, felicicas illius arus omniumiſbonòrũü'copjaiucimdiſſimi& aran- qbilliſſimi id quod in dicabat locus Daradiſi) ſatis oſtendobat in ſum. mamentis& corporis tranquillirate“, ſi Deolparerer itunc Adamain eſlawicturum: Ula autem rebellio carnis aduerſus ſpirirumu quanta ſit hominis vexatio& afflictioquantumque malum& infelicitassſa- tis oſtendit& deplorat Daulus Ro.. 28 1910 1 ib emtr bonp b PRAETE RNEHAS hnius rei fidem facit immortalitas Adamo pro- miſſa, Gcpræ ceptum Dei cuſtodiret: ficut enim poterat monmotiz ita poteratmon peccarc;Vtraque enim potentia& non moriendi& non agccandi) in illooſtaru indiffolubili vinculo ac nexu erat incieem colligata, Si enim poterat non moti ergo etiam non peccatesnam ſis hoc conceſfo, potuiffet pedcate, non ſane id conſenraneuerat diuin iuſtitiæ& erat pernicioſum Ppeccatoris vitam prorogari in, perpetuum. Poteʒſtia autem non peccandi nitebatur rectitudine to. rjns hominis quam efficiebat iuſtiria originalis. Kectè igitur Augu- ) ſtinushlibro de Gorreptione& gratia. cap. 1 10 o diſcrimine diſtin- guis ſarum innocentiæ à ſtatu gloriæ, quod in illo fuir pofſibiliras non pecoandi& moribndi, in hoc autem& peccandi& non motioen. di futura ſit impoſſibifitas. 1182 me nt 5115 PonRo Paulus epiſt. ad Kom. cap. 7. præ nimio deſidetio qud 11 ahplehat iberari à moleſtiſſim o& perpetuo certamine quod inter Eæpenditur ſpiritum& carnemiin nobis agitur; exclamauir, Enfelin ega hosn Ju⸗ locus Pauli ue libenabit de curpore martis buiu? Sed cur Arcbellione carnis cupien( ad Rom. 7. Paulus Jiberari“ dicisſe velle hberari à corruptione& morte cotpo- ris dmiſi quia illarebellio ſimul cum corruprione& morre vorpols euenit hominiipropter pecchtum, ante quodeſimulterant in homine peccatum homo'ſentiebar rebelljoner cabn is. Hlis adde, quodham rebellionem carnis& inordinatam concupiſcentiam Paulus nof ſel & potentia non peccandi,& potentianommorien dunon igitur amtt mel appellat peccatum quia videlicet erat peccati effetus pPornd, vtnuper interpretati funt PattesdnConciho Tridentinc in decrero quodediderunt de Iuſtificatione. Muokb—„ lei0 udn A d ſextremum Paulus Rom.„.longa oratione argumentarutob primunrAda procatum fomnesceius poſtenosi naſci εα peccato inſe D ctos,& obnoxios morti. In quo, inquit, omnes peccauerunt= Ei Per vnum Luminem peebanaun in bunb murddum imkdndte& pes pecratum, mars. Sed C dux primum illud peocatum Adæ pptius mocuit poſteris cius- quàm b alia eiuſdem vel alidrum parenum peccata? Certè nom alià de cau 8 3 miſs qugd Propterillud peccarum perdidit Adam donum gratia &inſtitig originalis, quod nom pro ſe modòsſedieriam prdò ſua ommi poſteritate dininitus aoceperat. Sane vocabulo morris quæ omnes emines comprchendir, quamlibet corruptibnetnlintelligere cont Pih irqudenomine imprimis cenſetur corruptio concupiſcentic- — abuinigitut Adam donum aliquod cum peſoens goncupiſcotittam eiuſque 4 eioſge te cuutin i nem biece Lincorp Noycl lruseth Haomonem la iuuniqu funlu Cet etiam ante umindeab 8 dm dot pe Cunqod homo tum Sed videte pteägea, bus& Tb quere ſit lum ilua ratlitudinis C me talem« e intellectz lis iukitie leranus. VIRV pluribus! nalicum tum eius: condituse Veté dici um Gin pe lus, Nos D ortus ſui,o eodem ne originale, ramur, ſed dulnatum llecedras dem cette explanans — e — mnaan em poteri Ounn nd ſadali 1nd rnu . n mon, ug Mdan er peccact non anm ſom, pe man mm nonpetcan um ——— A. Nan nce A& u 4 1 daimn 1 kun pjenr, Hlein gn doc m ₰ nath . L 4. a4 Rem. cap.].ꝓ uand kl K perſ M nm antii pan, ric akut eulbde n dven eindamcot Nräm uu. me N n 4.— n — 1N GENESIM, L I B. V. 585 A eiuſque rebellionem& corruptionem prohibens: hoc enim ſignifi- catur in libro Sapientiæ capite z. cum dicitur ſecundum tranſſatio- nem Græcam: Fecit Deus hominem in adaæpoia, hoc eſt, in integritate & incorruptione. NoN eſtin hac diſputatione prætereundus luculentiſſimus ille locus Scripturæ crebro Theologorum ſermone vſurpatus, qui apud Salomonem capite ſeptimo, libri Eccleſiaſticæ ſic habet: Solummodo hoc inueni, quod fecerit Deus hominem rectum:& ipſè ſe inſinitis miſcuerit quæ- ſtionibus. Certè eam rectitudinem hominis nunc non cernimus: cum etiam ante diluuium dixerit Deus, Senſus& cogitationes hominis iam inde ab adoleſcentia pronas eſſe ad malum,& quanra fuerit ſta- B tim poſt peccatum Adæ animi humani corruptela, in fratricidio Cain liquidò cernitur, aliter igitur ante peccarum quàm nunc eſt homo tum ratione, tum appetitu affectus erat atque conſtitutus. Sed videre eſt quemadmodum Caietanus in commentariis eius loci Excutitur lo- prædicta verba hac propria veriſſimãque,& ab omnibus ferè Patri- cus Eccle ſia- bus& Theologis tradita& probata intelligentia aliorſum deror. haaf au⸗ quere ſit conatus, adſcribam eius verba: Si ponderaueris, inquit, ver- 1e bum illud Inueni, inuenies quod non eſt ſermo de creato homine in gratuito dono rectitudinis originalis, ſed de homine facto a Deo in naturali rectitudine ani- C ma: talem enim rectitudinem concionantis diſputatio inuenit per lumen natura- le intellectus humani naturaliter diſcurrendo: rectitudinem autem origina- lis iustiti« credimus tantum, nec inquirendo innenire poſſumus. Hæc Ca- ieranus. VERVM enim verô locum illum Salomonis& Auguſtinus com- pluribus locis alijq́ue Patres interpretati ſunt de rectitudine origi- nali, cum qua primus homo à Deo creatus eſt,& qua, propter pecca- tum eius: omnes ipſtus poſteri priuati ſunt. Non enim ab initio talis conditus eſt homo à Deo, qualis nunc generatur: nec, vr nunc eſt, verè dici poteſt rectus, quomodo enim rectus dicatur generari, cum gemebundus clamet Dauid, Ecce enim in iniquitatibus conceptus Pſalm. 30. ſum,& in peccatis concepit me mater mea?& clara voce pronunciat Pau- Epheſz. lus, Nos omnes naſci filios iræ:& lob maledixit diei conceptus& D ortus ſui, quod peccato infectus,& in vtero matris generatus& er eodem vtero hanc in lucem editus eſſet, nimirum, propter peccatum originale, quod in conceptu noſtro concipimus, non reci gene- ramur, ſed obliqui, curui ac diſtorti, id eſt, auerſi à Deo rerumq́ue diuinarum amore,& ad bonorum caducorum, quin etiam vitiorum illecebras& cupiditates proni atque propenſi. Hieronymus qui- dem certè locum illum Salomonis in ſuis eius libri Commentariis explanans, Ne videretur, inquit, communem damnare naturam,& Deum auctorem mali facere, dum talium conditor eſt, qui malum vitare non poſſunt, arguio precauit& ait, bonos nos à Deo creatos, ſed quod ſumus libero arbi- trio derelitti, vitia in peiora labi, dum maiora quærimus,& vltra vires no- ſtras variò cogitamus. Sic Hieronymus. Veruͤm hic terminum habear Com. in Geneſ. Tom. 1. EEE de F—81—oö—““—“—““““ſſſ————————————yÿÿÿ—;]—— 1—— —— qꝓ⸗dq-—ÿäõ———————— —— —— — 5 ſͤſͤͤſ“ —————;—ÿ———y ——— De muitipli- . ‿ c*l genere im — mortalitatis. Explicatur locus Pauli ad F 1 Limotheum. 0 586 ſuſce — DISA PVTATI10 D E 2—=2 citer s — ) —— = — «k On C O NM — de Iuſtitia origi inali pimus. —— liratem de qua quæ i 1 d diſtinctè a pio, ſcien ſas appellari res aliquas im fecto lum mum& ab olutii um immorta i modo, id eſt, tale ac prorſus diorabils: qui eſt prima rerum omnium c cauſa, n dens, conuenire poteſt. De qua immorta ad Timotheum de Deo! cripſi t Paulus: Qui- ſolus ha ahet immos zulitatem: ſicut enim ſolus Deus dicitur eſſe& ſolus ſapie ns,& ſolus bonus ſn ſolus immortalis. Alterum genus immortalitatis eſt, quo dicitur all- MENTARILORVM diſputatio, quam in præſentia tractandam 4 —————— ——OOↄ— E sTAT quatta; maxime q ue ad xcellentia, quæ continebat co n præſens vide entur diſputanda, 1 1111 — 2vARTA ENX CELLENTI, ſtatus innocentiæ, id eſt, de corporls immortalitate. abills innocentiaæ poris immorta- c di lucide breuiterque tractabimus. Dunci- Lchutr n eſt, non vno modo ſed varias ob cau- B mortales& incorru uptibiles. Eſt ill A pro. litatis genus, eſſe ſimpli- am intrinſecus quàm exrrinecus immor- quod genus immortalitatis ſoli De ec aliundè vlla ratione pen- litate intelligi debet, quod 3 La quid eſſe immortale ſecundum ſubſtantiam, quia caret materia quæ eſt ſedes& radix corru rum! ho tæ ſunt ab omni adn nixtione& focierate materiæ, vt Angeli: Alia ſunt quidem conſociatæ& copulat d eſſe productæ ſunt ex eius potentia, nec vt ſint, eius obe 34 44 DC gent US tripartitum eſt, qu prionis ſubt ſtantialis at que mortali anædam enim res omnino ſegrega- men ea materia lon Igè diue erſa eſt nrar ex mater nateriæ rerum ſublunat qua inhærens potentia c ondradnerionts ad eſſe& non eſle 12 12 concretam: itatis. Le te cum materia, verum tamen nec & admi- iculo indigent: in ho eſt lis. Nonnullæ præ- niculo indigent: in noc genere elt anima rationalis. Nonnullæ pi terea res naturam h aber re vide 414 74 9 Ula ka⸗ 4 um, in 3 22 2 2 ut eſt 1 obti⸗ corruptionis: pro Opielea anmorraltatem& incotru prionem ot eſſe orbes cœleſtes& aſtra, multi arbitrantur- nent 42 1 tota fimul corrumpun tur, aut etiam corrum tim duntaxat& particalatim d 2 4˙ .f 15 I huius generi Quintum genus ſmaor 1 ipſa 1 ide 6 la quidem per taliratis& incorrup tionis ſe corruptibilia funt: attat do,& aliqua ex parte vocantur incorruptibili ia, quia nunquam poſſo nt: ſed paula- licet parrium dece- 3 in 1 lo cumm * ſci 91 continet ea, men quodammo- ntium& pereuntium, aliis ſemper nouis partibu 1s ſucceden- mma& integritas ea- Us 2„» ☛ 42 9⸗ 12 rrznar— 2 quattuor elementa in Corrupribi lia ſolent quinque generibus rerum ie aggeneratis: ita vt totius rei fun tempore conſtare videatur: atque hac ratione Philo- appellare. His nortalium& incorru ptibi- naturalis eſt ſt ipſa immor alitas. 1 4 r ckh urali modo eis AT N aduerl Il U§ ,—“ 4 Arer immolla ta tantum! fint, au Jäunen, Tiane upn ſopplicið helto ue hocgenus! taros etat, aipüzide J 1 nich apimalem 3 1 1 U & mM unie 3 dia aduer 3 1 n, 9 4.— △‿ 8 4 4 1 4nmen 3 1 ume e hi er od anan 4 I. ſtenn Aacnde deru i n . 1* dam eit, non n 4 1 an adſtutt im 8 * 6 A 0 1N GENESI M, I. I B. V. 587 Ar enim ſunt alia quattuor rerum genera, quibus adeſt quidem immortaliras, non tamen vi ac potentia naturæ, ſed ſupernaturali tantum Dei poteſtate: quippe cum res illæ ſuapte narura mortales ſint, atque corruptibiles. Huiuſmodi immorralitatem& incorru- ptionem, poſt renouationem mundi& generalem hominum reſur- rectionem habebunt quattuor elementa,& beatorum hominum corpora: quin etiam eorum qui ſempiternis inferni mactabuntur ſuppliciis, quorum videlicet corpora grauiſſimis cruciatibus per- petuo torquebuntur, nec vnquam tamen morte diſſoluenrur. Ad hoc genus immortalitatis pertinet ea(qua in ſtatu innocentiæ poti- turus erat Adam) corporis immortalitas. Verum hoc intereſt, quod in prigribus, immortalitas erit impotentia moriendi: in Adam ve- ro fuft,& fuiſſet in poſteris eius niſi peccaſſet ipſe, potentia non moriendi. Quoniam autem de hac immortalitate nunc agitur, cæ- teris omiſſis, qualis ea fuerit, quibus ex cauſis profecta ſit, quam vim habuerit, denique qua ratione homini conueniret, diligenter explicandum eſt. — 4⁴ OF 4ESA TIO I. Qualis fuerit immortalitas Adami ante peccatum. DAM igitur immortalis erat in ſtatu innocentiæ, .. 3 ¹ — quia poterat non mori: nec verò mortuus vnquam fuiſſet, ſi in eo ſtatu, nunquam peccando, perſtitiſſet. Hac autem potentia non moriendi non prouenie- bat intrinſecus ex natura Adami, quippe ſecundum Unaturam ſuam mortalis erat& patibilis, vitamque animalem agens: ſed princeps auctor eius Deus erat, qui hominem 5 aduerſus mortem ſua cuſtodia& protectione vſquequaque ſepſerat. & munierat,& prouidentiſſimè Adamo com parauerat omnia reme- dia aduerſus ea quæ poſſent ei mortem afferre. MoRs enim X corruptio poteſt homini accidere vel intrinſe- cus, ex iis quæ ſunt in homine: vel extrinſecus, ex iis quæ mortife- ra homini accidunt. Intrinſecus mortis cauſa eſſe poteſt defectio ca- loris naturalis, aut primigenij humoris quem radicalem appellant: vel immoderata vis alicuius paſſionis& perturbationis anime: quoſ- dam enim nimio meærore, timore, etiam gaudio interiiſſe proditum eſt: vef ex propria electione, vt qui preſentis vitæ tædio, aut malorum quibus præmuntur impatientia, aut ingruentem calamitatem præ- uertere cupientes violentam ſibi mortem conſciſcunt: vel ex immodico cibo& potu, veneriſq́ue intemperantia: vel denique EEE 2 nimiò Vndae poßsit homini acci- dere mors,& corr uptio. 8 688 COMMENTARIORKVM Sianio celabore& defatigatione corporis, hæ ſunt in ipſo homine 4 mortis cauſæ. Extrinſecus autem mors homini poteſt contingere vel ab alio homine, vel à beſtiis, Velà dæmonibus ʒvel ab ipſo Deo per Angelos, vel ex lethali aliquo potu eſuque, vel ex defectione he. ceſſarij cibi& potus, vel ex intemperie cœli, vel ex caſu aliquo for- tuito,vti eſt in ignem, aquam, vel foueam prolabi. vel lapidis aut ali- cuius rei iactu percuſſuüque feriri: hæc homini extrinſecus interitum afferunt. Nec his addere oportèt giſſolutionem temperationis qua- tuor humorum ex quibus humanum corpus conſtat, vnde molta& varia morborum genera exiſtunt: hoc enim nunquam homini con- tingit, niſi aliqua ſubſit de ſupradictis caufis. HAc autem omnia, Deo cuſtodiente& protegente, facilè pre- N cauiſſet arque propulſaſſet Adam. Etenim aduerſus illas mortis cau-. ſas efficaciſſima& paratiſſima habebat remedia: primò quidem rſali& in particulari rerum omnium perfectam ſcientiam in vniue 3 1 4. quæ prodeſſe ipſi aut nocere poſſet: tum ſummam omnium affe. uum moderationem, quos nempe arbitratu ſuo vel excitabat, vcl cohibebat: poſteà vſum cibi, potus; Veneris& exercitationis corpo- ris non niſi tantum, quantus ex rationis præſcripto ei conteniebat atque conducebat. deinde arborem vitæ, cuius fructus perceptio& 1 eſus ad integrum caloris naturalis vigorem conſeruandum,& refi- ciendum natiui humoris defectum potentiſſimus erat: ad hæc maxi- C mam& promptiſſimam ciborum maximè ſalutarium copiam: deni- que nullus hominum fuiſſet alij homini non amicus& concots, cunctæque animantes fuiſſent homini non innoxiæ mo do, ſed mites etiam atque obedientes: nihil prætereà fuiſſet dæmoni permiflum aduerſus hominem: à Deo autem& ſanctis Angelis tantum abeſt vt aduerſi quicquam poſſet homini accidere, vt quæ ab eo non ſaxis prouideri& præcaueri poſſent; per Angelos arcerentur ac te⸗ pellerentur. VERV M, ad id quod nunc dicimus de immortalitate corpotis Adami,& ad id quod paulò ſuprà docuimus de rebellione carnis ad- uerſus ſpiritum propter Adami peccatum exorta; Elus poſteris vigente, confirmãdum& illuſtrandum va quod tradit Gregorius in libro quarto Moralium, capite vigeſimo- ſexto, ſimul enim& qualis fuerit illa immortalitas Adami,& quo er Peccato eius tam mortalitas corporis& corruptio. quàm carnis ad- Pr ehe Cre derſas ipiritum buona& rebellio exorta ſit luculentè declarat planans igitur illa verba lob quæ ſunt in libri eius, capite ter⸗ ferij ſentẽtra. ri 5 N.. 4 LIO. IVaunc ennn. z„ 2. 4 40⸗ nc enim dormiens ſilerem,& ſomno meo requieſcerem, ad huncmo- let plurimum d 1 1 1„ 8 5 4 4 1 3 4 4 1 Cr hiee⸗ hoc, in quit, in Paradiſò homo poſitus fuerat, Vi ſi ſe ad condi- oris ſui obedientiam vinculis caritatis astringeret, ad cœleſtem A ngelorum paà- frtam AA 47„77. 5 ⸗. 3. quandoque ſine carnis morte tranſiret. Sic namq; eſt jmmortalis condiuus Vt tamen ſi pe, e,,. 7. ſi peccaret,& mori poſſet:& ſic mortalis eſt conditus, Vt ſi non peccarti 4 tiam 710 3 7. 1. 2.. 3..„ 4..7*. 6 mori poſſet: atque ex merito liberi arbitrii beatitudinem lius regimi autingerei, . 1 & in omnibus! A aringes: tunpubedy riniſj in 7 nuuſfa menzum iYhmiuun immdun Habuircun ſu hont ſu unt inirmi cendius, h tarnus ſagge D munſguſim 191 1 zo non h 4 A 1n qubu da 1 nureluctat venhu tl Wwentu m Cmiengl 1 recipere h quitſterem rem ußime 11 5 Hec Gte 4 D quæ non; lum:& ho dier form gu lülpe dicitur in Epiſtol anman piunit cauſam e mncorrup n men non n * de MM 84 1 1 4 A 1 g ne 1 8 dlolac 3 a,m 25 11 ram nemn. (ARochent— Adam Etenit M uk. hma dadedu hin K m aln Re polei: 4 “ 1 n 4 5 41 1 3 8 A 4* Nen an 4 8½* 1 1 le . 8 2 1 1 1 AN A B IN GENESIM. L I B. v. 5⁰ attingeret, in qua vel peccare vel mori non poſſet. Vbi igitur poſt redemptionis tempuscarnis morte interpoſita, el elli tranſeunt, illuc proculdubio parentes rimiiſi inconditionis ſuæ ſtatu perstitiſſent, etiam ſine morte conporum trancfer- ri potuiſſent. Dormiss igitur ſileret,& ſoömno ſuo homo requieſceret, dum ad ater- na requiem patriæ duttus duttus, quaſi ſeceſſum quendam à clamore hoc humanæ infirmitatis inueniret. Poſt peccatum namque quaſi clamans vigilat, qui conten- tionem carnis propriæ repugnands portat. Hoc quietis ſilentium iam homo condi- tus habuit, cum contra hoſtem ſuum liberum voluntatis arbitrium accepit. Qui qui ſua ſponte ſuccubuit, mox de ſe quod contra ſe perſtréperet inuenit, mox in certa- mine, infirmitatis tumultus reperit:& quamuis in pacis ſilentio ab auctore fuerat conditus, hoſti tamen ſponte ſubstratus clamores de pugna tolerauit. I pſa enim carnis ſug gestio, quaſi quidam clamor eſt contra quietem mentis quam ante tranſèreſſionem homo non ſenſit: quia nimirum, quod de inſirmitate poſſet tollera- re non habuit. Poſtquam verdò ſe ſponte hoſti fubdidit, aſtrictus culpæ ſuæ vinclis, in quibuſdam ei etiam nolens ſeruit,& clamores in mente patitur, cum caro ſpiri- tui reluctatur. An non clamores intrinſecus audiebat, qui prauæ contra ſe legis verba tollerabat dicens: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi wentis mea,& captiuum me ducentem in lege peccati quæ eſt in membris meis! Contempletur ergo vir ſanttus in quanta cordis pace quieſceret, ſi ſerpentis verba recipere homo noluiſſet:& dicat: Nunc enim dormiens ſilerem,& ſomno meo re- quisſcerem:id eſt, intra mentis ſecretum ad conditoris contemplationem ſecede- remi niſi me extra me temationum tumultihus conſenſus prima culpa prodidiſſet. Hæc Gregorius. AESATIO I. Quomodo Adam ante peccatum fuerit 1 immortalis. b SEATVvS Thomas in 1. parte q. 9. art. 1. de immortali- So tate corporis in qua Adam conditus eſt,& permanſiſſet K ſi legem Dei ſeruaſſet, tripliciter docet aliquid dici poſ- ſe incorruptibile. Primo, propter materiam, quod vel Keam non habeat ſicut Angeli: vel habeat quidem, ſed D quæ non ſit in potentia niſi ad vnam formam quam tenet, vt eſt ccœ- lum:& hoc dicitur ſecundum naturam incorruprtibile. Deinde, pro- pter formam, cum rei incorruptibili ſecundum naturam inhæret ali- qua diſpoſitio per quam à corruptione omninò prohibetur:& hoc dicitur incorruptibile ſecundum gloriam. Nam vt ait Auguſtinus in Epiſtola 56. quam ſcripſit ad Dioſcorum. Tam potenti natura Deus fecit nnimam, vt ex eius beatitudine redundet in corpus plenitudo ſanitatis& incor- ruptionis 2en. Tertio modo dicitur aliquid incorruptibile propter cauſam efficientem: Et hac ratione in ſtatu innocentiæ fuiſſet homo incorruptibilis& immortalis, quia vt Auguſtinus dicit in lib. de Que- EEE z ſtionibus Roma. 7. Opinio S. Th. —————ↄ————ÿ———————ÿÿõÿõÿõÿõõõõ——ÿÿ ü13äöäöäöõöõ · 5— S— ——— S——————————————————— S—— — 6—————————— 3 C O M M tam, aut ad mortem. indi Iſolubile per ali⸗ 72 Mqc eius Vis qud ENTARTOR V M zern jmmortalitatis v Aau ſuperna aturalis A¹ 4 790 ſtionibus noui& veteris Teſtamenti, quæſtione 19. Deus bominem f 4 4 ſup etilli cit qul quandin MOn Peeuaser jmmortalitate vigeret, NM/ ſibi auttor e ſet Aut ad vi. rens§cot Non enim, inquit, Beatus I homas, empus Adami erat rrit1 1¹, hiia pf lhee V faunld 1 9 p- igorem in eo exis Ktentem: ſed inerat ani- niniius data, per quam poterat corpus ab ipſa Dea ſubietta manfſiſſet. Quod ratum nren auenefeen⸗ quandin onſentaneum] fuirꝛcum enim anima rationalis excedat proportionem tunuals Huuii 4 Haaterie, com 2eneien ns fuit vt in principiov virtus ei daretur per quam corduscanſfn cöcedere ꝗ uare po ſet ſuper ni uuram corpo ralis materiæ. Porroò vi is illa pr. ſe eruandi cmpus dam in ani à corruptione,non erat pumana anima naturalis, ſed 1 per Amdm gratia:& quam- dinne,h dis; poſt peccatl n, Ad AA 2e he Po œnitenti⸗ m recupera neru Lratian Dei quantum b corpuszadt aa nemiſionemc ali Hæ, non taämen quantun adl ami ſaæ immortalitatis efecham. à wlem innt Hoc enim reſernabann ur Chrij to per quem Ndtlid defectu g in melius: reparandus ſed matun erat. Hactenus ex 8.T hom. recte ai Opimio Scot Scoxr vs tamen in 2. ſent diſt. r9. hanc B. Thom. ſent tentiam mi⸗ K de immorta- himè probat ‚dicens ſe non videre quemadmodum qual litas aliqua ruat pomini ſeu vis in anima exiſtens, poſſit corpus natura ſua corruptibile& z7 hiaua hann paſſibile præſeruaresne pati& c corrumpi queat. Omne igitur corpus natura ſua corrup btibile, poteſt pati paſſione corruptiua, quæ ſi vel perſeueret ve el intend. arut, neceſſariò tandem perducit ad interitum. er Genſer ig irur Scotus, etiam in ſtatu innocentiæ potuiſſe hominen putat Cau nori- non nerienrnm tamen, nec potentiam illam moriendi redu- C Kutni ri ad actum, Deo præueniẽte tempus mortis: pt riuſquam enim adueniret tempus quo nati uraliter cœpiſſet ſanitas& firmitas huma- ni corporis deb ilitari, o& declinare ac labi ad zutericum„Deus tran- ſtuliſſe et hominem Sterris in cœlum, vita eius animali& terrena in ſpiritualem& cœleſtem commutata. Verba Scoti. S E D libet ſententiam Scoti propriis eius verbi . ponere: Dico, inquit: jzuod ſtante innnocentia, non accidiſſe potentiam morien d1 hale et, quia quilibet fuiſſet tn 2 eeun in Parad: quam fuiſſet alteratus alteratio 7 imp noportimmaia animæ fiue n tranſlai 10 non f 7 ſet mi⸗ aculoſa, ſe⸗ diuſta 2 entasiwen ſcc et« 1 ſuo tran.- maretur, non omn es homines ſimu nul. Saa ſic Shenzen nam illi pa- rentes aut ſemper continue meruiſſent dum eſſent in vita iſta, vel non: S8¹ ſi 26 D eatum pr. poſtea O2? es fuiſſ ent tranſu ati,pr imo natus, nſſen 2 e meritt quai 1 n poſterius 1 lanann natus, quod falſiam eſt:nan n ſim anſiſſet ſatus innoce eeſe ‚Beatàâ Fpen, S multi quæ quia V poſteriores fuiſſent beatiores qudm: multi præceden tess vel us praceden- prudenti⸗ tium. Si dicas uod in illo ſtat a non ſemper meruiſſe t, ſed vſque ad terminun Thomayj vitæ: tunc ſi non fus Ilen rrauſſaii a I gloriam illo termino aduemieme Deus ſeciſſe Ig inius tin iam, differendo dare pramium ꝓoſtquam opera meritoria enxſtmma— 6 3 i di du cftu 2em Ja eſeft ue in Ratu in mheaus e vnus fuiſ ſet tranſls ll3s e2, G eaiit⸗ et fuiſſe ſet redditum Præmuuim annuu eaitoruma dn quan 2 Vir:us alicui s fuiſſet i in ianium debilitata„ quod nece Harid uil Vü corruptio. Ita dooens, 4 VERVM Caietanus in Commentariis ſuis in 1. partem B. Thom. 1 7 4** 2 4. A. 1 Am 4 , leun K. umn— 4 Lun. a 4 n 2 D. hnn 4 e ,, ————ÿ — 1N GENE SI M. I. I B. v— A ſuper illis ipſis verbis eius quæ proximè commemorata ſunt, occur- Eapenditar rens Scoto dicenti ſe non poſſe videre quomodo verum ſit quod Fropugnatio dixit B. Thom. Si Scotus, in quit, ocularia reuerentiæ erga B. Augustinum ha- buiſſet, vidiſſet vtique quod homo erat ſibi auctor vitæ, quadiu anima erat ſubdita Deo. Etenim cum haæc oredita ex facto pendeant E ſupernaturali virtute indi- geant, de his nulla eſt maiorralio, quàm auctoritas dinina per ſe vel per ſankos ſaus nobis maniféſtata,& hec quidem Caietanus. Quibus verbis viderur cõcedere quod oppugnat Scotus, in Adamo ſcilicet fuiſſe vim quan- dam in anima eius inhærentem, quæ corpus eius ſeruabar à corru- ptione, hanc autem vim animæ ſi intelligat ab anima deriuatam in eorpus, aduerſatur B. Thome affirmanti Adamum non fuiſſe immor- ralem intrinſecus per aliquam vim ſeu vigorem ſibi inherentem, ſed tantùm extrinſecùs& ex parte cauſæ eflicientis. Aduerſarur item rectæ rationi: nam ne animo quidem fingi poreſt, qualis fuerit illa virtus,& quemadmodum ageret incorpus. Quid quod, ſi ea fuiſſet in Adamo vis, vel ſola ipſa ſatis fuiſſet ad tuendam hominis immor- taliratem, neque ad id fuiſſet opus vel arbore vitæ, vel temperatiſſi- mo& ſaluberrimo Paradiſi domicilio. AvCTORITAs autem illa Auguſtini ex lib. de Quæſtionibus Veteris& noui Teſtamenti, qua veheméter vrgeri& premi Scotum putat Caietanus, nihil planè, aut certè parum nocet Scoro. Nam nec Auguſtini eſſe librum illum, multis& manifeſtis coniecturis& ar- gumentis compertum eſt: nec ſi eſſet Augaſtini, locus tamen ille val- dè confirmaret quod intendit Caieranus. Auctor enim eius libri illud tantùm eo loco ſignificat, primum hominem ita eſſe factum, vt ipſe ſibi auctor eſſet& ad vitam& ad mortem: auctor, inquam, non effi- ciendo immorrtalitatem aut mortem, ſed merendo: vel(vt in ſcholis loquimur)erat ſibi auctor vitæ& mortis non effectiuè, ſed merito- riè. Namque obediendo legi diuinæ, meruiſſet vitam ſibi perpetuari, eam verò legem violando, pœnam mortis promeruit. IILLAM ergo vim animæ corpus hominis in ſtatu innocentiæ ſeruantem à corruptione, equidem interpretor non aliam S. Thomæ eſſe viſam, quàm ſingularem quandam ſcientiam rerum omnium, earum præſertim quæ prodeſſe Adamo vel obeſſe poterant, ſimul& ſummam vim atque prudentiam ea diſcernendi atque præcauendi: quæ quia fuerat homini à Deo ſupernaturaliter donata,& humanæ prudentiæ ac prouidentiæ vim excedebat, proptercà vocatur à S. Thoma vis ſupernaturalis in animam Adami collata. 2 AES EO 11. Vtrum Adam ante peccatum dici debeat fuiſſe mortalis, an immortalis. Cauetans pro S. Thoma ad- uerſus Scotis. ris. Si enim corpus animale, vtique mortale, qui mortale ideo, quia& non mori poterat. no non poſſit erit niſi ſp Ac per hoc illud animale- ob hoc mortale, quod propter iustitiam ſviritale fe ret:& ob hoc mortale omnimodo factum eſtpropter peccatum non mortale, quod & antea erat, ſed moriuum; quod poſſet non fieri,ſi homo non peccaſſet. Sic Au- O0 ſeruanda huius — breuiter,& diſtinctè reſpondebo. sic igit neſi ad litteram cap. 25 mortale erat quia poterat Ror enim non poſſe mori; autem poſſe non mori ſecundum quem ꝛnd lis: quod ei præſtabatur de ligno vitæ, no gparatus eſt cum peccaſſet, vt poſſer mori:qui niſi peccaſſet, poſſet non mori. Mor- talis ergo erat conditione corporis animalis, immortaà V vocis Cione, ita reſpondemus. Vox Immortalis, vel ſignificat negationem mmortals va actus moriendi, vt idem ſonet atque non moriturus:& hac ſignif- C M MENTARLOKRV M Ep exiſtit quæſtio: cùm Adam ante peccatum& ſe- 4 cundum naturam ſuam fuerit mortalis,& ſingulari dono ac munere Dei fuerit immortalis, vtrum ſim. pliciter dici debeat immortalis, an potius mortalis. 99) bonam hic primò ſententiam Beari Auguſtini: de- inde ad quæſtionem propoſitam ſcholaſtico more ur in libro ſeptimo de Ge- ſcribit Auguſt. Corpus Adami ante pertatun,& 3,& immortale quia poterat non mori. Aluud eſ ſicut quaſcam naturas jmmortales creauit Deus: dliuleſ dum primus creatus eſt homo immmna. de constitutione naturæ, ù qus lignu C lis autem beneficio condin- a& mori poterat: quãnis& in. Neque enim immortale quod mori omm. iritale, quod nobis futurum in reſurrectione promittitur 7 guſtinus. p nos ad propoſitam quæſtionem, multiplici adhibita diſtin- — riæ ſignifica-. 3... 4 ſignißca- catione, ſine dubitatione dicendum eſt Adamum& fuiſſe,& verè Sones. potuiſſe appellari immortalem: ſi enim legi diuinæ paruiſſet, nun- quam in mortem incurriſſet. Hoc profecto indicauit Deus cùm di- ait Adamo, In quacunque die ex eo comederis morte morieris. Si igitur nun- quam comediſſet, nunquam mortuus fuifſet. Paulus quoque ad Ro- ma. quinto;& auctor libri Sapientiæ capite ſecundo affirmatè pro- nuntiarunt mortem accidiſſe homini propter peccatum,& pet inui- diam diaboli ipſum eum hominem factum eſſe à Deo inextermi- nabilem, vel vt Græca verba ſignificantius habent, In integritate& incorruptione, quod ſanè rationi admodum erat conſentaneum. Et⸗ enim ſtatus innocentiæ, velut quædam erat inchoatio futuri cœleſtis gloriæ ſtatus; in quo præter alia, tria ſunt præcipua bona, conſum matio gratiæ,& impotentia peccandi,& impotentia moriendi, con- neniens igitur erat, vt in ſtatu innocentiæ, ſi non conſummata, co- pioſa certè daretur homini gratia:& ſi non impotentia moriendi & peccandi, ſaltem potentia non moriendi& non peccan tribuererur. VEIL poteſt vox Immortalis, ſignificare non actum moriendi, ſed vel impotentiam moriendi, vel 3 G. 1 Snla 01 potentiam nõ moriendi. 5i impoten tiam moriendi ſignificet, abſolutè& ſimpliciter nõ conueniebat A- 5 82— 2 4 ₰ 2 damo, yt euentus ipſe declarauit: mortuus enim eſt, ex ſuppoſitione tamen, — 4 tamem. nenle en Adamnl potetas elcio cut (apetuan 3 Kodiam d in Adamo transteten WMtaubr tiam non Ilam no gem ver mus, dey diuina Sc A dlcere lo! dalem, je 4 Le ſ. * el Katu- roOpter talem qu —444 Vtrum, neret nataralen Comn 4ʃ 1 Kl(eden nee W A A pe 11 Ndun „ . K 1 8 —* 1 „* * 4 2. K A ulen unn nm parm machan 4 84 4 Rum Taſas mru ni pfen Tarn anla, me eae rAr M rer aa am. Nar A Tan Sud ou um u³ 1 7on rAe NNana. mn t erioi An. . ad uer un ̃ l 4 4 1 umn qarkonem Metau f 8e 14. VYot In n ar ugae not M ml 4 „ n 1 ⸗ K alu . uLn 1 Hoc piot 3- 4 1Sr 44 4* M g8— 30 8 1 2¹⁷ 4 4 “ A denl, 21 1 4 8 4‿ 18* — 14 . u 4* „ 4 ¾ — 4 4☛☛ npe 2 * 8* anocrn 1 l 11 4 4 2 32 odt aan A ger erl. 4 7r 31 4 11 gel . 1 ſtiriam originalem, quæ continebart potentiam n ſectam carnis& ſenſus ſub imperium& ctionem, fuiſſe donum quodd debitum, hoc eſt, licet à ſolo D naturalem tamen hominis inte 1NV G ENESAIM. LIB. V. 593 tamen, vt loquuntur Theologi, poterat ineum com perere: perma- nente enim ſtatu innocentiæ,& poſita Dei voluntate ac deereto, vt Adam ſi legem ſibi poſitam ſeruarer nu nquam moreretur, verè dici poterat hac ratione non poſſe mori,& ica fentir Bonauentura, quod Bonanentara neſcio cur Scoro non placuerit, cũ idem de prædeſtinato aliquo ho-."¹2.eus.a97. mine in ſcholts dici foleat, eum ſcilicet& poſſe damnati,& n6 poſſe“ damnati: ſimpliciter quidẽ Se abſolu te poffe dänari ex ſuppoſitione auterns hoceſt, prout iam eſt à Deo prædeſtinatus, non poſſe dãnari. SN adtem vox Immontalis fignificet potentiam non moriendi, ea potentia duplex cogitari poteſt: vel quæ naruraliter& intrinſecus eſſet in Adamo,& hanc cerrè nom habuit ille, vel quæ adeſſet ei cx ſupernaturali Dei dono,&extrinſecus propter continuam Deicu- ſtodiam& prorectionem. Denique potentia non moriendi vel fuit in Adamo ad certum aliquod dumtaxat tempus, quo nimirũ exacto transferendus erat in ſtatum æternæ vitæ& coleſtis giotiæ, ita vt vtra illius temporis terminum defeciſſet Adam: vel habuit poten- tiam non moriendi in perpetuum. Nobis veriſimilius fit, potentiam illam non moriendi quam habuit Adam, fuiſſe prioris generis:ſiqui- dem vera ſunt quæ nos in libro tertio quem de Paradiſo inſpripfi- mus, de vi& efficacitate arboxis vitæ diſputauimus. Quoniam autem diuina Scriptura Adamum dicit fuiſſe inexrerminabiſem,& Patres BaPS 8* 1E. 3 4 2 4†—— 3 88 8 dicere ſolét eum affoctum eſſe dono immortalitatis& fuiſſe immor- „„ 6— /6.. 4. 5 m. 3 talem„dq; multum facit ad pernoſcendat diffetentiam huius no- ſtei ſtatus:& illius ſtatus innocentiæ in quo eſt à Deo creatus Adam: propter has cauſas videtur potius dicendum Adamum fuiſſe immor- talem quàm mortalem. S ——————— QI AE STIO III. b Vtrum donum immorralirtatis quod habuit Adam perti- neret ad integritatem& perfectionem naturs huma- næ ſecundum ſuam conditionem& gradum. ESTArT vltima quæſtio„grauis ſanè& nobilis, nullod; Nhmodo hic pratereunda, vrrum illa primi hominis im. X mortalitas, qualiſcui rque ea fuerit, eſſer naturaliter ho- mini debita, hoc eſt, ad naturalem humanæ naturæ inte- x perfectionem pertinens, vt fine ea fit nunc hömo mu- ti qui putatunt iu- 4,2„ 17 rundam, do- on moriẽdi& Pef- num lludl im. poreſtatem rationis ſubic. mortalitatus am naturæ humanæ quodammodo pertinuiſſe ad eo effectum& concefſum homini, ad naturalem ſo gritatem& perfectionem omnino 1 FFF perti 0 pinio quo- Comm. in Geneſ. Tom. l. COMME NTA KRIOKRVM pertinens⸗vr eo dono poſt peccaturn Adæ priuata hominis natura, A tenſeri debeat naturaliter imperfecta, mutila,& quaſt monſtroſa. Hoc autem illi ſic argumentantur. Illud eſt naturale quod er ralibus proficiſcitur; ſed illa immortalitas promiſſa Ada- mo ex cauſis naturalibus ei contigiſſet, videlicet propter eſum fru⸗ us arboris vitæ, cuius vis perpetuandi vitam vſque adeo erar na- Adam ex eo comediſſet, in æter- turalis, vt etiam poſt peccatum; ſ num viuere potuiſſet. Idcirco enim; vt refert Moſes extremis penè verbis capitis tertij lipri Geneſeos, Deus Adamum eiecit& patadilo, eiusq́; aditu probibuit Adamum, Ne forte, inquit, muttat manu ſuam, & ſumat de ligno vita,& comedat,& vinat in aternum. Si igitut cauſa i- nendi in æternum naturalis erat, etiam immortalitas qui erat effe- us eius fuiſſet naturalis. Deinde; quod eſt debitum int egritati na- turæ, vt ſine eo natura ſit manca& imperfecta naturaliter, id vete lis autem eſt immorrtalitas corporis. Si enim fuiſſet à Deo factum aliquo modo dici debet naturale: ta corpus humanum ab initio non ia& pro portio inter animam illa enim vim haberet ad incorruprtibile, non fuiſſet conuenienti 4„ pori verò, 994 cauſis natu incorruptibilem„& corpus corruptibile infinitum tempus informandi& viuificandi corpus, cor le erat, repugnaret infinito tem pore infot- quia omnino corruptibi lem, quod mari& viuificari ab anima, cùm tamen ſecundum Ariſtore eſt poſſibile ex parte formæ, ſit poſſibile quoque ex parte materiæ, ſicut quod eſt poſſibile ex parte potentiæ actiuæ, eſt poſſibile ex par- te potentiæ paſſiuæ, alioqui potentia illa fruſtra eſſet, Deus autem & natura nihil fruſtra in rebus faciunt, aut eſſe ſinunt. Ap hæc, cùm anima rationalis ſit pars ſubſtantialis hominis, ſe- cundum naturam eius eſt& perfectũ ipſius ſtatum eſſe in homine, id eſt, copulatam cum corpore: præter naturam autem eius eſt,& ad imperfectum ſtatũ eius pertinet, effe eam extra corpus. At ſi corpus eſſet omnino corruptibile anima rationalis ad breue tempus eſlet coniuncta cum ipſo, quoniamn autem immortalis eſt, infinito tempo- re extra ipſum eſſet: x quo efficeretur, ipſam breui tempofe elle ſe⸗ cundum naruram, infinito autem tempore præter naturam quod eſ valdè abfurdum. Et verò, alieniſſimum viderur Dei ſapientia; lale compoſitum lubſtantiale facere, vt vna eius pars ſit mortalis, alteta verò immortalis, cùm ramen neutra ſine altera pofſit naturaliter elle petfecta. Præterea, ſi homo non habuiſſet aliqu 6 modo immortali- tatem corporis, nullus fuiſſet hominis, vt hom o eſt, finis vlrimus na- turalis. Nam vel is faiſſet corruptibilis,& non potuiſſer animmæ ratio- Aali conncnäreram in trnpiidäs& corpori humano 2onineniens rio, neceſſarium Pi Sen 3 FOprer fo rmamo,non autem è conti: talitate,vt poſſet eſſe m la ea an alicua ratlne donariimmel e materia idonea& congruens anlme rationall- Denique, n alis rar; 3—.. 5 que, naturalis rario exigit, vr in homine mens& ratio impetet ₰ 2 aCI 2. 3 1. egat, caro autem& ſenſus regantur à ratione, eiq; obediant. Re- bellio 4 bellio ig 7& 4 6 hanerebe ritatem, pvollacyi VIIVNI inmortalit tute pet ſe faille gebit ſitamus, i cauts nato tendam co » naturalc quando 1 di howin quoddan & conſd vſque ad malem 4 ſpititalen iti ftucht non dubi naturaler 4 daſis T. 0 Quid qu kantume tuendam lidis cõcl mortalita d cus ſit im⸗ . 6 bler ungu minem le nadara ho enom ell Ue& ſen⸗ miclliam polterior mtegritas natutalij, 2 ““ 1 eiman Agr 84 “ Daade, quodd tur 8½— aume& iwoe. ... Arn 4 trapudilt lum and X noict ur 4 42 nat 1 Am 44 au cum tuwen ld Kenn aciant, ³. 3 41 2 1 dut— 1 4 1 1 n- 1 IN GENESIM, LIB. v. 995 A bellio igitur carnis aduerſus rationem quam deſcribit Paul. ad Rom. 7.& ad Gal.. cõtra naturam hominis eit: ergo iuſtitia originalis quæ hanc rebellionem prohibebat, ad naturalem hominis ſtatum, inte- gritatem,& perfectionem pertinebat. Hæc iſti acutius, quàm verius pro ſua opinione diſpurant, aut diſputare poſſunt. 1 VERVM nos contra ſentimus. certum enim nobis eſt donũ illud Reſellitur præ immorralitatis fuiſſe ſupernaturale, nec ad naturalein humanæ na- ¹iα⁴ 2Enno, turæ per ſe conſideratæ integritatem pertinuiſſe, nec ei iure naturali 2 ahehen fuiſſe debitum. Nam vt iſtorũ doctorum veſtigiis aduerſus ipfos in- tem corporis ſiſtamus, illa immortalitas Adami non efficiebatur, vt putant ipſi, ex non exigi ad cauſis naturalibus. quinimo cùm Adamus ex materia quæ habet po- 2a aneen n tentiam contradictionis,& ex quaruor elementis conſtaret, ex his 52 naturali conſequentia exiſtebat naturalis potentia& neceſſitas al- quando morien di. Eructus autem arboris vitæ habuiſſet vim ſeruan- di homines ab interitu, non tamen in perpetuum, ſed ad certum quoddam tempus, longiſſimum fanè, quamobrem phraſi Hebræa, & conſdetudine Scripturæ appellatur æternum, ſed finitum tamen, vſque ad quod ſcilicet tem pus conſtituerat Deus vt homo vitam ani- malem ageret in terris exinde verò transferretur in cœlum, vitam ſpiritalem& cœleſtem ſempiterno æuo acturus. Quod ſi contẽdant iſti fructum illum habuiſſe vim largiendi vitam immortalé, equidem non dubitauerim dicere, vim illam non fuiſſe naturalem ſed ſuper- naturalem, id quod Auguſtino„Bedæ, Bonauenturæ,& aliis primæ claſſis Theologis quos lib. z. commemorauimus, videtur placuiſſe. Quid quod immortalitas Adami non omnino, nec ex toto, fed aliqua tantum ex parte pendebat ex fructu illius arboris: multis autem,& præcipuis aliis nominibus pendebat ex ſupernaturalibus& diuinis priuilegiis conceſſis homini vel cõcedendis, quæ vno vocabulo ſpe- cialis Dei aſſiſtétiæ& protectionis cõprehendi& enuntiari poſfunt. Nox fuiſſe autem illam, qualiſcumqꝗ; ea fuit, immortalitatem na- turæ humanæ debitam, nec ad naturalem eius integritatem conſti- tuendam neceſſariò requiſitam his argumentis: nec, vt opinor, inua- lidis cõcluditur. Principiò, ſi naturalis integritas hominis exigit im- mortalitatem corporis, aut eam immortalitatem exigit qua intrinſe- cus ſit immortale corpus, aut qua extrinſecus tantùm, nimirum pro- pter ſingularem Dei curã& prouidentiaw ab omni corruptione ho- minem ſeruantis, ſed priorem immortalitatem non poteſt exigere natura humana. Si enim corpus hominis intrinſecus eſſet immorta- le, non eſſet compoſitum ex elementis, neque capax animæ vegetati- uæ& ſenſitiuæ: quamobrem nec idoneum eſſet animæ rationalis do- micilium, immo neque capax eius vllo modo eſſe poſſet. Nec verò poſteriorem immortalitatis rationem depoſcit aut exigit naturalis integritas& perfectio hominis: nimirũ eiuſmodi immortalitas non naturali modo, ſed præter naturalem ordinem& ſpeciali quadam atque extraordinaria rationa contigiſset homini: quid autem minus FEFF 2 con 59 96 C.O MM E E NITARI ORVM idici poreſt, quàam id eſſe neceſſarium ad natuta. 4 conueniens ratiom s, quod ei non naturali ſed via, ſupernatu- lem integritatem hominis rali tantùm p oſſit accidere? DEIND 22 f immortalitas corporis ¹ fuiſſet debira naturæ huma. næ, ergo fuiſſet incongruum eam promitti homini ‚Vti eſt A Deo promilt tan qas am præuf gium eius o obedie ntiæ: eiusq́; priuationem iuſtam inobedientiæ Lainaun infligi. Etenim brop ter naturalia funt homini nec blara, nec diminura(unt: ſiguidem etiam dæmonibus naturalia corum integra remauſelunt, Nec ratio erat*⁴»lla, cur Deus propter peccatunn dami cum cete- ræh um anæ peri rinent intadate- ra omia quæ ad inte 2gr jrate unadure h j mortalitatem(quidem d 6 ruinebat) adimeret. hoini 41 velut pe ccatum 1£ᷣ1 nhomini dütaxat corporisi mi 24 1 nte gritatem naturæ humanæ pe d non eſt gebirum naturæ hominis- quod deſt piæter na. præter naturalem& intr rinſecam eius p potentigm: ſed lddum paturam hominis:cf enim utum, viuens& ſentiens quod turam en 18, G&. imn nörtalitas c orporis nonm eſt ſecun homo ſecundum naturam corpus m autem tale eſt, eétiam ſecundum naturam habet vt ſit corrupribile: id verò quod naturaliter eſt corruptibile, ſecundum natuxram necel⸗ lee iſt aliquando corrumpi. Nunquam autem cofrui mpi non eſt ſe- ican n naturam rei corruptibilis:nunquam igitur m ori, non eſt le⸗ andum naturam hominis: nec illa potent ria non moriendi naturali- ter er de bita hêmini, vel ad naturalem eius integritatem pertinens eſſe C Pocerat. Ad hæc, ſi proptet eam proportionel mn formam& materiam, qdla rationalis anima itt ea necefſario concludi putant etiam corpus hor ap quæ oſle debet inte el Auamorgalis proptet- ninis im mortale all- quomodo eſſe oportere profe o ea ratione cõficeretu: cotpus shu- vanam eriam intrinſecus& ſubſtantialiter im zmöortale alle debete: qu od iſti tamen no Aufas& verò— corradhc3 nem. Siqur Cuͤm igitur anima rartic onalis intrinſecus& ſul abſtanrialiteri immo lis ſ It nec tantuùm habeat Potentiam non moriendi hſed etian tentiam moriendi: pari ſanè ratione, vt ritè ſeruetur propo mathrkaw formam, corpus humanum intri Wnfcas 8 hbſtantia 12 Ser eild 112 apribile deberet eſſe, nec tantum potens non moriendi, fed etiam m voriendi prorſus impotens. guam Serzar. e„hanc iſtorum doctorum atgut wentanenee 1 1* validiſimam, plansi infirmam& nu m elſe. De⸗ * cumred id cenſeri qebet naturale& naturaliter d ba efue aeich ainen onoteſt homo naturaliter eſſe omnino perfectus: biram,& vltimum ARS M cx mortuis naturaliter eſſe homini de- viſio. at Latantepinc Higem ni elt olataſs⸗ bearifica dinine elenahe omini conuenientem& debitum eſſe, iſta facior 10 conoludi). Poſter. ſiquidem nec anima rationalis ſine corpole ſu ſtant ja — „ 1 4 Kantialit capa n tionem, vietus Nzecl vna ugu er conbeni Homapum fackali R& e Womain 1 Upoloiſ la wimtii 2cofport cor- 1 yin Annehaund Pt bhile. Sed 4 efi⸗* re kam ₰ mlé per g) 7 Clius furn rationem tatibus ſu Ia 1 negnau tet pei es Adani er haf ee pennen. tpons analtum — Nuc taar tnuncda arx bq t 1 guich en(lls peg, mdum 14 an bonk ¹ mirt n. mturad M anltan. dudile r domeumn uan 1 En mm nun usrnat npoten e N mer- m eius 22 tunfi toport ad gutteh as ani tus immenüiſt — eara S Iücctele narael um! A Lgentid. efle de —. 7 k 4 1, 21e end l 171 4* 4 1 “ nanod n ſersd, rDl 8 8 1 Selol! 1 1N GENESIM, I.I I. v. 597 A ſtantialiter eſt perfecka;& humanusapperitus cum ſit infniti boni capax, nullius boni adeprion⸗ PIæter claram Dei vIHOnci eo Kai tionem, ita Atiari& expleri poteſt, vt ſit omnino contentus& uietus. N z erit operoſum„duo præcipua contrariæ ſententiæ aucto- Solat argu- rum argumenta diſſoluere. Et illud quidem argumentum ſum ptum mentorum cd- ex conuenientia quæ eſſe debet inter animam ratio nalem& corpus rAud Afo. humanum licet iſti firmiſſimum putént, paruotamen negocio labe- 5 factari& euerti poreſt, vel ea tantùm rarione qua diſſoluitur X B. An corpus Thoma in prima parte, quæſt. 76. art. 5. Nam cuùm initio eins articu- ſnmakau, li poſuiſſer hoc argumentum: Mareria debet&ſſe proportionata forma, Auod eſt cor- ſod anima intellectiua eſt forma incorruptibilis ergonon conuenienter vnitur enibnf⸗ 2ſ coypori corruptibili: ad hoc ſic ipſe reſpondet: Quidam forte volens eua- iloneam ma- dere hauc obiettionem, diceret co: pus hominis ante peccatum juiſſe incsrru- 1 Snpma ptibile. Sed has reſpouſio non videtur ſujſſiciens: Corpus enim hominis ante Pees Lua 2. catum, non fuit incorruptibile per naturam, alioquin ca immortalitas manſiſ⸗ e tasie ſet etiam poſt peccatuan, ſicut manſit immortalitas demonum: ſod fuit immor- nale per gratiæ diuinæ donum. Quare melius reſyondetur, in materia qua ali- cwius forma cauſa eligitur, duplicem inneniri conditionem: alteram quæ per ſe eligitur, vt per quam materia ſit conueniens ad tecipiendam formam,& idonea vut forma proprias actiones obire queat: alteram verh qua per ſe non eligitur, ſed quod ea priorem conditionem ex neceſſitate materiæ naturaliter conſequitur, non Poteſt alifci& remoueri a muterta. Exempli cauſu: Arti- C fex ad fabricandam ſérram eligit ferrum quaſi idoneam ad id materiam quæ, e, e, ee ſdilicet, duritia ſua apta eſt ad ſecandi: quodl autem dentes ſerræ ferreæ poſſint 7. 2..„.. 4.. 2. heberari& rubigine uffici, id ſequitur e; neceſſitate materiæ. Sic animæ intel- leckiua per ſe debetur corpus æzualis comple wionis,& animæ Vogetatinæ ac ſenſitiuæ capax: tale autem corpus ex neceſſitate materiæ conſequiiur corrupti- bilitas. Siquis autem dicat potuiſſe à Deo hanc negeſſitatem materiæ vitari, & ea non obstante dari incorruptionem corpori humano: responderi debet, in constitutione rerum naturalium non conſiderari quid Deus facere poſſit, ſed quid naturæ rerum conueniens ſit ſieri,vt Auguſtinus, inquit, lib. z. de Gen. ad lit. c. 1. Deu⸗ quidem cum primum hominem condidit, ei dedit immorta- litatem) non tamen vt naturæ eius debitam, ſed vt ſupernaturale donum gratiæ D Juæ, gratuito ei conceſſum. Hæc ibi Sanctus Thomas: candémque ſen- tentiam habet in 1.2. quæſt. 8 5. articul. 5.& 2. 2. quæſt. 164. articul. I. & ſuper quintum caput, Epiſtol. ad Romanos. PosrERIVS autem iſtorü argumentü, quòd rebellio carnis ad- An rehellio uerſus rationem ſit contra naturã hominis:& idcirco iuſtitiam origi- fenſitiui ap- nalem quæ non ſinebat eiuſmodi rebellionern exiſtere, fuiſſe debi- petitus aduer- tam naturali hominis inregritati& perfectioni: ad hunc modum ſol- Ererame vitur. Duplex eſt rebellio carnis aduerſus rationem: vna quæ vincit nataram, an rationem, cam trahens ad conſentiendum& obſequendum cupidi- contra natu- tatibus ſuis:& hæc contra naturam hominis eſt. Sed ea tolli poteſt ram hominis. EPE z per C O M. 1 N 1G E N. L I B. V. 2 2 8 112 utem moralem te homi virt Sic cas obedire rationi, facit que hominem ſecundum re- peranter viuere. Nec obſtat, quoa fieri non poſ ſabatur in aliquam intemperantiam: enimnon eſt contra naturalem& moralem perfectionem hominis. Hoc enim commune eſt omnium rerum corruptibilium& defectibilium, vt ad naturalem carum perfectionem non ſit neceſſe eas ſemper bene ſe habere, ſed ſatis ſit, vt ferè& plurimum bene ſe ſe habeant. ALTERA eſft rebellio partis inferioris aduerſus pPartem ſupe- riorem, quæ non facit rationem conſentire apperitui ſenſitiuo, ſd tantum excitat in membris& in ipſo apperitu indecentes& inordi. natos motus præter iudicium& voluntatem partis ſuperioris. Nam & præueniunt iudicium rationis, tim vt ratio iubet,& homo vellet. Atque hæc quidem rebellio carnis non eſt contra naturam hominis, ſed potius eſt ſecundum naturam eius, per ſe& abſque diuina gratia conſiderati. Oritur enim ex natu- rali conſtitutione hominis, qui naturalirer compoſitus eſt ex duplici apperitu admodum diuerſo, intellectiuo& ſenſitiuo. Et appetitus uidem fenſitiuus cùm ſit naturalis,& naturaliter feratur in ſuum obiectum, præſenti obiecto ſibi conuenienti& delectabili, naturali- ter ac toto impetu fertur in ipſum. Etlicet coërceri& retrahi poſſit Aratione, non ramen ſine difficultate rationis,& ipſius appetitus re- 398 Per 1e* garnienee am rationem tem ſit quin aliquando pugnantia& triſtitia. Profecto, hæc rebellio qualis eſt in nobis, talis omnino eſſet in homine, ſi is in puris naturalibus crearetur. ſed in illo non eſſet pœna aut vitium, ſed conditio naturæ: in nobis autem eſt: quia primus omnium noſtrum parens creatus eſt cum iuſtitia originali, cuius propter peccatum amiſſæ, pœna eſt quam patimur carnis rebellio. X N* * ZLibri quinti finis. perantiæ: hæc nempe domans cupidita- 3 nec ſedantur& tranquillantur ſta- tum:nor tolum: adhuc * calam C D bospri 1* lunt, qu eXperti * 4 4 Ac 4' “ B Kta ndadin f “ 1 4 1 Dooem dor 21 †. 4 ie Xutmm den Funn menan bu Lonhem coaſcan 3* Atut 4 4 1904 IK eer 8 4. Tom 4 u 88„ oal, nec ſcid mn go ꝛeller Atqa: 1 Dan 4“ à Aomunt, led pod e we * 435 4 14 4 Aconu Irra * an, am antarunet c an * 8 * a aum,& Ware ** . diccdo üb conucnieh Mtcan — 4— 4 Imiam. ktc aln 4 cha ö“ ,“ — ucukue an e 1 6 4 4* tebell 2 4h . NKrcon 1—“. n .— mer .Aàumpam a en 8 1 A K 4 8*——— G—— 4 1 9 8 X G & 8 2* X 8 — 8 8 BENEDICTI PERERI 1. 18E8R 4EI177. De tentatione& lapſu primorum hominum. Hoc eſt. IN TEKTIVM CAPVI LIBRI GENESEOS. P R 4A E A2 TI0. V E de homine hactenus, duobus qui hunc proximè anteceſſerũt libris diſſer- uimus, ea pertinent vel ad declarandam humanæ naturæ perfectionis& dignita- tis præſtantiam, vel ad demonſtrandam excellentiam& fœlicitatem eius ſtatus, in quo Deus ab initio conditum à ſe ho- minem collocauit. Hic autem liber ordine ſextus, luctuo- ſum ac funeſtum& velut tragicum continet tantæ felici- tatis exitum, lapſum dico primorum hominum in pecca- tum:non ipſis tanrùm, aut vni vel multis gentibus calami- toſum: ſed cunctis hominibus quot ſunt, quot erũt, quòtq; adhuc fuerunt exitioſum. Quanquam miſerrimum illum caſum quæ conſecuta ſunt mala, ea primis noſtris parenti- bus prioris vitæ ſuauitatem expertis longè acerbiora viſa ſunt, quàm ipſorum poſteris, corum bonorum prorſus in- expertis eſſe videantur: non aliter profecto, quàm ei qui tetro 6o0 PRFXFATIO. tetro aliquo& f fœdo carcere natus eſt, minus« dura& into- 4 4 5 leräda videtur eius domicilij obſcuritas& fœditas, quaàm cundiſſima libertate dulciſſima aäque cœl parentibus eius iuc bn luce anteà frui ſol itis. In capite igitur tertio libri iGeneſeos deſcribitur à Moſe e tétatio Euæ& Adami, lapſuſq Vtriuſ- Dei in vtrumque animaduerfio. Hic prima origo que„&.. abe erit r om nium N dler iarum& malorum, qu bus lamm In- — de ab illo tempore omne genus hominum miſeré affciur flictatur. Quanto autem tempore poſt creationem & Conlllet primorum hominum hæc illis tentatio contigerit, nonli- qr let ex ipſa Scriptura. Diodorus Tarſenſis, Vic itatur hoc loco in Catena, non multum tempuse effluxiſſe conijcit ex verbis illis ſer pentis, Cur præcepit Tobis Deus Vt non comedere- tis ex omni hen eaAie. quo ſigni ificatur ante ig drenpoi 1 nulla ex arbore Paradiſi Adamũ& Euam comediſſe: nam ſi comediſſent, non id ſerpens dicere fuiſſet auſus. Verùm, illud, Vt non eakenens ex omni arbore, non ſignificat ex nulle arbore, ſed, nõ ex omni arbore. Eſt autem communis mi ul torum& benè vetus opinio, quo die creatus eſt Adam, e dem die fuiſſe tentatum atque proſtratum. Ita ſentit li hr vltimo aduerſus hæreſes Irdn Etlg⸗ quin etiam putant mul- 0 X& ti eodem die hebdomadæ& menſis, id eſt, die Veneris,& Leelinadninna Marrij fuiſſe hominem& à Dceo creatum, à diabolo victum,& à Chriſto Domino per mor tẽ cru- cis redemptum- Sed hoc vt credã, ægrè p soffum in animum nducetc, cum nec id Scriptura viqquam indicet, nec ratio dichuan el in ſpeciem probabilis ſuadcat, quin etiam con- traria opinio fimilior vero ſit: nam uæ narrat Scriptura inrer creationem Adami& lapſum eius geſta, non videntur in dimidiatum vnius diei ſpati ium coarctari poſſe. Hoc ſatis ſir in præſens de hac queſtione attigiſſe: nam eam ſubtilius& accuratius infrà explicabimus. * — CAPVI „ 3. ſuuuit/ veſcimu 3 aiſt, pr. 277„)] M 77 Il. mulier⸗ „ ſud A u. ₰ 2624 UO/t71, f „ ſuenunt ſp. 2 audi C¹. dd aurg olla Väſge dd; 4 8* 9 00 8* 5 1 — N 3 4 4 6 8 4„* 6 4 e 1 2 1 4 11 4 1 4 8 4 An 1 8 44 „ucad. 2 1 8 4 4 4 9 . 8 601 4 668 e , Ä* e 0 8 öe rn 6(⸗ S en ,(fℳ 4 ‿ CA. ERII VM 3 gitun mulier quod bonum ſſét lignum ad DVeſcendum,& pulchrum oculis, as pectuq delectabile:& tulit de fructu illiur& comedit, deditq́ Viro ſuo, qui comedit. E t aperti 7. Hunt oculi amborum: cumq; cognouiſſent ſe eſſe nudos, con- ſuerunt folia ficus,& fecerunt ſibi perivgmata. Et cum s. audiſſent Vocem Domini Dei deambulantis in Paradiſo ad auram poſt meridiem, abſcondit ſe dam&'xor eius a facie Domini Dei in medio ligni Paradiß. Vocauitq;. Dominus Deus Adam,& dixit 2i, Vhi er Qui ait, o- 10. cem tuam audiui in Paradiſo,& timui eo quod nudus ſ ſem,& abſcondi me. Cui dixit Dominus: Quus enim in- i. dicduit tibi quod nudu eſſes, u iſi quod ex ligno, de quo præceperam tibi ne comederes, comcediſti? Dixitcq Adam, u. Mulier quam dediſti nibi, dedit mibi de ligno.& comedi. Et dixit Dominur Deus ad mulierem„quare hoc fecisli. 33. quæ réſpondit ſerpés decepit me& comedi. Et ait Dominuu ii- Comm. in Geneſ. Tom. r. GGG Dezss aA 1 7 — 8889 I! 3%2 0b 5 /4 / fe z 4 97 oA N d 6 mnla 7 0 Co Ant ₰ 1 1 domi „& — 4 3 okertate erl. 4 ope e 7 14 4 Vocauit rteris. 027( 2& C 75 247 ⸗ C 3 1 4 Tlenll Cd 6§ 4 4 6 12 5 27 G/4 74 4 7 9 24 4 * 4 — dla 4 „ A Deuse 1 z1 eor†. Et ait N/ 4 E 4 9 llt] 62 Do 4 7, L ℳ . 1110 22 U L., 7 4/4 7 4‿ 7 2 = 17 35 aute L locauit 7 60¼ 2 1 7 7 U s 4 G 6 1AIlACIO 7 49739 3 4 4 4 44» 1 8 74 * 1n 4 4„ 1 3 4 n M 8 . 4⁴ 2 * n, 4 cn 4 3 * 1N. „. ** 4 4 1 6 4 4 Xr 4 un. 4 n 741 4 1. 4 6 v 4 A 4*½ 5½. 4 2 ½ 93 1 1 K. N 1 42 4 1 nun. 4 AreTm 44 14 an 4 4 An * A 4 0 4⁴% 3 1. 44 h 1 N 1 1 Ep 46 4 4 8 1 1N GENESIM, L I B. VI. 603 PTSPVTATI Q 2VA LIS EVER Jerpens qui tentauit erim J hominer. Mh, VINAVE poſſunt de illo ſerpẽte cogitari: ynde quin- 1 que de eo Doctorum opitrones natæ ſunt. Primò, co- 2' gitare poſſumus fuiſſe verum& naturalem ſer rper ntem, cui eo tempore naturale faerir ge& loqui Eintell igere. 2 Deinde, cogirari poteſt fuiſſe quidem naturalem ſer- pentem, facultatem tamen loquendi& intelligendi non fniſſe ei na- turaliter inditam, ſed à Deo ad tentandum& probandum primum hominem ad tempus conceſſam. Poſtea, non fuiſſe verum ſerpẽtem, ſed ſimulatum modo, id eſt, ſolam ſpeoiem& ſimnlacrum ſerpen- tis, ſub quo tamen latens damen huaaum finxit ſermonem, ſt ru- xit inſidias, tentationem peregit. Ad hæc, nec fuiſſe verum, neec ſi- mularum ſerpentem„totämque narrationem Molſis eſſe metaphori- cam: qua ſcilicet vocabulo ſerpentis ligniſic⸗ etur,& intelligi de- beat diabolus, qui primos homines decepit. Poſtremò, cogitari poteſt& fuiſſe verum ſerper atem,& ſimul ei affui ſſe d dæmonem, qui per illum ſerpen atem tanquam per idoneum maliti iæ fis organum, totum id tranſegerit, q uod de ſerpente narrat Mof E x his quin- quer modis cogitandi de illo ſerpente, quinque, vte ur b inter Patres & Theologos opiniones,& dbſalca narrationis interpretationes 1* ar.5 8*₰ PrO Ieinlhalc luntk. Quinqne opi ziones de lo Arpenie op inio clkurn 1 PRIMA fententia eſt Ioſephi, qui primo libro Antiquitatum ca- Prim⸗ pite primo ſgae are videtur(certè hoc ſenſiſſe cum, affirm atè tra- aren dit Toſtatn s quet 842 29.jn 13.capur Geneſeos) ferpentem illum fuiſſe d h verum& naturalem, cui tunc rnaturale buent intelſigeneis& oanen. 8 faculta- di Hacmlratc brxitam efſfe,& pedibus vit i ad ingredie endum, ac ve- tem neno carere: eum verò inuidin humaneæ felicitatis, ad fallendum hominem ee inſtigatum. Ponam hic verba oleph Der id tempus, inquit, nul a m erat inter animalia diſſidium,& feorpe Kefanaarihen cum Adamo& vxore eius degebat: inuidebat tamen ei⸗ ſeliciarem nuramn, ſi iuſſis Dei 21 Pa ere Penſe⸗ euerarent:& ratus eos in calam itatem c⸗ ſha ſhman- data D 2316 2 Teraſtem, malitiosè perſuaſi it mulieri vt de arbore ſcientia gusta- 1* ret. Et ſub inem capitis ſic ait: Quin& ſer ne ti vocem ade mit Deus, ira- tuua ob malitiam qua erga Aadamum e eſt vſiu: venenunmg rlin gud eius indidii: ad hæc ped: bus yruuaium trahi pen terram ac ſpene, ſec t. Bæc Cloſeehus. Simile quidpia- videtur Baſtlius dicere in orpilla c quæ eſt de Para- diſo ſeribens, omnia animalia fuiſſe ante peccatum Adami manſue- ta,& inter ſe concorditer viuentia, quæ; audirent inter ſe,& lo- querentur ſenſatè, nec ſerpentem tunc abiectum in terram repraiſe, ſed fablimem e erectümque pedibus ſuis inceſſiſſe. G G G PIATO 1 4„ lo uenee 4 3. algicos air ſeculo aureo, regnante Lbus, ſed e, ſolitos i A N municatione„nOn, “ rIz L perfectam nomnium rer um ſcientiam 2. 1 4 2 g 4 F 3 tentiam E ſſebius lib. 12. de Praharariue Euan 1 22 K 4 , * Prnud ⸗— ALA4n ₰ vommemor P UAAn 7 . 4 27 17 7 4 7 7 hO 7 EA NI in. 714 t, kantd Vii llute 4 Palhehuru 70⸗ Z Cll? 1 7₰ ominls . e Srattone 7 11 † 5 ent. 5 0₰ ed nOn Ad philoſophia * ₰— horentés, fabulas ecum&- cum hestils narrantur. sic Euſebius. Kefe Litur opi S E fphi. cogitariue p ræſertim res vniuerſas atque immateri ium hominis propria eſt: qu ui rLn 10 1 ⁰ di, pr mant 1 . vt tradit Ariſtoteles lib. 4. de Hiſtoria anii imaliun animalia quæ ab homine condocefacta f id nec faciunt naturaliter, nec cum i em& intellee 4 dam at 11 int, 1 rPen ere autem, ſe ngu ◻ antur. Dicer s d 83„propter fallaciam quam Lar machin ac priuatum, imile eſt fabuli MENTARRIORVM Irur. Ha „A 2Q .„ 2„ 2 Den 7 e monem elus Vibs⁴]im Cu llt gliere habitumn, 4. oſes./ c ₰ 1 4 5 4 8 1 ₰ ¹— 3 5— 77* 7* T Al 77 ℳq½ 7 gum Plato narrauit; uo³ εε alienum audire. Q 4„ K 2 4 2*„ er tuiſſe,& ſi quĩ dexillis- vellent ognoſdor 7 9 f ciſſim ab iplis relpo onl ſum accipere: 1 Vt Par e elat, ad c comp varandam P12 1anc 124 e Saturno, nô ho- 4 cum beſtiis etiam ſermocinari po- nterrogate,& vi- ua tamen Mli ſermonis com- philoſol phia am,& adni⸗ 6n- gelica 84. gelica; ¹ SCap. 9. ita ſer 2 9 T inter ſe G „,7 2 „ Ailigenter ſcrutant es de ſi, tales confere ebant, quales n penten fu fauſt, o 5„ 66 7. ua 22„ quemad- aturni temporihun H5 ſölum,u ern etiam cum naturd dd 4 ter gulorum 54 2/1 121 2 h⸗ ac 12 Virlate Nes AIl 7 2 4 „.„ 1 N* accumulatisnem prudentik, ſed cibo 9 Pn raauun helluones continue in- 0A0 A e ipſi p reuertamur ad opinionem Ioſephi, qua nihil profecto dici oteſt t incredibilius& abſurdius. Facultas enim intellige iales, vnius omnium d ppè definitio eiuse eſt, Animal ra- rionale. Facultas item loquendi& ſe wocinandi ſolius eſt hominis, 4 cap. 9.1 am quæ mlles Rumanls VO 4 2 bellc* AI1A d nt N gus 1 8 KF 4 2 &. ICIIBOn o⸗ — I arIs e 4) e atUs ruer d 160 s& figme ſſe poſſe natu- rale . D Non eninm aut mutus aut dahdu vacie s,lic 5 rehne prinar 3 119g A& Por eHlta lkodiafte„50 an n0 qu 0 nin 8 Superbus 16⸗ gno pullus eſt, latraſſe ſerpent tem:& Valerius Maximus lber inter n humanas vo- iioneyt 9 Kee MA 17 TD „ p 5 k 8 4 8 Hſe dlone „i 4 Lalle 8 4 4* dana 8 e 2 1 ◻‿ — 22 1. 5 — — 8 E 2 —— — — — * 8 SÖ A e— —— IN GENESIM, LIB. VI. A rale humano modo& more loqui, nedum intelligere. ALTERA fententia eſt B. Ephræm Syri æqualis Baſilij ac fami- liaris, qui, vt refert Moſes Barcephas in libr ſtimauit, ſerpentem illum qui cum Eua colloquebatur, tum veruͤmque animal. Satanam enim à Deo petiuiſſe, vt ſer- penti ſetmonis facultatem concederet ad tempus ad tenrandum Adamum, ſicut opes lob ſibi quoque permirri poſtulauit„quo pa- tientie eius periculum faceret. Itaque ſerpenti illi corporeo ea ra- tione vt aſinæ Balaam ſermonis vſum eſſe datum, intelligere opor- tet. Nec verò locutionem ſolam, ſed etiam intellectum illi ſerpenti eſſe inditum, affirmat Ephræm: ſiquidem Deus ipſum, vt intelligen- tem eſt affatus his maledictis perſtringens, Puluerem cdes,& ſuper tuum umbulabis. VERVM hec ſententia omni caret fide, quid enim minus cre- dibile eſt, quàm ſerpentem loqui, cui nulla ſunt inſtrumenta natu- ralia, idonea& neceſſaria ad formandas voces humanas? fcuſtra igi- facultas loquendi, quæ nullo modo in vſum proferri & expediri poſſer. Nam ſermonem humanum quem edidir aſina am, non ipſa formauit, ſed Angelus in ore eius. Si quis dicat, eum ſimul dediſſe facultatem loquendi,& inſtrumenta naturalia ad eam facultatem explicandam idonea, dicam ego id fieri non po- tuiſſe, niſi mutaretur conſtitutio corporis,& figura ſerpentis,& conformatio totius oris: id quod ſi factum eſſer, proculdubio aduer- tiſſer Eua, quæ antea figuram ſerpentis benè perſpectam& notam habebat. Deinde, nihil abſurdius, quam putare ſerpenti facultatem C intelligendi dari,&ineſſe potuiſſe: nimirum, non magis ſerpens po- tuit eſſe intelligens, quàm eſſe homo: intellectus enim cum re ipſa non differat ab anima intelligẽte, ab ea minimeè ſeparari poteſt. Et vt di rem eſſe diuerſam ab anima rationali, nihilominus tamen ab ea ſeparari non poreſt. Eſt enim potentia vi- re eſt actio vitalis, quæ nullo modo poteſt effici niſi vita intellectiua,& cuius natr terminata per gradum intellectiuum. TERTIA opinio eſt Cyrilli(quæ præter cæ bino in ſua Coſmopccia) in lib. 3. aduerſus Iulianum Apoſtarã Affir- nio Cyrilli mat Cyrillus non fuiſſe ſerpentem illum verum& animatum, ſed G& Eugubs- D ſpeciem duntaxat& ſimulacrum ſerpentis ſub quo dæmon allo- utus eſt mulierem,& idcirco is quoque ſub ſerpentis nomin eſt maledictis perculſus. Arbitratus eſt enim B. Cyrillus dæ moônem arbitratu ſuo,& ſerpentis& cuiuſuis aliorum animalium ſecie& ima ſpeciem& ſimulacrum quod verum animal mẽtiatur poſſe fingere, Hen ſerben- & per id, quodcumque velit aut loqui aut agere. Verùm non aſſen- tior Cyrillo. Etenim ſi non fuiſſet ille verus ſerpens, dæmon peracta tentatione ſpeciem illam& imaginem ſerpentis depoſuiſſet: quem- admodum Angeli adobeundum aliquod inter homines miniſterium O de Paradiſo, c. 27. exi- ernr rur el datetur demus faculratem intell talis& intelli ab eo qui viuit vit ara conſtituta eſt& de- — 8 ASOEeseoen Secunda ſen- tentia B. E- fuiſſe cor- Pbræm datãà fuiſſe ad tẽ- pus ſerpents yim loquen- di. Facultatem intelligendi. L3 pſum in- telligere nullo modo cu ani- malibus co- municari poſ teras placuit Eugu- Terus opi- ni. N on fuiſ= ſe verum ſer- e Dei pentem, ſed „.. „& lic eſt, dia bolum ſub — 1 * 4 11O; PrOtlI niniſte 42 1 nfecto * utl, CO d 2 — — — — us ſpeciem hu- 4 acta etiam tentatione,& „ ₰ ◻ ana ſp an A aunt: m homint 1 8 voris e P anl Ccor m cum et, Ser- 1, Quia 1 3 4 N ndiſſ 55 0 lxit 1 11 uerſus Don ₰ 4 1r1mort — 4 cC⸗ f — 2 Aus ſuum,& nnt que i ulctauit † 1 1 c. eum pœna n eris,& an „ 29 1 me, con Clus 1 d 7 2* 7) pit dendi te zml M! 1 ens dece hoc come 2 F 4 r. 5 2 es de non Ipe⸗ * „ e adumbrato, 7 G CM 0 1 olo fin e ₰2 P & ſimulato ferpen 41 A 8 1 4 IItE, au 2 v Cune! 29107 71 L vero ſerp cal 4 8G ntariis in Ge- öue 4 I Sm 5 10 at, 1 bu & ſpectrum niſſe put 1 PDiiem 1 ſet voca olur 4 9 ted ns.& 3 N 17 f 3 12* 2 r, ½ 4 2 „ F ◻ò 1 Iud- 72 ] 1 9 LI.᷑I 7 82 4.‿ ſunt i ₰ Ar⸗ I. „ .23. 44 474 Apoc. 1 . 1 41 h 77 21A!. 44*ℳ *7 7 5 I 22 7† 4 1* 21/1 „4 7 7 A. 47 4 1 ℳ ( ᷣ3 22 A„f 9 7 A 82 A. 244 244 1 4. ernn 290 2e SSrn ee ◻̊◻ 5 4 1 11 Ale 2 Ulrgttl 7 4 CALG? 2 7 4 20 Zle. ſe* Aztur Astn! ₰ 45 5 1 7 1 4 7 4f C ℳ . 39 zte, ſe 2 L ne ˙ œrra! 2 os KMere — † 7 ₰c ₰ 1 2 3 ALe. e a wid 1 0 S * 7 r] 42 7 AAASne P; 3 4 4 4 SCI4 AVTEM h 3 7 7 7 bu r? r 2 777 A eap 4△ di¹ 44 b rationi occu ulC 2 ſe 11 um r† U ü 8. ᷣ 00 1 animal, opera ta Bal 1 verun g&el An am miniſterio 2 4 24 81C 1 1 8 ◻ ſtproditum * repeller hoc r A 9. 4„Q 4%, ☛ 0 95 86 Q☚ e⸗ lſe L F 1 475 12 ₰ 2 1 2 rn 2 4. „ iu 1 2 717 84 „ 4 * Oeminlnn a O2 42 2) nec ia 7 29 22 9 7 4 ** 4. * u. 8 1Manm n an 1 ur 1 1L 4. 4 n n.„ 1224 er 1 Rdm 4 * 1* 4 4* ͤͤ 4 4 4— » 22 v 6 — — B 1N GENE SIM L IB. VI. 60, e5 ſ c eſſe locutam. hoc autem loco Moſés nullam lueurionis Feepenun Qauifam reddit, ſad præcise dicit ſerpentem locutum eſſe cum muliere, nulli=ique ad id concurriſſe miraculum, aut diaboli ministerium indicat, non ob ſ re ſign ni fl⸗ cans loqui ſe de diabolo cuitts anbunie 4 humanus formo fingi poreſi Bſ2 mira culo. 17 hæc, i⸗ demn ſit manifestum coufi⸗ deranti panam⸗ quæ à Deo inflicta er. ₰ 4„ 4* 2 enti aſe en namquo in verurn ſerpen tem minime in ſeraui⸗ m autem, id 2ſ7. diabolum, n aime quadrat nequs eninn E ſuper heclas ingrédi puluerem ante tentationenm omi is férpens 8 4 comedere, ſorpentis pœna fuit, cuan id etiam naturuliter nab⸗ fet: neque enim tunc ferpentes i in aliam natura — 7 ₰. 8 2 r* 7.„— 1e§, more Gals Lim Pr Lus“ 2 gabe 2ont.ſe G onuenos utA!o, E XLAILmare C 1— „ 8,„ 5 1*z.„ 1— Neult. Ad? Hit? 4 s enua 722 Ffententiæ 2042ſe t tO712 Per kz. 6, 2 ₰h NMOc. 2214 Mo/e. 4. ſcripſerit de asaeſſa. ſe rpentis ad mulierem, nihil de pauore atque horrore mulieris ad præſentiam ſerpentis: cuutamen Muſes, vt ſoriptum eſt Exodi * 3 4 8„„ ⸗. 4. orpentis præ faaria tervitus aufusgerit rantum Krit itur Fonpentem fuiſſe caullidliorem 34 teris anlmant Lu 3& Allocutiin eſſe mulierem, edmque ſine vlla perturbatione familiariter reſpondiſſe ſerpenti. Et uero, ſatis domæfticas&e 95 ₰„ / 4 7 2„» 7„, 541 2„„ 7 7 ◻ 8 90 Iii* 22 aris collocutor eſt Inabohoer ſerpentinis ſuggestionibus& conſiliis inte- 4 4 Aℳ. . ,2 238 it buic“„Aalt Lalstanus, zod ſerpens dicatur 4 4 ,— 7. 7* X.„ 3„ nr- S. 4 5 terræ, Cums ſil etid 2n Homirit ats louge Callia? or, Ftuti h z0⸗ 3 4 — 4 4 5 11 4 1. 5 7„77.. dſe Lo⸗ 4¼ Ee ⸗„ 2 qaùe Cum Beskzts tenræ Atabollus ec e ſn 2PA A Sat hanh e videdtur. Etenim diabo propter ſuum peccatum deiectus eſt in ordin Stiarum, ex ordine intelli- tium creaturarum deturbatus:& ideirco 27. pent is vocabulo ritè nomina- nte reſt in ꝛter creaturas ratio nales& irrationales, quod illæ proprer ſeipſas, hoc eſt, propter P) ropriam fe citatem e* Se ſane hen autem, cum eu ie tatis capaces no n ſi nt, in vſum n conditæ ſunt. Quu oniam igitur d Aæmon d prn riæ fe- licitatis con ſaeuri ede et as eſt, ſimul etiam deturbatus eſt ex ordine ratio- * 15 nalium, ν‿ aaltua 1n 0. rainem irrationalium, vt ſit niminunn n on propter * 0„ 4. mr,& cum bestiis rite comparatur. Hoc e, 2in ſuam felicitatem, qui ppe quam recuperare nullo modo poreſt, ſed propter eletkorum vtilitatem a 11zu e gloviam. Moſes igitur ſeundum ordinem gra- tia,& relatiue ad ea quæ funt cœlestis patri loquendo de edæmone, apte nominauit ipſum bestiam, Pprud lentiam eius cum bestiarum pru- dentia co omparauit Sermo igitur inter ſerpontem&& Euâam kabitus non fuit vocalis, interna ſuggsstionis, quo diabolus/ ferpere venenoſa cogita- tione cæpi Et: eodémque genere ſermonis vniuerſts qui de inae 9 S 74 8 19- 2 ◻ eus, inter ſonpent em& mulierem adtus eſt. Cuius generis pb noric umpti, non ſôbrijp modo ſunt ſirundznn Serytura a12, ſedl etiam non par dnn vtiles fidei Christianæ profeſſioni, 2 aſertim autem apud SJa- pientes huius ſaculis qui intelligentes quæ hic narrantur à Moſe, nonvt lit- tera ſonat, ſed metuaphoricè accipienda eſſé, non ea credere vorren, G quàſi fabellas rident: ſed vt myſteria venerantur,& faciliur quæ fidei noſtra funr amplectuntur Neque verd hinc darur anſa nterpretandi cætera om- nia metaphsricd: quoniam alia hon ita vi hæcohabent ex ipſa textu teſtimonia Yt me 4 Cur ſecundau Caietanum, damon com- Paretur Cuns be Niis terra. 1MENTARILORVM 1 X4 metaphorice nrelligantur. Hæc Caieranus, culus Opimonen ita pro- A / MlA! 4 L 1. di 0„ 1 ſt E r 1185 4. dita& ex licata eltcomhemorauimus. pemodum, vt ab iplo PIO 3. fal 2 dJ ſed Pr er VERVM opinio Caietani non vt' talla modos led vt erronea& temeraria ab omnibus qui ſapiunt,& conuenienter dinina Scriptu- ræ& Catholicæ doctrinæ ſentiunt: repudiari g Abijci debet, eſt enim contfa doctrinam omnium Datrum& Theologorum, contra ſenſum populi Chriſtiani& Eccle 1æ. infixum nim ef in animis mentibuſque omnium Chriſtianorum; idque publicè docetur im Eccleſia Dei, Euam corporali& ſenſibili tétatione a diabolo per ſet. pentem fuiſſe deceptam. Peruerrit etiam Caietanus fidem hiſtoria Moſaicæ, totam eius narrationem faciens figu ratam& meraphori- cam: quam ob cauſam in ſexta Syno do generali dam natus eſt Ofi- genes. Nec ratio vlla ſatis idonea& probabilis afferri poteſt, ſ quæ fcribit Moſes de ſerpente, ea non hiſtoricè ſed figurate intelligen. da ſunt: cur non ſimiliter quæ fupra de paradiſo, de arbore vitæ,& de arbore ſcientiæ boni& mali, de quatuor fluminibus, denique de formatione Adæ ex puluere terræ& Eux ex coſta Adami, in- terpretanda ſunt. non enim magis illa quàm hæc, vt non hiſtoricè ſed metaphoricè intelligantur, ex ipſo textu Scripturæ teſtimonium habent. vIP quod tẽtationem illam Euæ fuiſſe interiorem& ſpiritua- lem, non autem exteriorem& corporalem, ſed intrinſecus in phan- taſia& animo Euæ factam, vt cenſet Caieranus, aduerfatur de næ Auguſtini& Gregorij, atque iis quæ Theologi tradunt de innocentiæ:nimirum, docent illi ante peccatum non potuiſſe homi- nem interius tentari à diabolo, ſed tantùm exterius. im dupl Refellitur opi nio Caietanl. 6 4& Arl- ſdarn ⁹ LLA 1An⸗ LkelD dupll- 1 ſt Etenim dupli eſt: vel tum mo dis erituan ſenſtri 4 ſſi ins ad res illicitas: vel petirum ſenſitiuum concitando paſſiones eius ad res illicitas: vel der phantaſiam, fingendo in ea phantaſmata quæ hominem moueant dæ mon „n tentars ad malum. Neutrum autem in homine ante peccatum eius dæm poteſt. facere potuit: videlicet, dum pars ſuperior hominis ſubdita erat Deo, 7. 1.. 5 Ala bolus 0-⸗ minem mte⸗ pariter quoque pars inferior ſubiecta erat rationi, nec à diabolo p .. Otuit in ea efſe uerti& inordinatè commoueri poterat: nonigitur po motus vllus inordinatus, vel in apperitu ‚vel in phantaſia mulieris, D 2 1 9 3, 4. 8. 1 5 per quam ipſa tentaretur intrinſeeus à diabolo, fed tora ea tentatlo extrinſecus modò fieri potuit. Quemadmodum enim ante peccatum —— 1 31 8 d 8 2 2. nihil detrimenti aut moleſtiæ potuit dæmon corpori re: ita nec animum eius per interiores tenrationes infeſtarc ac per- turbare. uunn en- 2 1„ 1 2 4. Qunnta ſen QAN 15 T A& Atima ſentẽétia eſtsquam nos ſolam approbamus& enia, quam amplectimur, fuiſſe in ea tentatione verum& naturalem ſerpentemm, G Auactor ſe-; 4.. ſe in quem tamen ſe ſe diabolus inſinuauit,& per eum quaſi per orga- q*T... 1—. 7, num fuum formauit humanas voces,& ſermonem cũ Eua miſcens, 1 2 Le. 2 callida& malitioſa tératione eam decepit. Hæc ſententia eſt probata 4 fels bal d 7 dotetor pus, Ne ſecvd „ oon!b 4 damle „ augullll Alplne ram.In l ſctibi.D hu maſcu „epbh, tbantun, congrnuan 0 . Horem, 4 7 kenbfduld Ittetan do velnt moueri mlier tallioh in natu ra eocu . 1 n. 1ℳ 71 1117, 11) Fop Cere 9 Mira * 3 . 8. unmnuf(b *. 4 1 3 — 3 An. dor W 1.. t. W . 1A uod Sha 2 1 ead eht. al de 11 1 35 4 8 * 3. a:; * 1 2 — a u³ ud . 4 1 6 1 1 4 3 4 4 . 43 1 N 4 1 1 3““ 42 4 —“ 4— * “ rann .“ 4 8* 8 1 1“ * 3. — “ pailt rn⸗ * 1 dr M 4 1 4 ““ „ ocnt peccre H ansi uske diccti Pch 4 4 „. un doOte en 48 1 1 n F. 4ℳ J. Ktt o 1 ecl 3 4 4 8 8 8 nl 1„ 4 3 * 6 1„7 4190 4 1 08 nſ 4 M 4 K. Knnd. 4 40 mea ne efea * 1 8 wens „ 8 ert Hac 1 1N G6ENESIM, LI. 1 B. FI. 9 . A ferè Patribus, vt videre licet apud Baſiliũ, Chryſoſtomum,& Theo- B ſabantux, animal ſcilicet lubric f HDuparr 1*., 6 4 dorerum, Bedam,& Kupertum in ſuis vel Homiliis, vel Qoæſtioni- bus, vel Commenrariis in Geneſim; apud Damaſcenum 1 um item libro ſecundo, de Fide orrhodoxa capi 2.— 4— 9₰ pite I0.& apud Magiſtrum ſententia- 3 4 n Aifzuae Hidarmn Crh rum libro ſecundo, diſtinct. 21.& ibidem Scholaſticos Theoloos — ſe* 14 arimie Se Iiſertiſſi* 8 ¹ 8& f—. r ₰ quam ententlam PI 11111185 1 G 8 1 111 141 018 L KPHlLat tetdrane . 12—.— 144 8- 4 ₰. 3 2,—*— 2— 8.—— 6. 1* 4 Auguſtinus tam in libris de Ciuitate Dei, quam de Geneſi ad litte- ram. In libro enim 14. de Ciuitate Dei capire vndecimo, hoc modo — 4 2 4 5.„] 4„ 2* ₰7 ₰ 45₰ H1 4, 6— 7. 4*** ſcribit: Diabolus colubrum in Paradiſo corhorali obi cum duchus i!Ii Hbmnini. ₰ 78 4 9 ⸗ 74 „* 2 4½ 3 33 1 2. AS. 4 2.. 1„ 8* a 7 1...—2 2* bu⸗ maſo ulo& famina, animal zd ettain torreſtziaA tera ſibalta innoxin / 1, F, ,,, ,,], 1, 197 0/15 2]! ACLLLF IMolle ) 2— 3 1„uꝙ„ 3. 2.— 88— 8 4 congruum, Per queénn 1Oe‿ueretln elegit: eoque Per angelicam Sræſentum, pr , 1 . 4 7„7 212„., 2, A 27 7— 3 110,Bnh, dnashane ſ. 2 a42202 ee eiie ſibi ſubietto, G⅜ Laa zuſtzumento abu- tens, fallaciam ſermonicinatus eſt fæminæ. Et libro vndecimo de Gene litteram capite vigeſimoſeptimo, Diabol usait, in ſerpente locutus eſt,vtens eo velut ongand, mouenſc;, eins naturam eo modo quο οdo vVorè ille mouere& ₰ ..]. 1. 2 4 2 ₰ 8*„ moueri illa potuit ad exprimendos Verborum ſonos& ſigna corporalia per quæ mulier ſuadentis intelligeret voluntatem. Non itaque ſe e 7„. 4.„—. . A2 ſer˖ pens verborum ſonos in- telligebat Juul 6X‿ 2110 geba 7 a mulierem 2☛ 1⁹ conuerſa greden 8„ 5.. See a Sds&A SIEOeBer A eeuee; Sne.neech ee Rzeenſas Se SAeda St anumna ein S Natlt⸗r A rationalem, quandoquidem„ 29; ra&ſt,cum dæmon in eis loquitur, ea paſſiane cui profligandæ ovorcista requiri- A. 1 8 1 ᷣ 8 eJl I7 Kcuunt quid loquantur. V 2111 quod nl 9⁰ Pulantur ferpentes audirne 5. 4 4 „ 3 Iume& intel- ⸗„...— H⸗ 5 2 2 8.*47„f—& 4 4 3 7 ligere verba incantantium, dt eis incantibus proſtliant plern Latebrir 88 7145 74 75 91 ti I. 1 0 2 aolis⸗„ Hon e 2,„†.„ 6 5 etiam illic qiabolica Vis operatur. Diuino autem conilio ft, t hoc vſus, ſerentes moueri 127 9 2/4 8. 7 2 Bu a 3. 8 Etenim hoc non parua teſtificatio eſt. naturam lumanam primitus ſerpentis/ g 70 1 — 4 ,7—. I„. 4 3 carminibus potins quam aliud vnum genus ani 7 2„— · 1„. 4„ ductam eſſe colloquio: Gaudent enim dæmones hanc ſibi Hateſtate: 4 dari, èt ad z= camationes hominum ſerpentes moueant, vt quolibet modo fallant quos poſſimt 8..„. ₰₰ 8 Hoc autem facere permittuntur ad primi fati memoriam commendandam, quod ſit eis qu2dam cum hoc genere animalium familiaritas. Hactenus ferè ſunt verba Auguſtini. .. 3.„. Sv ſpecie autem ſerpentis, ſicut primos homines decepit dæ- monzita& Græcam& KRomanam prudentiam ludificauit arque cir- cumuenit. Plena eſt admirationis, vel horroris potius ſerpẽtis A ſeu ..„... 1... 4 14- lapj in vrbem Romam triennali peſtilentia liberandam, miſſa no- bili Epidaurum Romanorum principum legatione, aduectio,& in 14 4 3 3 71 A 4 4 8 1. templo ei velut numini dicato collocatio. Legenda eſt hiſtoria huius 29 a lerimum MaxII lih 27, 5. rei ap ud Valerium Maximum libro Primo capite octauo, Pherecides Syrus dixiſſe fertur dæmones à loue deturbatos è cœlo, principem cognominatum eſſe Ophionæum, icheſt, ſerpentinum Mira ſunt quæ in extremo capite libri Danielis narrantur ne, quem vt Deum Chaldæi venerabantur. Suetonius in Tiberio ſcri- plit, fuiſſe Tiberio ſerpentem in deliciis, quem ille condocefecerat de manu ſua cibum petere. Etiam poſt aduentum Chriſti fuiſſe qui ſerpentem, quaſi auctorem ſcientiæ boni& mali, diuino cultu h —. 441 h- Comain Geneſ. Tom. 1. HHRH ara 8* eorumgque 609 Lenus animantium. tur de draco- Theodaretus. 731.0 32. D Rupe 74 611 19. pentes, quans J 4 7 4* 4 1 aliud vllu an †. ajtcian- kur G moue. 7 tur ver ols in- cantant i, ſe cundum Au- guſtmum, ö 3 ſculapii Ep⸗ 1 4 4 „ dauro tranſe= 7 „, 8 Hetcss NOMe. 0— Serbens 1e 4 ar 1„ 1. Serro n Kens 1 cils hakitas. 2 jiphanius 31 Auo il ntem,& 1 C M A ₰ — 4 2 2 C fuil 1 2 e ac per imule erpe verum ſe 7„ 2 10 aaci probat ontull 4 4 Me ai: 4 4 1* ill 44 am eam 0 1 d r is 1 4 firmatu 11 5 1 441 1 +2 4 . † 8 4 diſpu- 4 8„ & LrinO, 1 16 1 195 16 I one * dæm 1 aille 4 4 1 n.ma 1 4 1 am E . A18 118 P en f atio ſer eu ratiocin? 1 d10 1 t 40, Dens,A „ 4 12; C A 4 cultatem excedu 6 n.& ente, quæ † 4 „patut: lus bo- lus erat el ng Adamum nu † 14 91 ( — am& z* 1* „ 2 5 gtelli Ntellig 2 2* Anatural nus. F — „ 1 p Aen 1¼ — Deus uit: 1 tor elle non pe em& à diu . 1 iſſet: U ütuUs 4 4 A 1 J 1 4 C08 ionis & us tentatl 4 A 1 1 aſpectabilis — lus, et. U onus Ang 1 utemzaut be fuit enim 4 C — um hom 11 1 biend 95 11 ₰ pite ſecund lentiæ c- 1 2 1 1p a diaboli mortem uid 1 0 Ic tentat! netiam ob n 1 UaID I 3.0 40 tractar 1attUor 4 4 A 2 — NO erl 1 82 4II1I 111 rRenr 1 ½ 1SL 4 4 radi 1 0 2 L 4 zerit p 4 7 62 4 . . 1 Ena 6 ⸗ C eum A 1 N. CE N E 5 1 M, E IB. VI. 611 AK 8— 3— 41 N.— 4 4 4 4„ 3 6 d A 7 8 K 3 1nai D Eo 4 A. 5 4*. 8 17.. gm 4 Quod dicitur ſerpentem fuiſſe callidiorem beſtiis 4. den.. 1— 2 un knfemaka terræ, intelligendum ne ſit de ſerpente, ndes terd e an de diabolo. rua 1 u *MAed P ar gitur quæritur, cùm Moſes dixit ſerpentem tmietpean.(nr 2 fuiſſe callidiorem omnibus beſtiis terre, intelligendum 8 in erzln 6 ne ſit de vero ſerpente, an de diabolo. Et de neutro vi- 121 derur verè intelligi poffe:nam nec diabolus rectè com- lrd 4† 4 L2 parari poteſt cum beſtiis terræ, nec verus ſerpens cun- tlcas 1 r drapier ch n 3 ctis animalibus aſtutior eſt. Tres Doctorum ſunt opiniones. Prima Teune opinio à parictEad Caietani eſt quam paulò ſuprà commemoraui& refuraui,& illud Caseia. — 5 — r Lrn 6 ed ₰ — — — 4. 75 Cd 02 4 cd 8 — 8 —f — ◻ — —. 22 0 2 — — — A. — 073 ₰ ⁸ ℳ ⸗ .. 9 88 — B5e G⁴ u — .& beſtiarum, quàm diuerſæ ſint rationis, nemo nõ videt. Nam quod aen ſcribit Caietanus, diabolum fuiſſe propter peccatum ad ordinem be- ſtiarum deiectum,& idcirco ritè com parari poſſe cum beſtiis, nullo modo videbitur doctis viris probabile, etenim dæmon propter pec- catum nõ perdidit dona ſua natouralia: quantum igitur ad naturalem * — 4— 1 —- —— 2 3 4 . ** 1 prudentiam& calliditatem, ſimiliter ſe habet poſt peccatum vt an- teà ſe habebat. — *.* 5 4* 4 4— /2 1 2 † ALTERA opinio eſt Augu ſtini lib. 1 1. d8e Geneſi ad litteram cap. Secunda opi- . 29.aientis Scripruram loqui de calliditate veri ferpentis, non tamen nio Augufti- per ſe, ſed vt fuit organum diaboli ad fallendum Euam. Verba Augu- v-. ſtini ſunt hæc: Aſtuti ſſimus omninm hbestiarum dittus eſt ſerpens propter astu- M tiam diaboli, qui in illo& de illo alebat dolum: quemadinoduin dicitur prudens dt vel aſtuta lingua, quam prudens vel aſtutus monet ad aliquid prudenter aſtuteq d2aA n 1 3 5. 7 ſuadendum. Eadem dici n * ſant de Stylo. Hoc ideo, inquit Auguſtinus, com- 4—„— 14 T* de) e]...7...,. 54 R D mendandum putaui, ne quiſqGuam exitlimans animantia rationis expertia hu- * 4 tol,. 2 1.,.., 3 42 7 7 manum habere intellettum, vel in animal rationale repente mutari, ſeducatur ĩ illam opinionem ridiculam& noxiam reuolutionis animarum, vel hominum ue u⸗ in bestias, vel in homines beftiarum. Sic ergo locutus eſt ſerpens homini, ſicut aſi- 1 1 na in Tua ſédeban Balaam locuta eſt homininniſi quod illud ſuit qpus diabolicunn, r 2 6 hoc anelicum. fHabeni enim quædam boni G& mali Angeli opera ſimilia. ſicut zaade, 8 34 ¹ 4 Ial 1 2 2oſus 1492 Pharaonis. Jerum ini fals etiam boni Angeli Potentiores ſuntsnec 41 gen nre9 mali Angeli etiam talium operum quicquam poſſunt, niſi quod per bonos Ange- und dels 24 u los permiſérit Deus. Hactenus Auguſtinus. dcd l S ½ D hanc ſententiam refellit Toſtatus qu. 438. ſuper capite I3. Argumltatio n! 47 Geneſeos. Nam vel quod ſerpens fuerit organum diaboli, propte- Toſtati aduer rea ei fuit à diabolo impertita maior calliditas quàm haberet na-*⁴ uguſta- 72 4 Nz. uu* 2 44 HHH 2 turali 612 lum dic eſti 11 elli termn ] Narl telk. te MpP eimc Hir cCi 4 turaliter r, N. remm 1 faci ere ſerdem ntis ne T OPter An 1 beſtlis terteæ&, non i 214 2 2 4 ele uS4A— C M MENTEARLORV M velnnlla⸗ Si nulla, ergo nulla ratio fuit cur propter diabo- peſtiis: fin aliqua. primum difficile allidior otf maibus nodum diabolus repentè potuerit ca allidio- uemadm Se Arnem deinde dæmon non pol ſſet impertiri callidita- 1 elerpeanden quale em ip ſſe habet: cuius tamen capax natura ſteea namque non niſi naturæ rationali impertiri po- ipturæ, ſi qui 1s eam benè derpenaas exclude- arIT A0 10 Eila! ie duſtinie expoſiti— enim; ſerpemter n ſua- ra fuiſſæ callichor lem cæte s peſtiis, etiam priĩ riuſquam allu- liabo! indicat verbum illud Erat: Serpens, inquit, unctis„Au znt zihus. limmo verò propterea ſe erpens porius laflumptus eſt Adacones quòèdi is maxi- imal Hiditatem con grerei& aſtutiæ dæmonis — ter naturalem cal tis,& ofle io deceptionis occult æ ad ano aſfumebatur,& t venenata diaboli perſua- ter quem aſſumebatur, nempè v felicitate deturba- ruptus hom o,tanta illa qua potieba tur aximam mil ſeriar n. 4 4 M TENTI ouſtini ſerpe ntem dictum eſſe calli- 1 Iliditate ſed prop Ser Gabo⸗ — 1 ngenita fibi cal itatem, illa ſatis valide oppugnare ac demoliri videtur mentatio: Si ſerpens dictus eſt callidior beſtiis terræ proptero . tatem diaboli: aut igitur propter eültärerem 6 erat in diabolo, aut propter callidiratem quam ſe ſerpens acce oit à diabolos t nee ſer pens verè diceretur callidior omnibus beſti s propter calliditatem quæ nulla ex patte in eo erat, ſed erat tantùm in diabolo. Nec potult 8 b diabolus calliditatem impertiri ſerpenti: aut enim npertiuiſſet cal- 1. 5* 1 liditatem congruentem natu 8 rpentis ‚id eſt, ſenſitiuam: verut aræ ſi muta ata natura pecifica& gradu anima ſt in an Imalibu intrinſecus) ramento corporis, non pote mhaur tribuiſſet ſer rhenti talem calliditatem qualem ipſe cd ahe ellectiuam: ſed huiu s ſerpens nullo m modo c apax eſſe potett diorem be⸗ sit ltur concluditur, ſe- rpentem dièé Jum von eſſ callid fuit organut⸗ 010 U1z 1 8 1 AIAIIAIIIII! ali ſolertia, prue — r—— —— ——— 3 — — —* — — — IN GENESIM, I. 1 B. VI. 613 A pentem longè ſuperant: cuiuſmodi ſunt canes, lupi,& in primis vul- pes. Verùm nullo modo dubitandum eſt, ſerpentem eſſe aſtutiorem beſtiis terræ: id enim tradit hoc loco Scriptura,& Dominus noſter in Euangelio maximam diſcipulis ſuis prudentiam commendare vo- lens, iuſſit eos prudentia ſimiles eſſe ſerpentum: Eſtote, inquit, pruden- tes ſicut ſeypentes. Sed diſtinguere oportet duplex genus prudentiæ& calliditatis ſerpentum: vnum eſt quo vtuntur ad tuẽdam ſalutem vi- tamque,& quæ ſibi vtilia commodaꝗq; ſunt perſequenda& aſciſcen- da, alterum eſt quod adhibent ad inſidiandum& nocendum homini. Prioris prudériæ& calliditatis, multa& inſignia extãt indicia arque argumenta. Primum argumentum calliditatis ſerpentis eſt quo vti- tur aduerſus incantatores,& pulchrè deſcribitur à Dauide Pſal. 57. illis verbis: Sicut a[pidis ſurdæ,& obturantis aures ſuas, quæ non exaudiet vo- cem incantantium,& venefici incantantis ſapienter. Nam, vt ſuper illis v bis ſcribit Auguſtinus, ſentiens carminibus incantatorum captumn ſe exaudiat ſerpens, alteram aurem terræ vel petræ admouet atque apprimit, alte- ram verd cauda obturat. Alterum argumentum vulgatum& comper- tum omnibus eſt, ſerpentem cum ſaxo aut ferro ab homine, petitur, quò tutius caput ſuum vnde ſentit totius corporis ſalutem pende- re defendat atque cuſtodiat, totum corpus in orbes circumuoluere vt ipſum occultet& ab ictibus tueatur, reliquum corpus exponens periculo pro vnius defenſione capitis. Tertium argumentum ab Epiphanio eo loco proditum, vbi aduerſus 37. hæreſim diſputat. Tra- dunt, inquit ille, de ſerpente naturalium rerum dotti, eum cum ſiti fuigatus? latibulo procedit ad aquam vit bibat, non ſecum ferre venenum, ſed ipſum quaſi expuere ac deponere in latibulo, ne aquas veneno inficiat atque corrumpat. Quartum argumentum. Plinius libro octauo capite vigeſimoſepti- mo, de naturali prudentia ſerpentis verba faciens, ita ſcribit: Anguis hyberno ſitu membrana corporis obdutta„fœniculi ſucco impedimentum illud exuit, nitiduſq vVernat. Exuit autem à capite primum nec cel eriuss quam vnoò die ac nocte replicans, vt extra fiat membranæ quod fuerat intus. Quintum argu- mentum. Quia ſolet ſerpenti viſus hebeſcere, naturali prudentia ſibi pſe comparar remedium ad clarificandam oculorum aciem. Succo enim marathri inungit oculos, vt claritatem viſus recipiat, quod etiam à Plinio eodem illo loco traditum eſt: Serpens, ait, hyberna late- chuamæ obtorpuere, ſpinis Iuniperi ſe ſcabit. Ex his apparet quanta ſit natu- ralis prudentia& calliditas ſerpentis in iis rebus quæ ad eius defen- ſionem& conſeruationem conducunt. Quamobrem ſapienter Do- minus noſter ad imitandam ſerpentis prudentiam, diſcipulos ſuos cohorrtatus eſt,& apud Hiſpanos vetus fertur vulgo prouerbium: (Sabe mas que las culebras.) PosTERIORIS autem aſtutiæ ſerpentis qua vtitur is ad inſi diandum homini, multa etiam ſunt indicia vulgo nota,& quotidia- nis experimentis comperta, atque Sacrarum lirterarum teſtimoniis HIIIII z confit — llis ver- prudẽtiæ fer- ę iri, ne ea pentum. 4 4 COMMENTAKR ORV M Deus maledicens ſerpenti dixit, I⸗ nimicitias ponam 4 614 confirmata. Etenim De & ſemen tuuim„ ſemen illius ipſa conteret cap— tuum, inter te m dlerun 2, erpen- E ku inſtdi⸗ zperis calcaneo eius. Sa ne hominem ſerbens occultè Callidè, a Mira ſerpe 4 87 615 ad nocen- ataue in ſidiosè: mordet, o& mofl ſu quidem le le erhalie zdchue Hoh n5 me. „nus.. odo aut Conn modo ſuo ductus, ſed naturali dun: Hom!ε tu, gon aliquo ICotrin natura Pio Ogio hominis 2& propenfiſſi imæ ad ei nocendum naturæ inſtinctu. Pen/o⸗ Quod ſigr ifica auit Scriptura theng eſ. 49. lacob enim patriarcha vati- u Dan dixit: Fiat Dan goibors in via, Cerastes in eniamr- cinatus det taſcenſor eius retro. Salc dmon quoque capite de- dens Vn Lulas e⸗ adla! leſiaſtæ: S17 mordeatinquit, Verpens in ſile ntio: nihil eo minu cimo, ibri Ecc 2 habet qui oc ulté detrahit.I De eni clu multa in dininis litteris de ſerpentis aſturia& inſidiis ad n naum homini callide Krs vatiis locis traduntur. Auat zuis i 8 ar de aliis animantibus quædam fortalle ibus ad uta R beantur: ado occu ultè tamen læden- com modo ſuo, non aliud ſerpente animal uu enietur. Legenda dnque ſcribit Bona- 21.& Hugo S. Victoris lib. 3. de beſtiarum ☛ᷣ — — 0 nWominem ſine v eilües& inſ dioſius in 480 S. Vi uent in 2. fent. diſtin tones. pro zprictat tibus aidne Q — — 4 4 — 5 ———.——y—— 2y AEs T10 77. Quomodo Eua non xhorruit ſerpentis. congreſſum- — . TERA quæſtio eſt, quomodo Eua ſerpentis aſpe- 111 ctum& ad ſe acceſſum naturaliter hor mini, non exborruerit. Magiſter Hiſtoriæ ſcholaltſes Aram 1 p;⸗ * Prima apiin funſ zſſe 7 42* ſer † enti fa ciem 3 Hiſtoria libri Geneſeos capit. 2 1. Bonauent ſecundo diſtinct. 2 1.& Carthuſianus hocloee Bedam 897,„e nominant à quo ſit proditum ‚elegiſſe dial bolum 18 Dioa)f Car- den tandum Euam genus quo⸗ ddam ſer rpentis di gineum vvultum refe- ipa ſianus. rens:vt.quia naturale eſt lui ſimilibus gaudere, illins ſe ipemtis con⸗ gret effu; non modo non perterreretur, ſed etiam obiectaret b Kores ſanè hanc copinione em ecuri„hiſtoriam huius rei in ietars epræſentantes, maliebri vultu ſer Tbe en em depin t. S „ö— mMuulebrem. Petrus Come- 0 — — — — * 17„ 2 — — 8 3 ba Magiltri H iſtoriæ ſcholaſticæ. Tunc ſerpens, inq 31 ere dnseſ 2 ahum quia poſtea per male dictionem Dei p proſtratus oh. Aba⸗ Pparias, t tradum, erectus incedit. Elegit etiam ea. am genus ſer pentis; vYt ait Beda, vi“ gineum habens Vll alt Tuen, uld ſimnui ſimilibus. Ap pPl Lauau At-(C moutit 1 1 loquendum li Iül⸗ StAn 2es ieſee, uis tamen. ſicut per p, hanaticos& energumenos Ioquitur diabo- lus, neſcii entes quid: ipſi dic⸗ en, S2 ille ethmm hanc ſe nten iam meritò de- . det I„. ridet Lyranus: reperiri enim tale genus ſe erpentis, ad! uc inauditum, 1. d 1 1. rig 2 2 ¼%α. X nul 4llo hiloſ ſophorum, aut cui fides haberi poſſit, traditum eſt: GUOCirca vt plan 8 3 1. 41. quocirca vt planè fabuloſum& commentitium explodi deber. jnqoit nri 2 1; dun zaun Iimo, zuunerd lbule 5(eps nali 1444:⁸G̈ M 1naer K5 n 4 4 1* 0 A Ede „. 8 Wd —ä. 2 1 dan * 5 onn fan 2 da enn run 2 4 „ Kwar denn.) 2. 1 Mer 4 11 1 5 4 1 1 171 4 4 4 24 Anh . A — — — “ * 4 * 7 —— — — 4 — 4 6.1* 1 7— 4. 4— BASIIL IV5 1n ho de Paradklo(lemilts a autem Baſilio in pri- mo libro Antiquitatt um Lcapite priimo ſcribit loſephus) We erhens, inquit„ Tt HO erdt Horrene Aus omini, ſed miti. 0 man iſaens Nel territs 2111- ter in telluris ſuperficie veluti natans Teptabau, ſod ſublimis&ꝗ reslu, pea, 9, 33 inſigtens ingrediebatur. Sic Baſilius. Verùm hanc lae riam ſupra re fatauimus: D. amaſcenus br ſecundo, de Fideorthodoxaca c apit e de- cimo, Serpens, ait, plus cæten rainiin ꝛlibus familiar, is erat homins infumſ fre⸗ que i. erarcedens⸗æeique, pl⸗ ACidi., mol* ir cux-Penus 2 blandiens: vnde pen i¹ 22 72 nn prin- Ceꝓps mali diabolus Pprumis 0s vris parentihusis mpistati- ſu æ venenum nsrill⸗ Lauir Sunt qlui Putte: Nt A ſpell m ſerpentis no- 1 niſi poſt pe CAätti Eu Hoꝛninl 5& ma- ledi I oaem in ipſius ſerpent 550 vpiſſe hoꝛnini ſe hHo⸗ rijicz n t ten, ijicum:. 203 7 rus ſcilicet, 6 yh⸗. K, Iuimici is Pondlls inte 24 76 ᷣ zaiere, C1 o * 68 ſemen illius,& c. MIERI quidem certè; vt valdè conſent 1 1 maximè quod ſentit& dadi t Chryſoſtomus 5 hofnilia 16. in Send⸗ ſim, propterea ſerpentis aſpes Aum& col ngrellun n non uam, quod ante peccatum& in i lo ſtatu innocent x 01 lia pl. acidè atque obenientee efſent homini ſubie Ka,& Nicut nihil ipſa: mali at 1 e homini, ita nec timorem aut horrorem vllum neque enim 1 dn aliqua moleſtia homini accidiſſet: diuino aute 0& ratione conſtitutum fucrat, vt nalla pœna contin- gerer ne amimi ante eius cul 4 de quo procedat curioſa& audax hominis inquiſitio. In- nõnulli,& Suaſ compertum 8 exploratum habuiſſent, tiam prodiderunt, cuius generis& ſp erici fuerit ſerpens s il- le qui Euam decepit. Eugubinus in ſua Cof mopœia Puran fuiſſe Ba- ſiliſcum, vr ficut iabofus qui tentauit Buam princeps fuiſſe credi- tur deær monum, ita vſus ſit vt o ergano eo ſerpente Tai e om nium ſer- pentum tanquam tex habetur: hunc verò eſſe Baſiliſc — S CuIO am. „& nomen Pfum ndicat r, Ge Auæ de i1 ncredibil l1 eius ad nocendum vi ac Oten- tia Plinius libro octauo, capite vigeſimoprimo,& Solinus tr igeſimmo, leriptum reliquerunt. Er Plinij quidem hæc ſunt verba: Baſiliſcum Cyrenai a generat prouincia, duodecim non amplius digitor: SeuudineeaeAida 2 capin macula Vt quodam diademate: Mhig. nern. 64 nes fugat ſe ſerpentes: neo lexi multiplici,vn Teliquæ,co, pus impellu. ſed ce erettus a nehua: incedent. Necat fturice non contactos modo verium e Shſuns, 31. exurit herbas, rumpit ſaxa. Talis vis malo eſt. Creditum quondam, ex 2 no occiſo haſta,& per eam ſubeunte vi,non equitem modo ſed equum quodue abſumptum 4 tque huic tali monſtr 00 ſape enim eneètum concupiuere reges videre) muſte. rum virus exitio? eſt. adeo naturæ nihil placuit 2e, ſine pari.i. Tnuüc ciunt eas canernis jrueeagniruſs ſo 2 tabe necant illæ ſimul doye,mori 71 iunturg,„C naturæ pug conficiunt. Sic Plinius. ApDIICIAM quoq; Solini verba prædictis ſimillia,vt animad- 9 uertat lector pleraq; Solinũ ex Plinio de eſcripſiſſe: non res mod 9 1 etiam ſententias ac pœnè verba mutuatum. Baſiliſcusin quir S0lir .. 7 IO Cm- 17 g 772 . 3 7 ₰₰ 1 §21 Etia Chr. „. ₰ℳ 7 ſoſtomi quæ * Place⸗ Aucto O ,Ae. derpes te us 4 1 b, F cle cePt LA LA 7 2 40 Len re 2⁷ 1 fue- Opinio E Fugu- biu⸗ fuiſſe Ba filiſ eum, qui tentauit Eul. 4 erp erl T2 4 7 44 Mira d eſcri= capite L Ba eſ hu⸗ „n... Solinats; btera- 7 1½8 ſump, 7½ 1₰ 8 x Plinio. COMMENTARI ORV M 2 27 9 5. 7 ₰. , aſerpens 2ſt Dan uef mipedem lo męitudin nis, a ba qua- A malu 1 1 ternl 3 ſingul A 1 4 B„ 7 2, 2 nalun ee Wee hominis tanlun,: De aliorum animantium exitius ſj mitrula lineatus Caui“ J S S vbicumque ſerale ſortiij 4o„ gz 1 uaum Polluit GXl rit vbicumdue ferale ſortitur 1„ ſed terra quosuue.„ 2 4 ni grait Herbdsen eltat arbore., ii ſas etiam Co* runj blt AnM- 12 7 83 1 11 Entz. d „ X ꝙ Ct 4 q 4 TMr n we Hn Ae* quas illinc homine Cio qmidem deeſt, Peni jzu runt,& Vt Aeden Apol⸗ iolarent, cadauer eius reticulo aureo ſuſpenſum, ae— „ 4 4.„ 2 7 2 f Rſcſus Teliquds dmplo ſe- 9 ₰ linis manu inſignem nac credibile, ſerpentem qui Enam adorrus elt atem ac deformitatem, ter corporis eius paruitatè 2d etiam afflatus& af ſpectus pentis genus fuit? Kli dican acloris aod igitur illud ſer 1 me Werpereaa aè mentiar. Verùm ſi con ceditur in rebus tam incerti V mana doniechnf remotis aliq u1 id ſuſpicari, dic cam eq uiden 1. Ie illum ſer diuinan do ma gis quàm certi quicquars ſtatu lendo,torta iſſe eum, quem P hi loſoph 1 ac rerun 1a:mr 4 4 1 amMcuriot alit Um curlol! 4— O 3 2* 11 1 7 1 for OIuUII 4 ¹ 1 1, 4 ni ſcriptotes appella runt Scytalen, quod eſt anin 1 4 1 2 1 4 r † 10- Naru! 1 11110 chrum,tanta præfulgens te ergi varietate, vt go⸗ vnamarum nitore ... 8* 01 II d nuſtate detineat aſpicientes;& quia reprande pigriot eſt, 1 4 11 1. 1. C 1. P u... 1 urae AAd Solilun M1C 1 LA0 ſui corpotis aC pulchritue di n 18 capiat ſtu upe ente S. Au 4 0IIIII 4. 8 1 ferßenu„*3— 3*.„, 1*„„„.,„7 77ι 9 61. Iekatur ey 30.1 cytale, inquit; tanta prafulget tergi vartetäte, M 7⸗ 4* 2 ₰ 4.—5. 1 9 Hrgr 2/ 7½„„ 234e, auẽ lore retardet. Thlt 10 11A m rept K1 2do; 1gTlOT Aſt; G40. — 7. 1 4 g Soε‿ο upentes. HIaG Solinus. 4 1 G 2 A. E 4 41 7 0 7 7 1 3 — 81. 4½„ 6 ſt 3 2 24 7 er 8 ſecum 10— Cur Eua nOIlOb Mpucrlt 4 udi 1S 1CCUIIIIG quentem& difputant atem 85 ſerpentem. 8 N— 8 1 et S ERTIA queſtio eſt, quomodo Eua non obſtupuert M audiens ſerpentem köan ano more ſecum ſermocidn Je Tont⸗- 16 1 11141 S tem. Tres ſunt opinion Rupertus libro 3. d 3 tate& operibus eius eapire; 3. hanc ipſam qu eſtionem ponens, ad eam ita reſpond let: Vel inqvit, mulie ſenus ſerpe⸗ ntem æquè vt cateras animantes ratione& ſen rmone carere, at videtui ral- ſurdum, quod nunc in ſtatu miſeriæ quælibet mulier non ꝑnara, pri mam illam mulierẽ in Pa eradiſò atque in ſ atu innocentiæ neſciniſſe, vel ſi ſi ſciuit,q uomodo hon „.„„ 1 Frund obint Ruperti. 0b/ lup eult, iug, 7/ ht A nilu 4 tur, g bletat eAd u 4◻ odke d„ 5„7 F1 Lill. 4 d 7 7— mundu. 3 1 4 4 „ 1 4 8 3 4 8* 4 8 3 4 4 4 3. 1 24 4 * 4 A 4* 4 5 1 1 * .„ rrrn, p e er, Eurr edutkinis im men Pénléenn AO niſi alieno ſhiritu Potu ſe 20 ⁄. Sed o ſutl ſSAlCttnls Ie „ 72 2 8 3 2,„ 4, 8½ rrnr A 37 5 rar rr 7 ſitas, quod quaſi omnipotentiam ilts 1ITIl28 222 AIA /1 Sei e„ 9u⁷ Pe⁷ 71 4. tionale animal humana formare verba potuiſſet Quod ſi ra eſt, immo quia ita eſt, non iam dubium remanet qua ex radict, tam vaſtatamq; amara idolo- 1..„„ eu,]„ u ue. latriæ arbor pullulans expanderit ſe in omnes gentes, vel vndeé miſéris homi- nibus innatum fuerit, vt tam dementi& ſtulia reuerentia voces articulatas aſtutia damonum formatas, per innumera qudrerent 7 nulaora, pro Deo dia- bolum, pro veritate colerent mendacium. Hoc, inquam. dubiam iam non re- manet, vnde tanti erroris vitium tam tenaciter hominibus inhæſérit: quia vi- delicet mater nostra, mater cunctorum viuentium Eua prima, felle huius ne- quitia intrinſecus amaricata eſt, quando in illa facundiam male d iſerti ſer- pentis, quaſi diuinam diabolici ſpiritus ſapientiam mirata,& ſtulté venerata eſt. Sic Kupertus. 4 VERVMTAMEN ſecundum hanc Kuperti ſententiam efficere- tur, primum hominis peccatum fuiſſe idololatriam: quod eſt contra omnes Patres& Theologos, affirmantes faiſſe peccatum inobedien- tiæ vel ſuperbiæ. Deinde, cùm peccatum idololatriæ ſit omniũ gra- uiſſimum, maximeq́; abominatum& exoſum Deo, vt ex multis di- uinæ Scripturæ locis perſpicere licet, cùçùm Deus increpauit Euam, non tam profecto eam increpaſſet de eſu pomi veriti, quàm de im- pietate idololatriæ: de qua tamen nullum verbum fecit, nec de ea ea quicquam Scriptura ve! expreſsè, vel ſubobſcurè, vel directè, vel obliquè ‚aut loquitur vnquam, aut etiam innuit: vt ſaris appareat proprium iſtud eſſe KRuperti commentum. QvæRIT præterea idem Kupertus capite ſecundo eiuſdem li- bri, quomodo ſerpens acceſſerit ad Euam, vtrum intra Paradiſum, an extra fuerit. Reſpondet ipſe, ſeryentem extra Paradiſum fuiſſe: erat . enim Paradiſus propria hominis habitatio ei pro magna gratia Creatoris da- fueru. ta, boni operis& diligentiſſimæ cuſtodia conditione interpoſita. Nam ſérpen- tibus communis erat Paradiſus, ſoquitur vt& lupis atque leonibus, cæterisg, beſtiis non caruerit ille deliciarum locus:& ideo non tantæ beatitudinis exiſti- mandus füerit, t merito Paradi ſus voluntatis appellaretur,& ab ipſò Deo plantatus fuiſſe diceretur. Non igitur ſerpens, praſertim à diabolo corporali- ter inuadente poſſeſſus, in Paradiſò fuit: ſed mulier corpore& oculis vaga, dum incontinenter deambulat, fortè profpectans qualis extra Paradiſum mundus eſſet,& dum ſerpens vtpote aſtutus, dulcedini terraæ illius propius& ambitioſius inhiat, locus diabolo datus eſt& occaſio breuiter porrecla vnde ten- taret Euam. Hæc Rupertus. Sed profecto ſerpentem illam fuiſſe in- tra locum Paradiſti, fere Patrum ac Theologorum ſententia eſt, id; ſatis apertè indicat narratio Moſis, ſiquis ad eam animum diligenter aduertat. ALTERA ſententia eſt Bonauenturæ& S. Thomæ in ſecundo ſenten. diſtinct. 2 1. qui aiunt, Euam non putaſſe ſolum eſſe ſerpentem qui loquèretur ſecum, ſed exiſtimaſſe per ſerpentem aliquẽ ſpiritum Comm. in Geneſ. Tom. 1. 111 ange 1N GENESIM. I. I B. V.. 607 A obſtupnit,& dolum atque inſidias ſab'eſſe ſuſpicata eſt? Verum ſciuit ea ſer- Vtrum ſerpss qui tentauit Euam, extra. Paradli ſum K uper tur. Secunda 47- nio Bonaus:- turæ& San- COMMENTARIORVM 608 9 3* 6 8 4— 8 3 a Aaher— R angelicum loqui: ideo autem non obſtupuiĩ ſe, quia ſciebat id face- A 1 A115 K ¹ 4 †* 3—.„.42 82 4 2 5 1 Bonauentura quidẽ icribit, Euam cre- 15 re poſſe ſpititus angelicos. Et aAnd Euamnet Ir illu 2 nun arteé libi elle beneuolum„4 didiſſe ſoiritum illum elle bonum, certe libi elle beneuolum, luæd; 11011 U 2 ¹ 4 BSanit d. 1 he vtilitati benè conlulentem, ve„vt inquit 5. 1 5 8 44.... ee, nus eſſet ſpiri au malus, toto dutnd— cälutt Vtrumn Honlt./ et ſpimitus A 44 Il 2 4— g. 1. 7 ſicis eius promiſſis intenta. Et hoc ſi gnificault etiam 2. 1 homas in prim NO2. 2£ 2] 4 1H*..— 4 † 4σ„* 1 8 12* C parte, quæſt.94. artic.vltimo. Nam 3 anc ex jer n ſf. Aionern, propterea Euam, auetore Magiſtr Auguſtini poſuiſler obiectionein proptetea mua: Sadaglüt10 5 entem ſecum loquentem, quia oth- ₰„, 1. 1* 10Immas 9 Lud 20/l diluds- „„„ 4 ulaltäte tam magni- 8„ 8. 1 1,. Am ſecundo loco hanc ex verbis ſententiarut m, non horruiſſe ſerpe cum le 1 utaſſet: ſoluens ipſe poked eam — 8— cium loguendi accepiſſe eum aà Leéo pu. „ 1 4 1 4 1—„ nAe 2 auoe mul o put nuss* B 14. ½ðõ☚ũ mem ſic ailt. 1 d ſecundum aicendum oſt, Jubck mulzen putannt oblectionem lſic al. A/ 2 21ι 27„ 41 turam, ſed Alict] upernatu- ſerpentem accepiſſe loquendi ficium, non per 2nu eamn, ſed alizua ſipenan rali operatione, quamuis non ſit neceſſarium, austoritalém Magistri ſn- tenriarum ſequi in hac parte. 4 VERVM tria officere videntur huic fententiæ. Primum ‚vel eo jpſo debuiſſet mulier ſerpentis locurionem perhorreſcere ſecum 1 enim reputaſſet cur ſpiritus ille angelicus voluiſſer per ſerpentem loqui, ac non potius per ſeipſum ſab ſpecie& ſigura hominis„qua ſcilicet ſpecie Deus& Angeli ‚ſibi& marito ſuo non ſemel appa- raiſſent: itaque commota fuiſſet ac perturbata& aliquem dolum atq; fallaciam ſubeſſe ſuſpicata eſſet. Deinde, ſi mulier putaller fuiſ- ſe ſpiritum angelicum qui ſecum locutus eſſet,& à quo fuiſlet ipſa decepta: c˙ùm poſteà eſt à Deo reprehenſa non in ſerpentem ſed in illum ſpiritum culpam conieciſſet: eſpondit enim Deo, Serpens dece- ius, ſpiritus ille malus decepit me. De- — 6 1 pit me,& qomedi, at dixiſſet pot nique, cum Deus vellet punire eum à quo Eua fuerat decepta„non vtique ſerpentem, ſed illum ſpiritum impoſtorem ac deceptotem Euæ puniuiſſet. Tertia ſenten TERTIA ſententia eſt Cyrilli, Magiſtti ſententiarum& Toſtati, ze Onealg. quæ nobis ad veritaté propenſior videtur, propterea nõ obſtupuille cde. Ta ha Euam, quia neſciebat tacultatem loquendi nulli animali naturalitet 1 i, qua placet eſſe datam: nam& nouitas rerũ,& inexperientia ipſius,& quod pet- 1 Aactori. fectio conditionis muliebris perfecCtam omnium rerum naturalium ſcientiam minimè depoſcerer ‚eius ignorationis Eua cauſa fuit. Ve- růùm ſententiam Auctorũ quos nominaui, enucleatius hoc loco de- clarare oportet. Iulianus Apoſtata Chriſtianæ diſciplinæ, vt Cyrillus fl „ 4⸗ refert tertio libro eorum decem quos aduerſus eum ſcripfit, irride- 8 A*) 10⸗ 1 1.. 4 6. 8 bat hanc hiſtoriam Moſis de collocutione ſerpentis cum Eua. 22 „ 1.. j. 3— 1., 47 au⸗ nam, aiebat ille, idiomate ſerpentem cum Eua vſum dicemus? n unquid Wd 7„„ 4 1. 1 4. 2— 9 5—2 2 2 7 0 A„ mund?& quld Aiſſerunt hæ fabulæ ab iis quas Poeta Græ finxerunt! Ad hoc 8— 4. 7. d A 5 2 7— 1. 1 1 gC yrillas: cùm tunc non eſſet aliud rationale animal, Euam 1 „ quæ ad modum ſimplex erat, exiſtimaſſe forſitan aliis quoque ani- Reuerdà lä- tione, e““ 4 7 1 1 2 ꝑò 4 reſpõdert 27 men, inquit, ſermonem il 1 6 FH 1 72 5. 94 1 4„„* 7 3—. 7 3 Ferpente velamentum malignitatis illius obumbrante, eſſe fatum. 1 Hoc — — cultate A A vider raſſe cuili tatic 9, lün. 2 De, 4 4 7⁵ 2„,„ * Clla an Ta /* 8 M A n n R 1 8. 8 6 1 A 2 M 4 n„ 1 An. 1“ 3 3 2 f 15 85 4 4 5 I 4 4 4 * 4 — 8 4 2 4½ 4 4 1 3₰ 4*1 3 8*ℳ 3 4 4. 4 4A 4* 4 1 3 4 4* 4 4 v 1( 8 4 3 ſW 8 8 1““ 4 4 1 10.“ 4 8 4 3 ant 8 4 „ 4 ** 8— 8 anf 8.“.„. * 1 36* erut Can ** 2 Ar n * 4“ 4 5 3 ,“—““ 1 et 1 3— 4 Ameaef W e * 4 4 8 “ 1 D 48! 4 3 4 1 8* 4 A 4 4.“ .* 4 2 4* 1 4 14 5½ 4 e 8 8 — 1 44 N 3 „— 4 3 4 * 4 3 „ “ 1 4 3 Ae 91. 7 5 8 — 2 3 4 1 1 4 4141SE — 8* ℳ☛ * 1 41 3 1 1 N GENESIM, I. I B. VI. Hoc quod diximus, b mat ipſe clariſſimoru apud ipſos Gentiles tum Poëtarum ium Philoſophoru te- ſtimoniis. Etenim Homerus prodidit Achillis equum indita ſibi a Iunone lo- quendi facultate, pradixiſſe Achilli morté. Porphyrius item viram deſcribens Pythagoræ, narrat, um Pyohagoras multis comitatus fiumen Cauſum tranſi- ret, audiòtibus cunctis, fiumẽ ei locutum eſſe, Pythagora. Philostratus qui Apollomi nomé, diſertè ſcripta eins vita& factis, nobilitare& illuſtrare voluit, in lib. b. cap.;, nurrat, cum Apollonius veniſſet ad Gymnoſophiſtas, principis eori T hes pefionis iuſſu, arboré vlmum, propter quam conſederant, humana voce ſalutaſſe Apolloniu:& vocem quidem fuuſſe articu- latam& diſtinẽ᷑tam, tenuem tamen& exilem ac muliebri ſimilẽ Traditii præ- terea eſt, Dodonæam quercum, per quam olim reddebantur oracula, humanas voces edere ſolitam. Quinetiam Iſigonus Cithienſis in Chodo inſula dicit Iouis taurum humani ſermonis experiem non fuiſſe, Si dæmon igitur per equumò tau- rum, flumen,& arbores, bumanas voces fingere potuit: cur incredibile Iuliano viſum eſt, potuiſſe eum per ſerpentem cum Eua loqui? Hactenus ex Cyrillo. MAGISTER ſententiarum in ſecundo diſtin. 21. ita ſcribit: Hic quæri ſolet quare mulier non horruit ſerpentem.& reſpondet ipſe, quia cum Eua nouiſſet ſerpentem à Deo creatum eſſe, ipſum quoque officium loquendi à Deo accepiſſe putauit. Toſtatus ſuper 13. ca- put Geneſeos quæſt. 457. exiſtimat Euã credidiſſe, facultate loquen- di præditum naturaliter fuiſſe ſerpentem: hot autẽ accidiſſe ei pro- pter rerum nouitatem recens creatarum,& inexperientiam eius. Naim licet creata ſit a Deo tantam iudicij rectitudinem tantämque rerum co- gnitionem habens quantam haberet nunc qudcumque fœmina iam ætate ma- tura, dummodo non ſit circa aliquod doëtrinæ genus ab alio erudita, non ta- men a Deo accepit Eua perfectam ſapientiam. Si enim eam habuiſſet, non po- tuiſſet decipi: deceptam tamen ſe eſſe, ipſamet confeſſa 17, 5 2 77 5*. eſt: non igitur habuit .. X experientiam: qua cum AI Pe 7 , 2, ₰ 2—*ꝗ...„ 1 cwrca anzmalia Carevet, Poté: At de zllas quicquid Ooccurrebat 71 centam coguzttonem eorum Tul 2 nälta m teᷣne —◻η credere. Vel igitur mulier antea non noueratanimalia, ſiquidem Eua creata eſt poſtquam anima- 4 lia ducta ſunt ad Adamum:& idcirco neſciebat, vtrum loqui naturale eſſet ſérpenti necne: vel ſi antea viderat, quamuis non audiuiſſet ſerpentem loqui, 24 N.„/.. 7 4. 7* 4 tamen quia paruo illo tempore non poterat omnes cunctorum animalinm pro- . 8 Apeocr ‿ 4* 52 ⸗ 7 3 2 ₰2 a*. 4 4 priètates& facultates exploratas& perceptas habere, neſciebat trum facul- tas loquendi naturalis eſſet férpenti„lice: paruo illo tempore ſerpenic n ed fa- cultate vſum non vidiſſet. Ap id autem quod Rupertus opponit huic ſententiæ, abſurdum videri Euam in Paradiſo& imperfecto illo ſtatu innocentiæ igno- raſſe vtrum ſerpens ille loqui poſſet, quod in ſtatu naturæ corruͦpræ cuilibet mulierculæ notum ſit, reſpondet Toſtatus, diſſimilem eſſe rationem Euæ ac mulierum quæ nunc ſunrt. Etenim nunc innumerabi- libus experimentis& exemplis compertum& comprobatum eſt,& apud om- nes peruulgatum haturali facultate loquendi erpentes carere, t mirum non jit etiau mulierculis id eſſe notum: iunc autem nulla eius rei præceſſerant III 2 cXε 20, 1.. 5— ef;icere ac præstare dæmonibus eſſe facillimum, oonfir. Damsnes o- lim folitos per ani malid, G res inanimas humano mo- do loqui, mul E& ſalutantiu more dixiſſe: Salue tis exẽpli de- 2 clarat Cyri- 04 † COo MMENTARILORVM 610 14 experimenta, nulla vigeb Hat] fama. Parfaus tio autem illius. ftatus innocentiæ, ar- A 1. non quidem abſolute 3 ſa„berus⸗ ed Euam creatam eſſe perfelam: prout co ondit rio muliehrispoſa ebat: nemo e mim negauerit, minorem muli a fuſſ 1. guam in Adamo pe⸗ fectionem.Ad) perfectionem igitur conditionis in Euad 35 77 2utli ebris M0. 3 Pen tineb Ak habere certiſſi ſimam 82 perfectiſſimam omnium ani- malium, omnium, rapieann,, Virtutu: 71, C] facultatum eOTum ſientiam, a9 habere co; nitionem rerum agendaru m,& ceorum qud ſbeclan nt ad rei fa- milliaris Ad dAministrat ionem,& ad° officia omnid qud e&sgd maritum libero⸗ g3* per rficienda eranL. Sic Toſtatus. gattt Aucloris opi- trat 1 2 7 naue. A D hane ec luide: mn. ſententiam Cyrilli, Magiſtri,& Toſdaii, quam ſeror aſſenſu. Nam Prarer illorum Dodorum ea ratione e, quod per hanc interrorationemto- dum expoſitionẽ& intellectum hiſtoricum pellè conſtat: cæteræ autẽ inter pretationes ‚nec ſatis aptè cum Mo- gentur ac præmuntur incom. ſis narratione congruunt,& magnis vtg modis. Verum adme tlus hanc ſententiam illa videtur eſſe validiſſima uæſt. 94art. vlt. Status 8 Obiectio Sa! obiectio quam ponit S. Thomas, in 1. patte bat omni malo tam animi quàm corporis: ſed ci Thomz enim innocentiæ vaca aduerſus opi- error& deceptio mentis non eſt minus vitium& maluin, quàm Üt 1. 4 4 ½ nionem A4. Sopes. fœditas corporis, aut dolor, aut morbus: putare auten erben ntem era p oſſe, inſignis eſt menrtis error& deceptio, non igitur in tanto . errore fuiſſe Euam ante peccatum, exiſtimare conuenit. S Ep hanc obiectionem licet ita repelle re, duplicẽ faciunt Theo- C 7 Solutio obie- AuR£ ¶G Ip 06tio- et onss. logi ignorantiam, vnam Puræ negatio nis, alteram prau 4. nis. Et hæc quidem repugna aba tſta tui inno ocentixzillas verd minime: 7 ad ceteras, proni orit ane or jratem, ducor ta Moſis narratio ſecut pueri nam que in eo ſtatu diu fuiſſent multarum rerum ignorantes quas ſcilicet pr toeeſiutem pori di dici iſlent. Firmo autem acfer Gufilt pro eris amt. era pro falſis approbare, magnum fuiſſer vitium, ma- gnum; malum, 2⸗ perfection onid; eius 8f atus omuine rium. Eua igi tur habui tign norantiam arPru ræ negationis, neici rum ſerpens 16 qui poſſet, nec ne: quam ignoràtiam bre ecit et intertogato 3 4 viro ſuo,& ab eo docta. Nec ipſa credidit n irmoa ſſenſu ſe rpentem 44** 2* 4 7 b poſſe naturaliter loqui, ſed dubio tantùm& quaſi ſuſpenſe. Mota elt —— 4. 4 4... autem ad eum a audiend um, eius q; derbis credendũ„illecta promilis eius, quæ viſa ei ſunt amp liſima ‚Pulcherrima, maximaq; optanda 1 2ℳ 4 6 1 L ◻ 1 1 I 1* 1 I VITI UN aled 1E¼†i-A 2I 1111 Ialedictl Lſerpentis„ 4 1 VST um ſer rpentem all b 2d. A2 ad diabolum referenda ſit. RK T A r ar 1. 18 A4 T Allatta de ſerpente: tractanda quæſtio„Wtum mna- edichic P—*. 4 Edletlo. Pena; qua Deusi ſerpente m puniuit d dicens;: pen De Curs tune, — L CGA I? 1407„ Fℳo a 710 — Ms Il4ll2l2&4 Alerlts G terran Conne des; 5 Ina imicitias; Poildl intet — has l dotes Pplum auot atea L 4 ele 441 4 111 Aui⸗ nan n A 4 n“ 4 1 4 Ma Ar 4 1 A Nn 1nn an ¹ 4 um em, a — 4 1 4 4 4„.* 6 1 4 a. . ö 4““²““ — 4 ⸗ 9 4 3 44 4 nmr “ “ „„ Air * 6 31 ur * „ 2 72 — n 3 4 A* 6““ ₰ * 4 8 — 1 4 3 1 e 1 1 1 unn 1 ff a nll 1. 1 4 1* 1., ¹ 1 l 1 10* “ 1 41 8 all tu 2 N. 1- 1 — 1N8N GENESIM, LI B. VI. 611 A inter te& mulierem: ſemen tuum,& ſemen illius: ipſa conteret caput tuum, C D & tu inſidiaberis calcaneo eius: vtrum, inquam, hæc maledictio„qua Deus perſtrinxit ſerpentem„ pertineat ad verum ſerpentem, vrt ipſa verba præſe ferunt, an vt figuratè dicta accipienda ſit,& ſub no- mine ac ſimilitudine ſerpentis, ad diabolum qui per ſerpentem ſce- lus illud molitus eſt referenda. TRERS INVENTO Auctorum ſententias. Moſes enim Barce- phas lib. de Paradiſo. c. 27. ſecutus Ephræm& complures alios Au- ctores arbitratur maledictionem illam& pœnam verè pertinuiſſe ad ipſum ſerpentem ‚licet ipſe nullum patraſſet ſcelus, ſed eins flagitij auctor fuiſſet diabolus, nec ſerpens libero eſſet arbitrio, quaſi in po- teſtate eius fuiſſet vel dare ſe⸗ vel non dare diabolo ad ſcelus illud exequendum. Probatur hæc ſententia eo maximè argumento, quod narratio Moſis hiſtorica ſit: quemadmodum verba eius ſecundum propriam ſignificationem,& Vt ipſa per ſe ſonant, intelligenda atque interpretanda ſunt. Moſes autem in tota hac narratione ſolius me- minit ſerpentis, nullum de diabolo verbum faciens. Si obiicias iſtis, ſerpentem fuiſſe animal rationis expers,& idcirco nec potuiſſe pec- care, nec puniri debuiſſe, aut certè magis diabolum qui princeps eius peccati auctor fuerat: loſephus forraſſe reſponderet, ſerpentem illum nec loquendi nec intelligendi facultate caruiſſe: ob idque tam pecca- ti quàm ſupplicij capacem eſſe potuiſſe. Verùm, hoc vt maximè ab- ſurdum, ſuprà exploſum eſt. BARCEPHAs verò cum Auctoribus ab ipſo citatis reſpondet, .*. I . ccauerit lerpen aulmm tat 3- 22 82„ licet non peccauerit ſerpens, eum tamen iuſtè quatuor de cauſis ſrundh Bar fuiſſe punitum. Primo, Deus ſerpentem derteſtatus eſt, vt hoc ipſum ſatanæ moleſtum accideret, qui co vſus fuerat tanquam inſtrumen- to: velut ſi quis muſicum inſtrumentum confringat, quo afficiat do- lore eum qui illo ad canendum vrebatur: aut equum abſciſſis pedi- bus proſternat, vt ſeſſori noceat, vel nauem ſubuertat, vt qui ea vehi- tur naufragio pereat: ita Deus maledictis feriuit ſerpentem, quo dia- bolum qui per eum locutus fuerat, dolore angeret. Quemadmodum etiam legionem dæmonum afflixit, porcos perdendo. Etenim ſi- mul arque Satanas conſpexit anguem pedibus amiſſis humi volu- tari, acerbo dolore excruciatus eſt. Prætereà, ideo quoque maledi- xic ſerpenti, quòd is homini peccandi cauſa vel occaſio extitiſſet: ſicut lege diaina(vt eſt in Leuitico cap. 20.) ſancitum fuerat, vt iu- mentum cum quo quiſpiam coiuiſſet, lapidibus obrueretur at que interficeretur.— DEINPDEoita Deus maledixit ſerpenti propter Satanam, vt ma- ledixit terræ propter Adamum,& ad eundem modum iumenta vo- lucreſque propter hominum peccata diluuio ꝑeriere, quæ non deli- querant tamen: quin etiam animantes quoridie, licet inſontes, pro delictis hominum mactabantur in ſacrificiis. Dauid quoque 2. Reg- cap. i. maledixit montibus Gelboë, propterea quod in illis ceciderant 111 z Saul Pri ma opinio Barcephaæ, Ephreæm* aliorum, per tinere ad ſo- lum ſerpen ken. Ioſephus lib. I. Antiquit. cap. j. OQOualuor cau ſa cur Deus cepha m, male dixerit ſerpẽ- ti, licet is ns- hul peecaſſet. Matth. 8. COMMENTARIORVM . 61² Saul& lonathas à philiſtæis interfecti. Quid quod hac etiam de A oluit Deus, quò Adam& Eua videntes am ſuſtineret ex diuina maledictione ſerpens ilie mulctam, pe- bus, ac ſuper vẽtrem proreptans: anim aduerterent atque in- telligerent in quàm grauem ipſi cecidiſſent errorem, quantumque flagitium admiſiſſent ſerpenti obtemperantes ac proinde magno in poſterum co ntinerentur metu. 91 quis obiiceret iſtis. ſerpẽtem illum naturaliter ambulaſſe ſupra pectus ſuum non igitur fuiſſe id velut admiſſi ſceleris pœnam: reſponderent ipſi, ſerpentem illum antea non ſaper pectus cauſa ſerpenti maledicere v quant dibus or 4 ſaum, ſed pedibus eſſe ingreſſum, quibus poſte propter illud ſcelus ſit mulctatus. B EPHRAE M igitur,& irem Barcephas, aliique cẽſuerunt, anguem llum fuiſſe antea de genere beſtiarum quadrupedu m, ſed quia fuit satanæ organum,& idcirco inhæſit ipſi diuina execratio, ex beſtia pedibus ingrediente, factum eſt reptile animal prono ventte prore- Gereſclo. Pens: ficut etiam Satan quia præuaricatus fuerat, ex Angelo euaſt dæmonium,& vxor Loth retro contra Dei præceptum reſpectans, Serpẽtes Au- ex muliere tranſmutata eſt in ſtatuam ſalis. Nec Mcssdibi videri Eer⸗ Pe⸗ debet, ſerpentem illum aliquando præditum fuiſſe pedibus, cum ir Uauande—. ·1 ¹ 2.—. ulaſru nius lib. 1 1. ca. 46. tradit viſas ſerpentes anſerinis pedibus, nec id por- pedibas. tenti loco memorat. VERVMENIMVERO dicet aliquis cur ſaltem non ſimul cum ſerpente etiam ipſum Satanam execratus eſt Deus:Reſpondent BH maduerterent ſpiritum aliquem incorporeum fuiſſe intra ſerpentem, ncſcie 1Id⸗ bant aliquid eſſe præter Deum, quod oculis cerni non poſſet. Ad hac propter Hebræorum quoque imbecillitatem, noluit Moſes ſpiritum 1 qui intra ſerpentem latuerat prodere: ne ſcilicet illi aduerſariam Deo ribus pol- ſ1G 3 4—../ 4z deſignauerat ipſi, ne ad exitum finémque petducerentur 121— libri Gen. 688. q. VERVR hac ſententia fortiſſimo refellitur argumento. Nam Vr Jden e 11]*—..** 1 vt demus illum ſerpentemn, quia organum is fuerat Satanæ a Uonfuta 4 9 274 14½0 4 Pramæ opan d ſcelus illi, idcirco Deum non maledixiſſe Saranæ, ne Adamus& Eua ani- C Hæc iſti. quam etiam opinionem ſecutus eſt Toſtatus ſfuper cap. 13. Ni. 1„ 44 rr 14„„ PB 8 1„ e, ¹ illud patrandum, ita fuiſſe à Deo mulctatum: nulla tamen ratio erat, vt omne genus ſerpentum qui& tunc erant,& deinceps omni tem⸗ Pore procreandi erant, cadem pœna plecterentur, cùm nec eius 2ro † 1. r rr.—.. leris fuiſſent participes, nec ex eo qui ſceleris perficiendi organ ſce⸗ um fuerar, proge rati eſſe. 1 fuerar, progenerati eſſent. Adiice, quod Deus propter peccatum, que- 14 212 ſ.—.. 1 naturalia ſant, nec dæmoni nec homini ademir, nedum ſetpent — 4 2 1* 11 0 2 5 d 4.. 4 Quod fi ferpens ille ſuapte natura carebat pedibus, quomodo con ſemaneum eſt fuiſſe id in pœnam ei inflictum, quod antea in eo era ſeci 10 141 44 3 P 8 1. 1 rp† lecundum naturam:? Toſtarus reſpondet, licet ea naturalitet con⸗ neniren 5 † 2 † 4 „ minin ro viſg jariose colpe illum tem ſ erexit tat D AAr —·—–— dicita * - 1. p Ab 1 8 Aae 4 „„. — Impuc ut Lam 4 4 prruncut a cam amn Acm bmn d n“ 4— 8 1 4 8 4* 1* 1 X* Nan. cntcd u en 4 4* 3 “ . 4 n r 1 N GIENESIM, I. I B. V I. 613 uenirent ſerpenti, attamen eo dicta fuiſſe illi, vt Deus quodammo- do ſatisfaceret mulieri pro damno quod à ſerpente ipſa acceperat: putabat enim mulier illa Dei maledicta non eſſe naturalia ſerpenti, ſed irrogata ei eſſe tanquam ſceleris pœnas& ſapplicia. Sed hoc valdè friuolum ac futile reſponſam eſt, tantôque Toſtati ingenio minime dignum. Ecquis enim inducat in animum credere, Deum voluiſſe ſatisfactionem dare mulieri, quæ tam ſlultè, ſuperbè,& in- iuriosè in ipſum peccauerat? Et qualis obſecro iſtinſmodi fuiſſet ſa- tisfactio, inanis nempè fucata& ficta, quæque non veritate, ſed falſa mulieris opinione niteretur. Quod ſi ſerpens cùm acceſſit ad mu- lierem non habebat pedes, iam igitur antea mulier viderat naturale ſerpenti eſſe pedibus carere: nec profecto ea ſim ulatio Adamum na- turæ animalium ſcientiſſimum latere potuiſſet. Quamobrem ridi- culum ei videri potuiſſet, id pro ſupplicio imponi ſerpenti, quod ei narura tribuiſſet. b SECVNDA Opinio fait Didymi, qui magiſtet fuit B. Hieronymi, Secunda opi- qui vt in Catena Lippomani citatur hæc prodidit: Quidam ex eo nio fuit Di- quod ſerpens maledictus eſt, arbitrati ſunt, ſublimen ore& erectum ⅓mi. corpore aliquando fuiſſe ſerpentem: n6õ animaduertentes quod non illum ſolum ex genere ſerpentum Deus rectum& pedibus ingredié- tem feciſſet. Verm quoniam eum diabolus allocutarus mulierem erexit: ideo iuſſus eſt vt in pectus& in ventrem caderet. Putauit igi- tut Didymus ſerpentem illum reuera caruiſſe pedibus, fuiſſe tamen ad tempus quò decipererur homo opera dæmonis erectũ, vt arduus & ſublimis ingrederetur:ideòque dixiſſe illi Deum JFuper pectus tuum C gradieris. quaſi diceret, licet diabolus te erexerit& cello corpore in- gredi fecerit, redibis tamen ad tuam priſtinam naturam. Nox aſſentior Didymo: quòd enim dicit, nullius probatæ aucto- Refellur. ritatis aut veriſſimilis coniecturæ fundamento fulcitur. Nec ſanè Dh ae., fuiſſet pœna ſerpenti redire ad naturalem ſui corporis habitum& Aaeaſala e motum. Quid quod ſi dæmon ſerpentem erexiſſet, exacta tentatione Aioram ma- ad naturalem ſtarum ſuum rediſſet ſerpẽs,& ira com paruiſſet coram ledichioné ſer- Deo?quocirca illa Dei maledictio minimè conueniens ei fuiſſer. De- heae Jo- nique non potuiſſet id fugere Adamum: ſiquidem is nouerat naturas Saniee & proprietates animalium,& cum ad illum deducta ſunt animalia, Augustin. ſerpentem humi reptantem viderat. Beda in He- D TIERTIA fententia primæ opinioni planè contraria, plurimo- Xameren. rum eſt Doctorum. Auguſtini lib. 2. de Geneſi contra Manichæos. ca. Nehenus Kz. 17.& 18.& libro 11. de Geneſi ad litteram cap. 3 6. Bedæ item, Ru- Thasfrels. perti, Hegonis de S. Victore, Caietani. aliorümque complurium Hgo de S. ſuper hoc loco Geneſeos, qui ea maledicta quæ Deus in ſerpentem Vilore. dixit, non ad verum ſetpentem, ſed ſub illius vocabulo& figura ad ſolum diabolum pettinere arbitrantur. Etenim diabolus, ſerpens dicitur propter cauſas à nobis ſuprà expoſitas. Dicitur maledictus inter beſtias terræ, quia damnatus eſt æternis pœnis,& quicquid in beſtiis 7 COMMENTARRIORVM beſtiis corporaliter cernitur ob. us fau? b Oaid ſteni- lentum; id multo magis in dæmone ſpiritualiter reperitur. Super ſerrſhaper e pectus& ventrem graditur dæmon, quia duabus viis adoritur ſe- 8 W clau& ſuper qucere homines per ſuperbiam ſcilicet dux figuratur pectore„& li- 1 eutrè graut. pidinem quæ adumbratur ventré. Vel quia in pectore eſt iraſcibi- lis in ven ere concupiſcibilis: quos appetitus commouet& incendit dæmon;, vt hominem ad grauiſſima flagitia rapiat. Vel ſecundum Gregorium lib. 21. Moralium capit. 2. per ventrem ſignificatur exe- curio operis luxuriæ: per pectus autem, eius cogitatio& deſiderium: dæmon enim quos non porteſt ad luxuriæ effectum perducere, in- terna nititut cogitatione polluere. Idem Gregorius in tertia patte curæ paſtoralis Admonitione 20. prædicta verba lie explanat Vnde & hofti callido, qui primi hominis ſenſum in concupiſcentiam pomi aperuit, B ſed in peccati laqueo ſtrinxit„dinina voce dicitur: Pectore ac ventre repes: ſi tur, Cogitatione& ingluuie ſuper humana corda dominabe- 171 4.Reg.*5. ris. Quia gulæ deditos luxuria ſequitur: Propheta testatur, qui dum aperta ¹ narrat occulta denunciat, dicens, Trinceps coquorui detruxit muros Hieru- ſalem. Princeps namque coquorum vente L, cui magna cura obſequium ài- quis impenditur, vt ip ſé delectabiliter cibis impleatur. Muri autem Hieruſa- lem, virtutes ſunt anima ad deſiderium ſupernæ pacis elenatæ. Coquorum igi- 1 tur princeps muros Hieruſalem deijcit, quia dum venter ingluuie extendiur . virtutes animæ per luxuriam desſtruuntur: Hæc Gregorius. B* III v p, Terram comedes cuntlis diebus vita tuæ, ſignificat homines Tar an, 3 terrenis cupiditatibus affixos, qui ſunt velut eſca diaboli quam ille Doher t⸗ Auidi Himè captat, ſimulque indicat quantopere diabolus hominum Tanquam perniciem eſuriat, vt rectè S. Petrus illud in eum dixerit, 14 1. Petri;, leo rugiens circuit, qucrens quém deuoret. Audi quid in eamdem ſenten- tiam ſcribat Sanctus Gregorius explanans illum verficulum pla- ni centeſimi primi, qui numeratur quartus inter pſalmos de pœc- nitentia, Et terræ eiu⸗s miſerebuntur. DPer terram, inq nit G regorius, pec- A 1 catores accipimus: vnde ſerpenti à Domino dittum eſt, Terram comedes om- nibus diebus vitæ tue. Antiquus enim hostis terram comedit, quia peccatorès quoſque in ventrem ſuæ malitiæ abſcondit: iſque pominum perditionem deſi- deran„,quodammodo reficitur, dum prauis eorum operationibus delettatur. 2 lud autem, Cunctis diebus vitæ tuæ, deſignat omne tempus huius vitæ 4 conſummationem ſaculi, quo tempore permiſſum eſt dæmoni homines tentare ptate habet. Quamobrtm 64½ aperte aiceretu uid Iſit⸗ 4 1. — 2. 1 3„.... 4 1 Deeecher decipere, ac perdere: quod ille pro vita& magna voluj 2 4 4 7 ℳℳ.„ n 5,„, 7..8. 3—„ 1* 7 2/ 5 9„ 5* dæmones rogabant Christum ne mitteret eos in abyſum,& ald dicebant ei,? niſti huc ante tempus torquere nos. Nox omittam, vt quemadmodum ſupradicta verba Rupertus li- 1.„;..... L 5 bro tertio de Trinitate& operibus eius, capite 18. interpretetut, hic et e Heuru fann g radierisenum priuſquam damon per eum locutus ſer,— ambulabat pectore à terra ſublato: poſteà v 2„ demptis pedibu ſaper pectus gradi cœpit. ſcquamis ſuis con, pro pe Aibus& gruribus vren & preſo ſcœnum, fraudulentum, aut trucu- 4 1 „ ſ ad / Ae de 4 Pl Ad Mll1 1 .„, Mh Lällld „ fanni. 3* Uerdbls, k. * Daun 1 3* 9* 4 ¹ fnut 11 A A 1 ¹ L u 1 4 1 121 1 4 m. A n1 8 . Ve W 5₰ 4 8 4. 4 A 8 1 „ 1 4 1 “ 4 e* 2 3 8 * † 5 ae 7 2 8 4 1d e 3 2 “ 84 11- 45 K 110. perdicha am. 3 amn Ar in 2 le de” nun ar: pheu AM 4 r Ser Ar erurn 1 ter t 8 3n 44 4* 2 24 744 A ℳ₰o 4 4n! n anmrHrc o 24 I 4* 9 4 4 * mt veit 1 4 4* m 4. 1b Jun *„¹ 4 1 2 „ 1 4 1 2 1 1 L 1.4 5 1 1 2 “ 1 9 14. 4* 1 . A r n mas 4 nn. m anf M7 Ruur 2* 4 1 A.» 4 4 4 „ 1 1 3b w9- 4 1„ * 8 8 4 3 4 1 V 1 3 AuA 4 4 4* 1NGENESI M, L. I B. VI. 615 A& preſſo repen: inceſſu? Nonne antequam Deus hominem feciſſet„ produxe- rat iumenta terraæ& beſtias omniag reptilia, in quibus proculdubio erant ſer- pentes? Quomodo igitur pro pœna infertur illi, quod fuerat illi prius à natu- ra tribuium? Igitur ſub nomine ſerpentis quem inuaſit diabolus, ipſe illis ma- ledittis percultitur: Et qui ſuperbia ſimilis Altiſsimo fieri concupiuit, pro- pter malitiam ſuam, infima creaturæ quam ipſe vitiauit, iudicatur fieri pœ- nualiter ſimilis. E Jg0 illius malediçkionis hic eſt intellectus: Sicur hoc reptile cu- 4 ius calliditate abuſius es, fuper pectus ſuum graditur,& ſe ipſum in teram- premit: ſic tu cum ſis rationalis ſpiritus, rationem tuam ſemper graui fatuinte ₰ 7 2 4. 22. 8„ eee“ onérabis,& quocumque te verteris, ſemper intentionem tuam deorſum conferes & factis premes contrariis. Inuidendo enim euacuaſti meritum hominis: ſed hoc facto gratia Dei locum aperuiſti, cui amplius inuidebis, dum homo Heipſo tunto fit altior, quanto gratia Dei cuiuſque creaturæ meritis eſt maior. Dum Deo volens aduerſaris: Deo nolens cooperaris:& miro modo cum mala in- tendis: bona facis:& dum, quaſi malleolus, aurum Dei nequiter aifligis, af- fligendo magis etiam extendis ad gloriam. Terram comedes& non cœlun, hoc eſt, non quorum conuerſatio in cœxlis eſt, ſed qui terrena ſapiunt, illi cibus tuus erunt. Malus operarius& nequam ſeruus, Deo tamen utilis, fatigatio- nem iracundiæ tuæ malium deuoratione conſlaberis. Sic Rupertus. EXx eo autem quod fequitur Inimicitias ponam inter te& mulierem, argumentatur Hugo, Euam egiſſe pœnitentiam de ſuo peccato& 4 5—. 8—* 8 3 4*. 2 tuiſſe faluam. Nam ſi deinceps Eua fuit inimica diabolo, ergo fuit grata& amica Deo. At enim, parum eſt firma hæc argumentatio: hic enim per mulierem non ſola intelligirur Eua, ſed omne genus mulierum, deinceps omnibus ſæculis futurum: ſicut per ferpentem .1„ 4* 8 1. 1 non ille vnus dũtaxat, ſed vniuerſum genus ſerpentum intelligi de- bet. Per femen autem ſerpentis, quidam interpretantur minores dia- bolos qui Luciferum in peccando ſecuti ſunt, alij, homines malos intelligunt diaboli diſcipulos, alumnos,& adminiſtros. Quapropter de ludæis dixit Dominus, Dos ex patre diabolo eſtis,& deſideria patris tam maſcuhnam quàm fœmininam. futuri enim erant inter viros& fœminas permulti, qui cum diabolo fortiter dimicando eum debel- laturi erant,& glorioſiſſima de eo parta victoria trium phaturi. II LVD u inſidiaberis calcaneo eius, ſignificat diabolum propterea dici calcaneo hominis quæ eſt vltima pars corporis, inſidtari quia in primis cupit vitiare intentionem hominis,& bonum actionum fi- nem, eoq́; ſpectat omnis eius tentatio& oppugnatio, vt hominem retrahat ab vltimi finis adeptione. Et quamuis per totam vitam inſi- dietur homini, id tamen in extremo vitæ potiſſimum facit: quo qr dem tempore& callidius inſtdiatur,& inſtantius premit ac exat, potentius infeſtat hominem. Ponam hic quæ in eandem ſententia hunc ipſum Geneſeos locum tractans ſeribit S. Greg in primum ca- put lob ſuper illis verbis, Ne forte peccauerint filij mes,& benedixerint Deum in cordibus ſuis: Cum antiquus hoſtis, inquit, neque in exordio inten- in Commiin Geneſ. Tom. 1. KKK 110 7 Veſtri vultis facere. Semen autem mulieris, ſi gmficat eius progeniem 1 8. 7„ 3 ₰ 4 Suid*ε*- 0) 43 22 2 5 Quid ſit ſer= Pentem enſi= 9,. diari calcænee hominis. NTARIORVM 4₰ 4 M M F 8. 0 ionts: 4 ct 2 2 n illnere J S 2 47 — — 90 6, 2 von 4 4 ₰ * „ g0 114 4 3 Mt. 4 caneum eults. 2 1 1 Aerd 7 1 ignatur Ak ſu — Loſi M Cdl 5 4 . A 2 1 2OTlm 6 „„ † ◻ 1 21 It? Hut, 77 77 e5 1 4 exrl! 3 7⸗ C 27 82 ſ te nns 1 2 706 . 727 ₰ 1 7 4 — AA Aau Hiutt! 7 — △ X ☛‿ △‿ —₰ — —½ — — B 2 oνm‿ε ſerla! r An ¹ Ilalte 0ʃ 444 ₰ u 44 4ℳ 27 4½ b1 tAm ₰ 2 U 6. 4 7 1 i deute in ra 7 5 2 5 7 65 ic erre con etus ff Otlus. 3 6 EOVITVR Et: terere caput Vir nm totam f — ad B. „ L it, quam ven num. Hoc mu d α eferun ti r to I 1 * ½ 1 cdpit 4 s fuit h aul 1i 4 84 Jomino no- 8 8 2 1 4 . e† * air inimicior num(vno exc 8 ullus f . omir 2 1 cior Deo; ita dubio — 2 * 41 arr rocul K - 3 inem ratior 8 7 9 8 ſtro) g f25. ſerpen 4 „Vt Velb 1 1 qua V 8 diabolo. Ii a tantur CIITI 1ex s 414 as namque hominu 2 ‿‿ CCCGCaII* 7 ⁹ 1 1 EFEuanęgelium 7 DTrAo m nanijes endas tar? 9 7 141 41 IIII14s 3 dall A 8 10 terea Docte 5 4 Tr it, es inter om- & V 7 1 . 8 7 7, 44 credid L 2 4 er 41 2 s uI rimis 2 5 cl 2 L, 1 ꝗ U 2 4, f1 72r177 aun ℳ, 4 1 P +† 4 ½ em nec vilu 84 774 hominl IN GENESBI M. L I B. VI. 617 hominibus, nec in eum illi ſed in ſerpentem erroris ſui culpam re- ijecerunt. Et nimis durum ac violentum eſt, diabolum cum beſtiis terræ comparari: nec ſanè Deus maledicens diabolo, præcisè 3 ſimpliciter appellaſſet ſerpentem. amquam Hugo Sancti Victo- ris propterea dicit Deum maledicentem diabolo, vocabulo ſerpen- tis perpetuo eum appellaſſe, quia is ſiguram& ſpeciem ſerpentis induerat. Vt ſi quis, in quit, quo poſſet aliquid ex monaſterio furari, mona- chalem habitum indueret, qui cum illo habitu deprehenſus à indice damna- retur,& diceret index ministris, ſuspendite itum monachum, propter habi- tum ſcilicet monachalem quem ſibi ille circumdiderat,& cum quo deprehen- ſus& ad indicem adduttus fuerat. Sed ridiculum eſt exemplum. Et ve- rò, ſecundum Hugonem Deus hæc per irriſionem dixiſſet diabolo- appellans eum ſerpentem, nec id myſterium Adamus aut certè Eua intellexiſſent. KEsSrTAT quarta ſententia, quæ nobis ſimilior vero, id eſt, nar- ſerpentis maledictionem ſecundum hiſtoricum ſenſum ad verum Auclori. ſerpentem pertinuiſſe, ſecundum autem ſenſum myſticum, à Deo tamen principaliter intentum& cùm ea maledicta in ſerpentem pronunciauit,& cùm ea ſcriptis à Moſe prodita immortali poſte- ritatis memoriæ commendari voluit ad diabolum eſſe referendam. Etenim ad ſcelus illud perficiendum,& diabolus princeps eius ſceleris auctor,& ſerpens ranquam diaboli organum conuenerunt. Sed quia ſolus ſerpens cernebatur& audiebatur, dæmon autem qui intra ſerpentem larens maleficium illud operatus eſt ſenſum omnem fugiebat, idcirco maledicta illa hiſtorico modo de ſerpente- pronuntiata ſunt,& de eo intelligi debent, de diabolo autem fi- guratè& d. Exempli cauſa, vt rem hane alia re ſimili confir- memus, ſcriptum eſt in lbro Numerorum capitulo vigeſimoprimo, ad ſanandos lethales morſus ſerpentium à quibus percuſſi fuerant Hebræi, Moſen Dei iuſſu ſerpentem æneum in ſublime elatum He- bræis cernendum propoſuiſſe: cuius illi aſpectu, tanto illo malo liberabantur. illa igitur narratio, ſecundum hiſtoricum& littera- lem ſenſum ad ſerpentem æneum pertinet, ſecundum ſenſum alle- goricum& myſticum, principaliter ad Chriſtum Dominum refe- renda eſt, ſicut ipſe Dominus apud loannem capite tertio indicauit, factum illud ad ſeſe, vt illuſtrem ſuæ paſſionis& mortis imaginem, applicans. Qvop autem illa maledictio ſerpentis de vero ſerpenre intelli- gi debeat, ex his manifeſtum fit quæ ſupra diſputauimus„cuͤm ter- tiam opinionem confutaremus. Cum enim hæc narratio Moſis, non minus quàm ſuperiores omnes hiſtorica ſit, eam ſccundũ propriam verborum quibus deſcribitur, ſignificationem inrelligere& inter- pretari neceſſe eſt. Nec ſanè hoc Lectori erit difficile creditu. Illud tamen videbitur arduum ad explicandom,& ad perſuadendum KKK 2 aifh — 3 g18 Qo prask i rhRet eaas, 8 3109 4 E ilercum cnim quæ æ Deus dixit ſerpenti ei: maledicens, fuiſſent Ali 1 arn karhedrlo nem, quin etiam ſint ei naturalia: quomodo am loco ei potuerunt aut de buerunt inflignnulla ſupplicij& pœnatut n — A 6 propter illa am! maledictionem nO Ua VE ſerpenti, ve dia abolo 2 ſtt pena. De ſerpente quidem ia um diximus: idémque in dia abolo Face:?* 111 1 d4 4- Lue manifs 1 um eſt: quippe ab initio diabolus propter deccatum fuum 3 I11A144181eL 4 LL ⸗* 1 Pe 1 xrernis damnatus eſt in ferni ſupplicii is, ex eOque te empore nullan am amplius meretur noua im benan ‚ſicut nec Beati nouam glotiam el. ſentialem mereri poſſ N Nl ls enim iam ſunt in termino, ad quem 1eLlalen! Neter 1 ¼ ino, ne qui perueniunt;, nec Hen nec malè merendi potentes— dæmon ptoptert iila tenrarionem Eu nouam metu. 1e t penam:ſi- mili pro fecto ratione propter innumerabiles tétationes quibus quo 3 ines decipi it ac perdit, nouis quotidie penis innumerabili- tidie ho mM 1 bus m ulctarerur Declarare igitur quemadmodam ea quæ ſerpeni S rint ei naturalia,& nihilominus tamen vt penas ſce. diCta 1t — ſap pli cium eidem ſint illata, hoc opus, hic labor eſt. Verùm ₰& hoc expe— dantum nempè rei obſcuritas,& noſtræ fert facul- tatis te nuitas, en itemur. Duemadmo-. 3 G VM igitur eſt, maledicta illa ſer rpentis, ſimpliciter& 1 mateu abſolutè aloquendo,fuiſe aturalia ſerpenti, vt ſepè d dictum eſt: quo- Clio ia Ler⸗ Jammodo tamen poſt illam tentarionem& peccatum prim orum 48 hera⸗— 4 eham&ꝙ hominum faiſſe ei ranquam peęnas& ſuppli upplicium. bito ad ſe erpentem reſpectu, dui nullam ex illi bi to re ſpectu ad hon minem. Nam c quæ antea fu lia, poſt peccatum, ei dem Vere apud homines ad magnum deiccns op Trobtin m, odium,& exec ationem: qui enim antea nö fuiſlet ho- nini propter iſta inuil ſus& exe Frabilis- poſt peccatumi infawise exo⸗ Naturalis an ſus; Labowinabilis extitit. Eſt quidem, vt inter alia animalia, be tipathia inter inter hominem& ſerpentem natur ralis& vehemens quædam ant. Homane, G pathia: vterque enim alterum naturaliter odit& auerſatur, ſed ea ſir- gulari pro ouidentia& potentia Dei cohibebatur ante peccatum, co- I hibenda pariter omni tempore quo ſtatusi ille felt ciſſimt us innocen- 1*— 41 V tiæ ermaunſio cohibebatur, ne erumpe eret in actum ſecundum, i icium: non quidem ha- s penam kenſi lethe C lerant ſerpe ſerpentem. eſt„in mutuum odiuwed nocendi ſtudium atque conatum: quo fe⸗ 1 b bat.vric temporis nec homo ſerpentem exhorreſceret, nec lerpens inſidiis hot wuchm eeeu ret. At poſt— tum amiſſa ori ginaſi juſti⸗ tia llabletäque ſingt Välari Pprouident tia ſ rotretia one Dei, natura- lis illa ſe lerpentis& hominis 5antipathia relic eſt lit bera, vt in actum prodirer: ex que d fadtum eſt, vt poſt eà naturaliter homo ſerper an 2lU horrear, non 1E CUs quat 11 O uis lup m, pullasr m ilu um,& nius fe 1 Kipſe ſerpens naturali quodam inſtir ctu hominem odio& inſidiis perſequatur.! Hæc igitur quæ na narutelia luidem per ſe ſunt, ſed ante peccatum tamen ſingulari munere Dei repreſſa tenebantur; poſt peccatum foluta& n aturæ ſuæ permiſla funt,Eſ autem quedam ve. lut pena& ſupplicium ſerpentis, vt ex illo tempore eum hiomo fu- 3 1 1 1 per N 1 ) 8 1N GENESIM, LID. VI. 619 per alia animalia oderit, auerſetur, abominetur,& quoquo modo lædere, ac perimere conetur. Porssr hoc, exemplo mortis quæ propter peccatum homini accidit, declarari& confirmari. Mors enim naturalis eſt homini,& quidem naturalis erat etiam ante peccatum: homo enim n aturaliter mortalis eſt: verùm eximio& admirabili beneficio Deus in ſtatu in- nocentiæ mortem ab homine propulſabat& arcebat, ita vt, ſi nun- quam homo peccaſſet, nunquam mortuus fuiſſet. Propter peccatum autem ſpoliatus homo iuſtitia originali,& illa ſingulari prorectione Dei, deſtitutus, ſuæq́ue permiſſus naturæ, in mortem incurrit. itaque factum eſt, vt licet mors naturalis ſit homini propter peccatum: ta- men, vt eius pœnam& ſupplicium, homini eam contigiſſe, in ſacris litteris proditum& teſtatum reperiamus. VoIVI igitur Deus ſupplicium eſſe ſerpenti, quod prius erat natura: quemadmodum arcus cœleſtis fuerat ante diluuium,& fit naturaliter. Deus tamen eum, nunquam in poſterum futuri diluuij, ſignum eſſe voluit. Eadem quoque fait natura ſerpenti poſt pecca- tum quæ anteà fuerat: ſed cuius forma ſumpta eſt& accommodata ad maleficium, damnata eſt ad ſupplicium, pronunciatio ad dedecus & opprobrium, eo quod naturale prius erat, nec, ſi peccatum non fuiſſet, infame& execrabile viſum eſſet. Atque hæc fuit damnatio, vt cuius natura eſt ad fraudem adhibita, confirmata eſſer ad dedecus, vt eſſet ei turpe talem eſſe, cui talem eſſe prius naturale ac decorum fue- rat: Deo volenre, vt quod ipſe antea ſerpentis naturam fecerat, dein- ceps inſtituto ſuo, cuius cõſilio omnis obſequitur natura, idem pro- bro& ſupplicio eſſert. Nihil igitur damni ſerpenti accidit: tantùm infame iuſſum eſt eſſe, quod ſi non eſſet iuſſum, fuiſſet naturale. Nam vt venerabilis& amabilis eſt crux Domini, in quagenns humanum eſt redemptum: ſic maledictus& abominabilis eſt ſerpens, per quem fraus& perditio humani generis perpetrata eſt. Nec ſanè opus erat ſerpenti nouo ſupplicio, ſatis enim ei ſupérque malorum eſt: viuit humi reptando per terram,& cum labore corpus trahendo moue- tur: in locis deſertis& obſcuris& abominatis habitat,& peſſimis hominibus ad maleficia inſeruit: tantùm erant hæc demonſtranda, diuinòque decreto ad ipſius dedecus& execrarionem referenda. Quemadmodumiigitur, quod maledictione ſerpentis continetur, li- cet ei naturale ſit, nihilominus tamen ad eius pœnam& ſupplicium quodammodo pertineat, ex his quæ breuiſſimè docuimus, facilè, vt opinor, lector intelliget. LVSTIIO. Cur diabolus ſerpentis formam potius quàm aliam quampiam aſſumpſerit. KRKRR 3 SVDPERR Geneſis g. Duplex re- ſpöſto Anugu- 1 ₰ ſtini a qTuα poſitan 2* 4 ſtionem pro- OMMENTARIORVM VTERSVMNT duæ quæſtiones, priuſquam ad explana- A 892 tionem Moſaicæ hiſtoriæx tranſeamus, hoc loco eno- 2 à danda. Altera eſt, cur dæmon ſub ſpecie& forma ſer- )S pentis, potius quam vel hominis vel alius cuiuſpiam — um, Euam adoriri,& ſcelus illud perficere volue- rit. Alcera quæſtio eſte cur Moſes de ſerpente tantum locutus ſit, nul- lum de diabolo qui per ſerpentem locutus& maleficium illud ope- ratus eſt, verpum faciens. ( PRIMoO igitur quæritur, Cut dæmon ſpeciem ſerpentis aſſum- pſerit porius quam vel hominis vel maiorum heltiatu rum n„ualnod ſunt cameli, elephantes: aut cur non ipſe oculis Euæ inaſpecabilis, per voces tamen humanas ab ipſo formatas in atre, aur. ſcilicet3d Eua poflent exaue iri Se& in otelligivsam non te ntauerit? Reſ Pondet Ru- 3 guſtinus: ad hanc quæſtionern du pliciter. d Nam it in libro 17 1 ſuper Ge- neſim ad litteram capite 3. ad hunc modum ſcribit: Non. It putandun Tpenten Per qut=n le ntaret elege rit ſéd cum Leueeecha⸗ S zuod Atal b0 LI14 1„ 2on potuir eu per qu nod animal poſſe à Deo pe miſſus eſt. Nocendi enim cu- piditas ine, ſt cuique àſe, ſéd poréſtas à ſolo Deo eſt. Significat he ir Aug H animali tinas, propterea dæmonem non eſſe vſum 210 — 4. pente, quia ſ ſolius ſe rpeutia ad illam tentationem exequ à1 At idem libro 14. de Ciuitate Deu cep. n 7 DOeo ip ſi permiſſus eſt e M rrcbedin orem affe rt cauſam:. L. Dia t5olus,. in dUiaa⸗ 2 14 9„ 1½ aliam& quide le ſuad⸗ verſuria in hominis ſenſum ſerpere affectans, cu i vtique ſtanti(quo- Auo- niai n ipſo cecide— ruathae auul⸗ um in Pa: adiſo conporali vbig cum duo-( bus i1 hneie ha ra etiam terreſtria an imaliaſ ubdita ey innoxia verſa- a utur, animal, ſi⸗ icet W congruum; per quem lone ſtantiorémque n aturam biritali n equitia ſibi ſubiecto tand * 7„.„„ 3 lubri Cumm 2 tortuoſs Anf a 2Oits I. obile„ operi ud 1 2 / 1* 2.— 1 retur elegit, eòque per angelicam præſentzam] 1 7.— 14 aaim indtrumen- 4. ₰ to vtens, fallaci iam ſarmacinatus us Ik fa mina. Sic Aupul tinus 4 ADD er ſententiarum libro 2. diſtin. 21. M 1 T Dreteren Magiſt fraus damonis, a, nimis e/ ſſer⸗ nanifegta: in ſi a ſpeci: ille non venit, ne aàpen e,, 2 t he„„„ cognitus, ſtatim? repe elleretur. Ne nimis occulta eius frau 44 1011 facie Caut! I 498 27 3„„ 8 1 Oet, 10⸗ 11 alid Orma Ven ire per miſſus ſt qua 11 faſ 2tl&. ud nimiru 115 getege„ 14 1 detegendaæ malitiæ admaodan congruebat, vt peri hen, ₰ eniuati ferile; poſſet f fæmina animaduertere. Nal 1 ce4 We9e imbæ Ve—— vt animal innoxium be, mplex, aed ndam Congruenl]ſunum diabolo f 4/ Mer int unenlu M. ſad non erdt onſentaneum G conueniens, vr per immundum&& malignum ſpiritum redde- vetur homini columba inuiſa& exoſa, in cuius pogte⸗ ſec gie Spiritus; bominibus erut ap ppa riturus. Hactenus ex Magiſtro. A7 verd Moſes Barcephas in libro de Paradiſo capite 27. enu- uiſſe hn⸗ æſtionem tractans, dæmonem, tradit, non appals 3 Aſciret Euam non ignorare, alium pratei ſa ſuumd Je nullum u— 2ees Deum anuilh vt demon pominem ſimulare ilem haberet Eua ſui erroris excuſationén 22; Al gatit us hanc ꝗg U , egie 1Q0⅙ na—. οσ lle ma vl- 111 7„1 T ν. Herm. Ne 5 497 5 40 90 4 1 hem noh d; 1 pertun guum 9 üm d enkn, M; 77 mi 7, enens v Innn nic lſe di A ab homine ſibi ſimili fuiſſer circumuenta. In ſigura verꝰ maiorum befliarus non apparuit quod hæ ſecies vastorum animalium nimio metu concuſſiſſent& perturbaſſent mulierem. Quod ſi eius audiſſet verba mulier, cuius ſpecis aut fi- guram vidiſſet nullam, nonne eo magis fuiſſet consternata, nec eius dictis audi- ꝛum aut aſſenſum accommodaſſet? Præ cæteris autem animalibus diabolus fér- pentem ſibi in organum delegit, vel potius ſolumn omnino animalium 4 Deo per- miſſum induit. P rimo, vt eo acilius malitia eius Aep rehend ĩ poſſet. Tum quiæ ſerpens omnium animalium eſt tortuoſiſſimus& ad 2ocendum homini calli- .7„. 9,- 7 7 f, 9 2 4 2*‿„ 4 diſſumus atque inſidioſiſſimus, nocendique cupidiſſimus: videlicet lingna, mor- * 5 2**.— 4, F A 4 8₰. tatem& miſeriam propter peccatum daæmon eſſet abiectus, ex ſimilitudine ſer- ſoypit. Postre mo, vt quemadonodum inter hominem& erpentem naturalis e&ſt 5... ⸗—.: 3.— dv 1 5„. inimicitia&; odinen, ſic existimennus inter dæmonem& hominem perpetuun . z ¶ᷣ V AE S 770 7 1. — Cur Moſes in hac hiſtoria nullam diaboli mentionem fecerit. e bn Eo cur Noſes in hac hiſtoria perpetuò ſerpentis, nuſ- ei in C Sg quam autem diaboli qui eius tamen facinoris archite- miu o K 6 Kus fuit& effector, mentionem fecit? Reſpondemus, . Ner. Moſen rei geſtæ ſeriptorem non interpretem egiſſe:& 2 ideireo qualis res viſa eſt, talem ab ipſo eſſe deſcriptam: A non item explicatum quemadmodum ſe re vera haberet. Ena autem — ſerpentem videbat, ſerpentem ſecum loquentem audiebat: diabolus 39* 6 4. tametſi latebar intra ſerpentem, Euæ tamen clam erat, oculorum ut. M lan& aurium eias ſenſam fugiens. Hoc igitur ipſum Moſes ſcripto ſuo 1— prodidit: ſicut etiã in hoc ipſo libro Geneſeos infra cap. 18. tres viros numftfta un fl 9 quos vidit Abraam& hoſpitio accepit, viros nominauit, cũ viri non 3. u en eſſent ſed Angeli:& cap. 32. Angelum qui cum lacob luctatus eſt, virũ „de item appellauit. Quod ſi Paulus, qui tãto temporis interuallo Moſen a u em ſecutus eſt, cùm res iam tum explicatæ eſſent, ſerpenti non Satanæ dheen ͤ impoſturam attribuit, in cap. 11. poſterioris Epiſtolæ ad Corinthios — 1 nu⸗ ita ſcribens: Timeo ne ſicut ſerpens Euam ſeduxit astutia ſua, itu corrum- — r pantur ſenſus vestri& excidant à ſimplicitate quæ eſt in Christo: cur nõ me- ma Kn ep ritò Moſes, quitam multis ætatibus Paulũ anteceſſit, fraudé ſerpenti maef A eri aſcrip ſiſſe videatur? ſcriptoris enim eſt res geſtas narrare:at interpres 36.A c tis munus eſt à ſcriptore prodita explanare. Quare Moſes qui ſcriptor 5 8” coit non interpres eſſe voluit, rectè narrauit ſerpẽtem cũ Eua collocutum 4 1 n in— 7 hauff, eſſe: non autem dixit Satanam intra ſerpẽtem fuiſſe occultatum. Cæ- Le e Ee terum abſolura earum quæſtionum& difficultatũ explicatione, quas n en.⸗. de ſerpẽte& diabolo tractare inſtitueramus ſuper illis verbis Moſis, Serpens 1 7 7 niaee et plur G.OM MENTARIOR VM jor cunctis ani jmantibus terræ, rurſus ad interpretatio- A erbordn Moſis redeundum eſt. obis Deus Vt non comederetis ex 622 Serpens erat oallid 1 nem hiſtoriæ& ve Cur præce pit 5 E N. c. 3. omunl ligno Paradi Iſ. a verba quam quæ hic narran- inter Euam& ſerp bentem vltro citroque eſſe habi- Zſi breuitatis ſtudioſo viſum eſt ſaris, eius ſer. es ſententias, quæ videlicet faciebant ad & geclarandum qua ratione primi illi homines ttanſgreſſi ind aaum Dei, in ſua hiſtoria commemorare. His autem ver- n ſe bene velle illis hominibus,& de eorum vrili- Snram agere. Interrogatione vero adortus eſt mölie- rem, vt eam ad ſibi reſ pondendum Prouocare et. Finis verò eius inter- rogat 19 nis † fuit, eMeer VT præceptum illud Euæ videretur graue, du- 5 einiquum ob idque vehementer ei dit ſpliceret. Grr. inquit, vobis Deus, 2 6. quaſi diceret, Non ſatis erat de ediſſe vobis le- ue addidiſſe ſapern⸗ aturalem fidei, ſpei,& cari⸗ animantium vobis iugum legis poſitiuæ pracepit 96 genera in quibus— hominem ten- Rrur ta ſed Me moris princip gem huaturalem, ſuperq raris, niſi etiam ſolis omniũ poneret? Duo ſunt rerum 11 rat: alterum aad t agendi pertin net. do fieri pote ſin ILLV reddere: Vel vti 4 D It anfult 0 cl nitur conl MW lierem ad ſi bi 1e mu 4 age ndi vel non Kᷣdem, alterum ad mores& præcept in n illo quomo- In hoc tentat dicendo,cur?q gorſahns apli icem ſenſum de 1 m iguuñeer, Aaodts xX null alo len& ſic ferẽe expo- „ „.„ „ 1 Hge de 2m l1g ulllee ſpondend dum adducerer: Nl. ‚vt id quod, Ex non om mni Seit ta Toſtatus, multique , 4 1 8 expen dens T— entis inter rrogationem:— Quia ,1 nꝗqu In interrogationem Mẽ endacio P Huit us ne c omedervtis de omni ligno Par adiſi? Qu⸗ amuis enim henn eius. quod ſub interrogatione profertur„ nec Verum nec falſa mſu* Qendatiun ö. Tanie hewaaabeau, bilauit, vem ſicut erat ſe; neſcire ſimul⸗ anLvt Pau- latim felle ſuo miſeram audientis venenaret anin mam. Non dixit, Cur Prale epit vobis Deus, ne de illo vno ligno comederetis: Sed de omni ligno Paradi ſi. Cuj e7 go ſic henne i aedeeaenhn,ſahena enenem edf, wo ardebat ijſt contra Creatorem, m ꝛagis ac magis iniſceret homini„& cum agg eratione qu 46 nflaret tindignationem, excitar 25 de³ audauiam rebellan Ervide⸗ quamia fuerit fallaciæ deceptori⸗ ſubtilitas.? Tria ne mpe qixerat Deul Ex Senu li igno Paradi ſi comede, hoc vnum eſt: Alterum veo* 9 De li gn0 ſien⸗ an. S. tiæ boni& mali ne emedas: Tertium denique, In nhenaeeſu die comederis ex n zan e morieris. Hoc vltimum quaſi neſciat diabolus, dicit, Cur pra. cepit vobds ᷣ Deus? Saperior duo confundit aupe miſcæt, e de duobus velus vnum Laſa eua e, arern4, Ne comederetis de omni ligno Paras diſi? Ve- Arn Pro fe cr 2 an Aleeno di ixit Verita, 6 Qul ia ille homicis da fuit ab! initio⸗ 2 in vernl⸗ ur d1 U endo 5 L 1,7 UAl. indigni] eeni⸗ † 1 taut 710 A 1 4 nn hä ninu runu ha fM falul mmm CII que ha Nu onn rite cat tanrl — — * * n Urtn 4 tu 9. an 1 4 * 1 1 n de fmen — 9 den trux n 4 1 KAl Au 5 *“„ 8, Uaat Aee ln — tata e ek 1⁴½ 4½ e Kien 4*— 1 dan. “ 4 1 od 1 BW. 4 ½ „ 4 a4 X☛ Lerrr 3 4 n 2 1 8 X— 4 4 14 3* diren **„ „ 1 “ EK 1 1 Ame 4* 4—“] . “ 4 1 4 11“ 2““ 4 4 12 4“]„ 6 4 1 2 A 110 * 1 Acn. Cod!(Talr „ud me fane 1 M 1— delact cfe 1 3 uumM 4 4e — M K ½ 4 14* 9 8 4 4 4 2 4 1 “ 8n 4* „ 4 u 1*. 24 1 1 2 uℳ 5. Ae, 4N ☛ ¹“ * 4 1 3 3 2 7 ⸗nn AA 2. g„ * arnt 39,ℳ 2* A. 1 2ℳ3 —, A IN8N GENESIM, L.I B. VI. 6²3 A non ſtetit. Cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax eſt & pater eius, ſcilicet mendacij quod loquitur. In quo Aicto proculdubio Do- minus praſens hoc caput attendebar, quaſi diceret: Aℳb initio ſuæ confabula- tionis cum homine: diabolus homicida& mendax eſtæ quia videlicet in exordio ſua locutionis inuenitur mendax,& homicidium intentat. O igitur antiquum peccatorem, b vetuſtum homicidam,& primum mendacij patrem, veré ſer- pentem verſipellem& nequam. Sic Rupertu 8. CIRCOA illam dictionem Cur, paulùm variat Hebraica ſcriptura, Varia leclio quæ habet,, Aphchi„quod variis modis exponitur. Qujdam, errca illud. Ita omnino? alij, DVere ne? nonnulli, Etiamne? quod videtur conſen-“ tire cum tranſlatione Chaldaica, quæ ad verbum reddit hanc ſenten- tiam: In veritate dixit vobis Deus? Latinus interpres ſecutus eſt Septua- ginta, qui ad verbum habent Quid, vel, Cur dixit vobls Deus, Oleaſter dicit illud Aph,interdum ſignificare iram, eãmque ſignificationẽ pu- tat maximè huic loco congruere, vt ſit hæc lectio: Ira, quoniam dixit— Deus, Non comedetis de omni ligno harti: quaſi apertius diceret: Ira eſt Deo aduerſum vos, aut, Iratus vobis Deus eſt: cuius iræ indiciũ eſt, quod vetuit vos ex omni ligno Paradiſi comedere. KRabbi Dauid pro illo Cur, interpretatut, Quanto magis? dicitque ſerpẽtem ante hæc ver- ba dixiſſe alia mulieri, hæc nempsè, vel alia ſimilia: Deus odio habet vos, quamuis cunctis animalibus nobilitate præcellatis: non enim dedit vobis pulchritudinem pauonum, fortitudinem leonum, ve- locitatem ceruorum: quanto magis, cùm dixerit vobis ne comede- retis ex omni ligno Paradiſi? ex quo agnoſcere poteſtis odio vos eſſe C Deo. Neque additio hao, inquit Rabbi Dauid, dura videri debet: ium quia dictio Sa Chi, ſemper addit aliquid ſupra id quod dicitur: tum quia Mos diuinæ mos eſt diuinæ Scripturæ, ex fine verborum facere principia eorum intellige: Seripturæ. re, Wt de exploratoribus patet in libro Nume rorum qui dixerunt, Dedit Num. 33. Dominus in manu noſtra omnem terram,& etiam quia diſſoluti ſunt habi-& 14. tatores terræ à facie noſtra, Neque eſt rectum, vt hoc fuerit verborum ini- tium: quia dicłio, id eſt, Quia, reddit rationem eorum quæ prius dixerat. Hæc iſte KRabbinus. Cun respondit mulier, De fructu lignorum quæ funt in Pa- ½ X. c.z. d radiſé Véſcimur: de fructu verò ligni quod eſt in me-ENS. 1 dio Paradiſi, præcepit nobis Deus ne comederemus,& ne tangeremus illud, ne forte moriamur. — X his verbis liquidè cognoſcitur, fuiſſe inexcuſabile — mulieris peccatum. Ipſa nempe his verbis declarat ſe non peccaſſe tanquam diuini præcepti ignaram aut obli- é tam: farctur enim, ſibi& marito præceptum illud eſſe a Deo impoſitum: ſimul etiam indicat, non foiſſe graue& durum præceptum, nec obſeruatu difficile. Dicit enim vna dumtaxat arbore Comm. in Geneſ. Tom. 1. L. LL. exce b Go M di E d1 LaA dor O,re 24 excepta c vrei paradiſi arboribus quæ propemodumi innume- 7 N rabiles erant, f ach tam ip ſis 2 4 Deo edendi potéſtatem, Illu d Veſcimur, ſignit cate videtur— e08 ante: 4 ſolitos edere EX qualiber 2 1 acbore: exX eos tempore moratos eſſe in Para- u0 poſſe et conclnat„n V ſo. Sed forte i illud Veſcimur⸗ dictum fuit pro eo quod eſt, veſci poſfuamus, vel nobis vel cei licitum ac liberum eſt. Dyvo autem qua ſubdit Euas quema admodum i intelligenda ſint, il negotij faceſſunt interpretibus. Subdit eni uun 1, Deum præ- ne tangerent atborem ſcientiæ boni& mali: qnod ta- to quod Deus Adamo dedit, non eſt expteſlum. ed iſl 4 NM* va cſem tantum- Quidam putant reuera id fuiſſe præceptum 3 jſed fuiſſe 23 oſs eſäpr 2 mnpdo vetuc- prætermiſſum,„ideo que nune appoſitum fuiſſe autem interdictum O118 caula cautionis 2 quò magis le cili- 21. ipſis eias arboris tactum mai Eugubi- nioPagu- cet ca ratione ab eſu arboris reuocarenzur. Sic opin arur Lugn m& ſuprà& infra, cùm il- kuuen nus. Quod nec I Toſtato nec mihi placet: n⸗ an 1 Toſtatus q. 4. Iud Dei præceptumt Moſes memorat, nullam tackus, led elus tantum n z. cap. en. jnterdicti mentionem facit. neque conſentan Moſen illud Dei pr- Eccptum non integrum vti fuit, diminutum commemo raſſe, Nec Deus, cum de violato præcepto ho- minem obiaurgauit, de tactu eum, ſed tantùm de eſu increpauit.- ſtaru innocentiæ opus fait homini illa cautione on p- aruo G 4 di S„ Cur Eh«s a?*: 44 1 84.1 4* 14 19 2 nonn aihi arboris fibe³ ſ. ell* cepiſſe ipſis! 4 Mte eydi- a, ci Deas men in præcep „ led mut! prof echo 111 enim immoderatè pr tactum. Quòd ſi ob eam propter candem ſanè interdici debuit aſpectus, uippe 1 4₰ cauſam vetitus eſt illis tactus eius arboris. 1 illecebra fuit comedendi, dicente Scriptura: Vidit mulier? 7 7z„ h⸗ ehe lignum ad veſcendum,& pulchr rum oculis, aſpettuqus e delectabile:&y iul 8 ae e ſruttu illius,& comedit. -u Joi. A MBROSIV S libro de Adam& Eu aquoſda refert dixiſſe, q nio. Eua dixit de tacdu arboris, id non à Deo kec l ab Ac fuiſſe eii Dereahus in terdictũ: quod tamen none ſt credibile. Nam probab zensumn. hitratur Caiecanus& quida malij, ipt ſummet Per um tam Eu Adamo ſimul præceptum illud dediſſe quod Eua conf loco dicens, Pracepit nobis Deus,&c. Nec Adam Eur ne kange her arborem„ cütmida he o non eſſet iuſlun llug 2 — — „ H — —— —— „— — cd 1 — 4 — — S — — iam enim ipſi perſuaſione ſerpentis s interius cortu aietanus in illud diſplice re cœperat. ſicut, inquit Caietanus, mulier aae, Aaim. rito ne domum exeat, interrogata cur non domo exeatore Spon det: Mihi cet per mar, itum meum extra cubiculum pedem: efferre, exaggerans di p. blicens ſi aepun mariti. Ita Eua exargerandod Jiuinum pras Aiαt o dſe, 14 licitum taugene f utum Miu: arbori„. Huiuſmodi di a aggeratio,te eſtis eſt internæ diſplicenti x. Itaque iam verè us in mulieris animum ſerpſerat: primo didem excitand — 4 4 ropenſus erat magis ad eſum arboris quàm ad 89 — — 4 4 Cb — — — 2 .. N nomine e Dei iullll I Euam rdätänn ſle, quo magis exa dgotalor præce ti grauitate ◻ * 8 ui E Uæ uod bonum 3 2 vidè elice tun, t utem diabo- do in ea cu piditatem vaniſſimæ libertatis tum iniiciendo tantam illius Præ- ceptl une n tum p enm deture 1. 8 de Ve „ 1 N! 777 4 — Mac △ 8 2. enn Fenuug t nn 4 8„ 3 TMendu.* um, 3“ “ 4 * 1N GENESIM, L IB. VI. 623 cepti tædium& odium„vt mulier in falſam eius præcepti exagge- rationem proruperit. b 8 ½ libet verba Ambroſij ad id quod diximus pertinentia, ex libro eius de Adam& Eua ſiue de Paradiſo, vt in aliis voluminibus inſcribitur, hunc in locum tranſcribere. Sic igitur ille capite 12. eius libri ſcribit: In mandato quidem Dei nullum vitium eſt, dixit enim Deus, De fruttu ligni ſcientia boni& mali non comedetis: ſed vitium fuit in rela- tione mandati: mulier enim adaidit: Ne tangeremus ex eo. Etenim quan- tum praſens lectio docet, diſéimus nihil vel cautionis gratia iungere nos de- bere mandato: ſiquid enim vel addas vel detrahas, præuaricatio qnadam vi- detur eſſe mandati. Pura enim mandati forma ſeruanda, vel iestimoni; ſe- ries intimanda eſt. Plerumque teſtis dum aliquid ad ſeriem gestorum ex ſno adijcit, totam testimoni- fidem, partis mendacis decolorat. Nihil igitur ve quod bonum videtur addendum eſt. Namque hic quid offenſionis habet pri- ma ſpecie quod addidit mulier, Neque tangetis ex eo quicquam, Won tange- tis enim Deus non dixerat, ſed non ederis, ſed tamen lapſus incipit eſſe prin- cipium. Namn qua addidit, vel ſuperfiunm addidit, vel addendo de proprio, ſemiplenum intellexit Dei eſſe mandatum. Docet igitur nos preſentis ſeries lectionis neque detrahere aliquid diuinis debere mädatis, neque addere. Mam ſi Toannes hoc indicauit de ſuis ſoriptis: Si quis appoſuerit, inquit, ad hæc, adijciet in illum Deurs plagas quæ ſcriptæ ſunt in libro iſto:&; qui dempſerit de verbis his propheti huius, delebit Deus partem illius de libro vitæ: quanto nihil diuinis mandatis eſt detrahendum? Hinc ergo cœpit præuaricatio pri- ma eſſe mandati. Et plerique putant hoc vitium non eſſe mulieris, ſed Adæ Jfuiſſe: ita A dam dixiſſe mulieri, dum eam vellet facere cautiorem, vt ad- deret mandaſſe Deum: Non tangetis ex eo quicquam. Habemus enim, quia Adam non Eua mandatum acceperita Deo, nondum mulier formata hze. Tat. Ipſa quidem verba Adæ quibus mulieri dicit formam Feriemque man- dati; non prodit lectio: ſed intelligimus per virum ad mulierems ſcrieme- tranſiſſe mandati, Viderint tamen ali; quid ſentiant: Nam etſi de duobus videatur incertum, tamen ſexus prodit, qui prius potuerit errare. Adde quia præindicio illa constringitur, cuius& postea prior error inuenrus eſt. Diro enim mulier, non mulieri vir auctor erroris eſt. Vnde e; Paulus ait- Adam non eſt deceptus, mulier autem ſeducta in prauaricatione fuit. Hæc Ambroſius. S1 MILITER etiam mulier de ſuo addit illud, Ne forte moriamur, 7/ dubitanter referens quod Deus aſſeueranter pronuntiauerat: quo declarauit Eua ſe putaſſe illam Dei ſententiam de morte ‚non kuiſ- ſe abſolutè ſed comminatoriè ab eo pronunciatam. De quo ſic in. huius loci commentario ſœribit Caietanus Quam quam in his verbi. mulieris prima fronte apparet manifesta diminutio dinini præcepti: Deus enim aſſeruerat, moriendo morieris: mulier autem reſert ſub dubio dixiſſe Deum, Ne forte moriamini. S i tamen perſpicacius conſideretur ſenſus inten- tus apparebit Euam inſéruiſſe Propriam interpretationem ſuam, referen- do præceptum Dei ſecundum ſenſum- quo ipſa intelleit ilud. Huininod: 3 e .„ 2 77. 8 783 Apoc. vlt. 626 autẽ relatio pullu ulauit ex diſpl zcentia precej gatur quoqut A Et hinc fattum eſt vt mulier haſitauerit, mo„an certo propoſuuo eam infligendi,Uan 4 ppoſuiſſe ſet comminan depraæ Aatur diuina Scri- ptura ſecun- 4* tum. Apocal.⁊*. igitur muli heſiuationem 2 ſen ſuts quaarat d cum venenumi in à] Pe displi lee tionis eius, in int latio eius, 82 aduerbi addendo, cùm dixit, Ne range, forte mon nam Deus dixe 1bt 5 lis Inbus modis Paradiſi erat etia dam Ruper- in tertio libro qu NTAR 10CRYVM epti. quod enim nobis diſplicet, elon- A enim gredimus quæ nobis zaſs icent. an pœænam mortis Deus il li præceyto COMME PeAulru⸗ nostra: minus di tantum animoa, er unimo end falſo dininum præceptum ſed manifeſtando am circa ſenſum diuini præcepi, d adiunxit illud: Fortè. Erhus Ade ſubiektis a ſerpenie e ſuggeſtionibus. Seypſi⸗ ergo dialuli. ctum ſi zmul ey intellettum n nlieris: in a faitun uidem miam preceptisvnde Hiatim prodit exag geratio vinculi& obliga- electum vero per hæſitationem futuræ pœnæ, vnde prodiit re- zum illud, Ne forts. Sic ex Caietano. s tradit, Euam tribus modis pe eruertiſſe Dei verba: emus: di minuendo; cùm inquit, Ne do, cùm ait, Ex ligno quod eſt in medio Paradiſt m& mali: in medio namqyue am ipſis vetita. Sed hoc er- nomen etiam ſcientiæ poni& mali: poſteafuit ſcilicet ex falſo ſerpentis promiſl o, vt docui nn cùm de iſta eius arboris a appelke e libri z. de Trinitas indicia ſunt: nam qun. i tribus madui jeſt ex — RVPERTV zamur: mutan rat, Ex ligno ſcientia h0 m arbor vitæ nequaqu tremum non probo: ei arbori attributum, eſt de Paradiſo, auimus. Verba Kuperri in 5. capit ſic habent: Hæc perba mulieris, iam vitiata mentis i tum in ſe erat, deprauaui mulier verba præceptoris Domin quibus vſ⸗ ue hodie deprauaré N nititur ſanttam? Soripturam, omnis qul arte diaboli: ſcilicet appoſitione;„diminutione, mutatione. Appoſi ſuit: que dicendo, Ne tangeremus illud: quia videlicet Dominus Deus hoc tantt dixerat, De ligno autem ſ jentia oni& mali ne enned a. Dimiauin venl, tina enunciatione dixerit Deus, I tione diſput 1 Alh- „ qu Cul* 1M 14 u Ghnn, qui cum gerta— affirma die comederis ex eo, morte morieris, hac dubium vel friuo lum aluu. ele llaa xerit Daminu Mutatione autem, qui 4 cumm di ede,&& vnum ſolumm odo intern⸗ eſt in mme edio T aradiſ 27 medid Ialu- WM⸗ fori d, inquit, moriamur. Ex omni ligmo Para⸗ diſi com 7⸗ ſeiemmie boni&& mali: hac ait, De lignò autem, quod? aeehin⸗ nobis, Ac.* menti 1 eſt. N am 5. lignum Vitæ r dif ſ, Juod, Do Nll4 De As NO interd A2 1X* 1 FE 799 lam nnpariente medij P aras 7 77 ¶ ½ 9,] murmurabat, uod quaſi, parcus vel auarus D. Quts pre etioſa gi xerit li S ferebat o Ǵ ſpit. ſe uAne! Vuiliora— Her 17 1 1 . 2G 1 4 quæq, Pe C1 cuit tum Col ligendai I cibum hominis 22 nciſ 5 22 mutation k. 5, 1d A. 3 eppojitsone. qiminutioue, ulta de prauale vaneei, Porr qudnle Tho Dei, Ioannes ie la- lum 510, 2 znhudin„ 7 ihas modi 5, ſanttum preæceptum Dei mn nulie 1 ſt ₰ 64 aa 2 N? 71 ois. SheAsiOlls t apponere quid, vel Aim lauer le 4 e de poſuerit ad A hes app ponet juper! r de verbis Prqphetis lihm täte ançta⸗& „ 16 1 8 in Apo 0.! Dpſs„CA An. xit.81 quis 7 61½ plag⸗ †„* Deus plagas ſcriptas in libro iſto. Si quis diminueri huiu Keret D- Le, ee e E, o2es partem eius de libro vitæ,& de ciuii Jud ſcraPta unt 2— eiuie 44 in libro iſto. Igit aneeee ae ufdſa PFe* viſibilem ſerpentem diabolus loqui noiperet, 2 A em cordis locute fuerat, p 4 ordis locutus fueraât, Pronaun⸗ ſum adex qute Vol lun tatem n vel conſen⸗/ ld ſenun⸗ 4 liß F- 1 — 9 6 c0⁷ pnan vel er ſemetip ſum intus al au- terius peccati opus rendi Perd Aꝗο, Ane pore Pra† ns 6 erAt. 72 2 doinde cckter 4 7 éan⸗ 4 jo 1 1IN GENESIM, LIB. VI. 647 tman 4—.. 7.. — n h A ſo nobis accipienda ſunt tanquam ſtupri vel adulterij diabolici opus conſum- 1 un e 9 watum. nam ante hac veluti qu2adam conditiones occulta inspiratione vel ſug- wni nn gestione condelectante animo facla ſunt. Huc vſque ſunt verba Kuperti. 4 7 Enam K us Cui quidem non aſſentior, Euam ante congreſſum& ſermonem ha- 24un ean, a bitum à ſerpente, iam fuiſſe interius à diabolo vitiatam,& ſpirituali der uneh— 1. Ir2 a jnfra aberti — Ar Me aliquo venèno corruptam: hoc autẽ paulò infrà apertius oſtendemus. 7mlecam t.. 2 en masd un Dixit autem ſérpens ad mulierem, N quaquam morie- GEN. c.z. ¹“²““.„.... : aamaaſſ hun mini: ſcit enim Deus quod in quacumque die come- S7 54. Lan 1 9 deritis ex eo, apertentur oculi Vestri, WDeritis ficut Lin ,Eitm indenne iet 2 Ni nem int ch Dij, ſcientes bonum& malum. n Send 1„** B erOlno DAEMON artificio dupliciter audacem& ala- Artifßcium S) SO P crem reddit mulierem ad violandum Dei præceptum: dæmonis. Edoc at aerene i wt 8 1 4 nen em e ur 6 1 rnhorrdet nmn 99‿ rum ſammouendo metum pœnæ quam Deus fuerat in- hterminatus: tum pollicendo magnum quoddam bo- SS=num,& homini præter cætera expetendum, vr inſtar raho, da 4 urr Dei efficerentur omnium rerum ſcientiſſimi. Hiſce nàm que duobus Terda Rrpemn. luus acerrimis calcaribus ſtimulari& incitari ſolẽt homines ad peccandũ. er 1 itis Aum PRAECLARE autem hunc locum tractat S. Gregorius lib. 24. 1ns uucr veria„⁴ᷣ DL. Moralium, cap. 7.& 8. explanans illa verba Iob quæ ſunt in cap. 33. t D Reddet homini iuſtitiam ſuam: Tllam, inquit, iustitiam reddet Deus ho- nnuis uas mini ad quam conditus fuit, vtinhærere Deo libeat, vt minacem eius ſenten- riel unb tiam pertimeſcat, vt ſerpentis callidi blandis iam promiſſionibus non credat. „ C Quod eaim in Paradiſò egit, hoc quotidie antiquus hostis agere non deſistit. 1ee Verba quippè Dei de cordibus hominum molitur euellere, atque in eis fita pro- marud t 4 miſſionis ſuæ blandimenta radicare: quotidie hoc quod Deus minatur, leuigat, * 4 1& ad hoc credendum quod falſinn promittit, inuitat. Falsò enim pollicerur n. Afeaune 44„* temporalia, Vt mentibus hominum ea ſupplicia leuiget, quæ Deus minatur imn 1 2 æterna. Nam oum pneſontis Vitæ gloriam ſhondet, quid aliud dicit, qudm gu- 1 8 37 ſate ey eritis ſicut Dij 5 acſi aperte dicat: Temporalem concupiſcentiam tan- ao 3 gite,& in hoc mundo ſublimes apparete. Et cum timorem diuinæ ſententiæ 1 amouere conatur, quid aliud loquitur quam id quod primis hominibus dixit, le Cur præcepit vobir Deus vt non comederetis de omni ligno Paradiſi? Sed quia „1 9 diuino munere redemptus homo iustitiam recepit, quam dudum conditus ami- 2,1 D ſit, robuftiorem ſaiam contra blandimenta callide perſuaſionis exercet, quia 1e experimenio didicit, quantum obediens debear præcepto, Et quem tund culpa — 1 41 duxit ad punam, nunc pœna ſua Testringit à oulpa, vt tanto magis delinque- 1uem Tiuf re metuat quanto cogente ſupplicio& ipſe iam quod perpetrauit accuſat. Hæc [ S. Gregorius. 9 ſ N CoxrINxx autem ſerpentis oratio quinque non falſa modo Qainque fal 1 uu, ſed impia etiam, abſurda,& incredibilia. Primum eſt, Deum eſſe fi nia,& ( mendacem, hoc enim ſignificare voluit dicens: Nequaquã moriemini: Lnue 2 u qauaſ diceret, Non eſt verum quod dixit vobis Deus, ſi comederi- Sn au 5 ͤ 1.11.; 18. CO MME NTARIORVM tis, morte moriemini. Alterum eſt, Deum innidiſſe eis ſummũ quod. 4 .. 1 In... dam bonum& felicitatem⸗ quod drelarzeimaG Scit enim Deus quod ſi oomederitis ex eo, aperientus oculi vestri,& eritis ſicut Dij ſöienter bonum& malum. quaſi diceret, propterea vetuit, quia noluit vos excellẽtia ſciẽ- 6 4..... tiæ& ſapientiæ ſimiles ipſius fieri. Tertium fuit, arborem illam vim habuiſſe effieiendi ipſos omnium rerum ſcientes. Denidae quartum & quintum fuit, poſſe homines ſcientia euadere ſimiles Deo,& qui. dem propter eſum fructus illius arboris. HaAc ipſa quàm eſsẽt falſa& abſurda facilè intellexiſſer mulier, *„ 2 2 1 8. 8 7 5 niſi iam interiori vanitate animi inflata& elara, ſuperbiaque tumès, ate rei ſibi vetitæ æſtuans, amens,& ex. atque immoderata cupidit — 118 cors fuiſſet. Quid enim magis repugnans, aut quid maxgis a*eον vel d*u⁴ᷣy dici poteſt, ponitatem inuidere, 62⁸ vel eſu corporali cuiunſquam rei, Dei ſapientiam & ſimilitudinem acquiri poſſe?Dixiſſet mulier ſerpẽti, ſi ita eſt vt di- cis, cur tu non edis ex iſta arbore, vt quod mihi promittis, ipſe conſe⸗ quaris? Abi, prior comede, vt ex te periculum faciam, vtrum vera ſint quæ loqueris, mihique polliceris. Si Deus tantum nobis bonumin- uidens, eius arboris interdixit eſum, curnon potius eam arborem non procreauit, aut cur eam non deſtruxit? Rectè igitur Auguſtinus cap. 30. lib. 11. ge Geneſi ad literã: Quomodo, inquit, verbis crederet mu- lier ſerpentis à bona arque vtili re diuinitus ſe fuiſſe prohibitu, niſi iam ineſſer menti eius amor propriæ pote tatis, e quædam de ſe fuperba praæſumptio qud er illam tentationem fuerat conuincenda& humil ianda. 5 Illa porrò verba, Aperientur oculz vestri,& eritis ſicut Dij ſcientes bo⸗ num& malum. eodem ſpectant: significatur enim, propter eſumit lius arboris tantùm fore diſcrimen inter ſtarum in quo tunc erant, & eum ſtatum ad quem prouehendi erant ſi fructum illum comede- rent, quantum eſt diſcrimen inter eum qui apertis oculis videt om- nia,& eum qui clauſis oculis nihil videt, quãtumqueè eſt inter Deum K homines, ſed priuſquam ad ſequentium explanationem tranſeam, regia ſen- libet hic apponere egregiam Bernardi ſententiam, ad ea quæa proxr — £‿9 S ⸗ẽtia B. Ber- 2.„ 5— 1 . mè dicta& expoſita ſunt pertinentem. In fermone quodam de qua- 3 ℳ 1⸗ 3 3 17 41. 8 3 7 ₰.„.*:77. ſtri vulnera traduttam& deductam ad nihilum. A verſutius& astutiis ilins gexperun- 7 £ FAS Förmido mihi eſt pro vobis, in quibus partim ſubtilitate natura, partin tia temporum ſub tot annorum millibus eruditus, fragilitatem reæ quaquauerſum ſè verterit non ignorat. Sic ille inſatiabilis mis parentibus noſtris non vrſos, non leones, non fortia terræ ani gauit, ſed tortuoſum& callidum ſerpentem, qui per ſinuoſa volumin hen eu4⸗ ſa Deen Lapie tangere conſueuit. Denique,& 7 b tior erat, ſed callidior cunktis animantibus terræ, ait Scripturd- ³9. ib interrogatione incœpit, mentem mulieris explorans, ſciens ingenio non d ꝛe comederenn 1 ior,, 5„ 8. 5. Laborandum eſſe. Cur precepit vobis Dominus Deus, inquiens,: . 1 uàm vel ipſam veritatem mentiri, aut iplam B Humand Nd lM⸗ pomicida pri- malia dele- a nune pPens N0N DYnde e fib. 9 11 A! 4 4 Llig proc aubi nun tnui chu Har. 5 Flahij 1 polta tetho⸗ IN GENESIM, L. I1. VI. 6²9 de ligno ſcientiaæ boni& mali? quæ reſpondit, Ne fortè moriamur. Quod Deus ro certo poſuerat, dicẽs, Quacumque die comederitit, morte moriemini: ifla ſub dubio ſupponit, Ne fortè, inquiens, ſi comederimus, moriamur. Et audi inge⸗ nium malitidmque ſerpentis. Nequaquam, inquit, moriemini. Deus aſſirmat, mulier dubitat, Satan negut, Sic& ego timeo, ne ſicut ſêrpens Euam ſeduxit Kutia ſua,ſic& ſenſus veſtri cotrumpantur à caſtirate quæ eſt in Chriſto Ieſu. Hæc Bernardus. PRoco autem quod ſequitur Eritis ſicut Di, Hebraicè eſt O5 X Elohim, pluraliter ſignificans Deos, licct nõ raro ſingulatiter pro Deo poſitum inueniatur. Significantur item ea voce tam Angeli, quã in- ter homines qui ſunrt principes, magnates,& iudices: quocirca putãt quidam hic ſumi pro Angelis. Verum huic hiſtorie non videtur ea ſi- gnificatio congruere: dæmon enim dixit Deum per inuidiam vetuiſſé fructum illius arboris, ne videlicet euaderent ſimiles Deo: non erat autem credibile Deum inuidiſſe homini ſimilitu dinem Angelorum, ſed ſui. Et paulò infrà dixit Deus, Eece Adam quaſi vnus ex nobis factus eſt: quod proculdubio ad perſonas diuinas, non auté ad Angelos re- ferri debet. Ponitur igitur hoc loco vox Aιν Elobim, ad fignificã- dum Deum. Nec tamen dæmon homini promiſit æqualitatẽ Dei, id enim nimis erat abſurdum atque ineredibile: ſed eximiam& lingu- larem quãdam diuinitatis ſimilitudinem, ſcilicet excellen tem rerum omnium ſcientiam,& ſapientiam. TorA vero hæc ſerpentis oratio ambigua eſt,& in diuerſas fle- Aæ₰ mbigua ſer —xibilis ſententias: cuiuſmodi erant Apollinis Pythij reſpõſa, quæ ad fe'tis oratio quemlibet euentum accommodari poſſe& quadrare videbantur. Namque illud, Non moriemini, referri poteſt vel ad ſubitam& præ- ſentem mortem quæ eſum illius fructus conſecutura eſſet, vel ad in- euitabilẽ moriendi neceſſitatem. Illud quoq de, Aperittur oculi vestri. vel ad rerum omnium cognitionem, hominiſque gloriam, vel ad eius dedecus& confaſionẽ accommodari poteſt. Et illad Sicut Dipſigni- ficare poreſt aut Dei veri bonorumq; Angelorum ſmilitudiné, aut etiam dæmonum. Deniq; illud Scientes bonum& malum, ſignificat aut perfectam rerum omnium ſcientiam, aut cognitionem boni per eius priuationem,& notiriam mali per eius experientiam, quòd genus cognitionis miſerrimum& infeliciſſimum homini eſt. Ergo fophi- ſticè demon locutus eſt, fuitque princeps omnium Sophiſtarum. Ouus autem ſophislicè loquitur, vt in ca. 37. Eccle. ſeriptum eſt, odlibilis eſt Deo. SCITVM ecſt quod ſcribit Rupertus, dæmonem primo quidem Diabolas So- concupiuiſſe fieri ſe Deo ſimilem, eius enim ſunt illa quæ tumẽés ſu- Perbia dixit apud Eſaiam verba: Conſcendam in cœlum, fuper astra Dei phicta,& princeps om. nium Sopii- ponam ſolium meumpero ſimilis Altiſſimo. Verum quia hoc ei non ſucceſſit flarum. voluiſſe poſteà facere Deum ſui ſimilem, id eſt dum: idque homini probare ac perſuadere tentaſſe. Ip EM Rupertus in cap. 7.& 8. eiuſdem libri z. de Trini b. tate, Per- Pendens illa ſerpentis verba Nequaquam moriemini, diſert & am mendacem,& inui-—aiæ. 14. Præclara Ru perti 7.. 6 fallacias 3 ratio. 630 CoM ME N IrA KIOR V M & ambages ſerpentis ad illudendũ& decipiendum nominem artifi- A ciosè concinnatas explicat his verbis 3 1 A7l7 deriſor eſt ſerpens—& dubia reſßondet: vt cum Dei veritas impleta fuerit 3 eeuneiaus tamen ipſe vera- cem ſe eſſe cum po ftili cachunno confirmet. Nam cum dua mortes ſint altera b animæ& altera corporis; quadam morte non ſtatim erant morituri, ſcilicet ea quæ animam a corpore diuidit. Non enim quia comederunt, deirc eodem ai⸗ corporaliter mortui ſunt. ⁊d quia comedendo mortem animæ ſibimer eodem die conſciuerunt, ideo miſericordia Dei corpore mortales facti, ne ſicui ipſe diabo- us irrecuperabiles eſſent, male e mi ſere viuendo in aternum. I Liu quemad- modqum Apollo Delphicus fertun ſolitus fuiſſe incertis udere ambag ihusiic zam nuno ludebat idem Dei& hominum inumtous; æquiuocatione mortis nquite ahuſus, odiibilium 5 ophistarum maximus. Qui enim ſophistice loquitur, odi- bilis eſt, vti ait Sapiens quidam. N. ihilominus& catera quæ ſoquuntur, 4 ui- nocando cuntta confundit ac perturbat, alid ſenſu loquens,&. alio ſua dicta Eceleſ 37 · intelligi polens. Scit enim Deus, inquit, quld in quocunque die comederiii 7 ex eo, aperientur oculi veſtri, Hoc vtiqus volebat intelligi. quod claritatem — omnis ſapientia, diuinitatem quoque& omnium ſapientiam Deus inuiden. mini, tale lignum ili znterdixit. Hoc, inquam, intelligi volebat in ſuo ſem. ne cum ſentiret ipſe aliter euenturun eſſe? qui tamen ſenſu eius circa hac pſa verba pænè ine abili verſabatur auerſione. Aperientur. inqult; oculi gestri, videlicet in agnitionem veſtræ confuſionis. Eſt enim quadam infelir Se en. oculorum apertio, quando reuelati erunt oculi impiorumquando Hicutliber 52 Safnen:s“ pientia teftatur, Videntes turbabuntur timore horribili, e&; mirabuntur in u- bitatione ins peratæ ſalutis,& gementes præ angustia ſpiritus, dicent intra ſ 4 ipe 1 pœnitentiam agentes: Hi ſunt quos aliquando habuimus in deriſum,& in ſe ver . militudinem improperij. ed& apud Poëtam eximium, ſecundum hanc aper· te, Deroil b5. C. 1Wn2nn oculorum loquitur inſultando inter tormenta irannus inferorum, tam Ane des. Diſcite iustitiam monitis& non temnere diuos. preſt — liem,cum diceret, Et eritis ſicut Dij falſis vtique dis, ideſt. ſui ſui ſque ſequati pe gs bas angelis apofſtaticis ſimiles illos facere intendebat: cum al ind, ſicut iam di eius G b Ctum eſt, intelligi vellet in hac promiſſione ſua, cui nimitum ſuauiter ſonun- ſten A ti, quaſi vino venenum mortis comiſcuerat. Nihilominus& addendo, Scien- Ec tes bonum& malum, hoo moliebatur, vt eos habere faceret& boni perditi me- arr * moriam,& mali inuenti eæperientiam: cum hoc aliud vellet intelligi, quod em D. ſa nem per illum cibum conſécuturi eſſent ſcientiam,& nihil eos lateret, qus D ſrpe profecto ſcientia ſolius Dei eſt. Conſidera nunc quanta hic alleuatio iuxta ſen- nauui ſum eins qui decipitur: quanta ſit deiectio iuxta ſenſum eius qui debipit. 54 Deor 3 eadem pollicitatione cum dicitur, Aperientur oculi vestri, hac ſapientis A¹ dic titudinem ille cogitat conſcientia confuſionem. S ub eadem dictione; qumai· ſcenn citur, Et eritis ſicut dij, hec rapere Dei celſiudinemille ſuimet ſimilemi cogitzi b plias 1 inuenire damnationem. Item ſub eadem pollicitatione ſcientiæ honi& malinal zue 5 Wnahnen Jaieuiie, ille cogitat experimentum miſeria. Mole stiſſimum ob Fallaciæ genus eſt, in quo is qui decipit& palmã obtinet mendaci¹,& gloriatu fan V qnod verus ſit,verumq́; dixerit: Qui autem decipitur, non pabet vnde inſultan durt rrus⸗ cam, Seen ebr Biſatisara 2,ee,. 3 tem ſibi falſitatis arguere poſſit, qualibet ille fallaciſſimus ſit. Hæc Rupe Vidh 7 Fidit urn e 1. A munum Amuan, eat Mrr run— Lun Nu. uAn eumum. 1 ⁸ u ur& peraaan, An faſ „Umn a6m, u 1 i 72nne duen a. t udαε τσ mrun ha rnn. Kfrr, e Mur n wnmmnt 7 1 Wunn 9 4 4 4 N 39 16 3 1 1 4ʃ 2 1 1 dun urian Tunt Kat rut ur, Auun anurr 0 A —., un bn. aiuun 111 umed M au 4 girr 7 1m 4 — M— mn wn IN GENESIM. L IB. VI. Vidit igitur mulier quod bonum eſſet lignum ad veſcen- dum,& pulchrum oculis, aspectuq delectabile,& tulit de fructu illius& comedit, dedit; Viro fuo. IDERAr antea mulier arborem illam, ſed ſimplici& innocenti aſpectu: vidit tunc, ſed ardens iam cupiditate illius fructus edendi. Viſa eſt ei arbor illa longè pulcher- rima, quam tamen eandem mox, violato iam Dei præ- cepto, factaq́; cœleſtium bonorum iactura, vidit& odit atque dete- ſtata eſt. Sic Amnon filius Dauid ſororem ſuam Thamar prius ar- dentiſſimè adamauit, ſed vbi amoribus eius potitus eſt, vehementius quàm amauerat, faſtidiuit, odit, auerſatus eſt. In his verbis tria de- notantur Euæ vitia: curioſitas, voluptas,& vanitas. Vidit enim, id eſt curioſius conſiderauit pulchritudinem arboris: ecce curioſitas. Vi- dit quod eſſet ſuauis ad veſcendum: ecce volu ptas, denique, Didit quod eſſet aſbectu delec᷑tabi lis, vel vt ſonant Hebræa& Græca,eAd intelligen- dum ſeu contemplandum deſiderabilis, id eſt, quod ad intelligendum& contemplandum conducere poſſet plurimum: ecce vanitas. Hoc tri- plici funiculo hominem vinctum aſtrictümque, ad omnia dæmon flagitia pertrahit. Hæ ſunt tres illæ malorum omnium illecebræ, quibus ad ſe mundus homides allicit, de quibus loannes, ait, Omne quod eſt in mundo, concupiſcentia carnis eſt,& concupiſcentia oculorum,& ſuperbia vitæ. Sed quæ diximus, eleganti explanatione eorundem verborum quæ eſt apud Rupertum capite nono libri 3. de Trinita- te, illuſtremus. Non temerè, inquit, dictum eſt, Vidit mulier: quaſi non eam arborem ante vidiſſet. Et reuera nondum eo modo viderat, quia cum hac praſumptione qna nunc intuita eſt, nec dum conſiderauerat. Notandum quip- pe quod non dixerat Soriptura: Vidit gitur mulier lignum,& tulit de frulins eius& comedit, ſed, Oidit mulier, inquit, quod lonum eſſet lignum ad ve- ſcendam,& pulchrum oculis, arpettuque delectabile,& tulit de fructu ein: & comaædit. Didit igitur, id eſt, conſiderauit, diligenter intuita eſt, curioſius attendit,& index eorum quæ audierat ipſã eſſe voluit. Anudierat quod dixiſ- ſet Deus, In quocumque die comederitis ex eo, morte moriemini: audierat ſerpentem è contraria dicentem Nequaquam moriemini. Inter hac anceps naturam ligni propriis ſenſibus diiudicare voluit, ur ſciret cui potiſimum-. Deo videlicet vel ſerpenti palmam concederet veritatis. At illi qui de hoc iu- dicare debuerant interiores oculi, exteriorum iam erant oculorum concupi- ſcentia præpediti, vt non viderent neque ſolam mortem corporis, vel quod du- plicem illatura eſſet mortem, non natura ligni, ſed tranſgreſſio mandati. Ita- que ſolis exterioribus oculis naturam ligni conſiderauit,& deprebendit, male cauta quod in fructu ligni non eſſet venenum mortis: erat enim bonum ad ve⸗ ſcendum,& pulchrum oculis, arpectu deleciabile. Hac omni ſermoni quem dixerar Deus, repugnantia iudicauit eſſe, magisq; ſermoni ſerpentis concor- dare, verdmquæ aſſertionem eius demontrare. Sic vidit,& jic ſacrilega te- Comm. in Geneſ. Tom... MMM meri 631 GEN. z. VERS. G. 2. Reg. 2 Tria Euæ 2i- fad. 1. Toan. 2- 1 1 3 1 * 4 2 4 4 4 Per quos gra duss hominem vidiſſe arborem; poſt dauν od 5u4- ma flagitia deuoluat. Praclara D. Bernardi 5e- zentia. 8 2 Quutta ma. Ex hoc loco ſalutare admodum nobis ſup 1 ex ncurso= uàm ſolicitè te.* ſ ſu ſ, ealoum d citè, cautè, ac religiosè ſenſum oc cuſtodia per- manẽt ad po- rum cuſtodiam. Vidit, inquit Scriptura, pulchritu M* 6 5. meritate didabolo ma tulit de fructu ligni& 63² COMMENTARIORKRVM gis quùm Deo: ſerpenti magis quàm Greatori credidit,& A „comedit. Nec ſatis illi hoc fuit quod comedit, ſed inſu- Hæc Rupertus. 35 orrèò, mulierem prius audiuiſſe ſerpentem; tum eà decerpſiſſe fructum; deinde comediſſe; po- b ndum. Eodem planè modo, eo- m ad comede vt in peccando procedamus: Prima enim er& viro ſuo dedit. CoNRSIDEBRApP .. ſtremò induxilie viru déemque ordine vſu venit V— edamus? an eſt geti diaboli, tum eius conſideratio, poſteà delectatio, præ- —( draui operis effectio. poſtremè terea deliberatus cont adhæc praul op d d ſenſus, aui eiuſdem criminis cum aliis communicatio,& tanquam einſdem morbi ac peltis contagio. præclarè hunc locum tractat Bernardus in tractatu de gradibus Humilit atis. Nàmque noxiam Euæ curioſtta- tem& vanitatem perpendens, ad hunc modum ſcxibit. 1a aunues B Eua,in Paradiſò poſita es:&t Cun viro tuo— Sheutadf ln 7 3 unctum perfeceris, quandoque tranikae 9. u⸗ de h ueee e v 57 8 quo opere occupari,mec de custodia ſilicitari. Omne un A Keht 2 4- ceditur ad veſcendum, præter illud quod dicitur ſcientic ni G Mai an cætera bona ſunt& ſapiunt bonum; quid eſt oputs du⸗ de ligno che etiam mali? Non plus ſapere quam oportet ſaperẽ ſapere eum malum, den non eſt ſed deſipere. Seruà e*go commiſſum„expetta promiſſum; au Eui⸗ bitum, ne perdas conceſſum. Quid tuam mortem tam intente intueni D4 illo ram crebro vagantia lumina iadu Quid ſbectare libet 4 quud manducare non liceto. Oculos, inquis, tendo, non manum. Non eſt interdittum ne videam, ſed ne comedã. An nõ licet oculos quoquo volo leuare, quos Deus in mea poſtit poteſtate 2 Ad quod A postolus Omnia mihi licent; ſad non omnia erye⸗ diunt. Et ſi culpa non eſt culpæa tamen indicium eſt. Niſi enim mens Sann ſe curiosè ſeruaret, tua curioſuas tempus vacuum non haberet. Etſ tuhe non eſt, culpæ tamen occaſio eſt,& indicium commiſſc;& cauſa eſt Coenqi tenda, Te enim intenta ad aliud, latenter interim in cor tuum ſerpens ile bitur, blandè alloquitur, blanditiis rationem, mendaciis timorem comeſtn Naequaquam, inquiens, morieris. Auget curam, dum incitat gulam. A53 du 11 perituraꝭ 1. 0 ℳq ourioſitatem, dum ſuggerit cupiditatem. Ofgert tandem proͤbibitum, conce ſſum. Porrigit pomum,& ſurripit Paradi ſum. Haurit virus 9. 5 4& 2 P 4 5 p 7 Mt 4 1.1An? Naſcimur, motr & perituros paritura. Perit ſalus, non deſtitit pPartus: Na ₰ Pp yterea ſciturt. Fropit mur, ideoque naſcimur morituri, quia prius morimur nid/ d graue iugum ſuper omnes filios tuos vſque in hodiernum diem, ſunt verba Bernardi. Hactenus ſuppetit documentum, ulorum cuſtodire opor- tcat, cùm videamus initium malorum Euæ, incurioſam fuiſſe ocvlo- dinem arboris: Vn- de protinus in animo eius exarſit cupiditas edendi,& audacia de- cerpendi fructum vetitum, contraque diuinum mandatum come- dendi. Ineredibile dictu eſt, ſed quotidianis experimentis nimis co- pertum& comprobatum, quot quantaque flagitia per oculos in animum audini venia J pong huxie noſtr ſuc Hc nuli dii ſau/ rapa huc tieti „ cepr ca. ſep 7 Sydt, CAnl u 0d. Mag; ℳ₰ femu. D Plſcen Aepru Pru LCnum eſt.y af he /2 ſana Mof 5 TM Pe 7, J, 7 Ulſeei 1 N GENES IM, L I B. VI. 633 Lahenn. a animum inuolent, vt merito Dauid obnixè Deum precatus ſit Auer-. m ctltenan g A te oculos meos ne videant Vvanitatem,& lob cap. 31. Pepigi,ait, fædus cum Waus. a kergülke ſnar n oculis meis, vt ne cogitarem quidem de virgine. Quæ verba pertractans di ncienim. Be nuds Gregorius libro 21. Moralium capit. 2. quia luculentiſſimis ſenten- — 1 tiis& exemplis de las Renlora Cuſodi⸗ diſhutar„gratum me le a.. 2 9 4 4 au aaülerr) in. ctori facturum putaui, ſi rem tam vtilem,& à Gregorio tam accuratè & diligenter explicatam, iiſdem verbis quibus ab eo traditur, in ad“„.... 8. 7f...„— — eee feuu ſe k præſentia exponam. Sic igitur ſcribit: Cum ſit inuiſibilis anima, nequa- Eeregia Gre- lu emmenicat unn quam corporearum rerum delectatione tangitur, niſi quod inhærẽs corpori qua Lean⸗ ncl dan e u ſiquadam egrediendi foramina, einſdlem corporis ſen 2is habeꝛt. Diſius quippe, o2, 2pin. 3 Henn. När a ukr auditus, guſtus, odoratus,& tactus quaſi quædam viæ mentis ſunt, quibuu foras 11Ad danc n t anr. veniat, os ea, quæ extrà eius ſunt fubſtantiam, oncupiſéat. Per hog etenim cor. Via metis ſen- 4, am nmn un d Ahu B poris ſenſus quaſi per feneſtras quaſdam exteriora quæque anima réſpicit z re ſus exteriores. ndus Nenuran nn ſpiciens concupiſcit. Hinc etenim Hieremias ait, Aſcendit D20 feneſtras Ilie.9. 6Ads Lca.Duln nostras. Mors quippe per feneſtras- ſcendit& domum ingreditur, um per ſen- ararn Lad gand Acud a nen ſius corporis concupiſcentia veniens, habitaculum intrat mentis. Quo contra „ bem, unn hoc, quod iam ſepe diximus de n„per Eſaiam dicitur, Qui ſunt Hi, Ju us nubes volant,& quaſi columbæ ad feneſtras ſuas' Iuſti namque volare vt nubes n Alen ditti ſuns, quia à terreni⸗ contagiis ſubleuantur:& quaſi columbæa ad ſeneſtras E n, Z n. ſuas ſant, quia per ſenſus corporis exteriora quæque, intentione non resᷣpiciunt Eſaia 6o. en. T4A⁴ Ann nn mr. rapacitaris e0 que foras non rapit concupiſcentia carnalis. Quiſquis verb per 14 And 2 84 üa. has corporis feneſtras incautè exterius reſpicit plerumque in delectationẽ pecca- 1us. nds, uA Aun.] M n. ti etiam nolens rapitur, aiq;, obligatus deſideriis incipit velle, quod noluit. Præ- 3 n un n 14 ua cLeps quippe anima, dum ante non prouidet, ne incaute videat, quod cõcupiſcat, 2( E ac poſt incipit deſiderare, quod vidit. Inde& Prophetæ mens qua fubleuata 44 Kiar ſzpe m)steriis internis intererat, quia alienam coniugem incaijté Vidit, bobtene- 1 dn brata poſtmodum ſibimet illicite coniunxit. Sanctus autè vir qui acceptis cor- 2. Reg 12. ——„ Poris ſenſibus velut ſubiettis minitris æquiſſimus iudex precſ. culpas conſpicit 1 AMrsA 4 1n antequam veniant, eẽ velut inſidianti morii feneſtras corporis claudit dicens⸗ 444 4K n A Pepigi fœdus cum oculis meis, vt ne cogitatem quidem de virginé. Ot enim Ga Mena da, cogitationes cordis caste ſeruare potuiſſet, fædus Cui entfs/ehe 2t,é Prius in- „ 2 3 cautè aſpiceret, quod poſtmodum inuitus amaret. Valde namque eſt graue, ndum. 9 5 quod caro deorſum trahit,& ſemel ſpecies formæ cordi per oculos illigata, vix n. G nfu! 3— magni luctaminis manu ſoluitur. Ne ergo quædam lubrica in cogitatione ver- S ſemus; pronidendum nobis eſt, quia intueri non decet, quod non licet concu- D Piſcere. Vtenim munda mens in cogitatione ſeruetur, alaſcina voluptatis ſuæ n deprimendi ſunt oculi, quaſi quidã raptores ad culpam, Neque enim Eua li- m W guum vetitum contigiſſet, niſi hoc prius incautè cons piceret. S criptum quippe deffe eſt. Vidit mulier, quod bonum eſſet lignum ad veſcendum,& pulohrum oculis, 3 wumnc, afpecluque delectabile:& tulit de fructu illius,& comedit. Hinc ergo pen- Gen.3. ann b ſandum eſt, quanto debeamus moderamine erga illicita viſum reſtringere, iite, nos qui mortaliter viuimus, ſi& mater viuentium per oculos ad morté venit. - e 44 Rinc etiam ſub Iudææ voce, quæ exteriora videndo cõöcupiſcens, bona inæriora 1 H perdiderat Propheta dicit, Oculus meus deprædatus eſt animam meam. Cucu- Thren. 3. Ta, piſcendo enim viſibilia, inuiſibiles virtutes amiſit. Quæ ergo interiorem fruetu. Iguß, MMM 2 per ARIORVM 2erne viſn prodidit, per oculum corporis perdidit pradam cordis. A ynde nobis ad cuſtodiendam cordis munditiam? exteriorum qudus ſenſuum diſciplina ſeruanda eſt, Nam quantalibet virtute mens polleat„ quanta- libet grauitate vigeat: carnales tamen ſenſus puerile quiddam exterius per- ſtrepunt: 22 niſi interioris grauitatus pondere„&ꝙ quaſii iuuenili quodam di- ore refrenentur, ad fluxa quaqusé& leuia mentem eneruem trahunt, Sic Gregorius.. 6 EN. C.z. Tulit de fructu llius& comedit. VIR 8⸗ 6. 1 fuit peccatum Euæ, peccatum ã- i mandato, quo eſus ex ar- fuerat. Verum de peccato Ac ratione conſummatum H co inobedientiæ, violato nempe De bore ſcientiæ boni& mali interdictus ei Euæ paulò ſubtilius diſſerendum eſt. ——— ———O—;ꝛ;—— 10 DE PzCCA2 EVAE. DISPVTITAT ponere oportet, Euã non pec Lei nun pet· Q NWſ A NrE omnia vt certum p caſſe ante ca- /N calſe ante congreſſum& ſermonem ſerpentis. Hoc ſrr extremis verbis capit. 2. dixit greſbionẽ ſer- f O ne indicat Scriptura, cùm pentis. N. Adamum& Euam fuiſſe nudos, nec tamen erubuiſſe. „..... 3 fuiſſe in felici ſtatu im paſſi. S guo ſignificare voluit eos bilitatis& innocentiæ:& proximè ſubtexit hiſtoriam ſerpentis, qui C Euam tentauit. quo licet intelligere ex ipſa narrationis ſerie& con- textu, primos homines in illo ſtatu innocentiæ vſque ad tEtationem ſerpentis permanſiſſe. Atque hoc confirmat Patrum ſententia inter peccatum primi hominis,& peccatum priwi Angeli diſcrimen con- ſtituentium: quod illud ex ſuggeſtione, ſuaſionèque alterius admil- ſum eſt,& idcirco dignum venia fuit: hoc autem propria malitia nullius conſilio ſuaſu& impulſu patratum eſt, quam obrem irremil- ſibile fuit. Rupertus tamen cap. 5. lib. z. de Trinit. eum J; ſecutus in Commentario huius z. cap. Ioannes Ferus contra ſenſerunt: q rum opinionem quidam ea ratione probabilem facere voluerunt, niſ Eua, inquiunt, ante peccaſſet, non vtique paſſus eſſet Deus ten- p „ tart eam à diabolo ſcilicet, eatentatione ſciens eam victum& pet⸗ She ne itninn den uſftina eſt ar gumentatio. Deus enim ſcientia limpli⸗ nis Feri ſen- des derhn, em⸗ vrloquuntuf Theologi, vidit Euam poſſe reliſtete tentia. nts eam que Vinccké ſine labore: quapropter ſiuit eam ten- Deus cur 15- Kri, duit detui dierou conueniens eſt tentatio ad exercitationen Ler ehe. Werjoris drj. a ve ationem virtutis; ad occaſionem& materiam miſerit quam. 11L45 aioriſque præmij: præſertim verò quod illa ten⸗ ſeiebat ſecea. tar²0 non fuit interior affligens animum, ſed exterior ſine vlla ho- turam. minis moleſtia. Nimirum hoc genere tentationis etiam Dominum Matth. 1 T 8 4 4. noſtrum leſum Chriſtum Deus Pater tentari à diabolo permins, 4 V 14 1 19* — ö 2 n aneee . 2 X ern N* K 44* aa, cim ein nnt 4“ ⁴„ „ 8 4 11 4'““ 8 “ 3. 9 3* 03 1 241 4 4 2 4 124 . A den en. ““— d —. 12 1 ** 5-— 4* 4 6 3 2 A₰△ ¹* —„— 1N GENESIM, LI B. VI. VAESTIO TI. Quod fuerit primum peccatum Euæ. „ Oc igitur poſito, cẽſemus primum Euæ peccatum fuiſ- 8 ſe ſuperbiam: etenim ſtatim vt ſerpens dixit Euæ, Cur pracepit Yobis Deus,&c.&, vt bene ſuper his verbis mo- nuit Caietanus, non hæc tantùm verba ſerpentem di- d xiſſe Euæ putandum eſt, ſed complura alia, quæ Moſes breuitatis cauſa prodere ſuperſedit: quibus oſtendit ſerpens per il- lud Dei præceptum valde grauari& opprimi libertatem hominis, eiüſque dignitatem diminui. Statim igitur poſt hæc verba motus quidam elationis extitit in animo Euæ, indignè ferentis aſtrictam ſe teneri ea lege, cupientiſque arbitratu ſuo liberè viuere nulli ſubie- ctam, ſibique ipſam ad viuendum ſufficientem:& hæc eſt ſuperbia. Confirmat hanc ſententiam diuina Scriptura, quæ Eccleſ. z0.& To- biæ 4. Initium omnis peccati& perditionis facit ſuperbiam. Declarat hoc ipſum elegantiſſimis verbis& ſententiis Augaſt. in lib. 14. de Ciui. Dei cap. 3.hunc in modum ſcribens:In occulto autem mali eſſe cœperütt, 7 vt in apertã inobedientiam laberentur. Non enim ad malum opus peruenire- tur, niſi praceſſiſſet mala voluntas. Porro malæ voluntatis initium, quod potuit elle niſi ſuperbias Initium enim omnis peccati ſuperbia eſt: quid eſt autem fuper- C Lia, niſi peruerſæ celſitudinis apperitus? Peruerſa enim celſuudo eſt deſerto eo cui debet animus inhærere principio, ſibi quodammodo fieri atque ſſe princi- Pium. Hoc fit, cum ſibi nimis placet, cum ab illo bono immutabili deficit, quod ei magis placere d ebuit, quam ipſe ſibi. Spontaneus eſt autem iſte defectur: quo- niam ſi voluntas in amore ſuperioris immutabilis boni, à quo illuſtrabatur vt Videret,& accendebatur vt amaret, abilis permaneret: non inde ad ſibi pla- cendum auerteretur,& ex hoc intenebreſteret& frigeſceret, vt vel illa ve- rum crederet dixiſſe ſêrpentem, vel ille Dei mandato vxoris praponeret vo- luntatem: putarétque ſe venialiter tranſgreſſorem ſe præcepti, ſi vite ſuæ ſo- ciam non deſereret etiam in ſocietate peccati. Non ergo malum opus fattum eſt, id eſt, illa tranſg reſſio, vt cibo prohibito veſcerentur, niſi ab eis qui mali iam erantneque enim fieret ille fructus malus, niſi ab arbore mala, poſt hæc factum eſt quod Deus fieri prohibuerat, d D interpoſitis quibuſdam ſubdit: Maniſfeéſto ergo apertéque peccato, vb. iabolus hominem non cepiſſet, niſi iam ille ſibi ipſiplacere cæpiſſet. Hinc enim& delettauit quod dictum eſt, Eri- tis ſicut Dij: quod melius eſſe poſſent, ſummo veröque prineipio cohærendo per obedientiam, non ſuum ſibi exiſtendo principium per ſuperbiam. Daj enim creati, nõ ſua virtute, ſed Dei veri participatione ſunt Dij: plus aute homo ap- petendo, minus eſt: qui dum jibi ſuficere delegit, ab illo defecit. Iludl itaque malum quo cum ſibi homo placet ranquam& zpſe ſit lumen, auertitur ab co lumine quod ei ſi placet& ipſé ſit lumen: illud inquam maum preceſſerat in abdito, ot ſequeretur hos malum quod perpetra- xurn eſt in aperto. Jerum eſtenim quod ſoriptum eſt, ante ruinam exaltatur MMM 3 cor, 635 Primam pec- catum Eua ſuperbia. Superbia eſt 6** 2 14 peccati initiu. Superbis quid. 3 Opus malum non niſi àma lis ſät. Dij creati „ qui ei vere fuſhicit participation⸗ veri Des. Ds ſun Iunt. Pro wer.Is6. COMMENTARIORVM 636 cor,& ante gloriam pumiliatur: Illa pror, e a ruina eſſe non putatur. Quuis enim exal- .„„ 6 dum 1* ninam, qud fit in manifeſto, la ruina Atut. d zMn ĩt ibi defectus, quo eſt relittus excel ſus? Quis „. 7 ionem ruinam putat: Cum iam] 6 9 modum ſen- ree u mam 4 non videat; quanda fu ihe uhe in, induhitars tentia B. Au trengreſſio roptér hoc Deus illud prohibmit, quo n ehe 2ee, Ien nulla Luſtini. defendi poſſet imaginatione iuſtitis. Etideo AlkAeo Aace VeupPe B23 ehe vtile ca- Math. 26. Aere in aliquod apertum manifeſtumque peccatum. vnde ſibi diſpliceam, qu S 2cendo ceciderant. Salubrius enim Betrus ſibi diſplicuit qnanuuſe nit, quam ſibi placuit quando praſumpſit. Hfo Aki⸗ 2 fare, 1 funn— Imple facies eorum ignominia,& quarent nsmen tuum E dmniee. id& d; vt in ein pla⸗ ntibus nomen tuum, qui ſibi placuerani quærendo ſuum. Hadtenus Notabilis ad- . e?.. iam ſibi pl ceas quære ſunt verba A aguſtini. ————— ———— Quæ alia præter ſuperbiam uerint Euæ peccata. Accidia ſpi- 3 4 mn Euæ fuit accidia quædam ſpiii ritualis Euæ. O. O=( LTERVM peccatum E G tauditis ſerpentis verbis, ſtatim Mendacium. 4 8 catum kuit mendacij: dixit enim Deum interdixiſſe eis tactum arboris, qui ſolt infidelitatis: nam ſi qui infidelis fuit, quia dubitauit de veritate 14 tum Adamo fuerat, Si comederis ex hoc ligno morte morielus: ipt dubitanter dixit, Ne forte moriamur:maluit præterea credere ſerper 1, 2— ⸗ Hbi.— ti, quam Deo. Quintum pecccarum fuit ſuperbiæ: nam præter Inſidelitas. Iterum ſuper primũ, quod memorauimus:rurſus audito illo ſerpentis promi ia. tis ſicut Dij ſcientes honum& malum, inftammata eſt cu piditate cellentis poteſtatis& ſcientiæ: coneupiuit enim immoder lentiam poteſtatis, qualem habet Deus rerum que omni Gula. quo modo& menſura ſcientiam. Sextum peccatum fuit g tiata enim parte ſuperiori per ſuperbiam, continuo per rupta eſt pars inferior flagrantiſſimè expetendo vetitum ſibi uod non obſcureè ſignificauit Scriptura Illis verbis, Vidit mulier? Inobediktia. Honii eſſet lignum ad veſeendum,& pulchrum oculis,& c.= auſtitiæ originalis priuati,& innumerabilibus malis, arqu mulctati ſunt. Dixi peccatum inobedientiæ, quia eſus illiu remota Dei legesnaturaliter bonus erar, moraliter aut ad bonum& ad malum. Fuit igitur tantopere malus& noxius, uini præce / 2 7„ 4 9 7. † 4 7* ſus ruina, qua fit in ooculto, pracedit a quo prohibebatur eſu eius ar- diſplicere& tædio eſſe. Tertium pec- veABT Ll -ætet MMud flo: En e tam exr- ate exceb um ſine al- ulæ: V. eruerſa& cot- fructu, — Juod C Septimũ peccatum llios arboris s arboris, ern,indifferens eam du nat ts 3 bec duc de) po lit mu Ve Lell lam ritu D com Ae ALNTA n llazmſane S 1IN GENESIM„ IL 1 B. N I. 637 n Lmusßn ahn quo fuerat hominibus interdictus: nõ ſanè ob aliud, quàm vt explo- 2n n 4 4iche 3 d. raretur,& probaretur hominis obedientia quemadmodum ſupra in dad, ſumae“ tertio libro diſputauimus. Octauum fait peccatum ſcãdali: ſuo enim Scandalum. da. exemplo, ſuiſque blandis& importunis precibus Adamum ad idem n atk Er n air. peccatum mouit: pellexit, impulit. Nonum peccatũ fuit ſtulta& im- Excuſatio. pudens admiſſi ſceſeris excuſatio: namque reprehenſa mulier à Deo, non eſt confeſſa crimen, non ſe ipſa accuſauit, neque pœnitens deli- Gi indoluit, ingemuit, veniamqus petiit: ſed culpam erroris in ſer- mmad n pentem à quo decepta fuerat tranſtulit. emnnmen man ug, To rigitur fuere atque ordine, hoc vt veriſimile eſt, ab Eua tunc M. nlameran uſn atrata ſcelera. Nec tamẽ intelligi volo ſupradicta peccata fuiſſe om- 1 nia re diuerſa: ſed vel diſtincta fuiſſe peccata, vel diuerſas circunſtan- Hmodo tias& inordinatos motus atque affectus animi ad vnum idémque Eua iam ab- peccatum tendentis. Sed quærat aliquis, quomodo Eua potuerit in- ſurdis dicks, ducere in animum credere vera ſerpentis dicta,& promiſſa eſſe poſ- 1 rennbei ſe, cùm eſſent perquam abſurda& incredibilia? Ad hoc reſponderi 222 Seruere. poteſt: Buam tunc ſicut ait Auguſtinus libro vndecimo de Geneſi ad litteram 42. capite, fuiſſe admodum ſimplicem& parui intellectus, multaque ignoraſſe, quæ poſtea didiciſſet& cognouiſſet ex Adamo. Vel dici poteſt, Euam peccato ſuperbiæ adeo fuiſſe obecœcatam in- tellectu, vt vel purauerit dicta ſerpentis poſſibilia eſſe, vel certè non animaduerterit& conſiderauerit vrrum eſſent poſſibilia necne: ſed toto animo& cupiditate promiſſis cius, quæ valdè ſpecioſa erãt ma- ximéèque optanda videbantur, intenta fuerit. Anr umar derra A M. Aaorn n d Deditque Viro ſuo, qui comedit. VR Eua ſollicitauit Adamum ad fructum illum come- „ credidit verum ſuiſſe, quod ei ſerpens dixerat, Ne- quaquam moriemini: vnde ſpem etiam concepit, verum fore alterum illud eiuſdem ſerpentis promiſſum, Eritis ſicut Dij ſciẽtes bonum& ma- lum. An illud quoque credibile eſt, ſerpentem mulieri ſuaſiſſe, vt ma- ritum ad edendum adduceret:locutus enim eſt pluraliter dicens, Si D comederitis,& Eritis: denuncians non poſſe tantum bonum alteri ſine altero contingere. ATay hinc patet, verè ſcriptum eſſe in libro Eccleſiaſtici ca-, diabo! pite 2§.à muliere factum eſſe initium peccati. Amuliere, inquit, ini- prius Learne tium factum eſt peccati,& per ilam omnes morimur. Tétauit autem demon rit Euam prius Euam, quàm Adamum, quòd eã noſſet faciliorem ad credendũ quàm Ada- quodlibet, infirmiorémque ad reſiſtendũ,& ad caſum procliuiorem""m. Hoc ei notum erat ex imbecilliori& ignobiliori conſtitutione cor- poris& natura ſexus, ex minori præſtantia,& perfectione do- norum 638 CoMMENTARIORVM nam Deus propter virum ſecerat: A norum naturalium,& quia fœminar 1 ipſum verò Adamum ſciebat zb omnibus rebus inſtructiorem, fr- miorémque ad reſiſtendum eſſe. Verùm perſuaſa& decepta muliere, er eam, vt quæ Adamo cariſſima eſſet, non fore putauit difficile ip- fum etiam Adamum ad peccandum impelli. Quod his verbis confir- mat Augauſtinus lib. 14.de Ciuitate Dei cap.1I. A fæmina, parts ſauli cet inferiore jNius humana copulæ; incepit, V¹ gradatim peruenirei ad tuum, non exiſtimans virum facile credulum, nes errando poſſe decipia ſed dum alie- no cedit errori. ſic Auguſtinus.& verò, ita euenit vt machinatus dx- mon fuerat. Qvopfi per Euam Adami conſtantia no fuiſſet labefactata, alias Adamum iniuiſſet dæmon, nibil. nihilominus rationes oppugnand que intentatum atque intactum reliquiſſet, quo cum poſſet exillo fcliciſſimo ſtatu deturbare. Ad hoc eum vrgebat Dei odium, quem per Adamum& genus humanum glorificari nolebat. tum ſuperbia * inſtigabat, æ greferentem ſe, qui natura præſtantior eſſet homine, non ei dominari ac præeſſe, quinimo ſibi eum anteponi. Sed omnium ma- ximè vrebat eum inuidia,& præſentis fælicitatis in qua collocatum hominem cernebat,& futuræ quæ promiſſa ei& patata fuerat, quam Aſe amiſſam, conſequi hominem ferre non poterat. Quo niam autem inuidia proxima fuit cauſa, quæ dæmonem vehementius ad perden- dum hominem incitauit, propterea eam ſolam memorat diuina Scri- ptura, cùm in libro Sapientiæ capite ſecundo ait, Inuidia diaboli mors G zntroiuit in orhem terrarum. NoR eſt autem verifimile, Euam narraſſe Adamo dicta& prowiſ⸗ An Eua nar rauerit Ada- ſa ſerpentis. Si enim ea aperuiſſet facile Adamus animaduertiſlſet te⸗ x nobis 7r Lewule chnas fraudéſque dæmonis, ſibique cauiſſet. Siquis autem e ſerpemu. quærat, quibus rebus adductus ſit Adamus ad comedendum: breui- ter reſpondebimus; non fide& credulitate promiſſorum ſerpentis quæ vel ei non ſunt expoſita„vel non ſunt ab eo credita: ſiquid apertè& affirmatè Paulus prioris ad Timotheum Epiſtolæ ca 1„ 21 Tundo dicit, Adamum non fuiſſe deceptum. Quęmadmodum nec * 2.R. 11. aron vitulum aureum conflauit ad adoran dum, nec Salomon la- 4 crificauit idolis iudicij& opinionis errore: ſed ille metu populi per D culſus„hic, vt obſequetur mulieribus, quas flagrantiſſime amabat. Inclinatus eſt igitur animus Adami ad comedendum, partim nimils Euæ blanditiiss partim importunis precibus, quibus lignificabat ſe niſi in eo gratificaretur ſibi, præ triſtitia& mœrore nunquam ttan- quillo& hilari animo futuram. Eodem modo egit D pſone. ſic enim legimus in libro Iudicum capite 6. Cum moleſta eſſetei⸗ 9 per multos dies ingiter adbæreret, ſhatium ad quietem non trihuens, defe- Te de neec 24 nenaun vſque laſſata eſt, Tunc aperiens veritatem 1 Qux equuntur. 4 DIIND, Hllud mouit Adamũ, quod vidit Euã poſt eſum ſtuctu vetiti ₰— = alida cum Sam- 4 wetiu fotta mine heo⸗ A et el ccipe cetet dedille tiolt mami Gos elle VI*⁴ b IN GENESIM., L. I B. VI. 639 4 lüua A vetiti non fuiſſe mortuam ‚quamobrem cœpit dubitare, aut etiam fortaſſis credere, illam Dei ſententiam fuiſſe pronuntiaram com- minationis& terroris cauſa, non quod effectum eſſet habitura. Ad hæc, quia inexpertus fuerat diuinæ ſeueritatis, in eo falli potuit, vt 1 eee,w* excuſabile veniale crederet, ſi contra preceprum exX arboreilla ede. 6[Fun ret chiſtimauitque iuſtam ſe excuſationem& quam Deus facilè —₰ nn ma n acciperet, increpanti& caſtiganti Deo allaturum: ſi id ſe feciſſe di- nan K wed, mc⸗ Sd un ceret, vt gratificaretur ſociæ, non quã ſumplſiſſet ipſe ſibi, ſed quam 1 dediſſet illi Deus. Pulſauit etiam fortaſſe animum eius audax cu- ALni wakmrant rioſitas& auiditas experiendi, quid lateret in illo fructu,& quid- eyrad Atumnar dem nam illo tacto conſequeretur præſerrim cum tales arbor illa fru- * Sadan rhpuife im ctas ferret, quales in aliis eiuſdem generis arboribus innoxios fibi tdarr. A4 bocenn n dcaa B eſſe ſenſerat. Nama ct 7... —. 1u. 1rn de Geneſi ad literam c. 31. Et prioris quidem teſtimonij verba hunc Fr.zz. mlfür kenr in modum habent: Sicut enim Aaron erranti populo ad idolum fabrican- Frnimo bdi tum n 1e Käm dum non conſenſit induttus, ſed ceſſit obstrittus: nec Salomonsè credibile eſt er- 3. Reg.ri. 8 Md K pexricnmsk A ene 2 4 „, 83... 7 niſi quia illa, quod ei ſerpens lacutus eſt, tanquam verum eſſet accepit: ille au- tum:ille autem ſciuit. Alioquin quo modo verum erit, Adam non eſt ſedu- 7„ ckus? ſed Ctus: ſed eum feſellit, quo modo fuerat iudicandum, Juod erat dicturus, Mulier Genz. Deum, qui cùm de Adamo loqueretur dixit: Ecce eAdam quaſi vnus Genez. gnificans eum promiſſo illi ſerpentis„Eritis ſicut Dij ſcientes bonum& Qomodo malum, fidem& aſſenſum adhibuiſſe. Adam epe- Verum quomodo Adam qui ſapiens erat, credere potuit poſſe ſe ande Fn 4 æqualitatem diuinæ ſcientiæ conſequi? Reſpondet S. Thomas in nuet eye fecundo Sententiarum diſtinct. 25.& Caieranus in Commentariis De. Com. in Gen. Tom. 1. NNN ſuis 7 4 1 te⸗ M. 31 711 7. iaqud modum liter poteſt uinæ pote- 7 82 % 4 76 2 4 bonul , Hes . 1 l1nem pot 8 8 2 em d ciendo u C ltat 1 411 J 1 8* 4 eun 11 1912 Deo 1 ontrariorunm, c moth 1 7/ 77 m none ARIORVM eæq 1 4 8 EE U A 1 it? 7771. 4 læ ad I 1 4 rn 5 4 n cOol m tan X Ir 44 da AI . P lan io E 2 114[ 1 ü4 111 0 L ₰ 9- 1 2 . — 0 IN r 1 mdue 1 citantur, de eratt rrariam. II „ 1 4 4 1 * im n ed quan 1 is promil un mod 4 — 2 £21 — 1 10m 0n 7!1 4 1 ‿— 4 S ₰ ₰ 147 4 11O n 44 4⁴. 2 1 quanta 5 dambt NS.. D 61 CL * . O) 7 1 2 UL ul 74 83 4 1 Aℳ8 18 non / 1 G — 6 ᷣ☛ X 5. g 98 mun — 7 157 r, 4 4⁄ 0 1 468 ¾ ————— A— P — — — 9 2 C dientes non commiiterent, quod dientia quid noceret. Et libro mirum, in quitsſi ſuperbi voleni Domini: Gloriabatur, ait, dia ſantentiam.& ſerm. 3. Illa quæ 3— Ke ſe Elit p 9) eld Imiterunt i æœogitationibus ſuis,& obſcurai um eſſt i ſipi ens cor eorum? Leo ſermone de Natiuitate Holues Jüa] fraude cecepium hominem Aaei cari ſe muneribus: E1 vnes talitatis dote audatum 3 dece eptor inuexit,& homo deceptus adiniſit, nullum habuerunt in Saluatore veſtigium.& ſerm. 4. Homo rmua,uia in- 1N GENESIM. I. I B. VI. 641 A Hupe erbiæ ſuæ ei quem decipere volebat) Propinauit, Guſtate, inquit,& eritis cut Dij, Rapere voluerunt diuinitatem,& Perdiderunt fFelicitatem. Idem li⸗ bro 14.de Ciuitate Dei, capite 17. oc, inqui t, cognouerunt primi pa- rentes,poſt tranſæ* eſſionems quod fnicia ignorauerint, ſi Be⸗ credentes& obe- eos cogeret experiri,& infidelita:& inobe- 11. de Sen eſi ad litteram capit. 34. On aido& deceptori temere atque infeliciter ee ltne, Ape? quie eſcens p propoſitum honoris augmentum occu pare maluit q ſperi in calce libri aduerſus Saſſian num: Ad- Lam inq dir S2 quanto ma- lo cauere deberet, Deo monente pradidic cit:& in quanto bono eſe t cnſtitutus, dum diabolo credidit, oblitus: 4& lib.z. ge e Vita contempl atiua cap. 19. Niſi; primi p. arente„ air, quia dA dilectione Dei ia zaefanenans tria, mundi vitia ohl⸗xbſe⸗ t, nu nquã:; 2 male ſud iſt ſé, quod Deus eſt crediderunt. Gyr rillus! libro z. contra lulianum, ſimilem habet ſententiam. Et Ambroſiusi in libro de Paradiſo cap. 2 1. Munlie- ris,inqui it prione. Vror inuvtntus eſi 73 dixit,q juaſi diceret. uuue te ſimi la v erba Lucæ capitis s decimi erpentis eerfele cre E. viro enim ranulaen, non mulieri vir, auttor fuii erroris. Onde eᷓ Paulus ai 1, 2422 20 esL A⸗ 2ceptus: mulier an in præuaricatione fuit. Idem libro de E 82 llenn fime akase⸗ g „Qut 1 etiarn deſpol Mauerunt Szr. Proſper didiſſe Emk. lia i ieiunio 0. 4. dixit Deus, Ecce Ad amm fa Ckus eſt q qltd 11 vnus ex nobis irridens 7 Vtioue r Deus 1275 9 ₰ in libro, qt uem ſc rip ſi iaduerfus Caſſianulo cap. 19. 42 tarunt dicere, Adam pera didiſſe jidem, ni tminum quia la fion 2ibuus,; Herpentisquàm v vVê F5¹ 5 e lut curſim comm emorauimus Ctum,& multo minus ab eius ea variæ ſunt excogitatæ rationes illur ..— 1. IL LVM igitur Paul locum vatilé inter iſ atl ſunt An Aor rum interpretationes hic bre * credidit. Apgakan) gitur ex his que ve- s, quàm multi& clari Auctores Ada- mum fuiſſe deceptum exiſtimauerint. Sed quianon eſt ere0 bile iſtos auctores non legiſſes quod daulus dixit Adam non fuil U iſſi 1 E Le nſebo. P rima interpreta tio terpretatioues eſt E Epiphanij in hærel ſi Quin t ais. Lloiſs ordinariæ, Oecum nenij,& 5. Tho eiuſdem loci Pauli, quam ſuggerit ipſe dehorua e Pauli contextus. Prmatus eſt, deinde Eua. dei Adam autem non eſt ſwdutlus„ſed Eua. Vbi nomen Primus, vt ſic hic ſen ſas, Non f fuit Adam primus ſeductus, ſad ductionis auctor fui Sicenim habet: Adam primus Eua, quæ Adamo poſtea ſed 9 NNM ſententia diſc crepare volu. iſſe: propter- 1 d illum Dauli locum interprerandi. lianorum,& e sii nnbara 1„Haymo- 3 eremn ver⸗ æ in Co lubintelligen it, N 2 luram mortis 23 ti /ſſe uum męreri. Pro- O Tl? 11 2 912 diſ2i 5 ſſe quod non eraw,defa 1ti eſſe quod eras. Deni ique& hic ipt ſe Ambro dum eftillud tuſſs biæ con ſali iis 410 naim ſe fle ri poſe MI decepta app probans hoc ſius ſaper il- 1. don dubj- ICtε& promiſ= iſſe ſedu- 4 ³ S 110- Gyungane 2G110⸗ uinche n AP ommentario 2e à. nde fubdit, 4 ALTER Q V †* (oſtos 1 ab 10* Micario 1 9. a4. 4 4 „ 1 aei Pua.d erba Chr Il2 ſe⸗ 2 , 54 Eionis ratioæille 5 7 L¹l⸗ — E nn ₰. dt,nn„ ℳ A* lus Cebtätne. AlA? l 6 E ac labindi jcatur ⸗ Chr goni 8. Vict 0½ Propterea di ille quia in Baen irteris! 1 ce 1. Eten Serpens 42 7 me:de A Geneſ.z⸗ Deo:e M- in ſacris Iitrcrs nont eſt ſeductam eſſe Euai eſſe, Adamum verò m epiſt. ad Hebræos c.7 ᷣ* cauſa tacuit t Scripta zyd. 2 —— icat Apor oſit ds in ji finns 114 G rr Ciur, Vanmne Prauut Ptdd, arie Atio Aa. 5 zumterrogatits 9 non dit 6 00O0 M 1 M ENTARIORVM 3 24 4 Se. A 1 † P N A 1 Ater pretatio e Aſer vIO! Iubtus eſt a ,; hat Awiem decept jgitur in cõparan tione E vrila namque a5 rrationali animante e ſedut! E RTI A 1n nterprétat 1 Koris in quæ ſt. 16. ad priorem 1 paulum ſe- dlier quam dediſti n hn ociam dedit mihi,& genealogiam, nec initium, nec rJARTA interpreratioe elicitur ex lectione eius bro de loco atque, Hieronymus libro primo, contra libro 11 „ 4 lic Nal Het:. Mulzer auten , ℳ 7717 Zer nua eſt Hieronymi Ii libro 1. contra louinia- cque Ambrofi, vel ei lus qui falſo patatur ne eius loci, Adam dici à Paulo non eſle de- ductus à ſerpente; ſicut Eua: non enim pec- rpente, ſed indulgens voluntati& cupidi. ſtomi ſic habent: Non 2 ſ par Adami e Bur 7 lere qu uc data 61 f terat à Deo, G gem- à eſt â hestia, quæ ſruituti hominis Lcit non eſſe Adam de- hic autem aà libera 1 7«* mulieris Aε⁵ Qauctae eſt io Theophylacti,& refertu ar ab Oecumenio yloſtomo, eàque Præter CEteéeras placuit Hu- Pauli epiſtol. ad Timoth. m., non autẽ Adamaum: zemorarur deceptio E Euæ,non autem narratut im Eua Lonfee eſt ſaam deceptionem dicès, t* nihil tale legitur, re ſpondit euim comedi: ergo, qu LE z⸗ Euan ductã fuiſſe damo: ν 4 raditur Adami ũ eſſe deceptum, ſicut proditum n, ob eã ca uſam Paulus dixit Euam ſeda ctan Simili nempe Telchiſedec ne æ patrem, nec / 2 pb raſi vſus eſt 8 inimé. 8 ron 41 MAlren ſcribens: M. 75 inem Aier: 11771 ha A Puuſſe 7 7 qu ia ha p.. 8 harasifſo, Cap 21. foninianu : 7 qac es literam cap.“timo 1 Seneſi: een f 9 3 3.de C 2 ſe due dam 1OIIc a4 ſt„aucto t fie Garicat n arn. Sic a — — — — 4‿ — — et in pra rioationem Ada guſtinus: Neque frustra A, 3 uſtinus: Neque frustru ſt quod e poſtolus ait, Adðs primus formatuic 4— 4 /41 7**. 1— 5 en, io At. 57 7 6 7 37„„ ꝗ ν 7 5R5 4 4 2. 1. Rb22 e Tee Prczts edtoe faeta eſtsid&h,vt pe; 3 4G u en r b, 5 2 AIICtt Picudvtekttornem. St All. N A. 7 4 ¹ ₰ a rma futuri: ſeduèétum tamen 711 ded Ai1 N! h; ſeduxit 77 e. — ho, 1 71 r 0 AlLtn tN kz 7 6„10 1Q 7, 7 „ 3 Jot! uite ẽe OA ek; asaereu ww ſre I non e& 6 3 A. un, e uds uun 21½ 7.„5† 3 47— 4. nibus. le 72 ᷣ7 14 0, arne Atla eha ℳ 1 3 m0T] iſe ℳꝗ½ A el, Crs 6⁰⁷ mtT r riro e, 2 1IA 4 A. Iiu, P ⁰ J 2 li„„ 72, — A Tdn 2 de F 26 10 Pr ohib Pi4 0 ſe dusta ulen dt!n Alt⁰ n daulus in n, necnohn 10 Vt eorum 0 3 4¾ Conla d⸗ 3 — Ipſa 1 hi, 221 7, hiinquit, dedit de li. no Deeaeae hee verò, Serpe⸗ 7 4. Au cit 40 4 7 797 7, 1 1— 74 26 717 Ann 177 A L ni 7 1 z6 ic C, mutm Julcl 4 I f ꝛiendan eſt. /ſu0 J. Reg. Qnn aerarnnm uln 7. 5 eL. 11. Jimulacrorum dultu credid teſſe 6 aliquid Vtilztatis? 8 9, mulieru 10 Aaꝛnort dd 4 2 Al. 1 4 1* 1. leeun 38 le Wnbn(Ten 1IN GENESIM, I. IB. VI. b 643 an lac 4 2 nith, A eique dedit, vt ſimul ederent: noluit eam contriſtari, quam oredebat poſſe ſine 111““ ſuo ſolatio contabeſcere, ſi ab eius alienaretur animo,& omnino illa interire 5 em diſcordia. Non quidem carnis vittus concupiſcentia, quam nondum ſenſerat in 4 1.— 7 4 * dr un reſiſtente lege membrorum legi mentis ſuæsſed amigabili quadan beneuolentia, „ äden an qua plerumque fit vt offendatur Deus, ne homo ex amico fiat inimicus: quod 41 4 1 ¹ A 4 6—.—. 4. 4—.. e eum facere non debuiſſe, dininæ ſententiæ iustus exitus indicauit. Engo alio quo- — ₰..— 3 3.—„5 ngueet e dam modo etiam ipſe deceptus eſt: ſed dola illo ſerpentino, qus mulier ſeducta Nume, ſ. nullo modo illum nrbitror potuiſſe ſeduci in illo modo quo illa potuit. Hanc unn eſt⸗ nu 7 Ms Hrman, e be. autem propriè ſeduttionem appellauit Apoſtolus„ qua id quod ſuadebatur, 1 8. ⸗ 7) cum falſum eſſet, verum eſſe putatum eſt, id eſt, quod Deus ideo lignum illud ddh m tangere prohibuerit quod ſciebat eos ſi tetigiſſent velut Deos futuros, ranquam ape e B eis diuinitatem inuideret qui eos homines fecerat. Sed etiam ſi virum propter 12„„. aliquam mentis elationem, quæ Deum internorum ſcrutatorem larere non po- rI terat, ſolicitauit aliqua experiendi cupiditas, cum mulierẽ videret accepta illa Anl. 3 rnn 2 4 eſda non eſſe mortuam, ſecundum ea quaæ ſuperius tractauimus: non tamen eum arbitror, ſi iam ſpiritali mente praditus erat, vllo modo credere potuiſſe„quod eos Deus ab eſca illius ligni innidendo vetuiſſet. Sed quid plura? perſuaſum *ib mm eſt ilud peccatum, ſicut perſuaderi talibus poſſet: conſcriptum eſt autem, ſi- w Rum 1 han cut legi ab omnibus oponteret, etſi d paucis hæc intelligerentur ficut oportet: Sic chh Mhm Auguſtinus. m Meun QvrRNTA interpreratio ex ipſa Moſis hiſtoria colligi poteſt- Qaint⸗. Sanih ned S tu. Eua verè potuit dicere, Serpens decepit me: Adã verò propriè loquendo eh etao. 1 nn non potuit verè dicere, Mulier decepit me, licet ſuadente muliere erun 2 a C falſum crediderit. Is enim propriè decipit aliquem, qui ei falſam ani- Qοο mo fallendi perſuadet:& ita ſerpens decepit Euam. Qui autem pu- Adam dece- eane tans verum eſſe, quod dicit tam erſi reipſa falſum ſit, id alij perſua- ptus proprie G det, is profectè non dicitur ſeducere, quemnadmodum nec doloſus nvn, Faers. 11 aut fraudulentus iure vocatur. Verè igitur,& ſicut in ſcholis dicitur, 12 formaliter loquendo Eua non decepit Adamũ, licet materialiter lo- wen quendo dece pi ſſe eum exiſtimari pofſit. Arque hæc interpretario, 1 X&* 85 quam tangere etiam videtur Auguſtinus prædicto loco, valdè con- 90 10 Kn gruit propofito Pauli: qui eo loco argumentatur mulierem non de= No leor cay 1 bere docere, proptereà quòd etiam dum integra& incorrupta eſſer, docere non (E nc D tam infirma tamen& fragilis iudicata eſt, vt diabolus non ad fallen- debeat. 1. dum Adamum, ſed ad mulierem decipiendam acceſſerit, edmque par- ns uo negotio deceperit. Liquet igitur(quod hac diſpuratione probare u intendimus) Adamum nullo modo fuiſſe deceptum, ex illo Pauli lo- 1 ☛*9 co non poſſe concludi. S Ep reuertamur ad explanationem illorũ verborũ Moſis, Deditq; viro ſuo, qui comedite lllud, Qui comedit, denotat peccatũ Adami, quod ille per ſummum inobedientiæ ſcelus violato Dei mandato de non edendo fructu arboris ſcientiæ boni& mali, ſuo-ſuoramꝗque omniũ poflerorum exitio admiſit. Verùm illud peccatum non vnius modi eau ac ſimplex fuit, ſed multiplex, ac velut numeroſo multiformique iniquitatis fœtu fœcundiſſimum. 8i quis enim inordinatos& pra- 1 8 NNN z3; uos — — —— — — — * Octo modis Adami ani mum fuiſſe pittakum at- que depra AA- Ium. Pprimum A4- biam. ““ 1 7 5 ſtratur. 644 13 4 qami peccatu ſenſu, as fuiſſe fuper- minis perditio. Et in Primum ho- ans pecc.. tum ſuperbid Primutn peccatum Adami fuit circa bona ſenſibilia, aut cixcat na ſpiritualia. Non circa bona ſenſibilia, nam vel hæc concup . E„ % [26 /8. CO M MENTA RIORRVM uos motus affectúſque, quibus Adami mens,& animus tunc vitia. A tus& corruptus eſt, diligenti cogitatione perquirat& perpendat, minimum, octo modis eum peccaſſe corbelietl timum peccatum fuit ſuperbia, natum ex verbis Euæ, qus dixit ei ſi ftuctum ülum co. mederct, fore eum Deo poteſtatis& ſcientiæ præſtantia ſimillimum. hinc animus eius inflatus eſt ſpiritu ſuperbiæ ‚elatuſque cupiditate illius excellentiæ conſequendæ. FVvISSB autem primum Adami peccatum ſuperbiam„Leclar rat Scriptura quæ Tobiæ quarto, ſic ait: Superbiam nunquam i tu it in io verbo dominari permittas: un ipſa enim initium ſumpſi ho- libro Eccleſiaſtici capite decimo. Initium ſu- perbiæ hominis apotatarè à Deo: quoniam a6 eo qui fecit dun receſſi dun eius: quoniam initium omnis peccati It ſuperbia. Er hæc elt lententia Patrum, vt videre licet apud Auguſtinum libro decimoquatto, de Ciuitate Dei, capite decimotertio,& decimoquinto,& lbro yndecimo, de Geneſi ad literam, capite trige ſimo,& quadrageſimo ſecundo, in Dialogo ſexageſimoquinto quæſtionum, quæſtiom quarta, ſuper pſalmum ſexageſim umoctauum„ ſeptuageſimum, octuageſimumſecundum. Chryfoſtomi, Homilia decimaſexta in Genefim,& Homilia vndecima ad populum Anriochenum,& li- bro primo, de Prouidentia: Gregorij libro trige ſimoquarto Mo- ralium, capite decimoſeptimo. Damaſceni libro ecundo, capite decimo. Bernardi ſermone primos de Aduenfu, Magiſtri Sententia. rum, in ſecundo, diſtinctione vige ſimaſecunda. atque ibidem 4 — — — — Scholaſticorum: denique S. Thomæ, ip ſeculda ſecundæ, quæſtione centeſimaſexageſimatertia. ſne cauſa igitur Scotus id negat in e cundo, diſtinctione vigeſimaprima, quæſtione ſecunda, cenſétque primum Adami peccatum fuiſſe inordinatum vxoris amorem, fr cut arbitrari videcur Auguſtinus libro vndecimo, de Geneſi ad lit: ad comedendom teram, capite quadrageſimoſecundo. Verum, a e —. 21..„... 11 4. 11. animi elatio& ſuperbia præceſſerat, vt illo ipſo loco ſignificat Au . 1* 4 4*.. A— lln guſtinus. Sanè per ſuperbiam expetiuniſſe Adamum excellentem? dixit: Eece Adam quaſi vnus ex nobis faclus eſt, ſciens Bonum& malum: haud Inhis. 2.. haud dubiè ipſum arguens experitæ ab eo affect „ cellentiæ. tatæque diuinæ er Ap id quoque probandum, non infirma ſuppertit ratio. Aut enim vinit ͤ in ra erberae n et ere raliO⸗ ex inordinata inclinatione appetitus ſenſitiui, vel appetitus ratio — mille non nalts, utf eſt voluntas: non ex illius prana inglinationercùm enl ran 1 ſhis 3. 13 tam diu ſubiectus rationi eſſer, quoad ratio ſubdita eſſet Deo: —— 99 3 volund elt, ho tiatan notal exatc 1 pece nar. Ius Keren luntu enim tudin AAFH, Herer — 8 1 Win EI NM. Cerdr 5*† cun 3 1 datn Fio At 9 uſen Anu* n au N 8 1 4 4 4 An 4 Wennr. 1 . ¹ d * n 1 Nelda 1 32„ hendt. 8 V. 3 aun Adumi fecruun 11 M. u. A9 Ad r. eanm e 4 n Puman 49 1 56 1 1 7 H n ge Txan Sf fetu. g “ 4 3 8 1 ₰ 4 4* 4 4 4 1N GENESIM, LI D. VI. 645 A potuit ille deprauari, niſi prius ratione depraumata. Neque potuit pri- B 8 D contemptus eſt Deus inbens, qui hominem creauerat, fubſécuta eſt: talis quidem damnatio, vt homo, a ſicut diſſentient, ſalb illo, cui peccands conſenſit, mo Adam peccare circa bona ſenſibilia ex vitioſa propenſione vo- luntatis: etenim voluntas ferè non ſolet inordinatè ac vitiosè bona ſenſibilia expetere, niſi ab appetitu ſenſiriuo inſtigata& illecta: qui tamen, vt diximus, non erat vitiatus in Adamo. Deinde, voluntas prius naturali ordine fertur in id, ad quod habet maiorem propen- ſionemailludque prius inordinatè concupiſcit: ſed vehementiorem habet voluntas propenſionem ad bona ſpiritualia, vt ſunt ſcientia, gloria, potentia, libertas, ſiquidem hæc funt principalius obiectum voluntatis rationalis, quàm bona ſenſibilia: ergo ſimillimum vero eſt, huiuſmodi bona inordinatè arque immodicè concupiſcendo, vi- tiatam& corruptam faiſſe hominis voluntatem: talium autem bo- norum immoderata cupiditas ex ſuperbia in animis hominum exardeſcit.. LIBET adſcribere hoc loco, ad eorum quæ de primo Adami 4e Peccato docuimus comprobationem, A uguſtini, Gregorij,& Ber- nardi verba. In libro 14. de Ciuitate Dei cap. 1 3. ita ſeribit Auguſti- us: In occulto autem mali eſſe cœæperunt, vt in apertam inobedientiam la- eremur. Non enim ad malum opus perueniretur, niſi præceſſiſſet mala vo- 8 + . , 1.. 2. luntas. Porro malæ volun tati Ittnm, Tutdd Polult eſſe Niſi ſu erbia? Initium — 7 „.. 3 2 e un e 57* rr S97, a, Enim mits Peccatt ſutperbiàa eſt. quid 1 Aautem ſl* erbia, niſi peruenſa celſi- tudinis appetitus? Peruerſa enim celſitudo eſt deſerto æs cui debet animus in- hærere principio, ſibi quodummodo fieri, atque eſſe principium. Hoc fit, cum s placet: ſibi vero ita placet, cum ab illo bono immutabili deficit, quod ei magis placere debuit, quam ipſe ſibi. Spontaneus eſt autem ite de ſelzus. quoniam ſi voluntas in amore fuperioris immutabilis boni o illn trabatur vt videret,& accendebatur vt amaret, ſtahilis permaneret: non inde ad ſibi placendum auerteretur,& ex hoc tenebreſceret& frigeſceret, vt vel illa verum crederet d ixiſſe ſerpentem, vel ille Deimandato vxoris præponeret vo- luntatem: putarétque ſe venialiter rranſgreſſorem eſſe ræcepti, ſi vitæ ſuæ 7 X „ ℳ 7 4 fociam non deſereretetiam in ſocietate peccati. Non ergo malum opu fattunn 2 eſtid eſi, illa tranſgreſſio, vt cibo prohibito veſcerentur, niſi ab eis qui mali iam erant, Neque enim fieret ille fructus malus, niſi ab arbore mala. A pud eundem in eiuſdem libri capite decimoquinto, ſic eſt: Quia ergo qui ad ſuam imaginem eum fecerat, qui cateris animalibus prapoſuerat, qui in Paradiſò constituerat, qui rerum omnium dopiam ſalutiſque præstiterat, qui præceptis nec pluribus nec grandibus nec difficilibus onerauerat, ſed vno breuiſſimo atque lcuiſſimo ad obedientiaæ falubritatem adminicu atus fuerat, quo ſuper eam oreatura, cui libera ſeruitus expediret, ſa eſſe Dominum commoncbar, iusta damnatio . 1. 3 zui custodiendo man- datum futurus ſuerat etiam carne ſpirinalis, ſieret etiam mente carna- lis:& quin ſua ſuperbia ſibi placuerat, Dei iustitia, ſibi donaretur: nec aſfeéctabat, in ſua eſſet omnimoda potestate, ſed a ſeipſo quoque pro libertate quam con- cupie Præclara ſen- tentia B Au- guſtini de ſu- perbia Ada- mi. 4 5 51 Egregia ſan- ſententia de ve peccato ſuper- 4. 646 cnpierat, duram miſerdmq pore moriturus zMit! morte damnatus. Sic Au (11 Grege 11] cap. 4¹. Ipſe eſt rex ſu 7 deret, ſola ſe ſuperbia perculit. N equ ſceret, niſi per peccati initium ſuperbia. per hominem ſtrauit. vitum ſuæ b inſeruit, vt cum poſt mala omnia, Leu eſſet malis omnibus deterius i poni ur, vitiorum radix e ſſe m ab illa rami extrinſecus expanduntur:ita ₰4 la protinus aperta vi niſi hac mentẽ in occulto conſtringeret. ue ſcere ſicut ollam facit: vnde& humanas G0 MMENTARIORVM ue ageret ſeruitutem, mortuus ſpiritu volens,& cor. A tus: deſertor æterna vitæ, etiam æterna, niſi gratia liberaret guſtinus. 1 n capite 17. libri 34. Moralium locum illũ lob vniuer ſos filios ſuperbiæ explanantis, hæe ſunt deſt, diabolus, in cunctis quæ fůperius ditta ſunt au- eenim per tot illos vitiorum ramus are- ſſet, Scriptum eſt namque, Omnis hano prius in radice putruiſ hanc enim ipſe ſuccubuit per hanc ſe ſequentem Eo etenim telo ſãlutem noſtræ immortalitatis impenjt, quo 8 4 8 6* 5. 6 xit. Sed idcirco hanc Dominus fini ſua locutionis ., ,, ſanerbian A jathan istius ſuperbiam diceret, quid B. GREGORIIi rba. Vt Leuiathan 1ste,i eatitudinis extin η ndicaret. Quamuis etiam per boc quod in im onſtretur. Sicut enim inferius radix tegitur, ſa ſe ſuperbia intrinſecus celat ſea db il- Nulla quippe mala ad publicum prodirii Hac eſt quæ Leuiatha iſtius ſenſum frr mentes in quodam feruore inſini 4 1 4 tia pullulant. liter concuſſi animam euertat, oſtendit. Inn concutit, ſed per aperta opera qua .„.. 3. nâmque prius ebullit in elatione, quod fõris poſtmodum ſbumat Kin opere. Hac Gregorius. 4 5 4 9 95 82 Inſignis de-i PENIQVE apud Bernardum in Sermone pri de Aduẽétu D nio ſuperbi.. Dk ap nardum in Sermone primo de Aduẽtu Do- Bernardi ſen min! hæc de Lucifero leguntur. Quid tu ſuperbis terraA& ginis 2 ſi ſuper⸗ eun⸗⸗ bientibus Angelis Deus non pepercut, quano magis tibi, putredo vermul Ioan. 8..7121„, 2„.,.„ L Nihil ille fecit, nihil operatus eſt, tantum cogitauit fuperbiam, e in momen- 9 95 L-„ 7.„2⸗ 7.... 2.. 8 1/. V l. c to,in ittu oculi irreparabiliter præcipilatus eſt: quia iuxta Euangeli ſtam in u 4 à10. 9„ 2. 3*.„... ritate non Kerit. Fugite ſuperbiam, fratres mei quaſo, multum fugitè. Inituum Aoc.4. omnis peccati ſuperbia: quæ tam velociter ipſum quoque ſiderihus cunitis dla⸗ 4 7 7 ο Hr, 0 1— rius eeiaauen æterna caligine ob tenebrauit Luciferum: quæ non modο Angt⸗ ꝙ.. 9 4 Q c..3 4 1 5 ¹ 3 8„. 4 3 Colo. 1. lum ſed Angelorum primum in diabolum commutauit, nde& protinus um Joan. 8. Ien. 90 217 4. e.... 1 1 16,14 aens omnn, quam conceperat in² ſeme tipſo,in eo peperu iniquitatem, ſuademi 14. iynum veti s, eret ſi 2 i gAu b Lan lg,n m Deirna⸗ guſtans,fieret ſicut Deus, ſciens bonum& malum. Quid enm. „ Miceris: quid promittis miſers ci 8—— Pſal. 49. FeleiLeds ch ponuits miſer? cum Filius Altiſſimi ſcientiæ clauém habeat, „ 5. 4.„ 88.. 3„ EſasæI. immo eꝶ ipſe ſit clauis Dauid qui claudit e& nemo aperit: in eo ſunt omnd 29&ꝙ E theſa 12. 8. aperit: 111 77 Adam& E- theſaurz ſapientiY 5 ſcienti„—.. 12, u na voſßne Sns. mu 1 5 2u G ſcientiæ abſconditi: tu ne eos, vt homin praſtes, iniqus 4„ 8 7aꝰrls. 2Etla 4 p 1. 72* 7 2 29 4 ginis duces ve, 1 es 9 4 De iuxta Domini ſententiam mendaa iſte eſt,& Pare Lents auces ve ejus- narn o me.„ n Se 7 re principes.; aaee G WienAAN ſun dicens, Similis ero Altiſſimo:& mendavi pater, lin urum. in hominem quoque venenatu: 5 7 I z., Te Eninls furum e enn 2 zuachue a nenatum ſuæ falſitatis ſeminarium eſrudit, dioens, Euui Ch 1„ 14 7. 1*— 3.. 83 ui—;, 5 quoJur H; ſi vides furem curres cum eo? Audisti. ftatresoquu 1 9„! 27,,.. 8 27, hee hthheſs in Eſaia, dicente Domino, E incipes tui infideles, vel Ut Alꝛd franlatto Habet 7„ 2.... 2 72 Secundum eAdam e E. Inobedientes ſoci fu⸗ um. Reuera enim prinbipes Ele. 1 peccatum v““ noſtre proöpaginis, inobedientes& ſoeij furum, qus 11 AaAae. ame quod Fili Dei eſt, ſerpentis, immo diab 5 1. e„ene kel⸗ dam amor 2 4 22 † J2* 14090 ¹ per ſerpentem conſilio ſubripert te* mordinatus Iait. t lactenus S. Bernardus. vxori. ALTERVM pecc i fuit i 1 2 peccatum Adami fuit inordinatus affecus,& am0, immo b Aia. N — — — ½. —— 8 — 1d X 2 3— 2 —. 2 c Inn 1 be 4 4 urn* 4 S 4„* 3.. mn an 444 ru 4 3 1 4. 2 ͥum utr. ANdn. R Dal de eans Serh 4 † V MaAen 4 w. 1 K uan. 9 1 fd. Lamd mn Bungrrar. Jur d en „.nn 9ℳ A ¹ an A * 4 un rmgru. fic Mau .* add umns urd n unn Mrna Ane e r et an 8 4 raniam in Serm inn “ 4 8 1 42 4 1 8 7 AI1 an eperr, 82 — am 4½ 1. ame 1n „1 1sI. 1 4 N 4 1 n 2 8* ℳ “ 1wn ug „ 1. 449 4 A 4— un ʃ 45 un En Da e * 4 1 xl 1ℳ 7 5„ rn. 64 6 .„ ₰ MA 2 1„ 4944* 2 4 4. 1u 2!: ur e enn 2 42 4 1 30 9 2 1 3 2 4 —— Mmus— 44 à 3 1 2 4 f 4 71 4 44 4 ar* 4 1 br A 4 2 299 1. IN GENESI M, I. I B. VI. immoderatus vxoris; non quidem amor concupiſcentiæ carnalis, qui necdum excitatus fuerat in membris eius, ſed amor quidam ſo- cialis,& velut amicittæ; ſcilicer, ne illam contriſtaret, paruipendit præceptum Dei. atque hoc amore fit ſæpenumero, vt Auguſtinus in- quit libro 14.de Ciuirate Dei, capite 11.& lib. 11.de Geneſi ad litte- ram 42. capite. vt offendat homo Deum, ne offendat amicum: Creden- dum eſt,inquit Auguſtinus, illum virum ſuæ fœnminæ, vni vnum, hominem 14* homini, ceniugem ooningi, ad Dei legem tranſgrediendam, non tanquam ve- rum loquenti eredidiſſe ſeuctum ſed ſqciali neceſſitudine paruiſſe. Et alrero in loco: Noluit Adam Euam contristari, quam credebat peſſe ſine ſuo ſola- tio contabe ſcere, ſi ab eius alienaretur animo,& omnino illa interire diſcor- dia. Non quidem carnis victus concupiſcentia, quam nondum in membris B Huis ſenſerateſed amicali quadam hbeneuolentia, qua plerumque fit, vt offenda- 2 fructum ſibi à Deo interdictum, inobediens fuit Deo. Non fuirt ta- tur Deus ne homo ex amioo fiat inimicus: quod eum facere non debuiſſe, diui- næ ſententiæ iuſtus exitus indicauit. TERTIVM peccatum fuit improba quædam auiditas,& peſtife- ra curioſitas experiendi quidnam lateret in eo fructu, quẽ ipſi Deus tantopere interdixerat, quidque eo guſtato conſecuturum eſſet. DWARTVM peccatum: quia vidir Euam percepto fructu non eſſe mortuam, cœpit dubitare de intelligentia illius ſententiæ Do- mini, In quacumque die comederis, morte morieris. vtrum ſcilicet ea verba propriè, an figurate dicta eſſent,& vtrum definitiuam ſententiã con- tinerent, an tantum comminatoriam. QvINTVM peccatum: quia inexpertus erar diuinæ ſeueritatis in n vindicandis peccatis, exiſtimauit forè peccatum ſuum excuſabile, venidque dignum; vel propter leuitatem rei, quantulum enim erat num pomulum comediſſedvel propter dignitatem perſonæ ſuæ, in- imamque cum Deo familiaritatem; vel quia id fecerat, vt gratifica- retur vxori, quam Deus ei ſociam dederat. Adamus enim ſummo Euã amore diligebat, quòd eſſet propter eximia corporis& animi orna- menta ſummè amabilis, quod vnica eſſet mulier in toto terrarum or- be, quòd ſua eſſet vxor, ex qua prolem ſuſcepturus, totümque genus hominum propagaturus eſſet, quòd ſibi à Deo in ſociam eſſet data, denique quòd ſua eſſet ex carne, oſſibüſque formata. Putauit igitur hanc rationem ſatis valido futuram obtentui ad peccati admiſſi ex- cuſationem,& verò cernimus hac vna tantùm excuſarione Adamũ, cùm is à Deo increparerur eſſe vſum Mulier, inquit, quam dediſti mi- hi ſociam, dedit mihi,& comedi. SEXTVM peccarum fuit gulæ: cernens enim pulchritudiné po- mi,& audiens ex vxore ſuauiſſimi eſſe ſaporis, eſum eins flagrantiſ- ſimè concupiuit. 4 SE PTIMV M fuit 7 v 1 peccatum inobedientiæ: nam comedendo men peccatum illud Adami formaliter& ſpecialiter inobedienria; ſed tantum materialiter& genericè:hoc eſt non peccauit Adam vo- Com. in Gen. Tom, 1. 000 lens 647 Secundi pec- catu Adams amor inordi- dinatus yxo- ris. Tertium pec- catum curio- ſitas. Quartdù du- bietas. Quintui con- tẽptus De:. Cur Adamus Euam tanto- pere daligeret. Sextum gula. Septimum in- obedientia. Odauum ex- cuſatio pec- ſi, quæ deteſtabilior in eo &dtl. 3 entem tranſtülit, Adamus verò Co M ME NTARIOR VM lens eſſe inobediens, vel per contemptum diuini præcepti, ſed vo- A lens comedere fructum ſibi à Deo interdickum, inobediẽs fuit Deo. Paulus quidem certè in capite quinto Epiſtolæ ad Romanos diſpu- rans de peccato Adami, non aliud videtur agnoſcere„‚quam inobe- zienriam, aut certè hoc maxime: nam cùm dixiſſet proprer pecea- tum Adami mortem incraſſe in mundum,& contagione eius pecca- tiomnes bomines eſſe infectos, atque corruptos; quale illud fuerit peccatum declarans ſubdit, Sicust per inobedientiam Ynius hominis pec⸗ catores conſtituti ſunt multi: ita& per vnius obea ki con multi. Ac licèt, quantum ad animum Sactecum Adami, principale & formale peccatum eins fuerit ſuperbia, Gquidem ad peccandum 3.„. A2„ B ex obiecto ſuperbiæ motus eſtzattamen quantùm ad offenſam Dei, & ad damnum, quod ex pe bus eius poſteris, ccato eins accidit omni principale peccatum .a. z 1 mediſti de lignoode qu fuit inobedientia. proptetea enim Deus ga- uiſſime eſt offenſus, quod præceptum ipſius non cuſtodiuiſſet Ada- mus: quapropter obiurgans eum, Quias inquit, co⁷ 648 „„. 21. ditionem inſti conſtituèim præceperam tibi, ne comederes,&c. —«* 6 29 2. 8 A ℳ OcrAvVvM peccatum eins⸗fuit excuſatio peccati a ſe commil- 4 1 fuit, quàm in Eua; nä hæc culpam in ler⸗ d in Deum dicens, Mulier, quam de⸗ diſti mihi, ſociam, dedit mihi,& comedi. quaſi diceret, Tu dando mihi ſo⸗- ciam mulierem, peccandi occaſionem præbuiſti. Verum de hac tam„ ſcelerata& im pia excuſatione Adami, pura dicemus infta. 7 ſtinus prodidit in 8 tertio de feſto Annunciationis Domini, qui eſt 19 de Sandtis:gni- ficat enim, ſi Adam cùm de peccato ſuo reprehe nſus eſt à Deo, pon ac pPœnltentia n exulatet à Paradllo. ⸗ ermone Notabals 91 lir. Notabilis Sic autem ſcribit Auguſtinus: Cum Ada pe Auguſuni se- gueretur inobedientia, non ſe humiliter, t culpa exi ebar ꝛcou fauit, ſtd aulr tentia excuti- 4 42 2 M! Ltllen,* 2 2ld eXlg A dCCA dAbν⁶ Ae ℳ tur, Vtrum ſi hee 12 mehi. I„, 2 1 Adamus ſta-& bomedi. Hac dicendo, ſe putauit excuſatum:& ſic a —„ ⸗*/„ „I e e re e An „ lp A m., Quti 71 Hurmllite! e Abn ₰ A tim humuliter lieris, auæ ad d 7 ,2„„ennnagumn rnm.— Lerls, Jud ad peccandun, Virum traxerdt zu dCu confeſſus eſſet ſſer.„a- z 8 4. 5⁷ 727 7 or A 7„— 1. 6 . ſaſſet,& in auctorem ſuum culpam non retorſi ſſet, a PTaradiſo mo³ exula-ſet peccatum 4 ſe * 7* 7* 5 1 2 1 1 72 1 94 er r 1„ 7„ Ar Xò Ieꝝ quαe Aëed Iſti miht, dedl frällnn) 9 3 2 rem vperbe accuſauit dicens, Mulie; fℳ — C. 1.— Alusſo Aoh e i Hæc Auguſtinus. Sed UM habitatio Primt b Oomin!s n Paradilo C0⸗ 12„„.. iuncta eſſer cum poteſtate comedendi fruttum arboris vitæ; enim Deus, vt paulo com muſ um, exulaſſet 4 Paradiſo nec- autem cum immortalitate corporisz propter — Iare 0◻ poriszproptete: ne,., gC..— d infr natrtat M(E aSIr 24 3 1. nnenße kTaAn prt Moſes, eiecit Adamum de Paradiſo; ne ſcilicet manehs Ile in Paradiſo, vitalem illum fructum comederesac vitam in tertis ₰. 1. CcTpetuare Po 2 rrr 1—— 5 jginall perpetuare poſſet: immortalitas porro corporis à iuſtitia original, Crterormqus Iliius fælicis katus bonorum comitatu ſeparari non oſſet plane conficeretur, ſi ⁴ 8 2. a Per . ane conficeretur, ſi Adamus, ſecundum Auguſtinum; Pe Ln C1lODenm ſui Peccat reman ſione m in Paradiſo iwpetralſet, 1 militer eum immortali IIl III4 a7 s. liter eum immortalitaten corpo eis, iuſtitiam originalẽ ‚cælexradh .11 1 111us ſtat 8 an.— Aap tatus bona fuiſſe recuperat urum. Quod ego tamen yt credam, er non —— — 1 guaetlä ſea den Jölebis nizyt ne ſens att gor ſo ciumi — D! 1Il 9 4 1 4 anen A 8 1IN GENESIM, LIB. VI. 649 A non facile poſſum adduci: video enim Deum abſolutè Adamo dixiſ- ſe, In quocumque die comederis ex ligno ſcientiæ boni& moli, morte morieris. Fuit igitur abſoluta, fixa,& immutabilis illa Dei ſententia, ſi Adam comederet fructum vetitum, fore eum neceſſitati moriendi obno- xium, id eſt, amiſſurum promiſſam corporis immortalitatem cùm qua etiã coniuncta erat cæterorumn bonorum amiſſio, ſiue Adam po- 5 benperen den 41 ecem ¹n zer marad ſtea de peccato ſuo pœnitentiam ageret, ſiue nõ ageret, quamquam 4 n nõ leuis quorumdam coniectura eſt, ſermonem illũ non eſſe Auguſti- Mzmman Kudh n ni, vt neminem auctoritas eius mouere admodũ debeat. Hæc in præ- unnn ſagerdn,tun ſens attigiſſe ſatis ſit, quæ ſacrarum litterarum doctus& prudens le- aunen e g ctor ſubtilius& diligentius expendet, ac de noſtro iudicio iudi- naenni m cium ipſe faciet. Lenn. n B— 8 a DISADVIIIo DOE GAAII11E peccati primorum hominum. 3 1 EavITVR altera diſputatio de grauitate peccati primorum hominum tam abſolutè quàm comparatè, ſed breuiſſimè tamen- Am 1 tractanda. Diſputandum enim eſt, vtrum peccatum illud primorum nnka m hominum, faerit omnium, quæ poſtea vllo tempore,& ab vllo homi- ann Krdm! en es num ſunt patrata grauiſſimum: itémque vtrius hominis, Adami ne amri oa c. Ar an Euæ, grauius fuerit peccatum. ccubooem per.—— t Atum P ur 2 I S9. Sd Aepetf F 8 An primorum hominum peccatum, fuerit om- . 4 Ku nium peccatorum grauiſſimum. id Mr Sge RAvITas peccati mulris ex rebus æſtimari ſolet, Vnde aſume- AAHe velex ipſa ſpecie peccati, ſic adulterium grauius eſt ¹u⁵ Lrattas 1 Lu limpliei fornicatione, vel ex intentione affectus pec- Iaen 1 95 cantis, vt ſi quis vehementiori ſtudio& inten ſiori af- 1 4 3 fectu rapiatur ad peccandum, vel ex effectu peccati, id a Als n4 e eſt, damno, quod peecatum conſequitur, ſic homicidium grauius eſt 9—* 1 furto, vel ex variis circumſtantiis peccato adiunctis, quæ grauitatem nrund eius amplificant, vt unt qualitas perſonæ, locus, tempus,& id ge- ennun An D nus alia. „r Me S 1ſpedtetur igitur ſpecies peccari primorum hominum non vti- Quomodo 41 En que fuit omnium grauiſſimum, grauius egim fuiſſet, ſi peccaſſer per eeree hhet. 2 8e blaſphemià, per infidelitatem, per contemptum, aur odium Dei. Nec num G fe⸗ „* 8 dubitanter GIKeflh ludam, Arium, Lutherũ fecundum ſpeciẽ pecca- ri e nõ fue- Alan Ma, ti grauius peccaſſe, quã Adamũ, peccauit enic contra legem poſiti- e, enheene, 2. e uam,non contra legem naturalem,& contra præceptum de re indif-"me un. ** P Birrlauo de re per ſe mala. Nec affectus peccandi fuit in illis in- 7 8“15 2, dn 1or, vehem CntO1⸗Prauiorg; quã in vllo eorum, qui poſtea pec- ernes, u cauerunt. At enim grauiſſimum fuir illud peccatum, ſi penſes dam- — uu num ex eo conſecutum, id eſt, iacturam tot tantorümque bonorum m aot 9 000 2 * nun COMMENTAR KILORVM nunquam deinceps rec uperandorum,&e tot tantorumque malorum 4 quæ peccatum illad pe perit, neceſſiratem. Neque damnum illud, proprium modò fuit illorum hominum, ſed vniuerſi generis huma- ni: illi enim primi patentès ſuo caſu& ruina omnes poſteros ſuos, Toncude deinceps s fuerunt⸗ tu fu turique ſunt, i 1PS eccati& mortis exi- ium pe ertraxerunt. Quocirca Paulus tantu am hoc damnum poncde. rans in cap. 5. epi ſto la ad Rot manos, Per vnum hominemind Tuit,pecra- it,& per peccatum morsi:e& ita in omnes humines 650 tum in hunc mun dum int) mors pertranſiit in quo ommes 22t er cceauerunt. 11L VD qu oque vale de Hhanat& magu ificat Pe eceatu ü Adami, quèd Sp 1 8 42 1 r 1. Pe ced atu Ada iilat piẽtia,&g— et adi exce elleret nullam q́; haber malũ p m qud ra atio- .* 2 ſ. 6 ne cateris gra uitatem: ſed contra, acer rrin aam ad bonum pr openfionem, itavt lum- 4 7438 1*, 12 4 †“ r S Irm. Kns. ma facilitate qu: aantamlib et tentationein pror ullate, omneq; pecca- 14.. 4 H 5 ¹ 4⸗ 1 2 AANTPEPTII1 4AAYr Aroeo tum vitare nullo labore e poſſet: qu uamobrem tantò fuit maior eius in d* peccando iniqi aitas, quantò maiot er at in eo non pec uemadmodum Au guſtinus cap.I; lb. 14,4 de Ciuirate Dei Ftam putat, metin. lamnatio dnem Adami,= el nimiam vel inius tam 24ã 4 — Qά — 8 ☚ — 1 Auguſtinus. 839 ſcribit. Si quis da 4 pruafetlo neſcit,q quanta fuerit iniquitas in pecca ado,vbi tanta Idque de larat Aug guſtinus ex contrario, ſei di facilit⸗ as. Idque — 12 n. paratione obedientiæ Abrahæ,& domini noltri Iefu Chmdi. Sm a fa ctus eſt 9⁶ bedien l. rvſ ft. unuit, 2ees entia Chriſti ed pradi icabilior fuit; JAuss Jattus& 6G 5 P„ 22 AE ₰ 1 7 0 74 7. —*. A graulus tuerit, Ad anm Phi'. que ad mortem:ita eaobtdieo tia Drinn hominis eo fuit deteſt Hilor, quia falt⸗ Ge nobedhs iens vſque ad mortem. Vbi enim mag⸗ poſita,&: res à( reatore facilis imperata: quii iſnam lum ſit non⁰ bedire in re facili,& tantæ potestati L ſupplicio?Sic A Saſtinide Locvspræterea Paradiſi, quem Adamus ſcelere ſuo de hone- ſtauit, ac dedecorat ait dereſtab llius fuiſſe pe ius ſig dem eo loci nulla erat peccandi occaſio, n u gendi ritamentum: quinimo plurima& acerrima ac laudandum, colends & amwandaun Deum ‚eiüſque zaſlis obtem perandum incitamenta. Quid ego dicam de circumſta antiatempor ris, quæ: non parum ſcelus diueamplieadamen tni in Deus- Adarlum fe cerat, vt om tempo e ſumma facilitate innocens s,& ſanctus perfeuerare re, omnéque pel⸗ catum vitare,& quantamuis tentationem dæ monis nullo negotio ſu herare poſſet. At ille quàm facile? quam cira tamquam inern nis& BS—.1.„ 4 un delllneau eſeeeus. prin aa hoſtis, n dinin éque graut 21 uirencun m impreſſione victus& pre oſtratus eſt Nimirums qu am Ia- cilis ei victoria eſ lle horara tam inſigne fuit ad perpetuum dedecus —& ignominiam, fuiſſe victum 5 —— — — 1 N GENESIM, LI B. VI. 651 923 E p age, peccatum Adami cum Euæ peccato compare- Peccak 4- A[CAo mus. Enimuerò ſi ad perſonã vtriuſque& ad damnum dami fuit gra ex vtriuſque peccato conſecurum reſpectus habeatur, a, Peecakg 79) non eſt dubitandam, quin multò grauius fuerit peccatũ Taes Adami, quàm Euæ: etenim longè ſapiẽtior erat Adamus quun Eua,& perſpicacior ad internoſcẽdum bonũ à malo, omneéſq; diaboli etiã occultiſſimas artes& fraudes diſpiciédas arq; diſcutien- das, fortior item erat ad omnes tentationes ſuperandas, pluribuſque ac maioribus Deo beneficiis obligatus cum eſſet, obſeruantiorem eũ diuinorum præceptorum, atque obſequenriorem eſſe oportebàt. de- nique conſtituerat eum Deus quaſi caput Euæ, quam ſoilicet ipſe ignorantem erudiret, errantẽé corrigerert, vacillätem confirmaret, la- pfam erigeret: lam verò,iuſtitiæ originalis& immortalitatis amiſſio, neceſſitas moriendi,& innumerabilia mala perpetiendi, contagioq́; Si Adamus peccati in omnem trausfuſi poſteritatẽ, deniq; totius cotruptela na- nou errahat. turæ, non ob Euæ, ſed ob Adami peccatũ cõſecuta ſunt. Si enim Ada- ee e 8 mus non peccaſſet, nihil peccatum Euæ, aut ipſi Adamo, aut poſteris cuiſſee. eius nocuiſſet. Nam quod in lib. Eccl. c.2 5. proditũ eſt, Propter mulie- rem, id eſt: propter Euam, omnes homines mori: intelli gẽdum eſt, ſicut in ſcholis loquimur, occaſionaliter, non cauſaliter ſeu meritoriè. Eua enim occaſionem Adamo præbnit peccandi, ex cuius peccato acci- dit mors, ſicut dixit Paulus ad Ro. 5. Per vnum hominem peccatum in hig Ibidem. mundum intrauit:& per pecçatum mors. atque hoc ipſum non obſcurè indicatur illo ipſo loco Eccleſiaſtici, cùm priùs dicitur. A nuliere ini- tium peccati: Et deinde ſubditur: Per illam enim omnes morimur. AvcoroR quæſtionum Vereris& noui Teſtamenti, vulgo exiſti- A non 9, matus, ſed fals d, Auguſtinus, inter cuius ſcripta volumẽ illud fertur, cauit,. in q. 83. ſcribit àAdamum peccaſſe peccato idololatriæ, quia voluit ſe tarunt quida, Deum fieri: quod profectò falſum eſt. Non aliter dici poteſt Adamus eoeate idolo- „ 1.1. 1„. atriæ. peccaſſe peccato idololatriæ, quàm quiuis hominum peccans morra- 22 ,.. 13 ſibi 4 3 Aee Ilter. ea Icilicet, ratione, vt altum 11b1 quam Deum cOlltutt vitimum 4 o 3 d 34 finem, quem ſuper omnia diligit,& ad quem ſua omnia refert: quem-. . 5.— 2. DPhHilibb.: admodum Paulus de nonnullis dixit, Quorum Deus venter eſt.& alio Hilipp.z. loco auaritiam, idolorum ſeruitutem appellauit. Non enim ita con- cupiuit Adamus ſimilitudinẽ Dei, vt I l D coli& adorari. S. Ambroſius in libro de Paradiſo cap. 3. purar dia- cenſt bolum voluiſſe Euam inducere ad idololatriam; inieqa animo ein It 1 dec ini fid Nm disir- Pa, macere E⸗ multorum deorum opinione 4C E, Cum diXxit. nztks ſicut 2/ ſcien 83 drE kak ......,. mn eyroren bonum& malum. Verba eius ſic habent: In quo licet aduertere, idololatria mpier 4 84 anctorem eſſe ſerpentem, eo quod plures Deos induxiſſe in hominum videatur idololatriæ errorem, quadam ſerpentis aſtutia,&c. Verùm vox illa Dij, ſeu vt Hebr: . d1⸗ cè eſt AnS Elohim, poſita eſt pro vno& vero Deo, ſum pto nempe, quod nonnunquam ſit in Sacris lirteris, plurali numero pro ſingu- lari, vel ad denotandas diuinas perſonas, ad quas pertiner, quod pau- lè infrà dixit Deus, Eece Adam quaſi vnus ex nobis fabtlus eſt. 3 Hv Go MMENTARIORVM Adamum peccato auaritiæ peccaſſe. 4 ſumpſit nomen auaritiæ, pro immoderata videlicer cu- las quam oportet. Qua ſiguſ. endi quodlibet bonum p ar nunquam vocabulo auaritiæ Paulus, veluti ſub fi. C O 65 2 0* 2⁴ 0 6 voo ſancti Victoris dixit, Hugo 5. Viclo H ris, quomodo Sed ample „ Ada-. 1;, 1 dixeru A jditate hab mum peccalle. Mchn l, catione vtitur nO. aii e er auaritiam rimi capitis epiſtolæ ad Komanos,& in quarto capite epiſt- 2, d Wene gad pheſios, quibus locis Græcè eſt vocabuſum nencela ductũ⸗ „do„eeuv, ideſt,à plus habendo: ſigniſicans icin⁵dee f i quis plus arrogat, vel affe tat quàm lus eſt: aut potiores patnee⸗ raudaus ce- teris, occupat; aut ſaltem occupare ſtudet tam in iustiis, qusmiin honoribus aliiſque rebus. Vocabulum aureu ah:e,ua f Latinus in- terpres Zlicubi vertit rapinam, aliubi fraudem, ſæpe auaritiam. de ea voce legendus eſt commentarius Hieronymi ſuper illis velbis pauli capitis quarti epiſtolæ ad Epheſios— In qperatione emminnan qitiæ‚in auaritia:& rurſus, Nec audritid nominetur in vobis. Patet igitur um Adami peccatum, quam Euæ grauius fuerit. 8— pccATVIR autem Euæ Caietanus leue admodum facit: expla- 12, der u⸗ nans enim illa verba tertij capitis ‚Tulit mulier de fruglu arboris, eyci- ſtimet. meqit:affirmat primum illud Euæ peccatum fuiſſe minimum, tũ euſr dice, hoc eſt, affe ctu hibertatis:tum ex ratione pe ccandi, apperiuuſs rſe licet ſimilitudinis diuinæ: tum e* te appetita, quæ fuit icientia boni & mali, tum ex* ſpeci dere fructũ pul- un eactus exterioris, qui fuit co nede chram oculis,& ad veſcendum(nauem: tum ex cauſa peccandi, mirum ſeductione ſerpentis: tum denique ex conditione peccantis, quia mulier erat. ſic Caieranus. Veruntamen; ſi peccatum triuiqpe tentis noſtri ſimpliciter& abſolutè penſemus, non modo graue quid. quemadmod i, ni⸗ „, 22. 4 Tripliciter, rauius pec- catum Euæ, Pa . qudm Ada fuiſſe peccatum Euæ, ſed etiam tribus de cauſis grauius quam Adami mi. intelligemus. Primò enim peccauit inſdelitate, id eſt, contra figen, quæ eſt virtus ſapernaturalis& Theologica: credens ſecpenti fal j, atque inuidiæ Denm & impia de Deo loquenti, quinetiam mendac:], atq inſmulanti. Peccauir item ingenti ſtultitia& væcordia, ſpetans ſcientiam boni& mali, ac Kmilirudinern Dei per eſum fructus cot- poralis poſſe conſequi. Denique peccauit in virum ſuum, blãdis eum verbis& importunis precibus ad comedendum ftuctum veritumir- liciens at que impellens. Itaque prima omnis peccati& mortis, quæ .(„...— vniuerſum genus humanum peruaſit occalio, ex Eua fuit. „ eusetann 8 14*/ 18 autem Proptefea cõtendat, peccatum primorum 29 — 8 25. num fuiſſe grauiſſimum omnium, quod grauiſſima pœna fit mulct⸗- nbum grauißi tum, id eſt, tot tantorumque bonorum amiſſione,& neceſſitate tor mu, grauiſgi- tantiſque malis animi& corporis ſubiacen Ji: ſciat is eiuſmodi pœna 3 n ,n he nõn reſpondiſſe peccato Adami ſecundum quãritatem propriæ ſpe- n muleta- ciei, ſic enim eſpondit pœna æterna inferni, quæ non erat omnium maxima: ſed ea duntaxat ratione, vt fuit prim um peccatum, per quod r1 Karus innocefil* ] 2. 14¼ 4— 8.. 4 7 ſcilicet, ſublata eſt inſtitia originalis,& fœlix ill nſequentia& C 2... 3 4 deperdicus: cui malo, neceſſario cætera damna co EXxA ck« t. Lege 1 8 3... 1I Lerant. Lege B. Thomam in 2.2, quæſtione 165.articul.3. 0ll⸗ A ern H . homi⸗ 1N GENESIM, L IB. VI. 653 Aperti ſunt oculi eorum,& cognouerunt 1 ſé&ſſé nudos. On ſunt aperti eis oculi, quaſi antea fuiſſent clauſi: nã ſe adducta,& mulierẽ ex latere ſuo formatã? quomodo mulier vidiſſet ſerpẽtem,& fructum arbotis vetitæ pul- primum vſu rationis, ac liberi arbitrij pollere cœperint: quæ enim antea dixiſſe Adamum& Euam legimus, ſatis declarant eos perfe- B cco fuiſſe rationis vſu. Nec propterea tunc oculi dicuntur eis aperti, quòd per eſum fructus vetiti, vt ſignificat loſephus, maius ingenij acumen, acriorémque vim ad intelligendum ſint adepti: ſiqui- dem neque id per eſum eius fructus poruit effici: neque ſi factum eſſet, damno eis, ſed magno lucro eſus illius fructus fuiſſet. Nec probanda eſt Rabbi Salomonis ſententia, antea primos illos homi- nes ſolius boni cognitionem tenuiſſe: poſt illius autem fructus eſum, etiam mali notitiam eis contigiſſe: nàmque contrariorum eadem eſt diſciplina. Itaque bonum& malum, tam ante quàm poſt cogno- uerunt, diſſimili tamen ratione. Antè nouerant bonum per poſſeſ- ſionem, malum verò ex boni oppoſitione: poſteà bonum nouerunt C per priuationem, malum per experientiam, infælici nempè& execran da côgnitione. Qvo Mopo igitur Moſes dixit tunc fuiſſe apertos eis oculos? Nimirum tunc primum aduertere cœperunt nuditatem corporis ſi- bi turpem& ignominioſam eſſe, propter inordinatos& obſcœnos carnis aduerſus rationem rebellantis motus: ſtatim enim vt pecca- runt, mutua exarſerunrt libidine, quam per membra corporis contra iudicium& voluntatem rationis immoderatè ſeſe efferentem,& comprimendam iudicabant,& comprimere tamen non valebant: quapropter maiorem in modum erubeſcebant,& illas corporis par- tes quamprimum occultare& velare ſatagebant. At nuditas quidem earum patrium ante peccatum non magis pudori eis fuerat, quàm eſt nobis vel manus, vel oris nuditas. Ergo accidit eis ſimiliter quo dammodo vt pueris, qui priuſquam ad rationis vſum perueniant, de nuditate earum partium minime verecandantur: vbi autem ratio vim diſcernendi bonum à malo exercere,& ipſi libero arbitrio vti cœpe- rint: concinuò de earum partium nuditate erubeſcunt. quod: itur pueris propter ætatem contingit, hoc illis proprer iuſtitiæ origina- lis præſentiam vel abſentiam cuenit. Hanc interpretationem, vt alia permulta, ex fontibus hauſimus Auiſtini, apud quem in libro 14. de Ciuitate Dei capite. 17. ſic eſt: Nudi erant,& non confundebantur: non quod eis ſua nuditas eſſet incognita, JHad turpis nondum erat, quia nondum libido membra illu præter arbitrium commo uomodo Adamus claufis oculis vidiſſet animalia ad inteligendum chrum eſſe oculis? Nec aperti ſunt eis oculi, quaſi tunc los. ℳ2 Ingustinus- Cli 1ibi is Omllid 2IM ee h„◻ν h a 3 97 7,. 2 1aad aAl2 AtéUaui 67 0 OCMuls eorunm, ſed in e ſene 4 n poriri boc etnona attentt Vtd Sen2 60)„ 2 — li * libro vndecimo de Geneſi L774. 2Eg 7. ſua 55 5 n. nondum ad hominus inobedien 25 2m„ deg e⸗ lam, ſua inobe- A 2quo ada im éu te imonium perhibeba t. Neque enimm cæci oreati —, inatur: quandoqui denn 6 ih Vidit an imalia, 7 7 Otle e bonum eſt lignum 6/ tid CAr , berztumm 4 4 erdut, Vt impe! 14 gulg 4„. ge 1 illa did, ur 2 dit mutlien 14 6 72 vide⸗ 2 „ uienet oculis aſctareus aa 614 indument i repugnare; neſcieham 2 1 leẽ artan 17 6X8 titit inmun ſos. Hins gre ione Viola runt ſeripum mnt qui a nudi erant, 89 8 74* en 5 11 CLOAe* d KBdhu non erant aperi S g 8* 5„ e„ 9 74 2 05. 5 a9 9 21 4 CONI 4 AM 1 12 Adens nouttds. ſe 9 ec 3§ , Se na 7 7 0 eſt quod poſteaquam mandatum heu Et Jenui ſnut oculi ambo: —*/ „ feceru: nt ſibic campe Stria. Ape: 1„ 7 endum, nam 8 An tea: 27 Aehuut, e⸗ A 1 7 4 1 bori m non ad videndu quod am ſerant, 67 maäluni 7 qudd geczderant. V b0 onii, q quod istam fac ceret dig noſcentium, x ea ve enim mo: erautnudati ſcilicet ea gratia quà fiebateðt nuditas 9⁰ qull i nudi G 4, ℳ Aℳ 8 2 6 4 ₰ 7 la eos lege peccati menti eo Hoc itadi * — C&l* icius 9g orare er, ſi 7 De 20 Cre ae tes 8 006 dte 5. 7, 4 ◻Ꝙ — 4797 77 ſ Aunt, inquit t,oulian- ade diſẽer nendum: Inter B nde& 7 um lignumen D — 51h 7&‿ 47/. 1, No ApPP6 e 77 Fl. Mc 12 1., u 9 r.. 7 IJOMerAe. i molestid, euidentior ⸗ etiam iucunditds ſänitatis. Cogavueshier 1. 9(0 dêjpui fnul- Taaaen eepEen Nle C0⁷ʃ undere 7 riit 471 u0A . f. 27 4 tas& inobedientia quid 2o epaa Sea Au laelz 0 ma reperiet lector apud eundem Augu ad littere am capite trigeſimo deumd e 9 1 eos cogere, experirt: HoRVM fin 11¹ 0 do, Aitape erti— GCitl? amborum, niſi ad inuicem con cu cendum? I enim clau ſig oc ocu oberrabant, v Dnnont⸗ i Saaa 69 que in Paradi 176 gqeliciarum cœæu Palpante nm etiam ne ſci alpanteſa 1 1 1 1, ſnot gnod daue lec terperent. 9 9 uomodo enim animalid addutta ſun Etuts D 9 videre 7 AM quide 8 S △½ 176 L entes à ttingerent, p 1— „r 42 vide DU 4 8 1 AOmMddte H ad A gJamum„ vr vVocaret ed; 1 NON QA5 lier ad virum ducta eſt, er de illa quam non videbat diceret„Hoc Hn de oſſibus meis,& caro de carne mea? Quomodo yidit mulier eu eſſe pulchrum oculis, ſi clauſi erant eius oculi& tamen apertos dici eorum oculos, translato verbo& figurata narratione vtens,— vni aliq uid intuendum,& ceogitandum„quod antea nunquam aduerterant. 1 enim ad tranſgrediendum Præceptum audax curioſt ĩtas mota e-aen, riri latentia quidnam tacto fructu vetito ſoqueretur,& noæ ia libertate prohibitionis rumpere delectata:, pr obabilius exittimauit no eſem muerat ſecuturam. Mox ergo ve precepra tranſg reſſi ſunt, deſerent e omnino nudati, quam ypbo quodam&. ſu perbo amore ſuæ offe enderant, in ſu a memmbra oculos iniecerunt, ed que motu, quem 2 non naut Laun concupiuerunt. Ad hoc igitur aperti ſunt oculi, ad quod anted non patebam quamuis ae Nalia paterent. Idem Auguſtinus Slib. 1. Locurionumin Ge- u. nefimsnumero 9. Quod ſoriptum demum eſt de e Adam& Eua, Ahnaſ ſam oculi eoru, cum ab bſara credatur 2s in Paradiſs cœcos, vel oculis clauſis pruus b oberraſſe, locutionis eſt,J qua etiam de Agar ſcriptum eſt, Aperuit oculos ſuoses 24.7 idit putenm, necus enim clauſis prius oculis ſedebat. Et nod in fmattimef her ape ◻„. 20 pureßt tiu ch mnt lacr ts pe Aunij unne. pau ndie 3 lu — pon Cat „ / 7* IN GENESIM, L IB. VI. 655 nis aperti ſunt oculi eorum, qui cognouerunt Dominum poſt refurrettio- Luc 24. nem. Neque enim per Viam cum illo clauſis oculis ambulabant. Sic Augu- ſtinus. IIIVD præterea poſſet dici apertos fuiſſe eis oculos, quia tunc clarè viderunt, quod antea libidine peccandi obccœcati non vide- rant: Deum ſcilicet veracem eſſe, diabolum verò mendacem ac fal- lacem. Simũlque illud, quàm verum eſſet cognouerunt, quod mul- tis poſt ſæculis Dauid cecinit, Mihi adherere Deo bonum eſt, ponere in domino Deo ſpem meam.& Illud, Qui elongani ſe à te peribunt: perdidisti omnes, qui fornicantur abs te. Et illud videbant, quàm non leue ſit nec paruipendendum Dei non obtemperare voluntati. Fit quiden quo- tidie. ait Serapion ſcriptor Græcus, in nobis, quod in primis illis homini- bus factum eſt quando peccamus, tuno cœci ſumus: Vbi peccauimus, tunc de- mum agnoſcimus, quantum mali admiſimus, noſtriq;, facti nos pudet, tedet, ac pæœnitet. Diuina S criptura, inquit Theodoretus, apertionem oculorum, vo- cat ſenſum peccati,& pudorem ſceleris admiſſi: nam patrato flagitio inſurgit continuo aduerſus nos conſcientia, nòſque vehementer obiurgat& condemnat. vnde eſt illud Pauli, Quem frultum habuistis in his, in quibus nunc eru- beſcitis. VOLOvyt etiam lector cognoſcat, quemadmodum hunc ipſum locum interpretatus ſit Rupertus, ſcilicet piè admodum, grauiter, ac diſertè. Nam in libro terrio de Trinitate& eius operibus capite decimo, hoc modo ſcribit: Quomodo randem dittum eſt, Ei aperti ſimt oculi amborum? Munquid cœci erant antequam comederent,& comedendo il- luminati ſuntẽ Non vtique, iam enim& mulier viderat, quod bonum eſſet li- gnum ad veſcendum,& pulchrum oculis, atpectuque delectabile. Iam&& ad eAda adduxerat Dominus cuncta animantia, vt videret quid vocaret ea. Nõ ergo exteriores, ſed interiores, quos contra Deum clauſerant aperti ſunt oculi amborumi quia ſcilicet veracem Deum, ſerpentem verò in ſua miſeria falſiſſi- mum cognouerunt. Nâque protinus équitur, Cumque cognouiſſent ſe eſſe nudos, conſuertunt fölia ficus,& fecerunt ſibi perizomata. Ergo id quod dictum eſt, Et aperti ſant oculi amborum, duplicem conſtat habere ſenſum. Nam ſi ad expe- (mtionem illorum Tespicias, quam ex promiſſione ſerpentis conceperant digen- tis, A perientur oculi veſtri,& eritis ſicut Dij, ſcientes bonum& malum, acerba nimis ironia eſt,& gemebunda conqueſtio ſôriptoris dicentis,& aperti ſunt oculi amborum. quod idem eſt, ac ſi diceretur,& non iuxta promiſſum ſer- pentis aperti ſunt oculi amborumi niſi quod acerbius niic ſub afſirmatione iro- nica dicitur, quaſi aperta voce negaretur. Porrò ſi verum euentum expetles, magnæ confuſionis demonstratio vel agnitio eſi,de qua& protinus ſubinfertur quod iam dictum eſt, Cumque cognouiſſent ſe eſſe nudos.&ο. Cum, in q uit, nu- dos ſe eſſe cognouiſſent: id eſt, cum ſé honore in quo poſiti erant& conditi, ſpo- liatos& iumenti⸗ comparatos, ſine omni protettione Dei nudatos eſſe animad- uertiſſent. Nam tals eſt& illud quod item S criptura hæo veridica, qua Veris N nominibus ves appellat& congtuis acia Verbis, prout oportet enunciat, Di- dens igitur Moſes populum quod eſſet nudatus, ſpoliauerat enim eum Aaron Com. in Gen. Tom. 1. PppPp pro Ouomodo a- pert⸗ ſunt eo- rum oculi. Eſalmo.72. Ibid. Theodoretus J. 33. in Gene⸗ ſim. Rom. 6. 2 ſa. 2 /1 A 81* unt 4 I Confun- 1 ccatorem 0b 2 111 7 bidini tenus ſ AUer 7. 9 7 5 1 5 ₰ 2 U 4 /— 4 ₰ 8 1460 S [„1B K4 NF᷑ 0 — Knl 1 2 74 7 4 „· 21 4⁴ e e 3 ◻òæ 4 4 — E NTARIORVM 7 1S 7 C 7 0U 2 Its, In? 4 ☛△ — e 5 ₰ e ba Kuperti. 3 4 4 * 5 4 K 4 4 4— I 1 3 9 4 1 7. 4 — 84 4. 4 uu A 82 4— ¹ 2 LAr. AM⁴ — 8 5 4 II u 1 1ad 94 1 D 14 9 4 n „41 N 1,% 3 E 3 6 1 — 3 A — — 8 — 1N GENESIM, L. 1 B. VI. 657 diſi vitam reuocans, ex animabus noſtris curas euellere conatur dicens, Noli- 88 anima veſtræ cogitare quid edatis; aut corpori quid induamini. Neque igi- Asati⸗. tur ei ex natura, neque ex arte conueniebat, ſaa alia parata erät ſi Diruicn, oſt Lendiſte t homo inſignia, quæ ex gratia Dei erãt illum illuſtratu lra, Vt pote ful- gores Q 2, quales ſunt Angelorum qui omnem florum varietatem, omnem hrorum claritatem ſuperarent. Hac igitur de cauſa non veſtes ei ſatim præ- bitæ quoniam virtutis pramia illis vopoſita erant, quæ conſequi vis diabolicæ te ntationis non permiſit. Hæc Baſilius. A D explanationem eorumdem verborum ſpectät verba illa Am- broſij, quæ ſunt in 13. capite libri eius de Paradifo. Et antea, inquit, nudi erant ſed non ſine virtutum integumentis. Nudi erant propter morum ſimplicitatem,& quod amictum fraudis natura neſciret: Nund autem multis 7 hmulationum inuolucris mens pumana velatur. E 790 poſiquan fpoliator ſe il-= la finceritate&& ſimplicitate viderunt integræ incorruptædque naturæ, quærere mundana& manufabla cœperunt, quibus nuda ſuæ mentis operirent, qelecta- „„„ lonés+ Aelectatzontbus, ¾ munas Hu L 14 vVmbraà 12 ijer volnptates Vvelut föli 14 ſolii- 4„ 7. 2„ 7 ₰ 2 7. 2 ₰ Ahaeenes nune e Oonserna ren 4Se tale ſec* Eekunn. NamR quomodo o clau ſo 0 oculos ₰ corporis habuit Adam, qui omnia animantia ita vidit vt his& nomen impo- 2 neyeft- evemeie ognoue A 2 ,1 eſt. I⸗. ri re, altiore ſcientia, non tunicam 4„ S ſibi, ſed virintum deeſſe velamina. Sic Ambroſius. SEp cur ex foliis ficus, velandæ turpitudini, quam tunc primum hoen,hi ſenſerunt, potius quàm aliunde tegnwentum ſibi com pararunt: N Lenne Suu ſanèsqudd;: illa fuerit arbor ſcientie bonl&e mali, vt vifum eſt qui- 2udm abari am, id quod ſuperius à nobis in tertio volumine quod eſt de arborum ve- Paradiſo. cumn de ca arbore ageremus confutatum eit: ed fortè ob venda ſua fe- . 1.———. gere yolueę- amplitudinem foli« rumn, ſun en n. inqu uit P linius lil 5ro 16, latiſſi-* 29. aAAAr. S. arbori foliarvel quod illis conſcientia patrati ſceleris,& inu- 1 1 bidinis ſfenfd vehementer animo commoris ac perturbatis, 4 11 zanum eis fuit. Neque enim 11 Geneſi ad litteram capit. 32. irale eos aliqu uid in illis F Föliis hicus, quod talibus cbu Vrueret conte- gi iam membra prurientia 7 d occulto i, nſtin Eu ad hoc compulſi, in illa pertur- — X 7„ batione, vt eriam talis pœnæ Fuc ſi hignificatio à neſcientibus fie; et; quæ pecca- torem factum cœ onungener, 5.* doceret Scriptura lecorem. Mas lagiſter f iſto- riæ ſcholaſticæ in hiſtoriæ Geneſeos capite? 23, tradit folaſ ſicus ſi te- rantur, corumque ſucco caro hominis in ingatur, Katim excfrari quamdam voluptatis pruriginem: quare: ll lacto ſignihcatum eſ- ſe, primos illos hon nines poſt peccatum puri igin dem voluptatis in ſua carne ſenſiſſe, ½ 1. A T Irenæus cenſet eos non temere; aut caſu in curri iſſe in eam ar- Suceincforis Lotn neC ſine con ſilio& ratione tegu mentum ſibi EX ſolii 19 eiu 18] heulneu Ire- onfeciſſe: ſed id feciſſe eos quo manifeſtam darent ſign iſicaricner haus Pukat r 15 fuiſſe ſonum pcrnd tentiæ ,J am ipſi de pattato ſcelere& animo a ge ebät,& cor po- 0 4,5, d ade 5 abitee ris etiam maceratione declarare volebant. Folias enim ficus admota aumi. carni, pungunt& affligunt eam.& illud qaidem indumentum tam- PPP 2 quam COMMENTARIOKVM 0 Adamus ſhumilitatis& pœnitentiæ cauſa A qui eſt miſericors,& ſuauis,& benignus, pro aſpero indumento ficulneo, tunicas pelliceas„ vtiliorem nempe m amictum eis dediſſet. Verba Irenæi in cap. 37. lib.zad- uerſus hæreſes hec ſunt: Per ſuccinttorium quod ſibi Adamus circudedit, pſo fabto oſtendit nam pœnitentiam eplils ficulnéis ſemetipſum contegens, exi. ſtentibus& aliis foliis multis, quæ minus corpus éius vexare potuiſſent: Conda- gnum tamen inobedientiæ amittum fecit conterritus timore Dei— Eo remnda etulantem cari is impetum: quonidn indolem& puerilem amiſeral ſenſam, & in cogitationem peiorem venerat: frenum continéenlid ſibi& vxori ſus qir- cundedit, timens Deum,& aduentum eius expectans,& velut tale quid gni- ficans. Quoniamsin quit, quam habui A ſpiritu ſanclitatis ſtolam amiſi per in. ohedienti am,& nund cognoſco quoniam ſim dignus tali tegumento, quod dule- Ctationem quidem nullam praſtat, mordet autem& pungit corpus. Et hc ui. delicet ſemper habuiſſet jndumentum, bumilians ſemeti ſum niſi Dominui qu liis ficulneis induiſſet eos. Sic Irenæus. VERVM alij llud ficulneũ Adami ad tropo- logicam intelligentiam traducentes, multa eo facto peccaſſe dda- mum diſputant. Primo, voluit per ſemetipſum tegere peccatũ ſunm, ſed fruſtra. neque enim à quoquam alio; niſi à Deo poteſt tegi, hoc eſt, deleri, teſtante D auide, Beati quorum tecta ſunt peccata. ſed quoꝛde- clarat ipſe mox ſubiungens, Beatus vir cui non imputauit Dominus peo Tegere folis Catunn. Deinde, in quoque errarunt, quod foliis peccatum ſaum tegi peccatu quid poſſe exiſtimarunt. Foliis tegunt peccata qui ea vel negant, vel excu- F. fant, vel occultant, vel propria vi& poteſtate deleri ea poſſe arbitta- tur. Verùm hæc non modo peccatum non tollunt, ſed illud etiam magis augent. Quocirca Dominum apud Matchæum cap. 21. arboti 3. Ahbre⸗ ficus nihil habenti præter folia, legimus maledixiſſe. ha. PRAECGCLARA eſt apud Ambroſium huius loci m pretatio, quam hic non adſcribere nefas duxi. Sic ille ait in libro de Paradiſo, cap. 13. Et aſſuerunt fölia ficus& fecerunt ſibi ſuccinctoria. runmm hoc loco, pro qua ſpecie debeamus acbipere diuinarum nos docet ſeries leui C ☚ μ SEr!Pllla 20 83 11- 7 1 7., 5 A.„5 2 4 2.„„ Corint. num, Quandoquidem ſänttos eſſe qui ſub vite& ſicu requis ſcun⸗: ¹ 658 quam cilicium perpetu eſtaſſet, niſi Dominus, ac molliore 1 — eſt miſericorstunicas pelliceas pro fi jPatres, tegumentũ 1 Pſal.31. y ſtica inter⸗ Aℳ.. Mn memorauerit, G Paulus dixerit, Quis plantat ficum,& de fructu eius no¹n ducdti Ei Dominus ad fioum venerit, ſed ideo ſit offenſus quod non inu fructum, ſed ſolia tantum. Docet ergo me Adam z nid ſint folia, qu Galat. quam peccauit, de foliis ficus feęcerit ſibi ſuccinctorium, qui de frulkil 5 6 TAe ſ9 etus gustare desuentt 44 9.„„L—... 2 r, „tare debuerit. Iuſtus fructum eligit, folia peccator. Quss eſt frus . 2—,— ₰ CEs zts* 1 1 A, 7,... ,2— 3 us, inquit Spiritusseſt caritas, gaudium,» pax, patientia,benig dla 1 4„„ / 7„ M) 9 on habebat. 49 Ouic unque,. 7. 1 ⸗„ 2 — e continentia, dilectio. Non babebat fruct 1. . 4 3 Gleebee. 4 O H⸗ 50 27 f„ru mandatù Dei habeb 3 920 gat i uetum, qui gauwdium o 5 at ſiclem, qut præuaricatus erat mandatum Dei. Non Habe ha præuaricatur..7 . r ⸗ 3„„H, 71..—. ſpoliatur. Tid„ qu Ae zute dicto ſibi guſtauerat ligno Er g quzcumhue Prale G 2 4 7 AMren 1„ — lt ſe operue zuudo 4 7)], 3 8 Wdalum De i Spoliatur atque nudatur, 8 ft ipſe hi turpis. Vu quibu Aam ücus Hlir.„ J 4„ f in ficus ſoliis, förtaſſis quibuſdlam inanibus& vmbratil 5, us,uos I1 2 2 quos compoſitis mendaciis aſſuens,& verbum de verbo ſtruens, — 9 e 0 Toslld, 121AA 4 Aricatur libus ſermô- ad qpe⸗ .4 rieha ymn am 12 rnild tepin dumj 2 Clu tum ina flli Cmri — 2 4 3 4. 1 „—. 4. 4=— E —— ——— ——— E 2— = — ——— — 4 — — — —— — 90 — IN GENESIM, LI B. VI. 659 riendam conſcienriam ſuæ mentis, factiq; vel amen peccator intexit, vt puden- da ſua contegat. Iacit enim contra ſe folia, qui culpam velare deſiderans, aut diabolum delicti memorat auctorem aut carnis pratendit illecebras, aut alium quempiam perſuaſörem prodit erroris. Et de S cripturis diuinis frequenter po⸗ ur exempla, quibus iustos in culpam perhiber incidiſſe, dicens, ſi fortè in ſtupris fuerit deprahenſus, Et Abraham cum ancilla concubuit,& Dauid alienam adamauit,& ſibi aſciuit Vxorem. Aſſuit enim ſibi quædam exempla de pro- pheticarum ſerie Scripturarum, fructum earum non putat requirendu. Vonne tibi videntur etiam Hebræi flia aſſuere, dum legis ſpiritalis verba corporali- ter interpretantur 2 Ouorum interpretatio fructum omnem viriditatis amittit- damnata maledicto ariditatis æterna. Bona igitur interpretatio, hoc eſt, ſpiri- tualis ſicus eſt fructuoſa, ſub qua iusti ſanktiq, requieſcunt. Quam qui plantaus- rit in animis ſingulorum, ſicut Paulus ait, E g0 plantaui, Apollo rigauit,&c. manducabit ex ea fiutum. Mala autem interpretntio fructum ferre, viridim- tem ſeruare non poterit. Quod igitur grauius eſt, hac ſe Adam interpretatione ſuccinxit eo logo, vbi fruttum magis castitatis ſe ſuccingere debuiſſet. In lum- bis enim quibus præcingimur, quædam ſemina generationis eſſe diciitur. Et ideo malè ibi ſuccinctus&ſt Adam ſöliis inutilibus, vbi luturæ generationis non fru- ctum ſuturum, ſed quadam peccata ſignaret, quæ manſerunt vſque in aduen- tum Domini Saluatoris, Caterum poſteaquam Dominus aduenit, ficum inuenit incultam, rogatus ne eam iuberet excidi, vt coleretur permiſit. Et ideo iam non foliis, ſed diuino ſuccingimur ſermone, quia ipſe Dominus ait, Sint lumbi ve- Ftri præcincti,& lucernæ ardentes,&c. vnde etiam pecuniam in Lonis nostris portare prohibet non enim ſecularia, ſed æterna debet Cona nostra ſeruare. Hæc Ambroſius. CAETERVM, illud quo vſi ſunt Lxx. Interpretes Græcũ voca- bulum ‿νιιιν, Latinè ſigniſicat ſuccinctoria, vel ſubligacula. nã licet vniuersè ſignificet omne id quòd ambit& circũcingit, propriè tamen hic ſignificat ſuccinctoria lumborum. Latina tranflatio quam habuit Auguſtinus, pro ſuccinctoriis hoc loco habebat campeſtria. Sic enim ille ſcribit libro 14.e Ciuitate Dei. cap. 17. Et fęcerunt ſibi campeitria genitalium: nam quidam I nterpretes ſucsinctoria poſuerunt. Por- ro autem campestria, Latinum quidem verbum eſt, ſed ex eo dictum, quod iu- uenes, qui nudi exercebantur in campo⸗ pudenda operiebant: vnde qui ita ſuc- cincti ſunt, campeitratos vulgus appellat. Quod inaque aduerſus damnatam culpam inobedientiæ, voluntatem libido inobedienter mouebat, verecundia? prudenter tegebat. Ex hoc omnes gentes, quoniam ab illa ſtirpe procreatæ ſunt, vſque adeo tenent inſitum pudenda velare, vt quidam Barbari illas corporis partes nec in balneis nudas habeant, ſed cum earum tegumentis lauentur. Per opacas quoque Indiæ ſolitudines cum quidem nudi philoſophentur, vnde Gym- noſophistæ nominantur, adhibent tamen genitalibus tegumenta, quibus per cæ- tera membrorum carent. Sic Auguſtinus. TESTATVyvR etiam Cicero lib. 1. Officiorum, tantum fuiſſæ apud Romanos pudoris ſtudium& obſeruantiam, vr ne ſcenici quidem in publicum ſine ſubligaculis prodirent. Scenicorum quidem, inquit, PPP; mos 663 o MMUNT ARIOR Y M 1 mos nantam pabet à Vetere aiſcipli na verec cundiam vt in ſcenam ſine ſubli- 4 7 M 1 14. ₰. gaculis prodeai: emo. Laenn, enim, ne ſi quo Cà)] u euenerit, vt corporis par- 74 1 7 2 Hrrn antnr 25 N 8„ F 4 tes quædam apei riantur,⸗ non decond.- eque barbariſſimis etiam gentib. non Ina 19n: aàa&! +* ndi hgen da fuit cura. Nicolaus ochiæ ſe affif tmat vidiſſe 273 1 ligi oſa velan Ha amaſcenus? apuc Strabonem lib. 15. Ant Pori Indorum regis voteneine ad Auguſtummi iſſos cum Legatos! litteris& pudenda ſubl igaculis bus:ſcribens, narrat eos ca c caudis V his erant octo ſerui toto corpore e nudi, præter & munerib. i in 1 obtech Diodorus Sic ulus libr-4. de f hiht ero quidem corpore nudos ingredihu- ais, vel ex capillis ſubligaculis comtex- aaſſe. lulius Pollux tradit tres 0 elsh as cen. 8 Tres hominis 1a2 duo fuiſſe 8 partes velädæ. Vnum erat, m olie rum cingens n awas appellatur ventrem tegens dictum νιέων̈μα hus relamen tertium q izomatum vium inua da vel abantat- Ferunt nonnulli pe Aſſyrios exer plo Semiramidis regina„quæ muliebrem 4 2, el le 3. 1 denda tamen vel von api tis velare. Videtur igitut næc tegendorum pudendorum cura, ex illo 2₰ 5 480 1482 S ½ 1 4 441 5 4 ₰ I eemplo Lelut hrreditatla du nadam X natu- B 4„ bi 8 1 2 . xum 5 irismane vt animum ſic ha Situm induens, non modo tlara * 4 1 A3SLr 5 1f⸗ 54 caput tegere, ſed etiam cruribu⸗ ve damehrde circumdare cœpit: quod 1 1. 1 A 4 4„ 2 AS 1 6 ſuos f facere einſt; ne l nid ipſa nouo habitu ſola occuhate Mdere- O ³ ur, vt tradit Iuſtinus libro primo. 41 6 E M. c. 3. Et VERS.z. ₰ 4 2 ahe aAcle 3 omint —* 3. 7 3 7 B ?, 77 7 — LDeèet in mektd 01. gni 75 Ardd 1. 4 er 11., r ſ in ne Vou Dei, qua 2OOEM Dei, qua pe erterritus Adamus abdidit le in he- 4ℳ 3* 8 △ 3 6 Adamus ber- mus Paradit alti C. 1 al)eus 8 1 Per mus! aradiſi, permu tl putant eam fuill e.qua eum DUèels d N 1.— ₰ d 2 rer: 4t35 ſe 492 2— di 1 4 r ˙— 7, NAp* a 01 F e Cl m 4 ſcondit quæ it dicens, Adanm D es? verum nOnlIeErsene ₰ 4 3 71* 1 4* 2*—* 1 8 12„ e 4 3 e1 s 3 8170 41“ 8* NG 6 3 fuerit. enim noc dixit Daul s, iam erat Adamus a Sſconditus: 4 4 1.. 1 3 6 m— 14 8 ar a 3 idcire 0 enIlm ta De US loc cutus eſt. 110 uUldell! pel hale I vocem m A 1 1 1 e N E 111 5 4 A 4 ½ A8 6,. 11 A 3 1. non mO do; 8₰ Adarnlis non eſt abſc ondi Kus. e 8 potlus CUIII Lar 2 HBicO 4 341 rib 1. NHAn — 4 1-COUIIGILIS N 2† 1 ſu——.(SOI! „ d 2. 3 1 18 2 1 1b Uu 10 U 0 proceſſit in ape rtum,& 1 1 Hele 9 1A Kum SASI ſ— 1⸗ 4„—— 1„A 1111 5 11. 11 11 ₰ A ₰— 141 ⸗e 340 laA¹* 2 N 11 VvCII1 1111116 igi rur eſt eam V VvOC em nO fruitlle altud qu 1 4 Vox pro ſone in genter auendam terr 2 ano Deus ¼ 0 ono 4 1GI a te rrificumque ſonit un aC fragore 5, quo De epe u ſort- Gi entum 111 p 1 4 8 rur „4 KA 1 111 11 1 AANN 8„ 1 2 8.„ 1; 1 ina pſea. epene. lun Adamo prælig ahiſicare voluit. Solet enim Scriptuta 4 Ptura ſurpa- ingentes aliquos ſonos app 112„. F aquart, vo* Iur. 6 4„ 1 4 4189IIA appell« Ar E VOCSES. 1 cum alt; 70 X A⁶, 5 8* 7 7. ½ 7 02 M 714 7—ν 11 7,„„„ 2 ,,*—„„. 34 4* 3*2 4 44 4 4—* 53 GU 70 771 Al, DOX ub⸗ 2 11 1cut videre icet in 4 à5b0c. lypſi non ſemel,& in Pſal. 28 ie Ergo Deus qul 1 58A 11 Plal! 8. EL en +⁸ — —2— — 4 * 2 9 „ * * 4 44* 4 4 * 1 4 4 4 4 3 9 4 ei 4* 4 3 4* 2 1 4 — 4*“ 3 — 4**— 1 * *** * . 221 8 4 9 1 — ,*–— 4 „ 1* * 4 — „ ,.– 4 ,— — — — — A — 1IN GENESIM, 1. I B. VI. 661 A præſentauit formidabilem& terribilem, s& qua aſi peregrè aduenien- tem, ac ve elut ira tuméẽtem, tuent temq;,& ſuo ingreſſ u concut ientem terram, ip pſäſquc h aradiſi arbores pre eſſis veſtigiis tremefacienté, ſcili- cet, vt ill i ea re perturbati& pauidi, ſcelus ſuum agnoſcerent,a atque conſiterentur, Deique miſericordiat m& venian implorarent, IIELVDP porro 2 auram poſt? meridiem, variè legitur: duidã enim codices Latini q iqag citat Hieronymus& ſe utus det Augultint us, habebãt tantũ Ad v'eſperan, alij Poſt meridiem. Verba Hiero nymi ſunt G„ 2— 4 hæc in ꝗt e iOn:b Plr raicis in Geneſ Im: In Driasen⸗ codicib. Latinori . 4. pro eo quo d hic poſuimus, Ad ve peras, P oſt meridis. habetur: quia rò einuο, Gracum ſermonem ad verbum tran gerre non poſſumus: pro quo in Hebraico Kerij riptum 5= n Leruab haion m: quod Aquila interpretatus eſt, èn pac, id eſt, In vento diei: Symmachus vero, α μ T u 4 piritum diei. Porro Theodotion maniſetius d, A. r. Hæce 244— H e. 11 2* Hi 1Ony 4 — — — — 2 2ᷣ .— — 25 M ** 6 14 ₰ I Jleren Air 2, aAudU n auten phyr aute em& ante ſolis occaſum in locis maritimis Seafeate Senim, terraque Chanaan. in quibus Hebræi, ad hoc ſeripſit Moſes, habitauerant& habitaturi erant, aritimæ, à Dccidentis terminatæ clauſ: ſæ q́ ue . — cgionib. ex veſpertino ſolis acceſlu, s ſeu aura ex mari excitari& ſpirare conſueuit: quem Sræi ventum dici nominabant. Eſt igitur periphraſis; leu veſpertini temporis, quo temy e Deus in latadi- t præterea, qui Aerench ſigr ai ficat ri his verbis ven- tum quemdam anteceſſiſſe quaſi prænun cium Dei aduentus, dcut Eliæ contigit in monte Horeb. Nrc mylterio vacar, quod Deus ad increpandum Adami i pec- catum,& ad eius peccari delendi auctorem r redempt ore emqu e pro- mittéẽdum, venerir poſt mer idiem& ad veſperam, ſcilicet ea re adum- mitté brare voluit aduentum Chriſti ad redimendum genus humanum, ad mundi v veſperam futurum: ſicut interpretatur Irenæus libro 5. D aduerſus hæreſes. Ad veſperam quoque columba reue u eſt ad Noë, quæ virentem oleæ frondem ore geſtans aquarum diluuij ceſ- fationcm unelavit. Gregorius lib. 28. Nloralium, cap. 2. eleganti in- Lerprs etarione myſtica hunc locum explanans ſic alt: Qu⁴ quod poſt peccatum hominis, in Par Tad iſo Dominus iam non ſit, ſa Sauin, niſi quod irruente eulpa„ſé à corde hominis motum demonitrat? Quiq eſt quod ad auram poſt meridiem, niſi quod lux ſe ſeruentior veri au abſceſſeras & peccatricem animam culpæ ſuæ fieona constringebant? I crepauit 9, 8 X Adam deambulans, vt cacis mentibus nequitiam ſuam non 7 um ſermo- 1 — 7 Duid ſ4t Ad aura 472 polt merid em. cus. AKura dies quid ſet. . 9. 1 Reg. 19. Interpreta tis m)/ tzca. Geneſ. 8 So⸗ D. Gregorij moralis hori ver borum ex- poſitio. 6e (é(é(é1„ 662 nibus, ſe cerat audiret ſua incon ntiam cerneret⸗ ſuum anl propinqua b inter arbores P aradiſi ad auram p meridianum c- gore auræ torpebat. inuenit, quos à veri ſo ſanclo Iob perhibetur. Sic Gregorius. Cur Adamus voluerit ſe facie Dei. D Deo eſſe abſcondita& occulta. At ve de Geneſi ad litteram capite 33. ſc ter animo turbatum, præ nim ageret: turba mentibus. Auguſtini hæc ſunt ver ciem dementiæ, per nimium pud quieſcente Vt ea ne B. Irenaus. turi. posteris, propter 71¹ næus tamen fugam illat 1 mus ſub occaſione immortalitatis Rtatim timo! . 5 ₰ 1 4 4,+ε 2 2 4. 4. 6 Sr quaſi poſſet effugere Deum; ſed confuſus quoniam tran greſſus erat prate —„.* 7.— 2*.. 8 88— s, 71—A„%⸗„ b/ 4 1 o„, 6 5 Dei, indignum ſe putauit venurè in conſpectum& collaquium Lius. ) Quinque 4- marz pe- ſtilentes pee- cati fructus. Primus eſt a- perto oculori. G„ Secundus nu- ditas. nulli malam in part abſeondere à latere poſſe. Non e lis& pœnitentis animi metum& pauorem. Nam uerſus hæreſes cap.7.hunc in modum ſo COMMENTARIOKRVM d etiam rebus aperiret: quatenui Peëaren bomo, G&. per verba, quod F 4 & per geambulationem; amiſſio æternitaris ſtatu,Entabilitatis & per auram; feruore caritatis expulſo torporem maduerteret:& per geclinationem ſclis, cognoſcerei quod ad tenebra ret. lIdem 33. Moralium cap. 3. Primus bomornq uit, poſt culpam, oſt meridiem abſcõſuu inuenitur. Quia enim ‚iderat, iam ſub peccati vmbra quaſi ſubſu- quia in illis quaſi quamdam ithuem frigidos fecit: ub vmbra donnirea gritatis calorem per Iſte igitur Behemoth, lis ardore ſubtrahendo Ovo pautem Adamus voluerit ſe abſcôdere à facie Dei, id non. 3 —„„... em interprerätur, quaſ putauerit aliquid Deum ſt fugiendum à Deo; ſed confogiendum eſl ad ccator autem fi fieri poſſet vellet ſe ſoaque om nia ſcelera rà Auguſtinus libro vndecimo ribit feciſſe id Adamum, vehemè- io pudore ac metu neſcientem quid tienim homines interdum quæ dam faciunt ſmilia de. ba. Cum Deus auertit intrinſecuſir iremur haæc fieri, qua ſimilia ſunt 3. ν„. 4 5 4 nam,& fit homo conturbatus: non m . 1 F, e, 22 rem ac timorem. Illo quoque occulto inſtinctu non kientes facerent, quæ aliquid ſignificarent quandoqueſci- os iſtz conſcripta ſunt. Hoc modo Augoſinus.lie- m& abſcondendi ſe conatum A dami bonam npartem accipit; referens ad pium quemdam& ſalutatem bumi- libro tertio ad- 71; 7% ribit: Ab altero ſeductus Ada eum: Pe — 2l„.„ tur non re eorripitur& abſconditun: ſn 2 1 4 A447461 Ptul 3 nr— · 4 1 17/ 77* 600° 2. 2 777 Fet 10/ ſeb2 „ 9 1 tem Domini, initium eſt intelligentiæ: intellectus vero tranſere pœnitentiam. Hæc Irenæus. EA duæ fecit Adamus poſt admiſſum ſcelgs, cum animo meo co Srantem atque reputantem ſubit recordatio eius, quod Paulus ſe bit ad Romanos ca p. 6. Quem ergo fructum, in qu it, habui ſtis tunc in llin in quibus nunc erubeſcitinnam finis illorum mors eſt. Ve riſimè hoc dictum elle Adami exemplum,& quotidiana experimen in Adami exemplo videor mihi animaduertere quinque pece Fucku⸗ 3 atqne eos⁸ quidem omnes amariſſimos& pernicioſiſſimos Primus peccati fructus eſt apertio oculorum: ante peccatù vel etiam in peccando planè eœcus eſt homo, quantum mali in pec⸗ cato ſit nequaquam cernens: at continuo poſt peccatum aperiuntu 5 oculi, clariſſimè enim vider, pro exigua& breui peccati volupta- eene Ledergeneneehe eellremsalane— It enim ſpoliamur Plurimts& maxims e ornam ſcri⸗D — Q 1 4 0 ta conurmant.* peccall menim, ma. „ 1 3 ſ V 4 arn durn.. AN n a. 4 3 4 408 a V 9 ) 4,8 9 der n 8 en Nd mam l. 1 Mernan i 1 à 3 4 u aetie edicüt nnt, Kuuaft B Rnl 1 1c. 4* 1 Nw n hn 4* 1 1 A 21 er 1 H rn 5 1 ½* n 9 as an Hoß C 1L 3 P 1 1 K rmcte I ent 4* au nrnmt 4 1 N 18²* 4— 4. 4 1* * ““ 1 r 1 3 n b 2 D TI 3 iir . AcA . 1 A en 1 1i 1 11 4 8„dell I 1³ K —. 35 ee 4 1„— 3 1ntUD 7 1 0, . c. xude 1 „ 4 1 recd. „2„ 1 2 4 * 4 1 J 1 4 3 5 7 .„ 2 S89 5 521 LN GENESIM, L IB. VI. ornamentis,& pretioſiſſimis virtutum cæleſtium veſtibus. Legitur Exo. 32. Hebræum populum poſt adorationem vituli nudum fuiſſe, Spoliauerat enim eum eA aron, inquit, Seriptura, propter ignominiam ſor- dis,& inter hotes nudum conſtituerat, Quocirca Deus in Apocalypſi ca- pite tertio cuidam peccarori dixit, Neſtis quia tu es miſer& miſcrabilis, & pauper,& cœcus,& nudus: ſuadeo tibi emere à me aurum ignitum proba- tum, vt locuples fias,& veſtimentis albis induaris, vt non appareat confuſio nu- ditatis tuæ. Et Ioel, Nudans: in quit, ſpoliauit eam,& proiecit. Apud Oſeam vero capite z. Ioquens peccatrici animæ Deus, Ne fõrte, inquit, expo- liem eam nudam,& ſtatuam eam ſecundum diem natiuitatis ſue,& po- nam eam quaſi ſolitudinem,& ſtatuam eam velut terram inuiam,& interfi- ciam eam ſiti. TERTIVS fructus eſt pudor& confaſio animi,& ad ſupprimen- dum dolorẽ ex peccato contractum, ad inanes mundi conſolationes perfugium. hoc enim eſt conſuere ſibi ex ficulneis foliis pudendorũ ſubligacula. Arque hunc de plurimis vnum peccati fructum ſupra- dicto loco Paulus expreſsit, Quem, inquit, frucium habuiſtis tunc in iis, in quibus nung erubeſcitis? Huc etiã ſpectat illud, quod eſt apud Hier. cap. 3 3 poſtquam conuertiſti me egi pænitentiã:& poſtquã oſtendiſti mihi, percuſſi femur meii. Confuſus ſum& erubui, quoniã ſuſtinui opprobriu adoleſcetiæ mecæ. QvARTysS fructus eſt iudicium ac reſtimonium conſcientiæ, vehementer hominem patrati ſceleris accuſantis& condemnantis: id quod apparuit in Adamo& Eua, qui, vt narrat Moſes, cùm audiſ- ſent vocem Domini Dei, abſconderunt ſe à facie eius:& Paulus ad 663 Ioel V. Tertius pudor- Guartus co- — 7 tenti teſti⸗ monium. KRom. 2. Teſtimonium, inquit, reddente illis conſcientia ipſorum,& inter ſe inuicem cogitationum accuſantium, aut etiam defendentiumn. Quæ conſcien- tiæ vexatio-& vt vocant, morſus, licet grauis homini pœna ſit, vtilis tamen ei& ſalutatis eſt. alioquin in plura ſcelera rueremus: retrahir enim nos à peccando,& ad agendam pœnitentiam ſtimulat. QVINTV S fructus eſt pauor& trepidatio, diuinique indicij& vindictæ metus: quod ſignificatur de Adamo& Eua illis verbis, Abſconderunt ſe à fasie domini Dei in medio ligni paradiſi. Nam vr ſcri- ptum eſt in libro Sapientiæ cap. 17. Improbi homines frequenter præoccu- pant peſſima, redarguente conſcientia. Cum ſit enim timida nequitia, dat teſti- monium dommendarionis: ſemper enim præſumit ſæua perturbata conſcientia. Atque hic perpetuus conſcientiæ ſtimulus& cruciatus, tãta eſt pœ- na, vt etiam Philoſophi ac Poetæ tradiderint, quamuis nulla peccatũ alia conſequeretur pœna, hanc vnam tamen videri debere grauifſi- mam& acerbiſſimam, vt millies profectò mors præoptanda peccato ſit, quod tanta plectatur pœna. Vnde eſt illud Iunuenalis Satyra 1z. Exemplo quodcumque male committitur, ipſi Displicet auttori,prima eſt hæc vltio, quod ſe ludice, nemo nocens abſoluitur. Notus eſt ex Græcis tragicis, Oreſtes ille matricida, quem ſcelus in matrem admiſſum, nullam quietis:partem capere, nullo loco conſi- Com.in Gen. Tom. 1. QQEX ſtere, Quintus eſt pauor fre- pidauio. H Iunenalis. 4 8 1 4 COMMENTAR IOKRVM ſtere, nul quam reſpirare ſinebat,ſed cruentæ matris ſpecies,& flam. 4 „ miuomi oculi per magnam orbis partem vagum,& profugum,& ve- lut exulem agebant ldem quoque infra narrat Moſes de Cain qui XUIEaS 411e 8 poſt frat tricidium, totam vitam pauidus, trepidus, ac profugus vixit. , Noucelabo lectorem hoc loco, quod Kupertus libro 2. de Victo- bi Dei,capite 14. hunci pfum Moſis locum, quem nunc verſa- ſcripſit. Ponam hic integrum eius locam: Pertuns. Paululu inquit, qua a) gormit⸗ vuerat DPominus Deus, dum res inte rim accidu — 2 Lltlt, qua ſe victorem eſſe ſer e? 2s INesid eſt eprapafetun Dei auertiſſe putabat. Niſ Pfalm. 43. enim quo odammodo dormitaà ſet, nibil aduerſarius eius efſicere potuiſſet. Hao ipſcum, vide lelicet eum Aarzaiiſf dormitione quadam apropter quam ſolemus di- dare, Exurge quare obdormi 1s Domine? Scriptura innuitcums dicit, Et teumau. —„ domini Dei ambulantis in Paradiſo ad auram; poſtnuumn Doſt meridiem namꝗué geambulare ad auram, coο* ſuetudi inis humana ef, un 4 calidum ſoporem, qui Tpiama qui forre cra ulatus obdormieratain aurauji. da reſpiret, G G hh 2 ſa um refri igere et acreleuet. Dormierat engo auadan dui, mitione, id eſt, taciturnitate, permitte, ndo ſerpe entem accedere, mulierem aall er inobebientiam morte an- 664 cuudam Ru- mus pertractans; egregie 3 qui eemhihi⸗„virum Jue e mori ip⸗ ariter, t ſic dormire: eus,c ulpa hHoꝛni ue xtitit, quia Deum neque gis- 2un excitauit. Q uid jgiti ur de Aiabol o fallum/ juerat, um? Quomodo gloriari fulerſin⸗ cum fu ratus receſſerit 7 vack. Po⸗ tids B4 uoneuc znuo ſ7 ⁷ oadam latrocin: 22 hu ſr. ille deceptor, ad horam glo riari pro ſcelere ſuo poruit. V. erum ſicut tem one Pſalm. 77 ·„ I A 5 8 71 7 Aann Mles Do⸗ ₰ 10 Dnge 2 2poſt Leriori faclum——— eſt,„Ei excita A4 5/ ta³ 1q 1077 mu¹ u,G ta⸗ Iqud A771 Poren-. ,Au latus d vino, e 23 à peruuſi z znian 005 ſu⸗ Ita 3 b C tautd m p9 tens cra- O de i illo te empone redle le dici poteſt. Eæ L citatus eni? eſt tꝛ⸗ h⸗ pulatus a- vino, id eſt na mam negi⸗ ens fatus hominis proptet auſun bia qua Deo ſien ſinuhieaahi⸗ rat homo. Excitatus,i nquam, e ſt idest Teoun „„ pr, tem ler 2770. perdit m,& Pe ercuſſi t inimicos Jauss,e2e. ſerpe tcons virum,& mullerei 7.. 7* Ju1 Ae. 77 Pil Me Quo Le? euſſi eos'nimirun verbo ſuo, verbo vietor. 30/60, ſing 91 2l0s qule Lem pil, ritis, ſed non eadem ani imaduerſione percuſſit. Nâ uo mod 0 p eroul. e 9 tit q uui tin, Vt micum ſuum dt interficiat illum itæ pertuſsit ſerpentem antiqu dauhb ret, immo t damnationis ſentent 33 confirm⸗ autir geats fiin e vel ſeruu m ſuum, r Sornipiar en hominẽ, ðt ad h humilitatem quæ initin ſalutis eſt, reduceret en. — N⁸△ 2 6 8 — — A△ S 3 ee G — 2 ᷣ△ △ * 4 ⸗. 2/ 1„ † 97 L VERS. 9. 2ee Dom inus Deusr Adam, ́ alxlt 22 616. Dei iudicium A 2„ 1 ꝛdi . lo primum homo ſiſtitur ante tribunal& iudd ſed cuna miſe- 4 9 Dei,vt qui Deum non coluit, vt patrem vneamn 5 ac vindicem experiatur. Quàm ſir autem formid 1 h iadicium Dei ſubire, ſatis Dauid indicauit illis ver bis 4 Domine non intres in iuAi iame ann ſeruo 1909. quia a non jugti⸗ „,, ficabitur in cons Jhe Ctu tuo omnis viuens.& Iob inquit, Si voluerii hannstae . ni en Pſalm. 14 2. tender ſalm. 142. tendere cum eo, non zeshonaenas e ei vnum pro milhe- Abſconderat ſe? mus à facie Dei, ſed eius vocatu in publicum extrahitur) Vt 1 rea b 1 — 4 8 1n K d 4 — R nen 4— 3 4„ AXM A 3 1 4 3 1 M n 1 1 4 1 2 1 8 4 mMm D.. 4 171 Taem De. 5— 1 V * n 4 8 b 4 1 84 44. A N 2 * „ 1 N mam, amt n 41 4 1 N 1 Knam. Da mermt be 4 4 in ¹ M . 8 4 „ en 41 4 1 11 en wumti 41 8 7 1 4 8 „* 4 6 1 — 141! 4 4 1 N△ 1f 434 4 1 9* „ be d 8* 1 * gs gar. G b aun 88 31 5 29 1* 8 11 4 3 1N GENESIM, LIB. VI. 665 A reat quàm verum ſit illud, Nihil eſt opertum, quod non reueletur,& oc- cultum, quod non ſciatur:& Amos capite 9. Non erit, in quit, fuga eis. Fu- 1o5,9. gient,& non ſaluabitur ex eis, qui fugerit. Si deſcenderint vſque ad infernum, Matih.1z. inde manus mea educet eos:& ſi aſcenderint d que in cælum, inde detrabam eos. Sed veriſſimè dictum eſt à propheta Habacuc capite 3. Cum iratus fueris, miſericordia recordaberis,& a Dauide Pſalm. 76. Nunquid in æter- num obliuiſcetur miſereri Deus? aut continebit in ira ſua miſericordias ſuas: Nam in hoc ipſo Dei iudicio miſericordia eius mirabiliter eluxit; quòd non, vt diabolum, ſtatim Adamum condemnauit ac perdi- dit, ſed tem pus& locum dedit pœnitendi: quòd prior quæſiuit eum, & ad petendam veniam prouocauit: quod non nimis durè& aſperè eum tractauit, ſed ei pudore ſimul& metu perturbato& conſterna- to,loquendi& obſecrandi fiduciam dedit. Veriſſimũ igitur eſt quod ipſe dixit per Ezechielem 1 8. Nolo mortem peccatoris, ſed vr magis con- uertutur& viuat. Diſcant hoc exem plo Chriſtiani iudices, præſertim autem Eccleſiaſtici, non eſſe nimium veloces ad condemnandum, nec aſperis& minacibus verbis reos terrere, neminéèmque non ante citatum vel auditum damnarezac quantum in ipſis fuerit, procliuio- res eſſe ad miſerendum quàm ad puniendum. VERVM penſemus quemadmodum Deus Adamũ appellauerit. Quid ſigni- Adam, inquit, vbi es? Non ſunt hæc verba ignorantis, vbinam locorũ fcauerit Deus Adamus eſſet: In omni enim loco oculi Domini contemplantur bo-— AAas nos& malos; ſed inuitantis ad fidenter comparendum,& intrepi- Se ware dè colloquendum. Sunt patris quærentis filium ſuum perditum. Süt medici requirentis ab ægroto locum vulneris, vt ei congruentem ac ſalutarem applieet medicinam: nam licet corporalis medicina ægro- to etiam neſcienti nec volenti adhiberi& prodeſſè queatznon tamen nedicina ſpiritalis. Sunt verba declarantis, Adamum Propter ſcelus& e admiſſum, de numero eorum eſſe quibus dicet Dominus, Neſeio vos Tt,ieh e. Vnde ſitis.& de iis, qui longè ſunt à Deo, de quibus dixit Dauid, Longe Pſalm. 18. à peccatoribus ſalus,& rurfus, Qui elongant ſe à te, peribunt. Sunt verba Fſalm. 7*. indicantis, Adamum non eſſe in loco ſuo: namque vt lapidis locus naturalis èſt centrum, ſic hominis Deus, extra quem ſcilicer nufquã homini bene eſt. Per peccatum enim fit homo vagus, profugus, nul- lõque loco conſiſtens. Vnde eſt illud Iuuenalis Satyra 1z3. Mobilis& varia eſt ferme narura malorum. Cum ſcelus admittunt. Denique verba ſunt reducentis in memoriam Adamo, qualis tunc eſſet,& quantum mutatus ab illo, qui fuerat ante peccatum, videli- cet ex quanta fælicitate in quantam deiectus miſeriam. quaſi diceret, Vbi nunc ſunt illa tam magnifica ſerpentis promiſſa? vbi eſt prima illa tua tranquillitas mentis: ſecuritas animipax conſcientiæl tot, tà- torümque bonorum polſeſſio? omniumque malorum vacuitas: Av DIAT lector Am broſium in libro de Paradiſo cap. 14. hæc in eamdem ſententiam ſcribentem: Dicendo autem obi es nou locum n quærit CoOMMENTARIORVM 666 b quarit, 7¹ nouit arcanum, nequé enim Deus clauſos oculos habebat, dt non vi. A⁴ deret! latentem. Denique ic deo dixit, Fattus eſt A dam ranueen vnus ex nobis, 4 Meofer 0**... 1. quia aperuit oo ulos. Et hic quidem aperuil oculos, t culpà ſuann videret, qua 90 tuit, Magis enim poſtqu⸗ am pecbauimus 2115, neſcio ‚un modo; nortra Vitare non Potu³ 15 co0 oſci- gelitta cognoſtimun aa pPecca tum 2ſe intelligimus; qubd Anareain pee⸗ 8 g15 cogn ELL k mus poſtquà caremus, non p0 tabamus eſſe peccatunm. Ceru: NONI Tlld ſi Peccatum putahanu peccauimus. ſſe dam„nandum, nam 7 qumuan emus, non admitteremus. Deus autemum. mnum videt culpas,& omn ium delicta cog: aſatn) ſauper omnen animam ſiyen nium occulta oculos habot. Quid eſt ergo Adam vbi estid eſt, non in qu 7 interrogatio eße ud increpatio. De quibus, inquit ho. in quibus es? Non ergo nis, de qua heatitudine, de qua gratia, in quaàm nmiſcriami 10 idiſti Dereliquſt pitam aternam:& attumulatus es morti, conſepultus errori. Vbi eſt illa wahi. I ne ſibi conſcia confidentia?: Tumor iſte culpam fatetur. latebn aprcuaricanunm Dhi ergo es? hoc eſt non in quo loco quæro, ſed in quo ſtatu. Quu te deiu. xerunt peccata tua, Vt fugias Deum tuum: quem ante quxie as? Hæc Am- broſius. 5 Suemadmo- C A TERVM qnod narrat Moſes hoc loco, Deum vocaſſe Ada- dum oporteat mum& dixiſſe ei, Vbi es?& mox ſubtexit variam Dei ſermocinaio- intelligi, Deu nem cum Eua& ſerpente: quæſtionem habet ſilentio in preſens mi⸗ Je, eetnen nimè obruendam„quemadmodum intelligere oporteat locutum el. 1 Eua,& fer- ſe Deum, an ſpiri itali tantùm& intellectuali modo: num per voces pente. humanas in aëre formatas: an potius per ſemetipſ um, aut per an- gelum Aliquame ſub humana tamen ſpecie& figura. Neque verèhu- C ustan antùm loci interpretationem hæoc attingit quæſtio,ſedl- atitmd patens ad plurimos pe ertinet diuinæ Scriprure locos, quibus Deum vel cum ogehhs„‚vel cum hominibus! locutum eſſe legimus. Tra⸗ Gauit eam quæſtionem Sanctus Augul ginus cum aliis libris, tum u ſemel in libris de Geneſi ad litteram. In cuius o per 8 vnc nde ecimo, vo- Deus loqui- lumine cap. trigeſimorertio, ad hunc m odum ſcribit: Et audieruntu tur modis inef cem domini Dei ambulantis ¹ in paradi ſ ad vesperam. Eaq apn„hora eos iam W fabtlibus. conuenerat viſitare, qui defécerant à luce Heniatu Fortaſſis enim inaliuin- 1 trinſècus vel ine Fabilibus modis Deus cumn illis antea loq nebatur 2] ſicur etiam b umèeAngelis!-du usianfhſa incommutabili veritatei diaib ans nemes 2 vbie eht intelleti lus noſſe ſimul quæcumque etiam per tempora nõ ſunt ſin te, inquamè ſic cum eis loquebati 17, etſi n non taänta parti. ip jone giuin ſ pien b tie, quaniunn capiunte Amgelt tamen pro bumano modulo qu⸗ antumlibet mi- nus ſed: 2P Q Ceuere? viſitationis locutionis efiraſisaei illo 3 K 1 7 1 1u 5 rpoyis 1 Des. Hehres e ſues 1ℳ acfkaſi ſuine nPeabhfnes imag! nibus 2nſtae pſes itſe⸗ Bits Co? eſt per creatu- 3; 8 „, 2 11 1 ram. 1 auſ et eia Deus, 27 ſinare per ene nno tamen, od vocem Dei ambulantis in paradiſo ad veſperam non 2 niſs per 67 eaturalm viſi⸗ 1 1 biliter faktum eſt:ne ſubtantia illa inuiſibilis,& vbieu tota, qua et T air — 4„. V& Filij& Syiritus ſanii. corporalibus eori ſenſibus, locali& temp porali mo- „ ₰ 4 iu apparuiſſe credatur. Sic Auguſtinus. [* 4 E 14 2 p cogitanti mihi& memoria repetenti, quæ Patres de mo- do, Peccata ma- 8 — 8 gudlik runl ₰ 1co. demt lumi pe 1 bus à ſateo lisc 36( f eti dar der A qot LU K0t Aanef a4* 4 haa rean i o,“ Ann 4 A an nmnemfena A Ita an ard he 2 pen amn uen ea 4 5 2 STmanen 1 5 A * 4* 4* 1 4 4 3 4 27 3 . 1 4 — 6 1 AA aad „ ,“ An 9. . 4* 1 7— 17 4““] * nͤͤ„rrn v—“ 1 e 211 man nen peceſ 8 „ 1. 1 12¹ 8* e„‧⅜·— 8 B1“ 4 unr Krip 3 5K 4 4 4 f„ . 1I mmda d n nt 1 1 — Sco u 1 t u 2 4 1a 8* 4* 4 4 X△. 1 4 8 u4 5 1* 1 3 1 1 ℳ rd I * 8 4 7 N “ nu TA“–“ zu N ““ nbes S9ſe 42 42 1 0 1 4 1 4 A₰ vA.; 3327 5 br— 2; 3 A 2 nr 3 1 4 rn 1N GENESIM, LI B. VI. 66, A do, quo Deus loquitur creaturæ intellectuali prodiderunt, ſuccur- rit, eximiè ſanctum Gregorium ea dere in libro 28. Moralium ca- pite 2.& ſequentibus vſque ad 7. diſſeruiſſe. Ac, niſi me aut memo- ria fallit aut iudicium, nullus Patrum de hac quæſſtione vel diligen- tius, vel enucleatius, vel diſertius: vel ſacris exemplis& argumen- tis copioſius atque luculentius, quam Gregorius diſpurauit. Equi- dem reor nec alienum, nec ſuperunacaneum, nec moleſtum lectori vi- ſum iri, ſi tanti Patris tam egregiam doctrinam, com pluribus nem- pe diuinarum litterarum locis illuſtrandis vriliſſimam iiſdem qui- bus ab eo expoſita verbis eſt, in præſentia exponam. Lögiuſcula eſt, fateor, ea Gregorij diſputatio,& ob id fortaſſe„aliquorum iudicio, his commentariis nequaquam inſerenda: ſed inſererur tamen: nam (ſi qua eſt) prolixitas orationis;, abundanter doctrinæ grauitate& vtilitate, necnon dictionis pietare, ac iucunditate compenſatur. Ex- planans igitur Gregorias verba illa Iob quæ ſunt in cap. 38. Resyon- dens autem Dominus lob de turbine dixit, ſuper his verbis ad hunc mo- dum diſputat: Sciendum eſt, quia duobus modis locutio diuina distingæitur, Aut per ſemetipſum namque Dominus loquitur, aut per oreaturam angelicam eius ad nos verba förmantur. Sed cum per ſemetipſum loquitur, ſola nobis vis internæ inſpirationis aperitur. Cum per ſeme tipſum loquitur, de verbo eins Iine vVerbis ac fyllabis cor docetur: quia virtus eius, intima quadam ſubleuatione cognoſcitur ad quam mens plena ſuſpenditur, vacua grauatur. Pondus enim C duoddam eſt quod omnem animam, quam replet, leuet. Incorporeum lumen eſt, quod& interiora repleat,& repleta exterius circumſcribat. Sine Rtrepitu ſermo eſt, qui& auditum aperit,& audire ſonitum neſcit. Posr haæc expendens Gregorius in Actis Apoſtolorum capite octauo,& decimo, ſpiritum dixiſſe quædam Philippo& Petro, ſub- iungi t: Spiritum enim Dei quaſi quedam nobis verba dicere, eſt occulta vi ea qu agenda ſunt intimare,& cor hominis ionarum mon debito ſtrepitu 6 tar- ditate ſermonis, peritum repente de abſconditis reddere. Nam quia auditus ea quæ ad ſe fiunt, non ſimul omnia dicta comprehendit, quippe qui& cauſas per verba,& particulatim verba per ſllabas percipit, viſus autem noster in eo, quod ſe dirigit, totum ſubito& ſimul apprehendit. Dei locutio ad nos in- trinſécus fatta videtur potius quàm audiatur, quia dum ſemetip iun ſine mo- D ꝛa ſermonis inſinuat, repentina luce noſtræ ignorantia tenebras illustrat. Vnde & Baruch Nerid filius cum requiſitus exponeret: quemadmodit verba Hiere- miæ prophetantis audiſſet ait, Ex ore ſuo loquebatur quaſi legens,& ego ſëribe- bam. Qui vero legens loquitur, alio intendit, ſed alio verbum facit, quia quod videt dicit. Prophetæ ergo Dei: quia eius verba vidèt potius in corde, quam au- diunt: quaſi legentes loquuntur. C um vord per Angelum voluntitem ſuam Do- minus indicataliquando eam verbis, aliquando rebus demonstrat: aliquando ſimul verbis& rebus: aliquando imaginibus cordis oculis oftenſis, aliquando imaginibus,& ante corporeos oculos ad tempus ex aere aſſumptis, aliquando cœlestibus fübſtantiis, aliquando terrenisaliquãdo ſimul terrenis es cœxleſtibus. Nonnunquam verò eriam per Angelum humanis cordibus ita loquitur Deus, Q23☛ cum Valde notabi- lis& obſer- nanda B. Gre gorij doct᷑trina de variis mo- dis, quibus Deus creatu- ris ſuis, loqui ſolet. Quid ſit ſpi= ruum dicere. COMMENTARIORVM cum nil in imagine oſtenditur, ſed ſuperna verba locutionis audiuntur, ſicut A. cente Domino: Pater clarifica nomen tuum Protinus eſpondetur, E t clariſicaui, SG uerum clarificabo. Neque enim Deus qui ſ tempore vi impulſionis inti⸗ Tean.2.„amat, in temporèe per ſuam Hubitantiam illam vocem edidit, quam cir. cumſcriptam tempore per humana verba diſt inxit: ſad nimirum de cœleſtibum 3 loanens, verba ſua, qua ab hominibus audiri voluit, rationali creatura admi. . nstrante F rmauit. A liquando rebus per Angelos loquitur Deus, cinm nil uu-. bo dicitur: ſed ea qua futura ſunt, à ſumpta de element 1s imag ine numiian Eaechiel. 1. tur: ſicut E ZLochiel nil verborum audiens. eleh ſhelen, in medio ignis aulit, vt videlicet dum ſolam ſpeciem aspiceret, quæ éſſent in nouiſſimis ventura ſen- Expoſitio vi- tiret. Elettrum quippe ex auri argentique metallo miſcetur, in qua promixtum s. ero in electro, niſi mediator Dei& hominum demontratur? qui dum ſemat. ₰.„.*„ ipſaum nobis ex diuina atque humana natura compoſuit:& humanam yer ₰ Aeitatem clariorem reddidit,& dininam per humanitatem nostris aipettiuus temperauit. Quia enim virtute diuinitatis eius tot miraculis humanita hulſ ex auro creuit argentum, quod per carnem Deu⸗ cognoſci potuit, quòd qu per b carnem tot aduerſa tolerauit, quaſi ex argẽto temperatum eſt aurum. Quodle ne,& in medio ignis oftenditur: quia incarnationis eius m)sterium ſubſequnr loannis 3. tis iudicis famma comitatur, Scriptum quippe eſt, Pater non iudicai zuizuam ſed omne iudicium dedit filio. Aliquando per Angelos verbis ſimu& relus loquitur Deus, cum quibuſdam motibus inſinuat hoc quod ſermonibus narrat. Gen 3. potuit, ſed increpationis veraa per Angelum audiuit, de quo ſeriptum eſt, Cum 3 audiſſet vocem domini Dei deambhulãtis in Paradiſs ad auram poſt meridiem abſcondit ſe inter ligna Paradiſi. Aliquando imaginibus, cordis oculis qßenſo Geneſ. 28. per Angelos loquitur Deus: ſicut Iacob ſubnicam cœlo ſcalam dormiens ui- Atefor. 10, qif. ſicut Petrus linteum reptilibus& quadrupedibus plenum in ectlaſi m⸗ ptus aspexit, qui niſi in corporeis oculis hac cerneret, in ecstaſi non fuiſſetſtim Paulo in viſione noctis vir Macedo apparuit, qui tranſire eum in Mauut Actar16. niam rogauit. ArAVANDO imaginibus& ante corporeos oculos ad tempus ex aurt Gen. 18. Mumptis per Angelos loquitur Deus: ſicut Abraham non ſolum tres viros 1 dere po tan ſed etiam habitaculo terreno ſuſcipere:& non ſölum ſuſcipere, ſu Augeli cur eorum vſibus eriam cibos adhibere. Miſi enim Angeli quædam nobis interns — 7 * 9ꝓ 7, z uan,. 4. pora. obtutibus non apparerent: nec cibos cum Abrabam caperent: niſi 27. 5. 4.* 4,„ Tye aſumant cor- MuliCtAntes, ad tempus ex aere corpora ſumerent ‚exterioribus profetto nostihs 1 7 ſolidum aliquid Se AI,*. 1. n uſ⸗ V ſolidum aliquid ex cœlesti alimente geſiarent: Nec mirum: quod illi ipſi qui u- c 1 1 2 4* 2 1„. 1, cepti ſunt modo Dominus, modo Angeli vocantur: quia Angelorum vocabulo 6 exprimuntur, qui exterius ministrabant,& appellatione Domini oſtenditul 7 8 5„ ,3 5 2. 1 3„ 4„ ſe qui eis interius præerat: vt per hoc praæſidentis imperium,& per lud clare ⸗ e Raruet a01⸗ 39— 2232 Sng, ſos ö= Tet officium minitrantium. Aliquando cœlestibus ſubſtantiis per An gelos lo ſioni Egchie argentum quidem clarius redditur, ſed tamen fulgor auri temperatur. Quid .„... 3,.. Neque enim Adam poſt culpam in diuinitatis ſubstantia videre Dominum C 4 4 3 2 6 quitur Deus ſicut baptiz ato Domino ſõriptum eſi, quia de nuh'e vox ſonuit di Matih 3. cens, Hio eſt Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui. Aliquandò pre, 1 6 8 8 8„ rerrenis ſubſtantiis per Angelos loquitur Deus: ſicut cum Balaam corripuitin ore d Amtah lu 1' iſenu miusi fine' 1 Aur, n uneny n ixne ſanptaj inun N ſeren 7 ⸗ . 7 n106 F ¹. D Aill fice ali D 9 ͤ 1 M. ArAn Tfm nne AMah nn M rr. 1 Imn 2 1 un n er.. A dn M L A Antun aid ah 4ν 1 Aum 44 Aan 1 an An 1a⁴ n e 1 ou E Rann 4 7 3 . n cu.. 1 4 H 3 4 5 2 Sun* an uun 3 ¹ ee 4 42 1 △ 4 * .. 1* t 1u 43 1 4 ** A. 4 94 1 1 1 ,“ 7 u 6 ℳ l * 8 au. 4 M a 2 1 L 3 3 1. 4 3 —“ uben 7 7 1IN GENESIM, LIB. VI. 669 A ore aſine bumana verba förmauit. Aliquando ſimul e terrenis& cœlesti- Num. 22. B bus ſubſtantiis per Angelos loquitur Deus: ſicut ad e Moſem in monte, cum iuſſionis ſuæ verba edidit, ignem rubumque Fföciauit, atque aliud ſuperius aliud inferius iunxit. Quod tamen tunc ſolum agitur, cum ex ipſa aliquid coniun- ctione ſignatur. nam per ſuccenſum rubum M. oſen alloquens quid aliud oſten- ditur, niſi quod eius populi quctor fieret, qui& legis fammam perciperet,& tamen peccati ſpinam nequaquam viinret? Vel quod ex illo populo exiret, qui in igne deitatis carnis nostræ dolores quaſi rubi ſpinas ſuſciperet,& incon- ſumptam humanitntis noftræ ſübſtantiam, etiam in ipſa diuinitatis famma ſeruarerẽ NoRNRNVN AVYAM verb humanis cordibus etiam per Angelos Deus, ſecren eorum præaſentia, virtutem ſuæ ads pirationis infundit. Vnde& Zacha- rias ait, Et dixit ad me Angelus qui loquebatur in me. Dum ad ſe quidem, ſed in ſetamen loqui Angelum dicit, liquidb oftendit, quod is qui ad ipſam verba faceret, per corpoream ſpeciem extra non eſſet. Vnde& paulò poſt ſubaidit, Et eoce Angelus qui loquebatur in me egrediebatur. ſape enim non exterius apparent, ſed ſicut ſunt angeli ci ſpiritus, voluntatem Dei Prophena rum ſenſibus innoteſcunt, atque eos in ad ſublimia ſubleuàã t,& quæque in rebus futur a ſim „ 4₰ 277 ſe 1 1, 5* 2 7 27 Lrr, 77 5 3 2 CAn,1. 07 gnd Las Præſentla demonstrant. umanum Admhute cor ipſo CAy- 37 5 4 H;, ½. 3, FAS.„* Aus o; Sulis Poudéele graualum, hanc 2pPſdꝛ 607 Pule tiam ſuam quuaſi b1 C67 Lensnternd Hon Penetrat:&. graut EXterzuts zacet, quia leuatem ma- ꝛum interius non habet. Vnde fit, ſicut dictum eſt, vt Prophenrum ſenſibus ipſa, 6 S„— f, 6 A S 1 7„ 8— 4.* 4* 2. V ſt ſubtsttt ds, A eltCc Virtatl« a pareat, eorum ue Mc qu ſubtili ſpiritu *„,„„„.— 7-. 8 2 71 94* 4 tang ztur leuetur.& non zam; g‿ 17 Penſque zn Imis zaceAt, ſed repleta 2111- 5 4 4.7 82„ 8 5 775) 3 2„ 3 4 znls à flatibus ad/ uperna conſcendat, atque inde quaſi de quodam rerum ver- 2 T„ A„ 7 H e,,„, 4 ◻...—. C tice, quæ nfra ſe Ventura ſunt videat. Sedne quzls 1 prædittis Zachariæ vVer- —— bis. Angeli deſignatum nomine vel Patremvel Filium vel s piritum ſandtum Putere ſi textum cripturæ ſderæ conſiderat. quod ſentit VvVelaciter emendat, Exodi 3. Expoſitio locs Exod’s. Zach. 12 Pater& Spi r5 llck nu— and 148 am An- nunquam Patrem, nunquam Spiritum ſanctum, e; non niſé per incarnationis geu in Scri- . 2.z. 4...... ſua pradicationem, Filium Angelum vocat. Vnde e& in eiuſdlem Zachariæ Pturus vocan- Ae „ X—3,—. X.. N 6 4 verbis apertè ostéditur, quod in illo ver? A ngelus, id eſt, creatura loqueretu cum diceret. Et ecce Angelus qui loquebatur in me egrediebatur, Statim tur, nec filuus 7, niſi ratsone qut ſuſceptæ hu- fubiungitur„Et alius Ang elus egrediebatur in occurſum eius,& dixit ad eil. manuatus. Loquere ad puerum istum dicens, Abſque muro habitabitur H. ieruſalem. Won eht itaque Deus A gelus qui mittitur, cui verba a6 Angelo quæ dicere debeat, iubentur. Sed quia in conſpectu conditoris angelica miniſteria ordinata, gra- duum poſitione distincta ſunt, vt& pro communi fælicitate beatitudinis opi- ficem ſaum ſimul videntes gaudeant,& tamen pro diſpoſitione dignitasis aliis alij ſubminiſtrentzad Prophetam Angelus Angelum mittit:& quem ſecum de Deo gaudere communiter conſpicit,& docet& dirigit: quia eum per fu- periorem ſcientiam virtute cognitionis,& per præſtantiorem gratiam culmine potestatis excedit. Hac igitur dicta ſunt, vt quibus modis loquatur Deus homi- nibus: demonſtraretur. Et hactenus quidem fuere S. Gregorij verba. CLocem vERS. I0. COMMENTARIORVM 670 —————-——————— 4 „ D M ocem tudm Domine dlt dͤit 1 31 in 2 Pard liſo,& timul, 60— quod nudus ſſem,„Eha 16, condi Me. Nonne priuſquam audiſſet vocem Dei g1CET aliq uis, & culis ficulneis Pudenda contexe- Adamus, iam ſul bliga ſe Dei voc e commotum rat? quomodo igitur dixit 4 peren lſum, 60 quod nudus C ſſer, enic„aC ſe abſcon- 2E diſſe Reſpondent quidam„Adamum non ſe operuiſſe, niſi poſtquam audiuit Dei vocem. Sed hoc manifeſtè aduerſatur„ contextui verborum n Moſis,& ordini natrationis, quæ ha abet, ſtatim poſt adwiſfum ſcelus, Adamum conſpecta nt uditate ſua operviſſe valn. Deinde, ſi cùum Adamus Dei vocem audiuit, padus erat; btobe Adamus cur Ke eius aduentu& præſentia! perterritus„non p otuil ſſet ſubli ligacula nudus in Dei ſibi conficere Parfirn ob temporis angt uſtias„a artim nimia pertur- ſternatus. Ergo dicendum eſt, Ada- eenfhecnu e- Patione animi,& terrore con 217 e 6 2 57 4 2 1 2 fher 15 mum opertis etiam pude ndis ern ubui ſſe in con pectum 3 Dei vr enitt 4 6 nudus eſſet; ztum quòd eru beſcer fet appa- tum quòd cætero corpore rere coram Deo nudus, ſicut prius ſolebat ante peccatum commil. ſum, itaque verecundabatur coram Dao ob eam rem, hienie quam ſibi nuditatem corporis velandamiudi cauerat. 8 od autem c ſam timoris ſui Adamus non aſſignat pe ccato ſu ſeirnobem fHlagitij ſui grauitatem a oris; ſatis indicauit; ſe nondum fl llicer propter eam magi is erubeſc ere, ac dolere, quam proptet ol- poris nuditatem debebat. Sic vfu vente ur howines de factis à ſe fceleribus angant ur, non tam propter l Dei offenſ am, aut bonorum amt ſſionem, quam propter incommoda,& ma aut CorpOklsod uæ illis ex peccato ac ciderant: exempii C uſa p pret publicum dedec eus ve ln nfamiam; propte er offenſionem homm apud quos gratioſi eſſe cupiunt; denique propter detrimentum Familidris, adr damnum aliquo od corporis. 20 ſc ———— —. ——— 1 3 1 4 A2 4† An. FAedlt G ANFse e * 16 2 ) VERS.12. J,, ℳ46 4 1)„ Dixitguc Adam, Mulier quam diſti nibi/ mnt! z. mihi de. 9 no,& C0 medi. Excuſatio de dAt5 dete- ₰ XT. 1. XEMPLO Adami& Euæ liquido cernitur, qualé ſtabilis. 4 vt ſcriptum e ſt Prou zerb. 18. prior eſt accuſator, 8 initium bonorum 3 quæ daturus eſt Deus homini, v¹ eſt auære Modam loco dixit Auguſtinus, confeſſio ma „quæ commiſit homo. Negatioa autem, velcxcuſatio,& de 2 645 ne peccati N 3 9 diſcrimen inter virum iuſtum& iniuſtum. nuih enin 2 ſui. dn lorum fenko 4 Wnn delan a 44 Aw ee „. 1 Med F um 8 Anumn Aumn 3 4 8* m 1 “ m, t 44 4 1 8* — ** 4 4—— ——— ²““——— 2 22 88——————— 1N GENESIM, LI B. VI. 671 3 7 A peccati non modo nulla eſt eleuatio, vel diminutio ſceleris ſed con- tra, deteſtabilior eius aggrauatio& exaggeratio. Audi quæ Auguſti- nus ſeribat libro 14. de Ciuitate Dei capite 14. Peior eſt, in quit, damna- Superbia dæ biliorque ſuꝑerbia, qua etiam in peccatis manifeſtis fuftugium exeuſationis in- nabilis qua quiritur, ſicui illi primi homines, quorum& illa dixit. Serpens ſeduxit mne,& 2 maniſaſtzs manducauit:& ille dixit: Mulier quam dediſti mihi, hæo mili dedit de ligno,? dei e i. & edi:nuſcuam hie ſonat petitio veniænuſquam imploratio medicinæ. Mam nonis inqviri- licet iſti non ſicur Cain, quod commiſerunt negent: adbuc tamen ſuperbia quæ- tur. rit in alium referre, quod perperam fecit: ſuperbia mulisris in ſerpentem ſaper- bia viri in mulierem. Sed acouſatio potius quam excuſatio vera eſt, vbi man- dati diuini eſt aperta tranſereſſio. Neque enim hoc propterea non fecerunt, quia id mulier ſerpente ſuadente, vir muliere impertiente commiſit, qunſi quic- quam Deo cui vel crederetur, vel cederetun anteponendum fuit. VERVM hanc ſententiam arque hunc Moſis locum, grauiſſimis & diſertiſſimis verbis tractauit B. Gregorius in libro 22. Moralium„ cap. 1 3. Hæc ſunt, inquit, veræ humilitatis teſtimonia,& iniquitatem fuam vee eeme quemque cognoſcere,& cognitam voce confeſſionis aperire. At contra, vſita-„ia. tum humani generis Vitiun eſt,& latendo peccatum obmittere,& commiſſum negando abſcondere,& conuictum defendendo multiplicare. Ex illo quippe lapſu primi hominis hac augmenta nequitiæ ducimus, ex quo ipſam radicem traximus culpæ. Sic numque ille dum lignum vetitum contigiſſet abſcondit ſe à facie Domini inter ligna paradiſi. In qua ab ſconſione ſdilicer, quia Deum la- tere non poteratznon latendi eſfettus deſcribitur. ſed aſfectus notatur. Qui cum argueretur à Domino quod de ligno vetito cõtigiſſet, illica resᷣpondit, Mulier quam dediſti mihi ſöciam, ipſa mihi dedit de ligno,& oomedi. Ipſa quoq; mu- De lier inquiſita resſpondit dicens, Serpens decepit me,& comedi. Ad hoc quippe Adamum&- requiſiti fuerant, vt peccatum quod tranſérediendo commiſerant. confitendo Euam inter- delerent. vnde& ſerpens ille perſuaſor, qui non erat reuocudus ad venix, non eſt nLau rit non de culpa requiſitus. Interrogatus eſt itaque homo vbi eſſet, vr penpetrataã culpa Eenlezn. resᷣpiceret& coſitendo cognoſceret quã longe a conditoris fmui Acie abeſſet. ſed adhibere ſibimet vtrique defenſionis ſolatia, quam odſe ſſionis elegerunt. Qumq; excuſare peccatum voluit vir per mulierẽ mulier per ſerptter, auxeruni cul- bam, quã tueri conati ſunt: oblique Adam Dominum tangts, quod ipſe pesvari eori auctor extiterit qui mulierem fecit:& Eua culpam ad Dominum referẽs qui ſerpentem in paradiſò poſniſſet. Qui enim ore diaboli fallentis audierant, Eritis ſicut Dijs quia Deo eſſe ſimiles in diuinitate nequinerunt, ad erroris fui cumulum, Deum jibi facere ſimilem in culpa conati ſunt. Sic ergo reatum ſuum dum defendere moliuntur: addiderunt vt anlpa eorun atracior diſcuſſa fieret, qudm fuerat perpetrata. VEEaxuno quoq, bumani generis raini ex hac adbus radice amaritu- dinẽ trabuntivt cum de vitio ſuo quiſque arguitur. ſub defenſioni verba quaſi fub quædam ſe arborum folia abſcondat,& melut ad quædam excuſationis ſiæ opera ſécreta, faciem conditoris fugiat, dum non vuli cognoſci quod facit. In qua videlicet occultatione non ſé Domino, ſed Dominum abſcondit ſibi. A git quippe ne omnia videntem videat, non autem ne ipſe videatur. Quo contra Com. in Gen. Tom. 1. RRR cuique —“———— ͤͤͤſ — ——————— —— 672 CO M MENTARIORVM Quanti mo- cuiquse peccatori, iam exordium illuminationis eſt humilitas confeſſionis: quia mevti ſit, pec- ſibime: ipſi ium parcere renuiti qui malum non erubeſcit fateri, quod fecit:& tatu Ia d qui defendendo atcut ſari potuit, æccuſando gcelerrimè defendit. ꝰnde& mor- oennee ſeee tuo Lazardò, qui mole magna premoebatur nequaquã digitur, Reuiuiſce, ſéd Ve- rè aperire,&. 1„ 7. hamilater cã- ni foras. Ex qua, gilicet refurrectione quæ geſtaà in illius eſt corpore, ſignatur fiteri. qualiter nos refuſcitemur in corde,ci videlicet mortuo dicitur, Veni foras, ðt ,7. 2.*. 5 Laan I. nimirum homo in poccato ſus mortuus,& per molem malæ conſuetudinis iam ſépultus, quia intra conſcientiam ſuam abſconſus iacet per nequitiam, d ſemet- ipſo furas exeat per confeſſionem. Moriuo enim veni fõras, dicitur: Vt abex- ouſatione atque occultatione peocati, ad agenſationem ſuaam ore proprio exire prouocetur. nde Dauid propheta ab illa tanti mole facinoris reuiniſcens, ad vocem Domini quaſi ſpras exiit, dum per Nathan correptus quod fecerat,as- cuſauit. Quia igitur hæc occultationis culpa in humano genere vehemeèter ex- creuit, hene, beatus Iob cin diceret, Si abſcondi peccatum meum, inte rpoſuir Quaſi homo. Hominis quippe eſſe proprium cons picit, quod ex parentis veterus imitatione deſcendit. Sic Gregorius. NErc prætereundum quod dixit in eandem ſententiam B. Ber- nardus ſermone primo in feſto omnium Sanctorum, Conſiderandum, inquit, Adamum, quam fuerat indulgens vxori in culpa, tam niſſe aduerſus eum poſtea erudelem in ſubeunda pæna. Nã transferendo culpam a ſe in vxo- rem,pœnam qusque meritam voluit in eam ſolam traducere. O peruerſitas, pænam pro ea ſuſcipere refugis,& culpam admittere non recuſaſtu’ Pernicio- oè miſericors fuiſti, vbi ſæuerus eſſe debebas: ſed pernicioſius crudelis fuiſti, vbi miſericordiam impendere debebas, Nunquam enim propter alium peccari de- bet, quod eſt iuſtitia: libenter tamen aliena peccata portare decet, quod eſt mi- Daauen hec ſericordiæ. Quattuor ſunt peccandi gradus, primus, interior conſénſus: alter, cats gracus xterior perfeltio: tertius: conſuetudo, quartus peccati excuſatio vel de fenſio,& ex beato Ber- ar do. ad hunc ſupremum gradum primi homines peruenerunt. Atque hæc quatuor peccati incrementa Iob myſtice deplorans, Quare, inquit, non in vulua mor- 2 2. Reg. 12. 8. Bernardus. 1ob. 3. tuus ſäamtegreſſus ex vtero non ſtatim perijicur exceptus ſum genibusicur la- ctatus vberibus? Etenim peccatum primo latet in cogitatione: tum prodit in opus: deinde conſuetudine firmatur ac roboratur: denique lactatur& nutri- tur excuſatione ac deſenſione. Hæc Berpardus. VER.I4. Et ait Deus ad ſerpentem, Quia fecisti hoc, maledictus es h inter omnia animantia& beſtias terræ. ſuper pectus tuum VITA qua ſpectabant ad explanationem horum ver- 2 borum quibus Deum ſerpenti maledixiſſe narrat ſH Moſes, fupra expoſuimus cum illam tractaremus quæſtionem, Vtrum hæc maledictio ſerpentis ‚ad ve- Srum ſerpentem, an porius ad diabolum pertinerer. Nunc igitur nonnullas duntaxar Kuperti eorum verborum gui⸗ us — bus ch dovim legelei vhl dp. daihh es ln tu0. ſuum⸗ Iflügiuun Gimmu tta litter nulto a dopron her pelt bolus e poſinn Aat al un dà yenite Gunum 1 nyi fem E⸗ 0 vm mij vrripie ais, ot kati⸗ gkatia Junc in Wrihſ 1 ailend. umuuſſ iun,niſj j K. a* A M. A, Aen 1 Aan. be 4 mh. 1e ae e 21 K a 5. 4 5 4 ¹ Minn nn a 13 4 1 . mm. 4 1 4₰ 4 A⁴ A 3 4,„ 4 1 4 4“ Mam ean ſanſutt 5 41 4 rrmn an s. Na n 1 A. n m van 7 pn Atmeen m 4 4*νενεν d perrn Nmumn in nur Aen Perre m eer o arA enl bm Nrur rn. Hern. Dan 2 aan perser fee 1* 1 89ee 4 * 14 3 ¹ derar LHn 4£ 4 1 4 1 1* . „ be, M * 1“ 4 K . 4 * vrr799 “ 3 7“ 14 A1 tans 1 3 an unnot 1 1 a bune ad ePAn g 3* A 4 clpen Pre 1 4.— 71 * 1 cun 1 11 t 1„ 4 1 9 ecl 1 ralelt ee h g * 14 1— 90 1 4 ru 71 N GENESIM, L IB. VII. 673 A bus maledictio ſerpentis expreſſa eſt, interpretationes adſcribendas duximus, pias nempe, diſertäſque, nec ſane ineruditas: ſcilicet quas legete vt periucundũ, ita ſi prærermiſſæ eſſent, moleſtũ lectori futu- rũ fuiſſe exiſtimauimus. Itaq; Rupertus lib. 2. de Victoria verbi Dei cap. 15. ſupradicta verba explanans: Droſeclo,inquit, ne ledicta es, neque X 7 æo corrupræ& deterioratæ no videlicet dicto firma Cur ſerpem „....„ 7, 5 7 ntelligenda&ſt ſententia æternæ damnationis: quamuis enim 2icatn Aa que mulieri, Ma- Rupertus. viro Maledictus dixit, ed tantum hos, Maledicta terra in opere tuo: cuins videlicet terræ maledictio, non aliud eſt quàm multimoda ey frequens afflictio, qua per varios cuentus terræ ex affligitur homo, oli ſerpenti dixit Maledictus eris, & immutabilis i 3„— ledit us. B ita littera ſonet, vt de animante erpente poſſit intelligi: nihilo tamèn minus,& multo amplius deſ erpente diabolo totum oportet intelligi. A lioquin quomo- do pro maleditto, vel pæna maleditti reputabitur illi, quod dittum ei, Su- Per pettus tuum gradieris, cum hoc ipſum prius à naturæ habuerit, quam dia- bolus eo vſus fuit ad perditionem hominis Magis ergo illi ſerpenti antiquo hoc poſitum eſt in in „ 5 5 3 X.. dat cunctis diebus, id eſt, vt ſuper homines eos tantum, qui ita terra ſunt vt 4 aledicto, vt fupra pettus ſuum gradiatur,& terram come- non deſiderent aut reſpiciant cœlum, quarat, deuoret odio inſatiabili, corde im- pœxnitentirita datus in reprobum ſenſum, vt contra intentionem ſuam femper 4„.. 5*—„* 4„—.— 1.„. bonum Dei circaàa electos, dum impedire nititur, magts expediat& adiuuet 27 7. 7 21 9 ₰, a 4 2„ Z. 4 5 5 4 25 4 4. propoſitum, quod eſt miro modo gradi ſuper pettus proprium, Porrdò ad mulie rem& ad virum quæcumque dicta ſunt, eti am ipſa mors corporis, quam impo- 7. C nens miſericors Deus, Quia puluis es, ait,& in puluerem reuerteris, verba ſunt corripientis,& ſaluare cupientis,& iam tunc vias hominis auerſi, ſapientis ſhi- 3„. 2 77..„ nis, Vt ſaltem ſola vexatio det intellectum auditui, memorém nem ſuæ çonditionis, vt humiliatus corrigi poßsit& que faciat homi- ſaluari. Sic Kupertus. ..... 3) Inimicitias ponam inter te& mulierem,& quod rius occurrit, ſe d Cum igitur dicit gatie 1 grati ſuæ opus p hunc mulier vincere quandoque per ipſam mulierem, ſed per ſeme aucendæ ſunt. Proinde cum dix tinuo ſubiunxit, Et ſemen tuum,& ſemen illius. . 22ʃ 1 2„ ſemen tuum G& ſemen illiur. ſorpente mulieri non tanquam armatun aduerſa- tamquam fidus conſiliarius lateri eins in via ſoſe adiun xit. Deus. Ponã inimicitias inter te& muliers profecto magnu romittit, quod victorem diabolum qui vicerat fraude, vicin i Et Chriſtus? Ipſe nam debeat fortitudine. Porrb hæ inimicitiaæ non n illius exercendæ,& vſque ad victoria per- iſſet, Inimivitias pondâ inter te,& mulier? con- Quo enim de ſemine hæc dicun- que ſolus ita ſemen mulieris eſt, vt RRR 2 0 VER. 1ſ. 674 non etiam viri ſemen ſit: quare recta additio eſt, cum dic᷑tum ſit a Domino Deo, A Solus omniu homainꝭ Chri ſtus in kerra perſettas ini- mnicitias exer- COMMENTARIORVM Inimicitias ponam inter te& mulierem,& ſemen illius, ſubauditur Chriſtus. Nam hic planè cum illo antiquo ſerpente fortiter ſeſe exercuit, nec vnquam illi in aliquo conſentiens fuit. Vnde& liberior atque expeditior fuit, accinttus cult cum diar gladio ſuper femur ſuum potentiſmus, pecioſus, pulcher, intendit proſpere, bolo. Pſal 88. Pal. 73. Guo modo cu — da mone per- fectas inimi- citias non ge- . ramus. Tres modi tẽ- tationis dia- bolicæ. proceſſit,& regnauit: hoſtẽmque publicum ante pedes ſuos produttum coniri- nit,& vulnerauit, iuxta Pſalmiſtam dicentem: Tu humiliaſti ſicut vulne- ratum ſuperbum, in virtute brachij tui. Tunc adimpletum eſt mulieri in iſto ſemine ſuo, qusd hig fuerat prædittum, Ipſa conteret caput tuum. Vnde in alio Pſalmo propheta dicit, Tu contribulaſti capita draconũ in aquis. tu confregiſti capita draconis. B Quis omnium nostrum quicumque viri pariter ac mulieris commixtum ſe- men ſumus, inimicitias cum iſto deceptore integras ſæ habere gloriabitur? Mon- ne omnes Dei potius inimici fuimus, niſi quia per hoc vnicum vnius mulie- ris ſemen reconciliati ſumus? Ergo ſecunqum illius quidem gratiam, nung fi- lij vel amici Dei ſumus,& cum illo drasone inimicitias habemus: ſecundum 295 ipſas autem, vel ſecundum primos parentes noſtros, ſocij& conſentanei re- bellionis eius fuimus,& necdum perfecta fide adulterinas eius blandicias re- ſpuimus. Nã quoties ad aliquod peccutu pertrahimur„ille primum nobis ca- pite blanditur, deinde nos ventre oblectat, tandemque pauda ligat: quia vi- delicet tribus modis omnis eius tentatio perficitur, ſug geſtione, deletlatione, conſenſu. Inter hec proculdubio nequaquam veras contra illam inimicitias ha- C bemus. Certiſſimè igitur hic illius ſemen mulieris promittitur, quod eſt Chri- B. Virgo con- ſtus, per quod ſexus idem, qui deceptus eſt, deceptoris caput omne contriuit, 7 her 8¹ ue quando ad deſtructionem peccati, beata Dirgo ſine peccato nouum hunc& fe cleſtem hominem mundo edidit Et tu, inq uit, inſidiaberis calcaneo eius, id eſt, ingeres te in extremis vita illius. Inſidiaberis, in quit, ſed non etiam morde- re poteris. Hoc plane licet ſub audiri, quod verbis aliis idem filius mulie ris eui Jan 14. denter aſtruit, dum mox ducendus ad paſßionem dicit, Venit enim princeps mundi huius,& in me non habet quicquam. EADEM verba tractans Rupertus lib. z. de victoria verbi Dei, ca. 16. Quid primum, ait, in verbo hoc gratioſa fides mereturè quid potiſsimum collaudat? Verbi veritatem, an Patris eius bonitatem? Vtrumque collaudet, vtrumque digne prædicare deſideret„ quia verè bonitate ſic elocutus eſt. D magna& couſtanti veritate locutio eius adimpleta eſt, Inimicitias; in- quit, ponam inter te,& mulierem: tanquam diceret, Nunc mulier ſimul & vir tibi fæderati ſunt, tecumque fecerunt pattum,& cum morte fœdus per- ouſſerunt: vt pote quia à facie mea profugi atque abſconditi, dum requirunlur Cur Deus ſe à me quare hoc fecerint, contemnunt vocem commonentis:& defendendo pec⸗ inimicitias po ſiturum inter ſa 72, G ſop= 2„—..—₰—.. pkiem mulie- Pxnan. Cur hoc ad ipſam mulieré non dixitꝰ Poterat näque, bi dixit mulieri: carum ſaum, palam faciunt, quia tibi fauent, tibi conſentientes, tui amici ſunt. Ego autem huiuſinodi amicitias diſſoluam: inter te,& mulierem inimicitias 4 ii nõ dixerit. Multiplicabo ærünas tuas,& conceptus tuos,&c. hoc ipſum ſic ad ean- dem dicere, inimicitias ponam inter te,& ſerpentẽ,& ſemen tuum& ſemen illius. Cur ergo non dixiti Nimiri duplicem ob caeſam primum, qulà propter 4 npie uuntal dbquli à BII A Uien 4 Gtyent hauxſin Haur, ne lwiginet iſt gler bent ſer lok. B ria muli pot D niamm 1o ligimm utriuſ * ah dabean la, ee duuutm micitia omhes e ( intalligi pentis, licetn, pemtiiu vos qu ra pau edem/ is fac⸗ Aiaboli conſenn Porn: tit lene D ſerigtun cite& 4 mumn ule v 4* 1 N 1 KEe * ç I. N 4AEer N 5 *A 1 2 4 41 , kandemm ah 1 1 4 “ , Mt 1 9 ͤ L“ A N₰ n emen mlers men 4 1 44 7 2 4. 4. Fe 8 4 4 4 4 1 un Ln 2 3 4. 0 d.akenden re 42 M 1 k 1 um! K 4 4. 717 “* “ 4 4 „ murd Ker — A 12 1 1 „ ℳ 6 e AA e e l ¹. 2 rn 8 7 b M 4 A 2 N 4 n„A “. 2* M 4 4 6„** 240* 7 4 8 4. 44 2 G 1 A 38 UOS AnA K cos epne E 2 3 1 8„re, K AM v m ““ 2 3 84 A9” IN GENESIM, L IB. VI. b 675 A propter peocatum,& peccati defenſionem hoc mulier non merebatur, vt iam tunc ad eam promiſſiones tales, promiſſiones tantæ gratiæ faceret Deus. Dein- de, quia non ad ipſam Euam, ſed ad alteram eiuſdem ſexus perſonam, videlicet ad B. Virginem Mariam intendebat ipſe, qui loquebatur. Rettè igitur non ad mulierem malè meritam facta eſt auxiliatricis gratiæ promiſſio, ſed potius ad ſerpentem hostilis& bellica comminatio. Quid autem hoc ditto Deuv, niſi ſemetipſum in propoſito ſuo manere velle testabatur Serpens namque inſidia- batur, ne fieret, quod propoſuerat Deus dicendo Faciamus hominem ad imaginem& ſimilitudinem noſtram. Diciſſe,& Hoc propoſitum ſe auer- tiſſe gloriabatur: Deus autem eiuſdem propoſiti ſui victoriam in poteſiate ha- bens, ſerpenti comminabatur.. IDEMcapite ſequenti. Equidem, inquit, principaliter B. Virgo Ma- ria mulier illa eſt, inter quam& Fſorpentem inimicitias poſiturum ſe dixit,& poſuit Deus,& ſemen illius, filius eſt ipſius Ieſus Christus. Verumtamen quo- niam mulier vniuerſale faminei ſéxus nomen eſt, omnes, Per mulierem, intel- ligimus perſonas elettas virilis ſexus, quarum omnium videlicet perſinarum vtriuſque ſexus, Ieſus Chriſtus cum eadem ex qua factus muliere princeps & caput eſt. Qudd ſi ratio quæritur, cur per ſemen mulieris, perſona intelligi debeant ſexus virilis: aiunt, qui de naturis ſeripſerunt, ex paterno ſemine puel- las,& ex materno pueros naſci:& quia uplici ſemine constat omnis partus, cuius maior pars inualuerit, oocupat ſimilitudinem ſexus. Igitur cum dicit:Ini- micitias ponam inter te,& mulierem,& ſemen tuum,& ſemen illius: omnes elet᷑tos tam fæminei, quam virilis ſexus, per mulierem& ſemen illius intelligimus. Et econtrario ſicut per ſerpentem diabolus— ita& Per. ſemen fer- pentis, omnes iniqui& maligni homines imitatores eius recte intelliguntur. licet neminem genuerit, aut creauerit ille. Nam ſi iniqui& impij homines, ſer- pentisiid oft, diaboli ſemen non eſſent, nequaquam Dominus diceret Iudæis. Et vos quæ vidiſtis apud patrem veſtrũ, facitis: Itemque, Vos facitis ope- ra patris veſtri: profecto diabolum volens intelligi: Féquitur enim protinus in eodem ſermone, Vos ex patre diabolo eſtis,& deſideria patris veſtri vul- tis facere. Eorum qui tam conſtanter dicuntur ſemen ſerpentis, id eſt, filij diaboli, cauſa vt naſcerentur, peccatum extitit, dicente Deo⸗ poſtquam peccauit conſentiens diabolo, Multiplicabo ærumnas tuas,& conceptus tuos. Porro illorum qui intelliguntur per ſemen mulieris, cauſa vt naſcerentur exti- tit benedictio Dei, qua ante prauaricationem primis hominibus benedixit, ſicut ſériptum eſt, Maſculum& fœminam creauit eos, benedixit,& ait: Creſ- cite& multiplicamini. Hucuſque ſunt verba Ruperti. CAVvSAM verò cur Deus inimicitias poſuerit inter hominem& diabolũ, egregiè tractat S. Baſilius in homilia, quæ inſcribitur, Quod Deus non ſit auctor malorum, hoc modo ſcribens: Quæris vnde dia- bolo ſit contra nos bellum? Quoniam, cum omnis ipſe mali promptuarium exi- ſteret: inuidiæ quoq; morbi ipſe recepit,& inuidit nobis illatum honoré,nec fa- cilè tulit vitam in Paradiiſo beutã ducere. Quamobrem dolis hominem a greſ ſus, eadem ambitionis cupiditate quam ipſe ab initis habuit; velle ſimilem eſſe Deo:hac runſus ad decipiendum nos vſus, lignum oftendit, per cuius degufta- RRR z tionem Virgo Maria mulier eſt,& mulier eſt,& Chriſtus mu- lieris ſemen, de quo hic Deus loqui- tur. ſed om- nes etiam v- triuſq́; ſexus elects hoc lo- co deſignan- tur. Ioan. 8. Ioan. 8. Omnes iniqui ſemen ſunt diaboli. B. Ba ſalius diſputat, cur Deus poſuerit n72s 245. inter hominè, G ſer Sente m. — 676 CO MMENTARIORVM tionem pollicitus eſt hominem ſimilem fõre Deo: Si comederitis, inquit, eritis A Velut Duj malum ac bonum cognoſcentes. non inimicus igitur nobis a Deo con- ſiitutus eſt, ſed ipſe ex inuidia ſeſé nobis oppoſuit. MAnimaduertens enim ſe ex Amicitiæ no- Augelorum ordinib, expulſum, non tulit, terrenam creaturam ad Angelorum xiæ quæ cum dignitatem per virtutis profectum exaltari. Quoniam itaque inimicus eſt fa⸗ malitia con- ¶ inimicitiam nobis Deus erga illum indidit, vt ſerpenti, quo ille malus ala. rabmun. ſiu ſuerat, dixit, ſed ita vt minas ad ſérpentem referrer, Inimicitias ponam inter te,& inter ſemen illius. Keuera namque noxiæ ſunt amicitia, quæ cum malitia contrahuntur. Nam ea eſt amicitiæ huius lex& vis, vt per ſimilitu- 1. Corinh. 3. dinem malitiam coniunttis inferar. Quamobrem recté prouerbinm dicit, Cor- rumpunt bonos mores colloquia praua. Quemadmodum enim in peifti- lentibus locis ſenſim attractus atylatentem corporib. morbum inijciti ſic item in praua conſuetudine ac conuerſatione, maxima nobis mala hauriuntur, etiam ſi l ſitim incommodum non ſentiatur. idcirco nobis aduerſiu ſerpentem irreconci- liabilis indita eſt inimicitia. Si autem inftrumentum hoc, tanto dignum odio i, quanto magis illi nos qui ſerpentem adegit, aduerſari oportebit? Hæc Ba- ſilius. T VIERS. 15. Ii inſidiaberis calcaneo eius,& ipſa conte- Vot Cdplil kutum. RvoIràA& celegans apud Rupertum, lib. 3. de Trini- 5Wp tate cap. 20. horum in verborum tractatu interpretatio „ reperitur: Grandes, inquit, inter mulierem& ſerpentem ini- Aa micitia poſitæ ſunt: DOtrinque non tam rationus iudicium, quam C a ſenſus naturalis perpetuum ſeruat odium. Hac enim etſi nò ſem- cdam Aopeen per ablu— ſëmper tamen Potéſlate quadam conteret capui illius Ile autem, & poteni Pote humi depreſſus,& no arduus calcaneo huius inſi⸗ liatur. Nam ſ1 nuda mu- mulieris ad- lieris planta dentem ſerpentis præuenerit,& viuaciſſimum caput eius vel leui- uerfus ſerpen ter preſſerir ſtatim toum cum capite co pius repente interit, ita t nullus omnino ken. motus, nullus ſenſiu in aliqua parte refiduus ſit, quod nec malleis aut vettibus certe, nec gladiis concidentibus, citb aut leuiter efici poteſt, ſiquidem exciſum caput cii duobus aut tribus digiticulis, viuere& abire perhibetur. Hoo quoqus quod prædictum eſt, ita eſeipſörum qui per industriam explorauerunt, fida re- latione comperimus. Vnde& ſertur, quod nudum corpus eius contingere non auſuus ſit. Econtrario,ille quamlibet exiguus fit, ſi vel extremæ planta deniulum infixerit, occidit. morſu namque inſuſa pertis,per venas vegeratione corporis au- cla diſcurritanimamque eximite adeo graues inten vtramque naturam inimi- citiæ poſitæ ſunt antiqui mali, fuper nouum exhibentes monimentum. Mowut DVenenum morſu iniectum ſanguinem hominis tetigerii, paulatim ſerpit,& ini- Lutan libr. micum ſuæ naturæ animal interſicit. Vnde ſic ait quidam. 10. Pharſal. Noxia ſerpentum eſt admixto ſanguine pestis, 27 89 M. orſu virus habent,& fatum in dente minantur.. ctum,& ho- Omne enm Venenum fr gidum eſt E idcirco anima quæ ignea eſt, fugit mini natura- Venenum fr igidum. S erpentum verdo quot genera, tot Venczia. quο ſpecits„10* uter inimicu. pernicies: quot colores, tot habentur& dolores. Maledictuin quippè animal eſt 1 ex qus Rupertus. Notabile di- Aurud erune! 1 mini metdenen Gunilk 20 nutun hie venuum⸗ venmann de Nico Zlemenil cet,(act HcAuc ſanttus⸗ hoc lgi micitia tuumco uerſum rit uali mairit„ pentus dil ( bis tegn AMalui D th. Dein oncugiui adl tranſg prete⸗ co didit ai ttG mn lirne Anunn. C ſcetu unpenan 4 6 4 nque van kan ran a. Ternan ſerus adan. 1 1 Are 474 4⸗ 8 K 4 1 b . 9„„ 41 4 ☛ e 9 4 3* A r, d. 1 A * 4 42 e ie 8 1 4 A“ pe end 4* 4 4* 8 8 mar c 4 r, auad Edun au 1 7. 3 Ia I““. 8„ n a 110 R'⁵ — 4 ⁸△ “ 1 9. — 1 1ʃ n Irh uns a * 4½ 1 11 Ju* 4 3 ₰ Vade le ut Subin . . 1 n 44„ 4 3 7 4 A 3 — a ruut 1A „ 9 A na 8 auiß D eſt. Deinde, A ex quo diabolo ad ministerium mortis propria calliditate ſuffragatum&⁵,& exinde homini nauuraliter inimicum eſt. Sed quid mirum hoc malum à Deo permitti homini:cum e ipſe homo ad interfectionem proximi ſérpentum feſe ar- met venenis,& quod non habet natura virus, acquirat peruicacia, comparet pecunias Hoc enim Auctor idem qui ſupra, tali execratione declamat. Sed quis erit lucri nobis pudorèinde petuntur Huo Libycæ mortes: eſfecimus aspida mercem. PROINDE quia homine⸗ ipſi quodammodo ſérpentes giunt, dum non nantum ſpiritualiter venenum aſpidum ſub labiis eorum, ſed vrealiter quoque venenum apidum in ſigtarciis eorum patiantur,& ipſa nec murmurent quod venenantur,& intereunt tot homines pestib ſerpentum. Idem KRupert. lib. z. de Victoria verbi Dei. c. 18. ob has inter mulierẽ& ſerpentéẽ,& inter B ſemen illius& ſemen huius cõtinuas& implacabiles inimicitias do- cet, ſacram Scripturã appellari librum bellorum Domini. Num. 21.& lib. Iuſto rũ. 2. Reg. c. i. Quid enim aliud continetur vel agitur in Scripturis ſanctis, niſi bellum& certamen verbi ad detructionem peccati& mortis? Ab hoc igitur initio libri Iustorum& libri bellorum Domini, vbi dictum eſt. Ini- micitias ponam inter te,& mulierem,& c. tamquam de monte excelſo vir- tutem contemplemur verbi Dei, deſcendentem velut in campi planiciem, ad- uerſuss malitiam ſiue mendacium diaboli ſerpentis antiqui, qualiter pugnaue- rit, qualiter vicerit, atque triumphauerit, vt complero propoſito ſuo, in quo he- nedixit primis hominib. in constitutione mundi, in fine eius dicat electis, e fer- pentis victoribus: Venite benedicti Patris mei, poſſidete paratum vo- C bis regnum à conſtitutione mundi. Mulieri quoque dixit, Multiplicabo ærumnas tuas,& co- ceptus tuos, in dolore parier filios,& ſub Viri pote- ſtate eru,& ipſé dominabitur tui. ſexum fœmineum perpetuo cruciari ſcribit Rupertus capite 22. libro tertio de Trinitate. Triplici autem pœna Me mulier punitur, quid triplo maius fuit peccaium eins quam Adami. Primo, quia credendo ſerpenti pluſquam Deo, ſeducla quia ligni vetiti pulchritudinem& ſuauitatem deleclabiliter concupiuit: Tertio, quia non contenta tranſgreſſione propria, virum quoque ad tranſęreſſionem induxit. Merito igitur triplici peccato triplex vinditla, preter vommunem ſibi cum viro mortem, reqdita eſt. Nam quia ſerpenti cre- didit dicenti: Eritis ſicut dij: inste ipſaà contra hoc, quod Deus vinorum eſt& non mortuorum, non viuorum, ſed mortuorum mater eſſe meruit, dicente Deo, Multiplicabo conceptus tuos. Omnes enim conceptus eius, anima& corpore in peccato moriuntur,& nemo eorum viuit, niſi viui- ficetur per Christum. Item quia viſa illius arboris pulchritudine, in- temperanter fructum eius expetiuit, pro illo viſus delectamento, contra- rius Idem ibidene. Scriptura ſa- cra liber bel- lorum Domai- ni G Iuflo- rum. Matiln 15. VERS./IG. Cur triplici pœna mulier ſit mulctata. Ouomodo multiplicatio conceptus, ſit pæna mule- ris. Refellitur- Oleaiter. Quatuor ob cauſas multi- plicatio con- ceptus, pæna lum. Primum, quoniam m fuit poſt pec- catum. Rupertus lib. 3de Thinitate ſed damnationis: non gratiæ, ſed iræ:non clementiæ, ſed vinditta. Vnde non F⸗ 12. 678 COMMENTARIORVM rius redditur vteri dolor, In dolore, inquit, paries. Tertio, quia virum im- portunitats muliebri ad comedédum illexiteidcirco Sub viri poteſiate, inquit, eris, 5ipſe dominabitur tui. Iia pro ſeductione, concepiuum multiplicitas: pro gulæ oblectamentorvteri dolor: pro temerario imperio& ſcandalo, quod viro exhibuit, ſeruitutis viri pœna ei reddin eſt. Hactenus ex Ruperto. VERVM multiplicatio prolis magnum eſt bonum, magnùmque arentum gaudium: futura etiam, ſi homo non peccaſſet, in Paradi- ſo,& in ſtatu innocentiæ, quomodo igitur ea mulieri pro ſcelere ad- miſſo, tamquam ingens quoddam malum, pœnæ loco denunciatur: Hieronymus Oleaſter hoc loco noua interpretatione illud, Multipli- cabo conceptus tuos, non refert ad multiplicationem prolis, ſed ad tem- pus, quo poſt conceptum geſtatur fœtus in vtero vſque ad partum: arbitratur enim, ſi non peccaſſet primus homo, fore, vt ſtatim proles concepta ederetur in lucem: in pœnam autem peccati, tempus illud per nouem menſes multiplicatum& prolatum eſt. S E D hoc non modèò falſum, verùm etiam abſurdum& ridicu- lum eſt. Nam longa manſio fœtus in vtero,naturalis eſt,& ex cauſis naturalibus proficiſcitur: quamobrem non debuit propter pecca- tum variari. Nam ſicut locus ipſius fœtus in vtero, ſic modus nutri- tionis eius, accretionis, auctuſque corporalis naturalia ſunt,& id- circo eadem ante peccatum fuiſſent, quæ ſunt poſt peccatum: ita etiam tanta fœtus mora in vtero, naturalis eſt, nec peccati pœna. Non enim ſtatim conceptus partui maturus& validus eſt, ſed paulatim augeſcens, valeſcens,& matureſcẽs fit idoneus, vt ex vtero edi queat: quemadmodum non ſtatim poſt partum, iuſtã corporis molem, aut rationis vſum aſſequitur. MvLTIPIICATIoO igitur conceptus, quattuor ob cauſas in- telligitur poſt peccatum eſſe pœna mulieris,& magnum quoddã ma- ulti conceptus priuſquam ad maturitatem & perfectionem veniant, per abortum in vtero matris intereunt. Deinde, quia multi generantur partium corporis vel mole, vel nu- mero, vel figura, vel ſitu, vel imbecillitate& deformitate, vel ſen- ſuum vitio, vel animi& rationis defectu deprauati, atque monſtroſi: quod maximo dolori eſt parentibus. Præterea, eorum qui generantur pauci ſunt electi& prædeſtinati: plerique verò propter eorum flagi- tia æternis ſuppliciis deſtinati. His accedit, multitudinem prolis ple- rúmque vel ob parentum paupertatem, cui educandæ non ſufficiũt, vel propter flagitioſam& probroſam filiorum vitam, vel propter miſerrimos caſus& exitus, acerbiſſimum parentibus tormentum& infortunium eſſe ſolere. Non eſt, inquit Rupertus hoc loco, hac multiplicatio benedictionis, di- xit tantum Multiplicabo conceptus tuos, ſed inſuper addidit, Etærumnas tuas. Mulier quippe quanto fæcundior, tantb ærumnoſior. Poſt ſingulos conceptus, dolor cruciat, per fingulos partus: ſuus eam ſanguis fatigat, quippe quæ& a⸗ an A 3 C . d 4 nj 1 Nmul uli lt fermm nuurmj bm nal vmuſ mulann 1 nuin ſauinla VI modo! (et, Mul ras mu angad fxtur valdè das m poris Jclega tin culo indicer norus in onus, ern Ke⸗ plu plenilu te giſa Coitu dd, tem quu cauſaf H vr liq to lib. ynobin caline 22 acci tur. Na nen un plenuus ma Vna zua fee Tes,ext dis Ahe, imiu nb ( 8* 3 4 3— — du, d 6 40 dh hun 1 mam 4 n 1 44* 1 8 4 4 * aclenage R A* 4 83 4 Man. 3 lenam. 8 4 1 1 1ng dns e 11ͤ1 Renamle a. 4 42 21 8 awodrem gnon e . mm 141“ MS 1 8 24 r Rglaun 1 „—„ *- T 4 1* [ TaAn -nurus& mlen „ 4 Monemn v* 1 111226 — 3 4 4, 4 1. 71„ ereuln 48 „ 1I1N GENESIM, LI B. V IJ. 9 679 0—. 8„ 7—„ 1„ 4. A ſana videtur, men truis Hloribus laborat. Mulier namque vnum eν ſolum eſt Malier vnum menftruum animal. Quanta putas hæc ira, quanta eſt vindicta, concipi vel naſci tot homines qui numerum excedant: qui ad Dominum, vel ad vitam a ternam non pertineant, quibus proinde melius erat, ſi nati non fuiſſent. Nempe, ſi incorrupta naturæ nostræ terra permanſiſſet, ſi non Dei benedittionibus pe- ſtem maledicti ſerpentis ſuperinduxiſſet; ſlas bonas arbores, id eſt. ſplos honos germinaſſet homines,& nullum agreſtium lignorum, quæ ad hoc nata funt vt excidantur& in ignem mittantur, quia fructum non férunt, ſucci eins abundä- tia produxiſſet. Ha fortis, atque terribilis nimis,& timenda magis quam di- ſcutienda diuini indicij ſeueritas eſt. Sic Rupertus. VII illud, Multiplicabo conceptus& ærumnas tuas, ſic dictum eſt modo loquendi diuinæ Scripturæ non infrequenti, vt ſi dictum eſ- B ſet, Multiplicabo conceptus tuos cum ærumnis, vel, In conceptibus tuis multiplicabo tibi ærumnas, ſeu vt vox Hebræa ſonat, dolores, anguſtias, compreſſiones,& alia mala quibus mulier afficitur, dum fœtum geſtat in vtero. Multa enim eo tempore contingunt mulieri valdeè moleſta& acerba, vt cibi faſtidium, frequens ſuſpiratio, tar- dus motus, color infeſtus, pericula abortus, notabilis animi& cor- poris perturbatio& vexatio. Audi Plinium hac de re libri 7. cap. 6.& 7. elegantiſſimè ſcribentem: eA conceptu, inquit, decimo die dolores capi- tis, oculorum vertigines tenebræque, fatidium in cibis, redundantia ſtomachi, indices ſunt hominis inchoari. Melior color marem ferenti,& facilior partus, motus in vtero quadrageſimo die. Contraria omnian altero fexu: Ingeſtabile onus, crurum& inguinum leuis tumor, Primus autem nonageſimo die motuts. C C Sed plurimum languoris in vtroque ſexu, capillum germinante partu,& in plenilunio: quod tempus editos quoque infantes præuipuè infe stat. Si retpiraue- re, difficilius enituntur: Oſcitatio quidenn in enixn lethꝛælis eſt, ficut ſternuiſſe a coitu abortiui. Et capite ſequenti: Miſeret, atque etiam pudet adtiman- tem qudàm ſit friuola animalium ſuperbiſſimi erigo, cum plerumque abortus cauſa fiat odor à lucernarum extintu. Hæc Plinius. H aAEc Plinij verba, maximam partem, ex Ariſtotele ſumpta eſſe, vt liquido agnoſcat lector, hic ipſa Ariſtotelis verba ex capite quar- to libri ſeptimi de Hiſtoria animalium tranſcribere libuit: Euenii proſecto, inquit, vt mulieres A conceptu, corpore toto grauentur,& oculorum .„..—...„ I.. D calignes,& dolores capitis moueantur. Quæ aliis maturius,& ferè, die deci- mo acciduut, æliis ſerius, pro ut magis minuſae ex materia ſaperuacua tentan- tur. Nauſèæ item& vomitus plurimas capiunt,& præcipue quibus purgatio- nes conſtiterint. Mliqua principio magis laborant, alia poſt cum iam= fœtus plenius creuerint. Sæpe etiam multas diſtillatio vrinæ ad poſtremi infeſtat, ſed magna ex parte, quæ marem ferüt, facilius exigunt, minuſque pallent. Contrà quæ fæminam. funt enim pallidiores,& grauinus degunt. Multis etiam tumo- res, extuberationé ſcſue carnis in cruribus inciqunt. Solẽt appetitus varij graui- dis enenire, citoq, commutani: quod picare quidam à Picaaue denominant. Er nimirum cum fœtum ſexus fœæminei ferunt, auidius appetunt, minusq frui iam Tepraſenti quã cupierint poſſunt: faſtidiunt enim ſtatim, quod modo vebemen- Com. in Gen. Tom. 1. 888 fer pe 14 & ſolum eſt menſtruum a- nimal. Si Adam non peccaſſet om- nes fuiſſens Loni. Vox Hebrad eſt 22 Xy. Iſthonech. Incommoda mulierum ge- ſlant in viero. Phnius. Supermiſaimi anmmaliu ho- nuinis origo vil? sεma. Plinius de ſœ ditate mẽſtrui mulieris. De acerbitate 680 COMMENTARIORVM ppeterent ſed præcipuè tum faſtidiunt tædiog, fatiſcunt, cum fœtui capil- A ten appeétereut ſéd,&. f—— 2e 2 7 2 5C4 712 Ccdpil= lus oriri incipit. Dolõr etiam ex fœmina continuus: ſd obtuſior, ex mare acer C longe moleſtior. Hæc Ariſtoteles atque Plinius de grauidarum mu- lierum moleſtis doloribus, ærumniſque prodiderunt. IAM⁴ verò ſanguinis menſtrui, quem vt materiam corporando fœtui natura comparauit, quàm ſit fœda, quàm nocens, ac peſtilens vis,& natura, ſi auet lector cognoſcere, audiat, quæ de eo mira tra- dit Plinius capite 15.libri 7. Sed nihil,inquit Facilé reperiatur mulierum profluuid magis monſtrificum, Aceſcunt füperuentu muſia Keriléſcunt talt fruges, moriuntur inſita,exuruntur hortorum germina,& frucius arborum qui *,. 24-4 S, din n„„ e, bus inſedere decidunt: Speculorum fulgor aspettu ipſo habetatun aoies ferri e prastringitur,cboriſque nitonaluei apum emoriuntu 7:æs etiam ac ferrum rubi- go portinus co rripit,odôrque dirus acra:& in rabiem aguntur guſtato eoca. nes, atque inſanabili-veneno monſus inficitur. Quin& bituminum ſequax alioquin ac lenta natura, in lacu udeæ qui vocatur A ſphaltites, certo tempon anni ſupernatans, nequit ſibi autlli, ad omnem contactum adhærens, preter- quam filo, quod tale virus infecerit. Etiam frmiois animali minimo: ineſſe ſen- si eius ferunt: abiicique guſtatas frugen nec poſtea repeti. Et hoc tale tantum- que omnihus tricenis diebus, malum in muliere exiſtitz& trimsſtri ſpatio lar- gius. Quibuſdam vero ſæpius menſé, ſicut aliquibus nunquami ſed tales non gignuntiquando heæd eſt generando homini materias ſemine maribus coaguli modo hoc in ſeſe glomerante, quod deinde tempore ipſo animatur: corporatur- que. Ergo cum grauidis fluxit, inualidi aut non vitales partus eduntur, aut ſa- C nioſi, dt auctor eſt Nigidius. Hæc Plinius. S EQAVITVR, In dolore paries filios. Naturale eſt mulieti cum la- dolorum mu- hore ac dolore filios parere. Naturalis enim vteri meatus, anguſtior Zieris in partu, § 77 5 eſt ‚quam vt per eum fœtus exire poſſit: quamobrem clauſtra vteri, præter naturalem eius conſtitutionem vehementer laxari ac dila- tari neceſſe eſt, quod ſine magno doloris ſenſu fieri non poteſt. Au- di Baſilium qui explanans verba illa Pſalmi 114. Circumdederunt me dolores mortis, pericula inferni inuenerunt me, ad hũc modum ſcribit: Do- lores propriè de parturientibus dicuntur, quando ad tumorem venter inſurgis extra ſœtum pellit: deinde partes illæ genitales diuexatæ,& circum prodeun- tem ex vtero fætum diſtentæ conuulſionibus, ac fibrarum contraltionibus acu- D tiſſimos dolores,& vehementes cruciatus parientibus gignunt. Tranſtulit au- tem Dauid dolores partus ad mortis pænas circa animal, in animæ& corpo- ris diuiſione inſtantes. Sic Baſilius. S rigitur naturale eſt mulieri parere cum dolore, quomodo Deus Euæ pro ſceleris admiſſi pœna dolores partus inflixit? Veruùm in ſtatu innocentiæ Deus ſingulari quadam& ſupernaturali ratio- ne, mulierem omni labre& dolore partus liberaſſet, feciſſét que vt fœtum& ſine labore ac moleſtia in vtero gereret,& ſine vlio do- lôris ſenſu in lucem ederet: qua Dei gratia& beneficio propter pec- catum priuara mulier, obnoxia fuit doloribus partus. Qui ſanè do- lores ſimpliciter quidem naturales ſunt mulieri: reſpectu aurehn ha. 110 4 bio: nis& 51 dolor 36 0 finn hujlin gitus dpiench coning lam d caſan 3&wen verur- quach onde 0 u,pt magn dolor lar, n lotem, zu preo 0 vtPn Udro⸗ lofes n Cater lumbi 97 iaut/ 2, him 7 D 1 5 A 7 dentur bu ri lus 6 kri yer Hionenn na euo 4 5 6. l 1Mae 1 3— 9 ““ 1. A Aume d 8 4* 3 Rrla 3 1 8 1u ,. dem “ 3 4 an kr da Dr 0 w 8 3 E 11.“ 1 N 1* 1 3 4“ 1 ¹ ſeene A 9 Dum urr EML 4 1 5 n 4ʃ Np. un* —* 3 Ammn. munnn un drmc enn a.Eer pettrangen! A Kan mnaerr eun p. nene, cat Aluau t — Bo omnn er d irsnde temport ipum 144 1 piae M 1 1 84* † 4 erius nn. Nitunit d 4 3 r. Nal ras emm men 1. * Herwe polnt: qannos 2 eunonem rehemen d — 4 dlen 20 1 V da la m 4 A gurnerun A4 10 1 1 2ℳ NR erurAnI 5 4 8 4 2rutael Hne 1 rumn 5 uA A2 4 4 4* 4 1 gulie 1I oalt En 8 41 9 3p 9 Hrœm 40 rall . 7 1 1 3 1 P us ah Sote P je 1ll 4 1 KXs„eelet Ar tel. un nel⸗. men n„„ 4 5 uia 3 dibee 1 2 3 1. „ant dolol 5! Wae 4 811 bll B 1IN GENESI M, L I1 B. VI. 68 1 A bito ad ſtarum innocentiæ, in quo ab huiuſmodi doloribus immu- nis& vacua Eua fuiffet, peccati pœna cenſeri debent. S E D quomodo fieri potuit, vt in ſtatu innocentiæ mulier ſine dolore pareret? Reſpondet Auguſtipus libro 14.de Ciuitate Dei ca. * Ouemadmo- 26. Cum fœtus in vtero iam partui fuiſſet maturus, tunc före, M materna vi-, asne, ſcera ſponte in tantum laxarentur, ðt commodum fœtui ſine matris dolore innocétia mu- tranſitum praberent. Sic ad pariendum, ait Auguſtinus, nõ doloris ge- teer ſine dona- mitus, ſed maturitatis impulſus fœminea viſcera relaxaret, vt ad c6, ze e. cipiendum non libidinis appetitus, ſed voluntarius vſus naturam coniugis vtriuſque coniungeret. At enim ſcire oportet, vacuitatem illam dolorum in partu, non tantùm non potoiſſe proficiſci ex vlla cauſa naturali, ſed neque ex aliqua virtute ſupernaturali in corpore & membris ipſius mulieris inhærente, ac wanente eſſe profectam: verùm quotieſcumque id fiebat, nouo Dei potentiæ miraculo fiebat: quamquam quia id fuiſſet in eo ſtatu vſitarum& perpetuum, non fuiſſes pro miraculo habitum. QvANrTA porrò& quàâm multiplex pœna ſit mulierum in par- tu, præter quotidianã Erhementiamn„faris declarat diuina Scriptura, magnitudinem alicuius doloris cum exaggerare vult, aſſimilans doloribus parturieutium,& Dominus Whöſter 2asal Lahase en „et. 8 ee 8 l b 188 Ml- loan. 16. lierinquit, cum paritstriſtitiam habet, quia venit hora einr. Ac præter do- Geneſ3z. lorem, ingruit etiam ſæpe parienti viræ periculũ, non paucis in eni- Pün lb 7. àau prolis extinctis, ſicut accidit Rachel in partu Benjamin:multique, 9. vt Plinius tradit, enecta parente gignuntur. Sic prior Scipio Africa- nus narus eſt, primúſque Cæſarum à cæſo matris vrero dictus, qua de canſa& Cæſoues appellati. Simili modo natus& Manlius, qui Carthaginem cum exercitu intrauit. D E mulicrum autem in partu doloris hæc ſcribit Ariſtoteles libro 7. de Hiſtoria animalium capite 9. Mulieribus chm pariuriunt, do- lores multas quidem in partes incumbunt, ſed plurimus ad alterutrum 72 — 4 2417. Caterum quibus aluum tormina vehementer exercent, oyſſime parinnt. guæ ℳ. 4 e,*„—.—. 2 8ℳ 7 444 lumbos dolent, vix pariuni: quæ imu ventrem, expeditius. Si mas naſcitur pro- . 4 Jiuit ſanies diluta palli diuſcula: ſed ſi fæmina, cruenta: verum ea quoque præ- L,,„ 2, 5 ¹. 1 4..* bumida eſt ſed fieri quoque poteſt, nonnuullis, t eorum accidat.(æteris anima- malium 8 42 3 2 4₰ ⸗ 2.. 2 2*„— 7 1. 5 libus partus non laborioſi eueniunt, minis enim cum Parturiunt, infeſtari vi- laborioſos. * ⁵. a Nô t homi- nis partus, α Pa* 143, N* ceteror u ani- 4 7—* 4„„ 2*„ 4. 3 dentur, at mulieribus dolores vehementiſſimi incidunt,& pracipui ſtabili „ 2* 2„ 1 7. 8— 2 2⸗ bus G ſe lulariis, quilbus on bona latera funt, neque facultas retinendi ſpi- ritus ſuppetit: difjicilius etiam edunt, ſi inter ea dum per vim retinent, coacæ eruperint res pirationem. Primum aqua illa ſubter cutem fuſa, per fœtus mo- tionem, ruptis membranis epluit: deinde fœætus inuenſò vtero,& ſecundis inter- na euoluentibus, féras venit in lucem. Hæc Ariſtoteles. 2 7, KRESTA T illudexplicandum, quod inter Euæ pœnas extremo Sawde e loco ponitur, Et ſab viri poteſt ate eris,& ipſe dominabitur tui. Fuiſſet eti ſub y ro,c m, in ſtatu innocérig mulier ſub viri poteſtate, verũ nõ coactè, nec mole“"f“ He eta ſtè,nullãque voluntatis repugnantia: cùm enim mulier eſſet: integro Kebaim e 855 2 ani Ouomodo 682 CO NMMENTITARRIORVM animo, rectäque mente, non niſi quod erat honeſtum& rectum ex- A petens, libens gaudénſque ſub imperio viri fuiſſet: quia id voluntati diuinæ, rationique conſentaneum eſſe intelligebat. Imperium quo- que viri fuiſfet plenum æquitatis atque caritatis: nec vxor habita eſſet vt ſerua& ancilla, ſed vt cariſſima vitæ ſocia,& conſiliorum at- que officiorum mariti particeps,& ad generationem prolis, atque educationem adiutrix. Poſt peccatum autem grauis pœna eſt mulie- ri ſubeſſe viro:tum ob ingenij muliebris leuicatem atque vanitatem, animique ſaperbiam iniquo animo maritum fibi præeſſe ferentis: tum etiam quia plerumque viri vxores ſaas ſuperbè, iracundè,& aſperè tractantes: imperium eis ſuum oner ſum, acerbum,& odio- ſum faciunt. b BFATVS Hieronymus in traditionibus Hebraicis in Geneſim, Taria lectio variam ponit horum verborum lectionem. Nam Septuaginta ver- 5 23 jihao, e terunt: Etad virum conuerſio tua: Aquila, Ad virum ſocieras tua: Sym- non s machus, Ad virum appetitus, vel iinpetus tuus. Certè Hebreas ſi quis ver- Inpwn bum pro verbo reddar, hoc ſonant, Ad virum deſiderium vel concupiſ- veeltſtcheth çentia tua. Atque harum lectionum hæc videtur ſententia: Quãuis in teſſchukatec. ænixu prolis maximos perpeſſura ſis cruciatus: mox ramen, quaſi do- lorum oblita, rurſus ad virum conuerteris,& congreſſum eius expe- tes, vt ex eo iterum concipias prolem. tanta, ſcilicet, eſt inſita mulie- ribus aut rabies libidinis, aut potius generandæ prolis cupiditas. Vel aliter poteſt hoc intelligi: Omnia tua optata, omnes cogitationes,& curæ officiâque, ad virum tuum conuerſa erunt: videlicet illum ſpe- ctabis, ex illius ſtudio, ſermone, nutùque tata pédebis. Fœmina enim cùm à viro accipiat victum, veſtitum, prolem, as ferè omnia, quæ optare poteſt: velit nolit, ex viro pendere cogitur. VERVM ilIluſtrandus eſt hic locus de-ſubiectione muleris, ſub viri poteſtatem duabus egregiis ſententiis, vna B. Auguſtini,& altera Kuperti.In libro 11. de Geneſi ad literam capitè 25. fic habet Augu- ſtinus: Didendum eſt quemadmodum propriè poſſit acoipi illud, quod mulie- ri dictum eſt, Et ad virum conuerſio tua,& ipſe dominabitur tui. Nequs enim & ante peccatum aliter fuiſſe decet credere, niſi ut vir mulieri dominaretur Mulieris ſer=& ad eum ipſa ſeruiendo conuerteretur. Sed rectè acci poteſt, hano ſeruitutem, nuuus cõditio- ſignificatamò, quæ cuinſda conditionis eſt potius quam dilectionis: W etian .n, hus ue ipſa talis ſeruitus, qua homines hominibus poſtea ſeruire cœperunt, de pœna Jiwnſg. Enee peccati reperiatur exorta. Dixit quidem Paulus, Per caritatem ſeruite in- Galat. 5. uicem: ſed mulierem dominari in virum non permittit Apoſtolus boc enim I. Lmat.. Viro potius Dei ſententia detulit,& maritum habere dominun meruit mulie- ris non natura, ſed culpa: quod tamen niſi Ieruetur, deprauabitur amplius na- tura,& augebitur culpa. Sic Auguſtinus. KyvpfRT Vs verd lib. z. de operibus Trinitatis, c. 21. putat, gra- uioris eſſe dominationis, vxorẽ eſſe ſub viro tanquã ſub domino, quã eſſe ſub viri poteſtate. Hoc enim modo ſcribit: Sed adhuc rrilè qucri Pot eſt, Quid illud ſit, mulierem fub viri poteſiate eſſe,& virum mulieris Domi- num Rußertus. A ume nabit Dumi iiyuͦ ohjcl rinua nulin neo qulbe huceyte npiſ U B ünemt parſt imſ Verun mntun btnto qumn ſah pot O dLulas: teytia 333; Ctonen tis loi ſbiett a Ad 1N8N GENESIM, L IB. VI. 683 A num eſſeoquoniam vtrumque dixit, Et ſub viri poteſtate eris,& ip ſe domi- nabitur tui. Ad hoc reſpondendum, Valentioris eſſe dominationis, mulierẽ/ 29 Domino, quam ſub poteſtate viri eſſe. NVam& ſécundum K omanas Ier, ſäh vi- ri poteſtate eſt mulier antequam in manum viri conueniat ſub poteſlate, inquã viri verumtamen non tunquam Domini, ſed tanquam tutorts ita Ut h ne au cto- ritate eius, teſtamentum illi facere non liceat. Q uæ autem it manu viri cbuenit multo magis quamdiu vixerit vir, teſtamentum illi ſine viro facere non lacepi vnde& capite diminuta dicitur mulier ,quæ in manum viri cnuenit. Adeo apud Gentiles quoque, qui hand& cripturam non legerant vel buius veri Dei præcepta non obſeruabant: hac lex naturali ter valuir, quam Do minas natur= impoſuit dicẽs mulieri, Et ſub viri poteſtate eris,&i pſe,domin abitur tui. Qv AEDAM tamen barbaræ nationes, ficut cætera ita e hunc naturæ or- B dinem confuderunt, Vt mulier ſine capite, id eſt, fine viro fuo ſu per viros ageret poteſtatem& dominium. Dnde& apud Romanum defenſörem: mulier cau- ſam ſuam tuetur ſic inter alia dicendo: Firi in mu- lierẽ poteſtas quanta ture cluli. Faæminam vs ris imperare contra natu- ræ ordinẽ eſt. * Luc.l. 10. 2. Pet. z. Geneſ. 18. VERS. 17. Hierc nym. e a(antd= Non vrbes prima tenebo amt üua Fæmina Niliacas: nullo Aiſcrimine ſexus, bonum xc nieutat ir. Reginam ſcit ferre P Har 96 dlenucina e Veruntamen non tam ius aut lex, quanm vſurpatio dicenda eſt. R ecté ergo non n conuertetus, KX tul an nantum dixit, Sub viri poteſtate eris: nam& puerulus maſculus fub viri:id ptolem. tanta, cha ⅜ eſt, tutoris poteſtate eſt:ſed addidit. Et ipſe dominabitur tui: ſcilicet, vt nu⸗= otius genermdru quam mulier libera ſit de ſub ingo viri ſed eius tam ætas quam conditio primii mnin tua Optata, om 7 ſub poteſtate Viri tutoris, deinde cum in manu wiri per legitimas comugi tae um donuerfcmt.d. C bulas venerit, ſub Dominio viri ſit. Ve erum auſere ens uje ann Duluenibn⸗ hanò 11 det tertiam pœxnam beneuolentia nullam, aut leuiſſimam 2 Nicit. E udn ſeluan non uum,prolen, obeſt, ſed etiam laudi eſt. Propter quod& Petrus Apostolus mulieres ad ſubie- — 41 Ctionem ſpontaneam cohortans dicit, Similiter& mulieres ſubditæ lint vi- 2.* 14 1 ris ſuis. Sic enum aliquando ◻ ſanctæ Kensſieh ſreeaes in Deo ornabant 76 4* A r ſubisttæ propriis viris, ſicut Sara obediebat Abrahæ, Dominum eum vocds, 4 D 8 t2 Ita Kupertus. 1„ 1— ear 8* Adaæ Vero diviut.& uid audlisti Vocé Vroris tuk, come- 42 8 qisti de ligno, ex quo præceperam tibi ne comederes, ma- Leras qrta 2f 82p A 2** ledicta terra in opere tuor in laboribus comedes ex ea cn- ⸗ Ie aheqte rute taeihhunas C wthah gemmalteeahn Di cttis diebus Vitæ uæ ſpinas vibulot germinabit tibi, nts h 5 Na& comedes herbas terræ. In ſudore Vultus tui Veſceris 34„ d 9 Pand tuo donec reuertaris in terram„ de qud ſumptu Fer, nn 9 1e2 quia puluis es,& in pul uerem reuerteris. An b n sANc Dei ſententiam, t iuſtiſſimam, ita veriſſimam& tunc S- ₰ nuuſ B7. Adamus,&deinceps omnis eius poſteritas, perpetua eorũ ma wadas n mß 99” lorũ quæ minatus eſt Deus perpenſione cognonit,& ſenſit. 4. de eig Pro illo. In opere tno, Hieronymus in traditionib. Hebraicis ſuper Ge- se ee lobi:. nis 885 3 neſim ———————— ——-————— —— — —— oſooſſͤ“ 6 5 —— —— ——— ——ͤö———— —————— —— 684 COMMENTARIORVM neſim legit, In operibus tuis: quo etiam modo verterunt Septuaginta. 21a He. Opera verò hic ſignificari putauit Hieronymus, nonm ruris coſendi, braa ſunt ſed peccata. Vnde in Hebræo eſt, Maledicta terra propter te, Simili- uss ter haber etiam paraphraſis Chaldaica, iraque vertit Aquila, ſed cla- 3 rius id tranſtulit Theodotio, Maledicla, inquit, terra in tranſgreſſione Wuun ma. Verùm ſi ſequamur hiſtoriam, hoc ſignificatur his verbis, ho- haadamach minem colendo& operando terram, experturum eam ſibi maledi- baaburecha. Ctam, id eſt, vtilium rerum ſterilem: contrà verò inutilium& no- xiarum feracem, nec quæ ad victum neceſſaria, ſunt: ſine magno labore& ſudore hominis generãtem. In ſacta enim Scriptura, vt vo- cabulum benedictionis copiam& abundäriam bonorum ſigniſicat: ita maledictionis, bonorum inoptam& ſterilitatem, malorümque & miſeriarum copiam. Nrꝝc putandum, naturalem terræ fertilitatem propter hominis veene len. peccarum, aut omnino demptam fuiſſeaut diminutam:eodem mo- propꝛer pec- do ſe illa habuit ante& pott hominis peccatum: ſed propterea ita dictum eſf, quod ante peccatum non foiſſet opus homini terram co- lere ad percipiendos fructus degendæ vitæ neceſſarios, aut certè ſine labore& moleſtia fuiſſet culta. Etenim Paradifi terra, in qua verſatus eſſet homo per ſe fertiliſſima, quæcumque ad hominis victum perti- nuiſſent, ſpõte naturæ ſuppeditaſſet largiſſimè: poſt peccatum autem fœliciſſimo Paradiſi ſolo exterminatus homo,& multo magis quàm fuiſſet antea multiplicatus, omnéſque per terras diſperſas, ex multis & diuerſis terris ac pleriſque ſterilibus, aut ægrè fructus optatos fe- rentibus, alimenta ſibi petere coactus eſt. Ante peccatũ igitur etiam terra generabat tribulos& ſpinas, veruùm non Adamo, ſed aut brutis, aut ob plenitudinem& vniuerſitatem ſpecierum mundi. 3 Falſa opinio ILILVvDP quod ſequitur, Terra es& in terram reuerteris, Apertè ſigni- Ioſcphi, Eu- ficat propter Adami peccatum, mortẽ homini accidiſſe. Quod nõ in- Qabim& be tellexit loſephus hoc loco ſcribens, ſi Adamus non peccalſer, futurã iaenden 4, ei fuiſſe quàm longiſſimam vitam, tardiſſimam que ſenectutem: pro- 229 Tnſe a⸗ pter peccatum autem,& vitam fuiſſe diminutam, maturatdm que ſe- l.I. Autiqut. nectutem: quæ maltis poſt ſæculis hære ſis fuit Pelagianorum affr- mantium mortem eſſe naturalem homini, non autem ortam ev pec- catd Adamumque, licet non peccaſſer, nihilominus tamen fuiſſe ma. riturum. In quam ſententiam iuit quoque Eugubinus in libro ſua- rum Annotationum ſuper Geneſim in digreſſione de Paradiſo. Ve- rùm ea opinio errorem continet manifeſte contrarium diuinæ Scri- pturæ, tradenti, tum in libro Sapientiæ capite ſecundo, tum etiam ad KRomanos capite quinto, Deum feciſſe hominem inexterminabilem, mortem verò propter peccatum& inuidiam diaboli inuafiſſe genus humanum: damnatũ etiam ab Eccleſia& nuper in Cõcilio Triden- Cone. Trid. tino ſeſſione quinta de peccato originali,& olim in Cõcilio Mileui- Quomodo cat uns. C Conciliu Mi. tano capite primo: refuratũ quoque ab Aug. lib. 13. de Cinitate Dei lesuanum. ca. 13. vbi ait, inter Christianos qui veraciter Catholicam fidem tenent cöſta- re etiam Ftilis 8 RKytm cilaret D wmh Caull aler Tun Mo! mura quis 11. l⸗ come hutu⸗ cum t Laga 7. Alibh ſem auni ſ nten mopa rum auhn Gſ Sort inten, nem: etiam fiu lu P Uata 12 4 1 M — k, 44 1 dd* 1 64„ A A* f A . a14 7“ 4 5 1 4 4 tuch dua d 4 11 M„ 1 11 1 1 u zer 4 6 e ͤ 1 A.„ 9 Np. —* K 5 4 3 ¹ Apermn 8 1 4 ¹ 4 8 * e„* 2* 4 ½* 4 141 84 A 2 8 4 — M pecca: le ¾ 4 † 4 ö““ Kndt ecetane * ſ“ 4„ 43 4 133 mnat 4 4““ b Sokumane 1e deer 4 Immns aomo, ö zs mnciquc per lenta 1 . 49 Tete! v“ Aote pect ““ 4** 1 * 11 non 4 —————, .“ 1 4 1f 4 „ Fu 4 1 ½½ 00 4 wci „* 4 “ 4 4 ar 9 4 8 5 8 1 ä' 4 4* 14„1 rd r 1 4““ 4 4 ““ 1 zn * 4 1 9 —“ 1 et. 35 4 8* 4 5 1— Ae 4 „* 1 4 40-eA. 8 8* 4 8 4 4 1 R “ 4 5““ 1 N — 11 8„4 44 3 1 4 3 4½ 4*„“ 4 4 4 A. 3 1 ecnl 1 82 4* 35b 6 „*— 1 3 e 8* 1““ 8 1e A 4“ 11 uns 3 1 2 eu 1d, dndium dild e ia Kinaictac er pl . 8 4 4 nope 1 äele * 1 4 5 p ell 5 M ¹„* 1.““ 13 4 * 1 3 G 1N GENESIM, LI B. VI. A reietiam ipſam corporis mortem non contigiſſe nobis lege naturæ, ſed merirb in- Hhiictam eſſe lege peccati, quia peccatum vindicans Deus dixit primo homini, in quo tunc omnnes eramus, Terra es,& in terram ibis. Et alias 9 uidem ſu pradi- Gas pœnas quidam vel in totum, vel certè maximain partè effugiũt: vt qui in labore hominum non ſunt,& cũ hominibus non flagellan- tur. At verò pœna mortis communiter& æqualiter tenentur omne 8...* Mors enim, vt ille dixit Poëta, æᷣno; R egumchue turres. f 8 A. 1 8 at pede pauperum tabernas 1 34 VERVM licer mors pœna fuerit peccati, fuit tamen ea maximè vtilis& ſalutaris: ne& malitia& miſeria homir „.—* ais fieret immorralis: & vt metus impendentis mortis,& à male agendo reuocarer,& ſolli- 4 citaret ad benè agendum. Non equidem committam, vt non memo- rem hoc loco præclaram Kuperti ſententiam, fuiſſe homini poſt pec- catum vriliſſimam, qua mulctatus à Deo eſt, mortis pœnam, graui& diſerta oratione demonſtrantis. Sic enim ſcribit in libro tertio de Trinitate& eius operibus c. 24.& 25. hunc ipſum in quo verſamur Moſis locum pertractans. Sal mare,& redigendas in lutum ceruices 4 1 e 27. 3. tem Hat Monti. Plaga ſuperbiam cineris do- 1 7—„ 2 andoque flectere habebat, Iam antea quidem miſer homo vere mortuus, quia Deo mortuus erat, ſcilicet morte pecoa- ti, quæ animam à Deo ſeparat, Dixit autem Deus. quia in quocun que die comederis ex eo, morte morieris. At ille Tepenti petulantia carnis deli- . . 0 2 1 4 2 7—. 1 4. butus, eius mortis amaritudinem non ſentiebat: quemadmoduimn eõ nos hodie, cum tam multos quotidie carne quoque morientes viqeamus, laſciuiente adhue ſanguine iocamur ac ridemus: iamque gau Aiis æternis priuati,& mox tempo- ralibu quoque priuandi ‚tamen leti fumus. Quid ſi numꝗquam carne morituri eſſemus? Quomodo animæ mortem,& futurum in fine ſeculi indicium ſurdis auribus prateriremus, qui oras morituri hodiéque, ſuperbimus?, Quid inquam, ſi interim dum viuimus abſque laboribus,& abſcque ſudore vultus ſui omnis ho- mo pane ſuo veſceretur,cum ſempen in ſôllicitudine fanis,& alternäte diuerſa- rum rerum penuria, præterea de imminente morte nobis ſemper incertis:tamen 5 adhuc ſemetipſam caro nostra præ ſaperbia neſciat,& libidinibus ditluat? BENE ergo Deu. benus, ne malam mortem animæ ſuæ horno neſciret, & fecurus vſque ad vltimi indici; diluculum in ſnis voluptaribus dormiret 9/ morte carnis illum percellit: vt ſaltem eius instantis metu aliquis euigilet. Et 4 2 2 2 3„ 4 3 S.. interim quia ſaturitas panis& otium, iſtam quoque poſſet abolere ſollicitudi- nem: voluit illum non ſine laboribus& ſadore vultus ſui veſci panè ſuo: quin- etiam förtiter laborätem, nonnunquam Rterilibus annis magna ex parte prinari fructu ſuo. Hoo non inutile homini eſſe, adeo verum eſt, vt GCentilium quoque Poeta eximius dicat. =Tater ipſé colendi Haud facilem eſſe viam voluit, primuſque per arten M ouit agros, curis acuens mortalia corda, Nec torpore graui paſſus ſua regna veterno. TINIITILEAd testatus eſt eſſe regno, quem louem eſſe aicebat, tor- 685 Pſalin. 76e Hor. lib. x. Caminum. Egregia Ra- perti ſeuten- tia, quod poſt peccatu fue- rit homini vti liimun, ob- noxium eſſe morti. Vtile eſſe ho- minem la bors bus exerceri. Fir, I. Ges. ..— 8 3 2 ———.——„ ——— ͤͤdbſſſ ——*.—————= —y—-—— —y—yyy— 1 8 6 ⁸⁶6 CO MMENTARIORVM porem vel otium, quamuis vt pote Gentilis prætereat, quod ex otio naſcitur pec- A Eocle 33. Catum. Qui tamen gloriabundus, alio loco& cuiuſdam infantuli adulatoriis vacans blanditiis, pro magna falicimate pontaneas diuitias inter catera pro- mittit. Molli paulatim flaueſcet campus ariſta, Incul tuſque rubens pend ebit ſentibus vna, Et duræ quercus ſudabunt roſcida mella, Et reliqua. b S ED non mirum de hoc nullius bonæ proſeſſionis homine ethnico, cum& Se, J 1 plerique nominis Chritiani profeſſores fuerint, qui non ignorantes ſaturitatem ech. 16. Eee 16. pPanis G oti m fui omorum, mille annos Christo futuros Hæo ſum pta Lazins G lidn peccatum fuiſſe Sod 2 8 fu n. eſſe Firgil. Egl. † ſunt er Hie- Prædicauerunt, dicentes, tunc nobis centupla omnium rerum quas dimiſimu, ronymo in carnaliter eſſe reddendar:non recogitantes, quod ſi in cateris digna ſit retribu- Mattheum iid, in vxoribus appareat turpitudo, vt qui vnam pro Domino dimiſerit, centum B cafute 9. recipiat in futuro. Et capite ſequenti:I gitur non iratæ institiæ ſed miſéruntis eſt gratiæ, quod vitiatum hominem, Deus mortalem eſſe,& interim dum vinit in laboribus pane ſuo veſéi voluit, Vt videlicet antequam Vveniret dies iudici, quo cum peccatore antiquo damnandi ſunt omnes iniqui, reſipiſcant aliqui la- boribus& doloribus tuandémque ipſa morte eruditi, quatenus vel ſola vexatio E 9, 22 mi. Aet intelleẽtum auditui. Quod Gentilium quoque quidam philoſophus Plotinus ſericors in eo ſêntiens,& rationabiliter vtilem eſſe arbitratus hominibus mortaliratem, Tunc quod din nos Pater, inquit, miſericors mortalia illis condebat corpora. Adeo hoc expedire ziuere mon perſénſit, t Deum in eo miſericordem aſſereret, quod homines mortales eſſe vo- Jn. luit. Porra illorum,qui nec tantis paternæ diſciplina verberibus afflitti reſipiſ⸗ Siæ 1. Cunt damnatio iusta sſt, quia culpa inexcuſabilis eſt. Quid enim vltra faciat Deus, ut eos a malis coerceaii Super quo, inquit, percutiã vos vltra, addẽ- tes præuaricationem? Terra veſtra deſerta,& ciuitates veſtræ ſuccẽſæ igni: Regionem veſſram corã vobis alieni deuorant,& deſolabitur fi- cut in vaſtitate hoſtili: Hac cum per Prophera dicit, profettò illud patenter innuit, quod& vninerſum genus humanum& ipſa tandè morte percuſſerit, ut non‚ſicut immartalis diabolus, adderent præuaricationem, ſed potiuus ab antiqus præuaricationis ſuperbia per humilitatem pænitentiæ refugerent. A D hoc valet& illud, quod eiuſcem mortis diem vel horam homini inco- Matth 25. gnitam eſſe voluit, vr dum neſcitur quando ſit, quæ ſine dubio futura eſt; ſem- per ſöllieitum reddat, ſemperque ſufpeltum ſuperbire non finat. Dixit enim indefinite, Donec reuertaris in terram, de qua ſiumptus es:& non dixit, vſque ad tot annos, vel tot dies, quibus tran ſattis ſrtim reuerterisin terram de qua ſumptus es. Ita ergo viuere hominem voluit, quaſi altera die iudicandum,& rationem de propris fattis redditurum. Et vide quamn terribiliter hominem, qui exitimauit inique quod eſſet Deo ſimilis arguat,& ſtatuat eum contra fa- ciem ſuam dicendo, Quia puluis es,& in puluerem reuerteris. Huius ſententis percuſſionem adeo natura ſentit, ut hominibus anriquitus in ſumma afflictione pro maximo doloris inſtrumento capita cinere aſpergere ſälenne fuerit. Verum hæc propriæ conditionis recordatio, tunc vtiliter ſe aperit, cum ex ſapienti hu- mlitate procedit, iuxta exemplum patris Abraha dicentis, Loquar ad Domi- num Gabrig Aue, innex N natre ante ümile megi: Jaal eital peſa 9e orut cuna modu ac mit les lll & illu inter non ſi nentu. durum mi n⸗ wulie, 2 hauſacam. I Mndpan mnnasahl N. Dan maruleeſt an n 2 nm. maon u d nurrr crudin aum — anu.m zi 3 e rrrTT Dermnerr ac rüun 4 rrrI d rn Jarrra 94 cu bn ef. L pct quonnquit, petcann 4* 1 vrAra dcferta, A cuuta- i 1odis Wlxeni icuoru un cnas der. * 1 Anumn Plsunn 1ari prn 2 naed * Ben A 42. dasſdmmas den ˙2f—„—„·˖ IN GENESIM,., L.I B. VI. 2*.—W..1⸗— & num meunp cum ſim puluis& cinis. Cum enim hæc humiliter nos recordamur- 8 4 miſericorditer& ipſe recordatur, ſicut friptum eſt, Quomodo mifererur. pater filiorum, miſertus eſt Dominus timentibus ſe, quoniã ipſe co- gnouit figmentum noſtrum,& recordatus eſt quoniã puluis ſumus. Hucuſque ſunt aurea planè verba Kuperti. Et Vocauit Adam nomen xoris ſuæ Eua, eo quod mater eſſet cunctorum Viuentium. O M E NEuæ tam apud Græcos, quàm apud Latinos corruptè legitur: nec ea vox capit etymologiam quam ſet pro Eua, WN Chaudb:ducitur enim à N Chai, quod ſignificat viuentem vel animalem. Ponitur autem, Chauuab, pro Chaidâb: nam ratio nominis eſt, quia ipſa erat futu- ra mater omnium viuentium: t Chanuah autem non ſignificat viuere, ſed nunciare, Wê Chaiab, verò ſignificat viuere,& litteræ, 5,).N,, A, E, v, 1, ſunt ad inuicẽ permurabiles, vt ex grãmatica cõſtart. Atque huius nominis corruprela apud Latinos fecit, ve multi dixe- rint, eAAue dictũ eſſe ab, Eua, per inuerſionem litrerarum: ob idque Gabrielem archangelum, Deiparam virginem ſalurando, dixiſſe ei, Aue, quaſi ea mundo latura eſſet bona planè contraria iis malis, quę inuexerat Eua. Nox ſatis liquet an hæc impoſitio nominis præpoſtero ordine 687 Geneſ.I. ſal.102. De Eiymsb- gia nsminis „tradit hoc loco diuina Scriptura Quapropter dicẽdũ ef La⸗. (* QDuaan do o⸗ narretur à Moſe, ſirque id nominis impoſitum vxori ab Adamo vel"νν Eu ſir ante peccatum, vel poſtquam è paradiſo ſunt eiecti: non enim veri- fimile fit, cùm Adamus iudicio Dei vehemenrter premeretur, inter medias pœnas& flagella, amariſſimamque mortis denunciationem, quaſi tranquillo& vacuo animo, de imponendo nomine vxori co- gitaſſe. Nec defunt qui exiſtiment, Adamum ingenti dolore obſtu- pefactum, quod tantis bonis ſpoliatus eſſet, tantiſque malis worti- que malorum omnium extremo addictus, vxorem ſuam eorum ma- lorum audorem& mortis cauſam, ceu per amarum quemdam io- cum acerbàmque itoniam appellaſſe Matrem viuentium: quemad- modum Græci furias infernalcs appellant Eumenides, id eſt, faciles ac mites, à contrario nempe, quippe cùm ſint duræ& inexorabi- les. Illa verba, Quod eſſet Mater cunctorum viuentium, ſunt ipſius Moſis: & illud Eſet, dictum eſt, pro futura eſſet. Eugubinus ridet Lyranum, interpretantem nomen Euæ tamquam ſignificans matrẽ omnium, impe ſitd pra- mæ mulzeys. r & Le on Adamass a- non ſimpliciter, ſed ærumnosè ac miſerè viuentium. Sunt qui Opi- er ommid pi. nentur, ſic vxorem ſuam appellaſſe Adamum, habito reſpectu ad vé enum diia turum Meſſiam, à quo ſolo qui naſciturus erat ex ſola muliere Bne cõmixtione viri& iccireo mulier dicta eſt Mater omnigam viuentium, non autem Adam di- Com. in Gen. Tom. 1. 111 Ctus peccati fui remedium expectabas,. 688 COMMENTARIORVM ctus& Pater omnium viuentium. Alirahilis ſed Plus meo iudicio nouitaris& admirationis habet quàm fidei que non probabi eſt apud Rupertumn in capite 26. libri tertij de Trinitate& eius ope- 4s, Ruperti ribus, horum verborum interpretatio& ſententia. Cenſet enim Ru- ſententia. uinam ſententiam mortis aduerſum ſe pronuntiatam aut minimè credentem, aut paruipendentem, appellaſſe vxorem ſuam matrem viuentium: quaſi diceret, Nec timeo mortem: quinimo& me victu- rum credo mihilominus, quàm ſi non peccaſſem:& idcirco vxorem meam appellari Euam volo, quod futura ſit mater viuentium. Sed audiat Lector Rupertum ſuis ipſum verbis ſententiam hanc expli- cätem. Quid, ait, inſanius, quam in illo talis cauſ indicio illam nuncupare Eud, id eſt, vitã quæ vilam in ſe non habebat: edmq, dicere matrem cundctorum viuentium, quæ„ qud potius mater eſt cunctorum morientium omnes enim in peccato eius moriuntur, e nemo filiorum viuit, niſi qui per vnum hominem Chriſtum vinificantur. Mirabile itaque eſt, quod vbi mortis corporea ſententia ferebatur, iam ſpirituali morte mortuus,& poſtea corporali etiam moriturus, illic vxorem ſuam Euam, id eſt, vitam appellauit. Igituꝛ cunn hoc narrauit Moſes, Adamum accepta mortis ſententia vxorem ſuam appellaſſe nomine vitæ,hoc proculdubis fignificare voluit. Quemadmodum ſuperius dicenti Deo, In quocumque die comederis ex hoc ligno, morte morierismon credidit ſed co- medit: quia mulierem quæ prior comederat, non ſtatim corporaliter mortuam eſſe vidit: Sic& nunc dicenti Deo, Quia puluis es,& in puluerem reuerteris, adeo non credidit, vtè contrario vocaret nomen vxoris ſuæ Euamaideſt, vitam, eb quod mater eſſe cunttorum vinentium. Sic Rupertus. Fecit quoque Dominus Deus Ada& vxori eius tuni- VIR. 2I. A cas pelliceas,& induit eos. VrIER his verbis: primum, quales fuerint illæ tunicæ E 52 pelliceæ,& quomodo confectæ: deinde cur eiuſmodi —X 5 tunicis Deus primos illos homines induere voluerit: /in preſentia diſputandum eſt. Origenes in cõmentariis ſuis ſuper Geneſim, vt de eo referũt Methodius& Epi- phanius in Ancorato, quod dicitur de tunicis pelliceis, id non pro- prieè, ſed metaphoricè, ac figuratè intelligendum eſſe cenſuit. Signi- ficari autem, primos homines poſt peccatum corpore mortali ac fragili,& innumeris malis atque miſeriis obnoxio fuiſſe indutos. Ridiculum enim eſſe, exiſtimare Deum quaſi ſutorem quemdam vel coriarium, decoriatis mortuis animantibus, pelles eorum inhu- Txnicas eelli- manarum veſtium vſum aptaſſe, atque concinnaſſe. Similis eſt Gre- Se A, gorij Nyſſeni,& aliorum quorundã interpretatio. Verùm hi ſi putẽt, hanc eſſe Moſis germanam& hiſtoricam verborum ſententiam, ſine dubitarione falſos eos eſſe dixerim. Eſt enim huius loci, vt ſaperio- rum Ouales fus- 4 rint, G& quo 8 modo confe- ☚ ctlæ illæ tuni-(8 cæ pellicee. pertus, Adamum ex ingenti ſuperbia, animique peruicacia, hancdi- — C D 4 rum iii nalt Qui luſ 1 d, dab ellnt. AT ſuntd quem leripte ; cation dich. Arer ee⸗⸗ ur H dilu 52 nonn borut &vo C Leter ſo lal fuere ſcodi awim: lam! qoe de tei. trac N D tuiſſe tuͤmi minat eſt,nie tinsr magit ſtratu ceis, nonal te pot Varia 1 Kn *** 1„ mMllenn rl dil 83ſ“ da 1 7* Ke 8 1 1 14,1* 8. enlne 1 4 Mum 4 Ron 1 1 1 appellalf 1 4 d . 1 4 m d — 1 A 4— 8 4 7 de 3* 8 A* 1 32 42 dcop * A 4 21 1 niu 4 4 perd 1 32— a. Nane 1 4 aan Sacrares Ä 2144 umn anne of ud dn 7 u. Tau g pyftr4 s 1 71A ppeemt.— N dura iu ſerd e La. 1EAAmdds rh DA 2., orre nan am aa meuer. 4 N³ Pu en, Tu4, ³ 1 A. umer r düha, 1 4 8 al — 4 e 4 03 dod. 9 A 9 ¹ Ael 100 S e en 1 4 1 12 4 4 K*„n A /q/· 00 o reiel ““ 1 1ol 2 1 tunicu N r Pdnat de ur mi 1 G unt intell genduf Jre vi 2 4 4* ruct 1* 6 pok fecci i u 3 4 3 2d 4 8 N afc que neis Sap 1 △ 1 A mate Denn 42 jeoro!, 4** antloll 2. 4 I wibset9 8 ncin 1 z1 araoe el„ 1m 2 4 Mels 140! a41 IA Iel acicam ſeiq ii w 9) C 1INGENESIM,. LI. I B. V I. cipienda eſt. Nec mirum videri debet Deum homini veſtes com pa- raſſe, cùm cibum ei certum etiam præſtituerit, atque aſſignauerir. Quin ipſe Origenes homilia 6. in Leuiticum intellexiſſe videtur, il- las fuiſſe veras tunicas pelliceas, idoneas ſcilicert veſtiendis peccato- ribus, vt quælmortalitatis cui propter peccatũ fuerat homo ſubie- ctus,& fragilitatis quæ ex carnis corruprtela oritur, indices ac teſtes eſſent. AVGVS T. 39. capite libri 11.de Geneſi ad litteram, quæ ſcripta ſunt de tunicis pelliceis, hiſtoricè dicta,& intelligenda arbitratur: quamquam illud ad figurandum,& ſignificandum aliquid factuim ſcriptmque fuerit. Sic enim ait: Et hoc, de tunicis ſcilicet pelliceis, ſignifi- cationis gratia factum eſta ſed tamen fattum ſicut illa quæ ſignificationis gratia dictz ſunt, ſed dicta tamen ſunt. Hoc enim, quod ſape diximnec me ſæpius piget dicere, à narratore rerum propriꝰ geſtarum exigendum eſt. vt ea narret facla eſſe, quæ facta ſunt:& ea dicla eſſe quæ ditta ſunt. Sicut autem in factis quæri- tur quid factum ſit,& quid ſignificet: ita e in verbis quid dittum ſit,& quid Iigniſficet. Siue enim figurate, ſine propriè dittum ſit, quod dittum eſſe narratur, dictum tamen eſſe, non debet pntari figuratum. S Ep vnde aut quomodo illæ veſtes confedæ ſunt? Exiſtimant nonnulli, illas veſtes ex pellibus animalium non eſſe factas, ſed ex ar- borum corricibus aptatis ad veſtium humanarum compoſitionem & vſum, rationem eas conficiendi Deo primis illis hominibus lug- gerente. Huius ſententiæ auctorẽé Barcephas in libro ſuo de Paradi- ſo laudat Gregoriũ Nazianzenũ: cuius etiã probatores, defenſoresq́; fuere Theodorus Heracleæ,& Gennadius Con ſtantinopoleos Epi- ſcopi. Veruùm, vt vulgatior ita probabilior eſt opinio, fuiſſe veſtes ex animalium pellibus confectas. nuſquam enim in Scriptura vocabu- lum Hebræum, quod eſt hoc loco ſignificat corticẽ arboris, ſed vbi- que pellem animalis. Nec eſt curioſius diſquirendum, quomo do fa- ctæ lint veſtes: fieri enim potuerunt vel ex nihilo, vel ex aliqua ma- teria ſubitò Dei potẽétia cõ mutata in pelles, vel cæ ſis animalibus de- tractæ pelles, ad formam& vſum veſtium accommodari potuerunt. NaM quod Theodorerus huic obiicit interpretationi, non po- tuiſſe id fieri ſine interitu alicuius ſpeciei animantium: bina enim tã- tuùm in vnaquaque ſpecie animalium vnum ſcilicet marẽ, vnam q; fe- minam fuiſſe in exordio mundi à Deo creata, vt ipſe putat, nec verũ eſt, nec veriſimile, nec poteſt probari ex djuina Scriptura. quin po- tius multa ſecundũ quam ꝗ́; ſpeciẽ vtriuſq; ſexus animalia eſſe facta. magis conſentaneũ rationti eſt,& à nobis ſuperioribus libris demon- ſtratum Quidnam verò Theodoretus ſenſerit de veſtibus illis pelli- ceis, ſi lector etiã cum cura legat ac perpendat, quæ ab eo trigeſimã- nonam quæſtionem in Geneſim explicante ſcripta ſunt, vix diuina- re poterit: adeò verba eius obſcura& in ambiguum implicata ſunt. Varias narrat, miſcétque, atque confundit ſententias, eaſdémque T11 2 689 A rum rerum hiſtorica narratio: ob idque, vt ipſa verba ſonant, ſic ac- —— Ge neſ. J. Veſtes pellicea G eræ fue- runt,& ali- nud ſenu- cauerunt. Votabulum Haæbrauin 8/7 *. 4 D,n, r modo pelles fa clæ ſunt. Theodoretus Twæſt. 39. in Gens/im. pri “ 3 8 3 ööͤZöZöSSZZöZöZöZZ 690 CO MMENTARIORVM primum quidem probans, mox improbans, tandemque nec probans à ec improbans, ſed in medio& incerto relinquens. Hugo S. Victoris interpretatur factas eſſe illas tunicas, vel ex elementis vel miniſterio Angelorum, vel Deum docuiſſe primos illos homines rationem cõ- parandi ſibi veſtes ex pellibus animalium.; Rapertus. RVPERTV S;illud, Fecit, dictum credit pro eo quod eſt, iuſſit fie- ri ab illis, fecit q́; poteſtatem cædendi animalia, ſi non ad victum, ſal. tem ad veſtitum, declarauitq; facto propter peccatum humano cor- pore fragili admodam& patibili, ipſis extra Paradiſum habitaturis, eiuſmodi veſtibus opus eſſe. Ad hunc autem modum verba hee Mo- ſis tractans Kupertus, ſcribit li. 3. de Trinitate& eius operibus. c. 27 Et hoc leuiter dictum, ac pænè Tiſui proximum videtur, Origenis er- tuni cuν‿ el 1 guod Dominus Deu b liceas fécerit Ada,& vxori eius. Nec enim eiuſdem dignitatis eſt. vor. detractas mortuis animantibus pelliculas conſuere,& tunicas facere, cuius ſant ea,quæ hactenus de Domino Deo dicta ſunt. Verbi gratia, cœlum ſicut pellt ex- tendere, terram ſundare, ſolem lunain,& ſtellas in firmamento ponere, poſtrem Secundu Ru- ipſorum animantium, quorum pelliculæ ſunt, naturas condere. Onde e& nnulli hertam: prius Hoc opificium Deo adſcribere in tantum refugerunt, vt dicerent tunc primum formatum eſt corpus primi corpora illis facta eſſe,& idcirco pro corporibus tunicas pelliceas eſſe dictzs, hominis quà quia ſicnt nunc tunicis veſtiuntur corpora, ſic tunc Deus propter peccati cor- creata ſit ani- poribus veſtierit animas. Sed hic error omni irriſione dignus, iamdudi explo- ma. ſius eſt. Melius ſapere oportet, terrena corpora quaſdam quidem eſſe anima- rum tunicas: verumtamen ipſa prius eſſe facta, quàm animas, ſic enim ſupra- C ſëriptum eſt, quia prius formauit Dominus Deus hominem de limo terræ,& deinde inſpirauit in faciem eius ſpiraculum vitæ. ID ergo inquis, Nunquid Dominus Deus ſutor, aut pellifex erat,& impenſa artis opera tunicas fecit pelliceas? Fecit vtique tunicas pelliceas, quia Gene.2. ſic praſéns teſtatur Scriptura: non tamen cogit nos conſiteri, quod eo modo qus rideant ſed eo modo quem flere debeant omnes tunicati, fecerit illas. Fecit enim, id eſtefaciendi neceſſitatem illis impoſuit. Talia quippè tämque miſera propter peccatum corpora eſſe voluit, quæ ſine tunicis pelliceis durare non poſſint. Et notandum, quod non qualeſcumque tunicas, ſed tunicas fecit illis pelliceas: hoc optimè dittum eſt. Mec enim ſclummodo ob libidinem turpia, vel pudenda ſed ²tiam ad patientiam frigoris infirma ſunt nuda ſexus vtrinſque corpora. Benl D ergo non tãum tunicas, ſad tunicas pelliceas illis feciſſe dicitur Domiinus Deu: quiu iuſtẽ talia volnit illorum eſſe corpora, quæ non ſolum tegi propter turpiu- dinem, ſed etiam calefieri opus eſſet propter infirmitatem. Habes itdque duo miſeriæ ſolatia, cum labore& indigentia homini propoſita, victum ſcilicet& veſtitum. ictum, vbi paulò ante dixit, In ſudore vultus tui veſceris pane tuo: Peſtitum, vbi nunc dittum eſt, Fecit quoque Dominus Deus Adæ& De antiquij⸗ ſimo vſu ve- ſtit us homini Ex noOc loco diuine Scr vxori eius tunicas pelliceas,& induit eos. Hæc Rupertus. ipture liquidò intelligitur, primas veſtes hominũ fuiſſe pelliceas, earumq́; vſum multis ſæculis duraſſe, quoad en pelnbus, ſcilicet ars ex lana linòque conficiendi veſtes inuenta eſt. Fabulæ- igitur ſunt, quod libro 5. ex diſciplina ſui Epicuri ſcripſit Lucre- tius ſeuult amitnal pellbe draple caulac agtor da Ot rame dum 40 N natol Fuit gnæve ( bnes N teris:a Lirtui 8E mines cauda: comit inſan bicär catul modi n kla na licas un ara n A. Aan MWem Na re are unr 4, ic an Dan u trir muiirnjinn in. ru nri puſian rus rſe an, n Sn naut Dommds Desk a ſicem eim hirꝛcun d! Des jur e xlcz! Far anpea nus 1unct 7ugä Ea-— ——— ennt nn anedch „–˙– “ 4 17 7 1 14 1 1 3 aus in uncN fel M 1 4 3 , Mancs ed 11 43 1 “ . A 11 veiles lj a. Lch deod 1 A 3 COee Paccd Ä 4 4ʃ tsſc 7 kh 1N GENESIM, LI B. VI. 691 A tius, primæuos homines nudis fuiſſe corporibus, nec niſi longo poſt Refellitur tempore veſtibus vti cœpiſſe. Verſus eius ſic habent, Nec dum res igni ſcibant tractare, neque vti 3 Pellibus,& ſpoliis corpus vestire feęrarum. Sed nemora atque cauos montes ſyludſque colebant, Et frutices inter condebant ſquallida membra, Verbera ventorum vitare, imbréſque coacti. Vetuſtiſſimi ſane mortalium, vt Plato inquit in Protagora, cædebant animalia, non vt eorum carnib. tantùm veſcerentur, verumeriam vt pellib. eorum tegerentur. Cicero quidem certè in 1. Tuſculana, qua- druplicem agnoſcit vſum beſtiarum, propter quem beſtiæ hominum B cauſa create ſunt à Deo: partim, ſcilicet ad veſcendũ, partim ad cultus agrorum, partim ad vehendum, partim denique ad corpora veſtien- da. Strabo lib. 15. tradit apud Indos fuiſſe Philoſophos, qui ceruò- rum damarùmque pellib. tegerentur: quam etiam ob cauſam Scythæ olim dicti ſunt pelliti, vt videre eſt apud Hieronymum in Epitaphio ad Nepotianum. Hoc item nomine primos illos Romanæ curiæ Se- natores, tantique conditores imperij, appellat Propertius his verſib. Curia, prætexto quæ nuno nitet alta Senatu, b Pellitos habuit, ruftica corda, Patres. Fuit prætereà hic habitus pelliceus quondam in populo Dei ma- gnæ venerationis, quòd eo viri pietate, ſanctitateque perquam inſi- gnes vſ ſint, vt de Elia& Ioanne Baptiſta proditum eſt in ſacris lit- teris: ac de his, aliiſq́ue ſanctiſſimis viris loquens Paulus ad Hebr. II. Circuierunt, inquit, in melotis,& in pellibus caprinis. SEAVYITVRvt aperiamus cur Deus runicis pelliceis primos ho- mines poſt peccatum induere voluerit. Multiplex profecto eius rei cauſa& ratio afferri poteſt. PRIMA cauſa fuit: vt ſic verecundiæ& continentiæ conſuleretur, ſiquidem nuditas corporis, homini non inſano, maximè pudenda eſt,& aſpectus nudi corporis magna eſt li- bidinis illecebra. AL TERA cauſa: facti primi homines propter pec- catum morti omnibũſque iniuriis cœli, multiſque ærumnis& incõ- modis obnoxij, moxque eiiciendi ex Paradiſo, præmuniuntur ac pro- reguntur eiuſmodi veſtibus aduerſus intemperiem cœli, ſub quo 7.. 8*— D deinceps victuri erant. Tæ RTIA cauſa:vt oſten deret in poſterũ fo- re ipſis licitum occidere animalia, ſi non ad eſum, qui ante diluuium non fuit hominib. vſitatus, certè ad vſum veſtium ex eorum pellib. QVARTA GaVSA: yt demonſtraret Deus, ipſos etiam pecca- tores,& Paradiſi extorres, non orbatum tamen iri ſua prouidentia & cura, quantum ad ea quæ neceſſaria ipſis eſſent ad victum& ve- ſtitum. Non enim propter peccatum, quæ naturalia ſunt„adimun- tur homini: nec generalia,& naturalia diuinæ prouidentiæ benefi- cia,& auxilia peccatoribus ſubtrahuntur. Deus enim, vt Dominus dixit in Euangelio, Solem ſuum oriri Facit ſuper bonos& malos,& plui fuper iustos& ininſtos. Et infrà: Nolite ſoliciti eſſe, dicentes, Quid man- T T T 4 ducab △ Lacretius. Pelliti Sena- tores cur dicls 4. Reg. 4. Matthh.3. De oclo cau- ſis, cur Deus primos homi- nes poſt pec- catum veſtiri tun2cis pelli- ceis vsluerit. Matth. j. 4 692 CO MMENTARIORVM ducabimus, aut quid bibemus, aut quo operiemur? ſcit enim Pater veſter quia 4A Kiluag his omnibus indigetis. Et Paulus Actor. 14. cum dixiſſer Deum in præ- dicl teritis generationibus dimiſiſſe, omnes gentes ingre di vias ſuas, Lean proximè ſubiecit: Et quidem non ſine teſtimonio ſemetipſum reliquit, bene- dun faciens de cœlo, dans pluuias,& tempora fructifera, implens cibo,& latitia ſiun corda nostra. b nilin QYINTA cauſa fnit hæc: tribuens enim primis hominib. Deus 7 veſtes non ſericas, nec purpureas, nec molles, aut delicatas, ſed pel- liceas: ſignificauit qualis veſlitus probo& honeſto viro comparan- dus ſit: ſcilicet qui non ad luxum, molliciem,& ſuperbiam faciat, ſed protegendo tuendôq; corpori ſufficiat. SEXTA cauſa: vt declararer quantò meliùs ipſe hoc veſtitu pelliceo Adamum contexerit& ve-5 ſtierit, quàm Adamus amictu ficulneo ſeipſum velare& obtegere voluerit. Ille enim veſtitus ex ficulneis foliis, nec benè corpori po- terat applicari, nec eius nuditatẽ vſquequaq; protegebat, nec ab in- iuriis& incommodis externis ſatis defendebat, nec ipſum corpus fo- uebat. quin, pungendo carnem, moleſtiam,& dolorem afferebat-qui vt fuiſſet bonus& commodus, attamen quia fragilis.,& facile diſſo- lubilis erat, diuturnus eſſe non poterat. Quo licer intelligere, quam ſint infirma, caduca, nulliſq; auxilij, quæ ſibi ex reb. terrenis homi- nes arceſſunt,& aſciſcunt præſidia, atq; ſolatia. Veſtitus autem pelli- viße ceus, quo Deus primos homines induit, planè contraria illi veſtitui 2d9 1 ficulneo præſtabat homini. SETIMA cauſa:voluit Deus eo veſti- C eni tu indicare, quemadmodum Adamus,& quiuis peccatorum nudita- d tem animæ ſuæ, ac fœditatẽ peccari obtegere deberet. Etenim pelles alr mortuorum animalium figurabant virtutẽ pœnitétiæ, per quam mo- vn-h riendum eſt peccatis, omneſq́; carnales,& terrenæ cupiditates ſpiri-— me en tus vigore perdomandæ, ac mortificandæ ſunt. Sola enim pœniten- anta Tſalm.zr. tia ritè petacta, idoneum poteſt eſſe peccatorum integumentum, de ent Pepeenen Lu0 licet intelligere illud quod dixit Dauid: Beati quoru remiſſa ſunt ini duch nmee poßf. quitues,& quorum tella ſunt pescata. Sic profectò res habet: fracta inno- 3„ naufragium centiæ naui, factoq́; naufragio, vnica tantum ſupereſt homini tabula h tabula. pœnitentiæ, qua confeſtim arrepta mordicuſq; retẽta, peccator hor- 2u⸗ 3 rendam Dei vindictam æternæque inferni ſupplicia poſſit euadere. D Raun OcrAvaA cauſa: vt ſic veſtitus primus Adamus, velut figura D 111 Heèr 7. quædam eſſet ſecundi Adami Domini noſtri leſu Chriſti, qui cùm deltan eſlet ſanctus, innocens impollutus, ſegregatus à peccatoribus& er- mncitat celſior cœlis factus: indui tamen voluit pelhbus mortuorum anima- Trinita Phibp. z. lium, id eſt, veſtiri peccatis noſtris, habitu inuentus, vt homo,& in ſi⸗ Deuse Genſ.27. militudinem carnis peccati factus. Iraque tamquam lacob pellibus Elim „ Eſau veſtitus, à Deo Patre benedictionem nobis obtinuit,& quod plimen Snſtaanu Adamo per ironiam dixit Deus: Ecce Adam quaſi vnus ex nobis fatus 4 gri ainis perſonis&ftaſciens bonum,& malum: id veriſſimè in eum, quà homo erat, dici po- aciam fattus eſr. tuit. Ille enim homo per vnionem perſonalem naturæ humanæ cum mur ſat Verbo, factus eſt quaſi vnus ex diuinis perſonis, id eſt, Filius Dei. Nec alenum illa 1-* 1 d dennen ſobs det an 4 n Ar o drs. Lene onegmg e 1„ 4 4 4 4 2 or tehendedan de 0 9 4 aen, Dolettam, K dot in lnn,Mrunen quutul au poceru. der a 4* Au Reuldes ſeiin c am mme mdun, pä c 1 48 94 0 11414 Caal K auun ℳ 2 uon 3 * 1 3„ 1 — dert 11 Odtedele n K.* 1 241 „ 4 8 zumte en 4 terteot ..— 4 4 cle X tertess *„* * 4 — 1“ on. 4718an! 4 4 ) *„ 1 5 ule 84 2 n 1. aLrnllor. de 2 l 132 M 8 2 mun. 1dn! ‿— ₰ 10¹⁰ eotes 64 ul “ 0hen 1 41 gr pen 58 19- 8 1 8* 90) 1' me 2 1 n gel Tv 9 Krbuan 8 tris„adätd bp „·—“·. 2, 1 4 ro** n t 40 .* 1 Mn!, ar cbd d 3 donec f chbs heen— 69 — 44 N vo 44 5 847* 11 ““ 104 l 4 Doal 4 M 8 vrir IN GENESIM, L. I B. VI. 693 A illa particula Quaſi, veritatem rei minuit, ſed declarat. ſicut alio loco dicitur, Vidimus gloriam eius gloriam quaſi vnigeniti à Patre: Nec illud, Sciens bonum& malum. ad hanc interpretationem non aptiſſimè qua- drat: de Chriſto enim prædixerat Iſaias, Butyrum& mel comedet, vt ſciat reprobare malum,& eligere bonum. Tentatus enim per omnia eſt pro ſi- militudine, abſque peccato. b b Et ait, Ecce Adam quaſi vnur ex nobis factus off, ſciens bonum& malum. hOC IRI nterpretes cenſent dictum eſſe à Deo per Kironiam, vt intelligeretur quanta irriſione& ludibrio 21 dignus ſit peccator. Vnde Prouer b. ca. 1. dicit Deus pec- 4 9 catoribus. Ego quoque in interitu vestro ridebo,& ſubſanna- N„o, chm vobis id quod timebatis euenerit. Neque verò volunt aliqui ex his verbis Dei poſſe coneludi, Adamum concupiuiſſe& af- fectaſſe Dei æqualitatem: ſie enim is ſtultiſſimo& im piiſſimo opi- nionis errore ſeductus eſſet: ſeductum autem eum fuiſſe, prima Epi- ſtola ad Timoth. cap. 2. negat Paulus. Verùm hac de re diligenter à nobis ſuprà in hoc ipſo libro diſputatum eſt. Quocirca hæc Dei verba referti exiſtimant, vel ad redarguendam Euæ ſtultitiam& væ- cordiam, illam Dei æqualitatem ſibi maritõque ſperantis: vel ad de- monſtrandum quàm mendax,& fallax fuerit ſerpẽs, id eis promittés. At enim videtur Auguſtinus ea Dei verba præcipuè ad Adamum re- ferre: ſiquidem ea lib. 11. de Geneſi ad litteram cap. 3 9. explanans, ſic ait: Hoc inquit, non æliter intelligendum eſt, niſi vt propter Trinitatem nu- melus pluralis acoipiatur, ſicut prius dictum eſt, Faciamus hominem. 5 Ioan. 1. Eſaiæ. 7. Hebræ 4. VERS. 21. Trinitas per- ſonarum t Dominus de ſe& Patre ſuo ait, Ad eum veniemus,& man ſionem apud ſit hic defigna eum faciemus: Replicatum igitur eſt in caput fuperbi, quo exitu concupi- 24. uerit quod diltum eſt à ſerpenie, Eritis ſicut Dij: Ecce, inquit, Adam fa- ctus eſt quaſi vnus ex nobis. Verba ſunt hæc Dei non tam huic inſultantis, quam cæteros ne ita ſuperbiant, deterrentis, propter quos iita conſcripta ſunt. Quid enim aliud intelligendum eſt, niſi exemplum timoris incutiendi eſſe propoſitum quod non ſolum non fuerit factus, qualis eſſe voluit, ſed nec illud quod favlus fuerat, conſeruauit. Hæc Auguſtinus. P ITIVD autem, Quaſi vnus ex nobis factus eſt. Hieronymus Oleaſter, deliramenta Hebræorũ potius, quã veriſſimas& à S. Patrib. ſuggeſtu incitatuq́; Spiritus ſancti proditas interpretationes ſecutus„non ad Trinitatẽ diuinarũ perſonarũ referẽdũ putat: ſed vel ad Angelos, auib. Deus ea verba dixerit, vel vt Deus ſecum locurus ſit more magnatum & ſummorum Principum, qui maioris auctoritatis& maieſtatis ex- primendæ cauſa, numero plurali de ſe ipſi loquuntur. Sed hoc abſur- dũ& ridiculũ cõmentũ eſt,& à nobis ſupra li. 4. cũ in illorũ verborũ, Faciamus hominè ad imaginẽ& fimilitudinè noſtram, tractationé verſare- mur, ſatis confutatũ. Incongruũ profecto erat, Deiq; maieſtate valde alienum, Angelis, qui eius ſunt miniſtri& ſerui, quaſi ſodalib. ſuis,& Tqu al Ioan. 14. Refellitur Olea ter. Per Ironam tiam: ſcilicet, Dei verba ds cla ſunt. 694 COMMENTARIORVM æqualis conditionis, eiuſdémque dignitatis, auctoritatis,& maieſta- tis conſortibus dixiſſe, Eece Adam quaſi vnus ex nobis fallaus eſt. ERSGO illa verba per ironiam dicta, videntur eam reddere ſenten- Adamus magnificis ſerpentis& vxoris credens pro- miſſis, poſt eſum fructus vetiti factus eſt tamquam vnus ex nobis: ideſt, Factus eſt omnipotens, vt ſum ego Deus Pater: aut omniſciens & ſapiens, vt eſt Filius meus vnigenitus: aut omnino bonus, purus, & ſanctus, vti eſt, qui ex me& Filio meo pariter procedit Spiritus ſanctus. Aut factus eſt ſua vi,& naturaimmortalis, ex nullo pendens, nullius egens,& per ſe beatus, vri nos ſumus, vnus in perſonarum Trinitate Deus. VERVhR explanationem horum verborum à Ruperto traditam libro tertio Commentariorum eius in Geneſim capite 28. quia exi- Rupeztus. ſtimaui placituram lectori, hoc loco adſcribendam duxi. Sic autem inquit: In demum iam ſpiritualiter homine mortua,& corporaliter morituro, vittus quoque pariter&; vestitus indigente facto, idem Dominus Deus excla- mat, Ecce Adam quaſi vnus ex nobis factus eſt, ſciens bonũ& malum. Eoce, quod eſt oſtendentis aduerbium, cum dicit Dominus Deus, magnum in praſenti fragorem incutit euntis aures audiendi habentibus, Quid enim oſten- dit: Adam, inquit, quaſi vnus ex nobis factus eſt. In Adam, quod interpre- nmatur terrenus, virum ſimul& mulierem intellige, quia viri pariter& mulie- ris commune nomen eſt ſicut iam dicti eſt. Quid eſt, Quaſi vnus ex nobis fa- ctus eſtquaſi Deus fattus eſt. Eadtẽ enim Trinitas hic loquitur, quaæ& ſuperiu⸗ locura eſt pluraliter ad ſemetipſam dicendo, Faciamus hominẽ ad imaginè C Tyes Tinita-& ſimilitudinẽ noſtram. Eadéè, inquam, Trinitas hic ostendit, qualis Adam tis perſonæ. Vitio ſuo factus ſit, quæ ſupra propoſuerat, qualem illum facere voluerit. Dicit er- go, Quaſi vnus ex nobis: nepe, ex tribus perſonis Trinitatis, vnus eſt Dater, 1. Joan. 4. vnus eſt Filius, vnus eſt Spiritus ſanctus: Et hi tres vnũ ſunt. Aliu eſt enim Pater, alius Filius, alius Spiritus ſanctus. Adam ergo, in quit, Dominus Deus, quaſi vnus ex nobis factus eſt, vt ia non fimus nos Trinitas, ſed Qua- ternitas: quamquã non cum Deo Deuus, ſed contra Deum affectaueris eſſe Deus. Grauiſſima hæc, more Damini Dei,& acerha nimis irania eſt. Quis enim, vel qualis Ada: Adã in anima iam mortuus& corpore quoq; in breui moriiu- Heamo quan pic Deo diſgꝛmilis yoſt peccatu. rus, indigens vittu,& neceſſario coopertus, atque cooperiendus vestitu. Sed D enim quilibet ex nobis, ſiue Pater,ſiue Filius ſiue Spiritus fanttus neq; mortuus oſt, neque morietur neque propter famẽ victu, neque propter turpitudinem, aut frigus, indiget vestitu. Ergo non vers, ſed ironicè diẽtum, aut dioendu eſt quia η½ talis, quaſi vnus ex nobis factus eſt,& cii tali ironia irridendus eſt. ideli- .—. 6.„.. 2.„ cet, quia ſtulte& ſuperbe fallaciſſimo diabola credidit dicenti, Et eritis licut dij: Ecce quomodo ſicut Deus, vel quaſi vnus ex nubis faus eſt: quamodo ſcits bonum& malum factus eſt. Von quomoda ipſé ſberauit, ſed ſic facti eſt ſtud quomodo deceptor voluit. Non ſeit boni& malum: quomodo omniu proshi- ciens Deus, ſed iam expertus honum, ſic nunc experitur& malum, quomodo non Deus. Hoc modo quaſi affirmatiua enunciatione dictum, grauitate dicentis adiuuante, multo acerbius denegatum eſt, qudm ſi negatiua dictione excla- maſſen tihcci⸗ D catun titum. palle⸗ r vexe tentia proba de Par dos,tu VItæ. E necno 4uoga n dem zerderun kam euin Genein an Ahten hmat nn n. An u— n 1 noda kichncha u Acrhum am ücr Dm An 2 Ar Klnd hüen Ner nodu ſactasek. An nuem— 24 en ddν Tud 1 LAn Thana b Hum derm Taane eie nm Tiunra i Wit err vun In m irms ncnEtdich Wa . Adm.tum mn „ e Au Den 4 1IN GENESI M, Kupertus. — L I1 B. VI. 695 A maſſet, ſic dicendo: E cce Adam nequaquam, vi ſibi prorniſſum fuerat, quaſi vnus ex nobis factus eſt. Et quidem ille non ſolum nequaquar ſicut Deus, ſed panè factus erat ſicut diabolus. ſed accelerauit& prauenit miſérator dominus Deus, ne Deo mortuus, ſic immortalis permaneret homo, ſicut diabolus. Hæc Emiſit eum Dominus Deus de paradiſo Voluptatis, vt operaretur v E R. 23. terram, de qua ſumptus oſt. DISPVTATIO QVYANDIV ᷑ODAA & Eua commorati ſint in Paradiſo. X his verbis quæſtio exiſtit nec facilis explicatu,& digniſ- Lſima iucundiſsimâque cognitu quanto tempore Adam& Eua in Paradiſo commorati fuerint, vtrum diuturna, an breuis atque adeo ne vnius quidem diei corum in Paradiſo fuerit manſio. — 2 4S 710. An eodem die quo creatus eſt Adam ſit eiectus paradiſo. ERVVLOATAoOpinio eſt, eadémque yt mulrorum; ſic in primis nobilium& illuſtrium Auctorum firma- 7 ta conſenſu, eodem ipſo die, quo creatus eſt Adamus, G fuiſſe eum introductum in paradiſum,& inibi tentatũ ℳ ac lapſum, atque ex eo loco eiectum; neo mãſiſſe in pa- radiſo vnum diem integrum artificialem hoc eſt, per duodecim ho- ras, ſed tantùm, vt quibuſdam placet, per ſex horas, vt viſam eſt aliis, per ſeptem, vt nonnulli tradunt per decem, Etenim(neſcio quibus ducti coniecturis) putant iſti, Adam prima hora illius ſexti diei ar= tificialis fuiſſe creatum extra paradiſum: deinde tertia hora collo- catum in paradiſo. poſtea circa horam ſextam comediſſe fructum ve- titum: ad horam autem nonam veniſſe Deum in Paradiſum,& incre- —. 88 paſſe Adamum& Euam, ſuiſque vtrüque pœnis mulctaſſe: ad veſpe- rã vero,& ante ſolis occaſum eiectos eſſè ex paradiſo. Videtur ea ſen tentia placuiſſe Irenæo in libro quinto aduerſus hæreſes, cuius item probatores cirätur Cyrillus& Epiphanius. Moſes Barcephas libro de Paradiſo,& probat eam,& fuiſſe in ea confirmat, tum alios mul- tos, tum in primis Philoxenum in oratione, quam ſcripſit d vitæ, Ephræm quoque in Commentariis, quos ſcripſit in necnon& lacobum Sabugéẽſem in Oratione de quos adiangi poteſt Diodorus Tharſen b Com. in Gen. Tom. 1. e Arbore Geneſim, paſſione Domini: ad lis Epiſcopus, vr citatur in VVV Cate Prima opinio multoru, Ad- amum eodem die quo eſt creatus, fuiſſe paradiſo ele- clum. Auclores hu⸗ iuss ſententiæ, CO MMENTARKIORVM 696 9 Catena in Geneſim ſuper illa verba terrij capitis, De omni ligno Para- A 1 1 eſCiu: Argumenta 2 ¹7 ve/ 42T. pro ſupradi- Euæ, Cur precepit vobis Deus, Vt non comederètis ex omni ligno paradiſu id eſt, vt ex nullo ligno paradiſi ederetis. Quibus ex verbis licet in- telligere, aihil vſque & Euam comediſſe: namque ſi Nefcentes eos ante vidiſſet ſerpens, id profectè minimè dixiſſfer: iam verò, ſi multò ante conditi,& in paradiſo verſati eſſent, nequaquam ſanè potuiſſent tamdiu abſque fame cibôque vitam tolerare. Deinde, mulro facilius primi homines decipi potuerunt in ipſo exordio, quàm ſi longo tempore Paradiſum incoluiſſent. Si enim dintias apud animum ſuum meditando expen- diſſet Adamus imperatam ſibr à Des legem⸗cautior factus, minime lapſus eſſer. verum quia exiguum illic ſpacium temporis egit, faci- lius potuiteius animus, ſcilicet in illis primordiis incautus, atque improuidus, ad malum inclinari. Adhæc, credibile eſt, Deum, quem paradiſo pulſurus erat, nolaiſſe eum longo tempote tanta fælicitate frui, ne poſtea eius poſſeſſione orbatus, nimiumtexcrucia- retur, ſed mollius, ac minus ægrè ferret tantis ſpoliatum ſe deliciis. Solet enim Deus caſtigationem& animaduerſionem ſuam ad imbe- cilliratem eorum, quos puniendo emendare, non perdere vult, wo- derari,& clementer exercere. Analogia in- Apextremum, cùm Chriſtus dominus noſter mortem paſſus ier Adamum ſit,vt peccatum A dami tolleret, euenit, vt quæ ipſe paſſus eſt, emen- & Cbhriſtum Jando expiandoque Adami delicto mirificè reſpondeant. Etenim Dominum. 4.„ ſexta die Adamus eſt creatus, eodem quoque die paſſus eſt Chriſtus. in eius diei exordio ille eſt ex luro cõpofitus, hic ité ad tribunal ra- pius,& ſordidiſſimis fœdatus ſputis. hora eius diei tertia inductus eſt Adamus in paradiſum,& Chriſtus tertia hora, mortis accepta se- tentia, vrbe Hieroſolyma extractus eſt ad ſuppliciũ. inter ſextam& nonam horam Eua& Adamus protenderunt manus ad decerpen- dos fructus negatos, ex quorum guſtu nefariam ceperunt volupta- tew,hoc tempore Chriſtus ſuas manus extendit ſuper ligno crucis, & amariſſimo felle potarus eſt. Denique poſt meridiem Dominus eiecit Adamum ex paradiſo, Chriſtus aurem latronem, ſicur ei pro- miſerat, in paradiſum introduxit. His igitur argumentis,predicta ni- titur& fulcitur ſententia. b Allera ſems E D aliorum Doctorum contraria eſt ſententia, plus vno die ver- tia, plus vno fatus elle primos illos homines in paradiſo. Non enim omnia, quæ die fuleprs Moſes de illis narrat, priuſquam paradiſo pulſi eſſent, vnius diei ſpa- o? Ho e io confecta videntur. Quod ſi Adamus neodũ fructum paradifi vl lum guſtaſſet præter ällum vetitum, neque ſatis adhuc eius loci amœnitatem, aut eorum, quæ in eo erant ſuauitatem& delicias ex- Pertus ſolùm vertiſſet, quomodo potuiſſer per comparationem 6 2, 1 ¼½ KTAd 0. 4⁴ eius — Keilst cura rent adl lrey tsl quli bepit vel ba claant umuͦ bio: teupe dien gahe aſee cua putl ac ne eata ſ 61 e. —— tuga mico in pa ſet eu boſtq gnitan 8 4 —— 2³ — — — ——— * 1 N GENESIM, LI B. VI. 697 A eius terræ, vnde exciderat, fælicitate, eam in quam detrudebatur, duram, horridam,& infælicem exiſtimare? Fuiſſe vidétur in hac ſen en- tentia Ioſephus libro primo Antiquitatum, Baſikus homilia de Pa- Baflins h- radiſo, Damaſcenus libro 2. de Fide orthodoxa, capit. 10. quippe qui milza- ſcriptum reliquerint, ſerpentein in paradifo præter cæteras animan- tes frequenter ad primos illos homines adire,& cum eis blande, ac quaſi familiariter verſari ſolitum: indéque poſtea diabolum anſam decipiendi mulierem rapuiſſe. Idem ſenſiſſe Auguſtinum, illa eins verba, quæ ſunt capite 3 I. libri 11. ſuper Geneſim ad litteram, de- clarant: Tale, inquit, pomum in arbore illa vetita oredendum eſt fuiſſe, cuius generis poma iam in aliis arboribus innoxia ſibi ſenſerant. Idem quoque in libro z0. de Ciuitate Dei capit. z6. licet primos homines non longo tewpore manſiſſe in paradiſo cenſeat, diutius tamen quàm vnum diem eo in loco fuiſſe, non obſcurè indicat. Apertius hoc ipſum ſi- gmficat B. Gregorius in libro 4. Dialogorum ca. I. In paradiſõò, inquit, Gregorins. aſſteuerat homo ve This Bei,&& beatorum A ngelorum S̃piritibus cordis mundi- cia ac celſitudine viſionis intereſſe. Toſtatus quamuis ſuper tertiuun ca- Toſtatus ma- put Geneſeos quæſtione 14. fcripſiſſet, Adamum non niſi vnum diẽé, tauit ſenten- ac ne eum quiden integrum in paradiſo fuiſſe: poſtea tamen reuo- h enae, cata ſententia, ſuper 13. caput Geneſeos à quæſtione 606, vſque ad 1n paradiſe 611. ea de re diſputans, contrariè ſenſit& ſcripſit. Arque hæc ferè ab aliis de hac quæſtione diſputata, concertata,& ſcriptis prodita ſunt. —— — QIAEͤSTILO II. An plus vno die Adam fuerit in paradiſo & quanto plus. Go ſententiam meam quò breuius, diſtinctius, ac dilu- eh, cidius aperiam, quinque propoſitionibus explivatàã hoc S loco ſubiiciam. b PRIM A propofitio. Eodem die quo peccauit 38 117. A 8 Pecc uit AdA. b mus, paradiſo eiectus eſt. Hoc manifeſtum eſt ex narra- Pere pul⸗ . 1....—. AA/0 91ʃ— tione Mo ſis, narrantis poſt peccatumiillos erubuide ob nuditatem ſas eſß. Ada- Fodé die quo 18 corporis, ad emque velandam feciſſe ſibi lubligacula,& audita Dei voce, pudore ſimul,& timore perculſos, in medium ſeſe Paradiſi ne mus abſtruſiſſe: indé que iuſſu Dei egreſſos, fuiſſe ab eo increpatos, & paradiſo exterminatos. Nec ſanè locus ilie paradiſi propter fæli- cem innocentiæ ſtatum comparatus, hominique, quoad is rectitu- dinems atque integritatem animi& corporis cuſtodiuiſſer, alſigna- tus, amiſſo iam illo ſtaru, ei propter inobedientiam corrupto,& ini- mico Dei facto, conueniens erat. Quid quod ſi dintins manſiſſet Paradius bo- in paradiſo poſt admiſſum peccatum, proculdubio com mixtus fuiſ- w ſet cum vxore, cùm iam mutua exarſiſſent li poſtquam eiectus eſt Ad bidine 2 At qui Moſfes, cat i locus na amus ex paradiſo, primum memorat co- erat. gnitam fuiſſe ab eo Euam:& Auguſtini atque aliorum Patrum VVV 2 ſenten Seeee—— .. 6„ — auu 8. 3 eer ee“— 8. 1 1 —“— 4 1 1 4 2 3. 4 2— 3—— E . 2—— —— 4—— 3— — Seeeeee ee e — * 3 1 v/ äää 3 —— 4— 6 —— 1 —-———— a— 4 ——— 8 1e. 698 Adam ſub Non fuiſſe 70⸗ diſo. CO MME NTARILORVM ſentétia eſt, primos homines, dũ fuerunt in paradiſo, virgines fuiſſe. 4 SEOVNPDA PROPOSESIIIO. Eiecti ſunt ex paradiſo ſub finem veſperam pa- eius diei, quo peccarunt, id eſt, paulo ante ſolis occaſum. Etenim radiſo eiectus Moſes narrat veniſſe Deum in paradiſum poſt meridiem ad auram, of. id eſt, quo tempore in locis maritimis ventus refrigerans excitari& ſpirare ſolet, nimirum Sole ad occaſum vergente. TERTIA PROPOSITIO.Simillimum vero eſt, non fuiſſe eos go tEpore pri- longo tempore in paradiſo. Siquidem credibile admodum eſt, dæ- mos homines monem quem inuidia humanæ fœlicitatis vrebat,& flagrantiſſima vna in fara- cupiditas deturbandi hominem ex illo fœlici ſtatu perdendique ve- hementer inſtigabat, diu tenere ſe non potuiſſe, quin hominem op- pugnare adoriretur,& per dolum ac fraudem circumuenire conate- B tur. Fieri etiam non potuiſſet, quin longo tempore ibi commora- tus Adamus, fructum arboris vitæ comediſſet, quò vita eius multo quàm deinde fuit, longior extitiſſet. VvARTA PROPOSITIoO.Nö vno tätùm de primi homiuies paradiſo verſati ſunt. nam ſi tam exiguũ tempus inter creationem eorum,& ſerpentis tentationé interfluxiſſet, nulla ratio erat cur ſer- ſ0. pens diceret Euæ, Cur nõ ex omni ligno Paradiſi comeditis! Nã potuiſſet Non fuiſe primos homi- in nes vno tanti die in paradi- reſpõderi:Quia nec dũ vel neceſſitas, vel cupiditas cibi ſumẽdi ipſos inceſſiſſet. Verm, quia ſerpens obſeruauerat eos ex omnium arbo- rum fructibus edere ſolitos præter vnum arboris ſcientiæ boni& mali fructũ à quo religiosè videbat eos ſeſe abſtinere: ex eo cepit oc- caſionem ſic aggrediendi Euam, quæ idipſum viſa eſt ſuo reſponſo confirmaſſe cùm dixit, De frulu lignorum qua ſunt in paradiſo veſcimur: de fructu vero ligni quod eſt in medio paradiſi, pracepit nobis Deus ne come- deremus, Quid eſt Veſcimur'niſi veſci ſolemus? quãquã nõ me fugit id poſſe etiã accipi pro:veſci poſſumus, vel licitum nobis eſt veſci. Nec verò conſentaneum viderur, tam multa& varia, quæ inter creationè Adami,& eiectionem eius narrantur facta, in dimidium ferè vnius diei coarctari. Etenim ſexto die primum quidem creata ſunt anima- lia terreſtria. poſtea verò creatus eſt homo extra paradiſum: deinde in paradiſum introductus accepit præceptum à Deo abſtinendi ab arbore ſcientiæ boni& mali. poſt hæc ducta ſunt ad eum animalia, D quorum ſingulis, con ſiderata cuiuſque eorum vi& natura cõgruen- tia impoſita ab eo ſunt nominaz cùmque in eis nullum ei reperiretur idoneum ad ſocietatem vitæ proliſque generationem adiutorium, ex Adami altiſſimo ſomno ſopiti latere formata eſt Eua. adhæc nudi verſabätur ambo in paradiſo ſine vllo aut nuditaris ſuæ pudore, aut externi incommodi velmoleſtiæ perpeſſione. poſt hæc conſecutus eſt ſermo inter ſerpentem& Euam vltro citrôque habitus, ſcilicet, (vt credibile eſt) multo longior quàm à Moſe commemoretur. Eua, porrò ſerpentis deceprta promiſſis, ad arborem vetitam adi- uirt; eiuſque curiosè ſpectata& conſiderata pulchritudine, decerp- ſit fructum, comedit, perrexit ad virum,& ſuis blandiciis eum pel- lexit ( Kleii aere Feni abo 60 1 uni nius Kotita tionen . ciss ac dcin necar libus (e 0S taer quac yt ho run. pradi diſoei hiſtari opete uerun 81 Koſt made faiten Rqac id eſ ellei in er tradi D pulſa⸗ domac morun beati culpa tes fuit itate 3 Ry lim tra etiam babilia 3 4 4 4 29— . 8 A —- 4 An 4uns r ³* 43 knne 9* ½ — 1 ertanler a A 3 2 2 8„ 1 nenmn pa an 3 6 4 ö 2 1 4— 3 K ccn“ 4 Lern 19 adel. el 2 3 ruam 9 A 4 ¹ ..* 4 1 4* 11 410t 1 K “ 4 8 3 Aän I at A 1 8 1 4 6 5 d r At, ut lan „ „ ne * 4* 4 altve (uns, welleind c 1 ol zet che „um maler& 7an nehlc e bdr, n wnfi * * 4 8. Khrc doct 12emn? 4. u u„ m dc 1 4 1 ein naue in a¹ le. 7 9 4. Sa.20” nereoenh ee 4 1e lEP”, 1.„·.“** 1 2. krcch. be fefene bitss M. 1 10 4 1 comi 3 140 4 4 eit bego e enn 38 438. 4 1„ 9 1- waͤice: b a4dell¹;. “ 1 1 adich 4 4 5 3 4 „ dt e l 4*. 4 4 1 mun 6 umsetbewoen „ 3 4 3 ceo 1 1 ¶ 4 2 1IN GENESIM, II B. VI. 699 A lexit ad comedendum quo facto cùm eos protinus ſuæ nuditatis pu- deret, ad eam tegendam fecere ſibi ſubligacula, auditãque Dei ad eos venientis voce, ſeſe in medium Paradiſi locum denſiſſimis opacatum arboribus abdiderunt: vnde iuſſu Dei egreſſi, vterque ſeparatim ab eo interrogati, increpati, puniti, tandem è Paradi ſo eiecti ſunt. Tan- tam igitur hanc rerum molem; reſpuit animus credere in dimidium vnius diei commodè includi poſſe. Hoc præterea probabilius fit au- Gtoritatibus Doctorum ſic exiſtimantium, paulò ſuprà ad confirma- tionem ſecundæ opinionis allatis. 1 QVINTA propoſitio. Quanto tempore fuerint in Paradiſo?præ- Snae hen cisè ac definitè non poteſt conſtitui: nam neque poteſt id colligi ex commorats diuina Scriptura, nec vt certum traditum eſt à probatis Auctoribus, fint in Para- nec antiqua certàque maiorum traditione compertum, nec veriſimi- diſs. libus coniecturis perſuaſum eſt. Quidam prodiderũt, tot annos fuiſ- ſe eos in Paradiſo, quot annos Chriſtus Dominus vitã in terris mor- talem& ærumnoſam egit: ſed id nullo modo probabile eſt. Alij, per quadraginta dies: totidẽ enim dies Chriſtus ieiunauit in ſolitudine, vt hoc ieiunij remedio, intemperantiæ illorum peccatum ſanaret. ve- rùm neque hoc ſpeciem probabilitatis aliquam habet. Toſtatus ſu- Tostati ſaneẽ- pradicto loco exiſtimat fuiſſe eos poſtero die quàm creati ſunt Para- ¹¹² teijetur. diſo eiectos, qui quidem fuit dies ſabbathi: id quod profectò cum hiſtoria Moſis nequaquam videtur cõgruere. Etenim cùm illum diem ſabbathi ſanctificauerit& benedixerit Deus, requieſcens ab omni opere ſuo, quod patrauerat:non videbatur congruum, eo die tam ſe- uerum diuinæ vindictæ iudicium exerceri. S1 mihi fas ſit diuinare, dicam fuiſſe eos in Paradiſo per octo dies,, μ & octauo die quàm fuerant creati, qui dies fuit feria ſexta hebdo- ieciatio. madæ, eiectos fuiſſe Paradiſo. Nam ſpacium octo dierum ſufficiens fuit experiendæ aliquantulum eius ſtatus fœlicitati:& conuenientiã atque conſonantiam habet cum eo, quod circa ſecundum Adamum, id eſt, Chriſtumm Dominum euenit: quippe qui feria ſexta conceptus eſſe in vtero beatiſſimæ Virginis à multis creditur, eadémque die eſt in cruce mortuus, quo verè interpretari licebit, quod à Patribus eſt 3eπQQœmeñ traditum, eodem die Adamum eſſe creatum& peccaſſe, ac Paradiſo Ruperi ar- pulſum eſſe: eodem, inquam, die, non numero, ſed eadem feria heb- borem vit⸗ domadæ. O breuem,& vix quaſi primoribus deguſtatam labiis pri- 1uεſe m Pa- morum hominum in terris fœlicitatem: eõque acerbiorem illis tam aſe Pnnts beati ſtatus amiſſionem, æſtimantibus quanta bona, quàm cito, ſua Sowlepeian⸗ culpa perdidiſſent: quibus ipſi perpetuò, niſi planè ſtolidi ac deſi piẽ- que arborem tes fuiſſent, nullo ſuo labore, ſummaque corporis,& animi tranquil- rel ſsmel eius litate ac iucunditate frui potuiſſent. Pe Sne RvDPERr yvsS capite z30. libri tertij Commentariorum in Gene- 5 enao ee ſim tractans illa verba, Nunc ergo, ne forte mittat manum ſuam,& ſumat faciendi 2 etiam de ligno vitæ,& viuat in æternum: duo tradit non admodum pro- nem. babilia, mihi certè minimè probata. Ait enim, arborem vitæ fuiſſe VVYV z à Deo c6- — 00 CO MMENTARIORVM ADeo conſitam in Paradiſo, ignoraſſe Adamum quin etiam latuiſſe A 4 Pier diabolum: Si enim is cognouiſſet vim eius arboris, vt ſuaſit comede- 7 re fructum vetitum ſcientiæ boni& mali, vt eos miſeros facerer:ita ſuaſiſſet comedere fructum vitæ, vt eos in æternum miſeros,& mi- ſerè æternos redderer. Arbitratur item, arborem vitæ habuiſſe vim, vel ſemel percepto eius fructu, vitam hominis perpetuandi. Verba Ruperti ſic habent: Nunc illud nornandum, quod non dixerit ſolum, We mittat, manum ſuam: ſed, Ne põrte, inquit: Miitat manum ſuam. Plan per hoc liquet, quod non ſic fuerit illua lignum vitæ, Vt eſt herba aliqua ſanimtis medicamentum. Siquidem medicinalis herba fõrie fumpta non perpetuam 8 confert ſanitatem, ſed ſtudio prouiſa ſeruatur contra forté redituram infirmitm- Allle au temn. De hoc aurem ligno ditit, Ne förte comedat,& viuat in æternum. Er. B Adawe go nequaquamvt nonnulli arbitrantur) frequentandum erat neceſſcario lignn, gione tamquam perpetuandæ vitæ tranſitinum medicamentum, ed ſemel hoc ſum- cius 9 pto viueret corpus in æternum. Nihilominus& per hoc intelligitur, quòd hudte- intim nus Adam neſcierit lignum illud eſſe vitæ, dum dicitur, Ne forte, Ile namque tante förte feciſſe quid,& inueniſſe dicitur, qui in conſcientia non habuit eſſe in loco citu vel in re boc ipſum quod conſequitur: Vveluti qui terram ventit ſerere volens, veni⸗ nec aliud intendens,& theſaurum inuenit. Dixit autem Deus, Wo Forte mit- lectic tat, manum ſuam ‚tamen certus quod non ſcienter mitteret, licet quaſi dubi- ranth tans aut ſollicitus velut homo, ne caſu id eueniret. Igitur neo Adam cognonit. tuibat 1 nec ipſe ſerpens diabolus ſciuit, quod etiam lignum viia plantaſſet Dominu⸗ eveib Deus in medio Paradiſi. Si enim vel ille ſciſſet, numquam conſilium ſuæ ma- C eum an lignitatis ita dimidiaſſet ſed ſicut illud lignum temere perſuaſit, u miſeros verſcti 1 facere: Fic& istud præripere ſuaſiſſet, vt aæternaliter miſeros,& miſere ater- Darap nos eſhigeret. Cve Par NEc verò(ſubdit Rupertus) mirandum cuiquam aoccidat, aut in- rili:qe gredibile videatur, quod inanimatum& inſenſibile lignum vinacitatis aterna rem y fructum potuerit afferre. Nunquid enim non& in hoc paupertatis nostre exi- lio multa na ſcuntur, quæ naturali virtute morralitatis noftraæ naturum in ſtati meliuſculum permutare comprobanturi Nonne circa ea maximè, qua in terra radicantur medicina, quæ non eſt, niſi à Deo venſaturi Vt de cateris taceam, no- Geneſ. z0. ne Mandragorarum porenti auxilio, ſterilis vterus Rachelis adeo melioratus eſt, vt conciperet& pareret, primumque I oſeph,& ſecundum Beniamin, licet D 2. Suu Pe Ticulo mortis enixa eſte Sed vſqyue hodie medici pro commendatione ar. E 1 2 2„— 7„— 4 8 5 2* 1. 7 4—₰„ 2 4 41 Tn33 tis non fabuloſum, ſed verum illud fuiſſe contendunt, quod in libris Gentilium e) 1 εο 85„ 42„ 2. 8 2* 8—„.3 6. Cettoy paxeæ. legitui AHeſculapium medicaminibus herbarum ſuſcitaſſe mortui,& ob hoc il- D qui:ae 4 ..,„ H. 2„.„ tia medicinaæ lum&ſſe fulminatum, videlicet ne aſſueſcerent homines artem, per quam eſſu- tum ſe mortuum re- gerent Vtile ſibi mortis edictum. Cur Igitur incredibile videatur cuiquam ma socaſſe ad vi e 97— 2,e teriale lignum vitæ eſſe potuiſſe, quod virtute ſua manducantem homi- d ta. A2„ 2);„. nem deſenderet à corporali morte, donec emeritus poſt obe- dientiam, plenius incunditate cum beatis Angelis 4 frueretur diuinæ Maie tatis viſione? nꝗ Hæc Rupertus. X N — 2 3 4 -- 3 — 4 1— — 3 z. d “ ädu . nen 4 4 11 1 . dm d nu n d Mo 4 0n 4½ an dann Ii M 44 1 ae aa 1 4 1 4 d . An 4 r ℳ A Ae 8* ae e A 14 4. . ar d 2Mcanaſmn a ½ M. 4 4 Aenn ae i 45 Ar 4 neu neren n e e V 34 4 dn bamr n. Anu mnnemſeen à umn! 1 7 A n Erer.! un 4 i* r 4 2* 8 8 rm Lſ .. 1 4 4 ar 4 * 1 4 2 1 3 5 „ ¹ 1 M. 1 ger 1 8 4ℳ 1 —“ 1 o” 4 8 nendu, N A 66,o1 4„ ℳ— R 1 ih * àA e auut! 1 3 1— 4 A 4 84 K 9 md* N N — 1** 14 4 1. 3. B D IN GENESIM, LI B. VI. 791 Eiecit queę⸗ Adam,& collocauit ante Paradiſum Voluptatis Cherubim,& fananeenus& ladiium at que Verſatilem adl custodiendam diam eu- Titæ. — que, wdaltca nam uie e wolucem aſleramus. Er illud pri⸗ 2 81 mum ſcire conuenit, verba illa. Et poſuit ante Paradiſam, 3 Septuaginta! Imterpretesi in tranſlarione huius loci lun- rile cum eo quod præceſſit, Eiecitqus Adam, volentes ea intell Uigi de Adamo, quem ODeus licet Paradiſo eieciſſet, voluit tamen eum è re- gione Paradiſſ habirare: ud, ſcilicet, frequenti Paradiſi aſpectu,& cius quam Perdidera at fœlicitatis aſſidua recordatione„vehementius intimis animi ſenſibus angeretur, maiorique odio diabolum, qui ſibi tantorum malorum auctor fuerat, ſuumque peccatum tantæ infœli- citatis cauſam proſequeretur:& ex animo ſceleris admiſſi pœnitens, veniam à Deo— retur. Atque hanc Septuaginrta Interpretum lectionem ſecuti, ato ce interpretati Patres, magnificant& exagge- rant hanc Dei pProl nidentiam, ean nque Pto magn 10 beneficio homini tri ibuto prædicãt. Lectio autem Scptuaginta Interpretum ſi verbum verbo Latine reddas, ſic! habet hoc loco, Et eiecit Adam, collocauit eum ante Parad liſum vo Aluptatis, Crhaſauehenn bim, G flammeum gladium verſatilem ad custodiendam vium ligni vilæ. Verùm ſeri iptura Hebraica, Par aphraſisi item Chaldaica,& noſtra verſio Latina illuc d, Et poſuit an- te Paradiſum, coniungunt cum Cherubino& flammeo gladio verſa- tili: quibus ante Paradiſum à Deo collocatis, aditus homani ad arbo- rem vitæ omnino eſt intercluſus. — HTISAPE 3 A 7,1 170 er gladio ve D ECEHERVBIL AM atili poſitis ante aditum Paradiſt. * E D quid pet r Cherubim, quid item per Flammeurn gladium venſcti- lem,ſignificauerit Moſes,& intelligi voluerit, interpretari& aſſe- labor eſt. Exponã igitur primo& expendam uo. nde meam quoque lectori opinionem aperiam. qui: hoc opus, hac rum ſe Stentias-dei SI KE 8&710 7. An Iuod dicitur Cherubim,& gladio flammeo,& verſa- rili hiſtoricé, an tantum ſigurate ac m yſtice ſit accipiendum. QV I D A M vERS. 24. Lectio huius laci ſecuidum. Septuaginta Interpretes. Scriptura Hebrasca, ſi quis eam deſi= derat talis eſt d1p 1 FN 15 1 9„ 4 12 vnd n in FAAnnon n 5 FS I nmn 82 viejehen mikkedem lo- gan eden& ſi accerubim 822 Lea che 5 mitt at ha- h Ae e,phcer derec ets hac- chalim. liſchmor „o2 COMMENTARIORVM PTe 7 4 5 iitb, ₰△ re, * r re„ 6 Gſ„ 8 ſtoricam, nec vt verba proprisè ſignificant interpre- tandam, ſed eſſe figuratam ac metaph oricam, eãque ſi- E gnificari, firmiſſimo Deum præſidio aditum paradiſi Nem muniuiſſe, ne quis eum in locum poſſer intrare, ideſt, facultatem& ſpem omnem ademiſſe homini, fœlicem atque immor- talem vitam in terris agendi. VERVRnon placet, quæ hoc loco, ſimiliter vt ſuperiora omnia, hiſtoricè narrantur à Moſe, ca vnam tantùm ad interpretationem al- legoricam contrahere. Nam ſi iuuaret allegoricas ſequi commenta- tiones, poſſemus dicere, vt à nonnullis, quibus curæ fuit talia conſe- ctari, proditum eſt, Moſem his verbis ſignificaſſe magna impedimen- Impedimen- ta, quibus homines poſt peccatũ ab ingreſſu in paradiſum cœleſtem torum ad 2- retardantur. Quorum impedimentorum duplex eſt genus: Vnum eſt ternaà nisa inuiſibile, ex ipſis dæmonibus hic ſignificatis per Cherubim, pro- 9, Seſ4 her fectũ. Nã vt Paulus inquit, Non eſt nobis colluctatio aduerſus carnò& ſain- guinem, ſed aduerſiu principes& poteſtates, aduerſus mundi rettores tenebra- rum harum, contra ſpiritualia nequitiæ in cœleſtibus. Alterum eſt viſibile tam bonorum, quàm malorum corporalium, quibus homines vel deliniti, vel deterriti, fractique, à conſecurione bonorum cæleſtium retrahuntur: quod adumbratum eſt à Moſe per flammeum gladium & verſatilem. Quamquam& illud ea re inſinuart potuit, nõ ſine per- petua dimicatione patere nobis in cœlum poſſe aditum, Regnum enim 127. cœlorum vim patitur, 2 violenri rapiunt illud:& verũ eſſe quod dixit lob, Thia rerum Militiam eſſe vitam hominis ſuper terram. genera, que ILLVD præterea ad eiuſmodi myſtologias addi poteſt, denotari Nee, ſant tria genera rerum quæ magno ſunt hominibus ad conſequendam enſeaurem æternam vitam impedimento. Etenim vocabulum Cherubim, ſigni- e peatam ficat plenitudinem ſcientiæ: curioſum autem ſcientiæ ſtudium, men- im pedimento. tiſque ſuperbia recuſantis humiliter ſubijci diſciphnæ, ac fidei Chri- ſtianæ, multos ingreſſu cœli prohiber. Per gladium verò flammeum ſignificantur omnes cupiditates& vitia, quæ oriuntur ex appetitu ſenſitiuo. hic autem duplexeſt, Concupiſcibilis, qui ſignificatus eſt er ffammam,& Iraſcibilis per gladium. Volubilitas autem eius gladij, inſtabilitatem denotat, atque inconſtantiam rerum huma- narum, ipſorum que hominum, quorum plerique, ſi quãdo bene age- re incipiunt, mox tamen defatigati deficiunt, nec in bonis ſtudiis, propoſitis, cœptiſque perſeuerant. Hæc igitur& alia horum ſimilia ſuper his verbis Moſis allegoricè à nobis diſputari poſſent. Qux vt acutè, doctè, piéque cogitata,& tradita non inficior; ſic alium ſententiæ Moſis ſenſum hi- ſtoricum,& litteralem quærendum eſſe contendo. X NX *† MayStica bu- us locz inter- Matth. 11. VIDAM putant, hanc Moſis orationem non elſſe hi. 4 — D ad lo mira nam! tenel pou eklic Lon Sequ 16/,4 Tertu loget dam n tum. hocz num in adl lem a prop adee nem con — 4 3 4 3 wut * 442„ n 1¹ 44 anat 12 2. 7 1 8 “ 8 X 81 8 mmnanmnn 8 ab 8* 12cnmn d A a tdancurſ il ¹ 4 a audeke ag — 8 4 1 4 1 31 ndpu 1 ennn 9 enumn zaſeke d „ 2%* 4 4 3 me bpudenn ſad a A Laen du alaaaun in 4 Abier 1 4 m n 1 Weem. Ler ½ 4 v emn eamn, rn 4 AAA 8 vn . 1 F 4“ O wer an. 1 4 ö“ 44 n “] 4 8 8„ 4 4 magno lant Nmmdas: 8! D. kreum 1o 21 — Cee 4 † ,— 3 4 1 4 onnn *““ 2„.“ 1 nm 4 ⁴* 2cl 1 8 8 8 2 8 1 4 1 1 euen a apd 4 od “. 3 4 20 Au r cecn. 86 4** dtI 1 1* Mol. 1 “ 2 zuTIeDln * 4 zcruer * 4 9„“ „“ 7 clee 1 4** * ₰ I N GENESIM, LIB. VI. 70; 2IESAIIO 1. An illis verbis ſignificetur ſitus paradiſi ſub æqui- noctiali& Zona torrida. ſ XISTIMANT nonnulli Moſem his verbis ſignificare, Opinio Ter- 5 — — — h voluiſſe ſitum Paradiſi: qui erat ſub Aequinoctiali an- tullans& S. M te ipſum enim fuiſſe Zonam torridam, quæ meraphori- Thmne d⸗ cis verbis hoc loco deſcribitur à Moſe. Flam meus enim Hn 2, ,7. ₰☛ gladius inſinuat flagrantiſſimum æſtum Zonæ torridæ, an. 1 ad ſimilitudinem gladij eo accedentes ferientem, qui propterea no- minatur verſatilis, vt denotetur perpetua Solis conuerſio ſuper Zo- nam torridam, vnde magnitudo illius æſtus efficitur. Illum gladium tenebant Cherubim, id eſt, Angeli, quoniam motus cœlorum& cor- poralis naturæ, auctore Auguſtino, à Deo per Angelos diſponitur& Cæloru mo- efficitur. Ergo ſignificatur hac oratione Moſis, paradiſum Propter 4 Deo er Zonam torridam, qua eſt circumdatus, eſſe mortalibus inacceſſum. auh. diſte- Sequitur hanc ſententiam B. Thomas in ſecunda ſecundæ quæſt. 165. art. vltimo: in qua, multis ante B. Thomam ſæculis, etiam fuiſſe Tertullianum, qui diceret, non temerè meo iudicio diceret. In Apo- logetico enim affirmat Tertullianus locum paradiſi eſſe velut qua- dam maceria igneæ Zonæ à communi noſtri orbis noritia ſegrega- Refellitur. tum. Verùm hæc opinio,& interpretatio verborum Moſis, refellitur hoc argumentd: Liquet ex narratione Moſis, poſt primorum homi- num peccatum eorúm que de paradiſo eiectionem, collocaſſe Deum in aditu paradiſi Cherubim,& gladium flammeum atque verſati- lem: at ſitus Zonæ torridæ& æſtus, quem in ea Sol efficit, non eſt propter peccatum hominis à Deo factus, ſed qualis nũc eſt, talis fuit ab eordio mundi: quippe qui naturalem ipſius mundi conſtructio- nem& confirmationem, rationém que motuũ cœleſtium neceſſario conſequitur. — — Nℳ * 0A. „₰. ACIEMIS. ATV fES TII6 17. An illis verbis ſignificetur Ignis ambiens Paradiſum inſtar muri. e ICorAVS deLyra, qui putauit Paradiſum in celſiſſi- Oius- Lyra- mo orbis terrarũ monte fuiſſe collocatũ, hoc loco ar-"i, Ioftati, G bitratur, ex illo altiſſimo paradiſi monte, iuſſu Dei, cir- Masire Eii- cumꝗquaque maximam vim,& copiam ignis erupiſſe,& uce. ſaus e in modum coronæ ſeu muri, omnem paradiſi aditum à Deo eſſe circumcluſum. Non probatur hoc Toſtato, quia ſi ex illo monte tãta vis ignis perpetuò eructaretur, neceſſe eſſet interiora il- lius montis eſſe ſulphurea, terrämque illam penitus exuſtam, quod Com. in Gen. Tom. 1. XXX — 25 — 25 3 S G; D locum Ambrofj, G Ruperti de I- Lne purgato- rio valde ob- ſeruanda ſen- tentia. Duplex ex ℳo mbroſio ba p'iiſmus. Ioan z. Matth. 5. Ibidem, Ventilabrum in manu ſua,& permundabit aream ſuam a„ CO M MENTARIOR V.M locum paradiſi feciſſer infruccuoſum, ſterilem, atque inamœnum. A Credit ipſe(quæ eſt opinio etiam Magiſtti Hiſtoriæ ſcholaſticæ) illũ gladium igneum non fuiſſe aliud, quàm ingentem quamdam vim,& copiam ignis non ex terra paradiſi emicantis, ſed vel aliunde illuc al- lati, vel inibi recens à Deo creati, qui inſtar muri circum paradiſum eſſet, vel ad ſimilitudinem propugnaculi ante paradiſi aditum eſſet poſitus: quæ duo impedimenta putat Epiphanius tantiſper duntaxat duraſſe, quoad vixit Adamus. Ille auté ignis, dictus eſt gladius verlati lis vel gladius vtrimque ſcindens, ad indicandam vim& e flicacitat? ignis maxime penetrantis: cuius natura in perpetuo motu,& agita- tione verſatur,& ad modum gladij in acumẽ deſinens, flam mas qua- ſi vibrat. Verùm iſtorum explanatio,& mutila eſt, quia de Cherubim nullum faciant verbum,& impropria eſt nec litteralis: quippe quæ 3 verba Moſis à propria ſigoificatione detorquens al hiſtoricum non exprimit. iorſum, ſenſum SV ARS TIO II. An illis verbis ſignificatus fuerit ignis purgatorius. 5 8 9½ b8 5 AA Pſalmi 1 18. Petr- EANCTVS Ambroſius explanando verſiculum illum ibue ſeruo tuo, vt viuam,& cuſtodiam ver- S batua, ignem hunc in aditu paradiſi collocatum, inter- pretatur ignem purgatorium: in quo iuſtorum animæ C A qui in hac vita maculas peccatorum penitus non ab- ſterſerunt, vel pro condonatis ſibi delictis non plenè Deo ſatisfece- runt, in totum purificantur, omnique debito perſoluto expiantur. Apocal.zI. Nihil enim inquinatum, vt ſcriptum eſt in Apocalypſi,‚ in cœleſtem illam ciuitatem intrare poteſt. Duplicem autem putar Ambrofius à Deo conſtitutum ad purganda hominum peccata baptiſmum: vnum in hac vita, qui fit per aquam baptiſmi, quo eluuntur delicta: Eſal. 6z. alterum poſt hãc vitam, quo peccata omnino exuruntur, vt verè Deo iuſti dicere poſſint, Tranſiuimus per ignem& aquam,& eduxiſti nos refri- gerium. Ambroſij verba ſi habent: Eſt etiam baptiſinum in paradiſi ve- ſtibulo, quod antea non erat: ſed poſteaquam peccator excluſus eſt, cœpit eſſe romphæa ignea quam poſuit Deus, quæ antea non erat quando peccatum non D erat. Culpa cæœpit,& baptiſmum cæpit, quo purificentur qui in paradiſum te- dire cupiebant vt regreſſi dicerent, Tranſiuimus perignem& aquam. Hic per aqud, illio per ignẽ. Per aquã, vt abluantur peccata: per ignẽ vt exuratur. 6 2d, quod eſt grauius,& hic ignẽ,& illio ſuſtinemus. Quis eſt, qui in hoc igne bapti- Lat? Non presbyter, non Epiſcopus non Toannes 3 qui ait, Ego vos baptiò in pœnitentiam, non Angelus, non Archangelus, non Dominationes, non Poteſta- tes, ſed de quo Ioannes ait, Qui venit poſt me fortior me eſt, cuius non ſum di- gnus calceamenta portarè: ipſe vos hapticabit in Spirituſancto&' igni. Habet „E& congregabit tri- nicum in horreum ſuum, paleas autè comnburet igni inextinguibili. Non de hoc baptiſ Aà M9 aa na ht Hin J huli lm n aalie eum in Hie frn- 3 Heldd 1a a nere Tutr Nh ſ⸗ in n aty tuita, ¹— -. Anad gee 4 Sh. de kent 4 1 48 — Anmct bi 3 eh d. 4 ¹ 35 A 4 4* “ 4 A 1* cu u 8 8 4 1 memne eatguen 4 A “ 4 “ 1 . Andeoaa eiplm r 4 3 1 4 1 Tur E ne, u M⸗ 3 8 4 48 1 Pa 1 4 8 4 1 4 1 4 4“ 44 1 3 d u uu peccuoe 5 4 2 5 4 3 6 4* 2 1 da ee do 8 Ain o 1 1. “ 28* 4 aA n” 2 ga * 4 ge * 4 1 5 ¹ 11 — 4 21 m. 4“ 1 Ahl ℳ Au 8 4 * 8„ x dr 7777 ½* 1 2 4 4 1 * 3 8 ☛ I —„ 4 4 u 24 2 au9 *. a 9 uriten 9 8½ 0 74 1 Aun N — 1N 6G6ENES IM, L. I B. VI. 7 .4 7—.. 4. 8.. 2. 3 2, ſiquidein poſt conſummationem ſacu li miſgis eA ngelis, qui ſogrégenm bonos& malos, boc faturum eſt baptiſma, quando per caminum ignis iniquitas exur- 7⁰5 A baptiſmate quod ſit per ſäcerdotes Eccleſiæ dittum ipſe Dominus teſtificatur Manth 13. tur, vt in regno Dei fulgeant iuſti, ficut ſol in tegno Patris ſui:& ſi aliquis vt Ibidem. Petrus ſit aut] oannes, baptizatur hoc igni. VENIET Baptiſta magnu.( ſic enim ei nomino quomodo nominanit Ga- briel dicens, Hic erit magnus,) videbit multos ante paradiſi ſtames veftibu- lum, mouebit romphaæam verſatilem, dicet iis qui à deæxtris ſunt non habentibus grauia peccata, Intrate qui præſumitis qui ignem non timetis. Præadixeram enim vobis, Ecce venio ſicut ignis. Et per Ezechiel: dixeram, Ecce proficiſcar in Hieruſclem,& in ſufflabo in vos in igne ira meæ, vt tabeſcatis à plumbo&s fFerro. Veniat ergo ignis conſumens, exurat in nobis plumbum iniquitatis ferrum B peccati, facidtque nos aurum Hncerum. Drat renes meos& cormeum, vt bo- na cogitemn, ea quæ castitatis ſunt concupiſcam. Sed quia hic purgatus, iterum veceſſe habet illic purificari, illio quoque no⸗ purificet, quando dicat Dominus, Intrate in requiem m eam: vt vnuſquiſque nostrum vitus romphaæa illa Hlamea non exuſtus, introgreſſus in ilam paradiſi amænitatem, gratias agat Domino ſuo dicens, Induxisti nos in refrigerium. Qui ergo perignem tranſierit, intrat in requiem. Tranſit a materialibu atque mundanis ad illa incorruptibilia at- que perpetua. Alins iste ignis, quo exuruntur peccata non voluntariat ſed for- tuita, quem parauit ſeruulis ſuis dominus I eſus, vt eos ab ista cõmoratione quæ permixta eſt mortuis emundet:& alius ille ignis, quem deputaui diabolo,& Lucæ 1. Iaiæ 66. Eech. 21. Duplex gnis angelis eius, de quo discit, Ite in ignem æternum: quo ille diues ardebat, qui ſtil- poſt hanc vi- C lari ſibi de Lazari digito poſcebat bumorem. At vero Lazarus in Abraha ſi- 4 nu recumbens vitam carpebat æternam, quam ſibi promittit Propheta dice Dinam& cuſtodiam verba tua. Hæc Ambroſius. SIMIILIA Rupertus ſcribit libro tertio Commentariorũ in Ge- neſim capite 32.& 3 3,affirmans, proprerea ignem fuiſſe poſitum ante paradiſum, vt qui ex hac vita excedunt, non omnino puri atque immaculati, per illum examinatorium ignem purificati ‚beatã in pa- triam admittantur: vt veriſſimè poſſint dicere: quod eſt in Pſalm. 65. Probaſti nos Deus, igne mos examinasti ſicut examinatur argentum. Et quia miniſterio Angelorum animæ iuſtorum introducũtur in celũ,& pro meritis cuiuſque, aliæ citius, aliæ tardius ex igne purgatorio in æ- D ternam requiem per Angelos transferuntur: idcirco dicuntur etiam Cherubim fuiſſe ante paradiſum. His addit Rupertus, ignem illum, qui poſitus eſt in aditu paradiſi, cunctis mortalibus eſſeinacceſſibi- lem. Etenim afflatus eius longè latéque vehementer vrens, ante ſen- titur intolerabilis, quàm poſſit quiſpiam eo propius accedere, quaä- obrem vbi ſit paradiſi locus, nemini poteſt eſſe cognituam: cuius rei ſit etiam illud argumentum, quod qui contra curſum Nili proceſ- ere inquirentes eius fontes atque originem, quantò longidùs pro- grediebatur, tantò feruentiores regiones,& aquas Nili calidiores experiebantur. Quod illi quidem referebant ad Zonam rorridam quam Nilus permeat: ſed verius& credibilius dictu eſt id accidere XXX 2 pro tã infern,&& purgatorius. c. Matth. 25. Lauca 16. Ruperti de eo- dem igne ſen. tenfla. „06 COMMENTARIORVM . propter ignem, quem Deus ante fores Paradiſi collocauit: cùm diui- A na Scriptura ttadat ex ipſo Paradiſo Nilum profluere. VERVM,vrſatisfaciam curioſis lectoribus nouas& admirandas grauium auctorum ſententias propriis eorũ verbis expreſſas,& pro- ditas legere, noſſeq́; cupientibus integrã hac de re Ruperti orationẽ & diſputationem hic adſcribam. Ad hunc igitur modum ait: Et hic ira randis, neceſſaria nobis miſericordiæ ſöcietatem non relinquit. Iræ namqut n er, e inſti Dei eſt, quod ante Paradiſum flammeum gladii collocauit: miſericordia, verd, qubd eum gladium verſatilem eſſe voluit. Gladius verſatilis, ſententia eſt dinini iudici, quæ talis eſtevt poſſit verſari, id eſt,non ſemper eadem diſtritlio- ne claudat hominibus aditum Paradiſi. Flammeus autem eſſe dicitur, quia re- uera iudicium Domini, indicium flamma ignis eſt iuxta eA⁴ poſtolum„ Aantus B 2. Thelfii. vindictamò in flamma ignis, iis qui non nouerunt Deum. Porro Cherubim mo- men eſt Angelicarum förtitudinum. Hæc ad Paradiſum eſſe poſita ad cuſfo- diendum ligni vitæ aditum, cum legimus, miramur: cum tamen publica ſide te- neamus& cofiteamur, quod per ignem tranſituri,& non, niſi per Augelorum miniſterium examinati, Paradiſum intraturi ſumus. 1. Corint. 1z. TERRIBIL E Valde eſt, quod ex hoc loco cum cateris Scripturarum locis collato concipitur, verbi gratia, cum eo quod dicit Apoſtolus: Si quis ſu- perædificat ſuper fundamentum hoc, aurum, argentum, lapides pretioſos, li- gna, fænum ſtipulam, vniuſcuiuſque opus manifeſtum erit. Dies enim Domini declarabit, quia in igne manifſtabitur. Et vniuſcuiuſq;, opus quale ſit, ignis probabit. Si cuius opus manſerit quod ſuperædißcauit mercedem accipiet. Si cuius opus arſorit, detrimentu patietur, ipſe autẽ ſaluus erit, ſic tamen quaſi per ignem. Quid enim ex huiuſinodi dictis colligimus, niſi ad hoc flammeum gla- dium, atque verſatilem ante Paradiſum eſſe collocatum, vt quicunq esorahe admittendi ſunt, illuc tranſeant per examinatorium ienem? Tamquam di- ceret, Quia multiplicandi erant conceptus Euæ,& futura erat conſuſa vel per mixta multitudo bonorum& malorum, multos autem dominus Deus admit- tere nolebat, niſi quos ipſe noſſet ex nomine,& ſic excuſſos, Vt dicere poſſint, Quoniam probasti nos Deus, igne nos examinasti, ſicut examinatur angen tum,& o. idcirco collocauit ante Paradiſum Cherubim,& flammeum gladium atque verſatilem. Et rectèe Angeli, qui in huiuſmodi præſunt, Gberubim, id eſt, plenitudo ſcientiæ vocantur. Ipſi namq; indioandi plenam habent ſcientiam, Scinnt enim, quid in libro cuiuſque noſtrum ſit ſeriptum, id eſt, benè habent me D moriæ traditum, quid boni aut mali geſſerit quiſque noſtrum. Quotidie ſin- Daniel. 7. gulariter legunt,& in noniſſimo vniuerſaliter recitaturi ſunt libros illos, de qui- bus in Daniele ſeriptum eſt, Iudicium ſedit& libri aperti ſunt. Kelte itdque Sa puupe⸗ 6. Henneee ne ka⸗ ad landem ipſörum, quàm ad terrorem noſtrum dilti ſunt, 1bus faeli⸗ Juia noſtra illis occulta publicanda ſumt. bus exupera. ScCIENDVM autem, quod tä animabus qudàm corporibus ignis ille mo- bilis eſt. leſtiſſimus eſt,& inacceſſibilis cunctis mortalibus, Mortuis autẽ, id eſt, mortuo- rü fidelium animabus à téẽpore dominicæ paſſionis exuperabilis eſt,& corpori- bus quoq, illorum in reſurrettione erit peruius Porrò ante eandem Domini no- ſri paſtionem, nulli omninb filiorum Adam peruius fuit, doneo fuſus de W cor Keun tiſ 2m PA ſal’ A 4 mudt mundu nungtt Jlenſ hiturd dium verſa attig Seri Ch 7 Da 3 ud cunꝛ vindn ſicene collac 0 flam Sice eiui origis Ns des ciinj Dnp 0 fum dſpy lut, ileſs uauit yſan ita ſal Carns dehitn ud A ali alan Me dlas Glaba al der un ſand t.a e, b„. AN AFR aun. Fln utne b 4 Lan. t 1 1 1 12 1097. . 8 5 à NX n m 1 **„ la ulrun * * . 3 In Ar Ar murf d nTmmmn m * 4 1 443 mu mrnm nm ga m s um mnd dct u. A nc m emen R 4* nns r Io unmmun * 4 ³ 1 371 ½ι er aurat * rrr 4 1 “ 4 1 ¹ „„ 12* n N „„lecamat “*“ „ 3 8 . 4* 8 4 ua 81. ru 1 4 m 44. 4 aua 1 M A N A ““ . 4„ — un rn t 1 4. 1 * 1 1 *. 9 6 . 1 1 anee! r 1 . 1 nuna 8 MI “ 2 Ir d — 6 8 rtu* nn 4 7 N 4 — 1 7* A corp eiuſdlem ignis extinxerunt, 1IN GENESIM, LIB. VI. ore eius ſanguis cum aqua, ignem illum exuperauit: non quod ſubstantiam ſed quia illis, qui eum expectauerant hanc vir 797 e eem contulit, vt eis ille nocere non poſſet ignis. ſecutus eſt confestim latro ille ve- Luc.z. nerabilis, quem confeſſum in cruce continuo munierat fides ſanguinis Christi contra illum ignem, ne obſisteret illi. Conſequimur& nos omnes, fundame; 4 quod eſt Christus, habentes, alij aurum vel argentum, alij lapides precioſos, alij ligna, fœnum ſtipulam id eſt, diuerſorum quinque ponderum vel modiorum peccata portantes. Et ſicut horunn alia aliis facilius vel difficilius gni, conſu- muntur: ita quique noftrum pro dinerſiate peccatorum alij citius, alij tardias 4 13,5 1....... 53 X„ purgati, Paradiſi fœlicitatem ingredientur. Hia ignis non ſolum hoc loco, ſed pleriſc, Scripturæ locis gꝑladius dicitur, v illic, bitur omnis terra,& in gladio eius omnis caro. Igitur dum dicit Scriptor iste In igne enim Domini deuora- Sopho. 3 2 Aiuinus, Et collocauit ante Paradiſum Cherubim,& flammeum gladium, atque verſatilem ad custodiendam viam ligni vitæ, breuius quidem ad ſécretius rem attigit, ſcilicet indiciumignis, per quod tranſituri ſumus, quàm in pleriſque Scripturæ locis inuenitur Fad diligenter intuentib. terribilius enunciauit diffi- cultatem regreſſionis qud filij benedictionis in hoc exilio generati per gratiam Dei illuc reuocantur. Ex cap.ſeq. Minus, inquit, quàm ea quæ dicla ſunt, videtur ſonare illud quod in fine poſitum eſt, Ad. viueret in isto corpore; Stodiendam viam ligni vita: Hoc idem namque conſtat dici potuiſſe, ſi non eſſet arcendus quiſque ab illo ligno vitæ, niſi quãdiu 2.. 122 I ropter cauſas ſuperius iam dittas: ad hoc profecto ſuf- ficeret flammeus gladius, neg opus eſſet vt Cherubim quoque ante Paradiſum collocarentur. Ille quippe ignis tunctis viuentibus eſt inacceſſibilis,& ante af- Hiatus eius eſt intollerabilis, quàm poſſit vllatenus ſciri vbinam Paradiſiu ſit. Sic enim ab hominibus compertum eſt, qui Nilum contra ſequentes, vt caput eius inuenirent, potuerunt bibere calentem,& non potuerunt ad eius peruenire originem. Sic enim Romanus auttor dicit. ==Illos rubicunda perusti. Zona poli tenuit Nilum videre calentem. Non pertinet hic ad nos, quid tales homines de quinque Zonis cœli dicant, quia de Scripturis veritatis non habent fundamentum, cum ſint opiniones vel conie- ciuræ ſæcularium, ſed hoc cum illorum confeſſione certum comprobamus, quod propter intollerabilem ignis vaporem, nemo mortalium potuit vnquam Nili D fluminis conſequi ſontem, cuius constat ſecundum hanc§ cripturam ex Para- diſé manare originem. Ergo etiamſi non Cherubim tur, ſufféciſſet ad abigendos homines flammeus gladius. QVOD ſi obij citur ab hæc, Henoch&ẽ Eliam adhuc viuentes in Paradi- Lucan. 1.. 10. ante Paradiſum collocaren Secundum Rupert. neque Henoch, ne- que Elias ſum eſſe translatos: dicimus, potuiſſe quidem Dominum Deum trangferre illos tranſlati ſunt illæſös per ignem iam dictum, quippe qui transferendo Eliam, per currum le- in Paradiſum uauit igneum, Verum hoc nuſquam& criptura dat intelligi, quod illos tulerit in? ipſam Paradiſum, vbi comederent de ligno vitæ& viuerent in æternum: ſed 4 ita ſublati ſunt, vt in ſecreta quadam Tegione terræ ducerentur, vbi in magna carnis& ſpiritus quiete viuerent, quò ad finem mundi redeant,& mortis debitum ſoluant. XXX ex quo eiec᷑tus ſt Adam. — 4 1 1 4 8 2 5 2 2—. “— 1 8.——„— dn 4ν —.————— 3. 1 ä 3 .——————/ ———————. — 4——————————— Matth.5. Examinatio opinonis Am brosij& Ru- perti. Pſalm. 79. Pſalm. 17. fẽcit: ſed nes animabus ius 708 CO MMENTARIORVM IeITVR non ſölum repulſam hominum, quod ſolum littera videtur ſona- re dicendo, Ad custodiendam viam ligni vitæ, ſed iudicia quòo què de admit- tendis& non admittendis, rationabili diſcretione, facienda, ſignificat ipſam nomen cuſtodiæ ob quam non ſölus flammeus gladius, ſed Cherubim quoque di- citur excubare. Aliqui Doctorum ita diſtinguunt, vt flammneum Qladii, id eſt, muri igneum in circnitu Paradiſi, propter homines: Angelorum verò custodid, propter malignos ſpiritus poſitam eſſe intelligant. His ita dumtaxat aſſentimur, N ſpiritibus quoque malignis ignem corporeum pœnalẽ eſſe non neg emub. Ignis namque æternus, iuxia Euangelicam veritatem, paratus eſt diabolo& Angelis eius. Sanctis autem Angelis non nocet ignis, quippe quos impaſſibiles iuslitia Kis, quas mandauit& muniuit fide⸗ ſinguinis iusti Dei,& hominis Ieſu Christi. Huc vſque ſunt verba Ruperti. Ar enim verò, hæc Ambroſij& Ruperti interpretatio, quà ignem purgatorium comprobat atque confirmat, veriſſima eſt, nec à Catho- lico vllo negari, aut in dubium vocari poteſt: quà verò ad hũc ignem purgatorium, ille qui ante Paradiſum erat accommodatur, ſecundum allegoricum& myſticum ſenſum, egregia valdeque laudanda eſt in- terpretatio. Quod ſi contendat quiſpiam hanc eſſe hiſtoricam& lit- teralem verborum Moſis ſententiam& intelligentiam, huic ego nõ facilè aſſentiar. Ignis enim ille poſitus erat ante Paradiſum terreſtré, ignis verò purgatorius tranſeundus eſt ante ingreſſum in cœleſtem Paradiſum. Et ille in aditu Paradiſi locatus erat, ne quis eum in locũ penetrans, fructumque arboris viræ comedens, in æternum viueret: hoc autem in purgatorium ignem minimè quadrat. Quid qudd ignis purgatorius intra terram ponitur à Theologis non procul terræ cen- tro, ignis aurem de quo loquitur Moſes, ſu pra terram& ante Paradi- ſum terreſtrem erat poſitus: Deniq;, nunc in illis regionibus vbi cre- ditur fuiſſe Paradiſus, nuſquam eiuſmodi ignis reperitur. Dicendum igitur(ſecundum iſtam opinionem) eſſet, ignem purgatorium, velè medio eſſe ſublatum, vel alia in loca tranſlatum. 74ESAEIO V. 3 Quid ſignificet vox Cherubim ſecundum Theodoretum. KM, HEODORETVS in queſtionib. ſuper Geneſima in q. 40. putat Cherubinos ad Paradiſi cuſtodiam poſitos, nõ fuiſſe incorporeas& inuiſibiles Angelorum virtutes, vt plerique opinantur, ſed potentes quaſdam,& terribiles dviſiones, ac figuras animalium horrificas, quæ Adamum territãdo, ab ingreſſu Paradiſi arcerent. Quotieſcumque autem Scri- ptura vocat Cherubim, non ſignificat vel animalia, vel naturas ali⸗ quas inuiſibiles, ſed illud omne, quod magna pollet vi& potentia- quemadmodum dixit Dauid, Qui ſedes uper Cherubim, hoc eſt, Qui po- tenter regnas,& alibi, Aſcendit fuper Cherubim,& volauit, volans ſuper pennas Ventorum, Hoc eſt, cum magna venit potentia& virtute, Theo- doreti hæc ipſa ſunt verba: Non eſt eredendum, Cherubim dicere virtutes quaſdem — 7 Im h! un Lu bun7l Itiul nudla ur Si D er e he b 4 ue n 4; 68 AA nna n A 8 3 4 2 R m f Wmmdakt m Noi R Aaferinen, 3* — wem pack: zu 16 A FunMtan eru acant in, 4 katam, egeegument, 7. † 4 en an dacel 4 entcanan K intelhg- à4 Mc o baus etat umt. 4 mnſcundas et anteumn 4*„ 4. à Pnahh locatuetmn † 1 4 bocu ner comedenh,! We AI 1 1 2. a 3 V 1 2d Mrn „onnur TIheologs o en . 4* Nol 8 4** 3 * 4 3 Denic.20c n s 4.) 2 4 um eraſmoci igmi 4 4 4 „. wene 9 eum 3 ..“–“ 4* 4 4* 2 4 1— 1— — 4 „ f. 99 4 3„ auc da ! Kin bonid 5e r 1 1n 928 10 170 — 4 4d Fe 1 20 1M 6 4% 1 n 9— Ar 1* X— 4 1 4 4 Renles? ur r 91 1 3 151 1u! 1 aes- ru Nuot 1 „ 0uol 4 u ucceres.◻ J 35 b el an 6 4 uücat ſel ¹¹ K ſos 4 IN 6G6ENESIM, L. I B. V I. 709 A quaſdam inuiſcbiles, vt quidam existimant, quonid inuiſibilis natura nihil illic contuliſſet: cum viſio ſenſibilis eſſe deberct, quæ ipſum Adam exterreret. Nõ igi- tur gladius ille flammeus naturaliter igneus erat, ſed viſ talis neque Cheru- bim erant animalia, ſed talia videbantur. Siquidem& Ezechiel Cherubim vi- dit habentes quatuor facies: cum tamen inuiſibilis natura quadrupl icem faciem non habeat: ſed Cherubim vocat illud omne, quod potentia præditu eſt. Sic dicit, Qui ſedet ſuper Cherubim, hoc eſt, qui potẽter regnar:& Aſcendit ſuper Cheru- him, hoc eſt, aduenit cum multa virtute. Illud gitur, E t ſiatuit Cherubim, dixit, It indicet porentem quandam,& terribilem viſionem,& fFormam, perinde ac ſi quædam animalia in ingreſſu Paradiſi collocaſſet, quibus inde Adam arcere- tur. Sic Theodoretus. EADER fuit opinio Theodori Heracleæ Epiſcopi,& Procopij B Gazæi hunc Moſis locum in Comment. ſuis, quos fœripſerunt in Ge- neſim, explanantium. Ergo iſti arbitrantur, Cherubim quæ ante Pa- radiſum erant, non fuiſſe aliud, quam ſpectra quædam,& ſimulachra terribili forma ad incutiendum horrorem, metumꝗque primis homi- nibus in veſtibulo paradiſi collocata, more agricolarum, qui in hor- tis& ſatis ligneos defigunt palos laceris humanarum veſtium pan- nis obuolutos, vt eo terriculamenti genere aues à ſeminum& fru- gum paſtu deterritas arceant. Verùm, ſi negare iſti volunt nomen Cherubim ſignificare aliquando in ſacris litteris ordinem quemdam cœleſtium ſpirituum, nequaquam ſunt audiendi, id quippe aduerſa- tur probatiſſimæ Theologis doctrinæ à B. Dionyſio in cœleſti illo de cœleſti hierarchia libello traditæ, idem que videre licet apud Atha- naſium in ſermone ſuper illis verbis, Omnia mihi tradina ſunt à Patre meo, Chryſoſtomum ſermone z. de incomprehẽſibili Dei natura,& in Liturgia: quin etiam apud ipſammet Theodoretum in libro diuino- rum decretorum, c. 7. Hebræi tradunt, vocabulum hoc Cherubim propriè picturam ſeu figuram ſignificare, ſemper ferè hominum, præ- terquam apud Ezech. c. 9.& 10. vbi ſignificat figuras animalium. B. Dionyſius& Hieronymus vocem Cherubim interpretantur multi- tudinem ſeu plenitudinem ſcientiæ. Q2,V AE F 7I9 V.. Quæ ſit vera& germana illorum verborum ſententia. SEDfrTERVMIögò probabilior eſt ſentétia, certè multorũ & grauiũ Auctorũ aſſenſu cõprobata, hæc Moſis verba, vt ſonant, ita eſſe accipienda& interpretanda. Muniuit igitur Deus Paradiſi aditũ duplici cuſtodia,& quaſi pre- ſidio, tum Angelorũ, tũ earũ rerũ quæ maximè ſunt ho- mini formidabiles ac terribiles: vt eſt ignis& gladius. Voluit enim Deus ingreſsũ Paradiſi occludere tã cõtra diabolũ, quã cõtra hominẽ. Ad arcendũ diabolũ, appoſuit multos Angelos, quòd ſignificatur vo EXechiel.1. Cherubim v- nus eſt cœle- ſtium ſbixituu ordo Cherubim quid propris f gniß cet. Cheru kim no men extendi- tur ad omnes Angelorum cabulo Cherubim. licet enim id nominis propriè tribuatur octauo ordmes. Angelorum ordini, extenditur ramen ad omnes ordines Angeloram. IL LA ———— 8 ro COMMENTARIORVM ILIA enim vera eſt Diony ſij ſententia, omnes proprietates om- A vere Theolo- nium ordinum angelicorum in fingulis etiã reperiri, verùm hoe diſ- Lica Dionyſqj crimine: proprietates ſuperioram ordinum reperiuntur etiam in in- Iemtents. ferioribus, ſed per diminutam earum proprietatum parricipationem proprietates autem inferiorum ordinum ſunt item in ſuperioribus, ſed eminenter& excellenter. Cherubim igitur ſignificat plenitudi- nem ſcientiæ, quæ per excellentiam eſt in octauo ordine, per parti. cipationem autem communicatur cum inferioribus ordinibus. Ita. que hoc loco nomen Cherubim non ſignificat ſpiritus cœleſtes o- ctaui ordinis, ſed inferiorum ordinum Angelos, ſupremæ enim Hie- rarchiæ ſpiritus non mitruntur à Deo ad externa miniſteria. Angeli porrò, quibus cuſtodia Paradiſi aſſignata eſt, rite nominati ſunt Che- 2 rubimex abundantia ſcientiæ: vt ex eo intelligeretur, vigilantiſſi- mum& ſapientiſſimum Paradiſi cuſtodem eſſe à Deo poſitum, quem ſcilicet nemo aut dolis fallens, aut viribus vincens, in Paradiſum in- trare poſſer. Cur arcenduu 8 ED quærat aliquis, Cur opus fuit cuſtodia Paradiſi aduerſus dæ- fueru dæmon mones, quos nulla inceſſere poterat cupido intrandi in Paradiſum? 2,e quorſum enirn intrare cuperentan vt oppugnarent homines:at nul- lus inibi hominum erat, an potius vt voluptatem caperent ex amœ- nitate loci? ſed natura incorporea, voluptatibus& deliciis corporeis affici& oblectari non poteſt. Reſpondendum eſt, debuiſſe à Paradiſi aditu arceri dæmonem, ne eum in locum penetrans, decerperet fru. C ctum arboris vitæ, cuius promiſſione ac donatione, mortales proro- gandæ vitæ auidiſſimos& curioſiſſimos falleret,& ad ſui cultum& obſequium adduceret. Quid ſgmi. PER flammeũ autẽ gladiũ, non aliud equidẽ intelligo, quam illos Necur per ipſos Angelos ſub ſpecie& figura hominum, tenentes manibus ſuis hammes La gladios acerrima acie acutiſſimos,& ex corũ vibratione fulgentiſſi helem„er mos. Solet enim enſis cùm veheméter vibratur, emiſſis quaſi ſeintil- lis& fulgore explendeſcere. Similiter enim legimus Numerorum 22. Cafssre via. viſum eſſe Balaam Angelum cum gladio diſtricto:& proditum eſt li- o. ro 2. Regum, c ùm Hieroſolymis atrox ſæuiret peſtis, ſublatis oculis vidiſſe Dauidem Angelum tenentem manu ſua gladium, ſimilemque D ferite geſtienti. Quòd autem dicitur gladius verſatilis, periti linguæ Quid gla- Hebrææ ſignificari volunt gladium illum fuiſſe ancipitem, ideſt, dius verſati- vtrinque acutiſſima acie,& ad feriendum acerrima præditum. s ſigniſiceeT. S D huius ſexti libri, quem de infœliciſſimo ſempérque lacryma- Icen an bili primorum hominum caſu ſcripſimus, hic finis eſto. Deinceps re- iranſitio ad liquum vitæ, quodilli Paradiſo exterminati ærumnosè ac miſerè cõ- ſptimum. plures annos exegerunt, vfque ad ſupremam mortis pœnam, quam ſuæ inobedientie decretam, ac debitam perſoluerunt, necnon& pro- geniem eorum, arque humani generis vfque ad diluuium propaga- tionem, ſeptimo libro perſequemur. EI NIS LIZAARI SAEII I. SeuS 8*—„A,— 1— — 88 3 5— S 3 7 1 71 155 1 1 8 V 3 8— 2 3 3 B 1 — H 8„ 14 8 X 8 8 I 4. S N 8 3 K) 2—— S 8. 2 r 8 7 3 2 3. 2 — di—— 18 4 2 nonder 1 4 r A 1 — 1 4* 8 4 ‿₰ ö*. 4 mm m„ 1 1 3 A n 1. 41. * 4 4 4 8 4 Aüw... daaae COMMENTARIORVM ment Ueo enenan 1 S 4—— uh Smn nen IN GENE SIM * 42 An 171 B„. 5 „ N— Mx catodenekeada ae, 1. 1 B E RNR K E 7 Z7. Qui eſt de Cain& Abel, ceteraque progenie primorum 8 topas hut caoiadal ai. b hominum vique ad dilauium. ere potetu capidoma i 83„ p„ . 4. 4 R AE F MAı 7 I 0. mm moppezeuet m. 4 nwwdi 1— SOLVT Aeſt prima huius libri pars, tribus Primæ partis 1 4 ⁴α p 1 1** ſ. 2 2 libri Geneſeos G er b fuperioribus capitibus à Moſe deſcripta&& ex Due,eaen 1 à dcndun 4 C 1 licata. Primam equidem illam dixerim, præci- P P . 23 p uamq́; huius voluminis partem,, originis anti- dle b t. Nquitate, mirabilitate diuinæ poteſtatis,& opera- 1 tionis varietate, ac præſtantia tot tantorumq; Dei operũ, qui- 1t aa 1hdenuk bus rerum conſtat vniuerſitas, doctrinæ ſublimitate, plurimarũ 2 Seas bominum ka quæſtionũ, quæ cum ea doctrina cõplicaræ ſunt, altitudine& , Kex cctindt obſcuritate, orationis grauitate ac maieſtate, deniq; tractatus& metet ndeua 3 explicatus difficultate. In hac autem parte duo potiſsimum à mihtet erim kegm d Moſe tradita ſunt:alterũ eſt, Deum ab initio tẽporis, ex nihilo, gudo dtn 4 nulla neceſsitate, ſed ſumma volũtatis libertate, infinita poten- utos lt 3 Pp tia& ſapientia mundũ creaſſe: alterũ eſt, in hoc mundo condi- — 71 alus diſſe hominẽ quaſi eius principem& dominũ, eumq́; omnium . „ vert 6. 4— 1.... gem GcantHae, u. copia bonorũ inſtructũ ornatümq;, fæliciſsimo in ſtatu collo- 8 caſſe: ſed mox eum voluntate ſua, Dei lege violata, ex tanta fæ- 30 1 7 40 K adfenenn 8 licitate deiectũ, innumerabilibus malis& calamitatibus fuiſſe K mkxn MAüben. „esko obnoxium. Prioris rei cognitio multũ confert, quò ſit homini cs k m ruuf—— perſpectum, quæcumque ſunt in rebus, ſiue magna, ſiue parua, 1 Hgtenan 6 K ſiue mortalia, fiue immortalia„ſiue conucnientia& vtilia ho- 4 nbeam fers 2 m gh mini, ſiue contraria& noxia, non caſu& fortuito nec ſuapte . natura extitiſſe, nec à multis principiis eſſe facta, ſed ab vno, r 12—· cmat. Com. in Gen. Tom. 1. VYY Deo, —— 3———* 5 3— — 8 8 2 . 4 —— ——* 8 8 2ee ie ee ——— ———— eee 71² PRAEEFEATIO. Deo,& ab initio eſſe conſtituta,& omni tempore conſeruari, A atque gubernari, eaq́; ratione cunctis innoteſceret incompara- bilis Dei bonitas, vis,& ſapientia, quæ in mundi huius moli- tione, eius que partium omnium decentiſsima,& pulcherrima diſpoſitione, mirabiliter elucet. Poſterioris autem rei notitia conducit plurimum, ſcilicet, vt exploratum ſit mortalibus, quæ fuerit origo& cauſa corum malorum& ærumnarum, quibus omne genus humanum miſerè conflictatur, inobe- dientia nempe primi hominis, nequis fortè putet, qualis nunc eſt homo, talem ab initio fuiſſe eum à Deo creatum: ſimuùl- que vt intelligeretur maxima neceſsitas aduentus Meſsiæ, quẽ 3mma libi Veluti ſcopum tota ſpectat& petit diuina Scriptura. In conſe- huuus& rei- quentibus autem huius libri ca pitibus vſque ad eius finem, de- Tienn eenes ſcribitur humani generis propagatio: primùm quidẽ ex Ada- 2ua in hoc o mo vſque ad Noe, duobus proximè ſequentibus capitibus: tu, P. 4 leẽ- diluuio cunctis præter octo deletis hominibus, narratur quemadmodum poſt diluuium ex tribus Noe filiis proſemi- natum ſit genus humanum,& in varias gentes atque linguas multiplicatum,& per omnes maris& terrarum oras diſper- ſum: eaque narratio perducitur vſque ortum Abrahæ, vnde- cimo capite huius voluminis à Moſe proditum. Ex quo loco deinceps vſque ad finem libri, vt fuerit populus Dei ab aliis gẽtibus ſegregatus,& paulatim auctus, atque in Aegyptum in- troductus, commemoratur. De duab.e. IN quarto autem& quinto capite quæ hoc ſeptimo li- vers Da,& bro explanaturi ſumus, contemplari licet naſcentes duas altera diabo- Ciuitates, alteram, Dei ortam in Abel: alteram diaboli, ex 2. Cam inchoatam, cum vtriuſque vario& mirabili progreſ ſu& ſucceſſu. in quibus duabus ciuitatibus ſubtiliter expo- Augaſum b. nendis duos& viginti libros conſumpſit Auguſtinus, illos La, Shur. dico nobiliſsimos, nec vmquam ſatis à quoquam laudan- mandantar. dos de Ciuitate Dei libros. Verùm ciuitas diaboli origi- nem ex Cain habens prior fuit,& idcirco prior à Moſe de- ſcribitur, ſed paucis, expeditur. Etemim principale diuinæ Scripturæ propoſitum eſt, agere de Ciuitate Dei, eiuſque ciuibus: de ciuitate autem diaboli, ciuſque ciuitatis incolis & diaboli miniſtris, qui eſt populus impiorum, agit quidem etiam ſacra hiſtoria, ſed ea tantùm ratione, quia mali, dum in ter ☛ D da! lüora pro trum ſitet So ciue & ſ. 2 “. 2 3 Mi 1“ 6 Mes P 8 4 — 1 ia g m 4 4 n gerazmmatm 8 4. 4— AN cn X 4 N u ern ““ 0 1 m à Mocc prochl 1 * 8 r 1 1 A No b PRaKFATIO. A in terris viuitur, mixti ſunt bonis, cofque inſequendo & affligendo, ad profectum virtutis gloriæque incremen- ta maiorem in modum exercent:& quod in diuina im- piorum ommum animaduerſione, bonorümque aduer- ſus eos propugnatione ac protectione, iuſtitia& miſericor- dia Dei mirificè reſplendet. Sed redeo ad duas illas, quas ſupra poſui ciuitates. harum vtriuſque diuerſas ciuium proprietates, expreſsè repreſentant duorum primorum fra- trum non modo diſsimilia ingenia, mores, ſtudia,& in- ſtituta, ſed ipſa quoque eorum vocabula Cain& Abel. Siquidem nomen Cain, Latinè ſignificat poſſeſsionem: ciues autem huius mundi, in hac vita ſibi poſſeſsionem & hæreditatem quærunt& comparare ſtudent: mundana enim bona, corum ſpectant vota, curæ, ſpes denique om- nes: horum bonorum adeptione& poſſeſsione, fælicita- tem ſuam, eorundem amiſsione& priuatione, ſummam miſeriam metiuntur ac definiunt. Nec ad hoc non bene quadrant, quæ paulò infrà tradit Moſes, Cain primum ommium mortalium ciuitatem ædificaſſe. Sic profecto eſt: qui ad ciuitatem diaboli pertinent in terris ſibi ſedem, quie- tem,& fœlicitatem quærunt Vocabulum porro Abel, ſi Latinè interpreteris, ſignificat luctum aut vanitatem, aut nihilum. Nimirum, tale eſt ingenium, talis animus, ta- le ſtudium,& inſtitutum piorum hominum, quibus ſo- lenne eſt lugere ſua pariter, arque aliena peccata, Dei- que iniurias& offenfas, omniaque huius mundi bona, vt inania, caduca, nulliuſque momenti,& inſtar nihili ducere.. VERVM hoc libet duabus Auguſtini ſententiis confir- D mare& illuſtrare. In exordio libri 15. de Ciuitate Dei hunc in modum ſcribit Auguſtinus: omnes genus humanum in duo genera hominum distribuimus: vnum eorum, qui ſecundum ho- minem, alterum eorum qui ſecundum Deum vinunt: quas etiam myfticè appellamus ciuitates duas, hoc eſt, duas ſocietates homi- num, quarum eſt vna, quæ prædellinata eſt in æternum regnare cum Deo, altera æternum ſupplicium ſubire ci diabolo. aru exortus fuit Hiue in Angelis, quorum numetus ignoratur à nobi ſiue in duobus primus hominibus: proceſſus autem& excurſus earum ciuitatum 71277 2 eſt, 213 Scripruræ principale in- fiitutù eſt a- gere de Dei ciuitate. Augufſl inur De diſtinctio nNe daaruma cs. uitatit, qua- rum altera eſt De⸗ 3 alters diaboli. ööͤͤͤ —. pPRAEFATILIO. eſt, ex, quo duo illi homines generaré cæperunt, donêc homines gene- A rare ceſſabunt. Hoc enim vniuerſum tempus, in quo cedunt morien- tes, ſucceduniq; naſcentes, ißtarum duarum ciuitatum excunſus o. Natus eſt igitur prior Cain ex illis duobus generbs humani Parenti- bus, pertinens ad hominum cinitatem poſterior Abel, ad ciuitaten Dei. Sicut enim in vno homine quod dicit A postolus ex perimur, Quia non prius quod ſpiritale Iſt, ſed quod animale, poſtea ver) quod ſpiritale, ſic in vniuerſo genere humano, cum primum duæ iitæ caperunl naſcendo at que moriendo procurrere ciuitates, prior eſt natus ciuis huius ſæculi, posterior autem iſto peregrinus in ſecu- lo,& pertinens ad ciuitatem Dei, gratia prædeſtinatus, gratia ele- dtus, gratia peregrinus deorſum, gratia ciuss ſurſum, Scriptum ita- Gensd. que eſt de Cain, quod condidit ciuitatem: Abel autem tanquam pere- grinus non condidit. Superna eſt enim fanctori ciuaitas, quamuu hic pariat ciues ſuos:in quibus tamen peregrinatur, dauec regni eius tempus adueniat, cum congregatura eſt amnes in ſuu corporibus veſungentes, quando els promiſſum dabitur regnum, vbi cum ſus principe Rege ſæculorum fine vllotemporis ſine regnabun Sic ibi Auguſtinus.. 1. Gor. 15. IPDEM autem Auguſtinus extremo capite libri 14. eiuſdem C operis, vnde iſtæ ciuitates originem,& quatenus ptoceſſum Amorer duo habeant, præclarè his verbis ex ponit: Fecerunt ciuitates duas Thnean eon amores duorterrenam, flilicet, amar ſui vſquead contemptum Dei, res. cæleſtem wero amon Dei vſque ad contemptum ſui. Et illa quidem in feipſa, hæc auté in Domino gloriatur. Illa quærit ab hominibus glo- riam, huic Deus conſcientiæ teſtir maximia eſt gloria. Illa in gloria Tſalm.). ſua exaltat caput ſuum: hæc dicit Deo, Gloriamean,& exaltans ca put meum. Illiin principibus eius, vel in eus quas ſubiugat nationi- bus dominandi libido dominaur: in hac ſeruinnt inulcem in cari- tate, præpoſiti couſulendo. G&hubditi obtemperando. In illa ſa- pientes eius ſesnndu hominem ziuentes, aut corporus aut animi ſui onuaut Vtrinſque feckati ſunt aut qui potuérunt conoſcere Deum Rom. i. non vt Deum tamen houoranerunt„DVel gratiads egeruut, féd ud- nuerunt in cogitationibus ſuus,& obſcuratum eſt iuſipiens cor eo- rump ad ſimulacraenim adoranda, vel Auces populorum, vel ſelta- rores fuerunt: In hur mtem cinitate nulla eft hisminui ſapientia nſu pietar, quæ rocto colitur verus Deus expettans pramium in ſöcieta- te ſäundtorum, non fölum hominum, verhwmerinm Angelorum, vi ht tult heu tam, ( Ven ada ſibem PRFATIO. 51 A Deus omnia in omnibus. Hæc Auguſtinus. Verum nos hiſto- riam Cain& Abel à Moſe traditam, ad explanationem quar- ti capitis aggredientes, diligenter excutiamus atque perpen- damus.. —— CAPVT QVARTVAM LIBRI GENESEOS. 8 D AM Veroô cognouit vxorem ſuã Heuam, 1. quæ concepit,& peperit Cain, dicens, Poſſédi ho- ſ minem per Deum. Rurſumque peperit fratrem.: anuei am ſucnitu a ee eius Abel. Fuit autem Abel pastor ouium,& 1 Cain agricola. Factum eſt auté poſt multos dies cut offerret 3. Cain de fructibus terraæ munera Domino. Abel quoqus ob- 4 tulit de primogenitis gregis ſui, E& de adipibus eorum. Et re- ſbexit Dominus ad Abel,& ad munera eius ad Cain au- Hn ha gun u e, Fand utar B 2 4 mn N I 4 Guem.Hhel mta en mm un n 2 n LanemerA 4 tem, I& ad munera illius non reſpexit. Iraturque&t Cain —. Dnem, Kr 6 Vehementer,& concidit vultus eius. Dixitquo Dominux ·· s Crpcnt:Ra K ad eum, Quare iratus er?& cur concidit facies tua? Nonne ur u:ſpedla ſi bene egerisrecipier, ſin auté male ſtatim in foribus peccatu 7. 2e Aiautagunfil t tuum aderitiſed ſub te erit appetitus eius,& tu dominabe- llapumn 1 1 ris illius. Dixitã Cain ad Abel fratrem ſuum, Egrediamur 9. nus. 6 3 föras. Cumqus eſent in agro,cõſurrexit Cain aduerſus fra- 4 b 06 3 erem ſuum Abel, E intenfecit el. Et ait Dominus ad(ain,. e 4 Wi eſt Abel frater tuus? Qui reſpondit, Neſcio. nunquid 1o. 9e Aleacbee A custos fratris mèi ſum or Dixitq;, ad eu, Quid feciſtievox 1: 4,0 4 s ſanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Nuuc igitur — unn 5 maledictus eris fuper terram: qua aperuit os ſuum,& ſuſ= 9 Ahhu 1 19 cepit ſanguinem fratris tui de manu tua.(um oↄperatus fue- 12. —7, nun 1 is eam, non dabit tibi fructun ſuor: Vagus& profugus eris 4 Iuper terram. Dixitque Cain ad Dominum, Maior eſt ini- 1z. rr— S Jullds mcd, qudm Dl Veniam merear. Eces i cir me hodie 14: 7271 3 A ficie 716 PRAFATILO. a facie terræ,& à facie tua abſcondar,& ero Vagus, C 4 profugus in terra: omnis igitur qui inuenerit me occidet me. 13. Dixitq ei Dominus, Nequaquam ita fiet: ſed omnis qui oc- ciderit Cain,ſeptuplum punietur. Poſuiti; Dominus in(ain „. Huenum: dt non interficeret enm omnis, qui inueniſſet eum. 16. Egreſſusq Cain à facie Domini habwauit profugus in terra 17. ad orientalem plagam Eden. Cognouit autem(ain Vxorẽ fuam: quæ concepit, E peperit Henoch,& ædificauit ciuita- 18. tem. Vocauirqᷓ; nomen eius ex nomine filij Eui Henoch. Ponr genuit rad,& Irad genuit Mauiael,& Mauiael genuit 19. Mathuſael, E& Mathbuſael genuit Lamech. Qui accepit duas Vxores, nomen ni Ada,& nomen alteri Sella. Ge- 29. nuitq; Ada Iabel, qui fuit pater habitantium in tentoriip 11. atque pastorum. Et nomen fratris eius Iubal. Ipſé fuit pa- 22. ter canentium cithara& organo. Jella quoque genuit Iu- bal-cain, qui fuit malleator& faber in cuncta opera aris 23. 2 ferri. Soror quoq, Tubal-cain Noema. Dixitq́ Lamech .— C Vxoribus ſuis Ada& Sellæ, Audite vocem meam Vxo- res Lamech; auſcultate ſermonem meum: quoniam occiu Virum in Vulnus meum& adoleſcentulum in liuorem 14. meum. Septuplum vlrio dabitur de Cain: de Lamech ce- 27. rò ſoptuagies ſaptier. Cognouit quoque adbuc Adam Vxo. rem ſuam,& peperit filium, vocauitque nomen eius Seth, dicens, Poſuit mibi Deus ſemen aliud pro Abel, quem occidit Cain. Jed&/ Jeth na- xr eſt filius, quem vocauit Enos. iſte cæpit inuocare nomen Domini. 2 16. Aaanm 4 ℳ 3 wiric nes! bo; dan qui 4⁰4 prol pecc. plũ Nunn N C prol tadiſ imag lelii conſe Usa En oht Ver Ppet, Man, naui D E. miho guaru Simal tiont tanten ſtatris ninem ment⸗ De O de. 4 1 eat ex unae i, Imur Ilaue., 4; reaſal enuu Lan 4 4 vu it, t unad h. 9 1 2u[aud aer bdoune, nomen Talru enas a 1 42 no. Jell 1 4Ar ber un TaaLun Nems. 4. 4 4 elr, ate du arr drrn en. N 2 6* 8* oe 4 . 14 IN GENESIM, LIB. VI. 717 A Adam Verò cognouit νxorem ſuam Euam, quæ concepit 82 peperit Cain Aicens, Poſſcdi homi- nem per Qeum. = V M propter alia, tum vel hoc nomine lingua Hebræa 4.... IX 1 qua vtirur diuina Scriptura, meritò appellatur ſancta, D Ex interpretatione vocabuli Cain ſatis liquet, linguam, qua pri- mi homines vſi ſunt, fuiſſe Hebræam, vt in qua ſola omnium lin- uarum, huiuſmodi vocabulorum interpretationes locum habent. Simul& illud intelligitur, non rectè libro vndecimo de Præ para- tione Euangelica capite quarto, Euſebium vocem Cain interpre- tantem dixiſſe eo vocabulo ſignificari inuidiam, quod ſcilicet Cain fratris ſui Abel ardens inuidia eum occiderit, lllud autem, Poſſedi ho- minem per Deum, Iu ſiurandum eſſe putat Kupertus libro tertio Com- mentariorum in Geneſim, capite 34. ſed non rectè. Hebraicè eſt, Deo vel Domino: ſed ad explendam ſententiam adiungi debet præpo- litio gines. VERS.I. Honeſtas& ſanciias lu- guæ Hebraææ. Primos hom⸗ nes fuiſſe in Paradiſo pir- Hiero. ib. 1. 4du. Iouin. Cur primi ho mines in Pa- radiſo ſimul commiati nd fuer int. Prima omnat linguarum, Hebraa. Verba He- braaca ſun⸗ OR W m N Kanithi iſch & Adonal. kEkEEE“v I⁄⁄3⁄3—8—ͤ“ 2 1 . 1—. 2 8 2 9 ———.— 2 ₰ 5. —ſſſͤͤſhho“ 1——— 2 3 8— 2——„ͤͤ ——— d 1 2— 8—“—.*— 8 8 d—— 8 8 — 2—— —- 8 — — ⁰——ä — Lrum Cai 718 CO MMENTARIORVM ſitio aliqua. Septuaginta interpretes eſque ſecutus Interpres no- ſter Latinus, addiderunt præpo ſitionem Per, qua ſignificatur, prolem illam datam faiſſe Euæ, poteſtate, munere, ac fauore Dei. Similiſq́ue ſententia eſt in paraphraſi Chaldaica, quæ ſic habet ad verbum: Ac- quifiui virum de coram Domino. quamquam huic lectioni nonnulli exi- ſtimant hanc ſubeſſe ſententiam: Acquiſiui virum coram Domino, hoc eſt, qui nobis defunctis Dominum Deum timeat, colat,& cora eo ambulet. S Ep numquid Cain fuit primogenitus Adami? an potius alios fwerit primo- ille procreauit liberos ante Cain, quos more ſuo tacuit Scriptura, Lenitus Ada- uοd nihil de illis memorabile prodendum eſſet? Verùm proculdu- 4 bio Cain primogenitus fuit: hoc enim narratio Moſis indicat, Euam Qudto tem- cùm primum à viro cognita eſt, peperiſſe Cain. Idémque demonſtrat pore poſt ese- ctionem pri- morum homi- num e Fara- etymologia nominis Cain:eo nempe generato, dixit Eua, Poſſedi ho- minem per Deum: quod non vtique dixiſſet, ſi alios filios ante Cain ge- nuiſſet, in illos enim potius, quàm in Cain id nominis conueniebat. diſo, Cain G& CETERVvM;illud fortaſſe aliquis de nobis quærat, quanto tem- Abel generna- pore poſtquam primi homines Paradiſo expulfi ſunt, Cain& Abel ſuerint. generati fuerint. Auctor hiſtoriæ ſcholaſticæ in hiſtoria libri Gene- ſeos cap. 25. refert memoriæ proditum eſſe, Methodio Martyri, cùm is propter fidei confeſſionem in carcere eſſet, huiuſmodi quamdam reuelationem accidiſſe: Patefactum enim ei diuinitus fuiſſe, primos homines cùm eiecti ſunt Paradiſo, fuiſſe virgines,& poſtea per quin decim annos copula carnali abſtinuiſſe; toto ſcilicet eo tempore lu- gentes peccatum à ſe commiſſum,& tot tãtorumque bonorum, qui- bus donati fuerant à Deo, amiſſionem deplorantes: decimoquinto autem anno quàm Paradiſo exterminati fuerant, generaſſe primum filium Cain,& ſororem eius nomine Calmanan: deinde quindecim annis poſt, ideſt, trigeſimo anno quàm primi homines expulſi fue- rant Paradiſo⸗, generatum eſſe Abel& ſororem eius Delboram:An- no præterea genreſimo& trigeſimo Adami Cain occidiſſe Abeb, quem Adamus& Ena centum annis luxerunt: finitõque luctu, ge- nuerunt pro eo alterum filium nomine Serh:hic enim, vt haber trét- latio Septuaginta interpretum, natus eſt, patre Adamo trigeſimum & ducenteßmum annum agente. Et hæc quidem feruntur Merho- dio reuelata. Dhudam ve. E V t hæc legentem, atque cogitantem, magna ſubit indigna- uslatio faho tio, tam ineruditum& futile commentum ſanctiſimo viro&; Mar- afheka Me- tyri, ſub ſpecioſo reuelationis obtentu eſſe afficcum. Eſt verò pro- 14odio mart) bandum, primos illos homines cùm matura ætate,& ad generandum ri refelitur. donea creati eſſent, eisque præcepiſſet illud Deus, Cre ſcite co multi- plicamini, atque ipfi naturali prolis deſiderio tenerenturs necnonm& poſt peccatum vis libidinis& concupiſcentiæ carnalis acrior in illis & ardétior fuiſſet, expectaſſe illos quindecim annos, vt operã liberis datét? Neque verò, vacare generarioni prolis, eorũ propo ſita, ar que inſtituto Commentilia 4 nl & 5 hen ne Hxij quind Nali. temh manæ 3 G B anis quis ptuc rame vehe ſcure aliuui uin it teſime na ver ele ze 4 1 C ſit, A 4 eth: nonn depta Le 6„ b Clae eee d 8 A. Lem un p 2 1 A Uenman Daan e 1* H mogenitn 1 4 dd nen Lun uanar. 5 8 1 c e pracentam elh h u. zm dur dun et pepenſe(un an *** a 4 pe 3 * 4 4 3„ „ 4 An N 4“ 31.. a 40 7 8“ Kall “ 1 A 4„ abnumile; toto “ 3 1 4. 1 1““ „““ . 1 r 4 . 8„ 8 8 1 4 4 4* 4 2 1 4 5 eC 1N GENESIM, L IB. VIM. & à Deo præcepta,& in exordio mundi ad propagationem humani generis per neceſſaria. IILVp autem quantam habet probabilitatem, inter generatio- nem Cain& Abel interfluxiſſe quindecim annos? cum ex narratio- ne Moſis exiſtimari poſſit, Abel ſecundum fuiſſe fillum Adami,& ſtatim natum poſt Cain. niſi quis putet, Euam edito Cain, fuiſſe per quindecim annos infœcundam, quod deſipientig eſt hominis opi- nari. Eteniw primis hominibus maximam Deus tribuit fœcundita- tem: hoc nempe paucitas illa hominum,& ad conſeruationem hu- ganæ ſpeciei, multiplicatio generis humani id temporis exigebat. Qvop autem dicitur, Adamum fllij ſui Abel mortem centum annis luxiſſe, totoque eo tempore à carnali copula ſeſe abſtinuiſſe, quis inducat in animum credere: Neque enim Adam, cum vir eſſet prudentiſſimus, tandiu mortuum filium lugeret, nec ob eam cauſam tamdiu à generatione prolis abhorreret: quin, propter mortem Abel, vehementius cuperet alterum filium pro eo gignere. Id quod nõ ob- ſcurè indicauit ipſe, cùm procreato Seth dixit, Poſuit mihi Deus ſemen aliud pro Abel quem occidit Cain. Falſitas quoque eius traditionis con- uincitur ea ratione, quod in ea dicitur Seth natum eſſe anno ducen- teſimo& trigeſimo ætatis Adami: cum Hebraica Scriptura,& Lati- na verſio vulgata habeant eum centeſimo& trigeſimo anno Adami eſſe generarum. Licet enim in tranſlatione Septuaginta in terpretum ſit, Adamum fuiſſe ducentorum& triginta annorum cùm genuit Seth: eam tamen tranflationem in eo numero annorum, atque in nonnullis aliis conſequentibus numeris eſſe aliorum vitio,& culpa deprauatam& corruptama infrà oſtendemus. Fuit qutem Abel paſtor ouium,& Cain agricola. GOsr peccatum Adami, primus omnium hominum, 29„*.. 4.... , qui iuſtus& innocens appellarur in diuina Scriptura, G e fuit Abel.& hic primus omnium fuit paſtor, ſuôque ¹—„ 4. exemplo maiorem in modum hanc paſtoralem artem cohoneſtauiit ac nobilitauir, vt eam deinceps omnes Patriarchæ& principes populi Hebræi præter cæteras partes ſum- mo ſtudio coluerint: nec profectòè ſine cauſa. Eſt enim paſtoralis ars omnium ſimpliciſſima; miniméque operoſa vel artificioſa nec ita animum hominis occupatum renet, vt non ei orium relinquar ad meditationem rerum naturalinm, diuinarümque contem platio- nem: neque certis indiget domiciliis, aut ſtabiles fixſque ſedes exi- git: fed à peregrinantibus etiam tractari& exerceri poteſt, eiuſque multiplex vtilitas eſt ad humanæ vitæ,& diuini cultus vſum. gu- peditat enim vickum& veſtitum, materiam item oblarionum& ſa- crificiorum, quæ Deo ſieri oportet. Refert Præterea imaginem quã- om. 1. 4 2 dam 110 — Com. in Gen.] 719 A inſtituto pœnitentiam agendi aduerſabatur, cͤm res eſſer honelta, Geneſ. 4. Septuaginta ꝛnterpretum ver ſio corru- pta. VER S.2. Laus paſtori- iæ aTrtis. -— ſſͤſͤſſ ———.GG² 1 ehs arens 38 4“ 3 9 * 4“ *—— 4 9„ nn nn. —— 3———— 4— 4 4 e . 2 2——— 4— 3“ Se 2 4 8 3— 2 1 8 5 5 4 6 8— 3 4 4 3 —.ͤ.é.éͤäͤͤ 8 ——“ — re 4— ————⸗ ÿööm—. 1 5 8 ——— 1 2————yyyyyü— — 4——.— 2—— 8* 8 4— ————— 720 COMMENTARIORVM Homerus vo- dam regalis adminiſtrationis& gubernarionis: talem enim decet A 2t reger au eſle regem erga ſibi ſubditos, qualiter paſtor gregem ſuum regit: Agæs Aad. quapropter apud priſcos illos non aliter boni reges, quàm paſtores populorum appellabantur. Quid plura?reptæſentat bæc paſtorum ars& exercitatio, Dei prouidentiam erga homines, præſertim autem 1 4.—— 81— 3 8. Eecha⸗ 34. erga llectos:dnamobxem Deus 8 Chriſtus dominus gaudét paſtoris Salibi. ade appellatione, eoq́; nomine frequenter in ſacris litteris nominantur. Abel cogno Æ☚ D vnde Abel in exordio mundi didicit ſacriſicia offerre Deo: nerit facrii- Didicit profecto vel ex patre Adamo, qui id à Deo doctus, itidem f- Su e Oe liosſuos docuerat:vel etiam nullo docente, potuit id Abel naturali Gus. pmi. ratione cognitum habere,& tacito quodam naturæ inſtinctu& im- nes lege nata- palſu ad id faciendam adduci. Quemadmodum enim naturalis ra- rali obligatos tio docet vnum eſſe Deum omnium rerum conditorem ac domi- e S Peum num. ita docet ac præcipit hunc Deum eſſe ab homine omni cultu 7, Steae, tam interiori quàm exteriori colendum atque venerandum. Sicut turin ſigaum enim inter homines, qui aliorum poteſtati& imperio ſubiecti ſunt, eius domina-& tributa pendunt,& munera offerunt dominis ſuis, quod id argu- tionis ſuæque mentum ſit& dominationis eorum, ſuæque ſubiectionis atque ſer- Ierusturss., uirutis: ira oportet omnes homines exterius& interins venerari Deum, ea re profitentes atque teſtificantes, ipſum eſſe Dominum omniũ, ſé que ſeruos eius: qui niſi eius poteſtate ac benignirate, nec malis quibus premuntur liberari, nec bona quæ optant conſequi, nec ad æternam vitam& fælicitatem peruenire poſſunt. Ad hanc de ſacrificio Abel illuſtrandam hiſtoriam, multa de his Juæ tractat B. S Thomas. Thomas in ſecunda ſecundæ quæſtion. 83. diſputans de ſacrificio, quod ſoli Deo, etiam ſecundum legem naturalem, à cunctis homi- nibus fieri debet, bellè accommodari poſſunt. Cur nuſquam II L VD fortaſſe alicui mirandum accidet: Cùm cæteros Pattiar- Ser hei zu⸗ chas Deo ſacrificaſſe ſacra memoret hiſtoria, cur duos maxime in- muù& Iſaac ſignes Patriarchas Adamum& Iſaac ſacrificaſſe Deo, nuſquam in ſaeriicaſe ſacris litteris proditum ſit: augétqus magis admirationé, quòd pri- Deo. mus omnium hominum Adamus ſacrificaſſe creditur, primuſque fuiſſe poſterioris ſuis ſacrificandi doctor& auctor: Iſaac verò, ſanctũ ac religioſum Dei cultorem quàm qui maximè, quis dubitet ſæpe- numero ſacrificaſſe Deo: Verùm ſine dubitatione vlla credendu eſt, duos iſtos Patriarchas facrificaſſe Deo propterea tamen de ſacrifi- cio Adam tacuit Scriprura, quod cùm in eo fuiſſet origo peccati, non videbatur conueniens ac decens, vt in eodem oſtenderetur ori- go ſanctitatis& religionis: ſed id potius in Abel, qui primus om nium morraliũ appellatus eſt iuſtus& innocens, exprellum eſt. Iſaac Porrò, quoniam ea re fuit maximè illuſtris Chriſti domini figura, Toaunts 10, ₰ 3 quod à patte ſuo, quantum in ipſo fuit, immolatus& ſacrificatus eſt, vt remaneret integra eius figuræ vis plenùm que myſterium: iccirco non inducit eum Scriptura offerentem Deo externa ſacrificia. Quã- quã& illud ſimplicius, ac veritati hiſtoriæ propius& conuenientius fuerit 4 L ntale 1 4u 3 — 1 Nnh Aa une 4. T 1 dan die „. ““ 1 4 doce) 89 docrat ad 3 Aden ei gutin nng ze Ac dahr — 5 Clan e hezeume an e mrtn 2(ru 1 4 4 6 udn N. *“ 4 1 e 1 2 4“ M E * 4 1 * 2 irvan 22 SWella 1 11 4½ 21 — — — — . 12 mnui 1R güser 6 be vluc 2 * 10³⁷ 484 1 8 . Q iſſe„ piſſe, vt il lud ſe, zen mulieris, inter quod audierat Deum poftuſe 1IN GENESIM, L. I B. VII. rari, in quibus aliquid euenit diuinitus mirabile admodum?⸗ atque memorabile, cuiuſm aodi quia nihil in facrificiis iſtorum accidit:: pro- pterea nihil etiam de illis eſſe Prodirutn. 721 A fuerit reſponſum eorum dumtaxat ſacrificia in ſacra hiſtoria memo- Factum eſt autenmn poſt multos dies, 2t oferret Cain de eſru-VIRS.3. Ctibus terræ munera Domino. Abel q eaaf e obtulit de primoe genitis gregis ſui, E de adipibus eorum. 3VR Abel obtulit primogenita gregis& adipem: an N quia meliora eſſe ſolent primogeni lrao e dominis cario- o ra, ob idqac magis Deo grata& accepta: quod ipſe Deus poſtea declarauit, lege per Moſem lara, præcipiens Mofferri ſibi primogenita. Illud autem De adipe enun au- plicem ſententiam habere poteſt: vel quod Abel adipem animalium cremauerit,& adoleuerit Deo, eo népe modo ‚quo poſtea per Moſem fieri Præcepi it Det us: Vel ſignificat obtuliſſe Abel Deo ex x pecoribus maximè adipatis& pinguibus. Vt ex hf loco intelligere liceat, quæ multis poſt ſtſr culis aher legem Mofis præl cripta& pr ræcepta ſunt He- breis, ea iam inde abe xordio mundi in vſu fuiſſe apud viros pios. Ex hac igitur narkacionéaphateboblationem Abel tribus de cauſis me- liorem⸗ ac Slaudablle ten fuiſſe, quam oblationem Cain. Fait enim illa vberior& copioſior: fuit item electior& excellentior, id eſt„ le- 3 1 Lt pietate animi Deo facta. A dn KEM merito eam ob karianern laudauit Paulus cap. 11. epi ſtolæ ad Hebræos ita ſeribens, Fide Pa rriman n h oſtiam Abel,quân m Cain obtulit Deo:per quam teſtimonium co- ſeb* ea gteſ eſe inſtus, teſtimonium: pe ha⸗ 2te ene T as eius Deo,& per illam d. fimtlu adhuc c loquitur, QV EM locũ PDauli luc culehrs tractans Cupertus libro quarto Cö- mértariorũ in Geneſim capite ſecũdo, ad he) mncm odam ait, Re cle Pau- lus, in quit, fide Abel plurimam hoſß liam 3 uliſſe: nam cultu vel relin one Fo- 1 11 A on Ve- 6 2„. 2„. 2 fei Pſtt 7 A Téttukdteé, t, P. 4 4 eus non doc Mlts. rinuit ſibi, 7 tu tiorem vterque ol 2 e Aebant 2„ * obtulit H0 ki⸗ ain.ſi 8 A e⸗ ⁸ cui 6 Se Cl? Cle Vterque dia niſit. Nam Cainc H De oßfrret ſua 1 7711 habens in cupiditaie ie rrena. Huinſinodi „ ſ6 Tepoſiiu, 124 .1 OTt 10 1 M Pit, Ss 2A. D 97 be, inquit, ülli cor ruunn mihirat Cainc 2 7——₰ 7 fuctus terræ ehen lit Deo R be aute gp. rimo cor ſuir A., deinde ee ham ee . 3 1 7. do, huaenun hoſtiam per Rdem obtulit: eredendo ſcilicet futurum eſſe, vr verſ⸗ zretu ſ eu veme ouere tur gla Idius ille, quem collocauerat Dominus an- te Panad, 277 a odiendam viam ligmi vita, credendo, inquam, fn- turum eſſe illud ſemen mulieris, quod contereret caput an tiqui ſerpentis. Hac ſde eMe; 7 14 1791 5 0 Aubit. 7 tandum ſ t prophe P Ju‿ ſpiritum 006- C 4 1 LZILL 2 iniinici- tias& inter ſemen ſerpentis, ſeire: non tantum fore ſeme n mullieris s ſod& Fi- lium ctiſſimarum 8 optimarum rerum: fuit denique magna lide& eximia jis. Cur Abel ob⸗ tulerit primo- genita Gadi- bem. Exod. 13. „ 7 AA 0 3 2.9⸗ Leuit 3. Abelis obla- tio melior o- blatione Cain tribus de cau- Ex plicatur kae cus 71 1 1I.cCep. Pauli 6 ha⸗ 4 ad Eabra 15. Egregia Ru- H. pertz ſenten- tia. ,),, Prouerb. 23. . 8— eeeee— 5 4 8 .— 8— 2* —“— desc. r„** 4 ——“ asee— 9—— 3 1— “ 8.—“* 4— 2 ————ÿ* 4 4 4 1. ——.— 3———ͤ———— ——————— 1 8 4 3 3 eee.———ͤͤſͤͤ 8 3— 4 2 3. 7²² CO MMENTARIORVM lium Dei, qui verus agnus Dei per ſuam innocentiam, ſêrpentis conculcaret 4A malitid,& per ſuum ſanguinem fiammeu gladii reſtingueret. Hæc Rupert. vERS.4. Et respexit Dominus ad Abel,& ad munera eius: ad Cain autem,& ad munera eius non reſpexit. Ouid ſit ³..Ro Aeshexit, Hebræum verbum quo hic vſus eſt Moſes, Deum reſbe⸗ S(igniſicat reſpicere, attendere, animaduertere„intentoq́; aiead A5ed. 22& def o obtutu aliquid cernere. Secundum Oleaſt— & quo ſigno 5 XO Obtu liq. dum Olealtrum d eognoſa: eo- verò propriè ſignificat deſinere, quieſcere,& requieſce- tuerit. re: quæ verbi notio bene congruit huic loco. Paraphraſis Chaldaica B de2, ſic ad verbum habet, Fuit complacentia apud Deum erga Aℳbel, hoc eſt, nau nen placuit Domino munus Abel, vel vt aliàs dicere ſolet ſacra Scriptura, naiſcha à ra- Complacuit ſibi Deus, vel complacitum eſt Deo in munere Abel. ae nye Dupliciter autem ſignificare ſolet Scriptura placuiſſe Deo aliquod ſacriſicium: vel dicendo, Deum reſpexiſſe ad illud ſacrificium, ſicut hoc loco, nec aliud eſt reſpicere, quàm approbare,& acceptum ha- bere: vel dicendo, Deum eſſe odoratum illud ſacrificium in odorem ſuauitaris, quod Moſes infrà cap. 8. huius libri ſcribit de primo ſacri- ficio, quod Noẽ poſt diluuium obtulit Deo. QDuo ſigno ſs- INTELLEXII autem Cain Deo placuiſſe oblationem Abel, b Abells ſa- non autem ſuam, ſigno quodam externo: quod non foit aliud, quà-m C anhewnhla⸗ vt docet Hieronymus in lib. Traditionum Hebraicarum, in Gene- ſenderit. ſim, de cœlo repente miſſo igne cremaſſe Deum,& conſumpſiſſe ſa- crificium Abel, intacta prorſus oblatione Cain. Id quod ſecutus Theodotio, ſi hunc locum verrit, Et inftammauit Dominus ſupere Abel. Neque coniectura hæc fidem non habet. Siquidem eo ſigno legi- mus poſteà ſæpe declaraſſe Deum ſibi placuiſſe aliquorum homi- num ſacrificia: quemadmodum de ſacrificio conſecrationis Aaron proditum eſt, Leuit. 9.de ſacrificio Gedeonis, Iudic. 6. Dauidis prio- ris libri Paralip. cap. 21. Salomonis. ⁊. Paralip. c. 7. Eliæ. 3. Reg.. 8. Nee- miæ. lib. z. Machab. cap. 1. Simile quoddam prodigium oſtentare ſoli- tum dæmonem alicubi in ſacrificiis quæ ſibi offerebanturſadeo ſem- D Prnd'giue Per nequiſſimus diuinitatis æmulator,& callidiſim us ſimulator dæmonis fal- fult dæmon) tradit Solinus cap. 1 1. Nec longe, ait, inde collis eſt Vulca- . lacia ex hiſto- nius, in quo qui dininæ rei operantur,! igna vitea ſuper aras ſtruunt, nes ignus olins.... I.... 4„ ria Solm apponitur in hanc congeriem, cum porricias intulerint. Si adeſt Deus, ſio ſacru probatur: Sarmenta licet viridia ignem ſponte concipiunt,& nullo inflamma- I....„7...„„. te alitato numine fit incendium. Ibi epulantibus alludit ftamma, quæ flewuoſu exceſſibus vagabunda, quem contigerit non adurit, nec aliud eſt quam imag0 . nuncia perfecli rite voti. Ita Solinus. Cur in gene- 7 ſeribe. horum duo- ratione prior CvR AVTERM Moſes deſcribendo generationem horum dt nommetur Tum fratrum, priorem nominet Cain quàm Abel: mox autem nar- Cain rando vtriuſque oblationem,& diuinam approbationem munetum Abel bun z Ahli yrin ls, atit L 1 wapactun u 4 1 ** 1 Scnpra 1eihn Deum teſpeuille än Hutk, 31 c crn dotatam t wreg I dains l ek. ½ un odraht Dei un Deo pli Futt 1 5 34 L 4 “““ 4 4 1 4 ano ol 0 uglct . AIN .** ³ . 1 68 1 8 1 1 * asDu 1 3 8* 89 5 rdo. ads 4 4 4 1 4 1 „ 2 1IN GENESIM, LI B. VII. 7²3 A Abel nõ autem Cain, prius memoret Abel, quàm Cain, rationem ex- ponens B. Ambroſius libri primi, de Cain& Abel. cap. 3. ad hunc modum ſcribit: Non eſt otioſum, quod cum ante generatus ſit Cain, vt le- ctio docet, prælatus ſit hoc loco Abel, nec idem ſit ordo nominum, qui eſt ordo natura. Quid ſibi vult mutatio ordinis, vt prius iunioris meminerit, vbi ſori- bitur vitæ ſtatus, operiſq́;, vſus? Officiorum interrogemus diſtantiam, vt colliga- mus cauſam prælationis. Operari terram vſu prius eſt, gratia inferius quàm oues paſcere, Hoc enim instar eſt cuiuſdam doctoris& principis. Meritque prior ſe à vetustioribus inchoauit, iunior recentiora prætulit, quæ nullas ſpi- nas, nullog tribulos germinarent, nulli ſententiæ eſſent obnoxia. Denique pec- cati reus Adam de Paradiſo dimiſſus eſt voluptatis, vt operaretur terrã. Rect? ergo vbi naſcuntur hi ftatres, ſeruatur etiam in prædicando ordo naturæ: vbi verb exprimitur diſciplina viuendi, ſeniori iunior ante fertur: quia etſi tem- pore iunior, virtute praſtantior eſt. Innocentia enim tempore posterior eſt quum malitia,& quadam ſuppar atate, ſed meritorum nobilitate antiquior. Senettus enim venerabilis eſt non annis incana, ſed moribus,& ætas, inquit, ſe- nectutis vita immaculata. Tbi enim generatio exprimitur, praueniat Cain. vbi diſciplinarum fit pradicatio, præcurrat Abel. Adoleſcentiam igitur,& ipſam in exordiis iuuentutem variarum illecebris paſſionum feruere quis ab- nuat? Sed vbi maturior atas fucceſſerit, tamquam pubeſcentis laſciuia tempe- ſtate diſcuſſa tranquillitatem refundi,& in quoſdam portus quietos laſſæ ani- maæ nauigium ſubducere. Itaque graues motus nostræ adoleſcentiæ fida ſenectu- C lis latione placidantur. Sic Am broſius. Dixitque Dominun ad Cain. Quare iratus es? E cur concidit facies tuq? Nonne ſi bene egeris, recipies: ſin aurem male, flatim in foribus peccatum tuum aderite ſẽd fub te erit appetitus eius, E tu dominaberis illius. Shn haber noſtra verſio Latina, aliam paraphraſis Chaldai- f ca, aliam ſcriptura Hebraica, aliam denique Greca tranſ- „ lario Septuaginta interpretum. Harum nos quatuor 5 lectionum ſingulas propriè, ac diſtinctè tractantes& in- terpretantes, huius loci ſententiam& doctrinam ex luculentis Pa- trum commentariis& ſcriptis illuſtrare, exornare, ac locupletare vo- luimus: nobiliſſimus enim hic locus eſt,& à Patribus& Theologis crebrò vſurpatus, miréque celebratus. W s PRIMo autem lectionem Latinam quam ſuprà poſuimus; in- terpretemur. Quare iratus es? Dixit Dominus Cain,& cur concidit facies rua? Vehementer Cain iratus fuit, quòd diuino reſpectu& appro- batione fratris ſui munus ſuo prælatum eſſet: vnde protinus arlit inuidia ſimul,& odio fratris: idque ab effectis ſtatim claruir, quia EL 22. 5; conci In oblatione autem prior memoretur Abel. B. Ambre- ſius. Sapien.z. VERS. 6. &7. Qundru plex lectio huiuss de⁴ε. Exp I. cakur leclio vulgatæ verſionis La 2 tinæ ſecuidum Kupertum. ⅓ — 224 COMMENTARIORVM —— 6 ———— concidit vultus eius: videlicet ira in odium verſa,(vt ait Rupertus A A unpiſt lib. 4. Commentariorum in Geneſim, c. 3. trabali pondere declinauit in ufuan terram vultum& oculos ſuos, terram namque aſpiciunt, qui crudelia meditan- aam⸗ Pſalm. 16. tur. Vnde eſt illud in pſalmo, Proiicientes me nunc circumdederunt me, liaz oculos ſuos ſtatuerũt declinare in terram. Vtrumq;, ab illo requirit Deu. gunaa Dixit enim: Quare iratus esꝛaddidiiq,& cur concidit facies tua: Siqui- nann emn dem etiam ſi non occidere vellet, iam pro tali cauſa iratum faiſſe, ſcelus h, l11J peccatum diabolicum eſt, quia diabolum imitatur qui alterius iustitiæ inuidèr. 1 ſctior Alias aute moueri vel iraſci,humanum eſt, dummodo ira prius reſideati quam nri licet Pſalm. 4. peccati opus generet. Quapropter in P ſal. dictum eſt, Iraſcimini& nolite asoch peccare: quæ dicitis in cordib. veſtris,& in cubilib. veſtris compun- luezſed gimini. Ac ſi diceret, E thi ad horam, vt homines, mouemini, nihil lamen per B Nad arce iram operemini,& de hoc ipſo quod moti vel irati fuistis, cito pœnitemini. Sed cmanti hanc iram, qua iratus eſt( ain, nuſquam S criptura concedit: nam ipſa eſt inui. ninaheni Ira quæ in dia diaboli. Bene ergo Deus Vvtrumque requirit dicendo, Quare iratus es?& Wdrag Seriptura cõ- cur concidit facies tuaꝰ Quia videlicet iratus fuerat inuidendo,& concide- meslicun ceſſa,& quæ rat facies eius parricidium meditando. Iia percunctando vocat illum mitis ad diet regi dop. miſericordiam, ad conſcientia ſuam, inuitat eum ad cor ſuii, vt videat ipſe quod tenſus di b cogitet, bonum, ſcilicet ſit an malum. Amplius autem ubiungendo. Nonne ſi lius,quen bene e geris recipies,& c. Forti illum inuetlione pulſat, vt vultum ſuum ſub- tura ſuht leuet a terra, Tt mentis oculos fuſtollat à terra, ſcilicet vt trabem de oculo ſao vinci nl eijciat,& procul afpicia t, videaiq prudenter quod magis expediat, quid euen- dpomo,, turum ſit, quis finis, quis fruttus ſuccedat, hi malum quod cogitatione deliberat, C tentatin opere perficiat. Nonne, inquit, ſi hene egeris, recipies? ſin autem male, ſtatim facultate in fõrib. peccatum ruum aderit? ſcd ſubter te erit appetitus eius,& iu domina- perentu beris illius. Quod eſt dicere, Quia tu mente delibera⸗ perpetrare opus peccati,(aut in en ego priuſquam id facias, ne pofteaquam ſeceris, quaſi de ignorantiate ex- nec cin cuſes, dico tibi, Nonne ſcis quia ſi bene gerus, egipies? ſin autem male(ſubau- poſſumu ditur& illud Tecipies) nam ſtatim in förib. peccatum aderit, vt quocumnque te reſistim verteris quicquid agere volueris, tecum ſit comev in itinere, princeps in opere. ſicegi loan. 8. Et tunc quide ſuper te erit& dominabitur tui, quia videlicet. Oinnis qui facti in hin Ppeccatii, ſeruus eſt peccati. Nic autem antequam facias illud, dumadhnc eſt in fard appetitu, ipſe appetitus eius ſubter te erit,& tu dominaberis illiuus: verbi gratia, queſ Juemadmodum is qui nondum rex creatus eſt, fubter populum eſt,& populus D cenng dominatur illius, ita vt eum Tecipiat ſi vult. Hactenus Kupertus. ler agfe Ex hac autem lectione Latina liquidò intelligirur, Deum æquiſ- diamta ſimum eſſe hominum iudicem tam remunerandis corum benefactis, d PA quàam maleficiis puniendis, Si, inquit, bene egeris recipies? ſcilicet præ- nem Quanta ſit mium& mercedem tuorum benefactorum Jjin autem male 2geris ſtatim dautns Des zudicis in föribus peccatum tui aderit. id eſt, peccati tui pœna& vindicta præſto ef, 4 aqquit:s. tibi erit, nec te finet tranquillo& quieto animo viuere: aduerſariam egen enim tibi intra re conſcientiam habebis, quæ te dies& noctes accu- olämo ſans,& diuini iudicij ac ſupplicij metu territans, numquam te paca- cultam to& læto animo eſſe patietureSimile huius loci eſt, quòd ſcripſit Pau pretenn lus ad Rom. c. z. Reddetinquit, Deus vnicuique ſechdum opera eiusii⁵ qus- us ſa gem 44 5 4 8 0 mandr n A 4 A nunja mm Lan 4 Naxr 7 6 4 4 1 N. 42 1 xX A. Mer 88 .. 1 2 I 5 3 4 3“ 4 4* 2 1Ä R era XK ri — 1¹ 9 Am „O⁴*& nenr tꝗ man 1 g * 4 4 * 8 1 Ker 3 . 5 n dr d. n ar.C aicar RaRL! 417 u. 4 — 4. 1 eal 4 3 1 3 6A 3 8 Fad Sun 4 1 un Koperd 1 IN GENESIM, LIB. VII. 725 A dem qui ſecundum patientiam boni operis, gloriam& honorem,& incorruptio- nem quærunt, vitam æternam: iis autem qui ſunt ex contentione,& qui non ac- quieſcunt veritati, credunt autem iniquitati: ira& indignatio. Tribulatio& angu tia in omnem animam hominis operãtis malum, Iudai primum& Græ- ci: gloria autem& honor& pax omni operanti bonum, Iudæo primum& Græ- cornon enim eſt acceptio perſonarum apud Deum. IIIVD quoque concludi poteſt ex hac lectione Latina, idemꝗque ex lectione Greca& Hebraica, quas paulo infrà ſubiiciam, argumen- tari licet, atque id plurimum valet aduerſus noſtri temporis hæreti- cos, hominem eſſe liberi arbitrij, nullaque trahi ad peccandum neceſ- Libertas bu- mana volun- ſitate, ſed in eo eſſe peccare& non peccare,& dominari peccato, à ſe taus. illud arcendo, vel ipſum admittendo, turpiſſima ei ſeruitute ſubiici, ac mancipari. Sub te, dixit Dominus Cain, erit appetitus eius,& tu do- B ninaberis illius. Quem locum egregiè tractans Bernardus ſerm. j. de Quadrageſima. Grande, inquit, periculum eſt,& grauis lucta aduerſus do- mesticum hostem, maximè cum nos aduenæ ſimus,& ille ciuis: ille ſuam inha- bitet regionem, nos exules ſimus& peregrini. Magnum quoque diſerimen ad- uerſus diabolicæ fraudis astutias, tam crebros: immo continuos habere confli- ctus, quem nec videre quidem poſſu mus,& quem nimis atutum fẽëcerit tam na- tura ſubtilis, quam longa exercitutio malitiæ eius. Verumtamen in nobis eſt, ſ1 vinci nolumus,& nemo nostrum in hoc certamine deicitur inuitus. Sub te eſt, Cum damo- d homo, appetitus tuus,& tu dominaberis illius. Poteſt inimicus tuus excitare ne lucta peri- tentationis motum, ſed in te eſt, ſi volueris dare, ſeu negare conſenſum. In iua euloſiſtima. Vacultate eſt, ſi volueris inimicum tuum, facere ſeruum tuum, vt omnnia tibi coo- perentur in bonum. Eœcce enim inflammat inimicus deſiderium cibi, vanitatis, C aut impatiétiæ, cogitationes ingerit, aut excitat libidinis motumetu ſolummodo nec conſenſeris,& quoties restiteris, toties coronaberis. Verumtamen negare non 4—*— 4„. 7 ·... 4„. poſſumus: molesta ſunt hæac periculoſa ſed& in ipſo certamine, ſi viriliter 4 J. 7 ℳ ₰4. 2o„, reſistimus, quædam Did ranquilitas de conſczentia Sond naſcitur Credo CtI, 1 2. u 7//,— n ,], 9 u,, CFæ 2 4, ſi cogitationes illas, quam cito in nobis aduertimus, non patimur temorari, ſea 7 in ſpiritu vehementi animus aduerſus illas excitatur, quoniam inimicus confu- ſus abſcedet à nobis, nec tam libenter illico reuertetur. Sed qui ſumus nos, aut quæ förtitudo nostra, t tam nultis tentationib. reſistere valeamus? Hoc erat certe, quõd quærebat Deus, hoc erat ad quod nos perducere ſatagebat,vi viden- tes deſéetum noftrum,& quod non eſt nobis auxilium aliud, ad eius miſericor- diam tota humilitate curramus. Ita Bernard. D PARAPHRASIS Chaldaica hanc habet huius loci ledio- nem, Nunquid ſi emendaueris opera tua remittetur tibi? quod ſi non emen- daueris opera tua, ad diem iudicij peccatum tuum conſeruatur, quo futurum eſt, vt pœna ſumatur à te ſi non pœnitentiam egeris: quod ſi Pœænitentiam geris, remittetur tibi. Pro illa voce, Opera, vocabulum Hebræum non ſolùm operari, ſed etiam colere ſignificat: ideo quidam hoc loco cultum Dei, hoc eſt, ſacrificium quod Deo Cain obtulerat, inter- pretantur, quaſi Dominus eum monere voluerit, vt exem plo fratris ſui Abel, maiori deinceps fide ac pietate ſacrificia ſua offer- 3 ret, ſi Declaratur leclto, quam habet para- phraſis Chal daica. Vocabulum Chaldaicum quod hic de. hignatur eſt, Jia Gua- dach. — ÿꝛ—y ÿää oöoöooöö. 8 4 C 726 COMMENTARIORVM ret, ſi ea Deo grata& accepta eſſe cuperer. Alij verò ad bona opera, 4 49 Exterua n, vitæque emendationem id referunt: quaſi dixerit Dominus, Si emé.( 5 e wabs. daue ris opera tua, tuàmque vitã correxeris, placebunt mihi ſacrifi cia cdj tate pe ſantur. tua, quæ nihil facio, ſi ea non ex animo fideli pio& innocenti profi- fa ciſcãtur. Sic eſt profectò:dignitas& meritũ externorũ 9perũ, ex inte- 5 riori cordis fide, pietate,& caritate ſpectatur& æſtimatur. Veriſſimã. u⸗ Prouerb. 15. que eſt illa Salomonis in libro Prouerbiorũ ſententia: Victimæ impiuni abominabiles Domino: Vota iuftorum placabilia. Verũ nullo modo hic ta- Em cendum eſt, quemadmodum hunc locum Thargum Hiexroſolymita- W Notabils in: num interpretetur. Sic enim in eo eſt, Nonne ſi emendaueris opera tua in ernn zee 3 ſaæculo iſto, condonabitur& remittetur ibi in ſæculo futuro: quod ſi non emenda- peol quam habet ueris opera tua in ſæculo hoc, ad diem iudici= magni peccatum tuum conſerua- 3 mſit Wargu Hie- Gitur,& ad ostium cordis quieſoet. Verumtamen in manum tuam tradidi pote- 4d p enen ſiatem concupiſcentiæ tuæ,& tu dominare ei fiue ad bonum, ſiue ad malum. Aeril Ona Kanan e SEaVITVR lectio Hebraica huius loci, quam breuiter explanãs ruil huius loc“. B. Hieronymus in libro Quæſtionum Hebraicarum in Geneſim. quut Neceſſitate compellimur, ait, in ſingulis diutius immorari, ſiquidem Gnunc mn multo alius in Hebræo, quam in S epruaginta translatoribus ſenſus eſt. Ait nig HMomo efi li- enim Deminus ad Cain: Quare iraſceris,& quare concidit vultus tuus? Von- dnd beri ar bitrij. ne ſi benè egeris, dimittetur tibi?& ſi non bene egeris, ante fres peccatun tuum nitiun ſedebit:& ad te ſocietas eius? ſed tu magis dominare eius. Quod autem dicit, uma hoc eſt: Quare iraſceris,& inuidiæ in fratrem liuore cruciatus vultum demit- Iſo tis in terram? Nonne ſi bene feceris, dimittetur tibi omne delittum tuumſiue, acini vt Theodocion ait, acceptabile erit, ideſt, munustuum ſuſcipiam, ut ſuſcepi fra- C( conao tris tui, quod ſi male egeris, illico peccatum ante vestibulum tuum ſedebit,& egeri tali ianitore comitaberis. Verum quia liberi arbitrij es, moneo, vt non tibi pec- non! catum, ſed tu peccato domineris. Sic Hieronymus. Sed quia verbum prote Hebræum, D&W Sceth, pro quo Interpres vertit, recipies, fignificat patet etiam condonare& remittere, itémque attollere& leuare: propte- lina rea nonnulli ſic vertunt ex Hebreo, Nonne ſibene egeris condonabit, ſub- deh audi, tibi Deus peccatum tuum? Alij ſic, Nonne ſi bene egeris, attolles, 44 ſau leuabis: ſubaudi vultum tuuma ideſt, Nonne incedes recto vultu, ſe viuéſque in gaudio& lætitia? Nec deſunt qui ad hunc modum inter- mn Pretentur, Nonne ſi bene egeris, exaltatio erit tibi? quaſi dicat, Tu vi- D deris dolere, quòd frater tuus ſit elatus,& euectus ſupra te: at ſi D Sep etiam tu bene facere ſtudueris, attolleris& exaltaberis vt ille, atque verz bhanc iſti explanationem conuenire magis Hebraicæ veritati con- rum ftendunt.& 4 VERVM Corum, qui ad veritatem lectionis Hebraicæ ſacras lit- insu teras interpretari& tractare ſtuduerunt, nemo videtur fubtiliès& te con enucleatiùs hunc locum examinaſſe, quàm Hieronymus ab Olea- lillin ſtro: cuius ſuper hoc loco plenum commenrarium, probabilémque ſe d ſententiã, ne quid lector deſideret, hic adſcribã. Verbum, inquit, ſins, Oleaer. Secth,a 2 Naſſa, orti haber, quod multa ſignificat, propriè umé videtur ptis gnuficare portare, leuare,& eleuare. Dictio verò NUR Chattab, peccatum,& A „ ſignificat 3 Amar 4 42 a 432 nm N Alii Aud urmn. 1 8 rrru, Lncrar AN 8 8 8 1* us rri atef, urs N n “ Kr rmn unn 1 71 run mus en un en 8 4 4 A erm. Ne erd* Kü Fco lnterptet de Kofie 1— ekan ererr, nemqoe Witt bum 8 1 ,e V eeben Anes emn G 4 3 „ un Annbc 8 1 edes e AMccdes *‿ 8 Nec deios. de 3. 4 11 an 1 — 4 e 4 A td 8 xcaus 1N. GINESIM, LLI B. VII. 727 A ſignificat,& pænam pro peccto inflictamé ſicut Zacharia 13. Hoc erit DO Cattath⸗hoo&ſt, pæna peccati ̃ᷣeνpti& Dechattathéid eſt pœna pec- cati ſeu punitio omnium gentium. Signiſicat etiam oblationem pro peccato equenter in Exodo& Leuitico. Vt Leuitici quarto, Omnem adipem iuuenci NSORR Hachattath, id eſt, peccati ſeu oblationis pro peccato, quo capite ter aut quater in eadem accipitur ſignijicatione Sequens vero diclio, ſëilicet J= Robes, quam vertimu Cubans ſignificat iacere, cubare, vt paret infra Geneſéos 49. Curuauit ſe N2Rabas, id eſt, accubuit ſeu iacuit vt leo. Sic Tob u. W=NVerabaſtha, id eſt,& accumbes, aut iacebis,& non erit ex- terrens. Poteſt ergo hic u Chattath, ſignificare punitionem peccati,& peccatum ip lſum. Et ſi pænam aut punitionem figniſicet tuno ſenſus eſt, Non- ne ſi bene egeris, portare, id eſt, portabis præmium. Si autem non bene egeris ad oſtium peccatum iacet? id eſt, propter te eſt punitio peccati: Etad te deſi- derium eius, id eſt, cupit te tenere pæna peccati tui: Sed tu, ſi vis dominabe- ris illius, id eſt, apud te ſitum erit declinare pænam eius ſen punitionem. Lo- quitur autem hic Dominus metaphoric. comparando peccatum ſen punitio- nem peccati cani, qui ad oſtium cubat cupiens ingredi: ſedl in poteſtate Domi- ni eſt claudere ianuam, ne ingrediatur, aut aperiresvt intret. MNouerat enim cordium ſcrutator, Cain inique aduerſius fratrem cogitare, ideo illi dicit, pu- nitionem ad oſtium iacere. Videtur enim quod quamprimum aliquis pevca- tum committit, pœæna ſeu punitio deſideret eum tenere:& iſte meo indicio eſt ſenſits huius loci. Si autem peccatum pro peccaro,& non pro punitione accipias, tunc ſenſuu erit, ſi bene egeris, leuare, id eſt, erit leuatio peccati, ſcu condonatio, id eſt. Si bene egeris, facilis erit condonatio peccati. Alif, ſi bene egeris erit lenatio animi& vultus qui concidit: ac ſi dicat, erit hilaritas. Si non bene egeris, peccatum ad oſtium cubat, id eſt, deſiderium occidendi fratrem prope te eſt,& cupit ad te ingredi ſeilicet ad exequendum homicidiumi ſed in poteſtate tua erit acceptare. Præfert autem priorem ſenſum ſecundo contextus littera:præcedit enim.: Nonne ſi bene egeris, portabis, ſeilicet pramium. vbi non de bono opere, ſed de præmio illius eſt ſermo. Qum ergo ſequitur, Si autem malò, ad oſtium peccatum cubat: videtur etiam de pœna ſeupunitione peocati eſſe ſérmoꝛac ſi dicat, Si bene ægeris portabis pramium, ſi verò malo pænam, quo- miam punitio? veſtigio peccatum ſequitur,&c. 3 RESTAT lectio Græca huius loci ſecundum tranſlationem Septuaginta interpretum, quam plerique Patrum ſecuti ſunt: ea verò, vt ipfam citat Hieronymus in libro Traditionum Hebraica- rum in Geneſim, vt videre licet apud Ambroſium, Chryſoſtomum, & Auguſtinum, ſic habebat, Dixit Dominus ad Cain, Quare concidit vul- tus tuus? Nonne ſi recte offeras, non recte autem diuidas, peccaſti? Quieſcerad te conuerſio eius,& tu dominaberis illius. Cuius lectionis inſtar copio- ſiſſimi& exactiſſimi commentarij atque interpretationis, lectori eſ- ſe debent quæ tres eximij Catholicæ Eccleſiæ Doctores Ambro- ſius, Chryſoſtomus,& Auguſtinus, hunc locum pertractantes, ſcri- ptis ſuis prodiderunt. Ambroſius quidem certè hbri ſecundi de Cain & Abel extremo capite ſexto& per totum caput ſeprimum ad hunc Com.in Gen. Tom. 1. AAAA modum — . — 1 — — — hh 2 —yüüü——————“ ————— d————— —— ———————,— 728 CO MMBNTARIORVM Tuterpretatie modum ſcribit: Non ergo quantitas oblationis, ſed animus reddenit,& 4 Paer A 4 qualitas conſideratur, G& ngfockus. Reité igitur Cain obrulit, quia oblatio in- Geezam. ſigne deuotionis,& indicium gratiarum eſt: Hd non recte diuiſit, quia ante omnia Deo debuit deferre primitias, vt à gratia inchoaret auktoris. Etenim diuiſionis hic ordo eſt, vt, prima ſecundis, non primis ſecunda præcurrant, cæleſtia terrenis, non terrena cœxleſtibus preferantur. Sed quia Cain huncor- dinem confudit, dicitur ei Peccasti: quieſce. Omnia docet Deus primum n pecces,vt in Adam monuit: ſecundo, ſi peccaueris, quie ſcas, vtin Caindocerur Erubeſcere enim debemus,& condemnare peccatum non defendere, quia pudore culpa minuitur, defenſione cumulatur Et ſilendo corrigimur, conten- tione prolabimur. Sit ſaltem verecundia, vbi non eſt abſolutio. Inde illud, Iu- Prouerb. 1s. ſtus in exordio ſermonis acouſator eſt ſui,& per Iſaiam Dominus, Dic uu Jhu⸗ o iniquitates tuas primus vt iuſtificeris. Quanta pudoris gratia, vt inſtitia te- Aa O. vont verecundia, quam culpa reatus abſtulerit. Ideo autem ait, Quie ſce, quo- niam non habesquod excuſas. Culpæ ipſius ad ie conuerſio eſt: non enim fra- ter ei adiicituriſed error adſcribitur cuius ipſe ſibi auctor eſt, In te, inquit, reuertetur crimen, quod à te cœæpit. MNon habes in quo neceſſitatem magis quam mentem tuã arguas. Inte retorquetur improbitastu princepr ec illius. Pe ne ait, Iu princeps es illius. Etenim impietas mater eſt delittorum,& qui gra- uiora peccauerit, in cætera facile prolabitur. Quomodo enim ab humanis tem- Perare, qui diuina violauit,& hominibus bonus eſſe poteſt, qui Deum laſiti Atrociorum igitur ſcelerum reatum vitia quælibet ſequuntur, quonid quo fla- Qitioſã propẽderint, eo inclinat catera. Tu ergo princeps operis tni, iu dux cri- C minis:nõ teinuiti,nõ imprudentèẽ error attraxit, ſed voliitarins reus: iudicio nã lapſu feciſti dolum, quo te diuinæ iniuriæ rei ipſé conuincis. Sic Ambroſius. Interpretatio HVNC ipſum locum am pla, vt ſolet,& diſerta oratione explanãs eiuſdé loci ſe- Chryſoſtomus homilia 18. in Geneſim, ad hunc modum ſcribit: Eæ- — a rae.......„ 25 cudam Shr] pende ineffabilem Dei miſericordiam,& in docendo, nobis congruam humi- ſoſtemum.. litatem. Poſtquam enim vidit ipſum Cain ab inuidentiæ affectione oppugna- ripro ſua benignitate congrua ipſi remedia apponit, vt ſtatim emergat& aquis non obtegatur, Quare, inquit, triſtis factus es?quare concidit vultus tuuii quia& in facie mœroris magnitudinem oſtendis: quare ira te inuaſut quare 7 à ie ipſo quod oportebat fieri conſideraſti? Non homini ſacrificium obtulisti, qui falli poſſitẽignoras quod mihi non eſt opus vt aliquid offeratur, ſêd ſanam offerentium mentem volo? Quare concidit vultus tuus? Monne ſi rectè obtuli- ſtinon rectè autem diuidas? Hoc quidem, quod in animum accepiiti eſſe offe- rendum,laude dignum eſt, quod verb non rettè diuidis, oblati repudiationem Operentem operatum eſt. Oportet enim offerentem Deo, in diſcernendo magnam adhibere deo in di- diligentiam. Et quantum diſferunt, qui offert,& qui accipit, tanta& in di- D ſcernẽdo ma- ſöretione facienda diuerſitas. At horum nihil in cogitaſti, ſed vt fortuito con- gna u oporket 5. maa eereet eigse obtuliſti: Atque deirco non potuerunt eſſe accepta munera tua, Nam eentiam. Iicut intentio tua, cum qua oplationem feciſti, nihil diſtare exiſtimans, reieitn- 4 nea fecit, quæ à te ſunt oblata, ſic fratris tui animus, qui rectus fuit,& dignum in diſcernendo ſtudium habuit, accepta illius dona fecit. Verum tamè neque ſic Haam delicti repeto, ſed oſtendo duntaxat delictum,& conſilium Ah quod ſa congi 7 5 Won let 2 uunar 2 1 1 4 3 A 8 m a TrAAdur m 6 n in 1 A FrA n e Kar LeA At nn, 3 44 4* M. 4 Kh aun miuru mi. ameant loler,8 unns 4 8,.*. * 3 a1Mretn A B 1N GENESIM, L. I B. VII. 22 quod ſi accipere volueris,& peccatum emendabis,&; teipſum grauiorib ◻ 9 Buus zma- lis non inuolues. Quomodot Pectasti,& grauiter peccasti, ſed non punio pro- Ex .„,„ ⸗.„. 2 4 pter delictum: miſericors enim ſum,& nolo mortem peccatoris, ſed vt conuer- 1— 6½.18, K tatur& vinar. gitur quia peccaſti, quisſce tranquillitatem facito mari cogi- 3„* 7.—. 7. S tationum,& libera mentem à procellis fultuum inidantium: cohilbe iumul lus illos tuos, ne addas priori peccato grauius aliud: Me conſilium arripias, vt me- 1 dicina poſt hac nihil preſit. Ne te ipſum maligno dæmoni captiui tradas Pec- caſti, quieſoe.&ciebat ab initio quod fratrem hic adoriturus eſſet,& ideo autea verbis reprimit. Deus enim cui etiam arcana ſunt cognita quia ſciebat cordis illius motus, multum admonendo,& vetba illius infirmitati accommogqa pro- ferendo congruam ipfi narrationem protulit, ſua omnia faciens, tame iſi il- le repulſö medicamento; in fratricidii profundum ſe præcipitarit. Peccafti, quieſce. Né putes inquit, licet tun aduerſatus ſim ſacrificium 95 prauam me- tem, fratrisq, oblationem acceptam habuerim ob ſanam intentionem, quod ideo primatu te deſtituam,& primogenitura dignitutem à te auſe ram. Nam lice: honore ego illum proſecutus fuerim, accepraq, fuerint illins dona- verum tams ad te conuerſio illius,& tu ipſius dominaberis. Atque poſt peccati hoc permitto vt primogenituræ priuilegiis gaudeas, illumq; ſub tud poteſtate& dominio eſſe iubeo. Vide miſericordiann Domini, quomodo furorem e⁵ inſaniam illius de- mulcere& verbis his impetum auferre nititur. Quippe motus mentis illius videns,& crudelem, ac ſanguinariam illius voluntatern ſciens, nunc pramiti- gareé cius rationem vult,& ſerenitatein menti inducere, ſubiiciendo pſi fratrè, & poteſtatem ipſius nihil minuendo. Veruntamen poſt tantam curam& tanta remediaonihil commodi amplius inde ſenſit. Iæc Chryſoſtomus. VERVM hec ipſa verba ſecundum ledionem quam ſupra poſui- mus Septuaginta interpretũ, diligétiſſimè& accuratiſſimè interpre- tatus eſt Auguſtinus libro 15. de Cinit. Dei capit. 7. Tocutus, inquit, eſt Deus ad Cain eo modo, quo primis hominibus per creaturã ſubiettam, vel vt V 41ι eorum ſocius forma congrua loquebatur. Verum quid hoc profuit Cain? non 4 6 ⸗„... 1 3. tionis impleuit? Nam cum ſacrificia diſcreuiſſet amborum in illius respi- .—. r. 1—2.„.. 41 ciẽs huius despiciens, quod nõ dubitandum eſt potuiſe cognoſci ſigno aliquo ai- z).„/... 4 8 2.. teſtante viſibili:& hoc ideo feciſſet Deus, quia mala erant opera huius, fratris A. 4. 1„.„. 4. 2 8 2 verò eius bona:contriſtatus eſt Cain valde, e concidit facies eiu,s. Sic enim 4 ne conceptum ſcelus in necando fratre etiam poſt verbum diuinæ admoni. ſériptum eſt. Et dixit Dominus ad Cain. Quare triſtis faltus es,& quare 8. 7. 3 2,, I„„.— concidit facies tua? Nonne ſi recte offeras, rectè autem non dinidas„pecca- 2,„„„— ſe,,,.„, ſti? Q aieſe e, adl te enim conuerſio eius,& in daminaberis llius, In hac ad- monitione, quam Deus protulit ad Cain illud quidem quod diclum eſt- Nonné ſi rete offeras, reule autem non dinida⸗ peceaſti? Quia non elu- „ 5*; 7 ,, i, ne 237 2 8 3 cet cur vel vnde ſit dictum multos ſenſus peperit eius obſcuritas, cuum di- uinarum Scripturarum quiſque traclator ſecundum fid 22 régulam id cona- . X 4—.7„ 2 S— tur exprimere. Recte quippe offertur ſacrificium, cum offertur Deo vero vni tantummodo ſacrificandum eſt. Vonautem rettè diuiditur, Aumn 8— P cernuntur recte, vel loca, vel tempora, vel res ipſæ quæ oſferuntur, vel qui o fert, vel cui offertur, vel hi quibus ad veſcendum Aiſtribuitur quod oblati eſi. AA AA 2 Dt di 2 . 5 4 2 on diſ Diligentiſsi- ma huius loci ſecundu Au- ęnſlinum ex- planatio Deus quomodo cum patribus lo- queretur. CArrer,, 44887 71⸗ 1 8 recte o Fert 4* ₰ 3 Cs verg D eT⸗ 61/6* 539. A “ ö 8“ 1. Ioan. z. 730 CO M MENTARIOR V M vt diniſtonem intelligamus hic diſcretionem, ſiue cum oſfertur, vbi non oportet, aut quod non ibi, ſed alibi oportet, ſine cum oſfertur quando non oportet aut quod non tunc: ſed alias oportet: ſiue cum id offertur, quod nuſquam& nun- quam penitus debuit: ſiue cum electiora ſibi eiuſdem generis rerum tenet hom, quam ſunt ea quæ oſfert Deo: ſiue cum eius rei quæ oblata eſt, fit particeps pro- Janus, aut quilibet, quem fas non eſt fieri. In quo autem horum Deo dis plicuerit Cain, facilé non poteſt inueniri. S E p quoniam Toannes Apoſtolus cum de his fratribus loqueretur Non ſi cut Cain, inquit, qui ex maligno erat,& occidit fratrem ſuum,& cuius rei gratia occidit eum quia opera eius maligna fuerunt, fratris autem eius iuſta, datur intelligi, propterea Deum n0 Tes pexiſſe in munera eius, quia hoc jpſs male diuidebat dans Deo aliquid ſuum, ſibi autem ſeipſum. Quod omnes fa- ciunt, qui non Dei, ſed ſuam ſeclantes voluntatem, id eſt, non recto ſed per uerſô corde viuentes, offerunt tamen Deo munus, quo putant eum redimi, vt eorum non opitulerstur ſanandis prauis cupiditatibus, ſed explendis. Et hoc eſt proprium terrena cinitatis, Deum vel deos colere, quibus adiuuantibus re- Lnet in victoriis,& pace terrena, non caritate conſulendi, ſed dominandi cu- Boni viuntur Piditate. Boni quippe ad hoc vtuntur mundo, vt fruantur Deo: mali autem con- müdo vt fruã tra, vt fruantur mundo, vti volunt Deo, qui tamen eum vel eſſe,vel res huma- tur Deo nas curare iam credunt: ſunt enim multo deteriores, qui nec hoc quidem cre- .... 2. 4 dunt. Cognito itaque Cain, quod ſuper eius germani ſacriſicium non ſuper ſuam resᷣpexerat Deus, Vtique fratrem bonum mutatus imitari, non elatus debuit æmulari. Sed quia contriſtatus eſt,& concidit vultus eius, hoc pecca- 6 ..„....„ Inuidentiam tum maxime arguit Deus, triſtitiam de alterius bonitate,& hoc fratris. Hoc caritatis fra- kerneæ maxi- me Deus ar- gust. Homo nulli alij quam ſibi peccatum ſuu debet tribue- re. Concu piſcen- tia caritatis peccat um ſuii appellatur. quippe arguendo, interrogauit dicens. Quare contristatus es?& quare con- cidit facies tua Quia enim fratri inuidebat. Deus videbar,& hoc arguebat. Nam hominibus, quibus abſconditum eſt cor alterius eſſe poſſet ambiguum & prorſus incertum, vtrum illa triſtitia malignitatem ſuam, in qua ſe Deo dis plicuiſſe didicerat, an fratris doluerit bonitatem, quæ Deo placuit, cumin ſacriſicium eius aſ̃pexit. Sed rationem Deus reddens, cur eius oblationem ac- cipere noluerit, vt ſibi ipſe potius merito, quam ei immeritò frater dis pliceret, cum eſſet iniuſtus, non recté diuidendo, hoc eſt, non rectè vinendo,& indignus cnius approbaretur oblatio, quam eſſet iniuſtus quod fratrem iuſtum grauis odiſſet, oſtendit. Non tamen eum dimittens ſine mandato ſancto, iuſto,& bono, Quieſce, inquit ad te enim conuerſio eius,& tu dominaberis illius, Niquid fra- tristabſit. Cuius igitur,niſi peccati? Dixerat enim: Peccaſti:tum deinde addi- dit, Quie ſce, ad te conuerſio eius,& tu dominaberis illius. Poteſt quidem ita intelligi, ad ipſum hominem conuerſionem eſſe debere peccati, vt nulli alij quàm ſibi ſciat tribuere debere quod peccat. Hac eſt enim ſalubris pæniten- tiæ medicina,& veniæ petitio non incongrua, vt vbi ait. Ad te enim conuerſio eius, non ſubauditur Erit, ſed S it,præcipientis videlicet non pradicentis modo. Tunc enim dominabitur quiſque peccato, ſi id ſibi non defendendo propoſuerit, ſad pænitendo ſubiecerit alioquin& illi ſeruiet dominanti ſi patrocinium ad- hibuerit accedenti. S E Dvt peccatum intelligatur concupiſcentia ipſa carnalis, de qua dicit Apoſtolus 4 D 7 a in⸗ uͤtin jauij fhaa Aüa: Latu 3 3 dhel AcC Nat. uſ D0 ¹ cep ei NM pune „nalit 0 Leni⸗ rega dict carn AA 4 uale Con. “ ¹„ 8 4 14 Marx 8 1 ͤͤ 4 era er e na. 4 4 Merneem 1 Nl L A. lun Dan, au ktmer an. un mim ar rud n , 4 19 4 7 4 3 TA- 84 7 u anammn n 12 3 1 N 4 1 1 4 M1*. 9 4 4 41 2 4 1 350 WMune 4 1 * 1 N 4 . 7 M 4 11 1a 1IN GENESIM, L. IB. VII. 731 A Apoitolus. Caro concupiſcit aduerſus ſbiritum, in cuius carnis fruttibus& in- uidiam commemorat, qua vtique Cain ſtimulabatur& accendebatur in fra- tris exitium, bene ſubauditur erit, id eſt, ad te enim conuerſio eius erit,& tu dominaberis illius. Cum enim commota fuerit pars ipſa carnalis quàm peccati appellat Apostolus, vbi dicit, non ego operor illud, ſed quod habitat in mne pec- catum: quam partem animi etiaã Philoſophi dicunt eſſe vitioſam. non quæ men- tem debeat trabere, ſed cui mens debeat imperare, edmque ab illicitis operibus ratione cohibere cum ergo commota fuerit ad aliquid perperam committẽdum, ſi acquisſcatur& obtemperetur dicenti Apostolo, Me exhibeatis membra ve- ſtra arma iniquitatis peccato, ad mentem domita& victa conuertitur, vt ſub- dita ratio dominetur. Hoc præcepit Deus huic qui facibus inuidiæ inflamma- batur in Fatrem,& quem debuerat imitari cupiebat auferre, Quiſce, inquit, id B eſt, manus a ſcelere contine. Non regnet peccatum in tuo mortali corpore ad obediẽdum deſideriis eius, nec exhibeas membra tua iniquitatis arma peocaxo. eAd te enim conuerſio eius, dum non adinuatur relaxandos ſed quieſcendo fræ- natur. Etiu dominaberis illius zt cum fõrinſecus non permittitur operari ſub po- teſtate mentis regentis& benenolentis aſſueſcat etiam intrinſecus non moueri. DICTV M eſt tale aliquid in eodem diuino libro& de muliere, quando poſt peccatum, Deo interrogante atque indicante, damnationis ſententias ac- ceperunt in ſerpente diabolus,& in ſe ipſis illa& maritus. Cum enim dixiſſet, ei Multiplicans multiplicabo trititias tuas,& gemitum tuum,& in tristitiis paries filios: deinde addidit, Et ad virum tuum conuerſio tua,& ipſe domi- nabitur tui. Quod dittum eſt ad Cain de peccaro, vel de vitioſa carnis concupiſe centia, hoc iſto in loco de peccatrice fæmina: vbi intelligendum eſt, virum ad 7 regendam vxorem animo carnem regenti ſimilem eſſe oportere. Propter quod Aictt Apostolus, Qui diligit vxorem ſuam, ſeipſum diligit. Nemo enim vnquã carnem ſuam odio habuit. Sananda ſunt enim hæc ſicut nostra, non ſicut alie- na damnanda. Sed illud Dei præceptum Cain ſicut prauaricator accepit. In- ualeſcente quippe inuidentiæ vitio fratrem inſidiatus oceidit. Talis erat terrenæ conditor ciuitatis, Quomodo ſignificauerit etiam Cain Iudæos, à quibus Chriſtus occiſus eſt pastor ouium hominum, quem pastor ouium pecorum præfigurabat Abel, quia in allegoria prophetica res eſt: parco nunc dicere,& quædam hinc aduerſis Fautum Minichaum dixiſſe me recolo. Sic Auguſt. Dixitque Cain ad Abel fratrem ſuum: Egrediamur foras. D Cumque eſſent in agro, conſurrexit Cain aduerſus fratre ſuum Abel, E& interfecit eum. Et ait Dominus ad(ain, zbi eſt Abel frater tuus? Qui reſpondit, Neſcio: num- quid custos fratris mei ſum go? Ro illo Egrediamur fõras, Græcè eſt In agrum, ſeu vt legit umbro ſius In campum. At verò Hebraicè& Chaldaicè neu- rrum eſt, ſed præcisè eſt, Dixit Cain ad Abel fratrem ſuum: quid AAAA z autem Rom.. Roem. 6. 6 Geneſ.⸗⸗ Epheſi. 5. Lib. 22. c. 17 vERS. S. & 9. Faria inter- pretatio huius loci. 3 8 ——„————— —— 3— 2 “ 3— 4——— 3ee ——— 4. — ſſſdhh—oöoodſſoſſ 4 — 84— — 5—— 732 CO MMENTARIORVM Hierony.in autẽ dixerit, non explicatur. Hieronymus ſubaudiédum putat dixiſſe 4 16. Traduio- Cain fratri ſuo Abel, quæ ſibi locutus fuerat Dominus. Superfluum 2,h e ergo eſt; inquit Hieronym. quod in Samaritanorũ,& noſtro volumi- neſim. ne reperitur Tranſeamus in campum. Volumen autem Samaritanorum, intelligit Hieronymus Pentateuchum Moſis, quod habebant Sama- Hieronym, in ritani, totidem litteris, quot Hebræi vtentes, figuris tantùm& apici- Trafauo, in bus diſcrepantes, yt habet ipſe in Prologo, qui vulgo appellatur Ga- 13, Kr2, 1 leatus. Eſdras, verò poſt reuerſionem Hebræorum ex Baby lonica ca- rurs litteras Ptiuitate alias litteras reperit, quibus ad hodiernum diem conſtat reperit. lingua Hebræa: cùm ad illud vſque tempus iidem Samariranorum& Hebræorum fuiſſent characteres. Secundum igitur B. Hieronymum Cain dixit fratri Abel, quæcunque Deus monendo ipſum locutus fuerat. Alij putant eum blandè& amanter locutum cum Abel, diſſi- 3 mulando odium, quòd pectore gerebat, quò facilius eum quo vel- let adducerer, incautumque opprimeret. CAIETrANVvS incertum ſcribit eſſe vtrum pacificus fuerit ſer- mo Cain, an prouocatiuus ad iram. Si enim, inq uit, ad præcedentem mo- nitionem diuinam ſpectetur, fieri potuit, vt Cain pacificè loqueretur cum eAbel filte mmen ſimulans reuerentiam diuina monitionis, Si verbad ſubſequens fa- etum cius ſpectetur, fieri potuit, vt inchoareta verbis duris& cbtumelioſis:· la- ceſſendo Abel, vr vel hinc occaſionem caperet ſæuiendi in eum. Prior namen ſen- ſas quadrat magis textui& contextui. Texiui quidem, nam quia non narra- tur, quid dixerit Cain, inſinuatur eum non fuiſſe ira ſic impeditum, quo minus vt ſolebat familiariter cum fratre ſuo colloqueretur: contextui autem, quia fub- iungitur eos ſimul eſſe verſatos in agro, a qua conuerſatione abſtinuiſſet Abel 0 ſi fratrem ſuum iratum aduer ſus ſe ſenſiſſet:& ad huius ſenſiu confirmatio- nem ſubditur, cum ambo eſſent in agro Cain conſurrexiſſe aduerſus Abel& interſeciſſe eum. Dicendo enim ſurrexiſſé, ſigniſicat ex improuiſo„Lum ſeilicet iaceret aut ſéderet, furrexiſſe aduerſus eAbel, vel vt Hebraice eſt, ad Abel,wi⸗ delicet aggrediendum, vel pFõr te apprehendendum ſédentem ſeu iacentem, quo Facilius& omnino illæſius ipſe interſiceret eum. AvCTOR paraphraſis Hieroſolymitanæ cnucleatius natrans interpr etatio quid Cain dixerit fratri Abel„‚quod Hebraicè ex preſſum non fuerat Lehas loef 2 ſic habet hoc loco: Dixit Cain ad Abel, veni& egrediamur in agrum. Et phr zn Eie. abœidit, cum egreſſi eſſent ambo in agrum, reſpondit Cain, Non eſt iudicium, D roſolymitand. nec index, nec ſæculum aliud„nec merces bona pro ius tis, nec pæna pro impiis: Nec Dei miſericordia creatus eſt mundus, nec Dei miſéricordia re gi tur, er quod ſuſcepta eſt oblatio tua cum beneplacito, mea autem non eſt ſiuſcepta cum benè- placito. Respondit Abel,& dixit ad Cain: Eſt iudicium, eſt iudex, eſt ſæculum aliud, eſt item merces pro bonis,& pœæna pro impiis: Miſericordia quoque Dei mundus creatus eſt,& miſericordia Dei gubernatur: quia verb meliora fuerunt opera mea tuis, ſuſcepta eſt oblatio mea cum beneplacito, tua autem non'ſt ſuſ- cepta. Cumque duo isti contenderent ina gro, inſurrexit Cain coutra Abel, occidit eum. Sic eſt in paraphraſi Hieroſolymitana. S. Ambroſius interprerans hæc verba, quæ Cain dixit fratri Abel Exeamud Obſeruanda voxvio qut I Peœnan 4 pluui 0 Sed) minu Aus rarſ nor & —— S 44 4 un kndn elle mr eee 88 a Lann eKan an. ne.t Aerra undn h Aanen uiperct ſeuert a. re Ter Ar. maAr um un u ſe r. nu. urr au Alarnn n, 4 4 N 4 4 1 4 1 1 1 N GENESIM, L. IB. VII. 733 A Exeamus in campum, lib. 2. de Cain& Abel cap. 8. Admonitus, inquit, 4 Deo Cain vt quieſceret, auget inſolentiam, aceruat flagitium. Quid igitur ſibi vult quod ait, Eamus in campum? niſi quia locuu nudus gignentium, eligitur parricidioil bi enim frater habebat occidimiſi vbi fructus deeſſet? Tamquâ præ- ſagiens natura tanti ſceleris loco germina denegauerat, quia non conueniebat, ⁊t idem ſolum,& contagia parricidalis ſanguinis reciperet praæter naturam,& fructus ſecundum naturam germinaret. Merito ipſé dicit, eamus in campum. Non dicit, eamuts in TParadiſum, vi poma florent, non in aliquem cultum& frucliferum locum. Ipſi parricidæ indicant fructum ſe ſceleris habere non poſſe, nec penes eos fructum manere, qui tätaæ impietati præbuerint ofi ciii. Vam ipſam refugiunt elemẽtorum hbenignitatem, vt iste Cain, qui videtur veritus ne largior Honi terræ prouentus triste facinus impediret,& liberalitatis aſſuetudine geni- B talis, qua facit ſibi fœtus& fructus varios germinaſcere, in hoc quoque crimi- nis apparatu, vel muta ſyecie ſui fraternum reuocare affectum. Latro diem re- fugit quaſi criminis testem, lucem adulter erubeſcit quaſi adulteri; conſciam, parricida terrarum fœæcundintẽ ſugit. Quomodo enim poterat communis partus Geneſz7. videre conſortia, qui conſortem ſui ſanguinis trucidabat? Ioſeph in lacum mit-*·Reg. 3z. titur ſiocum. Amnon intra domum oceiditur. Iustum igitur naturua eſt imper- titz indicium, ea loca in quibus erat ſuturum parricidium, muneris ſui dote pri- uando, vt ex innocentis ſoli quadam damnatione, ostenderet futura ſupplicia noxiorum: propter ſeelus igitur hominum& ipſd elementa damnantur. Deni- que Dauid montibus in quihus Ionathas cum patre interemptus eſt, perpetuæ 2.Regr. pænam ſterilitatis optauit dicens, Montes qui estis in Gelboè, neque ros, neque C pluuia cadat ſuper vos montes mortis. Hæc Ambroſius. Qvo autem necis genere occiſus ſit Abel, non explicauit Moſes. Quo genere Sed necem eius fuiſſe cũ ſanguinis effuſione cõiunctã indicauit Do- pes ſſe Ahel. minus illis verbis, Vox ſanguinis fratris tui clamat ad me de terra-& domi- nus noſter apud Mattheũ c. 2 3. A/anguine, inquit, Abel iusti.&c. nõ igi- tur ſtrangulatione, vel demerſione in aqinã necatus eſt. Hebræorum nonnulli tradunt eũ fuiſſe morſibus à Cain dilaceratũ quod abillis, non quia verũ eſt, ſed quo vehementius odium& rabiẽé Cain aduer- ſus Abel exaggerarent, confictum eſt. Aut igitur ferro, aut fuſtibus, aut labidibus peremptus eſt. Putat Catharinus hoc loco, diabolũ in- ſtigaſſe& incitaſſe Cain ad odium& necem fratris Abel, verentem ſcilicet, ne quia ſanctus& innocens Deôque gratiſſimus erat Abel, eſſet ipſe illud mulieris ſemen, aut certè progenerandum ex eo eſſet, à quo ſerpentis caput contritum iri prædictum à Deo fuerat. S ED priuſquàã ad alia trãſeã, iuuat hoc loco ponere quẽadmodũ hiſtoriã horũ fratrũ ad hunc vſq; locum in I. lib. Antiquitatũ enarret Ioſephus. Nati ſunt, inquit, Adamo&õ Henæ filij mares duo natæ ſuntetiam Priuola ratio filiæ: Filius prior natus eſt Cain, quod interpretatur acquiſitio. Abel poſterior loſephi cur natus eſt: ea Vox lugti ſignificar, Et hi quidéẽ ſuis quiſque ſtudiis intenti erant. ſacrißeuum Albel institiã colebat,& omnibus ſuis ationibus Den praſentem ratus, Virtuti AbaA haeius operã dabat, pastoralé vita agitans: Cain vero peſſimus erat, lucrõque inhians ecenta terram arare primus excogitauir. Cumq Deo vterque ſacrificaret, Caina* fherit. & arbo Expoſitio Io- ſophn. 234 COMMENTARIORVM & arborum fruttus obtulit, Abel verò primogenina pecorum. Cuius ſacrificium A 4 u Deo fuit acceptius, quod ſpõte natura genitis conſtzretquàm ea, quæ homo aua- mel rus& industrius per vim quamdam à natura extorſerat. Ideo Cain interſecit reg fratrem,& cadauere eius abdito, rem clam fõre putabat. Sic Ioſephus. Abe Dei vERS.O. Etait Dominus ad Cain, I bi eft Abel frater tuus? Qui ne- 5 19. ſGondit, Neſcio⸗ numquid custos fratris mei ſun epot ceo Dixitq ad eum. Quid fecisti? Vox ſanguinis fratris tui fan clamat ad me de terra. hß . an a DIe dialogus inter Deum& Cain, ait Caietanus, in ali- 3 diar qua ſen ſibili ſpecie fachus videtur, ex tot colloquiis in- fin a ter vtrumque intercedentibus,& inſuper ex ſenſibili me figno, quod Cain impetrauit à Deo. Supra tamen cùm ag Se ee primum Deus locutus eſt Cain dicens, Quare iratui en eg & cur concidit facies tua? idem Caietanus putat locutum eſſe Deum, elu non per externum fermonem, aut ſpeciem aliquam ſenſibilem, ſed interiori& ſpiritali locutione, eo ſcilicer modo quo ſecundum ſua- tet, uem humani generis gubernationem conſueuit Deus alloqui homi- cidij nes poſt peccatum, arguendo eos vt reſipiſcant, per interiorem ſyn-„ Non .„ dereſis accuſationem& reprehenſionem. Hic autem Deus, inquiſi- d deiit Todass eezu, tionem cædis Abel inchoat à loco dicens, Fbi eſt Abel?vt quia nuſquã 0 vin Dei facto Abel apparebat, inciperet Cain agnoſcere crimen ſuum eſſe depre- dem quid diceree henſum. Inquirit præterea, vt doceat iudices hominum,: vt citẽt reum quo debeant. quantumcumque certum priuſquam eum iudicent: nec aliqua vti- corg tur contumelia, vt etiam iudices exercendis iudiciis ab omni ſe ſe in- briu P,clarum ria& conuicio abſtineant. b nes Ambroſpj 43⸗ SrevNDVM Ambroſium lib. z. de Cain& Abel cap. 9. interro- em ctum de vo- gat Deus Cain de fratre Abel, quo eum ad confeſſionem criminis& luntaria con- ad pœnitentiam adducat. Confeſio enim criminum, inquit, pænarum com- m — Pec- pendium eſt, Inde in indiciis ſecularibus impoſiti equuleo iorquentur negantes, D eil carorum G quedam tangit iudicem miſeratio confitentis. Eſt quædam in pescatis vert- din cundia,& pœænitentiæ portis crimen fateri, non deriuare culpam, ſed recognoſ- P ter cere. Mitigat indicem pudor reorum, excitat autem pertinacia denogan- ius. Deus non eſi rium.] ult te prouocare ad pœænitentiam Deus: vult de ſe ſperari indulgentiam: urt autlor mali, Vult demonitrare ma confeſſione, quod non ſit ipſe anctor malitiæ. Nam qui pel- dlam nee necesitate catum ſuum ad quamdam referunt, vt Gentiles aſſerunt decreti aut operu ſui preſl — neceſſitatem, diuina arguere videntur, quaſi ipſorum vis cauſa peccati füt. Q venim peceant enim neceſſitute aliqua coactus occiderit, quaſi inuitus occidit. Ea verò qua a tum, nobis ſunt, excuſationemò nõ habent: quæ autem praæter nos ſant, excuſabilia ſunt- Epi Sed quantoꝰ grauius peccato ipſo, ad Deii referre quod fęceris,& reatus tui in- ſtra, uidiam transfandere in auctorẽ non criminit, ſed innocttia? Hæc Ambroſius. baoꝛ/ S1% perpende Caini reſponſum, mendax nempe, impium, deni- dicte que inhu / 5 R dur ö Arr tenndn; moue, ed lclcer a uul. v11“ 4 n ed 3 1 8 Kh 4 * 8 4 „ onem 1 1 * 4. n * — 1“ ; 14 4 o 4 8 8 4 1 „. wap 3(Mn mnalcne e 111 Can mokele M 8 1 Inc. AW Sra,t docru iaiicel 5e ** K 4 R 14 demn com! at. ₰ d ber mdicedcfcends — deoſum Db.(4 * Abel, guo cnn — = * 4 8 ITN GENESIM, L. IB. VII. 1. 1 7*7772„.., 242 7/0 A que inhumanum,& ferum. Neſcio: nunquid cuſtos fratris mei ſinn egom C mendax, quia negat, ſe ſcire quod ipſe tamen fecerat: impium, quia negat Deo, quaſi eum latere poſſet quod ipſe fecerat. Corpus enim Abel à ſe occiſi aliquo loco abſtruſerat, vel terra contexerat, idque Dei noritiam fugere poſſe putauerat, Cur igitur non huic confeſtim accidit, quod illi Ananiæ, cui cum Petrus dixiſſer: Non es mentitus ho- minibus ſed Deo, continuò cecidit exanimatus: Sed Deus, quæ eſt eius clementia, vitæ Cain ad tẽpus pepercit. Illud quoque: Nunquid cuſtos fratris mei ſum ego? tanquam indignabundus locutus irreuerériam& impietatem ſuam erga Deum declarauit. Quanta verò inhumanitas & feritas eſt, omnem fraterni amoris affectum exuiſſe& abieciſſe: an æquum non erat, vt maior natu frater, winoris tutelam& cuſto- diam gereret? Sed diſſimulanti crimen inſtat, Deus, Quid, inquit, feci- ſtine inquit, nega: ſcelus mihi notiſſimum eſt. Sed quomodo tã im- mane ſcelus animo concipere& patrare auſus es: Quid feciſtiꝛ necdũ agnoſcis immanitatem tui criminis? recognoſce& perpende quid egeris, vt tanti ſceleris recognitione, ad confeſſionem& pœnitentiã eius venias, quò veniam& indulgentiam à me poſsis impetrare. Qvo autem Dominus omnem diſsimulationem Cain retege- ret, omnémque tergiuerſationem præcideret, indicat ei ſcelus fratri- cidij. Vox, in quit, ſenguinis fratris ini clamat ad me de terra, quaſi dicat, Non opus eſt teſtibus, non tua confeſsione: ipſe ſanguis, quem cru- deliter fudiſti, ſcelus tuum prodit, teſtatur, ſummõque clamre à me vindictam tui flagitat. Hebraicè eſt numero plurali ν̈ XKol demi. Vox ſanguinum: vel ad declarandam copiam effuſi ſanguinis vel quod propter multa vulnera quæ Cain inflixerat, multifariam ex corpore Abel ſangus fuſus fuerat, vel quia occiſus fuerat Abel priuſquam prolem vllam generarer, quapropter eo interfecto, om- nes eius poſteri, qui procreari ex eo potuiſſent, quodammodo ſimul cum eo interfecti fuerat. LEGIMVS pofrò in ſacris litteris, qatuor eſſe genera peccato rum quæ præter cætera clamant ad Deum, id eſt, magnam& celerẽ eius vindictam depoſcunt. Vnum eſt peccatum homieidij„de quo dixir Deus hoc loco: Vox ſanguinis fratris tui clamat ad me de terra Al- terum eſt peccatum& nefandum& cõtra naturam, de quo c. 18. hu- ius libri dixit Deus: Clamor Sodomorum& Gomorrhaorum multiplica- tus eſt,&. peccatum eorum aggrauatum eſt nimis Deſcendam,& Tidebn v clamorem, qui venit ad me, opere compleuerint. Tertium peccatum eſt op- preſſio infirmorum, vnde in lib. Exo. cap. 3. Clamor, inquit, ſiliori Iſrael veéenit ad me, vidiq, afflictionem eorum, qua abe egyptis opprimuütur. Qu ar- tum, eſt retentio mercedis operariorum, de qua B. Ilacobus ca.. ſuæ Epiſtolæ ſic habet: Eoce merces operariorum, qui meſſiterunt regiones ve- ſtras, quæ fraudata eſt à vobis, clamat:& clamor eorum in aures Domini Sa- baoth introiuit. Ergo ſanguis Abel clamabat ad Deum, ſcilicet vin- dictam poſtulans:quemadmodum aniimas ſanctorum Martyrum, Com. in Gen. Tom. 1. BBBB quæ 735 Reſponſum Cain fuit mẽ dax impium, E& inbumanu ac ferum. 4 7 2 1* 4403 Uy. 5 5 ₰ —2* AIlHor genera pecca- foru quæ c14— maàt ad Deu. V E R. 11. & 12. He„) 2F 1ϊ̈α ⁴ 8„., 2 57 ATAN G „ ntltctun⸗ Cag. 7³3⁶ COMMENTARIORVM quæ in cœlis ſunt, audiuit Ioannes, vt ſcribit ipſe in Apocaly. cap. 6. 4 clamantes voce magna,& dicentes: Dſqucquo Domine ſanctus G& veru) non iudicas,& non vindicas ſanguinem noſtrum de iis qui habitant in terra⸗ Qupniam autem ſanguis Chriſti fuſus à ludæis, clamabat apud Deũ non vindictam, ſed miſericordiam& indulgentiam, iccirco Paulus ad Heb. 2. ſcripſit: ſanguinem Chriſti melius loqui apud Deum, quam ſangainem Abel. Nunc igitur maledictus eris fußper terram, quæ aperuit as 1——⸗. ſuum, U ſuſcepit fanguinem fratrigtui de manu tua. — Cum operatus fueris eam, non dabit tibi fructus ſuos. Vagus g profugus eris fuper terram. Eeen — 4 AE=g RIA mala his verbis pronunciat Deus euentura Cain l pro pter eius fratricidinm. Vnum eſt, fore eum maledi- ctu ſuper terrã. Alterum eſt, eius laborem in colédo ter- NM tã fore irritũ& infructuoſum. Tertium eſt, vagũ& pro- e fugü deinceps vitã acturum. Illud Maledittus eri⸗ ſuper terram, vel vt eſt Hebraicè Tà&&J min haadamabEt terra,ſi gnifi- cat eũ quo ad viueret in terris, maledictũ iri ab hominibus, qui ſuper terram habitant. Non enim tantum, qui tempore Cain vixerunt, ve- rum etiam qui omnibus poſt ſæculis futuri erant, maledicturi erant Cain propter execranduù fratricidij ſcelus, eun q́; vt mõſtrum& pe- ſtem humani generis abominaturi. In eo prætereainfortunatus erat futurus Cain, quod multum laborans in colendo terram, exiguũ ta- men, aut, nullum percepturus erat frucCum. Incidebat enim in terrã ſterilem, aut ſi terra fruges tulerat, eas tamen vel locuſta aliũdve ani- mal, vel aduerſa cœli tem peſtas perdebat. Quamquam pro eo quod nos legimus. Non dabit tibi fructu s ſuos. Hebraicè ad verbum eſt: ongandn Mn 8 l, thoſeph theh, cochah lac. Non dabit ribi ro- bur ſu vires ſuas, id eſt, fructum, qui ex vi& facultate terræ naſcitur. Vel, non dabit fructũ iuxta vires ſuas. id eſt, non tantũ quantum ipſa ferre poſſer, Deo ſcilicet vim fœcunditatis eius cohibente ac repri- mente in pœnam Cain. Denique illud Vagus& profugus, ſignificat in- feliciſsimam eius vitam in poſterum futuram, quippe qui nullũ cer- tum habiturus eſſet domicilium, ſed huc illuc pererrans ſemper, ac profugus, deteſtabiliorem morte vitam eſſet acturus. Pro ilia voce Vagus Hebræa vox* na ſignificat commotum, nutãtem: ac tremen- tem, vt ſit ſenlus: Tu animo pariter, atque corpore cõmotus,& ſem- per quaſi nurabundus ac tremebundus viues, fugiens hominum cõ- ſpectum& iudicium, ſcelus tuum execrantium, extremoque ſuppli- cio digniſſfimum iudicantigm. 3 VID LTVR ſigitur triplex malum prædici Cain, vnum in anima cu dicitur: Maledictus eris ſuper terram: alterũ in rebus externis, cùm —* IerrrJ e,„.. ,. dicitut: Terra non dabit tibi fruttum ſaum: tertiũ in corpore cum dici- tur 3 C D 4 tut- nain togt eg intt bolur bolit malee males Quo ingpe enim Dom 3 Aiahe bos. his dat fuit præ- hanc pertu co. ll vetba Aluc iiger qub h. Ecai len; 9₰ Tr 22 1ℳ4/5 1 Ir 4,, miou. A Cbnſun Wumat m Vor Nare noui; lama . Azuz„ 1. 1, 4 4 8 Aun 1 44 4 8 3 18 a 1 Alatei 1 Aa. 4 ar 1. 2 4 8* “ 4 4 3* 4*„* 41 1— 44 4 4. 41. † 1 1 1 4 ¹ 144 4 1„ 1 3 KAn 5 1 8 4 4 An 12 u ¹ 4 1. 4 1* 4 84. cen 4 1— 1 ee. 1 din 4.* 4„ 41 4 K Ä 11 1 ASnnt un 4 1 aamt KM ug. mntam, qulten ir. an kuton ian e, c 9 dr 1 8 4 MN *₰☛ 91 8 4 4 Tas anl Krum foturat d?* 1n — J405G .. J. din Sn 4 4 3 4 aam, 6 3. 3 len 09 nen 8 1 4 4 e taue ch f 6—— A s u . wede 4½ ut 8 renoc 4* 4 71 z. IDl ) 1 4 r rretl 1 l. n1 dose a anpole 1N GENESIM, LID. VII. A rur: I. 2gus,&;; profugus eris. Et Adamo quidẽé dixerat Deus: Maleclicha ter ya in opere tuo: Caino auten dixit: Maledittus tu Fupen te, ra, quod mal- to grauius geſt quàmi illad. Nimirum ſimiliter dixit ſerpẽti: Male⸗ diclus es inter omnia animantia& beſtias terræ. Sicut enim ſerpens, id eſt, dia- bolus,in uidia& odio hominis eum perdiderat, ita Cain primus dia- boli miniſter, inuidia& odio fratris eum interemerat Et illa quidem maledictio Adami ad vniuerſum genus hominam pertinebat, iusc maledictionis multi, etiam honis& ſancti, futuri erant participe- Quocirca non eſt dictũ Adamo, Maledi din eris tu, ſed Maledicta terr- in opere tuo. at Cain ipſe maledicitur, ſicut& ſuprà diabolus. Radein enim maner ſententia diabolum& membra eius: dicturus enim eſt Dominus in diciudicij. Ite maledicti in ignem æternum, qui paratus eſt B diabolo& Aungelis eius. Hoͤc ergoc diſcrimen eſt inter bonos& im, Pro- bos:illis, ſi qua maledictio contingit; ea prorſus extra animum eſt, his verè maledictio accidit ſecundum animam, non tantum ſecun- dùm corpus& externa bona. CTERVM quoniam n Abel occiſus à fratre Cain, illuſtris fᷣgura fuit Chriſti domini à Iudæis occiſi,& maledicta, que acciderũt G. ain, præſignificabant mala, quæ ludæis euentura erant: quemadmodum hanc iguram ſecun dum allegoricam inter Süerationeme de clat et Ru- pertus, aptè ſcilicet piè, ac eulente, commemorandum eſt hoc lo- co. Ille igitur in lib. z. Commentar. in Geneſ. cap. 6. ſupr auiet omnia verba, quæ Deus dixit Cain pertractans,& ad Chriſti necem factam 2 ludæis, atque ad calamitates quæ propter eam cædem Iudgxis con- tigerunt perbelle accommodans, ad hunc modum ſcribit: Et illius, de quo hæc hiſtoria texitur,, ſtultitia, ſimul& procacitas, quantam nemo verbis conſequi alzat dæaoatar. Aienan. pœna ſcel u. Fani⸗ cpereni ur;& præ- ter mſterium;? quod nunc palam omni mundo faclum eſt, ex Iudais interſe ctoribus Chriſti praæſignatur. Nam re vera quod dixit tunc vni perdito Cain. Vox ſanguinis fra tris tui clamat ad me de terra, nunc illi- Qpulo rettè dici, eſt nemo qui neſciat, Quæ eſt enim terra, de qua non figurata, ſed pro- pria locutione reclè dicatur, qudòd d aperuit os ſuum,& ſuſcepe erit de mani- bus Iudæorum ſanguinem fratris eorum? Nempe 5 e Handin Chriſßt Ec cleſi⸗ a, terra vtique bona, terra frucli fee ene luxta poſſolen ſape venien- D m ſe, uper ſe bibens imbremsge rminat werban oportunam illis, c 7 oiibe ·45 C4- Dune Pe nde accipit benedictionem A De 9: Ka e contrario ter) 2⸗ jze ens ibu alos,& ſpinasz reproba eſt 8 maledilt o proxima. cuius conſuummatio eſt in conſummationem. Hac terra cum ſit rationa un Stan! 2 Tanrior, reſt terra ina- nimata e e ee ue li: quanto ſangui Irhutus Abel⸗oe ſaſepi: aperiens os ſuu e, G, enfäſſenu melius clamut« quâ anguis? ellius Abel cla- Ane Potuen ete ſe t e poſtolu J ide 712 qui upra dic Sed ac oce ſſis 1, 1ndj nit, ad noui bamanes mediatorem leſum. G— multo melius ‚au, anem quam eAbel. Nami ill eſa anguis dlamando o vnius tantii hominis ne- farium. rrlux accufal Lat, 6 hl quod Verum eſt) aliud ſi zturum aunnunciabat, ſoli Deo adluc odibilis 7 vel intelké 1blis erat:hic auteme xX ore terræ fide elis qua DB B B B 2 zenus * Cur Cain ea- dem male di- clione qua dia bolus maledti- citur. Matth. 25. Huius hiſto. riæ de cæde A bel,& ma- lis quæ pro- Pler ed Cain Acciddariet, aMe Lcciderzte Alle gorica inter- pretatio,& ac comodatio ad C— Chriſtz necẽ, eius q; aucl- 715 In dæο³* ſe- cundum Ru- pertun. Heb. 6. Heb ILs 738 COMMENTARIORVM ſumus nos pro omai mundo interpellat,& vniuerſorum peccata excuſat, ipſas A Ate quoque qui fudérunt illum ad pænitentiam inuitat, impænitentibus futurum acci indicium palam annunciat. Super hanc maleditto ſubiettus, vagus,& profR- 4. gus eſt iſte Cain, molestius quam fuit ille fuper terram, in qua ciuitatem quo- 2 que primus ædiſicauit, quam& vocauit ex nornine primogeniti ſui Henoch, Nal; ſad not illud ſecundum litteram fatis apertè constat, quod terra operanti illi es non dederit fruttus ſuos, ſed ſpinas e& tribulos germinauerit illi. De ifin an. Hebr tem ſatis notum eſt, quia cum Eocleſiam Patriarcharum& Prophetarum e tem putet operari, legem eandem lettitãädo,& eaſdem cæremonias obſeruando,quas quali &æꝶ illi, non dat fructus ſuos, id eſt, vtilitatem, quam imperfectam licet anie paſ. aurua fionem dominicam conféerebat, nulli conferre poteſt, ſed e contrario ſbinas& Barue tribulos germinat, dum non modo non iustiſicatur quis, òerum etiam ſuam ex- I ſaon inde damnationem accumulat. mali LEucæ z. PORRO Juod vagus co profugus ſit ſuper hanc terram, id eſt, propter tili Chriſti E ccleſiam, manifeſtum eſt, impleio quod de illo populo loquens ipſe: Et acer „ cadent, inquit, in ore gladip& captiui aucentur in omnes gentes. Hoc, inquã Mic TIal,s. ſuper terram,id eſt,propter Christi Eesleſiam factum eſt. Vam ep ipſe ſan- ſib guiis hoc, vt Reret, flagitabat in pſulmo vbi cum ixiſſet, Deus ostendit mi hi ſu- nen perinimicos meos. Ne occidas eors, ne quando obliuiſcantur pPopuli mei. Sed Don quid? Diſperge, ait ‚illos in virtute tua. I gitur vt hoc ipſum proficeret ad au- dent gendam memoriam, vel notitiam eius in populis„vagum& profugum hunc voca populum ipſe Chriſtus eſſe voluit, quia videlicet& eorum ſparſa captiuitas,&. quap captiua cum eis ipſorum ſcriptura perhibent teſtimonium, quod hio frater ipſo· C O Fram um quem occidernnt iuſtus erat,& nihil horum quæ pradicamus, fides Chri- pun ſtiana conſinxit. Itaque littera quoque de hoc negotio manifeste agitmnec mi- tum nus euidenter iſtum; quam illum percutit Cain, quia nec ita vagus aut que profugus fuit ille ſuper terram, vt propriam ciuitatem non haberet: nec ita r,O operanti fructus ſuos terra dare recuſauit, vel ſpinas& tribulos adeo germina- lnue wit illi, vt ſumptus ad adificandam ciuitatem non inueniret. Hactenus I Kupertus. ret tat vER. 13. Dixit que Cain ad Dominum: Maior eſt iniquitas mea, 4 & 14. Quam dt Veniam merear. Ecce eiici me hodie à facie p tiſ terræ,& d facio tud abſcondar. E ero Vagus 82 profu- nial S&us In terra: Omnis igitur qui inuenerit me,occidet me. uun 2hdan mane 9 AEc VERBA dixit Cain perculſus, atque perter- quæ, loct. G 4 ritus iis malis, quæ ipſi euentura prædixerat Deus. C g Horum auté verborum Cain, triplex eſt lectio& inter- neol 46 8 pretatio Prima eſt Hebræorum, qui verba hæc legunt tenti ber interrogationem in hanc ſententiã: Nunquid eſt ma- ſcripr ꝛ0r iniquitas mea quã vt veniam mereartEt ſunt verba Cain cõ qu erentis conte, de pœna, qua Deus peccatũ eius plectebat, quaſi eſſet ſupra meritũ hecca peccati. Non tam immane fait, inquit, ſcelus meum, vt non facilè ccia Ate I R 1IN GENE SIM, I. I B. vITI. 739 A Xte veniam mereri& impetrare poſſet. Immeritò igitur tam ſeuerè 6. ac durè peccatum meum punis. ALTERA interpretatio ducitur ex proprietate lectionis Hebrai- c æ, quæ ad verbum ſic habet W p 558 gadal Euoni minſc ho. Magna eſt iniquitas mea à portare, feua leuare, id eſt, maior eſt, quàm vt eam viribus ſuſtinere ac perferre poſſim. Pro Latina voce Iniquitas. Hebraicè eſt ν Hauon, proprie ſignificans curuitatem. Incedit au- tem quis curuus, vel ob ſenſum& dolorem ſceleris ſe commiſſi: qualis incedebat Danid, qui de ſe dixit Pſalm. 37. Miſor factus ſum,& curuatus ſum vſque in finem, tom die contriſtztus ingrediebar. Sed pulchrè Baruch inceſſum& habitum hominis vehementer dolentis peccatũ * 11e eP jee haur Eiir ee faper enn Ae⸗ ſuum expreſſit c. z. illis verbis: Anima qua tristis eſt ſuper magnitudinem mali,& incedit curua& infirma,& oculi deficientes,& anima eſuriens dat tibi gloriam& iustitiam Domino. Vel incedit aliquis curuus propter acerbum ſenſum nõ tam culpæ, quàm pœnæ: ſicut rex Achab, vt ſcri- ptum eſt in z. lib. Reg. ca. 21. tremefactus diuinis comminationibus ſibi per Bliam denũciatis, ſcidit veſtimenta ſua,& operuit cilicio car- nem ſuam, ieiunauitque& dormiuit in ſacco,& humiliatus coram Domino ambulauit demiſſo capite. Hoc igitur loco, qui religiosè ſtu- dentex Hebræo conuertere& interpretari Sacras litteras. cenſent locũ: tas ns re. Iu neiatis, tum TERTIA interpretatio eſt congruens cum träſtatione LXX. in- terpretum. quæ Latinè hoc ſonat, Maius delictum meum, quam vt remit- 4 tatur mihi. Quam lectionem haud dubiè ſecutus Larinus interpres ſic vertit: Maior eſt iniquitas mea, quam vt veniam merear. Hanc lectionem ſecuti omnes Patres Græci& Latini, verba hæc Cain ferè interpreta- ti ſunt verba fuiſſe hominis planè deſperantis de miſericordia& ve- nia Dei, putantiſq́ue peccatum ſuum eſſe prorſus irremiſſibile: quod maius fratricidio ſcelus fuit. nam illud fuit aduerſus proximum: hoc autem directè contrà infinitam Dei miſericordiam& clementiam, quæ, vt inquit Scriptura, præſtabilis eſt ſuper malitiam. CAIETANVS non prorſus aſſentitur huic de Caini deſperatio- ne omnium pene conſenſu firmatæ interpretarioni probatæque ſen- tentiæ. Explanans enim hunc locum. Quo,inquit, affectu Cain dixerit, ſcriptum non eſt: quiſquæ interpretetur prout ſuggerit ei Spiritus ſanctus, contextus tamen nihil aliud porrigit, quam vt Cain agnoſcens grauitatem peccati ſui, ex ipſa grauimtæ peccati dubitauerit licitum fõre cuilibet ipſum occidere, ad hoc enim tendunt, qua ſubinngit. Ecce eijcis me,&c. videcur H 2„⸗ B BBB z igitur . 4 gecunda in- terprefato. Tranſlatio 7.. huꝛus loci ſe- cundum Pa- gmnum. Tertia inter- retatio. Ioel z. Ambigit Caietanus, dixerit hiæc verba Cain deſperaus ve- niam necne. ————õ————— 5 — — ———————. ——“———— 4 8 — — —— 740 COMMENTARIORVM igitur Caietanus(quantum ex verbis eius licet coniicere) ad ſecun- 4A 4 cna dam interpretationem huius loci magis quàm ad tettiam fuilſe pro- ume penſior. oein⸗ S. CHRYSOSTOMVéS homil. 19. in Geneſim tantum abeſt, yt ai putet hanc orationem Caini fuiſſe deſperationem diuinæ veniæ, vt ſauin contra affirmet fuiſſe plenam& abſolutam ſceleris ab ipſo commiſſ incol confeſſionem, ſed propterea tamen nõ fuiſſe ei vtilem, quod intem- quid peſtiua nimiſque ſera fuerit, qualis erit in hominibus damnatis tarta- pœn reo ſupplicio poſt diem iudicij peccatorum confeſſio& pœnitentia, dam, quæ deſcribitur in lib. Sap. cap. 5. Si autem Cain ea confeſſione vſus fuiſſet in tempore, tunc ſcilicet cum Deus interrogans eum de fra- 3 Ecch rre Abel, voluit eum ad confeſſionem patrati ſceleris& pœnitétiam 4 Anbhadaee⸗ adducere, proculdubio veniam à Deo impetraſſet. Verùm haud ſcio, ſio m fingu an hæc Chryſoſtomi interpretatio& ſentétia ſit probanda, tũ quod larem quan- minimè congruit cum antecedentibus& conſequentibus huius lo- dam& mi- ci:tum quòd nulli mortalium, quoad hanc vitam degit, vera pecca- Tane es ben torũ confeſſio& pœnitentia, ſera& inutilis eſſe poteſt. Neque enim V hantenti qua Deus illis verbis: Nunc igitur maledictus eris ſuper terram,& cæteris quæ ſuper hoc lo- ſequuntur extremam ſententiam aduerſus Cain, eternæ videlicet re- 1 4, hahe probationis& condemnationis eius pronunciauit, vt poſt eam con- LeM feſſio Cain irrita fuerit, ſicut putauit Chryſoſtomus, ſed prædixit gurn tantm wala, quæ ipſi euentura erant. Neque enim ſupremum Dei mihi indicium& ſententia, reprobationis& condemnationis hominum C diem fertur in hac vita, ſed poſt mortem. tafe PoONAM hic verba Chryſoſtomi, vt ex his quod diximus planè tibie lector cognoſcat,& iudicet. Sic autem ſceribit: Et dixit Cain, Maius& les m peccatum meum, quam vt dimittar ego. Ecce ab ſoluta confe ſſio: ſic enim confeſe facie ſus eſt crimen ſuum, vt omnem excederet diligentiam, ſed nihil inde lucri ce- omn Pit, intempestiua enim confeſſio fuit: hoc enim facere oportebat tempore con- qwid gruo, quando adhuo impetrari poterat à indice miſericordia. Memores nunc dies eſtote, oro, quod ante breue tempus dixi, quod terribili illo die& iudicium illud lati non poterit deprauari,& vnuſjmiſque noitrum ob peccata deſperabit, videns enl ante oculos terribilia illa tormenta,& ineuitabiles pænas nullam inde habitu- rar rus vtilitatem, tempore destitutus. Pænitentia enim priuſchuam pœna infera- D tute Pænitendum tur, tempus habet& ineffabilem vim. Proinde obſecro, cum adhuc efficax eſt D alicl eſt in bac vi- mirificum hoc pharmacum, commoda e fructus inde percipiamus:& culh einig a. adhuc ſumus in præſenti vitæ pœnitentiæ medicamen non aſpernemur: ſcien- eſt,ot tes liquido, quod nihil tuno nobis pœnitudo proderit, cum ſölntum fuerit ſpeila- ſebur culum,& tempus certaminum ablatum. Verum ad institutum redeamus. Opor- cider tebat enim tunc Cain cum interrogaretur à Domino: Ybi eſt Abel frater iuuss 5 confiteri peccatum,& procidere, orare,& veniam petere. Et tunc quidem ad he medicinam veiecit, nunc autem poſt ſententiam, poſt finem. poſi omnia, poſt- Lain, Prouerb. 18. quam clara voce accuſatus à ſanguine in terra iacentis, confitetur, nihilq nde betit, lucrifacit, vnde Propheta dicebat: Iustus ſiu ipfius accuſator eſt in principio iwun Hermonis. Et hic quoque ſi praueniſſet Domini reprehenſionem, omnino niſae tiigin . cordians 1N GENESIM, LI B. vII. 741 A cordiam conſecutus fuiſſet, propter immenſam Domini benignitatem. Nul- lum enim Peccatum eſt quantumcumque graue ſit, quod illius miſericordiam 8 eccatum nul vincat, modo tempore debito pænitentiam agamus,& veniam petamus. Et di- ſbale. remiſ xit Cain, Maius eſt Peccatum meum quam vi dimittar 2go, ſujficiens confeſſio, ſed intempeſtina. Hæc Chryſoſtomus. Cuius fortaſſe ſententiam non incommodè poſſer quiſpiam interpretari de remiſſione peccati, non quidem quantum ad culpam& pœnam æternam, ſed quantum ad œnam temporalem quã Deus ab eo qui peccauit in hac vita luen- dam, abſoluta& immutabili voluntate conſtituit. Ecce eijcis me hodie à facie terræ, E a facie tua abſcondar, vERs. 14. 22 ero oagus E profugus in terra: omnis lgitur .. al uuenenit mooccldet me. „Æc verba, ſic equidem interpretarer: Ecce, quaſi dicat, Nnon ſine cauſa deſperaui veniam mei ſceleris: aut non —= temere dixi, maiorem eſſe inflicCam mihi pœnam, quam AG& vt eam viuus perferre queam, id enim arguũt mala qui- s bus me afficis. Eiicis enim me, vel vt eſt Hebraicè EA gQueraitha, eiecisti, à facie terræ, id eſt, exterminas me nartali meo ſolo mihi cariſſimo& dulciſſimo, in quo ſcilicet natus, educatus,& ad hãc diem cum parentibus& cognatis meis verſatus ſum, Eiicis me exter- ra fertiliſſima& amœniſſima,& quæ proxima eſt Paradiſo,& quam tibi conſecraſti, vt in ea fiant tibi ſacriflcia& oblationes,& in qua ſo- les manifeſtare te hominibus,& oracula ac reſponſa eis reddere. Eta facie tua abſcondar, id eſt, habens te mihi irarum, infenſum,& inimicũ, omni loco& tem pore, pauido& trepido animo viuam, ſem per ali- quid mihi abs te metuens, vel: Abſcondar à facie tua, id eſt, nô me aſpi- cies oculis miſericordiæ tuæ, ſed abſcondes mihi faciem tuam, ſingu- lari beneuolentia, cura,tutela,& ptotectione tua me deſtituens. Deũ Ouid ſigna- enim oſtendere faciem tuam alicui, in ſacris litteris ſignificat, decla- fcet in Scri- rare Deum manifeſtis ſignis ſe alicni bene velie. fauere, adeſſe,& ſub inu Dhaun tutela& protectione ſua eum habere, contrà verò abſcondere Deum ſua 27 0ſts- D alicui faciem ſuam, eſt eum deſerere,& à ſe abiicere, ſuoque patro- dere vel abe cinio& protectione priuare: Et omnis qui inuenerit me, occidet ꝛne, id condere. eſt,omnes me auerſabuntur& execrabuntur, dignuù mque morre cen- 4 1 ſebunt, ſéque obſequium Deo præſtare exiſtimabunt, ſi me oc- — 4 2. V n ciderint. 2 ILLVD antem Omnis qui me inuenerit, non ad beſtias refertur, ſed ad homines. Siquidem proximè ſubiungitur„ OQunis qui occiderit Cain ſeptuplum punietur: quod non in beſtias, ſed in homines com- petit, Cuͤm enim mors Abel(vt credibile admodum eſt heirca trige- ſimum& cente ſim um annum Adami euenerit,& per illos centum& triginta annos humanum genus iam numeraſi ſſimẽ multiplicatũ,& 1 latiſ me 2-.. —.&.G&G.G.(G8G——— Ppulcherrima ſuper hoc loco Am broſij ſen tentid. Daalis ſit metus ac do- lor impro bo- rum homini. Matthai 19. 1. Reg. I 1. Reg. 1) ⸗⸗ 242 COMMENTARIORVM latiſſimè diſperſum per terras fuerit, non ſine cauſa timebat Cain, ne 4 quocunque iret, aliquem à quo ipſe occideretur, inueniret. S ED totum hunc locum elegantiſſimè tractat Ambroſius lib. z. de Cain& Abel cap. 9. ad hunc modum ſcribens: Euidens generaliſg, ratio, quia omni improbo mala adſunt,& affutura ſunt. Qua adſunt, Hifi. tiam operantur, qua futura förmidinem. Sed improbum plus praſentia, quam futura ſolicitant, Vnde& Cain dixit ad Deum: Maior cauſa meaoh quam vt dimittuuur mihi, ſi derelinquas me, hodie, à facie tua abſſtondam me. Nihil enim grauius, quam errantè à Deo deſcri, vt ſe reuocare non poſſit. Mors peccatoris, jinem peccandi affert, vita autem diuino gubernaculo destituta, præcipitatur& in grauiora prolabitur: vt ſi gregem pastor relinquat, incur- ſent bestiærita cum Deus deſerit hominem, ingruit diabslus. Graue eſt preſer- 8 8 90 tim inſipientibus mon habere rectorem. S erpit malitia, vulnus augetur vbi me- dicina defuerit. Abſcondit ſé autem qui velare vult culpam, C&tegere pecca- tum. Qui enim male agit odit lucem,& amat tenebras ſuorum& latibula deli- storum. Iustus autem non abſcondere a Domino Deo ſuo, ſed ipſe magis ſe of⸗ ferre conſueuit, dicens: Ecce ſum ego, qui non habet criminoſam conſcientiam, quam timeat deprehendi. Merito ergo ſé abſcondit male conſcius,& ait. Om- nus qui inuenerit me, occidet me, Angustæ mentis homo praæſentem mortem ve- retur perpetuam negligit,& diuinum iudicium non repormidat. Interitum ſo- lum corporis deprecatur. Sed a quo timebat occidi, qui ſolos parentes habebat in terris Potuit quidem& incurſus beſtiarum timere, qui legis dinina iura vio- lauerat, nec præſumere de ſubiectis animalibus cateris, qui hominem docuerat occidi. Potuit& parentes parricidas timere, qui docuerat parricidium poſſe committi, potuerunt enim&⁵ parentes de filio diſcere, quod didicerant posteri de parente. Hæc Ambro ſius. 4 Ex hoc loco ſatis apparet, quis nam ſit improborum hominum proptter ſcelera ab ipſis admiſſa animus, qui ſenſus, quæ cura:quis ti- aor, nimirùm non dolent culpæ turpitudinem, aut offenſam Dei, nec tam futura inferni ſupplicia perhorreſcunt, quàm præſentis vitæ ærumnas& calamitates, cruciatuù ſque corpor is, denique im minentis acerbiratem mortis, De quo ſcitum eſt: quod ſcribit Bernardus tra- ctans illa verba Petri ad Ieſum: Eece nos reliquimus omnia, non longè à fine eius ſermonis: Indignus, inquit, benedictione cœlesti conuincitur qui D dubio quærit afectu duplici petit intentione, aliud ſibi refugium parans, ſi I. Fõrté eam non eerinere contingar. Maior eſt iniquitas mea ait fratricida pri- mus) quam vt venià merear. Quid ergobrenuat conſolari anima tua,ſi veniam non meretur, Hoc ſolum deplora, hoc ſolum plange: alind ne cogites quidem. Sed nunc, inquit Cain, omnis qui inuenerit me, occidet me. Graue ſcili- cet damnum, grandis iattura, ſi perimatut corpus, quandoquidéè anima periit, Sed occidendum ſeſe cauſzbatur infelix, tamquam pro magno beneficio ha- biturus, ſi prohiberetur occidi: quod& factum eſt. Conſolationem miſeram obtinuit uam quærebat,& oblitus eſt conſolationis maximæ; pro qua multo ſtudioſius ſupplicare& remedium quærere oportebat. An non idem& de Saule legisli? Dbi enim perstitit in ſententia Samuel ſanctus. Nunc, e an onora 4 Hono- ntai licat Dom dilect ruuſi ranſil clelia punier punici 77. telliige 8 5 4* aa. 9 5 11 8 3 11 M “ m en u zan ube an 4 an mn mat b a r fun n rn. 11 Ngi 4 4 m ned cru 17 3 r R Arm n m. 34 49166ʃ n.u 44 1. a A e ia 12 4 1 4 1„ ur i 4 4 9 48 M 4 5] * 41 4½ nn 8 1 . 1 41 1 A bonora me vel coram populo, Ad quid tibi hæc honoratio miſer? Haæccine erat 1 5 punietur Derzn 26 zꝛud r FGsrLee e!. Tt 4 Q L7 74 IN GENESIM, L IB. VII. 7343 z011 illa applicario, Peccaui ora Dominum pro me: Falſa non poterat ſu- plicatione moueri. Vix adhuc dixerat Dauid Peccaui,& Teſponſiin illi eſt, 2. Reg 12. Dominus tranſtulit peccatum tuum àte, Sic umirum, ſic vſpue hodie dilekiſſimi, cuius ad aliac ean ſalatianes mens inhiat,& Penitus in caducis G6. tranſitorius non renuit conſolari, ipſe ſibi Profetto cœleſtis ſubtrahit gratiaim conſolationis. Sic Bernardus. S —x Dixitque ei Dominus, Nequaquam Ira fiet, ſed ommni⸗ qui VER. 15. occiclerit Cain, ſoptupl um punietur. SLLVvD Septuplum punietur, variè egitur ſecundum varias Varietas le X.⸗=.. 8.— 2 73, 32 111 18214 lectiones quas memorat S. Hieronymus in Epiſtola 12 5. cnum huius . 3 4 locl. quam ſcripſit ad Damaſum, ad primam de quæſtionibus ab eo ſibi propoſitis reſpondens. Varietas autem lectio- nis& ipſa dicendi obſcuritas, perdifficilem huius loci . rm AA. 4. feclt explicatum. N oſter lgitur Interpres Vertlt Septupli Punietur Se- . 2„. 1...—. ptuaginta interpretes,& Theodocion, Septem vindictas exoluet: Aqui- 8 C„ 2,.„2, 8 1 14 la, Seprempliciter vlciſcetur, ſeu vindicabitur, quomodo etiam Pa gninus vertit: denique Symmachus, Septimus vindicabitur. In tanta lectionis r.—... varietate,licet germanam horum verboròm ſententiam aſſequi non 6 8*] 3—— 8 42 4—. 8. 1. ſit facilè, illud tamen pro certo dici poteſt, non ſigni flcari ea orario- ne, eum qui occidiſſet Cain. ſepties punitum iri. 8i enim Deus bis n6 punit idẽ crimen, vt eſt apud Nahum prophetam capite primo ſecũ- . 3.— 1 2 dum tranſlationem Septuaginta interpretum, quãto minus ſepties: IIEVD quoque ſatis credibile eſt, non ſignificari illis verbis in- terfectorem Sain grauiori ſupplicio punituimn iri, quàm ipſum Cain cæde fratris fui non enim id videretur æquum: ſiquidem pro men ,. 17 1. peccati debet e& plagarum moduv. 8 auis autem dubitet, grauius uiſle peccatum cædem Abel innocentiſſimi ſcienter& malitiose factam à Cain, quàm necem ipſius Cain hominis ſceleratiſſimi, per . 9—.1 Snorationem& errorem, vt fertur, à Lamech factam? Non me fogit . 4..„.. ρ— anc ipſam opinionem acerrimé defendi à Paulo Burgenſt in quadaã Additione ſua ad Poſtillam Lyrani ſuper hoc loco, ſed ego aſſentior P 7) 92, 4.— Deut. 25. ☛⸗⸗ 4— d Rfellitur 6, 19 24 17. AA eo ⸗ Ne interpretationem huius loci, quæ eſt apud KRupertum cap. 1.1—.. 1.—. pertz. 8. libri tertij Cömentariorum in Geneſim, valde probo. Putat enim ſe cleſiaſticos, ſed etiam apud Gentiles Philoſophos. Itaque Septuplum vunietur, inquit Ru pertus, idem eſt, quod plena& co nſumm oportet, niſi pœnitentidâ egerit. Sic enim&& illud in- FA,ape Snr?, A—.„ 1ℳ jn telligere oportet quod eſt apud Ezechiele capiue 1s. Anima quæ peccauerit Com. in Gen. Tom. 1. CocEC dla 1 .— 1 ———————⸗—⸗—-—— 5———.— — B— ͤͤ 1 . 6 re 61 Salomonis. 744 COMME NTARIOR VM ipſa morietur,& quod eſt apud Matthaum cap. 5. Qui dixerit fratri ſuo, A Fatue, reus erit gehennæ ignis, vtrobiq, enim ſubaudiri oportet niſi pœnitè- tia egerit. Conſtat autem, quod is qui occidit Cain, ſcilicet Lamech, pœnitudinẽ geſſerit. Dixit enim uxoribus ſuis. Audite vocem meam vxores Lamech, auſcultate ſermonem quoniam occidi virum in vulnus meuũ,& ado- leſcentulum in linorem meum. Sic Rupertus. Sed videtur allegorica magis quàm hiſtorica, nec parum contorta interpretatio. Nuſquam enim in ſacris litteris(quod equidem meminerim)reperio, ſeptuplu puniri, pro eo quod eſt æternis poſt hane vitam ſuppliciis puniti, eſſe poſitum. Et in veteri Teſtamento, præſertim adtem ante legẽé& pro- phetas,& in exordio humani generis, non æterna, quæ poſt hano vi- tam manent ſupplicia, ſed præſentis vitæ mala,& calam itates impro- bis hominibus Deus interminari ſolebar. SVvN Tigitur tres probabiliotes huius loci explanationes, ſecun- m triplicem eius tranflarionem. Prima interpretatio nititur tranſ⸗ latione LX X.Interpretum, qui hunc locum ſic verterunt. Omnis qui occiderit Cain, ſeptem vindittas exoluet. cuius tranſlationis triplex poteſt Triplex inter- . 1. pretatio hutus du „ aau locz Prima an terpreta 10, eſſe ſenſus: Primus, vt poſt illud Omnis qui occiderit Cain, pũctus pona- tur,& ſit oratio ſuſpenſa per retice ntiam, ſicut illa apud Virgilium. . Quos ego: ſed motos praſtat componere fluctu:. Subaudiri autem oportere, Graniſſimè à me punietur. Id autem quod ſequitur, Septem vindictas exoluet, non ad interfectorem Cain, ſed ad ipfum Cain pertinere. Quaſi diceret, Nolo rã citò Cain perite, prius Sept peccata enim ipſe ſeptem vindictas exoluere debet pro ſeptem peccatis, quæ Cain. commilit. Malè enim ſacrificauit: fratri ſuo inuidit: Dei admonitio- nem contempſit: per fraudem& dolum fratri locutus eſt: crudeliter eum interemit: procaciter Deo cedem eius negauit: denique ſceleris admiſſi veniam deſperando, ſe ipſe damnauit: Sin autem illud Septem vindictas exoluet ad interfectorem Cain referamus,& id poteſt intel- ligi dupliciter: vt vel ſignificetur, interfectorem Cain ſeptem vindi- ctis, id eſt, multis& magnis ſuppliciis affe ctum iri, vel, eum interfi⸗ ciendo Cain, exoluturum& liberarurum ſeptem vindictis& pœnis ipſum Cain, quas ſcilicet ille pro ſeptem peccatis à ſe factis,& pauld antè commemoratis luere debebat. ALTTERA interpretatio eſt, quam tradit Rabbi Salomòõ,& ſecuti ſant Lyranus, Toſtatus& Carthuſianus, vt illud- Omnis qui interfe cerit Cain, ſententã finiat,& ſub intelligendũ⸗ ſit grauiſſime punietur à me, quod per reticentiã omiſſum eſt, deinde quod ſequitur Septu- plumà me punietur, vel,vt vertit Symmachus, Septimus punietur, refera- tur ad ipſum Cain, qui non ante perẽptus eſt, quã peruenit ad ſept mã ſuam generarionẽ, quæ terminata eſt in filiis Lamech, à quo ille Tertia inter creditur occiſus. Tertia interpreatio, ſecũdũ noſtrã verſionẽ Latinã, Peere.: facilis eſt& probabilis admodũ: vt illud Septuplum punietur, nõ aliud ſignificet, quã grauiſſimo& ſeueriſſimo ſupplicio afficietur, non ſo- lùm quia hominem occidet, ſed quia contra publicam lilema Deo ei datam 54 2* Li. I. Aeneia 4 2z). Secuda tuter- „ Pretat³o 0- * 1⸗ 4 — Aeid oſte tione mott quoc etian conc plo( anim m cne 3 mana e 4 ö“ mmmn. Nw. — 8 “ ö * 1re,Ofa An gll ““ ² runuer, von ad in Mä 46 4 10 Gertet, Nolo “„7 3 Mu 4 4 8„* dei 1 1 4 4 3 4 . z 5“ 84 14 1 20 4 48 1 „** 3 ¼ 4 * N en lp . 3 eohe ARN e ◻ 1 a 4 K Ardh *—“ *„ ¹e E ““ 1 „* 4 T “–“„ 10ns cda P h * 1„ 15mene ie 19* 31 he! 4 8 1„mecd¹ 3 1 1 atr„ 1 mgata eſt IT Aon „„ 8 3 iſe 8 A¹” nn 4 3.„ 4 IN GENESIM, I. I B. VII. ei datam eũ occidet. Atque hoc exemplo& documento voluit Deus oſtendere, quàm horrendum ſcelus ſit hominem occidere, eãque ra- tione ab homicidio omnes vehementer abſterrere. Sed cur tamdiu mortem Cain Deus voluit differri? Fuit ſanè hoc ſeuerioris iuſtitiæ quod diuturnior eſſet, acerbiòrque eius cruciatus. Fuit nihilominus etiam ſingularis clementiæ, tã longum ei agendæ pœnitentiæ ſpaciũ concedéris: Fuit deniq; ſaluaris prouidentiæ& cõſilij dinini, vt exé- plo Caini, qui miſerrimã tot annos in perpetuo metu& cruciatu animi& corporis vitã prorogauit. diſcerent homines, quã ſit formi- dandum, Dei monita& documenta contemnere, quam ſceleratum, aliis diuinaã gratiã inuidere, quam execrandum, per dolum& fraudẽ nocere aliis, deniq; quã horrendum, hominũ, præſertim autem ſuorũ neceſſariorü, ſanguine animum manusq́; imbuere atq; contaminare. —2 3— 0 7 7 4 8/. 8 8 7 3ℳz 3 672 Poſuitque Dominus in(ain ſionum, dt non interficeret eum omnis qui inueniſſet eum. Sä VRDeus ſignum illud poſuit in Cain? vt ex eo nempe 6 agnitum omnes auer larentur& abominarentur, atque 8 maledictis, diris q́; inſectarentur vt fatricidan, Deique contemptorem: quod fore prædixerat ei Deus, Maledi- 3 ckus eris ſupern terram. Deinde, vt quicumq; viderent eum quaſi furiis agitatum nullo loco conſiſtere, ſed corpore animod; par uentem trementémque, ſemper vagum& profugum eſſe, vbique& ab omnibus ſibi metuere, nihil tutum ducere, nullã quietis partem vllo tempore capere, cauſam cur tantis malis perpetuo ille afficere- tur reputantes, exemplo eius diſcerent piè Deum colere, ſtudiosè virtuti operam dare, nec tantùm à cæde hominum, ſed ab omni etiã damno iniuriâque, manus, linguam, animumque abſtinere. Deniq;, ne quis aut per ignorationem, caſu eũ occideret, aut per ſiudiũ iuſti- tiæ ſcienter interficere eum auderer, cui Deus, data ei fide ſignõque impoſitio, in longiorem eius vindictã penamq́; vitam prorogau erat. SEp quale fuit illud ſignum? Fuiſſe aſpectabile& conſpicuum omnibus, vt eo dignoſci à cunctis poſſet, non eſt dubitandum. Pro- priè autem quale fuerit, incompertum putat Caietanus:ex eo tamen apparere magnam Dei clementiam, non tantum minuentis penam debitam fratricidæ, ſed etiam benignè eum ſeruantis, ne interficere- tur ab aliis. Verùm apud Hebræos,& plerôſque noſtrorum Docto- rum peruulgata opinio eſt, non aliud fuiſſe illuc ſignum, quam ingẽ- tem quemdam& horribilem totius corporis, maximè vero capitis tremorem animiq; pauorem, quaſi hominis vbique& al omnibus inſidias vitæ ſuæ fieri metuentis. Addit præterea Lyranus fuiſſe no- tabile quoddam ſignum in faciem eius impreſſum.— VIDETVRS. Hieronymus peruulgatã illã opinionem ſecur Epiſt, 115. quæ ſcripta eſt ad Damasũ quippe tractàs verba illa C⸗ CC8G 2 Eete 1 745 Cur Deuſi tandiu morts 7 „ 4 771* Can datule- 2 11£ Cur Deus 3i- gnum po 429 in Caiu. e Ouale lers ₰ 772 5 1— 11. 3 f 8— 4 1oſt 1 1 K,K 3 4 Deo. Com 53 8= 21Q 3 5 29 ◻‿ 1* 9 7 7 41 19 Ie 746 COMMENTARIORVM Eoce eiicis me hodie à facie terræ,&c. ita ſcribit: Eiicior, in quit Cain,a conſpettu tuo,& conſcientia ſceleris tremebundus lucem ipſam ferre non ſu- ſeinens abſcondar vt latitem, eritq, omnis, qui inuenerit me, occidet me, dum ex tremore corporis,& furiataæ mentis agitatum eum eſſe intelliget„qui mereatur interfici. Sic Hieronym. Fortaſſe L. X X. interpretes ſic opinandi dede- runt occaſionem, quippe qui hoc loco„pro eo quod nos legimus. Eris vagus& profugus fuper terram, ipſi verterunt,§ us pirans E tremen ear o. eris ſuperterram,& paulò poſt, pro eo quod Latina verſio habet En R eƷ⁵⁵—. 1— ſephus. vagus& profugus, tranflati o ipſorum habet, Ergo gemens& tremis. lo- ſephus ſcribit, Deum ſacrificio Caini placatum, rewiſiſſe ei pœnam fratricidij:quod nec verum eſt, nec veriſimile. Qui potuit enim im- pij& ſanguinarij hominis ſacrificium placere Deo? Si ante fratrici- dium non placuit Deo ſacrificium eins, quanto minus poſtea? Pe- nam autem fratricidij eatenus remiſit ei Deus, quia non ſtatim eum morte puniuit, verum id fecit ad diuturniorem& acerbiorem eius vindictam. Morali in- PoNA M hoc loco moralem ſentententiæ huius tractationé, quę rerpretatio ex eſt apud Ambroſium in cap.¹ O. lib. 2. de Cain& Abel, vbi ſic ille ſcri- 4 5.. oſio pjt: Quod autem ignum po ſait ſuper Cain, ne quis eum occideret, refleulere voluit errantè,& beneficio ſuo inuitare ad correclionem. Ipfis enim nos facilius committere ſolemus quorum habemu: gratiam. Nec tamen magna concedit, ſed in eo ip ſo imprudentiam inſipientis vlciſcitur. Qui cum eſſet perpetnis ſiip- pliclis obnoxius, non rémitti ſibi pœnam popoſcit, ſed vitam corporis huius ſer- uandam putauit, in qua plus ærumnæ quam woluptatis. Mors enim vna eſt in ſéceſſioue animæ& corporis,& in fine iſtius vitæ, quaæ ſimul vt venit, omnes corporis dolores auferre, non augere conſueuit. Metus verb, qui hanc vitam vi- uentibus frequenter ingruunt mæſti tic, dolores, gemitus, diuerſique cruciatus, Mors reme- grauitatum& agritudinum vulnera, plurimas etiam mortes generi humano daum malord z„ferunt, vtiſta mors remedium eſſe videatur, non pæna. Non enim perempto- 20n eas. wiu eſt per quam nen adimitur vita, ſed ad meliora transfertur. Mam ſi no- centes moriuntur, qui gradum àA peccatis reuocare noluerint vel inuiti: tamen finem non naturæa, ſedculpæ adipiſcuntur, ne plura delinquant, quibus vita fœ- . 6 1 2 7.* 8 ℳ 6 1 nus eſt delictorum. Si autem bonæ ſhei Compotes ſunt migrare magis qudm Ae= ficere credendi ſunt. Hæc Ambroſius. — 2 f„ 4 X 4 5... ‿ 4 4 E groſſusꝗ Caiu d fdcie Domini, habitauir profugus in 8 . 85 „.— terra, adl orientalem plagam Eden. „* ₰ 7 uA nns— nt 4 1 5 7—— 8 5 8* 2 RESSVSeſt Cain à facie Dei, non quod à Dei notitia f t Cain egreſ 8 ſg... ſe. 2.. 12.. hweſe? u& potentia præſentiaq́;, per quam vbiq; eſt, diſcedere 1. 3 3. 4 2„.. 2» cie Dom a potuerit. Quo ibo, inquit Dauid Pſal. 13 8. 4ſpiritu tuo? G X 2 3.„ 4—.r⸗ quo à facie tua fugia Si aſcendero in cœlii, tu illic es: ſi deſéende- — —— 56..„„. 4. 5.. — ͤSA e„ 2—,, 7., 8. r ro in inférnii, ades. Si umpſe: o pennas meas diluculo, halbita . 4 3 bi 2X nero in extremis maris. Etenim illue manus tua deducet me,& tenebit me dex- teratua: Et oſtendens Hneminem poſſe à conſpectu Dei abſcedere, 48 ſe ſe Afel labe Aelic bitu men ell egte egte bat,i ſpon mini A ide pel D D Cas peio, Nauul kyoc—h Adh rihn aytiu 2* 4* * 4 4. 4 4 2* 4 „ 1 unne uAn a † 4 ⸗ aun. Wumin 1 * 4 ö 9 2 2 Nmm “ And Wafn. 4 wnn. 1 4 n 4 4 n 4 „ * 4 17 I 8 n—* 1 IN GENESIM, LIB. VII. 747 A ſe ſe vel tenebris vel latebris eius oculis abſcondere& occultare, ſubdit, Et dixi, Forſitan tenebra coneulcabunt me,& nox illuminatio mea in . 7. 4„ 4 77.— rEννQ,O⸗?6τπ. 3 2..1. deliciis meis. Qwia tenebræ non obſcurabuntur à te,& nox ficut dies illumina- .** 2. 7 ⸗„. Bitur: ſicut tenebræ eius, in& lumen eius. Quomodo enim(vt bene argu- mentatur Paulus Actuum 17.) longe ab vnoquoque noſtrum Deus eſſe poteſt, cum in ipſô viuamus, moueamur,& ſimus? Non igirur Cain egreſſus eſt à facie Dei, quaſi eius notitiam& potentiam fugiens, ſed egreſſus eſt ab ea terra& loco, vbi Deus faciem ſuam oſtendere ſole- bat, id eſt, præſenriam ſuam declarare edendo or acula, reddendo re- ſponſa,& ſub aſpectabili forma humanæ nature cum primis illis ho- minibus famiilariter loquendo. Vel, quemadmodum paulò ſuprà in- terpretati ſumus, egreſſus eſt à facie Dei, id eſt, ſingularis beneuolen- tie, curæ ac protectionis, quam Deus erga ſeruos& amicos ſuos ge- rit, gratia& præſidio abdicatus,& deſtitutus eſt. Pvrar Catharinus primos illos homines Paradiſo eiectos ve- Obinatio Cæ niſſe in Iudæam,& inibi verſatos eſſe quin etiam veriſimile putat& thaxiu, 2iue. Abel ſacrificaſſe eo in loco, vbi poſtea fuit Hieruſalem miror, eũ non uhaba inſuper addidiſſe Abel interfectum eſſe à Cain eo in loco, qui poſtea dictus eſt mons Caluariæ, vbi Chriſtus à Iudæis occiſus eſt. Cain igi- tur ſecundum Catharinum ex ludæa egreſſus, alio profectus eſt. Ve- ſupra 3. li. de loco,& ſitu Paradiſi diſputauimus, facile intelligi poteſt. PRo illo Proſugus, Hebraicè eſt vocabulum a Nod quod Septua- Cainum multas regiones vna cum vxore ſua emenſum, tandam Nai-— da opidum condidiſſe, ibique ſedem fixiſſe& liberos procreaſſe. Sed Hieronymus in Traditionibaus Hebraicis cenſet, 1 Nod, eſſe nomen appellatiuum, Latinè ſignificans vagum⸗ fluctuans, inſtabile ac ſedis incertæ. Sic enim explanara eſt Dei ſententia aduerſus Cain, quod il- luc atque illuc vagus& profugus oberraturus eſſet. QvArIs autem fuerit Cain poſtquam. egrefſus eſt à facie Dei, ideſt, quam impius, impurus, omnibuũſque ſceleribus iniqui natus ac perditus, his verbis exponit Ioſephus ſib. 1. Antiquitatum cap. 11. Caterum, nntum abfuit ð hac castigationeé in melius viiam mutauerit„ 21 peior etiam ſit falus, ſuis Voluptatibus vel cum aliorum iniuria indulgens& Caini malitia facullates domestica⸗ per vim ac rapinas accumulans; accitis vnd ecumque la- trociniorum& nequitiæ ſociis, magister illis ad facino Toſam vitam eſt eſfeéctur. Adhæc, ſimplicem hattenus viuendi rationem, exco gitntis menſuris eo pond e⸗ ribus immutauit, priftindmque finceritatem& generoſitatem i gnaran talium artium, in nouam quamdam verſutiam deprauauit. Sic Ioſephus. Rectè nos monet Ambroſius hunc locum tractans in cap. 10. libri ſecundi de ELncgian 4, . cument um. Cain& Abel, horum duorum fratrum caſibus& euétis manifeſtum Ambro nec fieri mala quæ bonis accidunt,& bona quæ malis contingunt in hac verè mala eſ= vitasprudenter exiſtimantibus, verè nec bona nec mala eſſe iudican-* εrn*s CCCC 3 „ 90 Aauer- . A da. Nam 748⁸ CO MMENTARIORVM ſa eueniunt, da. Nam& mala viris bonis æternum in bonum& immortalem glo- A nec bana quæ riam conuertuntur, bona verò malis ſempiterno dedecori,& exitio improbis pro- ſunt. Ecce Abel vir innocẽs ac ſanctus, propter ipſam ſanctitatis ex- ſe. Seeten cellentiam, gratiâmque pietatis& religionis aduerfus Deum, floren- 4 te ætate, nullo ſuſceptæ prolis gaudio, nullòque futuræ poſteritatis ſolatio, per ſummam iniuriam& crudelitatem à fratre ſuo interfequs eſt. Tam atrocis autem facinoris auctor Cain, homo impius,& ſce- leſtiſſimus longiſſimam vitam exegit, vxorem duxit, filios procreauit numeroſam& diuturnam vidit poſteritatem, vrbes condidit, multo- rùmq; princeps ac Dominus plurimos annos impune vixit. At enim præcox mors Abel multis& magnis eum laboribus ærumnis& ca- lamitatibus, quarum hæc vita noſtra referta eſt, celeriter exemit. Pro rogatio autem vitæ Cain, vindictæ& cruciatus productio fuit, pa- B riter enim cum ipſa eius vita, animi& corporis angor& conflictatio producebatur. Et Abelis quidem laudes omnis ætas loquetur: Caini verdò impietatis,& crudelitaris memoriam omnium ſeculorum ho- mines ſummo cum odio& deteſtatione vſurpabunt. Illud præterea animaduertendum eſt, non ex huius vitæ, aut bonis aut malis euentis de hominum virtute& improbitate, miſeria itẽ& fœlicitate exiſti- mari oportere. Sæpenumero enim multis rebus aduerſis magniſque calamitatibus virtus præmitur& conflictatur: contra verò ſecundis rebus& ad voluntatem fluentibus alacris,& glorioſa,& quaſi beata exultat improbitas, vt ex hiſce rebus iudicari non poſſit vtrum quis apud Deum odio, an amore dignus ſit, vr in libro Eccleſiaſtæ cap.9. C dixit Salomon. Verùm ſi ſapimus, hæc ipſa res cogit pos credere, non vna cum corpore extingui animum, ſed cum is corpore exceſſit, aliã ei ſupereſſe vitam, aliud boni& mali iudicium, aliä3mque pro cuiuſ que hominum meritis, præmiorum& ſuppliciorum diſttibutionem expectari debere. Niſi quis forte tam ſit amens vel impius; vt nullum bonorum& malorum diſcrimen eſſe apud Deum, nullôve Dei re- Aliam poſt 3 2 r1 2 untur in ir, he 7 ha, ſer g. bus,& frequenri recordatione perpendi. Redarguuntur, inquit, hoc in le malum. Eręo ey isti Cain longæuitas indulta, vindicta eſt, eo quod vixin in metu,& ſenipn edii primu f 909, E de 7 Cau * INGENESIM, LIB, vII. 749 A weru eõ prolixum ſpatium multo oucurrit& infructuoſo labore, qua pœna ni- hil grauins, quam vt quis ipſe 7 maiorum auiſa paænarum ſit. Vide igitur quam perpeia dita iusto rum,& eule ſit imp roborumn. Iusti ſanguis clamat,& mor- eui, vita autem peccatoris abſconditur. Hæc ille. Et ædificauit ciuitatem, vocauitque nomen eius ex nomine filij ſui Henoch. AGNAAR hic locus quæſtionem habet, qui pPotuerit, aut Svomodo, A2 quorſam voluerit Cain ædificare ciuitatem. Etenim tũc at Luo:ſen cum Cain genuit primogenitum ſuum Henoch, non Laine erant in mũüdo niſi quinque homines, Adamum dico& zeunnu 2nc Euam, Cainum& vxorem eius atque filium. Quinimo an mendo ef- iuitatem inhabitarent, non erant niſi tres: nam Cain à con- feut homines, & ſocietate parentum ſuorum longè diſceſſerat. b Fwauonn S44 IVS Auguſtinus in lib. 15. de Ciuitate Dei cap. 8. hanc nem dupliciter explicat. Primo reſpondert Henoch non fuiſ- primogenitum Cain, ſed ab eo genitum in ſenectute, ob idque eter cæreros filios dilectum& carum, ſicut erat lIoſeph patri fuo 1 Koene, nllem i e Iacob. in teſtimonium autem lingularis amoris, quo hunc filium cõ- —— ☛ 9 am C LniO ₰ v“ 1 ö mnn memonam oont Dde muda a umero emm malkns tedo ar Cain de nomine eius conditam à ſe ciuitatem Heno- trmmas& confcuua chiam appellauit. Nec obſtat quod in Scriptura per Henoch deſcri- 8 hacne das Lacrs,Ah batur ſucceſſio& poſteritas Cain: Illa enim deductio poſteritatis ei hice tedas udica a Cain non eſt facta per primogenitos, ſed per eos qui ordine princi- au kt, n n. 8 pes illius ciuitatis fuere, vel per eos, qui in tamilia Cain omnium 4 2 5 8 3 1 maximè illaſtres,& memorabiles extiterüt, vel denique has genera- 8 „ * 4 1 à ee em lems ⸗ tiones recenſere voluir Moſes. quia in earũ vltima occiſus eſt Cain, && quidem à Lamech qui fuit ex ſtirpe Henoch. Deinde reſpondet 54 Auguſtinus fuiſſe quidem Henoch primogenitum Cain(& hoc ſen- Ioſephus lib. tit Ioſephus,& videtur probabilius) non tamen cum eum genuit 1. Antiqui- Cain tunc ædificatam ab eo eſſe ciuitatem, ſed multò pôſt, ſcilicet"atum. iam ſene ipſo Cain, hoc eſt, quingente ſimum vel ſexcenteſimum an- num agente. Potuiſſe autem per quingentos annos(maxima naturæ humanæ in exordio mundi fœcunditate) in tantum multiplicari ſo- bolem Cain, vt ea non tantum ciuitati, ſed etiam prouinciæ colendæ & inhabitandæ ſufficeret, manifeſtum argumentum eſſe poteſt pro- pagatio Hebræorum ex vno Abraamo paulò amplius quadringentos annos facta, ad 60o. millia bellarorum, exceptis mulieribus paruulis, ſenibus,& iis qui per illos retroactos 40. annos mortem obiere. S. Auguſtini verba, ſi ea cognoſceret auet lector, ſic habent: Quod Auguſtin⸗ ſoriptii eſt, cognouit Cain vxorẽ ſuã,& cõcipiẽs peperit Henoch,& erat"'erba. edificäs ciuitaté in nomine filij ſui Henoch, no eſt quidé conſequẽs, dt iſtu primu filium genuiſſe credatur. Meque enim hoc ex eo putandi eſi, quia dillus oſt cognouiſſe vxorè ſua, quaſi tunc ſe illi primitus concumbendo miſcuiſſet. Va & de ipſo patre omniu Adamo non tunc ſolum hoc dicti eſt, quando conceptus t Cain quem primogenitum videtur habuiſſe, verum etiam poſterius ead C r*⸗? 42 OcPtaunk 22 6/1₰ —— —— 3 4 r, 5 3.. cripiara, Cognonit, inquit, Adam vxorem ſuam,& concepit& peperit A. „zo CoMMENTARIORVM filium& nominauit nomen illius Seth. Vnde intelligitur ita ſalere illam Seripturam loqui, quamuis non femper, cum in ea legitur factos hominum fuiſſe vonceptus non tamen ſolum cum primum ſibi ſexus vterque miſceretur. Nec illud neceſſario argumento eſt, W primogenitum patri existimemus fenoch ½ quod eius nomine ciuitas illa nuncupata eſt. Non enim ab re eſtrdt propter ali- quan cauſam, cum& alios haberet dillgeret eum pater cæteris ampliu. Me- que enim& Iudas primogenitus fuit. à quo& Iudaa cognominata éſt,& Iadai. 4 Sed etiamſi conditori cinitatis illius iſte jilius primus eſi natus non ideo pu- Ciuitas quid. tandum eſt tunc à patre conditæ ciuitati nomen eius impoſitum, quando nauus eſt, quia nec conſtitui tunc ab vno poterat ciuitas, quæ nihil aliud eſt quam hominum multitudo vno ſacietatis vinculo colligata: ſed cum illins hominis h- milia tanta numer'oſitate creſceret, Vt hHaberet iam populi quantitatem, tunc potuit vtique fieri, t& conſtitueret,& nomen primogeniti ſui constituta im- .. 2 4. 3.. ,1. poneret ciuitati. Tam longa quippe vita illorum bominum fuit, vt illio mems- Cain pri- mæ ciuitdtis conditor fra- rricida fusit, ſic fuit Ro- mul. conditor Roma. Lucanus lib. 1. Pharſaliæ. Refelluntur qunque ve- teryum erro- res circa ve- tuſtatem ci- uitatum. Mendacium gyptiorum apad Platonẽ de vetuſtate Athenarum ratsrum, quorum& anni taciti non ſunt, qui minimum vixit ante diluuium, ad ſepringentos quinquaginta tres annos perueniret. Nam plures nongentos annos etiam tranſierunt, quamuis nemo ad mille peruenerit. Quis itaque du- bitauerit, per vnius hominis atatem tantim multiplicari potuiſſe genus ha- manum, vt eſſet vnde constitueretur non vna, ſed plurimaæ cinitates? Sic Au- guſtinus. Horum fimillima ſcribit idem in libro Quæſtionum in Ge- neſim, quæſt. 1. Ludouicus Viues in commentariis ſuis in libros B. Auguſtini de Ciuitate Dei, ſuper octaunm caput lib. 15. tradit fuiſſe( in Hiſpania memoria parrum ſuorum vicum pene centum domo- rum, cuius incolæ omnes à quodam ſene, qui adhue viuebat, proge- nerati erant, ita vt propinquitatis nomen deeſſet, quo ille à minimis natu appellarètur. 4 IILVvD quoque animaduerſum eſt à B. Auguſtino in cap. z. ſu⸗ pradicti libri: Quemadmodum primæ omnium munqdi ciuitatis con- ditor fratricida fuir, ita fuifſe frarricidam fundatorem eins ciuitatis, quæ terreni imperij caput fuit, Romam dico, cuius conditor Romu- lus fratrem Romam occidit,& vt cecinit Lucanus, Fraterno primi maduerunt ſanguine muri. Ex hoc loco redarguere licet complures veterum de æternitate, D vel nimia vetuſtate ciuitatum errores. Primus error fuit Ariſtotelis& Chaldæorum, omniùm que arbitrantium fuiſſe mundum æternum, & idcirco nullum fuiſſe primum ædificandarum ciuitater exordium. Alter fuit error Poëtarum: qui finxerunt in aureo ſæculo, quo regna- uit Saturnus, nullas fuiſſe vrbes, ſed poſteà ædificari cœptas regnan- te lIoue, quem tamen poſt Noëticum diluuium fuiſſe conſtat. Ter- ius fuit error Ægyptiorum. Nam vr refert Plato in exordio Timæi, ſacerdos quidam EÆgyptius affitmauit Soloni, vrbem Athenarum nouem annorum millibus conditam eſſe ante Solonis ætatem, cùm tamen ab exordio mundi vſque ad ætatem Solonis, minus txi- bus annorum millibus& quingentis præteriiſſe compertũ ſit. Quar- 4 2* Lus 10 N ar. 1 1 8 8 8 88 5 Wanum zun 1 1 4 1 d v 4 4 Bml 1 an urr u uum u 8 zenm 41 1n Aan. n 44 me her 4 4 1 Ans ann urm 4 4 aern n 124 24 u a, 3 8 ͤſ1 8 aAamganek 3 44 M 8 nc ¹ 1 no 8 Ks * 4 4 4 3 enel — 4* 8 1 at 6 1 . 8 ein 2 17 mr .. 4 0 8 3 1 1 2 CD 4 4. 2 4 Nocscam der —“ 3 394 1 1 4. 1 4 0Oo. “ bam clle, er— a 4 3 1 e 14 711 rü 0 1 ¹ 4 6 — C A tus error Græcorum fuit;& aliorum quid 1N GENESIM, I. IB. VII. nium vrbem fabricatam à Cecrope,& ob id primum Cecropiam, poſtea Acropolim dictamz aliorum verò dicentium, primam vrbem— fuiſſe Argos conditam à Phoronæo. verùm& Cecrops propemo- dum æqualis fuit ipſius Moſis;& Phoronæi ætas in Iacob patriarche 75· am aientium primum om- Frror Gra- OTun. ætatem planè competit. Quintus error, Aegyptiorum fuit falſo ia- Esror Acg)- ctantium, Dioſpolim hoc eſt, I hebas, fuiſſe antiquiſſimam, primam- que omnium, quæ in orbe fuere ciuitatem. At enim Meſrain nepos Noë, iam euerſa turre Babel, factaque linguarum diuiſione, primus omnium terram Aegypti coluit,& gentis Aegyptiorum auctor fuit, atque conditor: quamobrẽé nomine eius Aegyptus ab Hebreis AN N Miſérain appellatur. PRIMA igitur orbis terrarum ciuitas, Henochia fuit à Cain ex- tructa. Beroſus Annianus, hoc eſt, ſpurius& fictitius, in libro ſuo de fuerit ſecundu ptiorù de an- tiquitate Tlie barum. Vbi condita Temporibus prodidit, Henochiam ciuitatem eſſe conditam circa Beroſum An- Libanum t aontem, qui eſt ad Orientem comparatione regionis Da- maſcenæ: fuiſſéque ampliſſimam vrbem,& habitationem His addit Annianus, ſuo etiam temporeillius ciuitatis dirutæ cerni in monte Libano maxima& ingentis molis fundamenta„& vulgo ab incolis illius regionis nominari ciuitatem Cain„atque id ſe ex mercatoribus& peregrinis qui in Libano& Damaſco verſati eräãt, accepiſſe. S E p quæ ratio impulit Cain ad ædificandã ciuitaté: An tior& ſecurior eſſet?perperuò enim ſibi mortem timeb nianum ei- . uitas Heno- gigantum. chia. quo tu- Cur Cain 2- atz quemad- Afßcaueru ci- modum Adam inter denſas paradiſi arbores ſeſe voluit abſcondere, unatem, ita Cain muris ſe incluſit. An potius vt cuncta ipſius familia vnum in locum congregata, coalfeſceret in vnum populum cuius ipſe caput & dominus eſſetz An quò impunius late prædari,& aliena bona di- ripere,& tyrannidem exercere poſſet? Nam vt ſupra auctore Ioſepho diximus, primus omnium Cain facultates domeſticas per vim& ra- pinas augere conatus eſt,& accitis latrociniorum& flagitiorum ſociis, magiſter illis,& dux ad maleficia extitit. PLAroin Protagora, cauſam cur homines ſe ciuitaribus ex- De prima tructis ſepſerint,& incluſerint, fuiiſe cenſet zvr ſeſe aduerſus ferarũ cauſa ædifc rabiem tutari ac defendere poſſent. Veruntamen Ariſtoteles primo libro Politicorum, exordia vrbium à natura hominis repetit, affir- apes, grues,& quoduis aliud gregale animal. Quoniam igitur ho- mines fimul viuere& ſocietatem, atque communionem rerum inter ſe habere,& ratio docuit& experientia confirmauit cùm ad vſus hu- manæ vitæ commodius, tum ad omne genus voluptatum eſſe iucũ- dius ea maximè cauſa ad condendas vrbes primũ homines adduxit. Idẽ Ariſtoteles eo ordine tradit ventum eſſe ad ædifications ciuitatũ; vt primo in priuatis domibus habitauerint homines: ex his deinde Pagi extiterint: ex pagis ædificatæ ſint ciuirates. An hoc ordine in Com. in Gen. Tom. 1. DDDD exor di vrbes ſeci dum Elatonẽ, G Ariſtose- mans hominem eſſe poliricũ animal, multo magis ſociabile quam tem . 1 3. 8 5 ** f— 7 8 1ne — CCͤͤſͤſͤſ 4 8.“— 2 2 2 2 ——-—— 4 4— E. Ae— 4. 4 4— 4 ——* 8 6—. nͤö 4 1 ſſſſſ— dun 4 1——————————————— ͤ rEü· 756 CO MMENTARIORVM exordio mundi ventũ ſit ad ædificationẽ primæ ciuitatis, incertũ eſt. A Morale docu- IIL EV p porro lectorem hoc loco aduertere cupio, quam ſint im- Eeechf Alh⸗ probi homines ſolertes, prudentes, diligentes, ac ſolliciti ad omnia, quæ ad præſenris vitæ vtilitates, voluptates„honoréſque pertinent, vel inuenienda, vel ampliſicanda, vel conſummanda vel ſibi quo quo modo comparanda, abiecto prorſus amore curâ que rerum ccleſtiũ X æternarũ,& his rebus quæ ad animi ſui medicinam& ſalutẽ con- ducunt pro nihilo habitis: denique nullo reſpectu, nulſaq́; cogita- tione futuræ vitæ, omnia illorũ conſilia, vota, conatus, labores ad lo- la huius mundi bona acquirenda, augenda, tuenda, potiundad; ſpe- Aare& cõferri, nihilq; poſt hanc vitã aut mali timere, aut boni ſpe- rare. Ecce tibi, primus omnium Cain vrbem ædificauit;& ex poſte- B ris eius Lamech primus libidinis cauſa cõplures vxores duxit: cuins tres filij, varias inuenere attes, quibus ea quæ ad cultum humanæ vi- tæ conferunt, abundantius& commodius ſuppeterent hominibus. Horum enim vnus paſtoritiã artem, alter m uſicam, tertius fabrilem, Ioſep hus libro quæ in tractando ære ferrôq; verſatur, multis& magnis inuẽtis vti- I. Autiqus. litatibus valde adiuuit& ornauit, Similes autem Caino flagitiis& maleficiis fuiſſe eius poſteros, confirmat loſephus ſcribens, ſuperſti- te etiam tunc Adamo Caini ſobolem ſceleratiſſimã euaſiſſe: dum in- .„— 2. 0 f— ⸗ 2* 8%.— 4 n negligunt,& cuncta præſentia fugitiua eſſe nõ intuentur; mentem in amore D 7 7,, praſentis vitæa figiit,& quaſi löge habitationis in ea ſibi fundamentu conf ruut: quia in terrenis rebus per deſiderin folidatur. Sio primus in terra Cain vuta, tẽ conſtruxiſſe deſéribiturz qui videlicet peregrinus aperté monſiratur, quud ſe in terra fundamentii poſuit, qui à ſoliditate æternæ patriæ alienus Juit: het egri- nus quippe à ſummis, fundament um in infimis poſuit, qui ſia ionè cordis in ter- rena delectatione collocauit. Vnde& in eius ſiirpe, Henoc, qui dedicutio inter- pretatur primus naſcitur. in electorum vero progenic, H enoch 7. fui 2 Enennh. ratur: quia videlicet reprobi in hac vita, quæ ante eſt. ſemetipſos 2ehseae dicant; electi verb adificaricnis ſuæ dedicationem in fine temports; id&— ën. tempore expeclant. Videas nanque plurimos temporalia ſola cogitalt 3.. 7.. 4 4*. 44 9. 5 Ml honores quærereambiendis rebus inhiare, nil poſt hanc vitam equirere 2 . ztd 8 7 4 4 — N ncn n “ 1 n 44 4 4 1 n a at ee K 4 1 men 2 11 1 4 88 3 Acperl i hn 91 Mamau mrm. . V La e ö 2* 4 1men, Wiet nudc 48 — **— 8* ½ 4 6 4* L 1 — 2 ⸗— 1 6 ¹ 4 NA * 4 4 13 2 Keermnt e wn . lerenota ium 1 dus lret n 2 Fhrs em 1. 6 1 1 448 3 AAA 4 en 2 N 1 1“ 4 a * „ L n „ “ 1 5 2 ec 4 * ¹ P 1n 1— 1 3 3 „ 4 1’—. 5— 1 99d. 22u dn 4„ 1 T u *“ e 8““ dud 1 84 4—„ 1 1.1 “ e Je 77 1 8 — — R! 6 3 4 ¹ 4 83 7 3 1 , NV 4 1 4 1 491 d H ſs 3 1 1 3 4 4 N 5 939 19 4 21 N „ 1 A 9 1 9 8 A 1 4. 4 d 2 n n aillh III 1 N GENESIM, 1. 1 B. VII. 757 A itaque iſti, niſs in prima ſe generatione dedicant? TDidea⸗ electos nil præſeniis gloriæ quærere, libenter inopiam ſasſtinere, mala mundli æotanimiter perheti vt poſiint in fine coronari. Electis ergo Henoch in ſeptima generatione na ſoitur alias, retrib. quia ſui dedicationem gaudij in extremæ reſurrectionis gloria requiruni Ei tomis. quia quotidiano temporis lapſu ipſa præſentis vitæ mortalitas decurrit, atque reproborum dedicationem, eoſdem reprobos ſubtrahenqo. qælwuareeura Io ,, as, nraee ke IeS: borum dedcat! 7² 60 72 0 l trabenao, At ruite resle de 22- 2 4s2 MMkAS⸗ quis dicitur, Et fluuius, ſubuertit ſundamentum eorum, ideſt,i Säatis ipſe curſitr morta litatis ſtatum in eis ſubruit peruerſæ conſtructionis. Hæc Gre gorius. 4 Dixitque Lamech Vxoribu. ſuis Adaæ& SJolle„audite V ER. 33. SGocem meam dxores Lamech, auſcultate fermonem 4 4 7.* 3 7* meum quoniam occidi Vvirum in ulnus meum, E 7 4 1 4. 7— 3 7 Aæ˖/ doleſcen: alum in liuorem meu m.: deptuplu Vlrio aa- ,e A e e e, ſ. 2* birur ã6 Cain. de Laniech Vero ptuagter ſepties. —& AMobſcurus& perplexus eſt hic locus, vt in eo inter- 7acus i Sers. Gpretando duodecimum& decimumtertinm librum Côõ- ptera diffi „ 4 1 8 14 ⸗ 3 9 mentariorum ſuorum in Geneſim(teſte Hieronymo in"mus. Epiſtola 125. quæ ad Damaſum ſcripta eſt) conſumpſe- rit Origenes. Quin putat Catharinus eſſe prorſus inerplicabilem hunc locum nec mortalium quemquam humana ratione,& inneti- C garione, verum& proprium eius intellectum aſſequi poſſe. Sanè, — obſcuritatem eius, ſatis declarat ingens Doctorum in eo explanan- do interprerationum& ſententiarum varietas, atque diſſen ſio. Ni- mirum, hic vſu venit qpunod in rebus maximè dubis& incertis eue- nire ſoler:vt qui eas tractant, quod nibil habeant explorati& certi, quod ſequantur»varlis ducti coniecturis, in diuerſas ad modum& contrarias opiniones diſtrahantur. Quò maiori nobis ſtudio& di- ligentia ad huius loci explicationem incübendu detur ſimilius vero,& cum verborum Mo ſis id lectori apertè ac breuiter indicetur. Qvaà TvOR huius loci reperio interpretariones. Prima eſt Pper- Quatuor in. uulgata, multisq́; tam Hebræorum quam Chriſtianorum interpretũ erpretationes probata quæ mihi etiam Præter cætetas probatur. Fertur ex antiqua Hebræorum traditione, Lamech fuiſſe dedirum venationi,& vique, e, ad extremam ætatem in ea ſtudiosè&, Rangmn„ itnr.eaſe 2 adextremam ætarem in ea ſtudiosèe& aſſidue verſatum. Cum igitur prater cateras iam præ ſenio caligans,& vrens ducta adoleſcẽtis(quem Hebraæi fi- aactori pro- lium ipſius Tubal- Cain fuiſſe dicunt) ni . hilominus tamen venatio- 2**ur. 84. P—.—. 3.. nil vacaret: femel offendit ipſum Cain denſis in fylunis ferarum mo- re inerrantem: quem m uei amech monitu ſui rectoris& ducis feram eſſe Ulum eſtimanris, lagitta confixum interfecit. Verùm mox errore cognitos tanta in puerum cxarſit ira, vt eum mulro& vehementi . 7, 2.. 1 percuſſu, ictuùõque occiderit. Sic igitur cxponunt verba: Alloqui- 8 DDDLD 2 tur m eſt: vt quod vi- lententia congruentius husus locs. 758 CO MMENTARIORVM tur Lamech vxores ſuas geminæ cædi à ſe facte perquam pœnitens A ſcelúſque ſuum illis confeſſus, Occidi, inquit, virum, ideſt, Cain, in vulnus, meum, ideſt, vulnere meo, ſeu vulnere à meilli inflicto, Et ado- leſcentulum in liuore meo, quia vehementer eum percutiens arcu, totum corpus eius liuidum fecerat. Quoniam autem hæc cædes incidit in ſeptimam generationem ab ipſo Adam, apparet necem Cain& vin- dictam fratricidij eius vſque in ſeptimam generationem fuiſſe dila-— tam, quod nonnulli ſignificatum putarunt illis Dei verbis, Omnis qui 1 occiderit Cain, ſeptuplum punietur, vt nos ſupra declarauimus, Hæc in- A terpreratio duas ob cauſas probabilis admodum eſt: quod genera- 4 tio Cain producta eſt vſque ad diluuium, eam tamen Moſes termi- 1 nàt in Lamech& filiis eius, non ob aliam profectò cauſam, niſi quia t in generatione Lamech terminata eſt vita Cain occiſi à Lamech: 3 ⁷ tum ctiam, quia nulla ratio erat, cur vellet Moſes narrare homici- B 1 dium, quod fecerat Lamech, niſi vr miſerrimum vitæ Cain exitum, atque interitum indicaret. Car pauluis Non ſum neſcius, nec Paulo Burgéſi, nec Catharino, nec Hiero-— Bargenſs, nytno ab Oleaſtro placere, Cain eſſe occiſum à Lamech: quia Deus, Cathanes inquiunt, promiſerat ei impunitatem à cæde,& ſecurum eum fece- 9 O lea ſter negent Cain rat, quin etiam edixerat, ſeptuplum iri punitum illum, qui Cainũ in- 7 eſſe occiſum à terfeciſſet. Sic autem punitum eſſe Lamech, nuſquam legitur. Putat 2 Lamech. autem Burgenſis, Cain non alia morte quàm per diluuium interiiſ- 2 ſe. Verùm his rationibus non equidem deducar à communi ſenten-( gi tia. Deus enim tantùm ſignificauir, Cain non ſtatim, nec à quolibet, C qui eum inueniret, vt ipſe metuens dixit, occiſum iri. Quin, vt ſupra ſ diximus, multi dictum illud Domini ſic interpretati ſunt, vt ſigni- ficauerit Deus, Cain victurum vſque ad ſeptimam eius generatio- T nem,& in ea eſſe occidendum. An autem Lamech, quia per ignora- d tionem& errorem occidit Cain,& quia crimen ſuum confeſſus eſt, b pœnas quas Deus interfectori Cain interminatus fuerat euaſerit, r nec ne, incertum eſt: nec enim omnia, quæ tunc ac;a ſunt, prodere litteris curæ fuit Moſi. Illud certè, quod dixit Burgenſis, Cain vixiſſe vſque ad diluuium, nemini qui ſacrarum litterarum non ſit planè ignarus, probari poterit. Ex eo enim conficeretur, Cain vixiſſe plus mille& ſexcentis annis: ſiquidem ex quinto capite libri Geneſeos g 8 manifeſtum eſt, ab Adamo vſque ad diluuium mille ſexcentos quin- d ² quaginta ſex annos præteriiſſe.. 1 Probat anu HaNC primam interpretationem, quæ nobis omnium maxime u eee ein placet, ſubtiliter& enucleate tractat Caietanus, hunc enim locum P terpretations e* planans ita ſcribit:Confitetur expreſe Lamech ſe duos occidiſſe homi- 8 nes: tum ex diuerſitate ætatis, alterum virum, alterum puerum: tum ex diuer- ſõ modo occidendi, altero ſcilicet vulnere, altero liuore. Et eſt liuor nomen. effectus, qui fit ex percuſſione abſcque vulnere: fit enim concurſus ſanguinis ub 1 cute,& redditur pars percuſſa liuida. Quis autem fuerit vir puérve occiſuu, I littera non aperté ſignificat, conieẽturam tamen ingerit, quod vir bcoiſus m DVulnere RNas. mnmml ei Pral 4 “ ern cu nle un 4 4 1„ 1* 4 R Alemmt e e 1 1es gee r 1e,p 1an Lerzen ne n d,Cnnelt ocaan ehe puannencte rit 8 8 3 1„ peupium u hanru ACuii 1. um eſe Lunech, ul ou lu motte qaid p l. voa equdem deid 2 äk, — R 4* 4 W niicuuit Cun nol e 1 euen aun oc Bld 1N GENESIM, L. IB. VII. 759 vulnere fuerit Cain: tum ex eo quod haæd ſola progenies Cain recenſetur,& non niſi vſque ad Lamech tanquam occiſorem Cain:(vxonkm ſiquidem& trinm filiorum eius meminit Moſes, Vt quis, qualis, ac quantus fuerit iile Lamech, explicaret ex fama,& bigamiæ,& filiorum) tum ex eo, quod Vniuerſã hæc hi- ſtoria Cain terminatur ad verba homicidij lmanquam principaliter intentartum ex comparatione pœnæ Cain ad panam ipſius Lamech: tum quia quadrat lit- teræ, quod Lamech cœcutiens, dicente puero dirigente ipſum, Emitte ſagittam illo, arhitratus bestiam ibi moueri, vulnerauerit Cain al ſconditum:& poft- quam aduertit ſe occidiſſe patrem ataui ſui flagellauerit puerum, qui ex liuore flagelli mortuus fuerit. Linor enim magnus non purgatus, mortifer eſt. Quadra- re enim hac litteræ, teſtantur ætates oceiſorum,& modi ocoidendi Legendo au- tem ſepties vindicatum Cain, habes iungendo fuperioribus,& quod occiſor Cain vindicandus eſſet ſepties. Quod autem infertur, Et Lamech ſeptuaginta ſeptem, ſigniſicat quod longe maiori pœæna puniendus eſſet, Vt pote reus parricidi,& Huli cidi,ſi puer ille filius eius erat, vel ſaltem homicidij,& reus contempta iuſti- tiæ diuinæ, qua punitum ſciebat Cain ob homicidium. Significatur autéè maior pœna more Hebrao per duos primos ſepten⸗ rios,&⁵ ſeptem, ſeptuag inta. Pri- mus ſiquidem numerus ſeptenarius, appellatur ſeptem, ſecundus vero, ſeptua- gintaz nam àa ſeptem vſqus ad ſeptuaginta, nullus eſt numerus denominatus à Hptem. Aludendo itaque ad Cain vindictam numero ſoptenario, videlicet /2- Pties, infert ſuam fore duplici ſéptenario, videlicet ſéptem& ſeptuaginta. Cur verd non dixerit aduerbialiter, ſeptuagies& ſepties, ſed nominaliter ſeptun- Linta& ſeptem, neſcio, niſi forte verum ſit quod Ioſéphus dicit, Lamech habuiſ- féptuaginta& ſeptem filiis. Sic Caietanus. SED vnde comperta eſt hiſtoria hæc de Caino occiſo à Lamech: Toſtatus quæſtione 15. ſuper hoc caput, auctorem eius facit loſe- phum. Sed profectèò memoria lapſus eſt. Ioſephus enim duo tantùm breuiſſimè ſcribit de eo. lib. 1. Antiquitatum cap.. alterum eſt, La- mech ex duabus vxoribus Sella& Ada ſeptuaginta& ſeptem hlios ſuſcepiſſe, alterum verò, cùm eſſet is diuini iuris non imperitus, vide- retque pœnas ſe exoluturum parricidij à Caino perpetrati(fortaſſe quod eius vindictam in ſeptimam generationem à Deo dilatam eſ- ſe intellexiſſet) hoc eum vxoribus fuis indicaſſe. Tantùm Ioſephus. Sed ego Toſtatum exiſtimo ſecutum Hiſtoriam ſcholaſticam in cap. 28.hiſtoriæ Geneſeos, nec bene conſiderantem, quod in ea traditar, vel per obliuionem vel per incogitantiam eſſe lapſum. Fuit igitur ve- Katz. tus hæc traditio apud Hebræos,& quod ea valdè quadraret hiſtoriæ Moſis,& quod ad hunc locum de homicidio Lamech intelligendum & explicandum magnam lucem afferret, propterea libenter à mul- tis recepta, vehementérque probata eſt. Quam ſubindicare videtur Hieronym us in epiſtola 225. quam ſeripſit ad Damaſum, Maiorumn, Inquit, noftrorum iſia ſententia eſt, quod putent in ſeptima generatione à Lamech interfectum Cain,& paulo infra, Lamech qui ſcptimus ab Ada- moſuit: non ſponte, vt in quodam Hebræo volumine ſcribitur, interfecit Cain, D PDDD 3 ſicut Loſephus lib. C Hẽ ſilios& filias ſeptuaginta ſeptena,& propterea ſe puniendum eſſe dixerit in I. Antiquita- funa. Vnde comper- tum ſit Cain eſſe occiſum à Lamech. Lapſus To- Traditio Pe- 2 7 kus Hebrao- ‿B X 8 7 ruù᷑ d Lamech Cainum in. terfeclum. Secunda in- terpretatio: quæ&t Theo- doreti. 760 COMMENTARIORVM jicut ipſe poftea confitetur dicens, Verum occidi in vuluere meo& ia. A uenem in liuore meo,&c. Sed perſequamur reliquas tres interpre- tationes. ALTEFRA eſft interpretatio Theodoreti in libro Quæſtionum in Geneſim quæſt. 44:qui ait, non duos homines occidiſſe Lamech nec occidiſſe ipſum Cain, ſed alium quempiam hominem ætate ado- leſcentem; ob id ramen homicidij pœnam euaſiſſe, quod crimen Terua inter- pretatio qud ſt Suidæ. Dus Lame- chi in Scri- ptura memo- rantur. ger preta tiο quæ eſt He- bræorum. cæteris probabiliorem eſſe arbitramur. ſuum vehementer doluit,& maiori ſupplicio, quam ipũus Cain di- gnum ſe iudicauit, vt eius verba declarant Theodoretus igitur cùm poſuiſſet hanc quæſtionem, Quoſnam interfeccrit Lamech ad eam ipſe ſic reſpondet: Non duos vt quidam putauerunt, nec ipſum Cain, it alij fabulati ſunt, ſed vnum& hunc iuuenem. Verum inquit, occidi in vulnus meum,& adoleſcentulum in liuorem meum, hoc eſt, virum agentem inuenilem ænatem. Pœnam tamen euaſit propter peccati confeſſionem,& contra ſe ferens Fententiam, euitauit ſeutentiam diuinam. TERTIA interpretatio eſt Suidæ in verbo Lamech, qui cenſet his verbis ſignificari duos homines eſſe occiſos à Lamech, vnum virili ætate, alterum iuuenili:& hos fuiſſe fratres ſancti Henoch qui tranflatus eſt in Paradiſum:& quia viri erant pietatis, atque ſancti- tatis laude inſignes, propterea Lamech eorum necem tantopere do- luit. Sic autem ſcribit Suidas: Lamechi duo memorantur, vnus Cainius, alter qui ſuit pater ipſius Nos. Ille virum occidit& adoleſcentem, dudsque cædes fecit,& duas vxores duxit, qui ſe ipſe incuſat, qui ſé pœna ſeptuagies JHeptupla dignum pronunciat. Cainus, inquit, ſepruplas dedit pœnas, Lame chus vero ſepruag ies ſepties, Grauius igitur punitur, quod caſu eius qui prius deli- querat, non eſt fattus cautior. Iusti etiam Henoch fratres ſustulit, qui jide propterea orauit, ne videret mlem mortem:& voti compos tranſlatuu ti. Hæc Suidas. QvARTA interpretatio eſt quorumdam Hebræorum, qui verba Lamechi legenda exiſtimant per interrogationem, ita vt reddant ſenſum negatiuum. Et hanc tradunt hiſtoriam, Lamechum in ſene- cCtute malè tractatum eſſe ab vxoribus, vel propter nimiam eius libi⸗ dinem atque laſciuiam, vel propter truculenta filiorum eius ingenia; quippe qui inuento vſu armorum paſſim cædes hominum facicbant. quamobrem identidem Lamecho talium filiorum parenti mortem vxores comminabantur, quaſi Deus de ipſo& Rliis eius grauiſſimas pœnas ſumpturus eſſet. Lamechus igitur ex comaparatione ſui cum Caino,oſtendit vxoribus ſibi non eſſe timendam mortem. Num ego, inquit, occidi virum,& hunc adoleſcentulum ſicut Cain qui fratrem ſuum Abel iauenili ætate florentem, in vulnere& liuore, ideſt, par- tim ferro, partim fuſtibus interfecit? Si igitur prohibuit Deus,ne quis Cainum, etiam ſi fratricida erat, oceidere auderer: quanto grauius pu- niet Deus, ſiquis mihi mortem afferre auſus ſit? Atque hæ ſunt qua- tuor interpretationes illorum verborum Lamech, quarum primam Sequitur ke 4 1 8* 1 Auum e am Itta Lanech comant r. amech dan um h Aumn annte r deus epemm, 2 . 4 4 A 1 n 1 Jenrr, au 1 1 4 n d n 1 4 „ 11 nun mnm ⸗ un e 5 3 ! „ 3 11 8 H 1 “ 9* 4 9 1TAnn ** 1. 4 eropes e 5 1 0 9 1 P . A 8 1 2 9* 8 44 4 1 4 ““ 1 4* —. 1 . 4 1 eeee 2ℳ 4 AI 8 6— u ach al “ r1„lt 1 * 4 4 e.,–. redh 4 1 1N GENESIM, LI B. VII. ⸗ 761 A O Lawituee enucleemus ſententiam illorum verborum, Septuplum Qaid ſigni- vltio dabitun de Cain, de Lamech vero ſeptuagies ſepties. Mitto hic re- cet, Septa- cenſere interpretationes, quas memorat S. Hieronymus in Epiſt. 125. Si pde, ad Damaſum, vt allegoricas magis quàm ſententiæ verborum Moſis„e dee9, inhærentes. Quadruplex igitur fertur huius loci interpretatio. Prima vers ſptua- eſt, Lamech dixiſſe hæc verba vehementer ſceleris à ſe commiſ pœ- Zies ſepties. . 1„..—— nr 5/ à nitentem, atque dolentem,& id ſupra peccatum Cain exaggerätem, Seoteuren aterpretatto. maiorique dignum ſupplicio iudicantem. Vr ſit hæc iſtorum verbo- Prima inter- rum ſententia: Peccatum meum, inquit I. amech, maiori ſapplicio di- pretatio. gnum eſt, quàm peccatum Cain: itaque ſi Cain ſepties puniri dignus fuit, ego ſeptuagies ſepties. Phraſi enim Scripturæ ſatis frequenti, quemadmodaum ſepties ſignificat multum, ita ſeptuagies ſepties, ſi- B gnificat multo plus. Cui rei fidẽ facit illud, quod Dominus dixit Pe- tro Matth. 18. Von dico tibs vſque ſepties, ſed vſqzue Jſeptuagies ſopties. SECVNDVAM hanc interprerationem, licet hoc loco diſtingue- Tes gradus re tres hominum gradus: vt Prim us ſit hominum innocentium, qua- hominum, Iu- lis fuit Abel; quorum tres ſunt proprietates: Placere Deo& ipſos, uocentiu, e- & ipſorum opera: Inuidioſos eſſe apud homines,& walis inuiſos: deieeeenzeh Magnas& frequentes pati perſecutiones, nec rarò triſtes habere exi- Teukeetet tus. Hos bene denotat vocabulum Abel ſignificans luctum; nam 2⁴☚&. 2 quod diſcipulis ſuis dixit Dominus, Plorabitis& flebitis vosmundus au- 3. tem gaudebit, in vniuerſum de piis& iuſtis viris dici poteſt. Secundus gradus eſt peccatorum impœnitentium, qualis fait Cain: quorum fe- rè proprium eſt, quælibet ſcelera patrare, edque vel excuſare vel ne- gare,& ad extremum veniam& ſalutem deſperare. Iſtorum vita mi- ſerrima eſt, ſunt enim vagi ſemper& profugi: vagantur enim per om- nia ſcelera, Deumque fugiunt& quæcum que illis ad ſalutem animi conducere poſſunt. Quibus bene quadrat nomen Cain ſignificans poſſeſſionem; in hac enim vita tantùm,& in hoc mundo bona poſſi- dere geſtiunt, hic læti, diuites, potentes, ac beati eſſe& haberi cupiũt; quid eos poſt motem maneat, nihil penſi habent. Tertius gradus eſt peccatorum pœnitentium, quos expreſſit Lamech::iſti, ſi quid vel per errorem, vel animi perturbatione, aliorumve ſuaſu,& impulſu mali egerint, id continuo agnoſcunt, dolent, deteſtantur, confitentur quo- uis ſe dignos ſupphicio pronunciant. TAL EM fuiſſe hunc Lamech, multis& diſertis verbis confismat Cεεέιμνο a- Chryſoſtomus homilia z0. in Geneſim. Nam hæc verba Lamech di- neee ſereudu ligenter explanans, ad hunc modum ſcribit: Conſidera obſeoro: ſiatim ab zee fa G initio quantum illi profuerit pœæna Cain irrogana non ſölum enim non expetlat viulis. Tt ab alio arguatur, quõd in idem e grauius peccatum lap ſius ſit; ſẽd„ello vel accuſante, vel increpante ipſe ſemetipſum manifeſtum facit,& conſitetur, quæ facta ſint, mulieribuſque narrat delitti magnitudinem, quaſi illud quod Trovenh. 15. à Propheta dictum eſt implens, Iustus ſui ipſius accuſator eſt in principio ſer—“ een a ——„emendanda monis: Dlurimum enim ad emendanda peccata valet confeſſio. Itaque fi- pecrat⸗ an. vut grauius e Eccati. ipſis„. poſt Peccata commiſſa„peccata inſicias ire: rimum valet. — , Ler te 4 8 . 3 ————————————* ——————————— — 4 ͤͤͤͤſͤſſ 2——— ———————— — 5 76 2 CO MMENTARIORVM iad quod fratricida ille agebat,& rogatus à miſericorde Deo, non ſolum non A conſeſſus eſt, quod auſus fuerat patrare facinus, ſed& Deo mentiri auſus eſt,& propterea vt prolongaretur vita ſua fecit. Caterum& hic in illa fua peccata inciderat: ſed animo expendens, quod negatio grauiorem ipſi paraſſet pænam, vocatis mulieribus ſius nullo reprehendente, vel arguente, ipſé ſua lingua& conſeſſionem peccatorum facit, E conferens quæ 4 ſe facta erant cum lus qua 4 Cain, pænam ſibi ipſi definit. Vidisti prouidentiam Domini quomodo poœna il- lius, occaſio ſunt miſericordiæ,& quod miſericordia ſua nõ ſolum ad ilum per- tingit, qui pœæna plectitur ſed& multis aliis vtile eſficit inde remedium, modo velint inde aliquem fructum capere? Vnde enim aliunde, dic quæſò, Lamech ad hand confeſſionem addultus eſſet, niſi eorum quæ illi contigerunt memoriam ha- beret, quæ illius continuo mentem decutiebant? ET paulò infra idem enucleatius declarans, fubiungit Chryſoſto- B mus: Magnum quid dictum eſt,& valdeè magnum. Multiplex, piaque viri prudentia non ſolum enim faltum conſitebatur,& cædes in medium afſerebat, quas operatus erat, ſed& pænam ſibi inferebat, comparans peccaium ſaum eccato Cain. Qua enim venia, inquit fuerit dignus, qui alterius pœæna emen- 24 Ale 5 datior non ſit,&& perpetuo memor eius rei eſt,& admonetur,& inſuper du- 7„ nbus mſo⸗ Pplex homicidium patrauit: Quia virum, inquit, occidi in vulnus mihi,& ado- nantem ba- leſcentem in cicatricem mihi. Non tantum, inquit, nocui illis, quos occidi, quan- bens eius me thm mihi ipſi: In pænam enim quam eſfugere non poſſum me ipſunn conieci,pec- moriam inſu- cata operatus tanta, quæ veniam non merentur. Naim ſi ille pro vna cæde ſe- 4 Se. ptem pœnis obnoxius fattus eſt, ego dignus ſuerim ſeptuagies ſepties pænam lue- re. Cuius gratia,& quarei Nam licet cadem ille operatus ſit,& fratris: attamen( nullo vnquam antea conſpecto, qui hoc fæcerat neque alio viſooqui pœnam dede- rat eiuſmmodi facinoris,& a tanta ira tentato, quæ vtraque mihi pœnas augent. Quia e& ante oculos habens, quod ab illo perpetratum,& pænam videns immedicabilem eſſe, cautior factus non ſum. Propterealicet ſeptuagies ſeptits magis quam ille punirer, attamen neque ſic dignam luerem pœnam. Hæc Chryſoſtomus. Seee ALTERAinterpretario eſt, per illud Septuagies ſepties, ſi gnifica 1opbi lih 1. 11 ſeptuaginta ſeptem liberos, ſeu poſteros, quos ex duabus vxori- Antiquuia- bus procreauerat Lamech, vt ſcribit Ioſephus, propter homicidium tum. patris eorum Lamech, periiſſe omnes diluuio. Vt ſit hic ſenſus: Cain propter peccatum ſuum in ſeptima generatione punitus eſt, ſed ego p longè grauiori ſupplicio punior, miſerrimo interitu amiſſis ſeptua- ginta ſeptem filiis. Verùm hæc interpreratio non eſt admodum pro- babilis: nam nec bene adaptatur ipſis verbis Scripturæ; nec interitus ille ſeptuaginta ſeptem filiorũ Lamech in diluuio, propria fuit pec- cati Lamech pena, ſed generalis omnium hominum; quin etiam non minus pertinens ad Cain, quàm ad Lamech:illa enim ſoboles& po- ſteritas erat ipſius Cain. TERTIA interpretatio ſuperioribus contraria eſt. Nõ enim duas pretatio. illas pœnas quæ per ſeptuplũ,& per ſeptuagies ſeptem denotãtur, ad Cain& ad Lamech refert, ſed ad illorũ interfectores. Nõ enim ßni catur Tertia inter- eum declarn 13 t 1.u— mn anſeham, O aun ae an h mdrr ama dunn .Enzr Neru ue a a Areum 1 2 un 2 11 eum man, Kaa 4 4 a Vnnn 2n. nut na Mau m’ wer un nun 4 4. en nn nerrr. Nal † 4 uu veni ſau 1 n caim— d m nu duc turr eme 11 N 4 AA, rri 8 40 and 49 19 rrenat 7. 45 un. 7 e uus t 4*ε Nl d d, pelalns L Mrn 8 c 33. i ſcridit loleßdes a 1 Aualo. 2 4 Komnes Guee) dn 5eh ptin ewennoef 31 1t mas, mdettmoia 1e mui roteuao 96— 1 remeifenne u bell s nds5 e p 5 u lot 1. ollu Amdlof sit. un' tilanecn unc — a hom 7 3 mim 44 Lumech au „otibos coarf derolil apeim, „A ll pel eyrug. Nerin * 1IN GENESIM, LI. VI. 763 A ſicatur illis verbis, Cain punitũ iri ſeptuplũ, Lamech vero ſeptuagies ſepties ſed eum occideret Cain, ſeptemplici pœna vindicatum iri: qui verò occiderit Lamach, ſeptuagies ſepties, id eſt, multo grauiori pœna. Quaſi diceret Lamech, licet ego homicidium admiſ rim non propterea tamen vos vxores meæ metuere debetis, ne ab ali quo ipſe interficiar. Si enim Deus Cainum, qui fratrein innocentem occide- rat, vetuit à quoquam occidi, ſeptemplicem pœnam occiſori eius c6õ- minatus, quãto grauiori pœna, ſi quis meo occiderit, mulctabit eum Deus, quippe qui ſceleratiſſimum& nocentiſſium hominem per tgnorationem& errorem interficerim? QWaARTAà interpretatio Ruperti eſt in lib. z. Commentariorum Gnarta ba. in Geneſim capit. octauo, qui putat per ſeptemplicem pœnam Cain terpretatio Ra ſignificari pœnam inſolubilem& æternam, quã ille perſoluir, qno- perti ſanè no⸗ niam pœnitenriam non egit: at verò per ſeptuagies ſepties indicari uε& mna. pœnam ſolubilem& temporariam, quam expendens Lamech in hac vita, crimen faum expiauit„ſiquidem is, cùm delictum ſuum agnouerit, confeſſus fuerit, vehementérque doluerit, dignam egiſſe cum pœnitentiam credendum eſt. Quamobrem ſceleris eius pœnam & vindictam non æternam, ſed temporalem eſſe oportuit. Ponam hic verba Ruperti: continent enim aliquot Scrptuaæ locorum ex- planationem planè nouam,& à communi Doctorum interpretatio- ne diuerſam nec tamen, propter eius viri tam pietatis, quam doctri- C næ exiſtimationem& auctoritatem, lectori contemnendam. Ssic igi- tur eo loci ſcribit Rupertus: C onſtat quod is, qui oceidit Cain, ſtilicet La- mech, pænitudinem geſſerit. Dixit enim vxoribus ſuis, Audite ſermonem meum vxores Lamech, quoniam occidi virum in vulnus meum„X adoleſcentulũ in liuorem meum. Pyoinde& multh aliter de pœna ſua cõ- tinuopronunciauit dicens ſepties vltio dabitur de Cain, de Lamech ve- ro ſeptuagies ſepties. DVidetur quidem ſecundum Quantitatem numeri plus eſſesſepruagies ſepties vltio dabitur, quam, ſeptuplum punietur; ſed profecto minus eſt. Von enim quatitas vtriuſq, numeri ſed natura hic attends- da eſt. Et quiden tam ſeptenarius, quam ſptuagenarius numerus impar eſt, ſed non omnium imparium numerorum eadem natura eſt. Imparium namque alij fimplices vel incompoſitib alij compoſiti, alij ſunt medij De compoſitis& incõpo- D Hhitis tantum nunc ad rem pertinet. Incõpoſitus impar numerus dicitur is, cuin⸗ Imparit: nu- nulla pars præter vnitatẽ inuenitur. Compoſitus verb numerus dicitur is, quem merorum di- dlius præater vnitatè numerus metitur, vt: ſunt nouenarius, quindenarius,& cu viſlo. vnitate vicenarius. Nam ter terni,nouẽ: quinquies terni ſiue ier quinq,, quin- decim: ſepties tres ſiue ter ſeptẽ, viginti vnus. oc ergo ſeptenarius,& ſepiuage- jimus ſeptimus differiit, quod ſeprenarius incpoſitus ac per hoc inſölubilis, ſep- tuageſimus ſeptimus verb compoſctus, ac per hoc magis ſolubilis habetur. Nam Hæptenarium praæter vnitatem nullus metitur numerus: ſep tuageſemi ſoptimi vVêe- ro& ſeptenarius& vundenanius menſores ſunt. Nâ vndecies ſeptẽ, vel ſepties vndecime ſeptuaginta ſoprẽ perficiut. Ci igitur dicit Deus, ſed omnis qui occi- derit Cain, ſeptuplum punietur, inſolubilis pœna debet intelli& ſubaudiri Comm. in Gen. Tom. 1. EEEE oportet: B 764 COMMENTARIORVM oportet, niſi præcedens pœnitentia ſolubile, id eſt, remiſſibile peccatum fecerit. 4 Cum autem dicit Lamech, Septies vltio dabitur de Cain, de Lamech ve- rò ſeptuagies ſepties, inſolubilis vindittæ Cain,& ſolubilis vinditla La- mech debet intelligi. Et rectè videlicet, quia Cain pœnitentiã non egit, ipſe verd Lamech pœnitentiam egit, quia peccatum ſuum confitetur. Et nota quod ma- niftſtè Scriptura contradicit eis qui putant peccatum Cain ſuprema morte de- Loeus Matth. leium, cum de illo iam mortuo dicit, Septies vltio dabitur de Cain. Ad lu 18. exptscatur. oeaen).„, ,n D e, 5, 7. ocum ſpectat illud, qubd cum Petrus aiceret Demino, Domine quoties peo- cabitin me frater meus& dimittam ei?vſque ſepties? Ile qui omnia ſe- cundi Scripturas loquitur reſpondit, Non dico tibi vſque ſepties, ſed vſq; ſepruagies ſepties. ⁷]ue ſepries namque peccare, eſt inceſſanter& inſolubi- litenid o abſq; pœnitentia peccare ſicut Cain ſẽptuagies ſepties verò peccare, Luc 17.&t peccatum quidem admittere,& per pœnitentiam illud ſoluere, quod fecit Lamech. Caæterum quod apud Lucam dicit idem Dominus, Et ſi ſepties in die peccauerit frater tuus in te,& ſepties in die conuerſus fuerit ad te dicens, Pœniter me, dimitte illi, de propriis iniuriis accipiendum eſt: Matih. 8. Auas ſepties, id eſt, quoties admittuntur, dimittere debemus, ne audiamus illuda Domino, Serue,nequam omne debitum dimiſi tibi, quoniam rogaſti me: Nonne ergo oportuit,& te miſereri conſerui tui? Nam de his quæ in Deum admittuntur, illud intelligi oportet, quod de Matthai Enagelio præ- dittum eſt,& illud quod idè Lucas ante hæo dixerat, Si peccauerit frater tuus increpa illum: Et ſi ꝑœænitentiame gerit, dimitte illi Iæc Kupertus. aEN. A. Cognouit quoque adhuc dam vxorem ſuam, E peperit vER. Z5. b 4 filium, Iocauitq; nomen eius Jeth: dicens, Po- ſuit mihi Deus ſemen aliud pro Abel quem occidit Cain. Abel fuiſſe 1 GAv1à infrà ſcriptum eſt, Adamum cùm eſſet cend occiſum paulé f triginta annorum, filium genuiſſe ad imaginem& li⸗ ante genera- 9&₰ℳ9 2e Sr⸗ militudinem ſuam, quem nominauit Seth. Kectè autem tiorem Seth. Aicta- 8. ½ ₰ 4 ex vtroque loco inter ſe collato argumentatur C annum Adami, id eſt, vel eodem anno, quo generatus eſt Seth„vel vno aut altero anno ante. Nam ſi aliquot annos ante ortum seth occiſus fuiſſet Abel, per illos annos aliquem alium filium procreèal- ſet Adam,& ille verius dici potuiſſet datus Adamo pro Abel, quam Seth, qui poſt eum natus fuiſſet. IITIVp quoque videtur admodum ctedibile, ante necem Abel Sunzhe complures fllios progenuiſſe Adamum. Nam ſi Abel interfectus e 59: Aar Aa⸗ propè centeſi mum& trigeſimum annum ætatis à dami, quis credat, mo præter A. Per totos illos centum& prope triginta annos, duos tantuimn filios, zel G& Cain. Cainum dico& Abel fuiſſe generatos ab Adamo? cum Adiun ua nus, Abel fuiſſe occiſum circa centeſimum& trigeſimũ D „ A 8 det 14 ½ M. d dchndi ſee 3 dr enror 14 4 4 M armen exas det e. 919 ℳ 3 2* Aud ₰ 4 7 47. net, A4uns oſna b Shun e 1 4 4„ 2 Nes d dun Nm 1 1 ſion A 1h 49904 eo ade „1* 4 4* 2 4 4☛ 4 5 ee hele 4 akk ſadet.„9 podan de lmeel 9 ne i g 21. 1nun m. Nasf qot 43 2 anum e amnun 6 2 1 61 1] 4 zcuo 3 82 3 1N GENESIM, I I B. V. A Eua creati fuerint à Deo corpore xtatéque perfecta,& ad generandũ valida, ibſiqque maximam à Deo vim fœcunditatis accepiſſent, ſcili- cet vt opus erat in exordio mundi ad Ppropagandum& multiplican- dum genus humanum. Illud igitur quod dixit Adam, Seth fuiſſe da- tum ſibi pro Abel: non ſignificat ante generationem Seth non fuiſ- ſe Adamo alium fillum niſi Cainum: ſed illud pPotius, noluiſſe Deum vt fraudaretur Adamus aliqua ex parte numero filiorum ſuorum. Li- cet enim orbatus fuiſſet filio Abel, continuo tamen in eius locum al- terum filium acceperat Seth,& quidem pietate ac religione aduer- ſus Deum, reuerentia& obſeruantia erga parentes, denique integri- tate vitæ, morm que ſanctitate perquam ſimilem ipſi Abel. 3 VERV Mquo modo intelligendum eſt quod ait Moſes, Adamum Car Sanh A-- B genuiſſe filium Seth ad imaginem& ſimilitudinem ſuam? Cur enim tlus ſ A4 hoe propriè dictam eſt de Seth,& non etiam de Cain& Abel? Nam givem&r f- vel Moſes loquitur de ſimilitudine ſecundum naturam,& hac ratio- milieudinem ne Cain quoque generatus fuerat ad imaginem& fimilitudinem edanas Lene- Adami: vel de ſimilitudine ſecundum pietatem& probitatem mo- rum,& hac item ratione Abel genitus fuerat ad ſimilitudinem Adami. Dicendum eſt, ideo fuiſſe hoc propriè dictum de ipſo Seth, quia in eo ſolo conſeruata eſt poſteritas Adami,& ſpecies naturæ humanæ, ac per ipſum in omne æuum conſeruanda& propaganda erat. Siquidem poſteritas Cain tota per diluuium eſt deleta: ipfius verò Abel, nulla relicta prole, nulla fuir poſteritas. Solius autem Seth poſteritas permanlſit, atque ex ea proſeminatus eſt populus Dei,& vniuerſum genus humanum propagatum. QYAris autem quantüſque vir hic Seth fuerit, breuiter co- Præconium gnoſcat lector de his quæ Suidas& doſephus de eo viro prodiderüt. Seth ex Suida 765 C 2 4.—*.1. E& Loſe pho. Suidas in vocabulo Seth ſcribit„ Seth ab hominibus illius ætatis Deum 74 „]„ 3 2 fuiſſe appellatum, eo quod& Hebraicas litteras,& ₰ 7 * 77— H 27)— 1 3 ſtellarum ap pellationeg in- ueniſſet;& ob inſignis eius pie: atts adinirationem primus omnium cogéomi- Ed.. 2— 3 4 1 natus appellatus eſt Deus:quemadmadunn poſted& Moſes diclus C Deus Gens. Pharaonis,& Iudices& rincipes populorum in Sacris litteris nominantur Dcrj. Hoc enim ſzgniicare voluit. ſes cum dixit, ſllies Dei men e e2 ad falias bominun ideſt, filios ſeu poſteros Seth, ad fœminas ex ſtirpe Cain. Hæe Suidas. loſephus autem libro I.Antiquitatum ad hunc modum ſctibit: Vnus écompluribus Adami liberi- fuit Seth: qui à patre educatus, vbi eb atatis venit, vt iam quod rectum eſt diſcernere valeret, viriutis Ru- diis ſe totum dedit. Er cum inſe vir optimus euaſiſſet, etiam ncpates fui ſi- miles poſt ſe reliquit: qui quoniauni erant omnes boua indole præditi,& pa- triam abſque gdlitione incoοleε & ſideralem ſcientiam 92, — ₰ * ant; in perpetua feligitate viram exegerunt, „ Ac coleſtium rerum cognitionem excogitauerunt. Ve autem inuenta ſua ex hominum notitia dilæberentur,& prius perirent De duabus eo udm Fernoſcerentur, ſientes Idamum generalem hominum interitum præ- lumnis Faſle- dixiſſe, vnum incendio, diluuio alteruan: excitatis duabus columnis vtrique rorum, Seth. ſaa inuenta inſcripſerunt. v¹ lateritiam diluuio deleri cont ngeretlapidea 57 X 3 r r L+. 2 ſu N7 9 3 1 7 CO MMENTARIORVM fupenſlerhominibus diſoendi copiam faceret,& qua inſoripta continebat ſpe. A ckanda exhiberet. AMiunt enim lapideã illam ab ipſis dedicatam, qua& na- ſtris temporibus extat in terra Syriæ. Hæc Ioſephus. b Jed& Seth natus oſt filius quem ocauit Enor ſte cæpit inuocare nomen b Dominz.. EorvAGINTA interpretes ita verterunt hunc lo- im, Iſte ſperauit inuocare nomẽ Domini Dei. Cur poſuerint illud verbũ Sperauit, cùm nõ ſit in Scriptura Hebraica, 2 Nam quicquid ſit de nomine iſto N pore inter doctos viros diſceptationem eſſe video, certeè in libro Exodi cap. 6. non obſcurè indicatur nomẽ iſtud MT Iehonah, nulli Patrum ante Moſem faiſſe à Deo manifeſtatũ. Sic enim eo loci cum ipſo Moſe lo quitur Deus: E go Dominus, qui apparui. braham Maac G& Iacob in Deo omnipotente,& nomen m Pro illo vocabulo Adonai quod inibi poſuit Latinus interpres, He- braicè nomen ꝰ Tebouah eſſe dicitur. W Tehouah, de quo magnam 2 Adonai non indicaui eus. d a larlie 84 un 82 4 1 Mn 7.1 n Maacdee aea Dma. r 4— 3 17ℳ 11— M 6 8 1 her Cmet ¹¹“²““ — 2 — dderumn P xm Dece e 6 1 KTa an Lu aul wie duer eu 1 un CRudnce,etut em 4 3 1 4 83 5 Jurte,o * 4 4“ ae 4 3 * a “„ 4 1 AN * 4 e A 41 8 1 den .“„* 4 1 8 *** “ 1 A Cun K 45 nel — 1 Leedn 1INGENESIM, 1. 18. VII. 767 A VRIVS igitur dictu fuerit, propterea Enos dici primum inuc. Probabilior caſſe nomen Domini, quia ſuper omnes priores pius& religioſus er-"atis, cur enos ga Deum fuerit, non modo colendo pietatem& religionem aduer- aſe en ſus Deum, ſed eam quoque præ dicando, diuulgando, aliosq́ue homi- Di Dan nes docendo. Vel quia iſte primus certas quaſdam precationum Dei ni. formulas cõdidit, certosque ritus& cæremonias diuini cultus adin- uenit: cuiuſmodi fortaſſe fuit altarium erectio,& certorum locorum ad inuocandum Deum cult˙mque eius adminiſtrandum deſignatio & dedicatio. Vel denique, quia cœpit congregare populum ad tra- Gtandum ſimul Dei cultum, quaſi Eccleſiam fidelium inchoans& adunans. S S zp non eſt ignorandum lectori, in paraphraſi Chaldaica longs& Diuerſa le- B diuerſam, immo contrariam eſſe lectionem huius loci. Sic enim in clio paraphra ea eſt, Tunc in dieburs eius inceperunt fili, hominum, dt non orarent in nomi- 1' Chaldaica ne Domini. Diuerſitas hæc lectionum nata eſt ex ambiguixare Hebreæ vocis Su Huchal, quæ, vt manifeſtis Scripturæ teſtimoniis demon- ſtrat Hieronymus ab Oleaſtro, tria ſignificat: primum„polluere ſeu profanare: tum occidere: denique incipere. Auctor igitur paraphralſis Chaldaicæ primam ſecutus ſignificationem, ita vt dixi vertit hunc „ 5 3 4 locum. Cuius verſionis ea eſt ſententia: Tunc profanata eſt inuoca- tio nominis diuini. Complutenſis tamen editio Chaldaica, conuenit cum textu Hebraico: Sic enim ad ver- 1.. 3— 2 K 3 1— — bum, ſi Latinè reddatur habet: Tuncç cœx- perunt homines orare in no- mine Domini. X X * EEEE 3 CAPVT 768 COMMENTARIORVM d. Hü A. 5 Bnehehteeeehn cApPDVT QVINI VM I IBRIGENESEOS. E c X 3 8 X 3⸗ 5= tempus quod vixit A dam, auni nongenti triginta, E mortuus ef. 6. Vixit quoque Seth centum quinque annb,& genuit Enos. Vixitque 7. Seth poſtquam genuit Enos, odtingentls, ptem annb, genuiique fi- 8. Iios& hilias. Et facli ſunt omnes dies Seth nongentorum duodetim 9 anunorum,& mortuus eſt. Vixit Vero Fnos nonaginta annu,& ge- 11. huit Cainan. Poſi cuius orium Vixit oclingentus quindecim annbo & genuit filios ey filias. Factique ſunt omnes dies Enos nongenii 12. quinque auni,& mortuus eſt. Vixit quoque Cainan ſepiuaginta 13: annis,& genuit Malaleel. Et vixit Cainan poſtquam genuit Ma- 14. Ialeel, octingentis quadraginta annis, genuitque filios&; filias. Et facti ſunt omnes dies Cainan nongenti decem anni,& mortuus eft. 135: Vixit autem Malaleel ſexaginta quinque annis C& genuit Iared. Bi Ic eß liber generationis Adam. In die qua crea- Kuit Deus hominem, ad ſimilitudinem Dei fecit il- lam. Maſculum& fæminam creauit cos:& beneai- ETvit illis,& vocauit nomen eorum Adam in aie quo Screati ſunt. Vixit autem Adam centum triginta an- thilium ad imaginem&ſimilitudinem ſuam, vocauit- 4 que nomen eins Seth. Bt facti ſunt dies Adam poſtquam genui 5. Jeth oclingenti anni: genuiique filios& filias. Et factum eſtomne ———— 4 B C( 16 vixit Malaleel poſtquam genuit Iared, octingentws triginta annw, V 16.& genuit filios& filias. Et facti ſunt omues dies Malaleel octin- D 2 19. Cenli nonaginta quinque anni,& mortuus eſt. Vivxitque Iared cen- v tum ſexaginta duobus annus,& genuit Henoch. Et vixit Iared poſiquam genuit Henoch,octingentls Anns, C Lenuit] Ftli95 23 ſfilias. 20. Et facti ſunt omnes dies Iared nongẽti ſéxaginta dao auni,& mar- 1 11. tuus eßt. Porro Henoch vixit ſéexagintaquinque annts,& genuit 22. Mathuſalam. Et ambulauit Henoch cum Deo:& vixit Henoch — poſiquam genuit M athuſalam„ trecentus aunis,& genuut filios&& 4.— filids. Tun aten Almn am 4ima 1 4 AX 2 m auin Na an ſaur der Aun N fen 1 1. 1 0 laa 2 n aor ent. d 1 ne s, O dr ArE orrr e urtCunu/ W 4 e * E 1. 24 inun L 4 1Ir 1 4 424 12 1 43 4 EKu 4 73. 1 140e7 s * 1 8 1ℳ MI 1a 1 71 3 1 1 1 97 nuti M 9 7 1 4. 8 . 9 4 1** 56 4* e eCJe 2 8u* 7 1 1 4 6 u 4 50 3* 1 1 14 1 6 r 714 „D n m 8 JA hal „ ausl 9 1IN GENESIM, LI B. vII. 769 A filias. Et facti ſunt omnes dies Henoch trecenti ſexaginta quinque anni. Aumöbulauitque cum Deo& non apparuit, quia tulit eum Deus. Vixit quoque Mathuſala centum octoginta ſeptem auns,& genuit Lamech. Et vixir Mathu ſala Poſiquam genuir Lamech, ſéptingentls octoginta duobus anuis, eb- genuit filios& filias. Et facti funt omnes dies Mathuſalæ nongenti ſexagintanouem anni, & mortuus eſt. Vixit autem Lamech centum octoginta duobus an- nius,& genuit filium, vocauitque nomen eius Nosé, dicens.: Ii conſolabitur nos ab operibus& laboribus manuum nostrarum, in terra cui maledixit Dominus. Vixitque Lamech poſtquam genuit Nors, quingentis nonagintaquinque annis,& genuit filios& flias. Et facti ſunt omnes dies Lamech, ſéptingeut ſoptuaginta hinen anni,& mortuus eſt. WNosé verò cum quingentorum eſſet annorum, gennit Sem, Chanm,& Iapheth. Vixix „ 6* ad imaginem E ſimilitudinem ſuam, Vocauitꝗ, nomen C eius Jeth. Et facti ſunt dies Adam poſtquam genuit Jeth,octingenti anni,& genuit filior& filias. Et factum eſt omne tempus quod vixit Adam, anni nongenti tri- ginta,& mortuus eſt. b EEckNSENTVR decem generationes ab Adam ique ad diluuium que comprehendunt annos mil- le ſexcentos quinquagintaſex, tempus videlicet Atcranſactum à creatione Adæ vfque ad diluuium. Quamquam ſecundum tranſlationem LX X. Inter- L ppretum ab Adamo vſque ad diluuium& à diluuio vſque ad Abraamum multo plures anni numerentur, quàm ſunt in Scriptura Hebraica,& in noſtra verſione Larina. Verùm de hac va- rietate ſupputationum infra diſputabimus. Nunc illud eſt notãdum, in hac ſerie generationum tres inueniri longioris vitæ, quàm fuerit Adam, nempe lared, qui vixit nongentos ſexagintaduos annos,& Noẽ qui fuit nongentorum& quinquaginta annorum,& ſuper om- nes Mathuſalem, qui vitam produxit vſque ad nongente ſimum ſe- xageſimum nonum annum. VERVMR ſiconſideretur ætas, qua creatus fuit Adam, nimirum perfe 51. 52. autéem Adam centum triginta annis,& genuit filium 4 8 R9. 3. 8e. COMMENTARIORVM 770 1 Tongißimam perfecta& idonea ad generandum, apparebit longiori tempore vi⸗ ommium mor- xiſſe Adam quàm Marhufalem. nam cùm ætas virilis hominum vi. zeuh 4 ventium centum annos ſit ætas triginta annorum, cõſentaneum eſt Thuiſfe Aaa xratem viri lem hominum viuentium ferme ad mille annos, fuiſſe ad mum. minus ſexaginta annorum. Neminem emim rcperies in hac prima ætate Mũdi& in hac ſerie generationum, qui non poſt ſex agelimum annum generaſſe memoreturt: nam qui citiſſime generarür, ſexaginta quinque annorum erãt. Si igitur Adam creatus eit in ætate ſexaginta annorum,& poſt eam vixit nongentos& triginta annos: tota cius vita verè æſtimari& cenſeri deber nongentorum nonaginta anno- rum, Et ſanè congruit hoc ration:, vt primus vit, Dei mamibus for- matus, longiorem vitam egerit, quàm quiuis alius mortalium. 27 OsIIT Adam annis ſepringentis viginti ſex ante dilunium,& Senu. ante raptum Henoch annis quinquaginta ſeptem Peruenit autem vſqge ad quinquageſimum ſexcnm annum Lamech patris, Noëé. Ma- thuſalem autem obiit initio anni, quo euenit diluuium, ante quod quinque annis exceſſit è vita Lamech. Itaque Adam vidit octo ſuas 2 e. Mb.I. Senerationes. Erquia, ſecundum loſephu m, corruptio generis hu- Autuauua- mani, propter quam Deus immiſit diluuium, euenit ſeptima gene- — ratione, eam quoque vidit Adam; ob quam,& ob futurum generis humani excidium per diluuium haud dubiè ipfi Adamo præmon- ſtratum, credendum eſt magno in mœrore& dolore extremam vi- tam ipſum egiſſe. DISPTVTATIO DEB LONGITVDINE vitæ priſcorum hominum ante diluuium. C AETERV M, quia longæuitas illorum hominum primæ ætatis Dumundiviſa eſt Gentilibus incredibilis& fabuloſa, vindicanda nobis eſt ab eorum calumniis hæc Moſis hiſtoria. Quatenus autem vita hominis naturaliter produci queat, ex ſideralis ſciétię rationibus & obſeruationibus diſputant Mathematici: ſed in varias diſtrahütur fentétias, quarum varietas& diſcrepãria declarat rem eſſe incertam. — A AESAILIO. Quatenus vita hominis naturaliter produci queat PIGENES, centum viginti duos annos impleri poſſe negauit: Beroſus, vix excedi centum decem& ſe- 5 ptem: Alij vltra etiam protendi poſſe credidere, Fue- 8 ℳo re, qui non idem putarunt vbique obſeruandum, ſed s variè per diuerſas regiones, prout in ſingulis d ccli D 4 IN GENESIM, LI B. VII. 771 A cœli ad circulum finitorem inclinatio, quod vocatur Græcè clima. Lege Cenſorinum in libro de natali die omanorum,& Plinium li- bro 7. cap. 49. apud quos illud aliis quidem mirabile, mihi autem dg perridiculum videtur, quod de Aegyptiis traditur. Ponam hic verba Ridiculum — aln Plinij ex capit. 37.lib. 1.-Aez inqui, cor bumanum ab ortu hominis lhhrae 27 gen e per ſingulos annos, ac binas drachmas Ponderis ad quinquageſimum annum carde poma. — 1 1 accederé: ab eo detrahi tantumdem,& ideo non viusre hominem vltra cente- nis. Ang 1lsn ſimum annum deféctu cordis Aegypti, exiſtimant, quibus mos eſt cadauera aſ= 1 3 hasßerunt 1 feruare medicata. wM fonu SEp hac falſa eſſe, manifeſto argumento, ſeu vt veriùs dicam, Pen, a. Prr, nm aun 1 an experimento confirmat Plinius,eA cedunbinquit, experimenta& exeẽ nap. 49. Tangemn maniiſ n B pla ecentiſtimi cenſus, quem intra zuadriennium imperatores Caſcares Veſpa- mmgunte enns 1 8 ſiani pater filiuſque cenſores egerunt. E tvt multos omitta, inuenti ſunr duo„al- à mmam Ln 4 d ter Bononiæ, alter eArimini, centum Juinquaginta annorum. In Tegione dutémn See e, 2 n, Jao taenn n Italiæ octaua centenum annorum cenſi ſunt homines quinquaginta quatuor. Suus ei h⸗ eaLunech. lagn na centenum denum,homines quinquaginta ſeptem, centenum vicenum quinum, 2ue in Iiolia lan blepdan 3 9 homines Auo, centenum tricenum, homines quattuor, centenum tricenum qui- quot. A mmüt laum, 1 tch num'aut ſeptenumstotidem,centenum quadragenum bomines tres. .m VERVMab antiquis& gentilibus ſcriproribus etiam memoriæ 4 ua. ies 4* proditum fuiſſe quoſdam vixiſſe ad quingentos& ſexcentos& eo n dode 1 Man amplius annos, auctor eſt Ioſephus, qui in 1. lib. Antiquitatum extre- mis verbis cap. 3. teſtes huius rei excitat Manethonem Aegyptiarum rerum, Beroſum Chaldaicarum ſcriptores. Itém que Mochum Eſt- C hiæum, Hieronymum Aegyptium qui Phænicum res tradidere ſceri- ptis: quin etiam Heſiodum, Hecatæum, Elamiu n, Ageſilaum, Epho- 1 1 rum,& Nicolaum narrare; priſcos illos ad mille annos vitam produ- Aenunun anei A xiſſe. Plinius item proximè nominato loco memorat Alexandrum, Cornelium,& Xenophontem, qui vixiſſe quoſdam ad quingentos& ſexcentos, at que etiam octingentos annos tradiderunt. Verum mox Plinius ſubiungit hæc. Quæ omnia, inquit, inſcitia temporum acciderunt. redbis& Sente bas mcree Annum enim alij æᷣtate vnum determinabani,& alterum hyeme, alij quadri- aus hec Me uec* m Partitis temporibus, ſicut Arcades, quorum anni trimeſtres fuere, quidam Lu- odoci quen 14 ßß 4 næ ſenio,vt g prij. Itaque apud cos aliqui& ſingula millia annorum vixiſ⸗ „ lln bemaude ſéproduntur. Hæc Plinius. Eadem ferè tradit Victorinus,& Solinus c. 3 n üiudel et D 3.& ex Varrone Lactantius lib. z. cap. 12. 4 K cker 1 r I 2 E9. 1 f2 3 2.... 4 7„. lr b cue Vtrum anni, quos vixiſſe homines ante diluuium narrat w 3„.. mins nand 4 Scriptura, fuerint pares noſtris. 1e ruinti d*- d uns rutum ucdi r K XISTIMARVNT qCuidam, cum Scriptura narrat homi- M. nes primæ ætatis ad nongentos annos vixiſſe, nõ eſſe in- 2n cuum floten. rundm telligédum tales fuiſſe annos illos, quales ſunt noſtri, ſed 1 pauuuat eſ m on fuiſſe paulò plus quã menſtruos, hoc eſt. triginta ſex die- FEFF rum, COMMENTARIORVM ro ſenario ſexies ducto. ltaque vnus de noſtris annis, denos continet illorum annorum: etſi anni illi diuiderentur in duodecim méſes, cui libet menſi non niſi tres dies affignarentur. Sed hoc, quã ſit non fal- Opin3 afhr ſum modo, ſed etiam ipſi Scripruræ apertè conrrariunn, facilè vel per ent rums an. le quilibet poteſt intelligere. Si enim häc rationem annorum! ſequa- nos quos bic mur, efficietur Cainam& Henoch: cum eſſent ſa ſex annorum cum gi. memorat Mo midio, ge nuiſſe filios, genuiſſe enim eos cùm ellent ſexag gintaquinq; ſes. faiſſe mę- annorum,t kadlit; Scriptura. si igitur decé ex illis Aee eee ſtris efficerent, neceſſario eliiceretor Mos, cùm nondum ſeprennes longe minores 2 3 55 ondum leptennes noſiris confa- eſſent, genuiſſe Hl 0s. De ein e cum nemo illornm hominum attigerit tatur. milleſimum amt anumz ſi tales fuiſſent anni quales iſti volũt, nemo ho. Gence²z. minum illius æratis perueniſſet ad nonageſimum ſeptimum annu cum tamen hodieq; non ag cẽtum annos lopergreſſ inue ararur annis vUm de no- na ſenectute obiiſſe, natum annos centum ſeptuagintaqui inque, qui rideat talem ſenectutem Poſtremo, infrà cap. 7. in eo vno anno, quo durauit dilunium, fit mentioprimi, ſceundi ſe ſeptimi,& decimi méſis. Et ne quis poſſet fingere menſes illos fuiſſe trium dumtaxat dieru nemoratur ibi 17. dies menſis ſecundi, 27. menſis ſeptimi,& menſs ſecundi dies 7.& 20. Quinimo, ſi dies quos memorat Moſes in de- ſcriptione dil uuij per vnum illum annum ſexcenteſmum vitæ Noë recenſeantur reperientur ad trecentos ſexaginta. Ergo annii IIi900. quos vixiſſe memorantur homine s illius ætatis, non fuere menſtrui, vel trimeſtres, aut ſemeſtres, ſed pares faere noſtratibus. — ) S 2 E ASA IO 111. De ſeptem cauſis tam longæ vitæ quam vixerunt homines ante diluuium. Ep enim quæret aliquis, qua nam cauſæ fuerint tam longæuæ vitæ corum hominum qui fuerunt ante dilu⸗ ui ueReſpon, demus faiſſ Erunltas atque varias, de pluri- mis autem, leptem in præſe entia commemoraſſe ſatis as conſtitutionis& temperatiònis huma- dines vigebant: tunc enim narura recens a nitas conſt- Deo facta, integra era ufirpa ad ſeipſam conſeruandam, fortis ad tutionis. reſiſtendum rebus contrariis, necdum tot morbis fracta& vitiata. Vigor ſcira ille& robur na uralis conſtitutionis longo tempore permantt, nimirum vſque ad diluuiun n, per, quod cernimus vità ho- minum inſigni Dreuitate foifle diminutam. Sec ũda cauſa fuic ſè brie- tas& continentia in victu& potu:& omnis vitæ moderatio: etat enim naturalis& ſimplex victus& potus: varietas autem, mixtt ura,& condi Prima cauſa ni cor 11: 4. 4( Cua 1 iogæ vitæ bo- poris 324 9a 111 — —— 9 Secunda ſo Brietds. rũ, qui eſt numerus quadratus, efficitur e nim is numerus ex nume- 4 B Adhæc Scriptura a ait Abrahamum ple num Felt faturum dierü in bo- ſecunda iſtos eſfſciunt annos dumtaxat 17.cum dimidio. Quis non D 10 8 nd 1 2 4 4) K wm zen “— e 3— ud e. aen.. 1 d r 2 4 R . h 1. 4 Ac ſt 4 1 11 Aunn 4. A clen r * 1 U 86 8 1 4 u 1 14 Ujy E — 8 4 3a 11 hh 1 1 0 h 2 19 1S 8 2 1 1 ars A 1 * 1n un ef n Mon un Wn 3 af. wag 8 1 * /* 18 1 M ia 8 ecnn m 4. 2* 1 uc⸗ 8 naAln rint DrKda acle 4— 11 IN GENESIM, L I B. VII. 77 A condimenta ciborum, vitam debilitant atque minuunt, ſicut docent Hippocrates& Plinius. Vnde Horatius Poëra. fimu Iaſiis Miſcueris elixa, ſimul conchilia turdis Dulcia 2 in bilem vertent, ſt omachoq́, tumultum enta feret pituita. 8 E T Eccle ſiaſticus ca.3 7,affirmat crapula multos periiſſe. Denique quotidiana demonſtrat experientie laute;,& opipare,& largè eden- tes& bibentes, eſſe breuis vitæ. Tertia cauſa, fuit præſtantia alimen- torum ob eximiam bonitatem& feracitatem terræ ante diluuium, poſt quod terra naſcentia multo ſunt imbecilliora,& detetiora facta B Propter aquas ſalſas Oceani, quæ inundantes terrã, ſterilé eam fece- rüt: quãobrem loca quædã ſale ſeminari conſueuerunt, vt perpetuo ſterilia nihil boni vmquam feranrt, ſicut videre eſt ino cap. kadicum. Atque hauius rei argumentum eſt conceſſio carniut m in eſg m huma- num à Deo facta homini poſt diluuium. Quarta cauſa fuit, quod Adä perfectè nouerat narura ales vires& facultates herbarum, fructuum, merallor um, lapidum ‚alia rumque rerum 8e quæ res haberent vim& potentiam benè conſeruandi& longiſſimè 2 producendi vitam hu- mamai cu ibus rebus& vſus er ſt ipſe,& vti docuit t poſteros ſuos vſ- que ad diluuium. Vixic enim A dacm„vt ſuprà docuimus, vIque ad quinquageſimum feptimum annum Lamech patris Noë, qui non longius qu àm quinque annis à diluuio abfuir. QVINTA cauſa fuit: quia in illa prima ætate eDro qui mundum & omnia quæ in eo ſunt condidi it, Se Se ab eXxordi 198 viqut 21 d finem 0C 4 Perpetuo regit ita di diponerére) luper regioné illam, in« qua homines illi habitabant fac e valde benigni,„propitij, at que ſalutares aſpecus fyderum, cœle fe qo ue de fluxus a¹ tque effe ctus: hi autem pro opus non Prouer niunt nec funt 1 ecundum generalemn motum co lor ue⸗ hic enim quotidie integrè abſolutéque conficitur: nec propriam planetarum. quippe qui breui ten ſimus enim omnius w planetarum Satur ſuum ab loluit t: ſed ſe ſeneguamn 1 CU nd8 1 nus triginta aunis circulum — 8 1 2 notun Proprium octa E IP cra„Vel 1— 6 vt piacuit aliis nonæ: vnde ſecun dum canfas naturales pot: Inmum s& vita dependere Putantur: eus aHtem n Otus tanta cſt tardi- tas, Vt centum annis vnus tantummodo gradus C0 nficiatu ut:gale in 4 tOta pa ima rate e 1X fuit raille ſ le XxCeHntorunmn Banpäht 2 g1n 113 ſe x an- norum aſpedus ſyderam ſecundum ſtum motun varſatns ſ per ſex Etex hoc & decem gradus cuin dimidio ſupèra ue duo minuta. tu prouenire ſolent mirabiles ino quædam mutarlones in hoc mõdo inferiori: vt quod pars aliqua terræ i- ndetur mari,& pars maris ind- deti ur aquis, R terta. que erat hab & ſterilis * s, aut contra. Sexta cauſa fuit, vt per longam vitam iiloru boniin poſl et admodu mulrip! plicari ge nus humaud,qod: in exordio mundi necel larium Eral. Septimac aula fuit, Vd did viuentes homihes 73 Tertia al'mé- 24 ₰ Tor vraſtan. Iid. Quarta ſcien tia viriut her- barij& alia. rum rerum. Gen ef. 9„ A Ouinta cæ Q2u 4 lor u 1 flustaa. tab lis& fertilis, ſiar inhabitabilis d 9 2e 2 7 Ptir⁴n. —“ 2* Seſ 2 a⸗ 1 191 lonsso. . „. 4“ 44—=—ſͤſͤͤͤſͤſſ“ 6.“ 4 5 4.. d 1.. 1 “———.— 8.. 8.„„ 4 . 1 1 1 4 3 3 4 4— 2 ae———— 5 — 5 3——————— 5— 8 3 1. 3 8 14 4 *— äöͤ 774 COMMENTARIORVM poſſent reperire artes& ſcientias ad neceſſitates vtilitatéſque vitæ A 4 humanæ,& ad perfectionem intelleckus humani plurimum confe- rentes, quæ tamen non niſt longiſſimi temporis experimentis& ob- ſeruationibus reperiri poſſunt. Rectè enim dictum eſt ab Ariſtote- le, Tempus eſſe& inuentorem& promotorem artium ac ſcientia- rum. Præſertim autem longinquitas vitæ neceſſaria erat ad inuen- tioné Aſtronomiæ& Geometriæ, quarum diſciplinarum certitudi. nem aiſequi non poterant, anctore loſepho cap. 3.libri primi de An- tiquitatibus, ſi minus ſexcentis annis vixiſſent, ex tot enim magnus annus conſtat. De maguo Cv R loſephus magnum annum definiat ſexcentis annis, neſcire lhs. me fateor: quamquam non me fugit de ſpatio& magnitudine magni B anni varias fuiſſe veterum ſententias, quas tractat Macrobius ſuper ſomnium Scipionis,& Lilius Giraldus in libro de annis& menſi- bus. Videtur autem pro ſententia loſephi facere, quod docet Plinius cap. 2. lib. 10. ſcribens de Phœnice, quam tradit viuere annos ſexcen-— tos ſexaginta. Et ſubdit: Cum huius alitis vita magni conuerſionem anni fieri proditM. anilinsiterumque ſignificationes tempeſtatum& Hderum eaſ- dem reuerti. Soc autem circa meridiem incipere, quo die ſignum Arietis Sol 3 zMt rAluentt. to SASTIIO III. 8 1 — 0 8 el Cur nemo ante diluuium attigerit milleſi-— mum annum. u Cur nulli ho- 8 m inum mille- 4! ſimum attige- I- Trunt. NW D „ 3 Pſal.9. ridies, iuuenilis& virilis ætas:veſper, ſenectus vſque ad mortem. Cui 1 téns IN GENESIM, I, I B. VII. 775 A tem cum aternitate, in eadem propemodum atate, qua ille bestiolæ reperiemur. Hæc Cicero. AI AESATIO Ty Cur Moſes ſingulis generationibus memoratis ſubiecerit illam clauſulam,& mortuus eſt. Nomnibus autem prædictis hominibus, quorum ram GCar addatur longinqua ætas deſcribitur, tanquam clauſula hec addi- ſinguli, patrs tur: Et mortuus eſt, vno dũtaxat Henoch excepto, vt ma- as. 9 ma nifeſtè appareat Deum veracem fuiſſe, qui dixerat: Si co- Genef mederitis, morte moriemini: dæmonem autem mendacem,— ui promiſerat. Nequaquam moriemini. Deinde, vt manifeſtum ſit diſ- imen inter præſentem vitam, quæ morte finitur,& futuram quæ pariter cum æternitate eſt interminabilis. Tertiò, quia nihil diutur- num eſt, cuius finis eſt, quicquid enim præteriit, quantumcumque fuerit, pro nihilo ducitur, ſicut philoſophatur apud Ciceronem Ca- to ſab finẽ libri de Senectute. Adhæc, vt hinc cognoſcere liceat, quàm longa futura fuiſſet vita in Paradiſo: nam ſicut Henoch viuens raptus eſt,& inexpertus mortis in meliorem ſtatum eſt tranſlatus, itidem in ſtatu innocentiæ cum omnibus hominibus factum fuiſſet. De longæ- De longæus- uitate aliorum animalium variè traditur. Ariſtoteles in libro de lon- u⸗ aema- gitudine& breuitate vite ait, hominem& Elephantum eſſe omnium““ animalium lõgæuiſſima,& in 4. lib. de Generatione animalium affr- mat nullum animal eſſe viuacius homine. excepto vno Elephante. Verùm Græci iuxta atque Latini ſcriptores multo ſecus prodidere. Apponam hic verba Plinij ex cap. 48. lib. 7. Heſiodus, in quit, qui primus aliqua de hoc prodidit, fabulose(vt reor) multa de hominum auo Teferens, cor- nici nouem nostras attribuit atates, quadruplum eius ceruis, id triplicatum cor- uis. Et reliqua fabuloſius in Phœnice& nymphis. Idem cap. z. libri 10. tan- quam à multis traditum ſcribit, Phœnicem auem viuere ad ſexcentos & ſexaginta annos. Er lib. 8. cap. 3 2. Vitz, inquit, ceruis in confeſſo longa⸗ poſt centum annos aliquibus captis cum torquibus aureis, quos AAlexander Magnus addiderat, adopertis iam cute in magna obeſitate, qui necdum ta- men ſenij indicium præſerebant, vnde Iuuenalis ceruinam ſenectutem, vi- uidam& vegetem appellat cuùm ait: Iam inuenem torquet longa& ceruina ſeneclus. ARISTOTIIsS in libris de Hiſtoria animalium ait, viuere Elephantos vſque ad annum trecenteſimum. Sed de his ſatis. FEFEFEF D 18 üł. 4„ ———— 3——— ———— — 6— 7“— 2——— „— CO MMENTARIORVM DIAP ETAT Io. Vtrum ddam ſit ſaluus. Sr ON eſt hoc loco quæſtio illa prætermittenda, vtrum 4 9 3 F-8 2 8 3 4 Error Lacia- 233, 6 Adam purgato per pœnitentiam peccato ſuo„tandem A ſalutem eternam conſecutus ſit, necne. Tacianus qui di- hGipulu⸗ fuit luſtini martyris,& magiſter atque dux he- e wo rericorum, qui nominati funt Encratitæ, ſenſir Adam fuiſſe æternis damnatum ſuppliciis. Hoc ſcilicet de Taciano prodi. B derunt Irenæus lib. I. aduerſus Hæreſes cap. 3 1. Euſebius lib. 4 hiſto- riæ Eccleſ. cap. 27. Epiphanius diſputans contra hæreſim 46. Phlaſter in Catalogo hæreſeon. S. Auguſtinus in hbro de Hæreſibus, numero vigeſimoquinto. KvPERTVS autem lib. z. Commentariorum in Geneſim cap. 31. ſcribit, de Adamo vtrum ſaluus ſit an damnatus,& olim nonnul- los dubitaſſe,& ſuo etiam tem pore dubitare multos: propterea quod nuſquam Scriptura aliqua canonica teſtetur egiſſe eum pœniten- tiam, nec vllum eius bonum opus commemorer, ſed peccatum eius tantummodo narret, cuius in omnes homines diffuſione,& quaſi contagione omne genus hominum vitiatum, atque corruprum eſt. Quinetiam Paulus in Epiſtola, quam ſcripſit ad Roman. cap..& in O pPriori Epiſtola quam miſit ad Corinth. cap. 15. Adamum opponit Chriſto, illum faciens peccati, mortis,& condemnationis auftorem hnuno verò iuſtitiæ, vitæ,& immortalitatis effectorem. Rafennn: n. Ac licet Rupertus non diſſimulet, eos qui primum affirmwarunt nionem Iu Adamum periiſſe, fuiſſe hæreticos, nec ipſe quicquam certi ſtatuar cians, ſed re- ac definiat, ſatis tamen indicat hanc ſibi ſententiam videri probabi- fellitur. liorem: ſed immeritò ſanè. Ex aduerſo enim eſt concors Patrum ſen. tentia,& communis Eccleſiæ ſenſus,& quod caput eſt, manifeſtum diuinæ Scripturæ teſtimonium. Atque hæc breuiter à me dicta enu- cleatius ſcribens Auguſtinus in Epiſtola 99. quæ eſt ad Euodium ſic ait. De illo quidem primo homine patre generis humani, qubd Christus cum déſ cendit ad inferos, inde eum liberauerit, E ccleſia fere tota conſentit, quod eam non inaniter credidiſſe credendum eſt, vndecumque hoc traditum ſitetiamſi Cano- nicarum Lripturarum hinc expreſſa on proſeratur AaHbCloOritan. 9 umduann illud quodl in lib. Sapientiæ Ca,. 1 O. riptum eſt, Hæc(n empe ſa pie n 114 diut- na) illuzm, qui Primus aclus eſt A Deo„Pal NO7 orbis terrArum Cum ſlus l creatus cudtodiuit,& eduxit illum à delicto ſuo,& dedit ei virtutem continen- di omnia. Hoc, inquam, quod ibi ſcriptum eſt, magis pro hac ſententia, quam pro vllo alio intellectu facere videatur. Sic Au guſtinus.. RveERTVsS tamen hoc teſtimonium de libro Sapientiæ peti- rum, nimis profectò audacter reiicit, affirmans eum librum non elle canonicum,& corum quæ narrantur in illo ipſo capite,qocdam- plane . Locus hoöri a Ptentzæ, 4 5 45. 1 0⁹ 2 NAmn —— 2 Afim 3 as 4 3 Lro 11 dte it 4 ö 1 . uu de 121 4 Kun 6 4 A R ne 1 1 8 m 4* * m L ⁴ da 15 ſr. 8 . e 1 b 8 44 2 * anl 1 4 1 K 4 5 1n 4 1 t 1 4⁄ S *— An A 4 4— 4 d 4 8— 4 1 6 *„* 8 Congentiedh 1 4 1 llag 4 4 441 4 41 4 Thp Noom. 8 6 5 4 11 4 1 4,Szm kenp. 1 1 4 Kcont znnd 1 1. 43 r 8 01 ur *—* 4 1— 2„ 4 D.n 8 4 dc witan „ 3 3 4 4 39 3 TDe 4 4 4 1* 6 1 ,“ 4 4 4.t 3 W 3 “ 13 9 1* „d u. 4 6 9— 4 3 6, M, 4 44 1* 8 „1 N 4 8 1 4 9 6 * K 1 6 1 —„Ien * 1 4 1 4 3 2 A planè falſa, q 0 ſtionem tractaremus. Vtrum Adam fuerir gigas& proceriſſimus om- IN GENESIM, LI. VvII. 4A ₰ omnia, quod nulli homini præter Dominum noſtrum leſum Chri- ſtum conuenire poteſt. Verùm demiror equidem ignoraſſe Kuper- tum, multis ante ſuam ætatem ſæculis relatum eſſe in numeram li- brorum Canonicorum librum Sapientiæ ab Eccleſia in Conciliis Carthaginenſi& Laodicenſi, necnon& quibuſdam ſummis Ponti- ficibus,& ab ipſomet B. Auguſtino. lllud autem: Cõtinere omnia, ſi quis Græcam Scripturam eius loci conſulat, intelliget non aliud ſignifi- care: quàm dominari& imperaxe omnibus: nam pro illo verbo Con- tinere Græcè eſt oariæε, quod eſt dominari. Alladitur enim eo loco ad id quod traditum elt à Moſe 1. cap- Geneſ.& à Dauide in Pſal. 8. Deum Adamo dediſſe principatum, dominationem,& imperium in cunclas os igitur tam aperto Sacrarum litterarum teſtimonio perſua ſi,& communi Patrum ac totius Eccłeſiæ fenſu commoti, ſine vlla dubitatione credamus Adamum fuiſſe ſaluum. Ad quod perſuaden- dum complures, neque paruipendendas rationes adducunt Pa- tres, quas in præſentia breuitatis ſtudio à nobis prætermiſſas reperiet lector apud Irenæum lib. 3. in qao hac de re diſputat à cap. 3 4. vſque ud Epiphanium vbi diſputat contra hæreſim 46 denique nſum de Caſtro, in lib. z. aduerſus hæreſes in voce Adam INTER alias autem rationes, illa meo iudicio in poſtremis ha- 1 2†ρ1.„a—. 2 4 1* uale eſt illud: Datam eſſe Adamo virtutem continendi 9—. 4 1 7 4 Liber ſat 3 k canonichs 2 67 4 85 6 44401 9— kar. Vera ſeuten- fid. Ada mum ,, e ſaluun. Adamum in 1 4 4. 3 1*. ‿.. benda non eſt, quod olim permultis Patribus perſuaſum fuerit me- monte Calua 74αα moriæque proditum, Adamum eſſe ſepultum in monte Caluariæ, in ri« ſepakum — 8 1. 8. 7— 7 72„„„, quo poſt tria annorum millia Dominus noſter crucifixus eſt, vt qui fuiſſe, muulto- primus peccati fuerat auctor, primus etiam peccari medicinæ ſalu taris, hoc eſt, ſanguinis Chriſti vim experiretur. Hoc accepimus ab Origene tractatu in Matthæum;35. Athanaſio in libro de Paſſione Domini, Cypriano in ſermone de Reſurrectione, Ambroſfio Uibr. 5. Epiſtolarum Epiſtola 19.& in 2z. cap. Lucæ, Auguſt. in ſerm. 71. qui eſtde immolatione Iſaac, I heophylacto in 27. cap. Matth. 15. Marci. Lucæ 23.& Ioannis 19. Euthymio in 27. cap. Matth. aliiſq́ue viris do- Gtis. Licet autem huic opinioni, quaſi eam illudendo, contradicar S. Hieronymus in 27. cap. Matth.& in illa verba Pauli, quę ſunt in cap.5. Epiſtolæ ad E pheſ. Sunge qui dormis,& exurge à mortuis,& illuminabit te Chusitus, illud oPponens promagno argumento: quod in libro lIoſue cap. 14. ſcriptum ſit, Adamum in ciuitate Hebron fuiffe ſepultum: ve- rùm tamen infirmum eſſe hoc argumentum Hieronymi, nec eo loco rum Patrum fuit ſententia. 1. Defenditur 3 22 7 opinto multo- libri loſue tradi primum hominem ſepultũ eſſe in ciuitate Hebron,*um Patrum . 1 2.... ſuprà oſtendimus in 4. libro horum Commétariorum, cùm eam que- aium mortalium. DISPV de ſepultura „ 1. A da ⁴ ad- 8 7. uerſus S& Hie- „ Fon„* 24ℳ — u 3 —ͤͤͤe 1 3 .. 1————— Obſeruatio in Chronolo- gd B. Auguſt k. bro 16 1de Ci- uita. Dei. c. 10 778 COMMENTARIORVM 9 1A PI 742210. De chronologia ſacræ Scripturaæ ab Adamo vſque ad diluuinm, quam expoſuit Moſes capite quinto Libri Geneſeos. VE D inſtitutam deſignatàmque à nobis interpretãdi huins 6 7 ), libri rationem pertinet, vt hoc loco breuiter exponamus K Chronologiam, quæ tempus ab Adami creatione vſque A'ad dilnuium Noë tranſactum continet. Nam quia non- . nihil in ea difficultatis ineſt, noſtram explicationem fi- mul,& iudicium, ac ſententiam ea res deſiderat, at que depoſcit. A* S S9. Quot anni fluxerint à creatione Adami vſque ad diluuium. E S= Creatione Adami vſque ad diluuium, quod ſexcente ſi- E mo anno vitæ Noé contigit, numerantur ſecundum 8 Hebraicam ſcripturam& noſtram editionem vulga- K Ktam, anni mille ſexcenti quinquaginta ſex. Interceſſerũt 87 8 8. 4 8— 8 A veròd decem generationes. Hæc autem annorum ſumma facilè colligitur ex annis, quos Scriptura cap. 5. Geneſ. ſingulis gene- rationibus aſſignat. Sed aduertendum eſt hoc loco, id quod rectè monet B. Auguſtinus, idémque multo ante ipſum monuerat loſeph. lib. i. Antiq. cap. 3. in colligendis harum generationum annis, eos tan- tum ſumendos eſſe annos, quos natus erat pater, cùm genuit filium, reliquos verò omnes, quos vixit poſt genitum filium, eſſe ręiicien- dos: Illos enim proprios eſſe patris,& à cæteris omnibus diſtin- ctos, hos autem communes eſſe patri cum filio, qui ſi in Chronolo- gia patris ponerentur, cum neceſſe ſit eos in filij chronologia recen- ſeri, bis eoſdem annos ſumi& numerari oporteret. Ergo ex annis nongentis triginta quos vixit Adam, centum triginta dumtaxat in hanc chronologiam aſciſcemus, eos nimirum quos natus erat quan- do genuit Seth: reliquos autem octingentos, quibus poſt Seth pro- creatum ſuperſtes fuit; miſſos faciemus, idémque ſeruabimus in cæ- teris generationibus. VERVMA ſeries& ordo generationum ab Adamo vſque ad dilu- uium, numerus item annorum, qui propriè cuique generationi con⸗- uenit, ita ſe habet. W Adam cum genuit Seth, erat annorum 130. Seth cum genuit Enos, erat aunorum. 105. Eno⸗s, ' dn 34 3 8z 1 net woia d n „ 3 U 8 u 1 2wd 4 G 18 ma — — 11T 17 1 8 1 3 44 m. 8 1 1 ltum Mqnc ad dn Paanel- 4 5 er Noc courigt, 1 ui nptatun K& vot W 4 14 4 3 Arenn eee e „ 3 8. HBerrn tenermnonesHecdt n 1 KNreeun 4 301 K 9 — * 11I renta ed o hh eld; 6 nalto ute 5 3 8 4 A r mh xnds Matun peneiſ n „* 4 ☛ 1* 20 4 “ 1“ 8 enn 1N GENESIM, L. I B. VII. Enos 90. Cainan 7⁰. Malaleel 67. Iared 162. Hecoch 65. Mathuſalem 1§7. Lamech 192. Nos tempore diluuij 600. Summa 1676. PoRKoextremus cuiuſque generationis annus, quo dicitur pa- ter genuiſſe filium exempli cauſa, annus trigeſimus centeſimus quo Adam genuit Seth, tripliciter poteſt intelligi: vel vt is annus fuerit tantummodo inchoatus,& vt vulgo dicitur currès; vel vt fuerit iam completus,& præterea menſes aliquot ſequentis anni continens: vel denique vt fuerit præcisè completus, ita vt nihil ei defuerit aut ſuperauerit. Ac nos quidem omnes Eecleſiaſticos chronographos ſecuti, vltimos ſingularum generationum annos hoc poſtremo mo- do accepimus, ſicq́; ſumma illa quam poſuimus mille ſexcentorum Juinquaginta ſex annorum exiſtit. Sin autem primo modo ſumatur, euadet minor; ſi ſecundo modo, maior, ſed ad ſummum, non plus quàm nouem annis& aliquot menſibus tota ſumma vel maior, vel minor poteſt exiſtere. PossEn etiam hoc loco dubitari, num forte ab Adamo vſque ad diluuium plures quàm decem ſint generationes,& an fuerit aliqua generatio prætermiſſa. Etenim in enumeratione generario- num quæ ſant à diluuio vſque ad ortum Abrahæ, Scriptura He- braica,& noſtra editio vulgata generationem Cainam, quæ eſt in- ter Arphaxat& Sale, intermiſerunt; quam tamen interpoſuit trãſla- 10 Septuaginta interpretum,& B. Lucas capite tertio ſui Euange- ij. Non enim eſt inſolens in ſacra Scriptura, cum numerantur gene- rationes, intermitti aliquas, vt quæ recenſentur ad certum quen- dam numerum, nempe arcanum ac myſticum, referantur: quem- admodum Beatus Matthæus ab Abraham vſque ad Chriſtum qua- draginta duas tantum generationes recenſet, quibus tamen plu- res fuiſſe conſtat. At enim, cùm nec ex aliis Scripturæ locis, nec 8 „ 1 4 ex tranflatione L X X. interpretum, nec ex traditione Eccleſiæ, nec ſanctorum Patrum ſcriptis aliquo modo coniici quear vl- lam ab Adamo vſque ad dilunium intermiſſam eſſe gene- rationem(iam enim id ſanctæ Eccleſiæ Aliqua via& ratione innotuiiſet) nulla profedtlò ſubeſt cauſa, cur id quiſquam ſuſpicari, aut in dubium vocare debeat. ** ℳ & 4 411*** 9 Comm.in Gen. Tom. 1. 775 Obſeruatio Chronolo gi- C. 4 ., ℳ4ℳ Fohe annortt, tran ſlationem 3 Septtea ginta In com znterpretun bartm conſo- nam, partim 7, e 8 dionam e Seri tur TIe* raic 2 doMMENTARNIOR VM SVGAEͤS TI0 77. Quomodo ab hac computatione⸗ annorum differat ea, quæ eſt pu9 5 Septuaginta interpretes. . 8,ö 2 AnTERVMin ſupradicta Loppura atione annorum ab H 4 Adam no vque ad diluuium quemadmodum S in al- tera, quæ eſt poſt diluuium vſque ead ortum Abraha. Graca tranſlatio Se eptuaginta interpretum partim con- grait cum Scriptura Hebraica,& Partim ab ea differt. Conuenit di vp ie iter: Primo quidem, q uia eam dem ferè facit totam ſummam ann krcn u lingulis generationi ibus adſcribuntur. Nam licet Aranrder ibuat dacentos triginta annos priuſquam genuit Seth,& poſt eum Jenirum annos ſeptingentoszomnes tamen annos 3 lliter vt Scriptura Hebraica, facit nonge ntos nigia⸗ r ruar in reliquis„‚præter Lamech, cuius annoru omniu nuſamena in debræo eſt ſeptingentorut n ſeptuaginta ſe 1 annorum, A ApadlXXautem Sept ingentorum quinquaginta trit Deinde, quia in duabus generationibus„vna ante diluuium Cua eß ipſius lared,ges ltera poſt diluuium quæ eſt ipſius Thare„&in ipſo 2 9 4 11 11 quoque Sem nihil planè diſcrepat à Scriptura Hebraica, nec in an- nis ante generationem filiorum, nec poſt. . 8 DIFFERIT auté multis rebus à Scriptura Hebraica. Primò, quia in multis generationibus tam ante diluuium quaàt n poſt diluuium ribuit Patribus ei uſquam filios gignant, centum annos plures Juan Scriptura llebraicrzniwitum: ante dilunium quidem Adamo, Seth, Enos s, Cainan„Malaleel, Enoch: poſt diluuium autem Arphaxad Cainam, Sale, Heber, Reu, Saruch. Deinde, quia nonnullis addit plures quàm centum annos: nam poſt diluuiumn, ip pſi Phaleg prius quam gignat filium, addit plures annos quam Scriptura Hebra Ca, videlicet centum quatuor, ipſi autem Nachor centum quin- quaginta. Poſtea, quia quibufdam aliis addit quidem plures an- nos quàm Scriptura Hebraica, ſed multò pauciores quam cen- tum, nam cumd codices Hebræi habeant, Lamech cùm gennit Noë, fniſſe centum Coginta duorum annorum, codices Lep. tuaginta interprerum addentes his ſex annos, aiunt tunc eum fuiſ- ſe centum octogintancto annorum. Poſtremo, quia aĩpſi Mathuſa- lem, prius quam genuit Lamech, tribuit minus quàm Scriptura Hebraica annos viginti: nam ſecundum Septuaginta interpretes tunc Mathuſalem erat annorum centum ſexagin ata ſeptem; ecun- dum Hebraicam autem Scripturam, erat annorum centum octogi ta ſeptanne Anni: igitur quos in fingulis gen rarionibus ante fl. nium nat rant Patres prius quam gignerent filios, ſic habent fe- zepr tuaginta interpretes. Ante 4 „ N 4, — A IN GENESIM, LIB. VII. ſen, diluuium Adam genuit Seth, cum Vet annorum 230. ga 205. Enos 190. Cainan. 170. Malaleel 165. Iare 762. Henoch 16. Mathuſalem 167. Lamech 75§. Nosè cum incepit diluuium erat 60. Summa 2242. Codices igitur Septuaginta Interpretũ ab Adamo vſque ad diluuiũ habent plares annos, quã ſunt in Hebræis, quingétos octogintaſex. Ac nos quidem in his annorum ſupputationibus, qui ſunt apud LXX. interpretes, ſecuti ſumus codices, qui nunc extant omnium emendatiſſimi: eum præſertim codicem Græcum, qui Romæ nuper ſingulari cura IIluſtriſſimi Cardinalis Carafæ(cui omnes diuinarum litterarum amatores cultoréſque debenn plurimum)editus eſt zegre- giaq; opera docti, acm nihi amiciſt ſlimi viri Flaminij Nobilij Latinè tedditus, accurarisqque notationibus illa ſtratus. Olim namque codi- ces Græcos LX X. Inte rpretum ario bs admodum& e diſerep antes fu iſſe, indicio eſt, quòd antiqui ſcriprores eos ſec cuti,longè diuer- ſum annorum numerum tradigerunte E T enim loſe 5 phus primo libro Antiquitatum capit. zAb 4 damo vſ que: ad diluuium numerat annos bis mille ſexcentos quinquagi in- ta ſex. Verùm locus ille loſephi(niſi me fallit ani: nus) planè cor- ruptus& deprauatus eſt. Siquidem eo loci loſe ephi computatio annorum diſcrep at tam à Sorptura Hebraica, quàm à tranflatione Leprua eginta interpretum: quinetiam ipſa ſe penitus deſtruir, Sumn. mam enim, annorum loſephus kacit is mille ſex centos quinqua- ginta ſex, at ex annis quos ſingulis generationibus aſſignar 2 longè minor exiſtit ſumma, continens Sſeilicer annos duntax vat tbis mällec cẽ- tum nonagintatres, yt ex iis quæ ſubiiciam liquidò per Sna10 ſePr us Adamo prius quàm is genuit Seth ta annos:ipſi autem Seth ducentoſquinque: Enos centü nonag Cainan centum ſeptuaginta, Ma laleel centum ſer eintach 1os, lared entũ ſexagintaduos, Enoch centum quinque, Ma Athuſalem ce ntum octogintaſeptem: Lamech centum Qfgi f⸗ duos, denique Noë vf- que ad dilauium ſexcentos. Ex his omnibus ſupradicta conſicitur ſumma annorũ bis mille centum nonagintatrium. Sine dubi itatione igitur vlla putandum eſt illum loſephi Heum eſſe mendoſum. Pgui⸗ dem crediderim lIoſephum in hac compuratione annorü, non träſla GGGG z tionem Codice: 70. interpretu 223 omnium emẽ- datiſsimi Ro- mani. Varietas codi- cum 70. In- terpretum. Laſephus cor- r, 1 1. 4 1 rupius oſten- dit ur. 778 COMMENTARIORVM 4.. 1.. loſephus in tionem L X X.Interpretum, ſed Scripturam Hebraicam, cũ qua La- annorum nu. tina conſentit verſio, ſecutum eſſe. Ducor ad id exiſtimandum ea Lang Lehne coniectura, quòd paulo infra Ioſephus enumerando annos, qui præ- ſecucus eſt. terierunt à diluuio vſque ad ortum Abrahæ, tam in ipſa ſum ma, quã in annis, quoòs ſigillatim cuiq; generationi attribuit, cũ tranſlatione LXX. interpretum nallo modo, cum Scriptura verò Héebraica om- nino conſentit. Fit igitur admodum credibile, etiam in computatio- ne annorum, quos illo loco recenſet ab Adamo vſque ad dilauium, ſecutum eum fuiſſe Chronologiam Scripturæ Hebraicæ. Ergo locũ Mrhrhe! illum loſephi mendoſum, ad veritatẽ Scripturæ Hebraicæ, ſic reor p u a5 eſſe reſtituendum atque emendandum. Primo, ex ipſa ſumma detra- auclore ems hendum eſt illud bis,& ita legendum: Poſt annum ab Adamo mille- datus. ſimum ſexcẽteſimum quinquageſimum ſextum: hanc enim ſummã annorum habet Chronologia Scripture Hebraice ad Adamo vſque ad diluuium. Deinde, ex ſingulis generationibus detrahere oportet centum annos prius quam pater genuit filium, quos neſcio quis‚ im- peritus nempe, ad formam& ſimilitudinem tranſlationis LXX. in- terpretum, temere adiecit. Excipio tamen duas generationes, vnam Malaleel, alteram Iared quarum vtrique loſephus aſcribit centũ, ſe- xaginta duos annos: ex vtraque enim non tantum detrahere oportet centum annos, ſed pro ſexaginta duobus in vtraq́; ponere opottet ſexaginta quinque, ſic enim eſt in Scriptura Hebraica. Atq; hoc mo- do correctus ille locus veram reddet ſententiam,& cum Scriptura Hebraica, noſtraq́; tranflatione Latina omnino congruentem. Sed hoc ne cui fortè locus ille Ioſephi mendoſus, aut imponeret aut ne- Seyere 89 gotium faceſſeret, velut in trãſcurſu indicato, reuertamur ad id quod piuuus libr. 1. docere aggreſſi fueramus, olim codices LX X.] nterpretum in hac Sacra Hiſto- computatione annorum variaſſe plurimum. Euſebius enim ab Ada- ria. mo vſque ad diluuium recenſet in Chronicis annos bis mulle duce- Vtnd-s tos quadraginta duos: quem numerum tradunt etiam Seuerus Sul- „Eme Pitius Ifidorus. Poſt dilunium autem vſque ad Abraham ſunt anni guſlunus li. 16. ſecundum Euſebium mille ſeptingenti viginti: ſecundum Auguſti⸗ de Ciuit. Dei num mille ſeptuaginta duo: ſecundum Sulpitium mille ſeptuagin- cap. 10. ta: ſecundum Iſidorum nongenti quadragintaduo- —— — Q E A SEIO. Vtrum in hac computatione annorum, ſtandum ſit tranſ- lationi LXX. interpretũ, an potius Scripturæ. Heb raicæ. E pP dicet aliquis, in tanta annorum varietate, quantam cernimus eſſe, inter codices Hebræos& Septuaginta in- ſ terpretum, quid nobis ſequendum eſt: Reſpondeo cum B. Auguſtino libro 15. de Ciuitate Dei cap. 13. Cum B. Randum. Hieronymo in libro Hebraicarum quæſtionum ſuper Geneſin 8 eda Veritati He- 7.. brascæ pottus gquam 7On- Sn terpretationi —— —— »·—— D Tuma u eke. 0. 8 2 11. RAi 4 Wab. 4 Mlepan 1 1 d ad nedman as int m 7 wrom nd Udg 4 44 8 2 uin Ar“ a Lacreh l Aetdie 1 1 4 4 8 n d Ao.. 4 — der 4 6 4 NNr NrS 4. 1“ dd 4 4 A 44 3 — nmort 7 Wm Prlmm Potmad nn . 4 1 — Aenmamn eum r 1 R Napa crptane Bedeh. d nfeans edra ß whn vſ1“ 3 Hnn Ferermandd ee . 4“ dnun 12 1 17 * 8 7 U 6 1 8— 4b11hb; R 1 A d 4— 1 4 2 p — m nmnaae lolepuf nes 4 4 N, aen don mnt A pand nlala crodoint et un cäm Kcrptaath e — gerun teddet ſenter* ,—“ 4 nn momait e bA, 1 Kn.““ . 1* A loſephi ceniolusd i Bu 4 4 v A I 1 r 8„f5 8*4 A Beda in lihro de Sex ætatibus mundi, non ſolum in hoc de quo nunc agitur, ſed vbicunq; Græci codices ita diſcrepant ab Hebræis, vt nul- la ratione concordari poſſint, potius his quam illis credendum& ſtã- dum eſſe: præſertim cum Hebraica Scriptura non ſicut Græca, notis numerorũ vtatur, quas facilè eſt peruerti& vitiari, ſed propriè ipſo- rum numerorum nomina adhibeat. Si enim codices Græcos Septua- Gene. ginta interpretum ſequi volumus, neceſſe eſt nos facere Mathuſalem 1. Petr.z. poſt diluuium annos ſexdecim ſuperſtitem: quod ipſa ſcriptura do- cet eſſe falſum, quippe quæ trahit octo duntaxat animas diluuij exi- tium euaſiſſe, Noë cum ſua vxore,& tres eius filios cum tribus eo- rum vxoribus. Codices namque Græci habent, Marhuſalem cum eſſet cẽtum ſexagintaquinque annorum, genuiſſe Lamech: ob ortu autem Lamech vfque ad ſexcenteſimum annum vitæ Noé quo diluuium accidit numerant annos ſeptingentos octoginta octo: ipſi vero Ma- thuſalem poſt genitum Lamech, tribuunt quatuor& octingentos b annos: ſecũdum quam ſupputationem neceſſe eſt Mathuſalem an nis Mathuſalem ... 1. quomodo non ſexdecim poſt diluuium vixiſſe. Hoc autem incommodum non at- T*o*noa u⸗ — ſuperuixerit tin git codices Hebræos, ſecundum quos cùm Mathuſalem natus an- Aauao. nos centum octoginta ſeptem genuerit Lamech, ipſe autem Lamech cum eſſet annorum centum octogintaduorum genuerit Noë, effici- tur vt principio anni, quo euenit diluuium, mortuus fuerit Mathufa- lem: ab ortu namque Lamech vſque ad ſexcente ſimum annum Noë &.initium diluuij, ſunt anni ſeptingẽti octogintaduo: totidem autem 8 annis Scriptura Hebraica facit ſuperſtitem Mathuſalem poſt ortum Lamech. Quod dixi de ſupputatione annorum Mathuſalem ſecundũ codices Græcos, id volo à lectore intelligi de iis, qui nunc extant. Nam antiqui, quos citat Auguſti. lib. 15. de Ciuitate Dei cap. 11.& Cum his co- Hieronymus de traditionibus Hebraicis in Geneſim, tribuunt Ma- 4cibus con- g 2. ſaentit Gracus thuſalæ ante genitum Lamech cétum ſexagintaſeptem annos,& ipſi-μρα deptn⸗ Lamech ante genitum Noë centum octogintaocto: quo fit vt Ma- ginta nouiſßi- thuſale ſuperſint quatuordecim anni tépore diluuij, licet Auguſt. prę- mè eduus Ro dicto lib. c. 1 3. tradat in tribus codicibus Græcis& vno Latino, vnôq;** Siro fimiliter inueniri Mathuſala mortuum ſex annis ante diluuium.. SEQAVYAMVR igitur ſcripturam Hebraicam& noſtram editio- E eaige. D nem vulgatam præſertim cum illa annorum additio inanis& vitio- feguuds. ſa ſit, non modo ad Scripturam non pertinens, ſed vt latè diſputat ſupradicto loco Auguſt. nec ab ipſis LXX. interpretibus profeda, verum ab eo qui primus tranſlationem LXX. interpretum, ex libro qui erat in bibliotheca Ptolemæi deſcripſit, ficta,& Scripturæ inſer- ta. Ex quo libro cum cæteri omnes codices deſcripti fuerint, mirum non eſt hoc vitium ad omnes codices ex vno quaſi fonte dimanaſſe. Quid autem primum illum ſcriptorem mouerit vt eiuſmodi addi- tionem comminiſceretur, diſquirit atque diſcutit eo quem ſupra po- Diſpatauo ſuimus loco B. Auguſt. cuius coniecturas, quoniam id ad explanatio- Auguftimi nem noſtræ Chronologiæ nonnihil pertinet,& quia non omnibus Pnae e, E GGGG 3 fortaſſe 0nsAN. 1 b 78 CO MMENTARIORVM interpretum fortaſſe hæc legentibus, ad manum erit volumen Auguſtini, vniuer- 4 ndan rre- ſa eius diſputatione hic adſcripta, commemorare libuit. Lennnae§1 cigitur Auguſtinus lib. 15.de Ciuitate Dei cap. 13. ſcribit: Se b annorum, qui Cuim hoc dixero, continuo teferetur,illud Iudæorum eſſe mendacium: de quo ſu- b ab Adamo perius ſatis actum t. Nam LA. interpretes laudabiliter celebratos viron, Dene, 29, 4 potuiſſe mentiri Aaſene.I. bi ſi qucram quid ſun eredibilius, ludæorum gen- 2 ohhauso ſu⸗ tem tam longe latecq Aißfuſam in Hoc conſoribendum mendaciam vnd conſlio 1 ad ortum A- Conſpirare potuiſſe,& dum aliis inuideant auttoritatem, ſibi abituliſſe veritm- 2 braha in ſcri. tem: an Septuaginta homines, qui etiam ipſi Iudæi erant, in vno loco poſitos,quo- 4 Pturæ recen- niam rex eAeg)ypti Ptolemaus eos ad hoc opus aſciuerat, ipſan veritatem gen⸗ 2 feuius. tibus aliænigenis inuidiſſe,& communicauo iſtud tuno feciſſe conſilio, quis mon n videat, quid procliuius faciliuſque credatur? Sed abſit, vr prudens quiſpiam, del b Iudaos cuius libet peruer ſitatis atque malitiæ, tintum potuiſſe eredat in codici. B 3 bus tam multis,& tam longe latéque diſberſis:vel Septuaginta illos memora- 9 2eaagsate biles viros hoe de inuidenda geéntibus Veritate Vnunn communicaſſe conlium. 4 mter preiti co- Credibilins ergo quis dixerit, aum primum de Bibliotheca Ptolemaæi de ſoribi dices à libra- i/ia Cœperunt, tunc aliquid tale fieri potuiſſe in codice vno, ſeilice: primituuin- cio corrupti. de de Oripto, vnde iam latius emanaret, vbi potuit quidem accidere etiam h ſöëriptoris error. Sed hoc in illa quætione de vita Matluſalem non abſurdum 3 eſt ſuspicari:& in illo alio, vbi ſuperantibus vigintiquatuor annis, ſuuma 2 non conuenit. In his autem in quibus continuatur ipſius mendoſinatus ſimilitu- 2 do ita vt antè genitum filium, qui ordini inſeritur, alibi ſuperſint cenium anni, 3 alibi deſint: poſt genitum autem vbi deerant, ſuperſint: vbi ſupererant, deſint, ti e 12 Vr ſumma conueniat:& hac in prima, ſecunda tertia quarta, quinta, ſep 1 generatione inuenitur: videtur habere quamdam, ſi disi poteſt, error pſe con- 4 fiantiam nec caſum redolet ſed induitriam. 1 ITAQAV illa diuerſitas numerorum aliter ſe babentium in codicibus Gre- cis& Latinis, aliter in Hebrais, vbi non eſt iſtz de centum annis prius addi- 3 fis,& postea detracli⸗ per tot generationes continuata parilitas: nec malitia 7 ITudæorum nec diligentiæ, vel prudentiæ Septuugintna interpretum, ſed ſcriptoris tribuatur errori qui de Bibliotheca ſupraditti regis codicen deſcribendun In numeris Primus actepit. Vam etiam nunc, vbi numeri non faciunt intentum ad ali- maximè de- quid quod facilé poſſit intelligi, vel quod appareat vtiliter diſci& négligen-„ ſeribendis er- ter deſeribuntur& negligentius emendantur. Quis enim existimet ſibi eſſe di- N Waaf leat cendum, quot millia hominum tribus Ifrael ſingillatim habere potuerunt quo- D 1 niam prodeſſe aliquid non putatur?& quoruſquiſque hominum eſt, cui pro- do funditus vtilitatis huins appareat? Hic verò vbi per tot contextas generatio- 6 nes centum anni alibi adſunt, alibi deſunt,& poſt natum qui commemoran- 8 dus fuerat filium, deſunt, vbi adâfuerunt, ad ſunt, vbi defuerunt, vt ſummaà con- cordet: nimirum cum vellet perſuadere, qui hoc ſtcit, ideo nume roſuſſimos an- e nos vixiſſe antiquos, quod eos breuiſſimos nuncupabant.& hoc de maturinue 0 pubertatis, qua idonea fili gignerentur, conaretur oftendere: atque ideo in b illis centum annis decem nostros inſinuandos putaret incredulis, ne homines 4 tamdiu vixiſſe recipere in fidem nollent, addidit centum, vbi gignendus filiis n habilem non inuenit atatem: eoſdêmque poſt genitos filios, vt congrueret ſumma 4 2 e AeirA*l⸗ ½ NH Wen. 81,r Rexaa. M — 2 d n „ e. — 8— A Manm, 5 N 8 1aua. 1„ dem, 4 zna 1 In- 4 4 1 4* 4 4 0 2 4 4 ½„ . 4* * 4 1 2 18— 44 4 6 * 4 4 4 „ 4 4 B4 * 4 4 * 4 * 8* 2 4 * 4 4 4 * 2 4 “ * 3 4 N 4 4 ** 6 4 2 „ “ ,—“ AAl, nn e hn 8 i 4 3 4 3 1 4 t, ·. — — — 2— = — — — — 1 7 un n 2A n in 21 lnd Winu ,55 detrax it. S L0 8 ippe voluit credibiles facere dloneavu: n 9 zerandæ 2 uenientias«ætatum, Vt tamen numero non fraud⸗ a Seneie ha⸗ ctates Viltentium 7 ſingulorum. Auod autem in ëxta gene: ratione id non fecit, h oc ipſum« eſt, quod magis mouet,illum ideo Faiſe unn res quam Sde nuts Paſeulauie zu ia non fecir, . 2b1. i non postulauit. Inuenit namque in eadem mranen atione apud Hebræos vu- xiſſe Iare d, antequ⸗ am geuuiſſet Henoch, centum ſexagin 2. duos annos, qui ſ* euerAaun 21 3ʃ Laen ratiouem penin nnoru fuun It Siur ei ſ X 4 leci=m 2,'aliquid ⸗ au qnam menſes duo, quaæ iam ætas apte eſt ad generandum:&ᷓ ideo addere centum anuos Lreu aes,Vt nostri vingi ati ex fetseuoeseſa non ſuit: nec poſt na- tum Henoch eos detrahe: e,quosi 70 ₰ Ad'devat ante natuin, ſic fatum eſt vt hinc nulla ſ nee er codices vutr ſq ue varietas. S ED rurſus mouet, cur in oclaua generatione antequam de? Mathujalern naſceretur Lamech, cum a pud Hebraos! Lautur centum octogintaduo anni: viginti(vel vt alia lectiè haber vigintiduo) minus— in co- dicibus nostris, vbi potius addi centuin ſolent:& poßt genitum Lamech com- 4 1*— Eetadan Testituuntur ad ſummain, quæ in codicibus vrriſe qute non d iſcrepat. 1 2„2.. 1„ 2 Linla A. An 9e ee⸗ k13 maturitatem„ Aebem C ſe- 2 ne Sr nim Ceßhtlutm.* 4 3 1 1 7*, 8„„, g 7 44 ll191 ſic 144 77 Hil 22a⸗ e7e 22 I4 74 110 2 d ralae! 6 1 271 yANes 694 11, quia — ₰ .„ a S r). 7qQ 2. ætatem idoneam ge 2e AEee25 lliorum, propte: en am in aliis centun η 7 7 7 L7z 8 ,. AOS, US eam on: iude Anea! ,Aaas Hat. Hoccutem Ae Vt. Slil? anni. 0- —„ „ 8„f gcigere potuiſſe, niſi 64 ſiout prin s detra- illa, qua centum anni prius ſälent adiici, es Sbe„cunn& illic vbi nece eſſe non ſa ſus erat non ntamen de Tuitut locumque ze numoero prius de- piatur fiue credatu zn, 2 zfe fattumxſiue non 85 hχů„ 48 8— 7 9 7 lue non ita ſit, recle feni: lo modo dubitaue- „,,„ 4„„ vtriſque codicibus inuenitur, quandoqui- 4 19 2647 4 ₰ 0 7 12— . 4 1 17 191 6 Me 4094 1; oteſ Se Nit 2 4 ½ N4 ο— e S A 754„„ ₰ 4 Sa 7 4 Fe 1 3 7 7 2₰. 82 2. tsuts Credatur, VM. d OI iu Alra Pe* Ante Pre erfei trainglatto. IVam in Au- 74-„7 7. 4„ 4 2απQm* buſdam etiam codicgibus Gracis tribus,& Lno Latino,& vno etiam 8 yro, inter 4 7 ſe conſéntientibus inuentus eſt Mathuſa lem ſex annis ante di Eiaeian, ſiſ de- fanttus. Hu cuſque ſunt verba Auguſtini. Non me fugit( nuper annotauit ſub finem ſui Apparatus ad Annales Eccle Cæſar Baronius, eruditus ſanè, pius, ac diligens rerum Ecc rum ſeriptor) pleroſque veterum tam Græcorum, quàm Larinorur Chronologiam, quæ hoc loco eſt in tranſlatione LXX. inte rpretum, ſequi maluiſſe: qudd eam tranflationem illi cernerent multis ſæculis eſſe in Eecleſia Dei reuerenter vſurpatam, religioſèq que cu altam, atque ob eam cauſam aliqua in parte eam mutare, aut non ſequi re lgiont haberent. Sed apud me(quantum ad Chronologiam, de qua nunc gitur) auctoritas Script tutæ Hebraicæ ac Latinæ verſionis Sug tæ necnon& duorum principum Eccleſiæ Doctorim Hieronymi at- ne Auguſtini iudicium& ſententia præponderat. C0 XLoé⸗s At en hene Dosten Elll d 9I,/ t3 2 COne; gir 6t. inte gritas. An 2 Prt? 2 aſtu- Valde 0⁸ bſer- uand: 1472 Ass- * 4 1 44747[ 7 MS Ae 7, A100=⸗ 67 2 7 010„ quis. Se— 3 ———ͤͤͤͤ— *———— 4 5 a— nnasettͤͤͤͤͤ ————y Explicatio dubitationis. Moſes nò nu merauit pri- mogenitos ſed eos à quibus ad Noé eſt peruen! um. 32 COMMENTARIORKR VM Q-V AE S L O 1117 Quomodo tanta ætatis inæqualitas in generando filios, in hominibus ante diluuium eſſe potuerit. ad Noë, tantam fuiſſe in generatione filiorum penes Sp Eorum Patres ætatis diuerfitatem. Siquidem Cainan X ſeptuaginta natus annos genuit Malaleel; hic autem, e G 97 8 cum quinque& ſexaginta annorum eſſet, genuit lared: eiuſdem eta.¹ tis cum eſſet etiam Henoch, generauit Mathuſalem. At verò lared centum ſexagintaduos annos natus genuit Henoch: hoc etiam ſe- nior Mathufſalem, id eſt, centum octoginta ſeptem annorum cum eſ- ſet genuit Lamech: hic autem centum octoginta duos annos natus genuit Noë, à quo cùm eſſet ipſe quingentorum annorum, tres filij procreati ſunt, Sem, Cham,& laphet. Cum igitur eo tempore ætas ſeptuaginta annorum iam matura,& firma eſſet ad generandum, vt exemplo Cainan, Malalecl,& Henoch manifeſtum eſt: qui factum eſt, vt alij tam ſerò, id eſt, amplius cent um annis,& Noë plu ſquam quadringentis annis ſeniores filios procrearint: neque enim veriſi- mile eſt, eos qui ſerò genuerunt, continentiæ ſtudio din ab vxoribus abſtinere voluiſſe. Nam tunc opus ipſum generationis eo tempore, quo multiplicari debebat genus humanum, honeſtum,& laudabile erat:& Henoch, qui proprer eximiam& ſingularem eius ſanctitatem tranſlatus à Deo eſt, ante ſeptuageſimum annum vacaſſe generatio- ni,& filios procreaſſe legirur: Noë verò ante quingente ſimum an- num, vel abſtinuiſſe à coniugio, vel impotentem generan di fuiſſe, re- ſpuit animus credere. QIp igitur ad hoc reſpondebimus? S. Auguſtinus longam hac e re& accurratam habet diſputationem in cap. z0. lib. 15. de Ciui- tate Dei, Sed ego quid ſentiam, lectori paucis indicabo, Mihi qui- dem ſimilimum verò fit, ſeriem illam decem generationum ab Ada- mo vſque ad Noë, nõ eſſe perperuò deſcriptam à Moſe per filios pri- mogenitos, ſed in aliquibus generationibus contextam eſſe per alios filios poſteriores, per quos ſcilicet deducebatur, recta linea, proge- nies ipſius Seth vſque ad Noë, quo potiſſimum intendebar Moſès ſeriem illam generationum perducere. Neque igitur Henoch fuit Primogenitus filius Iared: neque primus filius, quem genuit Mathu- ſalem fuit Lamech: neque hnius primogenitus fuiſſe putandus eſt Noéë, quem ante quingente ſimum annum cõplures alios filios gene- raſſe credibile eſt: ſed quia illi vel naturali wwiolenta morte extin- cti, diluuio ſuperſtites non fuerunt, ſicut alij tres fihij, Sem, Chã,& Ia- Phet, per quos poſt diluuium genus humanũ multiplicatum eſt, pro- pterea — an 1— Moſe 45 44 4 11 A 1 1* 4 n 211 9 nnan annn denan nA ee * mne. J E en . Me, 1* 4 1le * Naa * 4 3 4 ocn 0. 7 m grum . 1 ſer ifte gargemunn h ll 4 R lpdet. Can ge e 8 Nhz 2 4 4 1 perunt, connnentet MA KCo See ae M b gerus hummam, doot Kk m& 1 1 2 H+ Kna 8—22*. .—. 635 ſeytaaeunum 1nu 1e de —„1 a; at: Nos ntdò unte- An 1 ik 8— . 424 Ken 7 Se net, “ n Kda r 1 1 KE,ro focnn 32 penocht te. Nedd u non! 7 ihes 3 * 3 1 pula- atas fiinege e üluss „ r 495 4% 3 votletii adtal n 9,Ctid un 4 kahre dech IN GENESIM., LI B. VII. A prerea, illis prætermiſſis, hos dumtaxat Moſes commemorare vo- 0 luit. Neque inuſitatum eſt in Scriptura, cùm ſeries aliqua genera- tionum contexitur vſque adeum cuius generatio præcipuè inten- tur, non eam ſeriem per filios primogenitos deſcribere, ſed per eos dumtaxat, vnde is cuius generatio potiſſimũ deſcribenda ſuſcipitur, originẽ duxerit. Exempli ſimul& argumenti loco eſſe poteſt genea- logia Saluatoris noſtri, quam ab Abrahamo vſque deduxit Mar- thæus, non ſemper per filios primogenitos, ſed per eos tantũ, ex quo- rum ſtirpe Dominus noſter generatus eſt. Atque ob hane ipſam cau- ſam tacuit Iſmael,& nominauit Iſaac:& omiſſo Eſau, mem orauit la- cobꝛde filiis Iacob, tribus natu maioribus Ruben, Simeon„& Leui præteritis, Iudam tantum adhibuir: denique Salomonem comme- morauir, poſthabitis aliis filiis Dauidis illo prioribus. Hoc idem igi- tur Moſem in pertexendis generationibus, quæ ab Adamo fuerunt vſque ad Noë, ſpectaſſe& obſeruaſſe arbitror. Et ambulauit Henoch cum Deo. Et facti ſunt omnes dies Henoch trecenti ſexaginta quinque anni ambulauitq́ cum Deo,& non apparuit, quia tulit eum Deus. 4 S N hac hiſtoria videtur. S. Hieronymus memoria lapſus (id quod magnis viris vel nimia memoriæ fiducia, vel Adamique nepoti. Sic enim ſeri bit libro primo aduerſus louinianõ: Non reor idcirco tranſlarum Henoch, quod vxorem habuerit, ſed quod primus inuocauerit Deum,& crediderit in Saluatorem. At pri- mum omnium qui nomen Domini cœpit inuocare, non Henoch, ſed Enos fuiſſe, capite quarto Geneſeos tradit Moſes. VERVM expendamus ſupradicta verba Moſis de Henoch, illad eAumbulauit cum Deo, vel coram Deor ficut etiam, Ambulare in via Domi ni, In præceptis, eius Hebraiſmus eſt ſignificans hominem rectè& in- culpate viuentem, Deique voluntari ac iuſſis obtemperantem, Deo carum& acceptũ eſſe. Rectè igitur LXX. Interpretes pro eo poſue- runt Placuit Deo. Illud Et non apparuit, ſignificat eũ ſublatum eſſe ex ſocietate& conſuetudine hominum: pro quo Septuaginta habent, Et nõ eſt inubtus. Hebraicè præcisè eſt, 1ã Veennenu Et nõ ipſe, quod ad mortem eius referunt nonnulli Hebræi, reclamante paraphraſi Chaldaica, quæ ſic Latinè ſonar, Et non ipſe⸗ quia non mori fecit eum Do- minus. Clarius apparet hic modus loquẽdi ex pſalmo 36. idi, in quit, impium ſuperexaltatum,& eleuatum ſicut cedros Libani. Et tranſiui,& eo- ce nõ erat,& quæſiui ei,& noõ eſt inuttus locus eius, Pro illo, Quia tulit eum Deus, quod Hebræi de morte eius interpretãrur, Septuaginta habẽt Et tranſtulit eum Deus. Verbum autem transferendi non ſignißcat Comm. in Gen. Tom. 1. Hl HHH mor 783 . A AA*s T. * ſe en 15. V E R. 22. 23.& 24⸗ Hieron oma lapſus. Ambula uit cum Deo He- braiſmus eſt 22 quid jigni- fice:. * 8 —1“ſ 784 COMMENTARIORVM mortem, ſed ſubductionem ex ſocietate& conuerſatione hom inũ, 4 2 & in meliorẽ quamdã vite rationem& ſtatum commutationem. Ad 4 hunc locũ Gen. ſpectauit auctor lib. Eccleſiaſt. in c. 44. ſcribens, He- 4 noch placuiſſe Deo,& trãſlatum eſſe in paradiſum. Deniq; locus hic 1 . de Henoc ſic fere expreſſus eſt in Thargo Hieroſolymitano, Et ſer- 1 uiuit Henoch in veritate coram Domino,& non ipſe, quia ſubtractus eſt per K Verbi a conſpectu Domini. Quoniã autem non ante generationẽ prolis 2 ſed poſt, dicitur Henoc ambulaſſe cum Deo, ex eo putat lignificari Procopius Gazeus, Henoch ante fuiſſe improbũ& flagitioſum, ſed poſtea per dignã& perfectã ſaorum ſcelerum pœnitentiam, nonta- 12 tuùm emendaſſe vitã, ſed adeo placuiſſe Deo, vt mereretur mortis ex- bid pers in felicem vite ſtatum transferri. uod mihi ſanè no fit veriſi- B on mile, cùm nihil tale vſpiam ſignificet Scriptura, nec de tali& de tãto Jer viro id ſentire conſentaneum eſt. Quinimo Caietanus ex eo quod co bis dicitur hoc loco, Henoc ambulalſe cũ Deo, indicari exiſtimat e„ per totam vitam,& à pueritia vſque fuiſſe ſanctum& carum Dco. n ———— t H1SP74 1 10 DE 1 RN NAS C A- 3 ione& ſcriptis Henoch. 4 ERVMenimuerò de hac tranflatione Henoch multa quæri& ca diſputari poſſunt, cognitu digniſſima, magnamque lectori ob- me ſcurarũ& abſtruſarum rerum non incurioſo volupratem allatura. ce Sed quo dilucidius atque diſtinctius tractetur diſputatio hæc quam C CN in præſentia explicare inſtiruimus, alyquot eam in quæſtiones bre- t uiter enodandas digeſſimus. — in S AE R. r Vtrum Henoch ſit mortuus, an etiam nũc in terris viuat.— Auun. Ehaa N NrE omnia verò quærere oportet, vtrum Henoch ſit i & Hebræoru Do mortuus an viuat etiam nunc, victurúſque ſit vſque ad A2L annektz conſummationem ſæculi. Auen-E fra cum quibuſdam 2 qund mortuus M 3 1 1. ,zgarmat 14 4. Saoch. aliis Hebreis fuiſſe mortuũ Henoch cenſet,& cõfirmat D De⸗ tribas argumentis- Primo, quia Moſes de illo ſcripſit c. d F. Gen. Et facti ſunt omnes dies Henoch trecèti ſexaginta quinq, anni. nõ igi⸗ 9 tur amplius vixit, ergo mortuus eſt, ſi enim adhuc viueret, dies eius er fuiſſent nõ tantũ trecẽti ſexaginta quinq; anni, ſed eſsẽt vltra quin- 9 que millia annorũ. Deinde illud quod Hebraicè de ipſo dicitur hoc 3 loco, Et nen ipſé, ſeoundum phraſim Scripturæ fignificat exceſſiſſe 1 ipſum ex hac vita, ſicut videre licet ex Pſal. 36. in iis verbis, quæ pau- 1 lo ſupra memortauimus,& ex c. 42. lib. Gen. vbi lacob loqués de hlio 4 ſuo loſeph, quem mortuum credebat, Ioſeph, inquit, non eſt ſuper Si- 9 meon tenetur in vinculis&c. Poſtremo, idé argumentatur ex illo Quia 7 tulit 1* 5 4 1ada ih.. ul 4 dn 5 n elen 4 4* 6 4 anzat dn * r 1 AI * 5 A 16 laen h 1 84 1. 4 4 2 3* M 3 4 9 4 1 4 A 19 4. a 47 M * 1 4 0„ 4 1. Su N 4 1 1 n X 4 1 A K d2 e a undal 4 1 n Umann a Hea* A 1 n 5 NGENESIM, L 1 B. VII. 785 iulit eum Deus, nam ſecundt le dc ut ionem Selirute, lollers Ligaes v zel Toſlere animam alicuiu Sea mea.& lob 32 N. ſcivii Nricquit, uaman eae o ge zmarmn tollat me Factor meus.& Iudæi c eraen Pilato clamabanr aduerfus Chri- ttu a nie„crucifige eum. Arque huius verbi ambigua ſgniica ioie Joan. 19. abutens Poèëta, feſtiuè luſit illud in Ner ronem: Quis neget eeneæ clara de ſti 7 e Neronem? Suſtulit hic matrem huſtulit il e patrem. A Trenimueròè, non eſſe mortuum Henoch, præter antiquiſſitmam fidéque digniſſimam Eccleſiæ traditioner m., præter Chriſtianorum omnium perſuaſionem adeo animis& ſenſibus eorum infixam ‚vr ea de re. quemadmodum ſcribit Auguſtinus libr. z. de Gratia Chriſti contra Pelagium& Celeſtium cap. 23. dubitare fas non fir denique prater concorde m Patrum& Theologorum ſententiam, facit om- nino certum,& extra controuerſiam omné, auctoritas B. Pauſt⸗ aper- tiſſimis verbis id c cap. 11. Epiſt. ad Hebræos affirmantis. Fide, inqu it, Henoch translam tus eſt, t non videret mortem,& 3 inuenichatur, quia tran- ſt. ulit eum Deus, Miror igirur rHie Zeronyn num le aſtrum non eſſe veri- Hieronym. ab tum dicere in Commeut⸗ ario haitte Ioci Dedefa„licet Hebræi di- Oleaſlro ar- cant Henoch eile m S en didr ri probabilius non eſſe 4““**. non potiùs omnino verum r un m cùm ipſemet ſubiiciat mox 18, perſpicuè& affrmatè traden- * ſe mortuum. hoc ipſum probandum, aſſerunt verba illa, quæ ſunt„ dri Eo cletjaſtien Henoch placuit Deo,& translatus eſtin Pa- Hiaſtics c. 44. ſeu ete ntibus pœænitentiam, quibus ye rbis planiſſimè oſten di- ex on eſſe mortuum, ſed tranflatum eſſe in P aradiſum,& ädit époribus predicaturü gentibus ab Anrichriſto le. ductis; pœnie a. At enim Græcè nec elt illud In Paradiſum, & pro ₰ 1 illo Vt dereneihua, œxnitetiam. ſic eſt: Exem plu pœnita . c⸗ kur. entiæ ge eendes onibus: Vt hæc videatur eſſe lectionis Græcæ ſente entia, Deum id circo tran- Setie Henoch virum ſanctiſimum, vt eo intelligeretur, viros inno- 8,& pios cordi& curæ eſſe Deo,& improb: tä mir aben cXS pern rmouerentur ad pœnitentiä agédam. Vel ſignificatur Henoch eſ- ſe tranſlatum, quia dum viuerer Omnibuse erat eximium pœmtentiæ exem plum, ſcilicet,v tæ aetitene.& morũ innocentia he nomines ſui ſæculi ad 1dh nitentiã ſcele um, Deid; C rultum& C obſequii 1 prouocãs & Pcire s. Voluir autem Daus ex conſortio hominum ſubducere uia tunc corruptela naturæ humanæ ex Adami peccato nata, magnas vires& robur acceperat: nec tantum poſteros Gain, ſed etiam im bij Seth neportes religionis& pietatis cultores, impunitas vitæ, improbiras morum, denique libido viuendi& faciendi li, vt cui- que libitum crat, penitus infeccrat atque deprauaucrat. Quamo- H EHI IIHI 2 brem 786 CO MMENTARILORVM brem Deus ſanctum Henoch ex illa ſcelers colluuione maturè ſub- duxit, ſcilicet raptus eſt,vt in libro Sapientiæ capite 4. ſcriptum eſt: Solutzo con- 2 ₰ trariaru ra tionum. Hebræa ſi cui placent, hat ſunt. 22 51R mR npb —nn b Veennenu e hi lakah otto Elohim. 4 d Procopius Gad aus quid de Henoch ſentiat. 4·Regum 2. ne malitia mutaret intellectum eius, aut ne fictio deciperet animam illius. Tranflatus eſt autem Henoch propè mille annis ab exordio müdi exactis,& ſexcentis ſexagintanouẽ ante diluuium. Mo ſis por- ro narratio etiã non obſcurè indicat Henoch non eſſe mortuum. Cũ enim de omnibus& ſingulis, qui eum anteceſſerunt, quique ſubſe- cuti ſunt vſque ad diluuium, Moſes illam clauſulam ponat Et mortuus eſt, de ſolo Henoch, id non ſcripfit at ſit mortuus fuiſſet, vt de aliis omnibus, ſic de ipſo id dixiſſet. QVY op autem contra hanc ſentẽtiam ſuprà obiiciebatur, Moſem dixiſſe omnes dies Henoch fuiſſe trecẽtos ſexaginta quinq; annos, non cõcludit Henoch fuiſſe mortuũ; ſed demonſtrat tẽpus, quo He- noch in ſocietate& conuerſatione hominum, verſatus eſt, vitam in terris cum aliis hominibus degens. Subtractus autem ex conuerſa- tione hominum, quia planè neſcitur vbinam ſit, quid agat, quomodo viuat: ſimiliter ſeſe habet quantum ad notitiam hominum atque ſi morrtuus fuiſſet: quocirca tempus omne poſt eius tranſlationem ſi- lentio inuoluitur. Illud autem, quod Hebraicè legitur. EFtnon ipſe:& illud Quia tulit eum Deus, non vt Hebræi inter pretãtur, ſed vt LX X. interpretes,& Latinus noſter interpres declararunt,& expreſſerüt, tranſlationem eius non autem mortẽ ſignificantes, intelligéda ſunt. QAVASTIIO I. An Henoch ſit Moriturus. EcCVN po loco illud quærendũ eſt, vtrum Henoch ſit AE aliquando moriturus, an verò iam tranſlatus ſit ad vità aimmortalem. Procopius Gazeus ſuper hoc loco Gene- )7O ſcos ſignificare viderur Henoch non eſſe amplius mo- riturü, ſed mirabili quodã mortis modo defunqum, ad cœleſtem vitã eſſe tranſlatũ. Dicit enim, eũ non more hominum eſſe mortuũ, ſed diuina quadã ratione nobis inexplorata eſſe A Deo afsü- D ptũ: quin eriã ait, eũ ad perfectioné ac beatitudinẽ eſſe adductũ. Ad- dit præterea,& ipſum Eliam cùm tranſlatus eſt, in eterna tabernacu- la elſe receptũ:& paulò ante dixerat, Abel interfectũ à fratre ad aſtra volaſſe. Neſcio quid ſimile de Henoch videtur innuere S. Hierony- mus in epiſtola, quam miſit ad Pammachiũ aduerſus errores Ioan- nis Hieroſolymitani ad hunc modum ſcribens: Enoch nranſlatus eſt in carne. Elias carneus raptus eſt in cœlum: necqum mortui,& paradiſi iam coloni, habent membra cum quibus rapti ſunt atque translati. Quod nos imi- tamur ieiunio, illi poſſident Dei conſortio: veſcuntur cœleſti panc,& ſaturan- tur omni verbo Dei, eundem habentes dominum quem& cibum. Sed 1 95 ecto — 8—+ XK Ro 4 121. Bmuh„u : n 8 5 Uena l ü 3 4 45 1 4 3 ͤͤ Wrzod 4 4ʃ* 5 *“ * L“ A “ 8 p̃ 44 4 4 3 .. 8* 3 4 09 11 ““ F. 4— 1 11 4 uh va 4 „ e Vel ed 8 4“ ſͤ 1 Sn AAdnt, 8 ut 31 4 4n. 1 4 .— „ 1 ͤ 2 mmem ” 3 . 1 O“* ö 19 2* ¹ ö 1 Wlen l 16 “ 3„ 4 8„ 4 4“ 8 J 1 3 4 4 A 4 4 1. ch EelLortuu 48..“*“ ded un kl 8 4 rrecda en N 4 4 ren. * 8 4 en an dun et 88 42 ¹ 1 9el 4 o—,‧ B 3 2 4 Aobl 5 A 3 x-d * 3 ¹ 44 meee 4 8 9 Nkcnn er von 2 Des 6 1 5 ger t„ adl e dlac 1IN GENE SIM, LI B. VII. 787 A fectò Hieronymum ſenſiſſe nondum Henoch eſſe mortuum ſed mo- riturum aliquando, ex aliis ſcriptis eius pater: nec aliud ipſe hoc lo- co ſignificare voluit, quàm Henoch in amcœniſſimum aliquem terræ locum, quem generali vocabulo Paradiſum appellauit, tranflatum, non ſuſtentare vitam terrenis& vſitatis, noſtratibuſque cibis& alimentis, ſed Dei verbo, ſicut Moſes in monte per quadraginta dies; Non enim in ſolo pane viuit homo, ſed in omni verbo quod procedit de ore Dei. b Esr igitur proculdubidò credendum, Henoch& nondum eſſe mortuum,& aliquando moriturum. Sic haber Eccleſiæ traditio, ſen- füſque& opinio fidelium,& Patrum ac Theologorum ſententia. Audi quid hac de re ſcribat B. Thomas in Commétariis in epiſtolam Pauli ad Hebræos ſuper illis verbis capitis 11. Fide Henoch translatus eſt, ne videret mortem. Nondum, inquit, Henoch eſt mortuus, ſed morietur tamen aliquando: quia ſententia quam Dominus primis pa rentibu⸗ peccanti- bus inflixit, Quocunque die comederis ex eo, morte morieris, omner qui quocumque modo naſcuntur ex Adam comprehendit. Vnde Pſalmo s. dicitur. Quis eſt homo qui viuet,& nõ videbit mortem?& Paulus ad Hebraos 9. Statutum eſt, inquit, omnibus hominibus ſemel mori. Mors autem duorum dilata eſt, Henoch& Eliæ. Et ratio eſt, quia doctrina veteris Teſtamẽ- ti ordinatur ad promiſſa noui Iestamenti, in quo ſpes nobis vitæ æternæ promit- titur, Matth. 4. Pœnitentiam agite, appropinquauit enim regnum cœ- lorum. Et ideo data ſententia mortis, voluit Dominus ducere homines in ſpem vitæ: quod fecit in Patribus vtriuſque ſtatus ſcilicet Naturæ, Legis,& Gratiæ. Vnde, in primo ſtatu dedit ſpem euadendi neceſſitatem mortis in Henoch:in le- g&e autem, in Elia: in tempore gratia, in Chrito,per quem datur nobis eſfectus Exodi 24. G 34. Deuter. d. Geneſ.z. huius promiſſionis. Sed duo primi morientur per Antichristum: Chriſtus au- Rom. g. tem ſemel mortuus, à mortuis reſurgens iam non moritur, mors illi vltra non dominabitur. Sic S. Thomas. mar Sanctus Auguſtinus in libro nono de Geneſi adliteram capite ſexto ita ſcribens: Neque enim arbitrandum eſt, Eliam vel ſic eſſe iam ſi- aut erunt ſancti quando peracto operis die, denarium pariter aocepturi ſuntvel — lic quemadmodum ſimt homines, qui ex iſta vita nondum emigrarunt, de qua D ile tamen non morte, ſed translatione migrauit. I. am itaque aliquid melius ha- bet, quam in hao vita poſſet: quamuis nondum habeat, quod ex hac vita retts geſta in ſine habiturus eſtpro nobis enim meliora prouiderunt, ne ſine nobis per- ficerentur. Aut ſi quiſquam putat hoc Eliam mereri nõ potui ſſe ſi duxiſſet vxo- remn, filiòſque procreaſſet, creditur enim non habuiſſe, quia hoc criptura non dixit, quamuis& de cœlibatu eius nihil dixerit: Quid de Henoch reſponde- bit, qui filiis genitis, Deo placens, non moriuus, ſed vinus translatus eſi? Cur ergo & Adam& Euaſi iustè viustes caste filios procreaſſent mon eis poſſent tranſe latione, non morte ſuccedentibus cedere? Mam ſi Henoch& Flias in Adam mortui, mortiſcue propaginem in carne geſtantes quod debitum vt ſoluant, ere- Auntur etiam redituri ad hanc vitam,& quod tamdiu dilatum eſt, morituri: nnIHII z nunc SEp hoc ipſum doctè admodum& diſertè tractat atque confir- Matt ⸗. 2 Ge Hebræsr. II. 4*. 3„ 4 2 —————————— 5—„— 4 — 3— ————ü 8 4. .——„ 4—„„u o ——————— 4——*———————— — ʃ——————— 5 — 4.. 4 ö—— ⁰⁴— 8* 5 788 COMMENTARIORVM anunc tumen in alia vita funt, vbi ante reſurrectionem cçarnis, ante quam ani- male corpus in ſpiritale mutetur, nec morbo, neo ſenectute deficiunt: quanith in- Kius atque probabilius primis illis hominibus præſiaretur ſine vllo ſuo paren- tumveé peccato viuentibus, Vt in meliorem aliquem ſiatum filiis genitis cederent. vnde ſæculo finito cum omni poſteritate ſanktorum in angelicam formam non per carnis mortem, ſed per Dei virtutem multo felicius mutarentur: IDEM Auguſtinus lib. I. de Peccatorum meritis& remiſſio ne ad Marcellinum c. z.& z. non tantum docet Henoch non eſſe mortuum ſed etiam declarat, quomodo tot millibus annorum vitam in terris ſuſtentet. Hoc enim modo ſcribit: Proinde ſi non peccaſſet Adam, non Adam ſi non 2 2 erat expoliandus corpore ſed ſuperueſtiendus immortalitate,& incorrupti peccalſe non 1 7— Lc 5 5 27 AIZIA 6, 2u2CKupt10- eehabendue ne, vt abſörberetur mortale a vita, id eſt, ab animali in ſpiritale tranſiret. Ne- B „ 2,— 3 8—... 3 eſ ſed que enim moetuendum fuit, nedum forte diutius hic viueret in corpore animalt uper uε‿eε 2 †,— 35. 1. 3— 4 8. 8 ſenectute g auaretur,& paulatim veteraſcendo perueniret ad mortem. Si enim . n,, ö 2. Corint. j. Deus! ſratlitarum vestimentis& calceamentis Prastiit, quod per tot auno⸗ 2* .„. 4„ 4 3 2 8* 3 5 2 4 7., 1„.... g 2 6 Alias legitur non ſunt obtrita, quid mirum ſi obedienti homini eiuſdlem potentia preſtare- GIr 2e hn is tur, vt animale ac mortale habens corpus, haberes in eo quemdam fuutum quo 513 2- k.,„ 3 7; 8 4.. 4, ſine defectu eſſet annoſum, tempore quo Deus vellet, à mortalitate ad immor- Deuter. 39. falitatem ſine media morte venturus? Sicut enim heæc ipſa wuro, auam nunc .— 4 4 3—.. 5 4 88 4 3„ Alud eſt eſſe habemus, non ideo non eſt vulnerabilis quia non eſt neceſſe vt vnlneretur, ſic / 2 2. 42„* ³ 7—,— martalẽ, aliud illa non ideo non ſuit mortalis, Juid on eral neceꝭ.e Yt moreretur. Talenn Pl mortis ſubie- nA,„„ 75 1 Aium 99 eſes habitudinen adhuc in cor pore animali atque mourtali, etiam illis qni ſine mor- „. 3 8 2. 4₰. 8— 5. d. 2. 4 4. ₰ vare. te hinc translati ſunt fuiſſe conceſſam. Neque enim Henoch eẽ Elias per lon- gam ætatem ſencctute marcuerunt nec tamen crodo eos iam in illam ſprritalem qualitatem corporis commutatos, qualis in re ſurrectione promittitur quæ in Domino præceſſit, niſi quia isti fortaſſe nec his cibis egent, qui ſui conſumptione 3. Reg. 19. reficiunt: ſed ex quo translati ſunt ita viuunt, vi ſimilenn habeant ſatietatem illis quadraginta diebus, quibus Elias ex calice aquæ& ex collyride panis ſine cibo vixit: aut ſi& his ſustentnculis opus eſt, ita fortaſſe in Paradiſo pa ſeumuur. ſicut Adam priuſquam propter peccatum exinde exire merui ſet. al'ebat enim quantum existimo& de lignorum fruttibus refectionem contra defellio- enm,& ex ligno vitæ ſtzbilitatem contra vetuſtatem. Sic Au guſtinus. ————— Q 4E F 7IO 1I. D Quem in locum tranſlatus fuerit Henoch. S. Chryſoſto- 2ne Sa nde V 0 rit Henoch&cur eum Deus tam kingulari rarione ex tione Jquid N W ,s hominum conſortio& ſocietate ſubducere,& tam mi- ſcripſerit. ☚‿ſ ℳ Mrabili modo tot annorum millia viuum conſeruare vo- S2luerit? Ad priorem quæſtionem ita reſpondet Chryſo- ſtomus hom. 21. in Geneſim: Si quis, inquit, citriofius ogare velit, quem in locum Deus Henoch transtulerit, aut num vſque ad praſens vinat, diſcat non l ERVM quærat aliquis, quem in lacum tranſlatus fue- 4 — v—2— Ln e⸗ mnrale 4 r — 1 4 4 4—* 1 1 8 A 4 41 dnu nn 1 . 8 * 4 2 * — — 1 „ 4 5 2 4 * ³ 4½— 4* 1 ,— „ 1 e F 4 1 42 4 1 . „ 4 4 “ .–“ Da vid *4 4 - ——— ——= ——— —=—— *☛ IN GENESIM, I. IB. vII. A non conuenire bumanis mentibus curioſius ea, quæ a Deo fiu nt explorate, ſea 0 2* erior factus ſit diuina ſententia contra humanum genus prolat ntiat diclis L44 NI, edA quoniam à Deo pro- nuntiala ſunt, etiam ſi oculis nostris non videantur. Enimuero„Scriptura di- xi A0 A tranſtulit illa m D enS,& quod viuenten trandtulit,& quod mor tem ille non ſit expertus, ſed ob ſuum quem apud Deum habebat fauorarn, ſa A0 76 2.- ₰ credere his quæ dicuntur a Deo. Nam quando Deus aliquid pronu .. 1 3 7 1 5 A7„. 1 1 eius contradicendum non eſt, ſed digna fide habenda ſunt, Prolata. Quo autem hunc transtulerit,& quomodo nunc agal non adiecit. Sic Ch ryſoſto mus. In lib. Eccleſiaſtici cap. 44. ſecundum Latinam interpretationem no- ſtram ſcriptum eſt, Henoch fuiſſe tranſlatum in Paradiſam. Dixi ſe- „ 2 ℳM 7, /21 ra LKere 7 l9⸗ †1 2ſt r rr 14 1 11 41 KTdAduilun„1ed lalele Petun Latum Eita⸗ Crediturque Henoch S. e e. 1..4. 1 3— Elam eſſe in Paradiſo, Kupertus lib. 3. Commentarioram in Gene- 89 p ſim cap.3 z.tradit Henoch& Eliam ductos eſſe in ſecretam quamdam i nunc de⸗ 1 & amgrniſſimam terræ regioné, vbi in magna carnis& ſpiritus quie- 4““ — 11IAA1411In—“ 2* 8 8 444111 Hitltus quie- 1 U E V 4 1e 14 BSPI tant. 1.— ⁴d u pettus 8 „ F nem müdi redeant& mortis debitum ſol- ampiit ex B. Gregorio. Sed vtrum Henoch 8 1*8 4 frapp 4 7 2 G.— 4 4. verſetur in Paradiſo terreftri, ex quo Adam eiectus eſt, necne, tracta- 3 1 2 ra in b*⸗ do Dara; 35 uprà in lib. z. de Paradiſo, diſputatione prima, quæ 4 871 4 ö1“ 1UuUnt Guo vigue ad X 2 1 — 8* 0. 5** 4 8 1 1* 3 1 Loco e l 11 4 41aAdln ꝗ 11 4. li. 5 3 4u 33 1 UR! nur, vtrum ettam nU NC —2 4„ 2 z 4 E**. 1 PE ₰ 11 †¼ 8 Paradiſus exiſtat. Et paulò infra tradtando quæſtionem ſeptimam 3 4 4 14 G— 4 4„* ᷑ 1 2AT X 8 1 1 5 4 1] 1 8 huius diſputationisehucleatius idem diſputabitur. L S ESATIOo FAIII Cur Deus ſic Henoch tranſtulerit. 7 4 7 4 4 — — Udx 7d ‚ 8 — 20 T (d ½ — — —₰ 2 ⁷ 0 . 26 G — 05 bA r ℳ9 12. 4 3 lidé faceret immorrtalitatis Adamo promiſſæ, ac præ- e rε casνe rũ millia viuit,& vſque ad extremum mũüdi téẽpus victu. ob quas Deus ſ 2 ½ 1 † S 8 1 44„... 4 EHonocl. 74— rus eſt Henoch, ſcilicet vegeto corpore, illibata ſanitate, integris vi- Seno aa Præſtaturum, quem legimus tot annorum millia, Henoch non tan- tum ab interitu, ſed etiam ab omni moleſtia& incommodo corpo- llo cibo potuque, in terris conſeruare? Ad hæc illud quoque addi poteſt, ſic eſſe à Deo Henoch tranſlatũ,& vſꝗq: ad conſummartionẽ ſæcul uiſſimo mundi tépore, vt antiqua fert traditio,& fideliũ perſuaſione iin hac mortali vita cõſeruandũ, quod no- creditum ohö—öoöoöoöoöoſͤoſhohh —— — eee 4 122—³ 2 3 8 4 2 —————““ 4 — 1 Henoch cur ſit tranſlatus ex D. Chry- ſo Nomo. 790 COMMENTARIORVM— creditũ eſt, predicator& propugnator fidei Chriſti,& doctrinæ Eua. 4 gelicæ aduerſus oppugnationem& perſecutionem Antichriſti futu- rus ſit. Verùm hac de re diligenter& accurate diſpuratum à nobis eſt in lib. 15. Commentariorum noſtrorum in Danielem ſuperillis ver- bis capitis 1 2. libri Danielis. In illo tempore conſurget Michaél&o. HIs libet attexere alias quaſdam cauſas cur Deus ſic Henoch transferre voluerit, à Chryſoſtomo& Theodorero expoſitas. Chr)s ſoſtomus igitur homil. 21. in Geneſim ita ſcribit: Quia poſttranſro ſionem Ada inuètus eſt homosqui ad virtutum culmen aſcenderet& prim pa- rentis peccatum reuocaret, ob ſuam quam apud Deum habebat gratiam vide honi Dei excellentè miſcricordiam) quia inquam, inuenit aliquẽ, qui potuit pec- catum Ada renocare: monſtrando reipſa quia non volens mortẽ humano geneni inuehere propter mandati tranſgreſſionem, eum qui mandatum acceperat, con- B demnaue rit,nunc viuentè illum transfert. Et placuit, inquit, Henoch Deo& non eſt inuentus, eèò quòd trãſtulit illum Deus. Vides ſæpientiã Domini viuétem transtulit, non immortalitatem largitus eſt, vt peccandi metit enerua- ret, ſed morti in humanum genus ſuum ius reliquit. Propter hoc iterum obſcurè, vt ita dicam,& latenter reuocare vult ſententiam, quã contra Adam protulit ſed manifetum hoc non facit, vt timor illius, emendationem ſeruet, Et idciroo Henoch, cum ſibi multum placeret, transtulit. Et paulo poſt: Vidisti bonita- tem Domini quomodo inuetum virum, qui virtutem operaturs eſt, non frandauls dignitate, quam protoplasto ante mandati tranſgreſſionem largitus erat: docens nos quod& illum, niſi demonis deceprione maioris feciſſet, quam traditum maä- datum, eodem vel maiori honore dignatus fuiſſet. Sic Chryſoſtomus. THEODORERTVS autem 4z. queſtione in Geneſim eum quæſiſ- ſet,& quem in locum,& quam ob cauſam Deus Henoch träſtuliſſet, ita reſpondet: Non inquirenda ſunt: qua ſilentio ſunt tradita, ſed venerenda. quæ ſoripta ſunt. Ego verb puto Deum omnium hoo feciſſe, ad conſolandos vir- tutis athletas. Cum enim Abel primus institiæ fructus, immaturus adhug radi- citus abſciſſus eſſet nulldque roſurrettionis ſpes tum homines conſolaretur, trã- ſtulit omnium Deus ipſum Henoch ſibi gratiſſimum, eumque ſeiunxit à morta- lium vita, vt quicumque pie Vinere ſtatuerit, animaduertat quanto in honore babendus ſit:ꝛcum Deus omniumo qui iuſtus eſt& iuite gubernat vninorſa, He- noch honore proſecutus ſit, Abel quoque ornamento carere non permittet. Has de cauſa illum quidem occidi conſpexit. Henoch autem transtulit: vt huius pre- dicatione futuram indicaret reſurrectionem. Qui enim in hac vita virtutis re- munerationem non fuerit adeptus, illam in altera vita certo conſequetur. Hæc Theodoretus. — —— AERVW illud non facilè eſt ad explicãdum, ad agnitionem tamen pulcherrimum videtur, vtrũ Henoch poſtquã trãſla- tus eſt, videat Deũ, beatifica diuinæ eſsétiæ viſione fruéseli- vitã in corpere& in terris agat,& aliquando ſit Metit vte oc ☛ν Wrar 4 n Itdd 8 3 1 4 A aum n ra. Rrr ni Imman ait An e. vr amar n.— 4 rmidnr. kt pubn A 1 tner and³ n en im enn riun. 1 r unuas dſes. eer gren4 Jaetone in Ccct Sa 1. 1K” quum ob cmſm Deub Hell, nds nt s ſEern enn d n un Dan mnumtar i ahat— 1 6 9 urrnihumit her an berun n 12 4½ 7 N 8 13 1s ranſnamt, v 8. 4 Huuert—— 1 2 b. 1 „ AM n* hr en 4„ 21 1 uh 4 1 r 1 arrecha. D 1 un Ae4tAc 1 3 ITIO, 2 3 rüll rido 8 1 riucns, aunc 1 4 nrido A hoc tamen non obſtat, minus hoc ſingulari Dei affi ci potuerit, ad eum nempe modum, quo nonnulli credunt Mo- Le4352, ſem& Paulum in raptu vidiſſe Deum,& quemadmodum Dominus- t. narr 1 u 3um ih 6 l gcle uierpliãi vuirdt 4 5 1 1„ 1N GENESIM, L IB. VII. 791 munere& beneficio noſter, dum in terris vixit, ſecundum partem ſuperiorem animi bea- tus& comprehenſor erat, ſecundum partem autem inferiorem via. tor. Gregorius Nazianzenus in ſecunda Oratione de Theologia in .. 1.... dubio& incerto hoc relinquens. Licet, inquit, Henoch hinc translatur ſiton tamen conſtat vtrum iam comprehenderit Dei naturam, an ſit adhuæ 1 coraprehenſurus. B. Hieronymus in epiſtola quam ſeripſit ad Pamma- chium aduerſus errores loannis Hieroſolymitani dicens Henoch frui Dei conſortio& veſci cibo cœleſti, id eſt, ipſo Deo videtur in- dicare eum frui beatifico Dei conſpectu. Pornsr ſanè quæſtio hæc in vtramque partem ſatis probabi- rgumenta- liter agitari,& diſceptari. Nam quod Henoch poſt ſuam tranflationé Deum viderit, hunc in modum argumentari licet: Si Henoch Deu m non videt, ergo eſt viator,& in ſtaru merẽdi,& cùm ſanctiſſimus ſit, Deòque cariſſimus,& in magna ſpiritus& carnis quiete viuat,& his omnibus, quæ hominem à benè agendo aut reuocare, aut retar- dare poſſunt expeditus,& omnino ſolutus,& liber ſit, exiſtimare cõ- uenit), ipſum flagrantiſſimo amore Deum diligere,& perfectiſſimos ac frequentiſſimos caritatis actus exercere. Cum igitur tot millia annorum adhuc vixerit, victurúſque ſit vſque ad conſummationem ſæculi, hinc planè conficeretur, in tantùm multiplicatum& auctum iri eius merita, vt ad extremum omnes Sanctos etiam, vt videtut B. Virginem meritorum multirudine ac magnitudine ſit ſuperaturus. At hoc nullo modo videtur concedendum. Pro certo enim eſt apud Theologos, cunctôſque fideles, beatiſſimam Virginem gratię& glo- tiæ præſtantia longiſſimè omnes Sanctos& cœleſtes ſpiritus efſe ſu- pergreſſam. Quin probabile admodum eſt,magnũ Chriſti percurſo- rem loannein Baptiſtam,& beatiſſimos Apoſtolorum principes Pe- trum& Paulum maioribus fuiſſe meritis præditos, quàm futurus ſit Henoch, namque vt maior fait gratia noui Teſtamenti, quam vete- ris ita credibile eſt Patres& principes noui Teſtamenti, Patriarchis & Prophetis aliiſque Patribus vereris Teſtamenti gratiæ abundan- tia& præſtantia ſuperiores fuiſſe. Si eſt igitur abſurdum, Henoch werito& præmio ſuperiorem futurum omnibus Sanctis»id autem ſequitur ex eo quod ponitur Henoch eiſe in Katu merendi, hoc er- go negandum eſt& quod huic eſt conſequens, ſine dubitatione af- firmandum, Henoch poſtquam tranſlatus eſt fuiſſe ſecundum par- tem ſuperiorem animæ beatum& comprehenſorem, beatifica vi- & V 4 ſione Dei eſſentiam videndo. Hanc opinionem Carharinus in li- AIIIIS bello de Conſummarta gloria Chriſti maximé approbat, ſed nullis er tameneam argumentis nullis auctoritatibus, denique ſola aſſeuera- tione ſua confirmat. 4 2 4 2 3 2 2 7 2 8. ExXx aduerſo autem Henoch non videre Dei effentiam multis Se noch ven pi- . 1111 Comm. in Gen. Tom. 1. 111 v „⸗ 14 „12⸗ 41. 4 di14 8 3 4 2 ͤ 4— 792 COMMENTARIORVM deat Dei eſ validis argumentis probari poteſt. Principio ſapiẽter illud à§. Tho. 4 Herhae, wnie ma dictum eſt in 3.P. q.1- art. z. De his quæ ſupra naturam ſunt, nec ſine probatar. magno diuina omnipotentiæ miraculo epici poſſunt non eſt quicquam affir- mandum niſi quod per diuinam reuelationem nobis innotuit, ſcilicet aut quia traditum eſt in diuina Soriptura, aut ex ea facilè colligi poteſt, aut certa Eo- cleſiæ traditione conſtat, aut Patrum& Theologorum doctrina nititur: atqui nihil horum ſupperit ad probandum, Henoc videre Dei eſſentiam: non poreſt igitur ſine temeritate id affirmari. Quinimo videturiſti opinioni diuina Scriptura multis locis cõtradicere. Apud loannem enim cap. 1. Euangelij,& 1. Epiſt. c. 4. ſcriptum eſt, Deum nemo vidit vnquam,& Dominus noſter apud loannem c. 6. dixit. Non quia Patrè vidit quiſcquam, niſi is, qui eſtà Deo hic vidit Patrem,& Paulus 1. Epiſto- la ad Timoth. cap. vlt. de Deo loquens: Qus, inquit, nullus hominum vi. dit, ſed nec videre poteſt. Et in ca. 3 3. Exodi traditur, Moſi rogãti Deuũ, vt ipſi oſtenderet faciem ſuam, reſpondiſſe eum, Faciem meam vide- re non poteris, non enim videbit me homo& vinuet. Nec verò credibile eſt, Henoch meliori eſſe conditione& feliciori ſtatu vitæ quàm fuerit Adam in paradiſo terreſtri ante peccatum, futurùũſque erat niſi pec- caſſet: ſed Adam in eo ſtatu, nec vidit, nec viſurus erat Dei eſſentiã: ergo nec eam videt Henoch. MosEM quidem& Paulum ad breue tempus vidiſſe Deum, vi- derur ſubindicare Scriptura. Scriptum eſt enim in capit. 33. Exodi, Moſem loqui ſolitum cum Deo facie ad faciem, ſicut loquitur ho- mo cum amico ſuo,& in libro Numer. cap. 12.dicitur Deus appare- C re,& loqui ſolitus Moſi non per ænigmata& figuras ſed palã& ore ad os. Paulus quoque 2. ad Corinth. cap. 1 2. affirmat ſe raptum fuiſſe vſque ad tertium cœlum,& audiſſe arcana verba quæ non licet ho- mini loqui. Quamobrem Moſem vidiſſe Deum cenfiſſe videtur Ba- Qui aucto- ſilius homil. 1.in Hexameron.& Ambroſius libro 1. in Hexameron res dixer int...„. Moſen diſſe Cabite 2. Auguſtinus item lib. 12. ſuper Geneſ. ad litteram cap. 27.& Daum. Epiſt. 1 2. cap. 1 2. necnon& B. Tho. 1. par. q. 12:art. 11.& 2. 2. q. 174. art. 4.& 175. art. z. Qui aucto- NIHILOMINVStamen plerique Theologi& Patres conſtan- wnn ie ter negarunt Deum ſecundum eſſentiam viſum eſſe, vel à Moſe, vel AMoſen non idiſſe Dei. 1..1.. viuihe De. jn libro de Cœleſti hierarchia cap. 4.& in lib. de Myſtica Theologia cap. 1. quẽ ſecuti ſunt Gregorius Nazianzenus in Orat. 6. de Theo- logia, Hieronymus ſuper cap. 6. Eſa. Cyrillus lib. 1. Commentariorũ in Ioan. c. 22. Gregorius lib. 1 8. Moral. c. 6. quin ipſe Aug. tract. 24 in Euangelium loannis, explanaps illa verba: Deum nemo vidit vnquam, apertiſſimis verbis affirmat Deum non eſſe viſum à Moſe, idque ex ipſius Scripturæ verbis argumentatur. B. quoque Thomas 1. 2..98. art. 3. 2it. MMoſem dici vidiſſe Deum& locutum fuiſſe cum eo facie ad ſacit, ſecundum exiſtimationem Vvulgi& populi Hebræi, qui ſic de illo ſentiebat. Aut eo modo loquendi ſignificari excellentiſſimam omnium cognitionem& Ccon- templa „à Paulo. Horum Princeps numerandus eſt Dionyſius Areopagita D ———& p»— ————· 62 Kunete Kkee 1 3 4* 5 5 4 1* 1* 8 8 14 8 r N. 4 8„, 8„ 2 11 e n n 8 ack d9 Nemet. can.üd asd 4 can! F 2. 2 e Uenn 5 Mi 4 6 „* M 2220 1. e 8 41 8 2 1.14.10 1 & KITDofu 1 98 d 1 . 3 3 2 8 3 4⁴ n gr scin 1 Motl 8 4 A 2 4 I idal 12404! 4,„iſal 1 51 19 an cile 1I I am 908 BI.¹ l eaer Kgroef N. 2272 1 — d 2 2 ——— = 4 — — — nus noſter dum fait in terris, minus perfectè vidit Deum quàm po- nes Sanctos tranſcenderet, dupliciter reſponderi poteſt. Dicatur peraturus ſir 1IN GENESIM, LIB. VII. 793 templationem Deisqua infra claram diuinæ eſſentiæ viſionem homini in terris vimenti concedi poſſit. Si igitur plerique Theologi& Patres negant Deum viſum eſſe à Moſe& Paulo, quod tamen ſubindicare videtur Scriptura,& à magnis Doctoribus exiſtimatum& proditum eſt, quantò minus id ſentire licet de Henoch, de quo nihil tale diuina Scriptura vſpiam ſignificat, nec ab vllo Patrum traditum eſt? ADIIOE, quod fimul eſſe comprehenſorem& viatorem in ter- fis propriũ viderur fuiſſe Chriſti Domini noſtri, propterea iure con- ceſſum ipſi, quia ſolus omnium hominum, ſimul fuit homo& Deus, & caput omnium electorũ, totiusq́; tam militantis, quàm triũ phan- tis Eccleſiæ, deniq; quia auctor gratiæ,& gloriæ omnibus homini- bus futurus erat. Huc ſpectat illa eiuſdem Domini ſentẽétia, quæ me- moratur in cap. 3. Euangelij Ioannis, Nemo aſcendit in cœlum, niſi qui deſcendit de cœlo, Filius homninis qui eſt in cælo. Illud deniq; ad huius ſen- tentiæ confirmationem valet primùũ quod& ſacra Scriptura figni- ficat,& Patres affirmatiſsimè tradunt, Dominũ noſtrũ leſum Chri- ſtũ aperuiſſe hominibus aditũ in Cœlum cuncttis ante ipſum clau- ſum,& introduxiſſe howines in conſpectum& gloriam Dei patris, quod verum nõ eſſet, ſi Henoch per tot annorũ milllia ante Chriſtũ vidiſſet Deum. Neque enim ad veritatem vel perfectionem viſionis Dei refert, videatur ne Deus ab homine vel ab Angelo, in Cœlis an Deas 2 qu? in terris: non enim minus perfectè ac beatè vident Deum Angeli perfectè a bea ſancti cùm ſunt in terris, quàm cùm verſantur in Ccœlis: nec Domi- ¹“ in terris ac in cœlo va. Wls 1 detur. ſtea cùm in Cœlos aſcendit. Atque hæc quidem ſententia propter ſupradictas rationes, longè probabilior haberi debet. A p illud verò, quod huic ſententiæ ſupra opponebatur. Si Piru Henoch Henoch poſt ſuam tranſflationem non fuiſſet ſecundum partem 2a hwon*77 ſuperiorem beatus& comprehenſor, ſed manſiſſet in ſtatu via- ²⁴ dit iudsc⸗ .... multitudine toris& merendi, fore vt ad extremum multitudine meritorum om-„erort, ſa. ₰ enim id, quod quibuſdam clari nominis in Theologia' placuit: omnes Salos. Humanum meritum apud Deum non modo creſcere propter in- tentionem& frequentiam actus meritorij, ſed eriam propter ma- D iorem ſanctitatem perſonæ operantis,& abundantiorem, at- que præſtantiorem gratiam ei donatam à Deo, quemadmodum Theologi dicunt gratiam vnionis Chriſti, in infinitũ auxiſſe digni- tatem,& vim meritorum eius. Quoniam igitur Bearæ Virgini tanta Cur nullus conceſſa eſt à Deo gratia& ſanctitas, quantam nulla vnquam pura vnqud ad me creatura vel habet, vel habitura eſt, hinc fit, vt nullus homo quan- ne 25 Ei⸗ tumlibet multiplice ſi actus meritorios, gratiam Beatæ Virgi- edere. nis, eiüſque mexrita ſit adæquaturus. Sciebat igitur Deus quan- ta eſſent futura merita Henoch,& quia matrem ſuam ſuper om- es vt parerat, extollere voluit, intenſiuè tantam ei gratiara infudit, & frequentiſſimè, d um illa vixit in terris ad tam perfectos actus me- IIII 2 citorios — .. — — 1 2— 2 ————— 4 8 8 . —— 2—„———. 3 ——* 5 3 4 .—— 4——,————————— 1 3 —— 8—— 2 ——— 3————— v“———————.——— ———-——————— 4 ——— 5————— — — 794 Henoch poſt ſuam trasla- tionem nihi meritus eſt. 84*Q. in ſine mundi plarimi me- rebitur. An præ ſtite- rit eum mori E poſtea re- ſur gere, quam tandliu in vita conſeruari. CO M MENTARIORV M ritorios edendos cum ea concurrit, vt longè maiora& excellentiora fuerint merita beatiſſimæ Virginis, quàm omnia Henoch merita futura ſint. ILIVD præterea reſpondeatur: Henoch fuiſſe tantùm in ſtatu merendi vſque ad ſuam tranſlationem: poſt id verò temporis vſq; ad extremum mundi tempus, quo iterum apparebit hominibus,& veritati doctrinæ Chriſti teſtimonium perhibebit aduerſus Anti- chriſtum, nihil meruiſſe eum, aut meriturũ. Volait enim Deũ,vt hoo ei tranſlatio illa eſſet, quod aliis hominibus eſt mors, terminus ſcili- cet benè, aut malè merendi. Plurimum tamen meruit Henoch tem- pore ſuæ tranflationis, tam longam dilationem ſuæ glorificationis quod eam intelligeret ad magnam Dei gloriam& vtrilitatẽ Eccleſiæ pertinere, promptiſſimo& lætiſſimo animo approbando& ample- ctendo. Plurimũ quoq; merebicur nouiſſimo mundi tempore teſti- ficando prædicando& defendendo fidẽ Chriſti aduerſus Antichri- ſtum,& pro ea mortẽ, vt creditur ſubeundo. intermedio autẽ tem- pore expers meriti eſt. Et licet in maxima corporis& animi quiete & iucunditate viuat non tamen Deum videt, ſed maximis bonis& gaudiis tam corpore, quàm animo fruitur. Itaque cogitare oportet de Henoch nondum mortuo, quod de iuſtis hominibus mortuislli- cet nõ verè)ſenſerunt plurimi& grauiſſimi Patres, affirmantes eorũ animas corporibus egreſſas ampliſſimis& iucundiſſimis bonis poti- ri, ante diem tamen iudicij, faciem Dei non videre. ET huic quidem opinationi fidem Moſes facere videtur hoc lo- co dicens, omnes annos Henoch fuiſſe trecentos ſexagintaquinque, ſolum commemorans tempus eius ante tranſlationem,& quod de- inde ſecutum eſt reticens, quaſi,vt hominis mortui, compurari de- beat. Videlicet Henoch, non ſolum quantũ ad noritiam hominum quibus eius habitatio, cõuerſatio,& viuendi modus planè incogni- tus eſt, ſed etiam quantum ad viam, extra ſtatũ merendi eſt conſtitu- tus. Si neutrũ hoc reſponſum doctis viris placuerit, cogitẽt ipfi atq; cömententur aliquid, quo melius hic nodus exoluatur. Nam mihi ad præſens nec iis quæ dixi probabilius aliud in mentem venit,& ſtat dicentibus Henoch Dei eſſentiam videre, nequaquam aſſentiri. SEP querat aliquis, quorſum Deus Henoch tanto miraculo per tot annorum millia vinum in terris conſeruet? Nam ſi ideo conſer- uatur à Deo, vt ipſe, qui ferè in exordio mũdi fuit(annos enim pro- pè trecentos cũ Adamo primo homine verſatus eſt) in fine mundi, & in perſecutione Antichriſti multũ laboranti Eccleſiæ magno ſit ſubſidio,& ſolatio, ſua teſtificatione,& prædicatione ſidẽ Chriſti,& doctrinam Euangelicam aduerſus furorem,& rabiem Antichriſti fortiſſimè propugnando,& defendendo, videtur fuiſſe cõuenientius futurum, tunc temporis cùm opus erit, eum à Deo ex mortuis ad vi- tam reuocari, ſicut multi ex mortuis reſurrexerunt vt teſtificaren- tur reſurrectionem Chriſti: ad id igitur perficiendum non videtur b opus A C 10 Wa Adeen.. 3 Kallananan, wn: poti N A 721,3u 6 ter 1 ünd er 448 1 tppande— M 3 kuld an ö 1 4 nnanriſäna P 44 4à 5 W b Mutkno e aumennenun 0! aun dlaronen 5 112 10 1 aagnan Dei gona k e N. Hecm 1 1 münommonml h “ 1 M 6 auma dorpot sn 4 4 as ia 42 Senr L n mmimo fentat. kx em „ . . „. 7 4. 3 8 1 ak. atrü ubonau kſ(i 4 1 ,˙–— 3 5 4 L rricunc ii —.“ K 2.7 21 e ecieo “. Leur n.—. 1 „. zn 1uis „ 15 1¹ eum à De en „—“ 4 1* n ef, ſanteielſ utes a wene elüceh pf dge A opus fuiſſe tanto miraculo. Sed profectò ſi quis attendat, facilè in- C IN GENESIM, LIB. VII. 795 telliget minus conſentaneum fuiſſe, Henoch iam beatum in cœlis, Deõque fruentem, iterum in corpus mortale ac patibile retrudere,& acerbiſſimis cruciatibus, mortique per ſummam Antichriſti crude- litatem inferen dæ ſubiicere. SOo. Vtrum Henoch librum aliquem ſcripſerit,& vnde prophetiam eius quam citat Iudas deprompferit. ExToO loco de ſcriptis Henoch illud diſputandum eſt, g vtrum Henoch librum aliquẽ ſcripſerit. Nam ſi aliquid D ille ſcriptum reliquit, ſine dubitatione, omniũ ſcripto- , 9 rum quicumque poſt conditũ orbem fuerunt, antiquiſ- mü ac primũ fuiſſe eum fateri neceſſe eſt. Diſputandi aurem ea de re occaſionẽ viris doctis dedit S. Iudas Apoſtolus in ſua epiſtola canonica cõmemorans prophetiam quamdam Henoch, quã ille creditur litteris conſignaram ad poſteros tranſmiſiſſe. Quæritur igitur vnde nam ludas illam prophetiam Henoch cognouerit& ex- prompſerit? an ex aliquo eius libro, qui tempore lIudæ extaret, ſiue canonico ſiue apocrypho? an ex ſola traditionelan illud vaticinium cæteris mortalium incognitum, ſibique vni reuelatione Dei patefa- ctum Iudas Eccleſiæ publicauit, ſuàãque auctoritate firmauit? PERVVLGATA cpinio eſt, prophetiam illam quam citat Iudas Coemmunis depromptã fuiſſe ex libro quodam apocrypho nomine Henoch præ- 7 n9. notato, qui olim extabat& circumfereæbarur. Quid ſit autẽ Scriptura Quid ſt apocrypha, his verbis declarat Auguſtinus in cap. 23. lib. 15. de Ciui- Scriptura apo tate Dei, Oanittamus, inquit, earum Scripturarum fabulas„ quæ apocryphaæ en⸗ feeun. nuncupantur, eo quod earum occulta origo nõ claruit Patribus à quibus vſcqjue hewm. L4- ad nos auctoritas veracium Scripturarum certiſſima& notiſſima ſucceſſione peruenit. In his autem apocryphis, etſi inuenitur aliqua veritas, tamen propter multa falſa, nulla eſt canonica auttoritas. Sic Auguſtinus. LIBRVvMauté illum Henoch apocryphum ſæpe citãt Origenes Origenes, Pro & Procopius Gazæus. Origenes quidem in vltima homilia ſuper li- copius lib,en, brum Numerorum teſtatur Henoch ſoripta quædam prophetica Po- Henoch ſæpe ſteris reliquiſſe, è quibus Iudas Apoſtolus teſtimonium illud de ex- citant. tremo iudicio deprompſerit. In illis autẽ ſcriptis continebãtur mul- ta, partim vera, pattim fabuloſa, velut de nominibus,& occultis vir- tutibus ſtellarum, de gigäãtibus ex Angelorum commixtione cũ mu- lieribus procreatis, deniq; de extremo iudicio. Legẽdus eſt Origenes in 28. hom. in Numeros,& in tomo 6. Cõmentariorum in Euãgelium Ioannis. Ferebatur olim vetuſtiſſimum, vt videbatur, volumen cui ri-„. tulus erat, Teſtamentum duodecim Patriarcharũ ſæpe ab Origene& 22, Sane nn Procopio citatum, cui multa ex libro Henoch inferebãtur vaticinia, charam. II11 3 verbi B. Hierom. Tom. 1. Tom. 9. Bed. Tom 5. 4. Tertulliani ver ha NHenoch. libro 7965(0O MMENTARIORVM verbi gratia, de iis quæ filiis ac nepotibus Patriarcharum euentura A erant de mundi Saluatore ab Hebræis occidendo, de futura Hebræo- rum captiuitate perpetua,& per omnes gentes diſperſione. S. Hieronymus in libro de Ecclefiaſticis ſeriptoribus, vbi ſcribit de Iuda, natrat epiſtolam Iudæ propterea non fuiſſe à multis olim receptam, quod in ea citaretur teſtimonium Henoch ex libris apo- cryphis depromptum. Idem ſuper 1. ca. Epiſtolæ ad Titum dicit, Iu- dam citando teſtimonium Henoch ex libro apocrypho, non totum librum illum probaſſe, ſed illud duntaxat teſtimonium quod verum eſſe compertum ipſi erat. Non igitur, quia liber ille apocryphus erat, omnia, quæ in ipſo erãt, cenſenda erant apocrypha: nec quia teſtimo- nium citatum à luda verum erat, cõſequens fuit totum illum librum fuiſſe verum. Non enim liber aliquis dicitur apocryphus, quod om- nia in eo ſint apocrypha, ſed quia multa ſint eiuſmodi. Similia Hie- ronymo ſuper illo ludæ loco ſcribit Beda. Dionyſius Carthuſianus ſuper illo ipſo loco ait Iudam non citaſſe librum Henoch, ſed pro- phetiam Henoch, quæ licet in eo libro continererur, eam tamen ipſe Deo fibi reuelante, ſciebat prophetico ſpiritu ab Henoch fuiſſe edi- tam: ſicut Moſem narrare multa Adami, Cain, Lamech,& aliorum dicta, quæ ab illis eſſe prolata, diuinitus ei fuerat patefactum. TERTVILILIANVS in libro de Habitu mulierum, occurrens iis qui negabant librum illum Henoch, ſi fuiſſet ante diluuium ſcriptus ab Henoch, poſt diluuium ad poſteros ſaluum peruenire potuiſſe oſtendit non eſſe id incredibile. Nam vel Noë in arca ipſum conſer- uauit, vel diluuio abolitum, deinde Spiritu ſancto illuſtratus redin- tegrauit: quemadmodum Sacra volumina, quæ Chaldaico leruſalem excidio& incendio perierant, poſtea per Eſdram inſtaurata ſunt. Cenſet autem Tertullianus non eſſe abiiciendam illius libri Henoch auctoritatem. Apponam hic verba Tertulliani, quæ ſic habent. Scio Scripturam Henochquæ hunc ordinem Angelis deditnon recipi à quibuſdam quia nec in armarium Iudaicum admittitur. Opinor, non putauerunt illam ante caraclyſimum editam poſt eum caſum orbis omnium rerum abolitorem ſaluam eſſe potuiſſe. Si iſtz ratio eſt, recordentur pronepotem ipſius Henoch fuiſſe ſuperstitem cataolyſini Voé, vtique domestico nomine,& hereditaria traditione audierat,& meminerat de proaui ſui apud Deum graiia,& de omnibus pradicatis eius: cum Henoch filio ſuo Mathuſalæ nihil alind manda- uerit: quàm vt notitiam eorum posteris ſuis traderet. I Litur ſine dubio potuit Noè in præadicationis delegatione ſucceſſiſſe, vel quia& alias non tacꝰ iſet, tam de Dei conſeruatoris ſui diſpoſitione qudm de ipſd domus ſuæ gloria. Hoc ſi non tam eupedite haberet, illud quoque aſſertionem Scripturæ illius tuere- ur: proinde potuit abolefattam eam violenria cataclyſini, in ſpiritu rurſus te- formare: quemadmodum& Hieroſolymis Babylonica expugnatione delotis om- ne inſtrumentum Iudaicæ litteraturæ per Eſdram conſtat reſtauratum. Sed cum Henoch eadem Scriptura etiam de Domino pradicarit, à nobis quidem nihil omnino reijciendum eſt, quoq pertinet ad nos, Et legimus omnem Scri- pturam 4 — ⏑B—ʒ— ½4 1 ““ 1 4*“— . 2 4 E 1 2 = — —— ——— — — ——— „.“ Ann 1 — 4 häfe 4 F M d' MM 14. 2 9n 4 N 1A 1” 4 4 n —–˙¼ 2 1e , 1” “ 1. 15 e e, nu An kuune, “ 1, “ 3 7 1HD 1 y7I. M 4 4 15 en 2 b TKuI, , del u„ 4 us a g 1 aegbne 4 44* 8 27 un “ Nuf h 1 1 1A 4 12 4 4 1re 130 ℳ 4 4 8 AM Tue A hebu ae [n 1 54 aruum 4 4. 1 A nuli aul . Dm!. ſc⸗ * 1N GENESIM, IL. IB. VII. 797 A pturam ædificationi habilem dininitus inſpirari à Iudaæis, poſtea iam videri pro- pterea reiettam, ſiout& cætera fére, quæ Christum ſonant. Nee vtique mirum hHoc, ſi S cripturas aliquas non receperunt de eo locutas, quem& ipſum coram loquentem non erant recepiuri. Eo accedit, quod Henoch apud Iudam Apoſto- lum testimonium poſſidet. Sic Tertullianus. S. Auguſtinus ſcripſiſſe Henoch aliqua de rebus diuinis affrmat, Aupuftinus & cur ſcripta eius in canonem Sacrarum Scriprurarum non ſint rela- reddit cau- tasſatis probabilem cauſam reddit, Sic enim ſcribit in lib. 1 5. de Ciui- Jam, cur liber tate Dei cap. 23. Seripſiſſe nonnulla dinina Henoch illum ſeptimum ab Ada- 74 enoeh mo, negare non poſſemus, cum hoo in epiftola canonica Iudas Apostolus dicat. waedes aune Sed non frustra non ſunt in eo canone Scripturarum, qui ſoruabatur in templo ſit libris Ca. Hebræi populi ſuccedentium diligentia ſäcerdotum. Cur autem hoc? niſi quia nonicts. ob antiquitatem ſuſpedlæ fidei indicata ſunt, nec vtrum haæc eſſent, qua ille ſeri- Pſiſſet, poterat inneniri, non talibus proferentibus, qui ea per ſeriem ſucceſſionis reperirentur rite ſeruaſſe, Vnde illa, quæ ſub eius nomine proferuntur,& conti- nent istas de gigantibus fabulas, quod non habuerint homines patres, reutsè à prudentibus iudicantur non ipſius eſſe credenda. Sicut multa ſub nominibus & aliorum Prophetarum,& Tecentiora ſub nominibus Apostolorum ab hære- ticis profèruntur: quæ omnia ſub nomine apocryphorumab austoritate canonica diligenti examinatione remota ſunt. Sic Auguſtinus. SIMIILEM habet idem ſententiam in ciuſdem operis libro 18. cap. 38. ad hunc modum ſcribens. Quid Henoch ſeptimus ab Adams C nonne etiam in canonica epistola Apostoli ludæ prophetaſſe pradicaturlcuius ſoripta vt apud Iudæosᷣ apud nos in auktoritate non eſſent nimia Fécit an- tiquitas, propter quam videbantur habenda eſſe ſuſpectæ, ne proferrentur fulſa pro veris. Mam& proféruntur quædam, quæ ipſorum eſſe dicuntur ab eis, qui pro ſuo ſenſu paſſim quod volunt oredunt: ſed ea castitas canonis non recepit. Non quod eorum hominum, qui Deo placuerunt, reprobetur autlori- tas, ſed quod iſta eſſe non credantur ipſörum. Nec mirum debet videri, quod ſuſpecta habeantur, quæ ſub tantæ antiquitatis nomine proſeruntur,& reliqua. Hactenus ſunt verba Auguſtini. MIOHAEI. Medina lib. 6. de Recta in Deum fide cap. 24.0pina- Refellitur A43 tur, prophetiam illam Henoch citatam à Iuda non fuiſſe libro aliquo hne leaui. expreſſam vel litteris conſignatam, ſed ſola tradirione apud Iudæos cuſtoditam,& velut per manus à maioribus ad poſteros traductam. Namque nec tempore Bedæ, nec Auguſtini, vel etiam ante aut poſt fuiſſe aliquem librum Henoch, etiam apocryphum, magno putat ille argumento eſſe, quod Gelaſius Papa qui diſt. 15. quæ incipit Sancta Romana Eccleſia, ſubtiliter ac diligenter omnes libros apocryphos recenſuit, atque reiccit, nullum de libro Henoch, verbum ſfecit. VERV M, MMedine cõtradicũt vetuſtiſſimi grauiſſimiq́; Patres Hie- ronymus, Auguſtinus, Origenes, Tertullianus, Beda, aliiq́; quã pluri- mi, à quibus liber Henoch vt id tẽporis vulgatus, non ſolũ nomina- tur, ſed eriã citatur, nec credere neceſſe eſt, omnes libros apocryphos, qui vllo tẽpore fuerũt, aut notos fuiſſe Gelaſio, aut ab eo in illa en ura Aucloris ſen- rentia lbrum Henoch Apo ſtolorum tẽ- poribus non extitiſſe. An paradiſus diluuio perie. rit. 79⁸ CO MMENTARIORVM ſura comprehen ſos. Non deſunt qui exiſtiment librum Henoch faiſſe 4 tempore Apoſtoli Iudæ integrũ atque incorruptum: ſed eum poſtea multis aſperſum& contaminatum fabulis atque erroribus„quaſi apocryphum reiectum eſſe ab Eccleſia, ſiquidem etiam canonibus& conſtitutionibus Apoſtolorum, aliiſque libris ſupradicto loco me- moratis à Gelaſio, conſtat ſimilem accidiſſe calamitatem. SEP quid ego ſentiam, exponam breuiter. Equidem reor, tempo- re Iudæ Apoſtoli nullum fuiſſe librum Henoch. Si enim fuiſſet, haud dubiè fuiſſet valde nobilis, celebérque apud Iudæos, tum propter auctoris antiquitatem& famam, tum quod in eo libro res admodum memorabiles& admirabiles continerentur: quapropter aliquam eius libri mentionem reperiremus apud Philonem, aut Ioſephum. diligentiſſimos, atque curioſiſſimos Antiquitarum Iudaicarum ſcri- ptores. Sed fit mihi vero ſimillimum, iam mortuis Apoſtolis, hæreti- cos varios libros ſub eorum nominibus partim de rebus veris, par- tim de falſis& fabuloſis confictos ab ipſis euulgaſfe: captaque occa- ſione ex hiſtoria Michaélis altercantis cum diabolo,& ex prophetia Henoch commemorata à luda Apoſtolo, libros de rebus eiufmodi, quaſi antiquitus ſcriptos publicaſſe. Nrc facilè adducor, vt credam, Apoſtolum Iudam prophetiam illam Henoch ex aliquo libro apocrypho, vel etiam non apocrypho qui tamen canonicus non eſſet, petere voluiſſe: non enim plus fidei haberet, quàm liber vnde ſumpta eſſer. Cum autem ludas ſimplici- ter appellat eam prophetiam Henoch, certiſſimum proculdubio fuit( Iudæ,& illam fuiſſe prophetiam,& auctorem illius fuiſſe Henoch, 8 quod ille alirer quàm per reuelationem diuinam certò ſcire non po- tuit. Ad quos autem epiflolam illam ſcripſit Iudas, iis nota eſſe po- tuit illa prophetia, vel ex libro aliquo probatæ apud ipſos fidei, vel ex antiqua& peruulgata traditione, vel ex ſola ludæ Apoſtoli nar- ratione propter cuius auctoritatem de eius prophetiæ veritate nullo modo dubitaſſent. KESTIO VII. Vtrum Henoch ſit in Paradiſo terreſtri vnde D eiechus eſt Adam. ATIS videtur probabilis illa ſententia, Henoch non ef- ſe in illo Paradiſo, quod Paradifus ille diluuio deſtructus, nunc non exiſtat, Fides autem huic opinioni aſtrui& fir- mari poteſt multis arguwentis: ſed omiſſis cæteris quæ ſupra 3. lib. qui eſt de Paradiſo fusè tractauimus;libet hoc loco vnum duntaxat illud è ſacra Scriptura ductũ argumentũ vehementius vr- gere. In ca. 7. lib. Geneſcos ſcriptum eſt Noëtico diluunio vnuerſam terram fuiſſe aquis opertam& vaſtatam ‚ita vt aquæ, omnes montes : terræ —„—X—ÿt 4 41. Ank A 2ihe cia 4 rae n 17 9 8 nona aim 3 1* wemd— 3 doal punce 121 M le 4 4 86 A 4 4 1 6 6” as ad püsemala Uer 1 3 deen mn Aeetenan cam tabeho 3 n dfotalo den e dm roacme Kakc. 4 3 * 44 1 6 „N recan, Apotom al ri deo pecrypho, Maat ah 1 4 3 1.— Acllet, petere rvolmkma de lampu eſct.(uuna M. 4 8 uam Henoch ceniinm a. * 4 8 4 M apheuum, KX mctotm e “““ n* 4 der leee CD 5 We 5 e h Lolum ilam ſcnputlacat Sene 8 co 1hquo pcodur Kt d “ 3 3 5 1 100 44 1 4. “ 1 nele “ 6 6 i moce, 8 A ro ckochatem ce ciasn 1 44 dim 112 0 hfd 8- aeent 1— 4 auobabäus lafeser aeiw. “„ 4 asüle— 4 ½ 44 1 4 avod atadihs äruid 1 cc 4ʃℳ 1“ G adesautem De T relb 3 en led„ C1! 1 B 4 “ 4„ 4 76 uſa ſusd teId wenul 4——— 1 umel. 1 1 4rL u u docte ald. mat 1 1 Npe 4 oto el N ne? unr IN GENESIM LI. IB. VII. terræ excederent, quin etiam altiſſimos totius terræ mõtes quinde- cim cubitis ſupergreſſæ fuerint. Verba ſcripturæ ſunt hæc: Vebemen- ter inundauerunt aquæ,& omnia repleusrunt in ſuperficie terra,& præua- luerunt nimis ſuper terram, opertiq, ſunt omnes mõtes excelſi ſibb vniuerſo cæ- lo. Quindecim cubitis altior fuit aqua ſuper montes quos operuerat; ſic eſt in c. 7. Geneſ. Ex quibus Scripturæ verbis patet, diluuium illud fuiſſe generaliſsimum ſuper vniuerſam terram, eoq́; omnem terrã vaſta- tam,& vt verbo Scripturæ vtar, deletam fuiſſe. Sed paradifus terre- ſtris erat in hoc noſtro orbe terrarum& pars noſtræ terræ, ergo fuit illo diluuio vaſtatus& deſtructus, quapropter qui hoc negant,& contendunt eum fuiſſe intactum diluuio,& adhuc exiſtere, viden- tur tam euidenti Scripturæ auctoritati contradicere. Ap hoc argumentũ tribus modis reſponderi poteſt: quos modos hic diſcutere volumus. Primò reſponderi poteſt, generalem illam ſententiam Scripturæ, intelligendam eſſe de omnibus terris, vna dũ- taxat excepta paradiſi terra. Quemadmodũ eadem Scriptura eodem in loco& alibi dicit omnes homines diluuio fuiſſe deletos prærter octo qui in arca ſeruati ſunt: cui tamen generali ſententiæ excipere oportet ipſum Henoch, qui ante diluuiũ fuit,& adhuc viuere credi- tur, nec tamen in arca fuit, ſed veriſimile eſt eũ fuiſſe in paradiſo, quẽ aquæ diluuij minimè attigerunt. Verum, hoc reſponſum tripliciter refellitur. Primò, generalem illam de diluuio ſententiã Scripturæ di- minuere ac reſtringere, adhibita exceptione, quæ non poteſt ex ali- quo Scripturæ loco colligi,& quæ ſine vlla neceſſaria ratione adhi- betur non modo non eſt licitũ, ſed etiam valdè periculoſum, ſic enim omniũ generalium propoſitionũ& ſententiarum diuinæ Scripturæ fides& veritas, dubia& infirma redderetur, cum pro arbitratu cu- iuſlibet, variis exceptionibus obnoxia eſſet. Nã ſicut iſti ex illa gene- rali ſententia de diluuio excipiunt terrã paradiſi: ſimiliter alius exci- peret Inſnlas, dicens intelligendum eſſe Scripturæ dictum de vni- uerſa terra continente, non autem de inſulis,& alius diceret intelli- gendum eſſe non de omni terra ſimpliciter, ſed de omni terra, quæ ante diluuium habitabatur ab hominibus,& ſic efficeretur nõ fuiſſe illud diluuim generale totius terræ, quod eſt cõtra doctrinam Scri- pturæ& omniũ Patrũ. Si quis reſpondeat exceptionẽ illam de para- diſo colligi ex ipſa Scriptura, videlicet ex 44. c. Eccleſiaſt. vbi traditur Henoch fuiſſe tranſlatum in paradiſum. Nos dicimus, hoc reſpon- ſum eſſe valdè infirmum, vt paulo infrà oſtendemus. Nec valet exé- plã Henoch: nã quod ille excipiẽdus ſit ex generali interitu hominũ facto per diluuiũ, euidenter colligitur ex ipſa Scriptura, quæ indicat eũ non fuiſſe mortuũ, ſed eſſe tranſlatum& in vita ſeruari, vt patet Geneſ. 5.& alibi, at nuſquam Scriptura indieat, Paradiſum non fuiſſe deſtructũ diluuio&c adhuc exiſtere: quare non eſt ſimilis ratio exce- ptionis Henoch ab ipſo diluuio, atque ipſius Paradiſi. Adde, quòd Henoch ſeptingétis annis ante diluuiũ tranflatus fuerat nec poſtea Comm. in Gen. Tom. 1. KKKK appa 799 Excutitur lo- cus Gen. ca.7. Refelluntur tria reſponſa ad prædielam auctoritatem Seripturæ. I. Petri 3. Geneſ.·. Sap 14. 8oo cOM MRNTARIOR V M apparuit in tetris: vnde perinde ſe habebat, quantum ad habitationẽ ſuam,& conuerſatidnem, ac ſi non eſſet in terris: quocirca Scriptu- ra dicit illum fuiſſe è terra tranſlatum& receptũ,& Auguſtinus di- cit eũ eiſe in alia vita, quàm eſt hæc noſtra, Quò fit, vt cùm Scriptura Auguſt. dicit omnes homines qui erant in terra periiſſe diluuio, intelligat de hominibus quorum habitatio& conuerſatio in terris nota eſt,& qui vitam agunt in terris more& modo humano, atque ordinario: quamobrem non fuit opus excipere Henoch, qui non ſic viuebat,& erat in terris. AgTERA ratio contra hoc primum reſponſum ſit hæc: Si Pa- radiſus intactus fuit diluuio, ergo in illo loco ſeruari potuiſſet Noë cum animalibus: ſuperuacaneũ igitur fuit tanto tem pore,& labore tam operoſam arcam ad eos conſeruandos fabticare. Nec dici po- teſt, arcam illam non neceſſitatis cauſa, ſed myſterij alicuius ſignifi- candi(quod myſterium indicat S. Petrus primæ Epiſtolæ capite ter- tio)eſſe fabricatam: nam Scriptura Geneſ 6.& 7. manifeſtis verbis oſtédit, homines illos& animalia fuiſſe ingreſſa in arcam, vt poſſent viuere, ne diluuio perirent, quaſi, nullum aliud eſſet eius exirij effu- gium, nec alia ratione vlla ſeruari poſfent. TERTIA ratio contra idem reſponſum ſit hæc: Aquæ diluuij ſecundum Scripturam exceſſerunt altiſſimos montes terræ quinde- cim cubitis, ergo neceſſe fuit omnem ſuperficiem terre ab illis ope- riri& obrui, niſi velimus credere, paradiſum tante fuiſſe altitudinis, vt ſu peremineret ſupremam regionem aëris, aut etiam cœlum con- tingeret, quod eſt tamen prorſus incredibile& abſurdum,& à nobis ſapra in 3. libr. refutatum. Talis enim ſublimitas paradiſi, nec ampœnitatem vllam, nec ſalubritatem, neque commodam homini habitationem habere potuiſſet. Quòd ſi dicatar, aquas diluuij mira- culosè prohibitas eſſe à Deo ne paradiſum attingerent,& iuxta ip- E xod. 14. ſum(ſicut accidit in mari Rubro,& in lordane) immobiles conſti- Ieſue 3. tiſſe non ad breue tempus ſicut illic, ſed per vnum, ferme annum, quoad ſcilicet durauit diluuium: id non modo non iuuat iſtam opi- Confugere ad nionem, ſed valde improbabilem reddit: vt pote quam iſti non poſ⸗ miracula& ſint tueri niſi confictis arbitratu ſuo miraculis. Confugere autem ſi- ad Dei omni- ne cauſa ad miracula,& ad omnipotentiam Dei, reprehenditur à Pa- Heune,e tribus& Theologis, præſertim autem ab Auguſtino cum alibi, tum patribus„. præcipuè in libris de Geneſi ad literam non vno loco. prebenditur. ALTERO modo reſponderi poſſet ad ſupradictam auctoritatem Scripturæ aiẽétis. vniuerſam terram fuiſſe opertam aquis diluuij, cõ- cedendo ſcilicet etiam terram paradiſi fuiſſe inundatam& oper- tam diluuio, negando tamen ob id fuiſſe paradiſum deſtructum& deletum, ſed permãſiſſe integrum ſub aquis, ſicut de olea illa, cuius Genſs. ramum virentem columba tulit ad Nose, ſub aquis toto tempore di- luuij non tantùm integra, ſed etiam viridis duraſſe creditur. Veruùm, qui ſic reſponderent, quærerem ex ipſis, vtrũ putarẽt id urrasslo actum A C ——eh — ——— 8 M een 17 da Dohep „ r 14 4 mne 4 Adacat 4 8 Arbern 8 der an mdln Iennnt. 9 „ Ae en ¹ 3 ** 4 3 5* 1. 4 4/ Aelam . 4 ati Keit arſch 4* - 4 pern 6⸗ 4 * 3 4“ 8*, 4 A * v den .„,. Ä „ 1 1 21 Ad 2 1 4. 4 * r 6 1 00 1 5 2** X 8 4 . 1' 5* 4 4 3 4 22. 18 tct. 4 EA 1eon 1 Lin lordane! eresd XAnoclo 4 pgK* 4 0—— a urm k n eche 4& 9 12 ruuadun bulle. oau n 1 Kiſſe p Madi. lla clt un daguldlf 1 amponi Tn elub uſ W rſe u i lun .–— 1 rr 90 Sau 1 N GENESIM, L I B. VII. 30 I A factum eſſe, an ſine miraculo? Si dicerent miraculosè ſatis proderẽt im probabilitatẽ ſuæ opinionis quippe quam niſi commentitiis mi- raculis tueri poſſent. Si dicerent factum citra miraculũ profecto non minus eſſet id incredibile, quã quæ paulò ſuprà confutauimus quis enim credat(niſi qui quodlibet, quantũuis incredibile poteſt crede- re)locum paradiſi delicatiſſimũ, ornatiſſimũ, ſummaq́; elegantia& politiſima arte deſignatum& perfectum per vnum fermè annum Paradiſt loca diluuio periiſ= altiſſimis aquis viquequaque obrutum& oppreſſum, ſine decoris, robat. venuſtatis, magnificentiæ, ac pulchritudinis ſuæ detrimento durare potuiſſe?cum tanto tempore etiam firmiſſim ũ& ampliſſimum ædi- ficium aquis ſubmerſum perdurare né poſſer, quin paulatim decor & elegantia eius dilaberetur ac perirer, compago partium diſſolue- retur, integritas corrumpererur, denique firmitudo debilitaretur, ac labefactaretur. Quomodo enim ſub tantis aquis tanto tempore paradiſus ſeruare poſſer venuſtatem illã& decorem locis dimenſio- nes viarum, ordines arborum, pulcherrimam& locorum& ſtirpiũ diſpoſitionem, varietatem tot herbarum& arborum, denique boni- tatem& fertilitatem terræ? cùm à Pattibus& Doctoribus tradirum ſit terram propter diluuium ſteriliorem ac deteriorem quam antea fuerat eſſe factam, ob edmque cauſam ſtarim poſt diluuium conceſ- ſiſſe Deum homini eſum carnium& tunc vitam hominum maioré in modum diminui cœpiſſe. Nec iuuat iſtorum opinionem exem- plum illad oleæ, quæ ſub aquis diluuij frondes retinuir virentes, aliud enim eſt loqui de vniuerſo loco paradiſi,& iis omnibus, que in eo erãt,& aliud de vna vel altera atbore, quæ vel propter naturã loci quo erat, vel proprer robur& firmitatem ſuam ſub aquis diluuij du- rare potuerit: qualis eſt olea, cui nunquam folia decidunt,& quam tradit Plinius ad ducentos annos viuere.— IERTIO modo reſponderi poſſet ad illam Scripturæ auctori- tatem, concedendo paradiſum aquis diluuij fuiſſe opertum& de- ſtructum: ſed affirmãdo eũ poſtea fuiſſe à deo refectũ„Rx in priorem venuſtatem& magnificentiam reſtitutũ. Sed hoc quia gratis& te- mere dicitur, qua facilitate dicitur, eadem negatur& reiicirur. Ex hac igitur diſputatione apparet, ſcripturam dicentem vniuerſam terram fuiſſe diluuio opertam& vaſtaram, valde ſuffragari eorum ſententiæ, qui putant paradiſum diluuio eſſe deſtructum, neque eũ nunc in terris exiſtere: quod teſtimonium Scripturæ non aliter eua- dere potuerüt, qui contrà ſentiunt, quàm incredibilia& abſurda de altitudine paradiſſi vſque ad ſu premam regionem aëris, vel etiam vſ- que ad viciniam cœli aſſerendo. Quis igitur eam opinionem vel te- merariam, vel ſuſpectam, vel improbabilem dicere audeat, que tã euidenti Scripturæ teſtimonio niratur& fulciatur? præſertim cũ ea opinione mirificè conſentiente Hiſtoria tam ſacra, quàm profana;ex qua liquet& parad iſum fuiſſe citra ſinum Perſicum, circaq; Meſo- Potamia,& omnia illa loca cõſtet eſſe habitata& ex plorata; in qui- KKKK 2 bus Plinius li. 16. cap. 44. 8⁰² COMMENTARIORVM bus nullum tamen paradiſi veſtigium vllo tempore adhuc apparuit. Daæ obiefsio- S E P contra hanc opinionem duo poſſent obiici. Vnum eſt, in li- nes. bre Eccleſiaſtici cap. 44. ſecundum noſtram tranſlationẽ vulgatam (cuius auctoritas nobis tuenda defendenda eſt) ſcriptum eſſe, Henoch fniſſe translatum in paradiſum zergo paradiſus etiam nunc exiſtit, cum in eo ſit Henoch. Alterum eſt, ſententiam eſſe mulcorum Patrum plurimorumq; Theologorum, etiam nunc exiſtere paradifum: cui ſententiæ contradicere videri poſſet temerarium. Verum hæc non tanti ſunt, vt nos à contraria ſentétia tamquã temeraria, vel impro- babili deterrere debeant, cùm facillime diſſolui poſſint, quemad- modum à nobis ſupra in libro tertio diſcuſſa& profligata ſunt. Solutio prio- NvRC autem ad priorem obiectioné breuiter ita reſpondemus ris obiecio- Primo dicimus vocabulum Paradiſi(quod non habet eo loco Scri- Editar lo. Ptura Græca, habet tamen Latina tranflatio vulgata, quam parui- cus Eeclsiaſt. Pédere fas non eſt) nõ ſignificare propriè paradi ſum illũ, in quo fuit 443S. Adam, ſed in vniuerſum ſignificare tam apud profanos ſcriptores Græcos& Latinos, quàm apud ſacros auctores quemlibet hortum, & locum amœniſſimum,& ad oblectandam hominem elegãtiſſimé concinnatum: id quod nos ſupra in exordio tertij libri multis exè- plis profanæ& ſacræ Scripturæ demonſtrauimus. Concedimus igi- tur Henoch eſſe in paradiſo, non tamen in illo Adami, ſed in aliquo Rupertus ne- ſecreto loco amœniſſimo, in quo magna cũ tranquillitate& iucũdi- Lat Henoch tate carnis& ſpiritus, Deo ipſum mirabiliter conſeruante, viuit,& fall knene vſque ad conſummationem ſæculi victurus eſt. Certè Kupertus vir — 4 doctus Catholicus,& pius, lib. 3. de Trinitate& operibus eius cap. Chryſoſtomus 3 3. diſertis verbis affirmat, nuſquàã in ſacra Scriptura tradi Henoch ojcit neſciri fuiſſe tranſlatum in paradi ſum, in quo fuit Adam: quinimo hoc ipſe n Se,a apertè& conſtanter negat Sanctus etiam Chryſoſtomus homil. 21. in Geneſim ſcribit, non eſſe curiosè ſerutandum& querendũ, quem in locum Deus tranſtulerit Henoc: cùm enim id Scriptura nõ dicat, nimis curiosũ eſſe, velle inueſtigare& ſcire. Atqui ſi Chryſoſtomus in illo loco Eccleſiaſtici, aut legiſſet vocabulum illud paradiſt; aut eo vocabulo ſignificari putauiſſer paradiſum illum terreſtrem, non vtique dixiſſet, non tradi à Scriptura quo fuerit tranflatus Henoch, ☛ & idcirco id eſſe incettum, nec à nobis curiosè quærendum. Nec D exiſtimari poteſt, Chryſoſtomum non legiſſe librum Eecleſiaſti- ci; quippe qui plurimas eius libri ſententias in ſuis ſcriptis frequẽ- ter vſurpat. Cum Chryſoſtomo planè conſentiens Theodoretus in Quæſtionibus in Geneſim, cum poſuiſſet hanc quæſtionẽ quæ eſt numero 45. Quem in locum Deus tranſtulerit Henoch; ad eam ita reſpondit: Non inquirenda ſunt, inquit, quæ ſilentio ſunt tradi tu, ſed vene- randa, quæ ſeripta ſunt. Hæc ille: his verbis indicans, in Scriptura non ttadi, quo fuerit tranſlarus Henoch,& ideo non eſſe id à nobis inue- ſtigandum. DEINDE, adeandem obiectionem ſic reſpondeo in illo odo Eccle 1 * — * 1 — — 4 ö— he“ 4„ aoin 1 1„ An “ 3 ACa Khn 3 4 1 28 n “*— * Meuer 27 den * “ eaa ¹ nn omtumat r “ Aambm mn 5 2 X A ö Ener froore fmaülug g amg i i Aà kuem e “ 1 wa e 8 1. 1 unt A 10) 6 4*. 1— n apat licras mcds nn 1 Xodiecmtandomt Frn 4 6 v 4 8 lopran errdoun S er 4 e ienontrwde aig. bo,doatunen m lo n A 10 dO quo maghacäm. No iotuam airaduluer e 1.„ Al gem(rcul ncatusc(½ n 1 N 4 InaumK: Arr W 8 ½ 4. An 1 4 4 3 4 3 11 A “. * 4 4 m 1 4 r 64 bn Aau- 1 *. ** ol une ½ * ⁵ 3 n 1 1 8 4 u 1.,““ 5 1 4 9 3 94 1 3* 4 8 1* 2 4 n „ t c bl 3 4 4 8 * eue Kick Ao 1 u. — 4. 11 ¹l rocadade. f„ 14 8„ 4 * 4 40 1 duc 2 en. .–*“ 1 ha 43. 7 Hl au0 Wel 1 8 K 1 1 12 1 8 1 8* 08 1 8 cen . 1.. 12 cl 1 nan nan Muk 4 * kell 1 2* 4 6 4 dolei „ * 3 8 3 A * 1 90 nol 8 4 zocd ne 8 lo 1 1 1N GENESIM, L. IB. VII. 80 A Eccleſiaſtici tranflario vulgata non habet, Henoch eſſe nunc in pa- radiſo, de quo tamen præſens quæſtio tractatur, ſed tantum habet, tranſlatum fuiſſe Henoch in Paradiſum, quod opinioni noſtræ nihil prorſus aduerſatur, necad præſentem quæſtionem pertinet. Cùm enim tranſlatio illa Henoch amplius ſexcentis annis ante diluuium facta fuerit, vt ex cap. j.libri Geneſ. colligi poteſt: fieri potuit, vt tunc Henoch ductus fuerit in Paradiſum illum terreſtrem, quem nos vſ- que ad diluuium duraſſe non negamus, Hine tamen non licet argu- mentari illum Paradiſum intactum fuiſſe diluuio,& tunc etiam exi- ſtere,& in eo commorari Henoch& Eliam: hoc enim eſt, quod nos . 1 negamus ex illo loco Eccleſiaſtici poſſe concludi. Certè B. Grego- rius homil. 29. in Euangelia, non auſus eſt dicere Henoch& Eliam ductos eſſe in Paradiſum, aut in eo verſari, ſed Eliam ſcribit(idem quoque ſenſiſſe eum de Henoch credẽdum eſt, cùm ſit par vtriuſque ratio,& auctores contrariæ opinionis idem de vtroque ſentiant& icant) ſcribit, inquam, Eliam in ſecreta aliqua regione verſari,& in magna carnis& ſpititus tranquillitate viuere,& victurum eſſe vſque ad conſummationem ſæculi. BEATVS autem Auguſtinus libro 2. de gratia Chriſti contra Pe- lagium& Celeſtium ſcribit quæſtionem hanc vtrum Elias& He- noch ſint in Paradiſo terreſtti, an alibi eſſe de numero earum quæ ſtionum quæ ſalua fide Chriſtiana in contrarias partes diſputantur quales etiam ſunt illæ. Quot ſunt cœli in quorum tertium ſe raptum eſſe commemorat Paulus, vel vtrum Elementa huius mundi quatuor an plura ſint. Sic Auguſtinus. Qui ſi putaſſet vſpiã in Scriptura ſigni- ficari, Henoch eſſe in Paradiſo terreſtri, aut ſuo tempore fuiſſet id in Eccleſia,& apud Doctores eius temporis certum& indubitatum, ſi- cut erat Henoch& Eliam non fuiſſe mortuos ſed viuere adhuc, pro- fecto Auguſtinus non ita locus fuiſſet. Nec ſubeat cuiuſpiam animum ſuſpicari, fortaſſe Auguſtinum non legiſſe, aut pro ſacra Scriptura non habuiſſe librum Eccleſiaſtici: ſi quidem ex plurimis eius libri ca- pitibus: tamquam ex canonica Scriptura, permultas ſententias cõ- memorat& ad probandum vel refellendum aliquid adhibet quare vel ipſe in illo loco Eccleſiaſtici de tranſlarione Henoch non legit vocabulum illud Paradiſi, quod Scriptura Græca non habet, vel ſi le- git: per id ſigniſicatum eſſe Paradiſum illum terreſtrem, nequaquam exiſtimauit. Patet igitur locum illũ Eccleſiaſtici nihil officere noſtræ ſententiæ, nihilque adiumenti contrariæ opinioni afferre: vt vel hoc nomine probabilior hæc opinio, quàm contraria videri poſſit. Ete- nim hæc opinio manifeſtum habet pro ſe illud Scripturæ teſtimo- nium ex ſeptimo ca. Geneſeos quod ſuprà fusè tractauimus: at con- traria opinio nullum ex diuina Scriptura præſidium, aut teſtimo- nium pro ſe habere poteſt. QvoclRcA valde miror iudicium Sixti Senenſis qui libro 5. Bibliothecæ Annota. 3 6. ſcribere illud nõ eſt veritus. Dicere Henoch, KKKK z& Eliam 1 S§. Gregorius nò aude: He- noch in Pa- ra diſo verſa- ri aſſerere. Quaæ ſtio„ trum Henoch & Elias ſins in illo para- diſo gerrestra (auctore S. Auguftino) noô ſpectat ad Fiden. 2. Corin. 12. Animaduer- ſio in cenſu⸗ râ Sixts Se- „. n6/15. 804 COMMENTARIORVM & Eliam non eſſe tranſlatos in illum Paradiſum terreſtrem inibique A verſari, eſſe contra diuinam Scripturam,& à recta fidei regula exor- bitare. Itane contra Scripturam? Ergo Rupertum, Theodoretum, Chryſoſtomum, Auguſtinum,& Gregorium, qui vel il negarunt, vel incompertũ eſſe dixerunt, vel ſalua fide, aut negari aut affirmari polle tradiderunt, contra Scripturam,& contra fidei regulam, cenſore Six- to, ſenſiſſe& ſcripſiſſe exiſtimabimus? Sed contra quam obſecro, Scripturam eſt, Henoch non eſſe in illo Paradiſo? Contra illam, ait. EcLcleſiaſtici 44. Henoch placuit Deo,& tranglaius eſt in Paradiiſum: at cam Scripturam nihil Sixto poſſe ſuffragari, ſatis ſuperque oſten- ſum eſt. Quod ſi hoc eſt contra Scripturam, ergo eſt contra Fidem. At B. Augaſtinus docer lib. z. contra Cœleſtium& Pelagium cap. 3. 3 opinari Henoch& Eliam non eſſe in illo Paradiſo, non ſolum non B 1 eſſe contra fidem, ſed nec pertinere ad fidẽ. Vtri igitur credemus po- b tius, Auguſtino neganti pertinere ad fidem, an Sixto aſſeueranti eſſe contra Scripturam,& à fidei regula exorbitare vides lector, quo ſeſe per imprudentiam Sixtus proiecerit, clariſſimos Eccleſiæ PDatres tam præcipiti iudicio, atrocique ſenſura inſcienter condemnando? Solutio pohte- Ap alteram obiectionem ductam ex multitudine Doctorum, qui rioris obie- contra nos ſentiunt, ad hunc modum reſpondemus. Conſenſum Do- Ctionis. ctorum(vt prudenter monet Vincentius Lyrinenſis, idque profecto An liceat ab verum eſt) non in quibuſlibet quæſtionibus, ſed in his, quæ ad Ca- b Luehe e tholicæ fidei regulam pertinent, diligenter obſeruare, ac religiosè ſe- rum ſententia qui oportet. At quæſtio hæc, vtrum Paradiſus nunc exiſtat, nequaquã C diſcedere. pertinet ad fidem, minus etiam profectò quam illa, vtrum Henoch ſit in illo Paradiſo terreſtri, quam tamen Auguſtinus docet ſalua fide in vtramque partem diſputari poſſe, vel diffinitiuam ſententiam ſuſ- pendendo, vel aliter quàm reuera eſt, humana& in firma ſuſpicione coniiciendo. Neque verdòd nouum& inuſitatum eſt apud Doctores, in iis quæ ad fidem non ſpectant, à veteri& communi ſententia diſ- cedere; ſi ex, aduerſo opinio aliqua exiſtat valde probabilis, hoc eſt magnis vel Sacrarum litterarum vel humanarum rationum munita præſidiis. Poſſem multa eius rei proferre exem pla; ſed ero, ne longior ſim vbi minime opus eſt, vno duntaxat contentus exemplo. Aquas Gentſ.l. quæ ſuper cœlos eſſe dicuntur in Sacris litteris reuera locatas eſſe D d Wan, 148. ſuper orbes cœleſtes, edſque vel naturæ elemenrari, vel ſubſtantia ccloſti conſtare, vetus& communis tam priorum quàm poſterio- rum Doctorum ſententia eſt. Contraria tamen opinio, aquas illas cœ- leſtes non alias eſſe intelligen das, quàm quæ in media regione aëris generatæ ad refrigerandam fœcundandâmque terram naturali po- tentia, modo,& ordine delabuntur, non ſolum nõ eſt habita vnquam 3. Thomas. Vel temeraria, vel improbabilis, ſed eam B. Thomas in prima parte in- in prima par- ter maximè probabiles, de illis aquis ſententias commemorat:& S. te 68.,r.z. Auguſtinus lib. 2. de Geneſi ad litteram capite quarto eam opinio- nem magna laude digniſſimam iudicat, quippe quæ nec contra fidem ſit ————28— 6 1 4* 1 d 8 1 4 , KRm, em . 4 ka 1 a⸗„ K* em h, n A 4 eu 8 ar. 4 *. mnd 1un, nrij adian de, u e. — delco, 40 Purh„ kn ee De. l d a e 1u,. K 5 49 uern 6' 44 A 1 1 8 1 hs 3 5 8 1 41 NKrin— 8 1 oo 3 8 3 W Wa(e 4 1 8 1 1 .& 94 8 83* 4 ch uokaadd, 4 1 “ 1 3 . dee. Vnijei n tiat m. At Müen. e eman darg 5* “ 88 it A* l tepua erotduurir 6 3a. o Lanr. la v Unas kcc 1 un — 4 4 kKnleaaen 8 1 8 ,IMum Funles renet cnan protecko qamle e 1 3, Cam men Aegetmt Waut 3. 41 3 1 un L, re Achatemt 4 1 l 10. ¹ e Aun.“ 4 rers 1 2 ¹I . 4 1 9 841 untur D “ ¹ r w ooih 1! 1 A Caurzsia umenck oneu „ um qur ud 2* 4 94 umab 1 ac „ rce. 1 not arohe Hantuncon olane pane adenun Thomaſ k... s Kdemn un dlal: De s Koteti c e mcj c IN GENESIM, L. IB. VvI I. 805 A ſit,& in promptu poſito documento fiat credibilis. Quanto magis id Auguſtinus diceret de hac opinione, quod Paradiſus nunc non exi- ſtat:cùm ea non modo non ſit contra fidem, ſed etiam maximè ſit ſe- cundum fidem Scripturæ affirmantis capite 7. Geneſeos, omnem ſu- perficiem omnéſque montes, qui ſub vniuerſo cœlo erant, aquis di- luuij fuiſſe opertos, omnèmque terram vaſtatam ac deleram. DEINDE;in diſceptandis& diiudicandis quæſtionibus nom per- tinentibus ad fidem, non tantùm ſpectari deber, qui aut quot aucto- res aliquid ſentiant, aut dicant, ſed etiam æſtimari& examinari de- bent rationum momenta,& quemadmodum, quod illi dicunt argu- mententur, ac probent. Dixerunt plurimi& grauiſſimi auctores, Pa- radiſum terreſtrem nunc exiſtere. Dixerunt ſanè, atque ob eam ſolam cauſam ea ſententia non ſolum probabilis, ſed etiam venerabilis om- nibus eſſe debet. Verùm hoc illi nulla probabili vel ſcripturæ aucto- ritate, vel hiſtoria, vel experienr ia, vel humana ratione aut coniectu- ra confirmarunt. Quinimo cum ſupradicto Scripturæ ex cap. 7. Ge- neſ.teſtimonio valde vrgerentur, ac premerentur, non aliud effugium inuenire potuerunt, quàm vel noua inducendo miracula, vel de alti- tudine Paradiſi ſupra aquas diluuij, incredibilia& abſurda fingendo. Præterea, conſiderare conuenit, quem ad finem vſümve Peradiſum iſti doctores tanto miraculo conſeruatum à Deo eſſe voluerint. Cer- tè, plerique veterum eò ſeruatum eſſe Paradiſum purauerant, vt ido- neum& dignum eſſet receptaculum ſanctarum animarũ inibi com- morantium, vfque ad diem iudicij: quod ſane non modo falſum eſt, C ſed iampridem ab Eccleſia damnatum. Aliis quàmplurimis viſum eſt, ſeruatum eſſe Paradiſum propter habitationẽ Henoch& Eliæ, quos eo in loco nunc eſſe non dubitant. Verum id multi doctores vel ne- gant, vel incompertum eſſe dicunt, vel tamquam dubium& incer- tum, citra vllam fidei iniuriam, vel negari vel affirmari poſſe tra- dunt. Nulla igitur, vel probabili argumentatione Paradiſum nunc exiſtere perſuaderi poteſt. CAETERV M, illa ſit huius diſputationis clauſula; veteri ſentẽétiæ non aliud ſuffragari, quàm vetuſtatem eius,& conſenſum doctorum, quæ tamen duæ res vel ſolæ pro magno haberi debẽét, eæque in quæ- D ſtionibus ad fidem non ſpectantibus, valdè probabilem ſententiam, in his quæ àd fidem pertinent, etiam certam poffunrt efficere. Huic autem opinioni, quòd Paradiſus non exiſtat, adſunt& Sacrarum lit- terarum præſidia,& humanarum rationum firmamenta, nec quicquã ei deeſſe videtur præter antiquitatem,& ſectatorum multitudinem atque claritatem. Et, hæc quidem ſunt, quæ libuit ad ea quæ terrtio libro de hac quæſtione diſputata ſunt, in præſens addere. IIIVvDp autẽ non fuerit alienũ, occaſione huius quæſtionis, quã tractauimus, in vniuerſum lectorẽ hoc loco admonere, in huiuſmodi quæſtionibus recens exorientibus, quæ nec ad fidem ſpectent,& vi- dentur tamen admodũ probabiles, atq; plauſibiles magna eſſe vtẽdũ cautione In quæ tioni- bus quæ ad idem nô per- tinent,*εο- modo ſe gere- re conueniat. Ftile docu- mentum crr- ca opiniones nouas etians yalde proba- bdles ſeruan- dun. 306 COM M. IN GE N. LI B. VII. cautione tutiſſimum que fore, non ſtatim eas vt planè veras& certas A diuulgare, præfractèque ac mordicus tueri, veteri doctorum ſententia non ſolum poſthabita, ſed etiam faſtidiosè ſuperbéêque reiecta. Ve- r˙m eas opiniones cunctanter: lentè, ac morosè examinare& proba- re oportet, nec niſi vt probabiles tantùm prodere: expectaréque do- ctorum, piormque hominum,& florentiſſimarum Academiarum iudicia atque ſuffragia, vt ſi ab illis repudiatæ, damnatæque fuerint, prorſus abiiciãtur æternòque premantur ſilentio, ſin autem laudatæ probatæque peruulgentur, tunc inoffensè ac ſecurè non tantum pri- uatim approbari, ſed etiam publicè doceri& defendi qucant, verùm ita, vt nihilominus tamen debitus veteri ſententiæ honor& reue- rentia ſem per exhibeatur. Equidem(volo enim his nouiſſimis ver- bis,& hac confilij& propoſiti mei teſtificatione, priorem hunc to- B mum Commentariorum meorum in Geneſim terminare) probabi- litarem huius opinionis cum cura& diligentia tractare volui, non ſtudio aliquo nouitatis, nec ad oſtentationem ingenij, aut Doctrinæ, Cur autior(Dominus ſcit, animi ſenſſque mei conſcius& teſtis) ſed flagrantiſ- de his tã ae- ſimo amore inueſtigandæ, reperiendæque veritatis, præcipuè antem p Hern iſer- zelo quodam Sacrarum litterarum: ſcilicet, vt quæ traduntur in his 6 3 de loco Paradiſi, de quatuor eius fluminibus, aliiſque rebus ſimili- bus, ſicut à nobis explicata ſunt, non modo non viderentur cuiquam commentitia, incredibilia& abſurda, ſed quaſt maximè conſentanea rationi, maximéque veriſimilia, cuiuis etiam infidelium probari poſ- — 33ſbſ “ 5 f. Leais E2 4 8 4 3 ————— eAe e. ö ſent. Quod ſi quid etiam in hoc, erratum fuerit, certè non arrogantiæ— 4be aut temeriritatis, ſed pietaris cuiuſdam, atque zeli error fuit: quem ego facili dignum venia prudenti& æquo lectori viſum iri confido- Aℳ! — 3 Ahe F 1 N 1 S. 8 * ℳ5” Anno ab ortu Domini 158 89. ætatis vero Auctorus 3. Hi ſeptem libri Commentariorum in Geneſim, ſunt Romæ primum editi. Cum 5 triennio ante, eiuſdem Auctoris libri ſexdecim in Danielem Pro- 1 .* 3. 7,.*. J. phetam,& tredecim annus ante, libri quindecim de Philoſaphia, D 4) Fui ſſe. 1 fuiſſent euulgati. 3 Aℳ Lugduni ſecundo apud IVNTAS emiſsi, anno, 1590. Tertio iterum Lugduni,& emendatius, 1594. .„.... Laus Ded ac Deiparaæ ſempéerque Virgini Mariæ. — 4 4* à wearan ia Ceeimen e d 4 aK ügennata Bu 5 T- 4 Ameken onem woe u. 5 * 1 A 2 4 4 5 4*8 4 uſee micaganktedg ſden 4*„ a- 44 Kfenendagteemnan n — Pn r nea lant, zon modousmm apn K Wfarn ſed qniun a. 4, etlam — d m hoc,etrtun fuen n ae. ernu cuuſtum, uqne ri Ium gradenu& auo leden L b a 32 Aas teT-Am 3 8. 1, e G,*ℳ Lneh 4 Lon us 6 an 1 O PERE INDEXRERVM, ET VERBORVM QVE IN HOC CONTINENTVR. 4 2 Abel. SBEI ſecundum nonnullos quindecim annos eſſe ge- SSneratu poſt(ain, ſed re- ANfallitur. folio 719.·a Se. Abel vnde didicerit ſacri- ficare Deo. 7 20. 3 Abel cur obtulerit primogenita& adi- pem. 721.,5 Abel quo genere necis interemptus ſità Cain. 733.9 Abel illuſtrem Chrifti fuiſſe fguram,& Cain Iudæorum. 732. Abel fuiſſe occiſum paulo ante generatio- nem Seth. 76 4.5 Abraam. A Sanm peritiſimmum Aſtrologiæ fuiſ- X fe ſcribunt Ioſephus& Euſebius. 2 29.:4 8 Kbraam Iudai Aſtrologi prædictioni⸗ fal- ſitas de Meſſiæ aduentu, exitu compro- batur. 260.c Abyſſi definitio ſecidum Baſilium& Au- gustinum. 61.4 Adam. A PDæ coſtæ quomodo adiuncta ſit ma- matum fuerit. 338. a. b Adæ nominis multiplicem ſignificationem Index lib. Pererij. teria,& ex illa corpus Eua for- tradit Euſebius Caſarenſis. 361.c Adæ nominis litteræ quattuor, Oracè qua- tuor Mundi partes ſignificant ſecundum Oprianum& Auguftinum. 3 6 2.a.5b Ada legem impoſitam, fuiſſe tanquam ori- Linem& ſeminaxium aliarum legum, ſcribit Tertullianus. 443,0 Adaæ præceptum datum de non edendo er illa Arbore ſcientiæ boni er mali, par- tim facile partim difhcile fuit. 447.b.c Adæ præcepti dificultas quæ. 448.5 Aaæ præcepti facilitas quæ. ibid c Adæ peccatum fuiſſe grauius ob facilita- tem præcepti illi impoſiti, ſenſit Ruper- tus& S. Auguftinus. 449,4 Adæ ſöporem fuiſſe ſomnum ſimul cum ee- Haſtʒſententia eſt auctoris. 46 8. c. 469. 4 Adæ coſtam fuiſſe illi detractam abſque dolore ob profunditatem ſomni illius, nonnullis exemplis probatur. 4705 Aaæ coſtam fuiſſe ſuficientem ad forma- tionem corporis Euæ per ſolam multi- plicationem fui ipſius, infenita Dei vir- tuté factam, qui auctores tradant, quo- rum opinio à Sancto Thoma refellitur. 475 ·c. 476.a Adæ coſtam autlam fuiſſe per additionem nouæ materiæ,& ſic formatum corpus Euæ ſentit S. Thomasg. 476.5 Ade coſta ex qua formata fuit Eua, an fue- rit illi ſuperfiua, an neceſſaria tractatur. 47 7:4 b Adaæ coſtam fuiſſe illi partim ſuperuaca- neam, partim neceſſariam, communis Theologorum opinio. ibid. b.c Adaæ coſtam, ex qua formata eſt Eua, fuiſſe illi omno ſuperfluam ſententia eſt Au- Ctoris, quam nonnullis rationibus con- firmat. 478.b.0 Adæ coſtam quam illi detraxit Deus, fuiſ- ſe vnam ex eius coſtis neceſſariis, opinio cuiuſdam Doctoris fuit, quam ſequitur Catharinus e nõnullis ationibus con- firmat. 478.c. 479.4.5 Adæ detracta coſta, cui reddenda ſit in re- furrectione tractatur. Adæ poſteri ſi ipſe non peccaſſet vtrum ha- buiſſent innatam rerum omnium ſcien- tiam. 543.6.0 Adæ pofteri ſi ipſe non peccaſſet, vtrum fuiſſent in gratia confirmati. 558.d Adæ peccatu quibus rebus grauius fuerit quam peccatum Euæ. 651.4 Adam eo tempore eſſe factam, in quo Chri- ſtus Dominus fuit conceptus, à multis creditur. 1 30. C Adam non guftaſſe dum fuit in Paradiſo, fructum Arboris vitæ. 3 25:a. 5 Adam nomen quid ſigniſicet,& vnde di- ctum. 361.5 Adam qua in ætate ac mole corporis crea- tus fuerit ſecundum B. Auguſtin. 403.5 Adam quonam modo longiorem vitam du- xerit Mathuſalem. 414.0 Adam quonam modo Deus in Paradiſum adduxerit. 43 1. b.c Adam non fuiſſe à Deo creatum intra Pa- radiſum, ſed extra. 43 2.4.9 Adam cur Deus noluerit creare intra Pa- radiſin, aſſignantur quattuor rationes. ibidem b. Adam&x Euam fuiſſe nudos in ſtatu inno- centiæ ob concordiam carnis& ſpiri- tus, aliaſqGue ob cauſas quæ comme- 1I N DE X. 479-·c.480.a4 morantir. 51 5.5 Adam poſitum à Deg fuiſſe in Paradiſo, vt ipſe magis indies à Deo excoleretur& perficeretur intellexit Santtus Augu- Adam poſitum à Deo fuiſſe in Paraliſd, vt ipſe Adam varia opera faciendo Pa. raaiſum excoleret, colligitur ex Hebrai- ca lectione. ihid.c Adam ab exordio ſuæ creationis, lege ali- qua aftrictum eſſe, etiam ſi eans eſſet violaturus, conueniens fuit. 450.4.5 Adam nunquam comediſſe in ſlatu inno- centiæ de ligno vitæ probabile videtur Auctori. 4534 Adam ob tranſgreſſionem diuini pracepti incurriſſe in mortem animæ tantum, ſenſit Philo, Eucherius, Eugubinus,& §. Gregorius. 4 26. per totam quæ opi- nio refellitur. 458.4. Adam ob tranſgreſſionem diuini præcepti incurriſſe in omnem mortem qua homi- ni poteſt accidere ſenſit é. Augufslinus cum aliis Doctoribus. 457,4 Adam potuiſſe non ſentire dolorem in co- ſiæ detractione, ſuſpendente Deo vm ſenſus tactus, probabile eſt. 471.4 Adam quidnam ſignificare voluerit; um videns Euam dixit, Hoc nunce obex oſſibus meis,&c. afferuntur duc in- terpretationes. 488.a. Adam& Eua cur ditti ſint eſse vnu caro aſſignantur quattuor rationer. 4914 Adam quando nomina impoſuerit animali⸗ bug. 5274 Adam vtrum flatim vt creatus eſt habut- rit ſcientiam omnium rerum. 5 2d. Adam vtrum habuerit ſcientiam Cœlorum, & ſcientiam aſtrorum atque elemento. rum diſputatur contra Caietanum· 530.d Adam fuerit ne ſapiẽtior Salomont. 535 4 Adam cognitione rerum naturalium du- pliciter præititit nobis. 54 ⁴ Adam vtrü creatus ſit cum gratia. ⸗ 3 4 1 Daxa. 4 2 , e 2 mf . 4 La ſan 1. 9 4 4 14 1 de A i . 4 i 8 famn eu 1 Nin. aeam 4 Mu * 1 9 412 lem danä, 1 4* A 4 u 8A n 1 4 r 7 — K 3 ea im n 4 dar. 12 9 4 8 n 9 Lan Lnu da 1rna 8„ 4 wunſſ u u 1rm men e. ſaſt kuaba dm m. Oregn u 434ℳ mnfi vwan Aüm d tafrin e 14 uxrritaumn awm. r u getsm ihn 4 an0 ſ w 6 en. † traer 8* . 1 uar aiu q s Am güunſg” 9 nmba 1. 8 ner 1 „f“ of det 3 — terrretseuss 84 91 4 1. „ Aum Fb 3 4 v ges 4 1N; 2 ½4 et an 1n d. Aüsnfutn 1= zun ma l ⸗ , nriun 1Tö “ runls * 4 A 1 1 h. m tnedi — 4 6 ue 1 di 14 un iihui 111(,4 24 Aanok. I. „ 44r 3. 2 unnd re 4 3 4 1. 1 „n-— u1 Adam non fuiſſe creatum in gratia, qui Au- ctores cenſiterint. ibid. b Adam ſi viciſſet primam iham tentatio- nem, vtrum poſtea fuiſſet in gratia-con- firmatus, vt placet Scoto. 558.4 Adam vtrum timuerit poſſibilem ſibi ca- ſum,& lapſum in peccatun. 574.4 Adam quomodo fuit immortalis ante pec- catum. 587. b. c Adam quomodo fuerit à Deo præmunitus aduerſus omnia quæ mortem ei poterant afferre. 588.a.5 Adam vtrum eſſet immortalis propter ali- quam virtutem naturalem inbærentem aut corpori aut animæ eius. 589. c. d Adam ante Peccatum, vtrum dici potuiſſet immortalis verius qudm mortalis. 59 2,4 Adam potuit dici immortalis ante hecca- tum, quia habebat potentiã non morien- di, quia etiam habuit impotentiam mo- riendi, non ſimpliciter, ſed ex unpoſi tione. 593. Adam ſtatim poſt beccatum ſi ſuum 56 diſſe,& ſperaſſe in Chriſtum vt Mundi redemptorem. 616.d Adam quomodo expeliuerit ſimilitudinem & æquali tatem Dei. 640.4 Adam vtrum D fur⸗ it deceptus necne diſpu- tatur ſecundum varias opiniones. 640. c. d. 64 1.G Adam 5 ſtatim peccatum ſuum humiliter confeſſues eſſet, vtrum Paradiſo exulaſ- ſêt. 648. b.c Adam peccaueritne peccato idololatriæ. 651. cC Adam cur tegere voluerit pudenda ſua fo- liis ficulneis. 657:c Adam quanto tempore commoratus ſit in Paradiſò, diſputatur. 695.4 Adam vtrum per octo dies fuerit in Para- diſo. 699.0 Adam& Iſaac nuſquam legitur in Scriptu- ra ſacrificaſſe Deo,& cur. 7 20.c Adam quando obierit. 770.5 Adam vtrum ſaluus fuerit. 776. per totam 1NDEXx. Adami corporis moles quanta fuerit in eius creatione. 415 ·A Adami corpus creatum fuiſſe aute eius animam qui] ſenſerint. 417 Per totã pag. Adami corpus fui iſe e formatum ſimul cum eius anima tradunt nonnulli Aucttores, & qui. 418.a. 5 Adami ſcientia vtrum ſpecie diferret à noſtra. 528. b. c Adami contemplationis rerum diuinarum excellentia. 542·0 Ad ami pafteri vtrum fuiſſent creati in in- Ritia originali, non autem in gratia gratun faciente„ vt quibuſdam viſum 251 558. C. d Adami animum octo modis fuiſſe corru- ptum atque deprauatum. 644 4 Adami primum Peccatum fuiſſe ſuper- biam. ibidem 5 Adamo ihe datum præceęptum comeden- di ex omnibus aliis Paradiſi fructibuæ, præter fructum ſcientiæ boni& mali, ſen) nſit S. Thomad. 438.c RAaaao non/ fiafhe datum præceptu come- dendi ex omnibus aliis Paradiſi fructi- bus, ligno ſciẽtiæ boni& mali excepto, ſed tantum poteſtatem ſcribit Toſtatus, quam ſententiam multis argumentis confirmat Auctor. 439 per totam. Adamo præter comminationem exitij mor- tis ob præcepti præuaricationem, præa- mium etiam propter illius obſeruatio- nem fuiſſe promiſſum, opinio quorum- dam fuit. 452·C Adamo reuelatam fuiſſe Angelorum rui- nam. 537.c. 5 38.4 Adamo notum fuiße ſanttiſßimæ Tnuae, tis myſterium. 538. Ldamo reuelatam eſſe futuram flij Der incarnationem. 53 8.5.0 Adamo Tuod dixit Deus, Adam vbi es: quid ſi Vnificet. 65.5 Adamum Paradiſo eiectu, Plurimis per- agratis regionibus veniſſe in Iudæam tradunt Athanaſius& Cyrillus. 29 4.G I. L L. I. 2 Adamum 1 N Adamum creatum fuiſſe ætate& corporis mole perfectiſſima ſenſit Magister ſen- tent.& S. Auguſtinus. 414.4.5 Adamum creatum fuiſſe in ætate iuueni- li, quæ in Mundi initio circa quinqua- geſimum annum erat, ſentit austor. 14.9.C. Adamum fuiſſe conditum ſtatura gigantea, ac maximum omnium mortalium exti- tiſſe, tradunt Toannes Lucidus alique Auctores: quæ opinio refellitur. 41 5. 416. per totas paginag. Adamum bumatum fuiſſe in monte Cal- nariæ eo in loco vbi Chriſtus Dominus cruciſixus fuit, qui Patres ſenſerint. 416. 4 Adamum Scriptura appellatum fuiſſe maximum, non proceritate corporis, ſed ob ſuam dignitatem declarat Au- ctor. 416.6 Adamum eſſe à Deo creatum cum ſcientia. 536 0 Adamum tribus modis ſapientia præſtitiſ- ſe cæteris mortalibus. 534.5 Adamum ſex genera terum ſupernatura- lium habuiſſe cognita. 537· Adamum eſſe creatum cum gratia. 547.5 Adamum eſſe creatum cum triplici recti- tudine. 549·4 Adamum eſſe creatum cum gratia, ex qui- bus Scripturæ locis probetur. 548.c Adamum eſſe creatum cum gratia, quibus argumentis confirmetur. 550.4. b Adamum non modo creatum fuiſſe cum habitu gratiæ, ſed etiam cum actu& yſu eius. 551.4. 5 Adamum etiamſi non peccaſſet, fuiſſe ta- men aliquando moriturum, opinio Io- ſephi& Pelagianorum, quæ re fellitur. 684.⁰ Adamum eodem die quo creatus eſt eſſe Paradiſo eiectum, qui Auctores,& quas ob cauſas cenſuerint. 695 6 Adamum plus vno die fuiſſe in Paradiſo, qui autores arbitrati ſint. 596.d D E X. 2 5974a4 Adamum non fuiſſe longo tempore in Pa- radiſo. 598.a,5 Adamum plus vno die fuiſſe in Panaujſo ibidem ð Adamum& Euam, dum fuerunt in Para- diſo fuiſſe virgines. 717.5 Adamum eo ipſo die quo peccauit, eiectum fuiſſe Paradiſo. ibid. Adamum complures filios habuiſſe ante uecem alel. 764. Adamus quanta ſuæ auctoritatis& maie- ſatis declaratione, nomina impoſuerit animalibug. 5 26.5 Adamus quarum rerum ſcientiam non ha- buerit. 532 0 Adamus vtrum altiori cognitione quam quæ eſt per fidem, Deum cognouerit. 539.95 Adamus vtrum cognouerit Deum in æni- mate. 540.0 Adamus ſecundum Gregorium aſſueuerat verbis Dei perfrui,& beatis ſpiritibu intereſſe. 542c Adamus quanto tempore, moratus ſit in Paradiſo. 600.7 Adamus quibus rebus adductus ſit algſ ſentiendum& gratificandi Euæ. 638, Adamus cur voluerit ſe abſcondere aà faie Dei. 6624 Adamus vtrum ſenior obierit quam Ma- thuſalem. 704 Adamus ſepultus in monte Caluariæ. 777/, AIÆgyptij, Aër,&c. . Sann„duobus millibus annis antt M. Parronis ætatem, à magistra Iſide litteras didicere. 27 Aegyptij, qualibus& qudm longis aunus, retrò ante ſæcula ſint vſi. ilid. Aegyptij& Chaldæi, in triginta annorum ſolarium ſpatio, annos plures quadrin- gentis recenſebant. ihid.q Aeg)yptiorum 4 mfuf Lua 1 An un„ 1 6 Wu 1 1 „ nan, 4 4 . Hcg laſe Dpaiſa, n LLaum mdi. 1 daen.fa. K . 4 3 4 u asean a ia. n Aor. l 1 Aſ iah m b 2 ALur n ag weu De dti Lunat unn: an tali D.. 4 1 Hunus nuu u rne 1 Auras ar nd n 8 Auunas A isan (imus u au9 ——* Aeg yptiorum& Chaldæorum errores de primordiis mundi qui. 36.0. 37:a Aegyptiorum mendacia de præteritorum regnorum duratione, Alexandro Mace- doni enarrata. 3 7.4.5 Aegyptiorum fimenta in Platonis Timæo commemorata produntur. 34 Aegyptiornm figmentum de corde hominis & prodauctione vitæ humanæ. 77 1.4 Aeér in ſcriptura ſæpe cælum nuncupatur. 207.4 Aẽr natura ſua frigidus ſecundum Stoicos. ibidem Aoér natura ſua calidus& humidus ſecun- dum Aritotelem. ibid. Aerem inferiorem firmamenti partem, lo- cum naturalem generationis aquarum pluuialium à Deo conditum fuiſſe, ſen- tentia eſt auctoris. 207.0 Aeternum præter Deum nihil inueniri. 37.c. b Affectui mortifacatio poſt peccatum Adæ. homini acerba& laborioſa. 330.5 Affectus hominis in ſtatu innocentiæ tribus modis erant in eius poteſtate. 400 45 Affettus hominis quomodo in eo ſint poſt peccatum, declarat Ariſtoteles pulchra ſamilitudine. ibid. Agriculturæ voluptas& vtilitas à S. Au guſtino deſcripta 436 per totam Albertus Magnus poſtulauit a Deo,& im- petrauit obliuionem humanarum do- ctrinarum. 5a Albumaxaris prædictio de duratione Chri ſtianæ religionis, re& euentu falſa eſſe comprobatur. 25 9. c. 26 2.a. einſdẽ quæ- dam turpiſſima mendacia. 26 O0. b. c Allegorias in Moſis historia de mundi con- ſtructione, Diuus Baſilius non recipit. fol. 24. Aloyſij Lippomani de Pico Mirandulano ludicium. 26.C Altitudo terræ à centro ad cireumferen- tiam uanta ſit. 119.5 1 NDEX. 4 S. Ambroſius. D Eati Ambroſij pulchrum aduerſus ⁸ Aſtrologos de pluuia exemplum. fol. 25 9.C.& 260.4 „, 2 2 2 mbroſij egregia diſputatio de igne pur- Latorlo. 704.c Amoroſii præclara ſententia de voluntaria confeſione peccatorum. 734.0 Ambroſij egregia ſententia, quod malis ſemper mala adſunt. 74 2.4 Ambroſij ratio, cur Deus vetuerit Cainum occidi. 750.5 Ambroſij luculenta ſententia, aduerſus eos, qui bona malaque bac vita determi- nant. 752.c Aumbroſius putauit, ſerpẽtem voluiſſe ver- bis ſuis inducere Euam in errorem ido- lolatriæ. 651. a.5 Ambroſius eleganter explicat nuditatem primorum hominum in Paradiſo. 657:4 Ambroſiur illius ficulnei ſuccinttorij, myfti- cam habet interpreuationem egregiam. 658. c Amöbroſius pulchrè interpretatur illud, Adam vbi eſt? 666.a Mnalogia magna quæ eſt inter piſcés& aues enarratur. 151. 5. c Analogia elegans inter ea quæ Adamo,& ea quæ Chriſto Domino contigerunt. 696.cC Anam primum fuiſſe qui adulterinam ani- mantium generationem procurauit ſen- ſit Rupertus. ⁊ 5 7. a. quod minime pro- hatur Auctori. 158.a Androgynos reperiri in Africa tradit Pli- nius. 493 5 Angeli. Ngeli an aliquid in formatione hu- mani corporis ministrauerint,& quid ministrare potuerint ſecundum aliquos. 412.c. 413.4 Angeli cur a Deo conditi fuerint in Cælo LLLI z empyreo — 4—„ 4 4 3 ͤͤͤͤ empyreo. 43 2.c Angelis nuſquam hominis crealionem tri- buit Scriptura, ſed tantum Deo. 358.5 Angelorum creationempertinere ad opus primi diei,tradunt Augustinus& Eu- cheriug. 71.4 Angelorum varietas quanta ſit, iuxta D. Thomæ opinionem. 165.5 Angelorum creationem non fuiſſe prater- miſſam à Moſe, ſed figuratè eum eam in- ſinuaſſe tradunt Sanctus Augustinus & Beda, Auæ opinio non probatur au- ctori. 19514 Angelorum creationem factam fuiſſe ante creationem Mundi, plurimorum opinio fnit: qui omnes recenſentur ab Auctore. 196.60 Angelorum creationem factam fuiſſe poſt Mundum corporeum, tradunt Gennadius A Achacius. 197.4 Angelorum creationem factam fuiſſe ſimul cum Mundo corporeo, Beati Auguftini ac fere omnium Theologorum ſenten- tia eſt. 197 e Angelorum creationem factam fuiſſe ſimul cum mundo corporeo ſentit auctor,& rationes quibu ad id credendum moue- tur, adducit. 198.c. 199. per totam. Angelorum& electorum hominum digni- tatem, ſignificatam fuiſſe in illis Dei yerbis Fiat lux,& Faciamus homi- nem,&c. tradit Rupertus. 368. d Angelos multis ſæculis ante Mundi moli- tionem fuiſſe conditos, ac in luce qua- dam conuerſatos tradunt Baſilius& Theodoretus. 61.cC Angelos ſimul cum cælo& terra eſſe erea- tos,& quantum tempus merẽdi& de- merendi habuerint tradit Hugo de S. Vi- ctore, cui conſentit Austor. 73 ·0 Angelos eſſe à Deo conditos, multis diuinæ Scripturæ teſtimoniis probatur. 1 94. a.5 Angelos non fuiſſe ab æterno à Deo crea- tos. ihbid. c.& ex quibus Scripturæ locis collegi poſit, aſtenditur. ibid. I N D E X. Angelos noneſſe coæternos Deoo. 1 98.9 Angelos neſcire futura quæ ex libero ho- minum arbitrio pendent abſque diuina reuelatione. 141.c Angelos non potuiſſe concurrere effeltius ad productionem hominis. 3 8ah Angelos non fuiſſe effectores humani cor- Poris. 4¹².4 Angelos eſſe immortales gratia Dei qui ſenſerint. 4 28. c. 4 29.4 Angelum vna cum homine conditum fuiſ⸗ ſe ſenſere aliqui Auctores, qua opinio ab Auctore improbatur. 197.5 Angelum ſecundum naturam& rationem propriam imaginis perfectius dici con- ditum ad imaginem Dei quam hominem, ſententia eſt auctoris„ qui hac in re§. Gregorium ſequitur. 379.4.5 Angelum E hominem ſoli in rebus crea- tis eſſe ad imaginem Dei. 3 86,4 Angelus an ſit perfectior homine. 3729.9 Anima. Nima rationalis cur à Moſe appella ta ſit Spiraculum vitæ. 4 20 4 Anima rationalis cur phraſi Hebraica Spi. raculum vitarum dicia, aſſigaatur quin- que rationer. lbig. Amima rationalis à Moſe dicta Spiraculum vitæ ob triplicem vitam quam tribuit homini, ſcribit(aietanus. 4²1.45 Anima rationalis cur ſicut poſt mortem hominis remanet, non exiſtat etiam, an- te corporis formationem, rationem aſſi- gnat auctor. 4²40 Anima rationalis an ſit ante corpus ſecun- dum Philoſophos. 4²½ε1. Animæ rationalis creatioscur inſuflatio appelletur, quatuor rationes tradunlur. 419.0 Animæ vocabulo quid ſignificetur. 42¹¾1 Animaæ rationalis immortalitas demöſtri- tur ex illis verbis Moſis: Et inſpirauit in facic eius ſpiraculum vite,&c. 415.b4 Auilhd Crezmun ſan „ udns K A 3 Aeu aßru 4 41 2 uſe rt. * 1 luni nkd Wui -““ 4 e raun r aA 4 uerae. 4 4 8 “ 1 4 4 1 r 1 6 * 6 1 “ 1 N DPD Animæ rationalis creationem à ſolo Deo proficiſci. 48 1.C Animam vnam tantum ſecundum ſubftan- tiam eſſe in homine, nempe rationalem argumentatur Caietanus ex verbis Mo- ſis: Et inſpirauit in faciem eius ſpi- raculum vitæ,&c. 421.a. 5 Auimam rationalem fuiſſe ante corpus, er- ror Origenis fuit. 2 2:0 Animam fuiſſe primi hominis non fuiſſe ante corpus illius creatam ſententia eſt Auctoris, quam multis argumentis con- firmat. 4²23· 424 Animam primi hominis formari debuiſſe ſimul cum eius corpore tradit§. Bona- uentura. 4 25a.5 Animam rationalem eſſe immortalem do- cet Moſes ſeptem in locis ſuæ historiæ, quos auctor cõmemorat. 4 27. b. c. 428.4 Animam rationalem eſſe immortalem gra- tia Dei& non natura ſua, tradunt ſex- ta Synodus& nonnulli Patres, qui quo- modo ſint intelligendi declarat Auctor. 4²28.c. ꝙ 429.4.5 Animam rationalem eſſe immortalem na- tura ſua ſententia eſt Aut᷑toris. 42914 Animam rationalem eſſe formam corpo- ris, eamque pro multitudine hominum multiplicari, probatur ex illis verbis Moſis. Et inſpirauit in faciem eius ſpiraculum vitæ,&c. 4 29.!b. c Animam eſſe vnam tantùm in homine ſe- cundum fubstantiam indicauit Moſes il- lis verbis: Et inſpirauit,&c. 436.4 Animam eſſe vnam tantim in homine ſe- cundum ſubſtantiam colligitur etiam ex illis verbis Domini. Nolite timere eos qui occidunt corpus,&c. ibid. Animam vnam tantu eſſe in homine, eam- que rarionalem, communis Patrum ſen- tentia,& quid de contra aſſerentibus ſentiendum ſit. 430.c. 43 1.4 Animã hominis ex ſubſtatia Dei fuiſſe pro- creatã ſenſit M. Tullius, ſed falsò. 419.4 Animum hominis non eſſe ex ſubstantia E X. Dei exact probauit S. Thomas. ibid. 5 Animus noſler quibus in rebus ſimilis ſit Deo ſecundum Fauftinum. 3 76·c Animalia. A& Nimalia creata fuiſſe quinto die ob A quinque eorum ſenſus, tenet Phi- lo, quæ opinio minimè probatur Au- ckori. 145 Per totam. Animalia maiora eſſe in aqui quam in terris docet experientia. 146.c. 1 47.a Animalia prima facta fuiſſe per Dei omni- Potentiam, terra tanquam materia paſ= ſius tantm concurrente, ſententia eſt Auttoris. 152.60 Animalia terreftria in duo tantum genera dinuiſit Plato. 1545 Auimalia quæ ex putreſcẽte materia oriu- tur, an ſimul cum aliis terreſtribus in exordio Mundi condita fuerint. 155.5 Animalia quæ oriuntur ex putri materia fulſſe ynà cum aliis terrerlribus proxi- mè à Deo condita, ac deinceps per natu- rales cauſas generanda, vel fuiſſé pro- duc᷑ta tantum cauſaliter ey nõ actu, ſen- tentia eſt Auctoris, qui vtrunque modi creationis amplectitur. 1 55.c. 1 56. a. 5 Animalia omnia etiam quæ ex putri mate- ria oriuntur creaſſe Deum in mundi ex ordio tradit D. Baſtlius. 1 5 5. c. 1 5 6.a Animalia quæ ex corruptione humani cor- poris gignuntur non fuiſſe in Mundi exordio. 156.5 Animalia quæ generantur ex commixtione diuerſarum ſpecierum non fuiſſe in exor- dio Mundi à Deo coudita tradit Ruper- tus Abbas. 156.0 Animalia quæ ex diserſarum ſpecierum coitione naſcunuur, naſti per nat uralem generationem probatur ab Muctore. 157.5 Animalia terreftria cur eodem die quo ho- mo creata, ac quibus in rebus nobis in- ſeruiunt, tractatur. 158.c Animalia eſſe, viuere, generarique in ele- ment o 1 N mento ignis mult orum veterum ſenten- tia fuit, quorum opiniones ab auctore produntur, explicantur, ac refelluntur. 159.160. Animalia nulla fuiſſe in terreſtri paradiſo ſenſit Damaſcenus. 3 10.a.5 Auimalia fuiſſe in Paradiſò tradit Auctor, qui etiam Auétores ita ſentientes com- me morat. 3 10. C. M* 3 1 1:a. 5 Animalia ferocia quonam modo in ſtatu innocentia parebant homini. 394.0 Animalia quæcumque ſcuiſßima quattuor modis ab homine manſuefteri poſſe oſtenditur. 395:1.5 Animalia in ſtatu innocentiæ fuiſſe ſubie- cta homini ob ſingularem Dei proui- dentiam. ibid. Animalia adducta fuiſſe ad Adamum& Noë Angelorum miniſterio. 346.4 Animalia quæ nunc ſunt carniuora, in ſta- tu innocentiæ«& ante diluuium fuiſſe etiam carniuora tradit Sãctus Thomas. 511.c. quam ſentent iam ſecuti ſunt(a- ietanus& Toſtatus. 512.a.5 Animalia omnia etiam quæ nunc ſunt car- niuora, in ſtatu innocentiæ& ante di- luuium vixiſſe tantum herbis ſenſit Be- da. ibidem b. quam ſententiam ſecutug. eſt etiam Tostatus, priorem corrigens ibidem. Animalia omnia in ftatu innocentiæ& an- te diluuium vixiſſe tantum herbis qui- bus argumentis probari queat. 513.a Animalia carninora quid cauſæ fuerit vt ante diluuium non veſcerentur carni- bug. 5 12.5 Animalia omnia in ſtatu innocentiæ& ante diluuium vixiſſe tantum herhis Probat S. Baſilius cuius ſententiam ſe- quitur Auctor. 514 c. 5 15.4 Animalia quomodo ducta ſint ad Ada- mum. 523.c Animalia quattuor ob cauſaa ducta eſſe ad Adamum. 524.·C Animalia quæ generantur ex putri mate- D E X. rias non fuiſſe adducta ad Adamum ſe. cundum Toſtatum. in Animalium distinctio triplex ſecundum Ariftotelem. 1549 Animalium quattuor genera, quilus ho- mo in ſtatu innocentiæ præeſſe debebat, quidnam tropologice ſignificent ſecun- dum Auctoren⸗. 3 49.b.0 Animantes terreſtres, tria in genera diſtin- xit Moſes. 154 4 5b Animantes cur in ſuo quamque loco crea- uerit Deus. 399.b.C Animantium tria genera tribus poſlerio- ribus diebus creata,tria iuſtorum gene- ra quæ ſunt in Eccleſia Dei repraſenta- bant. 163, b.S Anni. 2 Nni varietas ſecundum longitudi- nem apud varias gentes. 771. Anni vitæ primorum hominum ante dilu- uium pares ne fuerint noftris. 772.4 Anni qui fluxerunt ab Adamo vſque ad liluuium, quot fuerint. 778. Annus Tobilæi,ab Autumno ſumebat im- tium. 1334 Annus magnus quis fuerit apud véterer- 774:4 Annibal. Nnibal Carthaginenſium dux, ob ſui X Hagacitatem ingenij cladem Roma- norum ad Cannas pradixit. 286 4 Anſelmus. ANaun opinio aientis, ſi Adam non A peccuſſet, poſteròs eius confirma- tum iri in gratia, diſcutitur. 560.,4 Antidota contra mortem hominis inſiatu innocentiæ à Deo comparata tria. 319. c. 3 20. 4. b. c Antiquitas ſyderalium obſeruationum, quam ſe iactant habere Aſtrologi ab Auctore redarguitur. 247,419 Antiquitas A ℳ ℳ ℳ 1 4 ru h 1 A 1 1 6 4 1 4: 1 3h. 1S T 4 4 2 1 ang n- Lna A. lh man 44 4 4 1 1 I 1, 1. wj 4 8* 2 uri N Fl 7 ““ 86 a. 2 un warfer n e 4 4. d daum, a E*. 3 P Cmar lalae, an „ 1 „Ennar aur un 98 „ 144 4 K a- Nubd(rd ise 4 A dus 4— M wem. 4 „* 1½ 1 3 3 — 44 H 2 2⁴ 3 4 8. f 9o ArzunWh. 3 4 y 4 honn 9 5 89p 4 4 u 1 5 eaua: anecee 44 g Aqua. à Qua cum dicitur in mundi opificio, C X vera aqua intelligenda eſt ſæcun- dum B. Baſilium. 2 3.c. 2 4. 3 Aqua plenum fuiſſe totum illud ſpatium, quod inter cœlum Empyreum& terram continetur, tradit Beda, quam ſententiam Auctor interpretatur. 618.5 ex Aqua& terra vnum conflari globum, tradunt Phyſici& Mathematici. 11 6 a Aqua quæ priug totam terram operiebat, quomodo Dei præcepto, vnum in locum congregata ſit iuxta Auctoris ſenten- tiam. TS9.a Aquæ quas Moyſes dixit eſſe ſupra Firma- mentum locatas, quænam ſint tracta- tur. 89.C Aqud quæ ſuper cœlos eſſe dicuntur, vbi nam ſint tractatur ab Auctore. 97.0 Aquæ quonam modo cum ſint natura la- biles& fluxæ, ſuper cœlos conſiftere queant, ſecundum Baſilium& Bedam. 100.5 Aquæ locum naturalem eſſe infra atrem proximum terr, docet ratio confirmat- que experientia. ibid. c. 101.c Aquæ quonam modo faciem terræ operue- rint in Mundi exordio. 1 11.5 Aquam illam, quæ in Mundi exordio ter- ram Operiebat, fuiſſe maiorem quam tempore Noëtici cataclyſmni, ſentit Ca- ietanus. 61. a Aquam in Mundi principio fuiſſe decuplo maiorem terra, aſſerit Caietanus. 61.5 Aquam pertinere ad generationem mun- di, ſententia Stoicorum uit, quæ à Sene- ca refertur. 68.5 Aquam euchi,& ſupra cœlos eſſe poſſe, ſenſit Auguftinus, quæ opinio minime probatur Auctori. 101 per totam Pag. Aquam ob eius proprietates, ſcilicet den ſi- tatem& grauitatem, non poſſé eleuari ad ſupremam acris regionem, nec ad lo- cum ignis. 101.4 Index in Gen. tom. 1. I N D E X. Aquam ſalſam& noxiam futuræ terra duntaxat in creatione Asundi coaduna- tam fuiſſe ſcribit Philo. 111 5 Aquam in maximam ſublimitatem elatam fuiſſe cum Deus dixit, Con gregentur aquæ,& c docent Baſilins Ambroſius, B. Thomas, Dionyſius Carthuſianus,&& Catharinus. 113.c Aduam non eſſe altiorem terra, tenet Ca- ietanus conſentiens cum Philoſophis& Afſtrologis; quaæ opinio probatur ab Audtore. 115.116 Aquarum altitudo in Midi exordio quan- ta fierit. 61.4 Aduarum diuiſio ſecundo die facta, diui- Hionem amoris quæ fit in peccatore cum iuftificatur, ſignificabat. 161. g. b Aquarum ſegregatio tertio die facza, quid in hominis iustificatione ſignißicet ex- plicatur. 161.,5. c Aanas ſupercæleſtes in mundi exordio creatas? fuiſſe bonos Angelos, ſubluna- res vero malos, intellexit Origenes, quẽ Sandtus Baſilius& Auctor refellunt. 23.6C.& 98 a Aqudag ſupra cœlos locatas, eſſe illas quas Moſés dixit apertis cataractis ad effi- ciendum dilumum fuiſſe delapſas tradit Epiphaniug. 98. a. 107.0 quas veras éſſe ſupra cœlum ſᷣdereum ſenſerunt multi veteres Scriptores. 9.99 Aquas veras eſſe ſupra ſydereum cœlum vt rum ſit ſententia Eccleſic. 99.4ic. & 100. a Aduas veras non eſſe ſupra cœlos ſentit auttor, qui& validis argumentis opi- niones contraria ſentiẽtium diluit. 101. per totun. Aquas quonam modo eſſe ſupra cælos in- tellexit D. Auguglimus. 103,a.5 ber Mquas quæ ſuper cœlos ſunt, intelligi debere nonum cœlum eryſtallinum nun- cupatum, ſententia multorum Theolo- gorum fuit, quæ ab auftore refellitur. MMMM 103. 103.c. 104 4.5 Aquas quæ Jupta firmamentum ſunt éſſe illas quæ in media aëris regione peren- niter generantur, ſentétia eſt Auttoris. 105. 106. Aquas præcepto Dei dicentis, Congre- gentur aquæ,&c. accepiſſe vim& propẽſionem ad ima loca defluendi, ſen- tiunt Baſilius& embroſius, quorum ſententiâ auttor interpretatur. 1 20.5,C Aquas omnes, Dei præcépto, congregari in locum vnum, qui aliquot Sacri Dodto- res intelligant& quonam modo hoc fattum ſit, proditur. 1 10.& I11 Per totlin. Aquas quæ erant per omnes profunditates terræoillo Dei præcepto Congregen- tur,&c. ſimul in vnum coadunatas fuiſ= ſe tradit S. Baſiliug. 1 10:b. c Aquas omnes ex Oceano trabere originem veterum Pbhiloſophorum ac Poëtarum opinio.. 292:4 Aquas omnes terræ ex abyſſo traxiſſe ori- zinem ſuam,& dulcedinem omnem in terrettri Paradiſo accepiſſe ſcribit Ru- Pertus. b 333,4 Aquilam Ponticum ſacræ Scripturæ In- erpretem ex Eccleſia pulſum d Patri- bus, ob natinitatum obſeruationes ſcri- * Epiphanius. 244.:c Arbores. Wwe ynd cum ſructibus maluris, X nonin oinnibus terræ partibus productas fuiſſe, ſed in ea parte tan- tum in qua erat Paradiſus terrestris. 1 36.a. 5 Arbores non ſolum fructiferas, verumetiã non pertinentes ad cibum fuiſſe in ter- reſtri Paradiſò. 3 09.c Arbores in exordio Mundi creatas fuiſſe cum frustibus iam maturis deprehendi- tur ex illis verbis, Eece dedi vobis omnem herbam,c. 506.c Arbores cibo hominis minime conuenien- tes, fuiſſé etiaia in terrestri Paradiſo, I NDk X. nonnullis argumentis probatur. 508.4 Arbores& plantas omnes eſſe datas in ci- bum hominis, quomodo ſit int elligendh, 508 per totam. Arborum tria genera fuiſſe in terreſtri Paxadiſo, ommemorat§. Bonauentura. 3 2 2.9 b Arbor viræ, Rbor vitæ, cur Hebraice dicta ſit Ar bor vitarum quinque rationes aſgignantur ab auctore. 3 12. per totam. Arbor vitæ an fuerit corporea& terreſtris an quippiam intelligibile& ſpirituale. 313.A. 5 Arbor vitæ an fuerit ſimilis alicui noſtra- rum arborum tractatur. 3 15 per totam Arbor vitæ cur ita appellata ſit. 316.9. 2 S 17.4 b Arborem vitæ poſitam fuiſſe in medio Pa- radiſi, quomodo ſit intelligendum. 31 3.a Arborem vitæ quomodo allegorice varij auctores ſint interpretati. ibid. c Arborem vitæ fuiſſe veram& terreſtrem arborem probat auctor. 314.4. 5 Arborem vitæ fuiſſe vnam tantuùm ſeribit Toſtatus, quæ opinio placet auftori. 316 per totam. Arborem vita ita appellatà fuiſſe eoquòd fruttus illius habebat vim ſeruandi bo- mines aà morte omni tempore, tr adit Io- ſtatus,& qui Auctores in has ſenten- tia fuerint cõmemoratur. 3 17.& 3 18. Per totas. Arborem vitæ non habniſſe vim conſer- nandi vitam hominis infinito tempore ſcribit Scotus, cuins ſententiam proba- biliorem cenſet auctor. 31 8.9.0 Arboris vitæ, vim illam quam habelut ſer- uandi ho minem a morte fuiſſe ei ſuper- naturalem, tradunt S. Augustinus B9- nauentura& Beda. 3 21:b. c. E 322. per totam. Aerboris vitæ vim illam quam habebut ſeruandi hominem à morte fuiſſe êi naturalem tradunt Strabus Hugo de Sandto Kr meaſwi d mazen 11 nnn 3n [ 4 3 rat 1 4 †* frum mtan p Surer une i⸗ onen rtu Fooren prar:- eren uu* änn Tostutas us qpl 1 dan ter iutrn. 2 dermn niteii Ad „ Er u 1end ũ u. 1 t aMrl Ise ta der li . 7 4 9 . 2 9 M„ 2 * 4 9 4 e9, 44 1,8 wr T e i es e aAn 2— 2 Helm aueare, Ne 22 au „ Hum An, gumentatio multilex Sandcto Victore e&p. Thoma: quam ſen- tentiam ſoquitur Audtor eamque argu- mentis confirmat. 3 22.27 325 Arboris vatæ virtutem dandi immortali- tatem, ionoram faiſſe diabolo& Ada- mo, Rupertus opinatur. 700.c Arbor ſcientiæ boni & mali. Ks, ſcientiæ boni& mali cur ita 4 appellata ſit ſecundum Hebræos, quorum commentum re fellit Auctor. 3 27.c. 3 28.4 Arborem ſcientiæ boni& mali fuiſſe cor- poralem&æ vnam tantum numero. fol. 32 26.a Arborem ſabtnsia boni& mali fuiſſe vi- tem aut frumentum ſenſer unt Ad2 nul- li, quæ ſententia non placet Auctori. 3 26. c Ayborem i, unia honi o mali f dhe Fi- cum ſcribit Moſes Bare aa& P hilo- xenus, ac I he odoretus. 105 nionem re ellit Taſtatus. 3 27:·A Arborem ſcientiæ boni& mali fuiſſe Ma- lum, quorumdam opinio fuit, q uod Au- Cctori n n probatur. 31 Arborem ſcientiæ boni& mali in qua ſpe- cie arborum fuerit neſciri. 3 27.5 Arborem ſcientiæ boni 2 mali ita appella- am fuiſſe eo quod vim haberet a uigen di acumen ingenij hominis illius rultum comedentis ſcribit Ioſephus quã ſenten- tiã reſellit Nicolaus de L) Fauctor, diuer, tamen ratione. 3 28.c. 3 29. per totam paginam. Arborem ſcientiæ boni cæ mali ab euentu ſic fuiſſe appellatam, fere cõmunis Theo- logor um opi- nio. 329.330 Arborem ſcientiæ boni& mali ita fuiſe app ellatam oh mendacia verba ſerpentis nnn unt Rupertus& oatus u vę ſen- tia probat tur 4 ZLori. 330. 0 zenlatio co- 4 a Aſtrologos,ex umpta. 24 2.b.C ₰ MA opi- 4 4 Aus eun, tate Shlas na tha 1NDE XxX. Pbhiloſophia ſumpta contra A ſtrologiam indiciariam. 24 5 per totam 247.a. 5 Argumentatio A: iſtotelis, Quicquid cibo indiget non Poſſe e, ſe immortale, ſolui- tur ab Auctore. 3 25.4 Ariſtoteles. Ristoteles, an Mundus ſit æternus cur fecerit problema dialetticum. 28.0 Ar ctoteles,& vna gens Chaldæorum tan- tum, Mundum fuuſſ e æternum exifti- marunt. iid. Kriftoteles bene deſcribit incommoda mu- lierum, dum geſtant vterum. 6 79.0.d Aristoteles de cauſa ædificandi cinitates, & quo ordine,& per quos gradus ad earum ædificationem ventum ſit. 775 1 Aristotelis ſentenlia. Wehe in omnibus aut in— 2 ineſt, ¹ ꝛd t ſecundum natu- onfirmat Sa larham habui ſſe 2 ri 24 Ipium. 29. Pery totam. Aristotels laiſe tenlid, Quda ⁊ pidetur omni- bus aun plurimis, aut ſapientibus, id p rᷣbie acit Lo 0o Mundi 717⁷„ ka,la. 3 id cenſendum 8 4 A ri isto telisſ res ſeuu⸗ Ant A7 dlCun: bn: ent ia, Quo⸗ 9 92 10 244 K 377 plu- „ ec fal 1 710 6 Pulte fali lum, Pro Hat Mun dum à Prin- cipid ecr reatum. ibid /. S 2 24 2 Arishote, s Eucloxi mendac: innnde anti- 1 quitate L9* 94 Lris Mas gic⸗ æ dyti* inuen- 6, vr 1151 ,5 U3 zuod 5 fert 4 144214„ M 10 fellitun Iurlini,& Diod ori 5 alior Ut⸗ 9.„ autl 9** zate. 1 33 4 42 4 5* Ariftote elis; pulchra ſimilitudo de humunis 1☛☚£☛ 8 2 2ua 4 1 4„ 79 liberales omnes futuras fuiſſe 2 2. Vſus I3* tl nnocentiæ ſentit As FRor a A 309.: Allta Stra Non fuiſſ 7 eereata ante quuart un diem, Clhar us Eug. nbinns M M M M ſ6 Tore 2 KAee 82 „ 4 3 1 8 4 3 ——— aſſerebant, probant verba illa Moſis Fiant luminaria,&c. 137-·a Aſtra quarto die fuiſſe à Deo condita tra- dunt omnes Patres& Eccleſia catho- lica. 137. b. c Aftra quonam modo facta ſint in quarto die, ab Auctore explicatur. 1 37. c. 138,4 Aſtra non eſſe ab hominibus colenda egre- gia ſententia B. Leonia. 139.b. c Aſti a cu ſint aignitate praſtantiora plan- tis, cur poſt eas à Deo cõdita ſint. 1 38:c 139.4 9.— Aſtra cur ante animalia creata ſint, ratio- nem dat Theodoretus. 140.4 Aſtra cur quarto die à Deo ſint condita, ex Philone aſsignatur ratio. 140.5 Aſtra quarto die in cælo condita, dona Dei quæ homini iustificato tribuuntur, præ- ſienabant. 162.c Aſtra qualia futura ſint paſt Mundi con- ſummationem, ſecundum Auctorem. 210.4. 5 Aſtra eſſe animata quinam ex Philoſophis ſenſere. 221.(C Aſtra non ſolum animata, ſed& virtutis capacia, ac etiam pro illis mortuum eſſe Chriſtü existimauit Origenes, quã opi- nionem inter einſdem Origenis errores S. Hieronymus enumerat. 2 2 2.b. C Aftra an ſint animata, quid S. Anugustinus de hoc ſenſerit proditur. 223.4 Aſtra eſſe animata tradunt Aureolus, Sco- tus,& S. Thomas ſetundum Ariflote- lis intellettum. 223.5 Aſtra non eſſe animata cenſuerunt Baſi- lius, Ambroſius, Cyrillus, Damaſtenuæ, Lactantius,& S. Hieronymus, quibus cum conſentit Auctor,& hanc verio- rem eſſe ſententiam afirmat. 224. per totam Aſtra dicere animata opinionem eſſe erro- neam as falſam, afirmat Santtus Bona- uenl lurd. 25 A Aſtra non eſſe animata probat Aucor, ex eo quod Deus probibuerit ea coli, ac 1NDEX. aliis quamplurimis validis argumentis. 2 25 ·& 2 26. per totas paginas. Aſtra non eſſe animata videtur Aubtori fenſiſſe Aristoteles. 227 hc Aſtra an ſint actu& formaliter calida, an tãtum virtualiter& effectiuo. 23 3ab Aftra eſſe vere ignea videtur inſinuare Scriptura. 233:0 Aſtra eſſe verè ignea cenſuerunt Augusti- nus Baſilius&ᷓ Ambroſiur. 233.5 Aſtra eſſe verè ignea quorum fuerit Phi- loſophorum opinio. 234:4.95 Aftra non eſſe vere calida nec igneæ natu- ræ, nõnullis argumẽtis probatur. 23 4.b.0 23 5:a. b Aſtra non eſſe vere ignea ſentẽtia eſt Au- ctoris. 234. b.C Aſtra nõ paſci terræ& aquæ vaporibus, yt Stoici& Plinius dixere, aſſerit Au- ctor. 235. 4.5 Aſtra habere omnes elementoru qualitates tradunt Aftroloęi, quod falſum eſſe pro- bat Auctor. 265. 266 Per totam. Aſtra eſſe tantum ſigna rerum futurarum ſenſit Origenes cum aliis auctoribus. 271. a. b c Aſira eſſe figna futurarum rerum prohm- re nititur Iulius Sirenus aultoriate Origenis, Plotini,&§ Augus ini:quam opinionem, loco 5 Augustini explanato, confutat Auctor. 271.bc. 27245 Aſtra non eſſe certa ſigna rerum futurd- rum permultis argumentis probatur. 27 2·C. 27 3 Per totam 274˙4 Aſtris quarto die datus eſt motus pro- prius, ac potentia& vis mirabiles pro- ducendi eſfectus. 1 374 Aſtrorum forma quarto die illis dauai lux. bidem Aſtrorum lucem eſſe inter ſe inæqualem collegit D. Augustinus. 14²⁴4 Aſtrorum obſeruationem circa natiuitalès hominum tripliciter, ex Caletanm ſenten⸗ tia, peccato ſubijci. 243·4 4 4 2 do- Aſtrum Saturni frigidiſſimum eſſ 6, ce — . prrem, Paun 4 3 1 A. 3½ 1 epuune,M0”4 En K111 CAE 1 3 a, uten rJe, ehee 10 us cent Aſtrologi. I 04.6 Aſtrum Saturni eo quod ſit ſecundum om- nes ſuas partes vnius formæ& naturæ, non poſſe habere duas qualitates, vt illi tribuunt Aſtrologi, probatur ab Aucto- re. 267.4.6. C Vide etiam in dictione Stella. Aſtrologi. Strologi& Pbhiloſophi ea, quæ de terra tradunt, multis ante ſecu- lis in ſacra Scriptura reperiebantur. fol.·5.C Attrologi exteriores actiones hominis ne- ſciunt, eo quod à deliberatione volunta- tis pendeant. 256:0 Astrologi etiamſi vera interdum prædi- cunt, non eſſe tamen illis credendum, egregie declarat Phauorinus Philoſo- phus. 259 4.95 Aftrologi quoties Roma expulſi ſint,& ſub quibus Principibus enumerat Au- Ctor. 264.0 Aftrologi cui generi hominum arrideant. 264:C.265,4 Aſtrologi cur interdum vera prædicunt. 262. Astrologis non eſſe credendum tradunt Auicenna& Galenus. 263.d Aftrologorum errores ac falſæ ſententiæ commemorantur. 245 ·4 Aſtrologorum ignorantianargumento ſum- pto ex noua ſtella ſuperioribus annis vi- ſa, oſtenditur. 248. d. 249.4 Aſtrologorum prædictiones etiamſi veræ eſſent, fore tamen odioſas,& plus mali quam boni importaturas humano gene- ri, Senecæ testimonio demonſtratur. 257. d. 25 8. a. 5b Aftrologori prædictionii vanitas, d Pha- uorino Philoſopho deſcribitur. 258. a.5 Aftrologorum prædicentium aliquem fu- turum ſummum Tontificem vanitas, nonnullis rationibus probatur. ihid. b. c Aſtrologorum falſitatem, ex probatis a 1 NDEV. ſeipſo experimentis, trudit M. Tullius. fol. 25 9.0 Aftrologorum vanitas lepido à Seneca ir- riſa. ibid. Altrologorum prædictionem, quam refert Petrus de Aliaco, de dinturnis aiſſen- ſionibus poſt Concilium Conſtantienſe futuris in Eccleſia Bei, falſum fuiſſe pro- bauit euentus. 260. b. c Aſtrologorum ſententiam dicentium ſem- ber in Iouis& Saturni coniunctione aliquid memorabile Mundo acciai ſe, falſum eſſe,& falſis Chronologiis ni- xam Perſpicuèe probatur. 261. per totam. b Alſtrologorum pradictiones telaæ araneæ a S. Ambroſio comparatæ. 265,a Aſtrologorum iufluentia aylum ignoran- tiæ appellatæ. 266.4 Alirologorum impudentiam dicentium etiam vrbium euentus pradici poſſeꝛ exemplo cuinſdam Tarucij Mathemati- ci, redarguit Cicero. 269.5 Aſtrologorum mendacium de antiquitate aſtrologiæ apud Chaldæos&ꝙ y- Ptios confutat Picus Mirandulanus e S. Augustinus. 270.a. H Aſtrologos non poſſe pradicere futura ob calestium rerum ignorationem. 245⸗C. 246: pPer totam paginam.& 24 l. a. Altrologos non poſſe ex experientia ſcire futura in natinitatibus hominum probat Phauorinus Philoſophus. 247. cC Altrologos etiamſi ſingulares vires& de- Nluxus duiuſlibet aſtri cognoſcere poſ= ſent, non poſſe tamen cum ſimul coeunt & permiſcentur vim illorum cognoſce- re, Origenis auctoritate probatur. 248. Pen totam paginam. Aſtrologos minimæ aftrorum pantis no- titiam habere, ac ob id non poſſe ab illis Praædici futura, Senecæ testimonio pro- batur. 248. b.C Aftrologos neſcire quemadmodum duo Zodiaci ſe habuerint in Mundi exor- MMMM 3 dio dio. 249.5 Aſtrologos non poſſe ſine errore notare& cognoſcere aftrorum poſitum quo quiſ- que naſcitur, nonnullis argumentis pro- Batur. 249. b.U Aftrologos non poſſe notare& cognoſcere ſtellarum aſpectum cum homo naſcitur, egregia diſputatione probat S. Baſilius. 250. per totam. Aſtrologos etiamſi rerum cœleſtium cogni- tionem tenerent non poſſe tamen futu- ra diuinare, octo rationibus probatur. 25 1.vſchue ad 270 Aftrologos neſcire futura ob diſſimilitudi- nem Geminorum ac diſparem illorum euẽti, probatur aliquot extplis. 25 2 a. 5 Aytrologos neſcire hominum natiuitates ob velocitatem motus cœælestium orbin, auttoritate Phauorini Philoſophi& S. Augusftini probatur. 25 3.4.b Atrologos neſcire futura circa hominun actiones probatur ex Ptolemæi& Por- Pbhyrij ſententiis. 264.5 Aſtrologos aliquando prædicere verum ex inctinctu dæmonum ſentit Sanctus Au gutinus. 276. Aftrologos etiam dicentes vera, à bono Christiano cauendos eſſe docet Sanctus Augustinus. 277. c. d Aſtrologos qui conſulunt quot modis& quam grauiter peccent. 278. per totam. Aftrologos dæmonem habere familiarem, qucnam ſint indicia. 278.0 Aſtrologos aliquando prædicere verum ex aiuino instinctu,& Cur Deus hoc per- mittat indicat S. Augustinus. 278. d. 279. per totam paginam. Aftrologos interdum prædicere verum ob illorum ingenij ſagacitatem. 180.4 Aſtrologos aliquado dicere verum ob ſtul- tam conſulentii credulitatem. 280. a.5 Aſtrologia. A Strologia iadiciaria in primitiua Ec- cleſta tanquam ars magica vetita 1IN D E X. AM damnata. 244 4 Aftrologia iudiciaria circa planetarum ob- ſeruationes fere verſatur. 248.4 Astrologiæ vanitas, eo quod verſatur cir- ca ea quæ nunquam aut raro eueuinnt, ab Auctore demonſtratur. 1594 Arologiam iudiciariã non tantu contraria eſſe fidei noſtræ: ſed etiã moralem Phi. loſophiam planè peruertere. 242 C4 Astrologicam diuinationem eſſe in Jacris litteris deriſam& reprobatam, variis Scripturæ locis probatur. 239. 4.5 Astrologica diuinatio, argumentis ex ſacra Theologia ductis, confutatur. 2404 Aſtrologicam diuinationem penitus euer- tere immortalitatem anima ac liberum hominis arbitrium, ac ob id falſam eſſe, perſpicuis argumentis ab Auttore pro- hatur. 25 G a.b Artromantiam omni tempore à viris ſa- pientibus fuiſſe cõtemptam& deriſam. 262. d. 2 6 3.4 Aftromantiam aliquot ſuis ſententiis deri- ſit Aristoteles. 26 3.b.0.d Aftromantiæ fundamenta tria, ab Aulto- re conuelluntur. 26 5. c. vſque ad 270 Auaritiæ vocabulum quomodo actibutur in Sacra Scriptura. 65 2,4 b Auctor. Vctor quindecim libros de Philoſo- phia edidit. 30.b. 306:0 Auittor vindicat Caietanum à nonnullis ta- lumniis Catharini. 2., Auttor qua de cauſa ad ſcribendum lahrum de Cœlis æ& astris ſit permotus. 201 4 Auctor interpretatur opinions illa Atro- logorum, Stellas non eſſe innumerabiles. 229. d. 2 30. a Auctor qua de cauſa cõtra iudiciarios A. ſtrologos diſputationè ſuſteperit. 2 38.4 Auttor quibus rationibus ceſeat vim Ar- boris vitæ fuiſſe naturalé. 32 3.. 3 24,4 Auctor aſſerit terram Euilath non fuſſe procul a Palaftina& Aſbyria. 337*. Aullo Autit Atorcn 6,O multor ſecutus luctores latione tia ub ſtus/ Auctore. li ſcripſ ratio Auctor nola deſe fun 4 15 Aulh rallj Auctor reilr 249 L her fu acet bas,! Aues ſij ex el Diun I 49 Aues e. tam Aucse cayi; itun Ales in ſeda Auer 4 ſin nobi Mhes proc tia nuta imiuainid 1u h AS. mhr vi n 1 25 ar„ 6 .*.[4 4 ½34353 S 4 T i Kyy 7 8 3 1* † 4 5 1 amnumnms hemibm ald mp ja CT-· 1624,a n[ a 1 49 MAn n k⸗ ** I ner. Hiteb. au. unutis ce 4 7 Anven 1 uln 1 rrceme. 1n 8 uurins ent eier i ſes ofh — 1 92 C 1 un muns. Füu g hr 82* 1 9„ Aw, LX NMuen 1 1 AM .. 4* 4 4 1 4 1 0.4.1192oS2A 1 1 zuuan 4 *† 3 1 1 „ keren 1 3 85 N 1 1 . 1. 4 n A4 9 4 4 1 Auctor cur in diſputatione de ſitu Paradi- ſi,& de fluminibus eins communem multormu Doctorum ſententiam non ſit ſecutug. 283 Auttores Sacrorum librori, partim reue- latione diuina, partim historica diligen- tia libros ſuos conſcripſiße tradit San- ctus Auguftinus. 1 5. b. c Austores Sacrarum literarum, cur de Cæ- lis& astris apertè& enucleate non ſoripſerint, aſſignantur ex D. Auguſtino rationes. 200. per totam Audtoris vtiliſſimum documentum circa nouarum opinionum approbationem& defenſionem. 809. c Auctoris dilemma ad Fati vanitatem con- futandam. 257,4 Auctoris intentio in ſcribendo libro de Pa- radiſo. 280.281 Auctoris opinio quonam in loco fuerit ter- rertris Paradifus. 303.b. 244.c. d.& 245 4.5 Aues. Ves& piſces an ex eodem aquæ ele- mento ſint cõdita tractatur. 1 49.a Aues fuiſſe productas ex aqua tenuiori, ſci licet ex nebuloſa, ſenſit Rupertus, Ab- bas, D. Auguft.& S. Thomas. 249.a.95 Aues ſimiliter vt piſces habuiſſe originem ex elementari aqua tradit Eugubinus, Diuus Hieronymus,& S. Ambroſius. 149. b. c Aues ex terra eſſe productas, probãt Caie- tanus,(atharinus,& Vielmius. 15 0. a.5 Aues ex eo quod iuſſit Deus eas multipli- cari non in aquis ſed ſuper terram, conij- citur ex humo eſſe conditas. ihid. Aues in Scriptura nõ appellari aues aquæ, ſed abëris. ihid. Nues quæ humanas voces imitantur, an ſint cæteris terrestribus animantibus nobiliores. 152.4.5 Aues fuiſſe ex aquis ſimiliter vt piſces productas communis Patrum ſenten- tia eſt, quam ſequitur& defendit I N DE V. Audtοr. 15 2.0 S. Auguſtinus. AWatin opinio quod omnia creata fuerint in vno inſtanti diſcutitur refellitur. 184.C.2 185,a.6 Augustini de bono obedientiæ& mala in- obedientia notabilis ſententia. 44 5. b.c Augustini egregia ſententia de duabus ci- nitatibus: altera Dei,& altera diaboli. 713.d. ꝙ714.4 Auguftinug tradit inſtinctu dæmoni A ſtro- logos interdum vera prædicere,& quo- nam modo id fiat. 277. a.5 Augustinus docet nonnunquam ex occulta qiuinæ prouidentiæ diſpoſitione Aſtro- logos vera prædicere. 279.4. b. c Augustinus refert tres opiniones de terre- ſiri Paradiſo, ex quibus tertiam appro- bat. 290.5 Augustinus primum docet Paradiſum ter- reſtrem fuiſſe corporalem, deinde eum Giritualiter interpretatur. 314.c.d Auguftinus docet, duobus Sacrarum litte- rarum exemplis, vim arboris vitæ fuiſ- ſe ſupernaturalem. 3 21. cC. d Auguftinus quid ſenſerit de opinione Ter- tulliani circa animarum generationem. 4²26. b. C Augustinus aſſignat rationem cur Deus non ſit comminaius Adamo pœnas in- ferni. 46 1.4 Augustinus commemorat& confutat opi- uonem quo rundam interpretantium illa verba Creſcite& multiplica- mini, ſpiritualiter tantùm. 503. c.& 504.4 Augustinus mira prædicat de felicitate ſta- tus innocentiæ: 519.4 Aueustinus cenſet Adamum fuiſſe creatum aà Deo cum gratia. 547.5 Augustinus probat primum peccatum pri- morum hominum fuiſſe ſuperbiam. Fôl. 635 b Auguftinus declarat quemadmodum in ſatu innocentiæ mulier ſine dolore pa- rere rereé potuiſſet. 6* 1. a. b Augustinus reddit rationem, cur primi pomines in Paradiſo non ſint commiſsti. Auguftinus probat Auamum eſſe ſaluum. Augustinus diſbusat vnde fupputatio an- norum apud L X X. interpretes depra- uata ſit. 78 3.b.G ngustinus concludit ſtandum eſſe potius Scripturæ Hebraicæ, quam tranſlationi LX NX.interpretum, vbicunque inter ſe concordari non poſſunt. 785*( Auguftinus definit quid ſit apocr)ypha ſcriptura. 795 ·4 Augustini Eugubini de cælo Empyréo ab- ſiuda opinio proditur, ac refellitur. 46.9b. c. 47.a.b B. Alanarum magnitudo quan- ta ſit, plurimoru Auctorum testimoniis proditur. 147.9 A Balanas& Cetos non eſſe fa- ctos propter hominem, nec ſubiectos eſ- ſe illius imperio putauit Theodoretus, ſed re fellitur. 391. 5. C. d Balænas& Cetos ſubiectos eſſe imperio hominis probat S. Baſilius. 39 2.4 Baſiliſci vis pertilens deſcribitur ſecundum Plinium& Solinum. 615.d Baſiliſcum non fuiſſe illum ſerpentem qui sentanit Euam, ſicut putauit Eugubinus. 616.5 S. Baſilius. Aſilij ac Theodoreti& Bedæ opinio de tenebris quæ in exordio mundi fuere excutitur, ac ab Auctore minime probatur. 61.5 Baſilij mirabulis deſcriptio Paradiſi. 29 2. b Baſilius ſcribit Paradiſum terreſtrem fuiß ſe conſitum à Deo poſt creationem ho- minis. 283.4 INDEX. Baſiliuæ, Chryſaſtomus, Gregorius Ma- Fnus,& S. Auguftinus, quibus in locis contra indiciarios Aflrologos dhſputa- uerint. 12239. 6 Baſilius tradit nullum verbum ſuperuaca- neum in Scriptura reperiri. 3871 Baſilius ceeſet nomen ſimilitudinis pertine- re ad virtutes& morum ſanctimoniam ob idq; fuiſſe à Moſe ſecundo loco in ſua narrations prætermiſſam. 3 70. per to,. Baſilius egrégiè confutat Hebraas alio, Hæréeticos negantes in illis verbis Pa- ciamus hominem,&c. non ſegniſicari myſterium ſanctiſſimæ Trinitatis. 376.5 Baſilius tradit omnes animantes in ſtalu innocentie& ante diluuium vixiſſe tantum herbis. 514.b.C. 5 15.d Baſilius ſignificat, ante peccatum affuiſſe animalibus facultatem loquendi& in- telligendi inter ſe. 603.4 Raſilius pulchrè declarat, cur primis homi- nibus in Paradiſo non fuerit opus ve- ſtibus. 657,A Baſilius docet vnde ſit diabolo contra nos bellum. 754G Bdellij& Onychinis lapidis deſtriptio ſc- cundum Plinium. 558.c Bdellium& Onychinuæ quid fuerit ſecun- dum Eugubinum& Hieronymum hlea- ſtrum. 339,6 Beda. D Eda ſtribit lignum vita ſic fuiſſe d- tum eo quod ſtabili ſanitate cor- pus hominis firmabat. 32²* Beda tradit animalia omnia etiam carni- uora ante diluuium vixiſſe tantum her- bis.— 51²4ε( Beda tradit Cælum empyreum fiatim in ſuo exordio impletum uiſſe agminibus Angelorum. 494 Beda admonitio, in hiſtoria Moſis nona ſenſibus allegoricis attendendum, vi apertæ hiſtoriæ fidé relinquamus. 24 22 2 nnas 2 tLue 8 1 Luus zuines ihe 5 Sualun 9 070 8!3p KAa- unaf N Nai de im. 142 1 4 3 dun— 129 m. iae nd a 39 1 4 4* 1 4 1 4 “ 2 r K 24& A 4 Al Nf 4 7 * 1 30 KO geidrun. 8 4 1 malh a lüſtss aha 4 4 lünunn- A n 1 Bedæ ſententia de interitu elementorum, in conſummatione ſæculi, quomodo ſit in- telligenda ſccundum B. Bonauenturam &§. Thomam. 205.d Behemoth ſignificare diaboli, quorumdam fuit opinio. 290 Behemoth iuxta literalem ſenſum nobis eſſe ſignificatum Elephantem ſentit Eugu- binus& Titelmanus. 190. a. Benedictio. PEunano Dei in Scriptura quid ſigni- ficet.„00.5 S. Bernardus. Eati Bernardi præclara ſententia de libertate humanæ voluntatis. 725.c Bernardi ſententia de inutili metu impro- borum. 74 2.·C Bernardi ſententia inſignis de Aecraa ſu- erbiæ. b 646.b.C Boẽtij ſententia de mundi temperamento elegantiſſimis verſibus deſcripta, pro- ditur. 167. b. C S. Bonauentura. D nauentura docet tria arborum ge- nera fuiſſe in terreſtri Paradiſo. 3 22.9 Bonauentura cenſuit vim& effectum ar- boris vitæ fuiſſe ſupernaturalem e quomodo. 3 22.(. d Bonauentura tradit non fuiſſe conueniens formari corpus humanum ex cœlesli materla. 407, 0 Bonauentura ſignificans quæ nunc ſunt peccata venialia, in ſtatu innocentiæ fo- re mortalia, refellitur. 54 d Bonauentura putat iustitiam orięinalem & gratiam gratum facientem res fuiſ⸗ ſẽ diuerſas, atque inuicem ſeparabiles. 566.9 Bonauentura collocauit iuftitiam origina- lem in voluntate hominis tanquam in ſubieto. 5771c Index in Gen. tom. 1. IN DE x. Bona mundi ſeptem ſtilicet Varietas Ordo & illarum diſpoſitio. Farum plenitudo. Miranda omnium inter ſe partium con- nexio. Sympathia& Aniipat hia quæ inter res aliquas reperitur. Pulchritudo illarum ac inier ſe proportio. Suauis ea- rum prouidentia& adminiftratio, ex- plicatur. 165. b. c.&ꝙ 166. per totam. Bonitatem in rebus d Deo conditis duplici modo conſiderat Auctor. 164.5 Bonitas& rectitudo ad bene operandum neceſſariæ. 160. c Bonitas fubſ̃tantialis in rebus creatis quæ. 164.5 Bonitas accidentalis in rebus creatis tri- plex,& quænam illa ſit explicatur. 165 b. c C. Coœlum& cœleſte. 6 Oeleſtes orbes moueri ab An- gelis ſententia Platonico- rum, Peripateticorum,& =òꝶ☛ Stoicorum omnium fuit. 216.(C. 217.3 Cæleſtes animalium figuras eſſe ab Aſtro- logis imaginatione inuentas, ac ob id nullam vim in rebuæ bumanis habere. 26 7, 5 Caleſtes influentias magis vim habere in hominum conceptu, qudm in illorum natiuitate ſcribunt Prolemæaus& Haly nobiles Aſtrologi. 26 8. c. d. 269.4 Caleſtes influentias non ſuficere ad rerum generationes, ſed opus eſſe etiam parti- cularibus cauſis ac ob id A trologos non Poſſé ſcire futura argumentatur auctor. 25 1. 9. C. d Cælestia corpora eſſe quintam quandã na- turam, tradidit ſolus Ariftoteles. 2 34 a Cœli nomine in hiftoria Moſis, quid intel- ligendun ſit. 53.5. C NNNN Cæli 1 N Gæli& terræ creatio fuit prior ordine temporis, creatione lucis, quodq, tem- pus quam breuiſſimum fuit ſecundum Hugoner. 84.c Cœæli nomen in lingua Hebræa caret ſingu- lari. 97.5 Cæli partes euaſuras in aſtra, fuiſſe à Deo denſatas tradit Hieronymus Vielmius, ſed refelitur. 138.4 Cæli quonam modo ſint in die Iudicij com- mutandiKä. 203,4 Cæli quonam modo in fine mundi ſint in- terituri. 203.4d Cæli quales nam fitturi ſint poſt mundi re- nouat ionem. 209.0 Cœli naui er terra noua quæ poſi diem in- dicij ſubftituentur eadem materia vt nunc erunt. 21 2.4 Cæli nomen variè in ſacris litteris& apud ſanctos Patres ſumi,& quomodo docuit S. Thomasg. 215. d Cœæli an moueantur à ſcipſis, an ab Angelis tractatur. 216. C. d Cœlorum figuram eſſe rotundam docent Aristoteles ac Mathematici omnes ra. tioneſq́;, aſſignantur. 21 2.,5,C Cælorum figuram non eſſe rotundam, qui- nam ex Eccleſiasticis ſcriptioribus ſen- Fere. ibid. cod Cælorum neamerü nobis eſſe incompertum tradidit Philastriug. 21 5.C. d Cælorum numerum certum nuſquam in Sa- cris litteris eſſe proditum. 216 a.5 Cæœlorum motus ceſſaturos poſt diem iudi- cij, colligit Auctor ex multis Scripturæ locis. 2 18. Cœlorum motus non omnes complendos eſſe ante mundi conſummationem, vt quidam tradidere probatur. 221. a. b. Cælorum influentias ab Astrologis inuen- kas, nullas eſſe. 265 d Cælorum inftuentiæ ſi admittantur, quan- tum Philoſophia debilitetur oſtenditur. 266. Cælorum infiuentias etiamſi vim haberent, E X. habere tamen magis in conteptu homi- num quùm in illorum ortu, ob idque ab Aſtrologis obſeruari non poſſe, prola- tur. 268.4 Cœlos eſſe aliquando interituros quinam ex ſanclis Patribus ſenſere. 201.1 Cæœlos aëreos dumtaxat& elementa eſſedb igne purificanda, ſcrihit§. Mugustinus, qudm opinionem ferè omnes Theologi Scholastici ſecuti ſunt. 203. b.C Cœlos interituros eſſe tantum accidentali- ter,& non ſubrtantialitey, tradit S. Ore- gorius, ſuamq, ſententiam ſacræ Scri- pturæ testimoniis conſirmat. 204.0.d Cælos eſſe octo, ſeptem planetarum,& octauum inerrantium ſyderum ſenſere Priſci Mathematici yſque ad Ptolemai tempora. 214 b.c Cœlos eſſe nouem tradidere Ptolemæus& Mathematici poſteriores. bid. Cœlos eſſè decem mobiles& vndecimum Emp)reum, recentiorum Mathematico- rum comminis opinio. ibid. Cœlos duos tantum eſſe tradunt Iuftinus Martyr& Theodoretus. 215 ,4 G Cælos tres vt minimum poni debere, diain 215,L.C §. B aſt liug. Cœlos moneri ab Angelis, communis ſuie eſt omnium Patrum e Theologorum opinio. 21 Tab Cœlos&x aſira eſſe intelligentias, iuata Philoſophoruan opinionem aſſerit Cde- tanus quod minime Auclori prabatur. 223.5 c. d Cœælum es terra in exordio mundi treald, quænam ſint ſecundum Chr)ſoſtomum. 44 ·5. c 3. Cælum&y terra in molit ione mundi condi- ta, quænam ſint ſecundum Auguslinum. 45 per totam pag. cælum empyreum quodnam ſit fecundum recentiores Theologos. 47c.ad Cælum empyreum ſig nificatur in Scripturs „] 0⸗ 8 23, cum dicitur Cælum cœæli, vel cœli Ce rum. 43,4 1 Cælum 4 * 2 A ai eunus 4 1 . entu mun a 1 1 4 5. 49, 2 — nnet a M Kcpen. A d 4 .. a (rore ſeuun a Leneid (æiat eſſe nu Manm ERp)rene ui unn a rlus tuu tutul es Sm uenr Olds de Cælum empyreum eſſe illud ad quod Pau- lus ſe raptum eſſe dixit, tradit Dama- ſtenus. ibid. Cœlum emtyreum quibus 5oMiea, in di- uinis litteris appelletur. ibid. Cælum empyreum non eſſe quippiam æter- num, vt ſomniauit Eugubinus, probatur. 47,4 b Cælum empyreum creari à Deo ob fuura zeSeeus beatitudinem, conueniens fuit. 48. (œlum en yreum in principio creari de- buiſſet cum ſit corpus incorruptibile, ortenditur. 49·4 Cælum empyreum ſecundum Bedam, ſlatim in ſuo exordio Angelorum eeafarhu impletum fuit. 49.0 Cælum empyreum quale nam ſit ſecundum Bedam. ibid. Cœlum empyreum id ipſum eſt ſecundum ee hah, Aiu Moſes dixit creaſſe Deum in principio. ibid. Cœlum à principio factum, diuerſum eſſe à firmamento ſentit D. Baſiling. ibid. Cælum quod dixit Moſes in principio eſſe c0 citamuae nam ſit ſe ſecu ndum Baſi- lium, Thecdoretum, Diodorum, Tharſen, Hauuaſ enum, ac Mirandulanum. 50. Calum, ed quod ſit 2ersus opacum I con- tinuum fuiſſe aauichae tenebrarum in 2nnama exordio, afirmant Baſilius ac Theodoretus,& Beda. 2. Cælum&x terram intra vnum è ſex illis primis dicbus condii ines non ante 55— it S. Augustinus 83.0 erram, aquam ante eſer dierum, exordium creata fuiſſe, diæerunt Baſi- liu⸗ eeAtaha a S. Hieronymus. 84:4 Cælum per lumè facere tam calorem quam frigus, ſententia Peripateticorum efl. 88 2 gere in; es ſublnnares niſi ber motum& Dom tradunt Peripatetici. 105.5 Calum cum ſit incorruptibile, nullo modo IEN DE X. vgriayri poteſt. 138.4 ælum ſecundum ſub stantiam; per ſe& in- L ſece non eſſe corruptibile. 208.d. 209.a. 5 Cælum habere ſimilitudinem cameræ fuo- modo ſit intelligendum declarat S§. Au- Lustinus. b 2 13, 0.A Cælum vnum tantum ſe ſecundum ſacram Scripturà ſenſit S.(pr)ſſoſtomus. 21 4. d duam ſenténtiam B. Thomas interpre- 7 dtur. 215.4 Cælum aërium Hdereum, ac inuiſibile& diuinum inue niri tradit Daæmafatmas. 216.4 Car um non poſſe moueri à ſeipſo, aſſgnan- ur rationes ab. Autore. 21 7. a.9 C 2ia moueri caſu, ſenſit Democritus& Epicurug. 217.6 Cælum moueri ſua naturali vi& impetu dixit Strato Lampſacenus. ibid. Cælum naturaliter omni ęrauitate& le- uitate caret. 2 20.5. C Cælum non habere ex ſe ey intrinſece vllam nat uralem propenſi onem ad motum cir- cularem. 220.a. 5 Cælum quonam modo ſe habeat eręa circu- larem motum. 2 20. C Cæœlun ptrum ſit animatum ſecundum ſa- cram Scripturam& Philoſophiam fuſe ciſpuratur. 222, per totam. Cæli habere Ss er ſenſug interiores, etiam tres exteriores dixit Simplicius. 2 22.a Caæſar Baroniug ſcriptor annalium Eccle- ſias fticorum commendat ur. 785( Caietanus. 8 Aistani ſententia d de ſacra Keeshtun 4 — intenpr etanda, nimium audax correctione digna. 27*( Caietani me morabilis ſententia aduerſus Prædictiones A311 ologoruim. 243. 4 Caietani abſurda interpretatio in illis ver- bis Adami. Hoc nunc os ex ofſibus — meis,&xc. 488.0 NNNN 2 Caie Caietanus d nonnullis calumniis Cat harini defenditur. 4².4.9 Caietanus ſenſit per Spiritum Domini fe- rebatur ſuper aquas, ſignificari Ange- los mouentes cælosa ſed refellitur. 63, per totam pag. Caietanus negans Adamum habuiſſe ſtien- tiam cælorum& elementorum refelli- tur. z31.4 Caietanus dicens narrationem Moſis defor- matione Euæ ex coſta Adami non eſſe accipiendam ſecundum hiſtoricum ſen- ſum, ſed ſecundum parabolicum confuta- tur. 345& 3 48. per totam. Caietanus cenſuit iuſtiam originalem rem fuiſſe diuerſam à gratia, non tamen ab ea ſeparabilem. 579 Caietanus putauit narrationem Moſis de ſerpente, non hiſtoricam, ſed parabolicam eſſe, ſed refellitur. 606.5 Caietanus cenſet peccatum Euæ fuiſſe ad- modum leue. 65 2.5 Caietanus dicens, Enos primum omnium inuocaſſe Deum ſub nomine Iehouah re- fellitur. 766.C Caietanus negans animalia fuiſſe vere ad Adamum adducta refellitur. 23.4 Caietanus ambigit, an(ain illa verba, Ma- ior eſt iniquitas mea, quàm vt ve- niam merear, dixerit per deſperatio- nem necne. 539 V Cain. Ain& Abel quanto tempore poſt eiectionem Adami ex Paradiſò, fuerint ab eo generati. 718.4 Cain an fuerit primogenitus Adami, necne. ibidem. Cain& Abel habuiſſe ſorores quidam tra- diderunt Calmanam& Delboram. 718.5 Cain vnde cognouerit oblationem Abel placuiſſe Deo non autem ſuam. 7 a2. Cain oblatio quare non placuerit Deo ſe- cundum Ambroſium, Chryſoſtomum Auguftinum. 728.4 1 NDE Xk. Cain qua occaſione vel data vel arrepta in. ſurrexerit adueyſius Abel. 732.bc Cain& Abel quid inter ſe locuti ſunt ante necem Abel. zuc Cain reſponſum dicentis, Neſcio, fuiſſe mendax impium,& ferum. 734 Cain cur interrogatus ſit à Deo Vbi eſt Abel frater tuus? ibid. Caini verba illa, Maior eſt iniquitas mea, quàm vt veniam merear, qudàm variè legantur& exponantur. 739.b— Caini mortem cur Deus diſtulerit. 749.4 Cain qualis fuerit poſt Fatricidium. 751.5 Cain cur aut quomodo ædificauerit ciuita- tem Henoch. 753,4 Cain cur ædificauerit ciuitatem. 755.5 Cain ædificans ciuitatem, figura fuit ama- torum huius mundi. 756.4 Caini ſeptem peccata. 748.b.· Caino triplex malum eſſe à Deo prædictum &inflictum. 737·4 Caino, cur& quale ſignum dederit Deus 749.5 Cainum egreſſum eſſe à Domini facie, quia ſignificet. 750,9 Caritas naturalis erga Deum vt finem na- turalem prout eſt habitus quidam mo- ralis, non erat opus holuini in ſtatu in- nocentiæ. 5714 Calliſthenes. ‿Alliſthenis teftimonium de antiqui- tate ſyderalium ſtientiæ, quam hu- buere Chaldaæi. 3 Carnalis. Arnalem copulam inter maritum& C yxorem non futuram fuiſſe in ſta⸗ tu innocẽ᷑tiæ videtur ſubindicare Diuus Augustinus. 4951 Carnium eſu non vſuros fuiſſe homines in ſtatu innocentiæ& quibus de cauſis nec einſmodi eſum fuiſſe in vſu ante d- luuium, nonnullis argumentis probatur. O9. per totam paginam. 1097 as 1 Carraſa C4 (. ( 4 1 4 (Tu (, Acee defd wu 8 1-04 W * RAuan e 2nee mf 1 12 ea an e e w, mn dn A e. eu 35 u unmm x Da A dm fuls ſen dia 1 A mi. cha ar aufeuer 7m (aaißeen uis i rmn an n 7 (m ſertaua 4 (m yperun g Chtcdan, (an, or G a aan . (un geſi 3 7 1 6 * 1 4 c. . (vna u euun rutit Mi ran, uen Se rll. V Cuid. 4 4 9* aaere(e. t c Cu * HMhas. * un 17— 7 —.1 ru t Ko e Fuerat 83 1 Carrafa Cardinalis laudatur. 781.5 Caſpium mare an habet communicationem eum Oceano. b 7 20. a.5 Catharinus. Atharinus aſſerens lucem in princi- pio conditam fuiſſe tantum lucem Solis perfectam æquè vt nunc eſt, refel- lturr. 75 a.5 Catharinus dicens in ſtatu innocentiæ ho- mines generatum iri cum iustitia origi- nali non autem cum gratia gratum fa- ciente, reftuutur. 558.d Catharinus iuftitiam originalem rem fa- cit diuerſam& ſeparabilem à gratia. 579·0 Catharinus exponit rationem, cur diabolus inftigauerit Cain ad occidendum Abel. 733:·0 Catharinus exiftimauit, primos homines eiectos Paradiſs habitaſſe in Iudæa,& inde fugiſſe Cain. 751.5 Catharinus negat Cainum interſectum eſſe A Lamech. 758.5 Cato. Atonis lepidum dictum de Aruſpici- bus, quod perbellé in Aſtrologos quadrat. 26 2.a Cauſæ. Auſæ quatuor, ex quibus oritur di- ſtrepantia ſupputationis anno- rum à mundi exordio vſque ad Domi- ni nostri aduentum. 36. per totam paginam. b Cauſæ variæ ob quas homines mutantur. 268.4 Cauſæ quattuor, cur Aſtrologi interdum vera prædicunt. 276.65 Canſæ interitus& diſſolutionis animalium tres. 3 19 Per totam pag. Cauſæ quattuor, ob quas in prædicendis fu- turis fallitur dæmon, traduntur. 241.95 Cere. (ue grandia non aliud eſſe in aquis quam dracones in terris probatur multis Sacrarum litterarum teſtimoniis. 1 NDEx. 146.C.& 148.4 Cætor& Balenas ſubiettos eſſe imperio bominis probat Santtus Baſiliuz. 39 2.4.5 Cetos& Balenas non eſſe factos propter bominem nec ſubiectos eſſe illius impe- rio putauit Theodoretus, ſed refellitur. 391. 5. c. d Chaldæi. Haldæi& A.gyptij, in triginta ſo- larium annorum batio, amo⸗ plures quadringentis enumerabant. 3/46 Chaldæi, eo quod mentiri eos iuuabat, im- modicè& incredibiliter mentiri vo- luere. 344 Chaldæorum falſa de ſyderum rerumq; cæ- leftium ſcientiæ autiquitate Perſuaſio. ibidem Chaldæorum& Aegyptiorum errores de primordiis mundi quales. 2 2*( Cherubian. (Qaulin in Scriptura quid ſignificet ſecundum Theodoretum. 709.4 Cherubin& flammeus gladius, quid re vera ſigniſicent. 710. per totam. Cherubinos ad cuſtodiam Paradiſi poſitos, non fuiſſe Angelorum virtutes, ſed ter- ribiles viſiones ac horrificas animalium Higuras ſcribit Theodoretus. 798. c.d I Chriſtus,. ( RISATI Euangelium iam inde ab exordio Mundi manifeftari cæ- Ptum. 616.0 Chrifti fuiſſ proprium fuiſſe ſimul com- prehenſorem& viatorem. 797,c Chriftus& Paulus in lege Euangelica, ſuaſores caſtitatis& virginitatis. 46 2.C F01.5 Chriftus ſi, Adamo non peccante, fuiſſet incarnatus, vtrum propter eum plus gratiæ datum eſſet homini, quam pro- pter eundem paſſum& mortuum nunc NNNN 3 autur. datur. 571.c Cpristus ſolus omnium mortalium, perfe- etas inimicitias exercuit cum ſerpente ſecundum Rupertum. 674.4 Chriſtophorus. Hriftophorus Clauius egregius no- ſtri tẽporis Mathematicus. 232.d Chronographi. Hronographi, vt de annis diligentem ita de dicbus ac minutiis tempo- rum, nullam rationem habent. 37*1 Chronologica obſeruatio in ſupputandis an- nig. 787.4 Chronologica obſeruatio in computatione annorum. 3 779 Chryſoſtomus. (, aſtomus quid per cælum e& ter- ram in principio a Deo condita in- telligat. 44.9.0 Chryſoſtomus putat, Cainum illis verbis, Maior eſt iniquitas mea, quam vt veniam merear, perfectam edidiſſe ſui peccati confeſſionem, ſed inutilem ta- men, quia nimis fera fuit. 740.4 Chryſoſtomus cenſet bonã& vtilem fuiſſe confeſsionem Lamech. 761.4 Chryſoſtomus ait: quo ſit tranſlatus He- noch, incompertum eſſe, nec à nobis cu- riosè inuertigandum. 792:0 Ciuitas. Iuitates duæ: altera Dei, ey altera diaboli, cum vtriuſque origine, pro- ceſſu,& proprietatibus. 1 12.(C. d Ciuitas omnium prima fuit Henoch. 75 3,a Ciuitatum adificandarum quæ fuerit prima cauſa. 755 ⁸ Ciuitatum antiquitas& vetuflas ab Eth- nicis varie tradita refellitur. 754.d Clamare ad Deum peccaia, quid ſignificet. 5.6 Claritas nobilitaſq librorum vnde ſuma- tur. 1.0 Cognitio. ( Ouure Dei quæ Christianorum do- ctrina eſt, ibi ſumit initium, vbi ſa- 1 N DE NX. pientia Gentilium expletur. 4241 Comparatio. Oomparatio inter orbes cæleſtes aligy- que res ſublunares, in qua oſtend. tur rerum æqualitas. 267, be Comparatio inter planetas quarto die in cælo d Deo conditos,& dona Dei quæ tribuuntur homini iuftificato. 1 61.c.& 16 2.4 Computatio annorum, qua eſt in Scriptura Hebraica, an debeat probari potius quã quæ eſt in tranſlatione Septuaginta in- terpretum. 783,4 Conceptus. Onceptus multiplicatio quomodo pæa- na ſit mulieris. 6 8. per totam paginam. Conceptus muliebres quaàm fint ærumnoſc. 6 29.4 Concilij Lateranẽſis magni de Angelorum creatione ſententia. 199.4 Confeßsio voluntaria peccatorum quam ſit Vtilis. 734 ⁶ Confiteri peccata ſua cui oportet,& prout oportet quanti ſit momentiT. 67 2⁴ Coniuges eſſe vnam tantum carnem, quat- tuor ob cauſag. 4 91, Coniugium poſt multiplicationem hom- num, eſt ſecundum indulgentiam,& non ſecundum imperium. 502 Coniunttio inter maritum& vxorem quanta ſit declarat Rupertus Abbas, 490.6 Coninunttionem triplicem inter maritum& vrorem deſ: gnari in illis verbis. Qua- mobrem relinquet hom ſuum& matrem,&c. ſcribit Santius Thomag. 491.c. G 49 24 Coniungere nomina pluralis numeri cum verbo ſingulari,&ſt idiotiſinus Hebrai- cus. 4²⁷4 Conſenſus (o 44 Kune — 4 u Eud ru Sa! 1 (nenu miar aäm 619 quutiase ateril i N 0* .rul 7I „* 9 ee w ann 31 a nodren keil 2 g un& 3n 3 14 numtet uniu ag ( I ra 9 m0A4 2s Conſenſus omnium de Mundi exordio, vox eſt clarißima ey notio quædam à Deo mentibus hominum inſita ac impreſſa. 29.4 Conſtellationes, nullam in natiuitatibus ho- minum vim habere, ex moribus diuer- farum gentium argumentatur Bardoſa- nes Syrus. 254C. 25 5.4.5 Corpus. Orpora miſta omnia interitura,& paſt diem Iudicij nulla ſuperfutura. 210.5. G 2 1 2. a Corporis humani excellentiam elegantiſi- mè deſcribit Seneca. 409. c.& 4 10.4 Corporis humani perfectionem exacte de- ſcribit Lactantius Firmianus. 410.& 411 Corporis humani informatione, an Angeli aliquid minittrauerint,& quid mini- ſtrare potuerint ſecuadum aliquos. 41 2. per totam. Corporis nuditas quibus de cauſis non ſit Ppudenda. 515.C. M 5 19.4 Corpus primi hominis non fuiſſe ab An- gelis fabricatum. 12.9 Corpus humanum an à Deo factum ſit con- ueniens animæ rationali diſputatur. 548.a.9 Corpus humanum quibus in rebus à cæte- ris animantihus vincitur. 407.4 Corpus humanum aptiſsimum maturæ ho- minis a Deo fabricatum. ib id. 5 Corpus humanum è cæleſti ſubstantia co- agmentari nõ potuiſſe probatur. ibid. b. c Corpus humanum eſſe præstantius corpo- ribus omnium animalium probatur. 408.4.9 Corpus humanum erectum formatum Deo, ob quattuor vtiliſsimos eius rei vyſus. b ibid. Corpus humanum præaſtantius eſſe corpo- ribus cæterorum animalium ob interio- r exteriorumdq ſenſuum perfectionem. 2id. c. 409. 4 Conpus humanum eſſe praſtatius ctero- IN DE X. rum animalium corporibus, ob praſtan- tiam temperamenti. 4⁰9. b. c Corpus hominis viginti quattuor corli⸗ præditum. 477,4 Creatio. Reatione mundi cognita homo adau- /itur ad cognitionem Dei. 29.0 Creatio mundi quomodo facta ſit fecundi Mercurium Trimegiftum. 67. a.5 Creatio mundi quonam modo fuit ſecundum Platonem. ibid. Creatio mundi quomodo per fecta ſit ſecun- dum Anaxagoram. ibid. Creatio mundi qualis fuerit ſecundum, He- ſiodum. ibid. Creatio midi ab Ouidio verſibus deſcripta. ibidem cur aliarum rerum molitione, vox& pra- ceptum Dei adhibitum ſit, non autem in cæli& terræ creationc. 40.4 Cyprianus. . Wriani eęregia, aduerſug hæreticos, 3 de virginitate& continentia ſen- tentia. 43 6.c. 464.4 Cyrillus. (uhe brobat multis exemplis, daæ- mones olim loqui ſolitos per anima- lia& res inanimas. 609. a Crillus putat ſerpentem qui ſeduxit Euam fuiſſe inanimum ſerpentis ſimulacrum ſub quo lateret dæmon. 605.4 Drum Perſarum regem, agrum manibus Propriis conſerere ſolitum ſtribit Xeno- phon. 437*4 Damon. EeAmon quonam modo futura ſcire poteſt. 277. a.5 4 Damon duobus tantum modis A hominem interius tentare 608,c Damon 1 poteſt. 1 N D Dæmon cur ſerpentis potius quam aliorum Animalium formam aſſumpſerit ad ten- tandum hominem. 6 20.4 Damon princeps ſophistarum fuit, ſecun- dum Rupertuns. 630. 4 Damon cur ſerpentem deceperit Euam, cur non ipſe potius nominetur à Moſe quam ſerpens. 621.5 Dæmon per quos gradus hominem ad ſum- ma flagitia deuoluat. 63 2.4 Damon cur fuerit arcendus ab ingreſſu Pa- radiſi terreſtris. 710.5 Damonem ſuper pectus& ventrem am- bulare, quid ſignificet ſecundum Grego- rium. 614.4 Damonem terram comedere cunctis diebus vitæ ſuæ, quid ſit ſecundum Gregorium. ibid. c. d 3 Dæmonem inſidiari calcaneo hominis, quid ſit ſecundum Gregorium. 616.4 Damonem instigaſſe Cain ad occidendum Abel,& cur ſecundum Catharinum. 733* Damoni, qui princeps fuerat decipiendi Euam, cur Deus non maledixerit potius quam ſerpenti. 612.0 Damonis caput conterere quid ſit. 616.5 Damonis ſemen& mulieris quod ſit intel- ligendum, 618.5 Dæamones generatos fuiſſe ex Adamo& yxore eius Eua, erronea& abſurda Thalmudistarum opinio. 487.0. 488 a Damones olim ſolitos loqui per animalia & res inanimas, multis exemplis pro- bat Cyrillug. 609.·a Damo num fallacia, apud aliquos ſacrificia ponte inflammabantur, vt narrat Soli- nuig. 7 22.d Damaſcenus. Amaſctenus deſtribit qualis fuerit terrestris Paradiſus. 29 3.a Damaſcenus indicat quantis bonis afflue- ret ſtatus innocentiæ. 5 20. C De Adami ſcientia quinque quætioues. E X. 531.5 Decreta eccleſic contra Astrologos qua. 239 W Defenſio pertinax propriæ opinionis fu- gienda. 254 Delphini quam miriſice ament hominer, tradit Baſilius. 3914 Deus. D'“* operibus, aadere quicquã vel de- trahere nemo poitſt. 39.0 Dei nomen Hebræum Elohim pluralis nu- meri, an careat ſingulari. 40.c Dei nomen Hebræum EFlobim quid ſignif- cet,& quibus perſonis tribuatur. ihid. Dei nomen Elohim cur Moſes cum ſit no- men pluralis numeri coniunxit in crea- tione mundi cum verbo Bara numeri ſingularis,& an in ifta coniunctione inſinuetur m'ysterium ſanctiſſimæ Tri- nitatis, copiosè ac fusò tractatur. ihid.& 41.4.5 Dei voluntas quàm ſit eſicax. 70.5 Dei operatio, continua fuit in illis primis ſex diebus. 85.5 Dei operationes duodecim eximiæ die Do- minica peratæ, vna cum decima tertia futura, enumerantur. 89.4,5 Dei omnipotentia potiſſimum declaratur à Scrintura ob fundationem terræ ſuper nihilum,& aquarum retétionem in auit. 107.a.5 Dei verbum: Proferat terra, quid ſigi- ficet. 12445 Dei quies in die ſeptimo qualis fuerit ſe- cundum Augustinum& Bedam. 176. a. b Dei quies in die ſeptimo, quietis Christi in ſepulchro figura fuit. ihid. b.7 Dei quies in die ſeptimo quietem nortram poſt hanc vitam futuram ſignißeut. ibidem e Dei operationem triplicem diſtinguit Ca tharinus,& quænam illa ſit. 1 80.0 Dei apparitiones hominibus ſi uh aliqua ſen- ſabili ſpecie factas per Angelos peractas fuiſſe De De d. pen,t has Ammem uf eſ 1 — 8 K 1 2 Heus 41.49 Da muxa ni h Dei perata, un gugu r lria. 91 Dei peruin Wubh mus:eriat; Id tuut De. en Au. Soituri 1* ault uen, unt us ln I N fuiſſe tradit S. Dionyſius Areopagita. 73 ² ½ Dei miſericordia quantum eluceat in ani- malium ſubtrattione ab obedientia ho- minis, obſeruauit S. Chryſoſtom. 6 39, Dei ſententiam contra Adamum prolatam ſi de ligno ſcientiæ boni ex mali ederet non fulſſe definitiuam, ſed tantum com- minatoriam, nonnullorum opinio fuit, quæ refellitur. 453·c. 454.4 Dei verba contra Adamum prolata, ſi de ligno prohibito ederet, quomodo intelli- gant Iustinus& Irenæauc. 454.4.b In Dei præcepto obſeruando, quod impoſi- tum eſt Adæ facilitas quanta fuerit. 464 4 Dei benedictio in Scriptura quid ſignifcet. 500.c Dei prouidẽtia erga primos homines quan- ta fuerit deprehenditur ex illis verbis: Ecce dedi vobis omnẽ herbam,&c. 506.a.5 Dei prouidentia erga coruos quàta. 511.a Dei cogmtionis quadruplex genus. 542.a Dei aſſiſtentia erga hominem in ſtatu inno- centiæ conſtitutum, ſex magna bona præ- Kabat homini. 75 4 Dei iudicinm quam ſit formidabile. 665 a Deo facilius eſt facere omne quod ei pla- cuerit quam homini id explicare vel co- Litatione fingere. 70. Deum feciſſe mundum, aut ex nihbilo, aut ex alia re: ex nibilo producta, pro certo ha- betur in diuinis litteris. 38.a. 5 Deum que madmodum fecit cælum& ter- ram ſic etiam plurès mundos facere poſ- ſe, demonſtrat S. Baſiliug. ibid. o Deum a Scriptura ſapius maęnificari, eo quod fecerit cœlum& terram. 43.0 44,4 Deum omnium aquarum Conditorem eſſe multa Sacrarum litterarum loca indi- cant. 66,5 Deum tantum aquæ creaſſe, quantum po- ſtea in receptaculis terræ commode poſ Index in Gen. tom. 1. D E X. ſet contineri. 6 G 3. I 1 9.5 Deã tertia die feciſſe arbores iuxta vniuſ- cuiuſcque loci conuenientiam. 136. c Deum piſcibus bencdicendo, eorum multi- plicationem ſignificaſſe. 147.4 Deumo tes omnes optimaæ& in ſtatu per- fecto creaſſe in mundi exordio ſecundum tres accidentales bonitates. 165,a Deum compleuiſſe inmundi creatione om- nia opera ſua ſexto die incluſiue. 1 73.5 Deum compleuiſſe cuncta opera ſua die ſe- ptimo quomodo ſit intelligendum ſecun- dum Caietanum. ibid. b. c Deum requieſcere ab omni opere ſuo, quo- modo intelligendum ſit. ibid. c Deum quicuiſſe die ſeptimo, eo quod rebus à ſe conditis quietem indidit ſtilicet ſia- bilitatem, permanentiam,& perpetui- tatem; vel ex eo quod quæ propoſuerat facere perfecte compleuerat, dixit. Ari- ſtobulug. 174.5 Deum ceſſaſſe ab omni opere quod patra- ra, quomodo ſit intelligendum ſecundum Auctorem. 175 c Deum quieſcere quomodo ſit intelligen- dum ſecundum Auguftinum& Bedam. 176.4.5 Deum alicui henedicere quidnam ſit ſecun- dum Theodoretum. 177.4 Deum præcepiſſe vſque in mundi exordio obſeruationem Sabbati ſenſit Cathari- nus, quod minime probatur. 178. a.5 Deum non præcepiſſe obſeruat ionem Sab- bati in mundi exordio ſenſit Toftatus, cui aſſentitur Auctor,& hanc ſententiã multis confirmat argumentis. 178. per totam paginam.— Deum præceptum vllum poſitiuum Adæ non impoſuiſſe, niſi vnum tantum de non edendo fructu arboris ſcientiæ boni& mali. ibid. Deum prius creaſſe in verbo æterno, quod poſterius fecit in opere externo ſenſit upertus, ſed refellitur. 179.5 Deum mundum non poſſe diſſoluere ſen- 0000 ſerunt ſerunt Peripatetici, ſed falſo. 206.c Deum creaſſe cœlum æqualiter aptum ad motum& quietem. 2 21.4 eum, cur quaſi conſultabundum al crea- tionem hominis accedere, deſcribat Mo- ſes. 375.4 Deum creaſſe hominem cum conſilio,& quale illud conſilium fuerit ſerub dit Ru- pertus. ibid. c DPeum cn dixit: Faciamus hominem,&c. locutum eſſe cuamn. agelis uoiadan opinio fuit, quam à ſantlis Patribus fuiſ⸗ ſe confutatam, ac quinque rationibus conuinci poſſe oſtenditur. 358. 5. C Deum ci dixit: Faciamus hominem,&c. locutum fuiſſe more magnatum& prin- cipum de ſe ſolo pluraliter dixerunt ali- qui, quos Theodoretus bene confutat. 3 60.4.5 Deum ſolu n habere immortalitatem, quo- modo intelligendum Jaruuui Chryſo- ſtomum. 4²9 2 Deum dici habere ſoli 8 im immaortalitatem eo quod ſit ſolus immutabilis, interpre- tatur S. Augustinus. ibid. b Deum exigere voluiſſe à primo homine fi- dem, ſpem,& charitatem, cum dedit illi præceptum de non edendo ex illa arbore .) 4 Kientiæ boni& mali, ſcribit Rupertus. A4 Pe totam. Deum xAni ime, ſapientiſimeq; permittere mala fieri in mundo declarat§ ſlinus. Deum cum hhaa krit Alamum moriturum ſi comederet de ligno, ſae tiæ boni e mali, intellexi iede moyteſß ſer uali tan tum„opinio quorundam fuit, qua æ refelli- un. 45 3 5. cC 5 4 6 2 OVrlt ur tn 1NDEX. ſe ſignificare tantum neceſsitatem mo- riendinin quam propter naſ ionem ille incurtehat, ſenſit Theodoretus& 9. Augustinus quos fere omnes ſchal agtili Theologi ſequuntur. ibidem per totam paginam. Deum cum dix it Adamo, eum maritunm ſi de liguo ſcientiæ poni& mali ederet, intelle xiſſe de actuali inchoata morte, in quam bropter præcepti tran ſgreſßionem Adam cecidit opinio quorumdam fuit. 455(C.& 45 G.a. Deum extraxiſſe ex Adamo duas coſtas, ſentit Mieron)mus Oleaſter. 473:0 Deum formaſſe ſimul uamun 22 vuai cohærentes ſibi alternis lat hh us, hi- gmentum Hébræorum fuit quod lean tus eſt Eugubinus,& multò ante illum, Plato. 47 4. a.c Deum in illis verbis: Mroprer ho⸗ relin- quet homo pa.&c. inten düxiſſe coniu- gia inter parehtes& liberos intelleait §. August tinus. Hugo de S. Vittore,& Caietanus. 49040 Deum in illis verbis. Propter hoc telin- quct homo,&c. ſigniſicaſſe coniun- clion 6 m inter maritun&& vxorem ma- eteris omnibus coniuntlio- 9/ „—„ NioH. 20d. C. 2 4914 7 13 7/— 4 7 5 Oeune Ven a ad Adamum 2 p ſt merlaiem 7 * 777 c a41 à veſpe: A, Ve* 1 00 ℳ 4 4⁄½ di quid ſi- r 4 88 d 9711 20 81. 8 hic 4 1 Deum r td ſt- 2nd 5 22.4 — N 3434„ Deum in 112 wum 4.4-9 * Deii⸗ 2l- ,„0 24 dt, ore 93³⁴ Deuna a n. rrainre ee viſum, dil Cline d Gdetn: 2ſuℳℳt?. Austores cenſuerint. Wbid.O Deum oſtendere vel abſcondere alicui fa- 2 νQ 2„ 8 7 42 ciem ſuam auud. ſignificet. 74 1.9 Deus reri omniun um conſeruationis cauſa. 29 4 2... 1 Deus in ſuiui da vi ad poieſiate pollet. bid. ¶ 14 3 71 z 4727„11 Peus eßhiciendo mundum, Potentiam ſuam chen 5 1 1 Nes ſe 38us auſe ga 41 4* eni . ,d. Demn iailu mid uen Tuet doe i ſlan. 94 mim at hauku n— 1 Wa. P int urrr aeuns. 8 —. Deum 2 24 M r; uet doo, ii 1 1 1 42 Wua e u? 9 e A 1 † diil nhcu ua * AF. e 4* . 4 N dans 4— 4 ““ 1 ems 6 14 ula⸗ ſuam non ehnuſun. 43ε Deus poſtquam mundum condidit, nun quam ſua gubernatione derlituit, ſed Perpetuo eum conſeruat ac regit. 44.4 Deua cur in creando luce yſurg eſt illis ver- bis. Fiat lux. 70.c Deus cur ſicut benedixit- animalibur, non ſimiliter benedixerit plantis, redditur ratio ex Theodoreto,& quid illa benedi. itio ſi⸗ Iißccet, explicatur. 126. per totam paęinam Deus res omnes tali modo produxit, yt de- inceps per ſeipſas conſeruare, aliaſq; ſi- nie s ſuo tempore generare poſſent. 36.5 Peu, 77 ſex, vri mis illis diebus, qn aid per ſin- gulos condiderit; explicatur. 144.5 Deus cur terrestribur animantibus bene- dictionem illam: Creſcite& n naltipli- camini, æque vt piſcibus non imper- tierit. 154.6 Deus illam benedistionem: Creſcite& multiplicamini, non tantum ad con- ſeérnandam ppeciem homini im 2pe tiuit, verum etiam complendum elettorum numerum. iid. Deus cur pr rohibuerit generationem ani malium ex diuerſis ſpeciebus, rcdhrur ex 9. 1as triplex ratio. 157.b. c Deus c Heſhtche ndo ſingula ſua opera, di- xerdt illud 02 onun, cur etiam cun- cõa ſaauben it palde bona tractatur Te 4a Deug quid boni ex peccato Adami elicue- . 168. 6 non ante creationem hominis vi- der tt cuncta quæ fecerat 72 valde bo- na, aſſi; naatur quinque cauſæ. 27 2.4. b. 4 Deus henedicendo die ſeptimo, Quad nan R illi ontulerit explicatur. 177. per totam Veimamn Deus qua ratione diem ſabbathi ſanttiß- carit. 3— a Deur an diem ſeptimu m præceperit eſe obſeruandum vſque in nundi exondi I N DE x. an tantum tempore le gis Moſaicæ tr ctatur. i5 Deus cur non plurihus& paucioribus quàm ſex diebur mundum condiderit, Senaue dã P] opriam rationem ſi„20 Poe. 191.5 Deus ſicuti ex nihilo mundum condidit, t, ſ C Ahau, potentia ſua eum ad zehelnn⸗ redi- ere poteſt. 206.9 Phas cur Angelorum ruinas, non nouis Angelis, ſed ſolum hominibus ab vno procreatis rertaurare voluerit. 403:0 Deus cur primo homini, nomen Adam im- poſuerit. 361 Deus ſicnt cum dixit. Fiat lux ſolos dletios angelos intellexit, ſic dicendo: Paciamus hominem„ Rc. ſolos electos homines intelljgi voluit ſecunduu Rupertum. 6 Deus per creationem, imaginem ſuam in- choauit in homine, quam ſolus pelit& ornat per iufliſi ationem, aljehuir. conſutumat per glo rificationem. 390.4 Deus cur in nares ſau in faciem hominis in ſuj Nauéril animam n ſcu piraculum vitæ rationex aſſg gnat Caiet 2nls. 40.a Deus cur fecerit hominem ad imaginem 2 ſimilitudine em ſann faiem cauſa tra- duntur. 3 87.a Deus ſecit hominem ſibi ſmlem nuiui. cumque modis ille eſſe poterat. ibia. h Deus creauit hominem ad imaginem ſunm auatenus eum omnes corporales creatu- æν reutrentur. ibid. c Deus plaſmanit hominem ad imaginen ſuam, vt omnes agnoſteret illum eſſe quid Dei proprium ac pecutliar 2. 388 a Deus comparauit ſibi heminem ad imagi- nem ſuam fati Tuma, quate nus ſocietatem amicitiam e familiaritatem cum illo ib id. b. o habere poſſet. Deus in maginem ſuam impreſſit in homine, yt facilins ab illo inneniri& agnoſci poſſer. 3594 Deus hominem ad maęine 72 fi IdI2 för- 0000 2 Mauit mauit, vt æternitatis, infinitatis,& di- uinitatis capax eſſe poſſet. ihid.h Deus qudò agnoſteretur mundi conditor, ho- minem ſcilicet imaginem ſuam in eius medio poſuit. ihid. c Deus cur primum hominem de terra fin- Terilt. 4044 Deus quot vtilitates ex Adæ peccato eli- cult. 450·6. 45 1.·4 Deus alia ratione quàm homines, mala hie- ri permittit. 451.65 Deus quomodo cauſa fuit mortis, quæ poſt peccatum contigit homini. 459-·a Deus cur ſolã mortem, aliis modis præter- miſsis, comminatus fuerit Adamo, aſſi- gnantur tres cauſſæ. ibid b. c Deus cur non comminatus ſit Adamo pæ- nas inferni, afferuntur tres cauſæ. 460.9 Deus cur dixerit: Non eſt bonum ho- minem eſſe ſolum. 461. 46 2 1 Deus cur non comminatus ſit Adamo pæ- nas inferni, rationem aſſignat§. Augu- Rünus. 461.4 Deus cur ex Adamo dormiente formare voluit Euam nonnullæ cauſæ afferuntur. 469.5 Deus cur ex Adamo dormiente detraxit coſtam, rationem aſſignat Theodoretus. 470.5 Deus cur ſicut primis hominibus pr æſcri- pſit cibum, non ſimiliter præſtitit po- tum, aſſignatur ratio. 510.4 Deus cur vnam tantum mulierem in exor- dio mundi creauerit, quinque rationes aſſignantur. 483 per totam. Deus etiam cum increpauit& puniuit A- damum, quam blande ac miſericorditer eum tractauerit. 665.5 Deus quomodo locutus eſſe dicatur vel cum Angelis, vel cum hominibus. 666.5 Deus cur poſuerit inimicitias inter homi- nem& diabolum. 67 5. c. d Diaria e Annales, in quibus res ſacræ me- morabiles ſcribebantur, erant apud pri- ſcos Hebræos. 142 1NDE X. Didymus. Idymus dixit, ſerpetem illum ad tem. pus opera diaboli fuiſſe erectum, yt more quadrupedi ingrederetur. 61.6 Dies. Ie ſeptimo apparuiſſe integritate& conſummationem Vniuerſi. 1 80.5 1 4 2 2 Diei initium vnde ſumatur ab Eecleſia in celebrandis feſtis,& ieiuniis ſeruandis. 88,4 Diei ſeptimi dignitas& priuilegia. 177. per totam pag. Diei ſeptimi dignitatẽ vidiſſe priſcos genti- lium Theologos quaſi per nubem. 1 804 Diem primam non habuiſſe auroram nec mane, docent Hugo de S. Victore,& Ma- giſter ſentent. quod minime probatur. 86. c Dies ſæculi ab homine ratione humana ſci- ri non poſſe tamen reuelatione diuina. 5.C Dies in müdi exordio præceſſit noctem. 87 Differentia inter Eeſtaſim& ſoͤmnu. 468.5 Diluuium Noë quonam tempore cæperit. 1334 b Diſcrimen inter imaginẽ& ſimilitudinem ſecundum B. Augustinum. 364,4 Diſcrimen inter imaginem& vestigium Dei ſecundum Theologos. 386 Diuinæ prouidentiæ commendatio engt animalia. 510 Doctores. oatores exiftimantes Paradiſum ad- 12 auc existere, cur in eam ſententiã ducti ſint. 809 Docttorum multorum conſenſus vtrum in qualihet quæſtione ſit omnino ſeqquendus. 808.5 b Doctrinam quam nobis de mundi opificio in fidei articulis Eccleſia Catholica tra- didit, potiſſimum ex libro Geneſeas deprompſit vur iunt in uo iker euen. in aa 4*. 8* Dn u Rn doſem muu 64,4 Deri niiemi An Dfreui uun d DKuuun Nié ul Re deprompſit.— 24 4 Dolores mulierum in partu quam ſint acerbi. 680.c Dominici diei priuilegia ob egregia faci- nora a Deo in illo operata, enarrantur. 89. a.b.c Dracones. Raconem miræ magnitudinis ab Ale- xandro Macedone in India inuen- tum commemorat AÜclianus. 1 46. c Dracones Indici miræ magnitudinis, quos tradit Plinius. ihid. b.c Durandus. J) wauaaf refellitur, dicens appetitum ſenſitiuum ſuiſſe perfectum a iu- ſtitia originali ſine propriis habitibus moralibuæ eius appetitus perfectiuis. 571.d Durandus refellitur, collocans iuflitiam originalem in appetitu, tanquam in ſubiecto. 577 7. Ccleſia de quibus aquis intel- ligat. cum in hymno quintæ feriæ ad veſperas loquitur e a aquis. 109.C Eoſtaſis diui Pauli qualis. 470.0 Eeſtaſis B. Catharinæ Senenſis. ibid. Flectos& prædeſtinatos tantum naſcitu- ros fuiſſe in ſtatu innocenti. 463.5 Elementa. TLaheue ſimul omnia quattuor creata . fuiſſe ſentit D. Baſilius, Damaſce- nus& Beda. 5 5.4.5 Elementa omnia quattuor vnd cum cælis creata eſſe, ac ſecundum ſuam naturalem constitutionem& higuræ ſphæricæ. 107. c. 113.5 1 ND Kk X. Elementa duo tantùm, ſcilicet terram& atrem ab igne eſſe purificanda ſenſit S. Augustinug. 205.4 Flementa omnia quattuor ab igne eſſe pu- rificanda in die Iuaicij, duoque ſecundum ſubſtantiam peritura,t radit Beda. ibid.% Elementa qualia futura ſint poſt diem Iu- dicij. 209. b. c. d Elementum terræ, alia tria elementa ali- qua in parte in ſe continere oſtendit D. Baſilius. 55 ·4 Elementum nullum eſſe periturum ſccun- dum ſubstantiam, tradunt Scholaflici Theologi. 285 Enos. Nos an primus omnium cæperit inuo- care nomen Domini. 766.5 Enos creditur primus omnium certas in- KRituiſſe cæremonias rituſq;, non ſolum priuatim, ſed in publico inuocandi& co- lendi Deum. ibid. c Ephraæm. FEEAr putauit ſerpenti qui decepit, Euam ad tempus fuiſſe datam lo- quendi facultatem. 60 2.5 Epbraæm putauit ſerpentem illum fuiſſe an- tea quadrupedem, ſed propter malefi- cium eſſe pedibus priuatum. 61 2.5 Error. EI* llorum qui putant humaniores litteras nihil Sacrarum litterarum ſtudiis prodeſſe, ſimulq, eorum qui ni- mium eas admirantur. 26.4 Error Platonis, Ariſtotelis ac Theophraſti dicentium memoriã rerum geſtarum ſæ- pe ob ingẽtes eluuiones ac deflagrationes periiſſe ac reuixiſſe confutatur. 31.b Error poëtarum& Gentilium circa agri- culturam. 43714. 5 Errores Gentilium circa mundi ortum. 28.9 0000 3 Prro Eſdras. Sdram libros Sacros in Hieroſolyino- L rum captinitate integros penes ſè cuſtodiuiſſe ſcribit S. Athanaſius. 1 2.0 Eſuras vtrum Sacros libros à Chaldais in- cenſos dinino memoria beneficio refe- cerit.. 5 Eſdras non auctor, ſed reslitutor ac reſè- ctor Sacrorum librorum appellandus. ibidem.c— Eſſe naturale dupliciter accipi. Eua. Va cur Deo creata,& quibus in rebus adiut orium homini futura. 461. c Eua cur erat neceſſaria primo homini, non nullæ cauſæ traduntur. 46 2.4d.9 Eua cur facta ſit à Deo ex latere& cofta Adami plurimæ cauſæ afferuntur. 475. e r̃ totam.. Eua cur dicitur A Moſe, ædificata fniſſe ex coſta Adami, non formata, rationes aſſi- gnant Säctus Chryſoſtomus,(aietanus, Catharinus, Rabbi Salomon, atque To- ſtatus. 480. b.⸗ Eua vtrum ſiatim yt comedit fructum ve- titum perdiderit iuftitiam originalem. 580.4 Eua ſi ſola peccaſſet, innocente Adamo, vtrum ſilij eius generati eſſent cum in- Nitia originali. 58 3 H.c Eua ſecundum Bonauenturam putauit ali- quem ſpiritum loqui ſecum per ſerpen- tem: non tamen diiudicauit vtrumſſet bonus, an malus ſpi itus ſecundum 5. Thomam. 608.4 Eua cur non cx horrnit congreſſum ſerpen- tis. 614.5 Eua cur non obſtupuit audiens ſecum lo- quentem ſerpentem. 616. 0 Eua cur dixerit vetitum ſibi fuiſſe tactum arboris cum Deus tantum vetuiſſet Feſum. 6 25— Eua cur dubitanter dixerit, Ne forte 1 ND E X. 5144 moriamur. 6825.4 Eua curiose& cupide aſpiciens arborem vetitam, tria vitia commiſit. 631.4 Eua quomodo potuerit credere vera eſe di- cra& promiſſa ſerpentis. 6375 Eua narraueritne Adamo promiſſa ſer- Pentis. 638,b, Eua tribus modis denunciari potuiſſe pra- ceptum Dei de non edendo ex illa Arbo- re ſcientiæ boni& mali, qui ab Auctore expendutur. 44 2. per totam& 44 3·4.5 Euæ denunciatum fuiſſe Dei præceptum per Adamum, ſenſit&. Augusftinus& Toſtatus. 44².4.5 Euæ primum peccatum fiuſſe ſuperbiam. 635. a. 9 Euæ octo numerantur peccata. 635. b. Euæ peccatum quibus rebus grauius fuerit quàm Adami. 552·C Euæ nomen quam habeat etymologiam. 687.a. c Euæ nomen quanlo ſit ei impoſitu. ibid. c. d Euæ nomen vtrum Adam impoſiterit per fuperbiam,& contemptum Dei vt dicit Rupertug. 688.4 Euam non fuiſſe creatam die ſeptimo, vt aſ- ſerit Catharinus, ſed in die ſexto. 173,5 8,— 6 5 8 3 14 D p 1 Euanm f Oormatanz futſe eAãtra Pay adiſ M ₰ 8.* quemadmodum& Adam, tradunt Ioſe- Phus&œ Rupertug. 435,4 Euam formatam fuiſſe intra Panuium communis& probabilior opinio, afi- gnatur que ratio cur ibi creari debuit. ibidem.b c Euam fuiſſe obſtrictam illo præcepto de mon edendo ex ligno ſcientiæ boni& mali ſi cuti Adam. 441 Enam quibus in rebus ſimilem& diſſmi- lem Adamo fecerit Deur. 46640 Zuam creatam fuiſſe ſexto die quibus er locis Scripturæ deprehendatur. 46 7 per totam pag. Euam conditam fuiſſe extra Paradiſum qul Auckores ſenſerint. 467. Euam formatam fuiſſe ex Adami coſta in terreſtri F! . nuasmd ea „ L2Ag. 9m„* 4 Prian Farca 1 4 4 „* 4c, uneatn h ger am ubar 122 am.— aunen an 2 aa 2 . 44 amen i 1 Prli unex unm A dgſi reum, G ar ar An eue “ don fuſſe curd Säinn. Cahv g 5 m 17 A Dauii aucrocne 1b n 4 4 4 4½ terresſtri Paradiſo, ex non extra illum. ibidem. c Euam ex coſta ſiniſtri lateris Adami fuiſſe conditam creditur,& qua de cauſa. 4 75( Euam poſt eius formationem addugia fuiſ= ſe ad Adamum ob ſexc c auſas, quæ com- memorantur. 48 2·Per totam Dag. Euam eſſe formatam ex co ſta Adami, intel- ligendum eſſe Parabolice& bifiwia ſcribit Caietanus, cuius opinio fuſe ab Audctore commemoratur& pal Lidis ar- Lumemi refellitur 493 3. 484. 785. Per totas. 2;. Euam ædif Watam f niſſe Eex 2ſta Adanlain- 7 telli gendum 7 e historicè non Para- 8 2 7 50 AA aee 9 olice 3 4 omamuni⸗ OUllen, La! 74½ 4₰ 2 4 †A r„„ 82 A 7 0⁹ 20le 29⁷ A 22e0. 4— 3 84 1. , Euan e verd ſ ulſſe je am ex co qfla A. dd- 2 ni, tr adit I/ inoceMius. III. bed. c Euam verè ædiſicatam fuiſſe ex coſta e ni liquido deprehéditur ex erbig Pau. li M Moſßs 486.4 4 1 8 4. 7 54 22* A 5 Endlas ʒ Naam dicet vnam tantum carnem 05 quattuor rationes. 491.9. C Euam ne ſ Liniſſe vrrum animalia carerent natur ate facultate loquendi, opinio eſt Orili& a liori,n ec im pro ohabilie 608:0 Euam multa ab initio ignoruſſé, quæ paſlea didiciſſet non eſſe contra pen feuuone Latus innocentiæ. 69⸗ c. 610.aA Enuam non peccaſſe ante congreſſum ſerpe en- tis. 632 Euam cur diabolus prius tentauerit, muam Aduam. 637. d. 638.4 Sühhine exiſtimauit, ſerpentem, qui decepit Euam, fuiſſe baſiliſcum, ſed refellitur. 615.5 Euſebius. Vſebiur ab Adamo vſcue ad diluuim recenſet annos bis mille ducentos 1 N DE F airenunwauden ium Adami quid ſi- mamentum, ſcilicet od lia eſſe appelatumo de Dahain in⸗ dum 2 aebh es ae; Firaeas um ex moneeri intrang 78 2.5 7 Excuſatio peccati quã ſit dete tabilis. is. 6lis Oemina cum, ſecundum ir 17130. telem, ſit animal læſum oc- caſionatum,& imper fecti, quomodo in ſtatu innocentiæ Lenerari potuiſſe. 496.e9 497/er to- ν 657. c.2 i cur nr hahee Scriptura dici- Patris. 384.:c Firmamentum zomine fernſfcan verum corpus cœlt leſte i tia jur qera, opinio i 40 no ſimt ĩ znerran- d um fuit, quæ 8 9.4 Firmamenti nomine à Loſ ſigniſicari to- tum illud à ſpatium duod&ſt à terra vſque iciſ 7 lnn aureue eſt Austoris, Po Scripturarum testi- eaniteigenen 3 permultis, ac Do- ſortalibus confirmatur. 9 3. rimas entum ex atrea materia condi- ſe docent Baſilius Ambro- 91.a CKauam(P5 cn. AIll, . 96 elen Hin eo fixad Whid heſt d refellitur. A. t 7 3 corputs ſoli- r imor M2 oſendi- 90.4 acjuis ſimul congelatis eſſe dnnaue ſénſerünt n aulti vete res,—— Ba eliss n non appro Hat. ibid. Tb. 921 S ropter, 7 abilitaten. ſe reibi Ilem ke* minum ſic 3 1 N D Flaminius Nobilius commendatur. 782 Flammeus. Fra* meus gladius& verſatilis vtrum denotet ſitum Paradiſi ſub e&‿ qui- nosᷣtiali,& Zona torrida. Flammeus ille gladius ſigniſicaueritne mu- rum ieneum, quo Deus Paradiſum cir- cumdedit. 703,4 Flammeus ille gladius ſignificaueritne ignẽ Purgatorij, vt placet Ambroſio& Ru- Perto. 704 ·C Flumen. Lumen Phiſon eſſe Gangem fere com- munis Interpretum ſententia, quæ diſcutitur. 333.·d. 334.4 Flumen Phiſon non eſſe Gangem multis ar- zumẽtis ab Auctore probatur qui etiam opinionem Theodoreti refellit. 3 35. per ortam. Flumẽ Gihon an ſit Nilus diſputatur. 339.d4 340. per totam. 341 a b.⸗ Flumins Tigris origo, curſus,& exitus ſceundum Plinium. 34 2.(C. d Fluminis Euphratis origo curſus& exitus ſecundum Plinium E alios Aucto es. 343 per totam.& 344.4.9.0 Fluuius de Paradiſo egrediens, quonam modo illum irrigabat. 3 32.4 Fluuius de Paradiſõ egrediens quomodo in quattuor capita diuidebatur. ibid. b Fluuius Tigris cur ita appellatus. 3 42. b. Fons. Ons aſcendens è terra irrigans vniuer- ſam ſuperficiem terræ qualis nam fuerit ſecuadum duplicem B. Auguslini ſententiam quæ à multis improbatur. 181 per totam. Fons aſcendensè terra irrigans vniuerſam ſuperficiem terra qualis nà fuerit. ibi. a.9 703 ℳ E X. Fontem aſtendentems terra, fuiſſe vapo- rem vi ſolis in atre eleuatum, ex quo po- Ktea oricbatur pluuia ſentent ia eſt pluri- morum. 1 82.9.C Frugalitas. F ugalitas primorum hominum quania fuctrit ſecundum Boëtium, Ouidium, Lucanum,& Iſidorum, eorumque ſen- tentiæ commemorantur. 507, per totam paginam Fructus primos in exordio Müdi perfectiſ⸗ ſimos ſuauiſſimoſq́;, fuiſſe aliorum om- nium deinceps procreandorum. 1 23.4 Fructuum maturitas in autumno per totum annum præparatur. 156. G. Angis fluminis origo deſcribi- o tur ſecundum Strabonem& A Plunium. 334.6, e Cermanus ac proprius ſenſus verborum Moſis, eſt ea intelligere ſecun- dum propriam ac vulgo vſitatam ſignifi- cationem. 2 3.d. 7 2·U Generatio prolis quomodo futura eſſet in ſtatu innocentiæ abſque mulieribris in- tegritatis detrimento, vt ſignificat Au- gustinus, declarat Sanctus Bonauen- tura. 500,4,9 Generationem prolis in ſtatu innocemiæ fuꝛuram fuiſſe ſine vlla corruptione in- tegritatis muliebris ac violatione ſigna- culi virginalis ſcribit Sanctus Augu- Kinus, quod diſcutitur. 499. per totam & 500.4 Gentis Tentyritarum aduerſus crocoilos magna vis. 391,4 Gigantes quonam tempore eſſe caperim. 415.5 Gratia. Ratia Dei vtrum ſuiſſet data homi⸗ nibus in exordio ſuæ generationus in. ſtatu +—— Gh G2 —- iun rrigruns 3 i ſu unutriiu Hin ſtatu innocentiæ. 556.a Gratia Dei cur in ſtatu innocentiæ daaa fniſſet hominibus ab initio, non autem ſimiliter& ſcientia. 557.5 Gratia fuißetne maior in ſtatu innocentiæ data homini, quam detur in ſtatu legis Euangelicæ, fuſe diſputatur. 5 1. per to- tam Paginam. Gratia vberior datur infantibus in ſtatu legis Euangelicæ regeneratis in Chri- ſto, quàm eiſdem eſſet datum in ſtatu in- nocentiæ. 563.5 Gratia gratis data vberior eſt in ſtatu legis Euangelicæ, qudm fuiſſet in ſtatu inno- centiæ 564.d S. Gregorius. * Reęgorij egregia de virtute obedientiæ ſeantentia. 447.4 Gregorij ægregia interpretatio moralis, cur Deus ad veſperam venerit ad Adamum. 661.5 Gregorij egregia ſententia de peccato ſu- perbiæ. 646.4 Gregorij vere Theologica,& eximia do- ctrina de variis modis quibus Deus lo- quitur creaturæ intellectuali. 66 7. a. b.c Gregorij luculenta ſententia de excuſatione peccatorum. 661. a.5b Gregorij præclara ſententia, quod improbi in hoc Mundo& in hac vita quietem& felicitatem ſuam quærant. 756.5 Gregoriuæ mirifice deſcribit felicitatem ſta- tus innocentiæ. 520.C Gregorius ſignificat Adamum in ſtatu in- nocentiæ aliquandiu permanſiſſe. 543.a Gregorius exponit qualis fuerit immorta- litas Adami ante peccatum. 588.0 H. tur. 7 5.b Hebræam linguam quatenus Index in Gen. tom. 1. F Ebraice eſt Vox ſanguinum /«* 2 8 Fatris tui,& cur ſic lega- INDEZB X. acceperit Adamus à Deo. 526.5 Hebraæam linguam fuiſſe primam, quæ in yſu fuit apud homines. 5 27.4 Hebræi. H* os notitiam Angelorum habuiſ- ſe ante ortum Moſis. 195.5 Hebræos alioſq; hæreticos negantes in illis verbis. Faciamus hominem,&c. non ſignificari myſterium Sanctiſſimæ Tri- nitatis egregie confutat S. Baſilius. 355. c. d. ſequent. Henoch. H“* vbi nam fuerit tempore di- lunij. 303.d Henoch an ſit in terreſtri Paradiſo diſpu- tatur. ihid. Henoch quo in loco ſit neſciri, t: adit D. Au- gustinuv. 304.4 Henoch non fuiſſe tranſlatum in ilum Pa- radiſum vnde eiectus fuit Adam, ſen- tiunt Rupertus,&§. Gregorius. ibid. c. d Henoch tranſlatus fuit ſexcentis ſexagin- ta nouem annis ante diluuium. 305.a Henoch& Eliam ſecundum Rupertum, non eſſe tranſlatos in Paradiſum terreſtrem. 707. c. d Henoch ciuitas quomodo figura fuerit vr- bis Romæ, ſecundum Auguſt. 754.b Henoch ciuitas vbi ſit condita. 755,3 Henoch quorſum à Deo per tot annorum millia vinus in terris conſeruetur. 771.4 Henoch vtrum ſit mortuus, an etiam nunc viuat,& an hoc ſecundum Fidem teneri debeat. 788.c Henoch cur ſit tranſlatus à Deo. 789.5 Henoch quando ſit tranſlatus. ibid. c Henoch an ſit aliquando moriturus. 790,4 Henoch quomodo tam longam vitam agat. 792.4 Henoch quem in locum tranſlatus ſit. 79 2.·o Henoch quas ob cauſas jic à Deo tranfla- DPT P tus „ 4— J uͤqäGä zus ſit. 7944 Henoch in terris pine vtrum videat Dei eſſe ntiam, I ſit iam comprehenſor, an vero ſit etiamnum viator nec Deum vi- deat. b pag. 796 — vtrit aliquẽ librũ ſcripſérit. 795 4 Henoch vitturus pſque al conſummationẽ ſæculi,& in ſiatu merendi conſtitutus, vtrum magnitudine meritorum omner Sanstos ſupe raturus ſit. 792.5 Henoch prophetiam vnde Iudas A paſtolus de 2 Sn ſerit. 796 5.4 Henoch liber cur non eſt reccpius in Scri- pturas Canonicas. 797.5 Henoch. ſe in Paradi 7 terreſtri, vtrum bene probetur ex ilo loco Eccleſiastici 44. Henoch plecuir Deo,& träfla- rUs eſti 111 1 varadifum. 806.5 Henricus dicens Iustitiam ortginalem na- turalem fuiſſe rectitudinem voluntatis humanæ refellitur. 569 1 Herbæ. FErbæ noxiæ hominibus nocituræ Cur in Müdi exordio creata ſint. 125:4 Herbæ noxiæ quc bona hominibus adferät. ibidem. b Herbas& ar Wor es es primas in exordio Mitdi u e perfettiſſfimas ſuauiſſimaſq, om- ium fanregs procreandarum. 123.4 her bas noxias creatas fuiſſe propteꝝn pec- catum ſnificauit alicubi S. Auguſtinus. P. g. 1 24.C Herbas noxias& hozini lethales fuiſſe in Mundi exordio. 8— ibxd. Haæretici. I=Aretici qudàm male abutantun ſen- L. entia! lllg. Noneſt bonum ho- minem eſſe 1 olum. 49 2.4 2 gic— 7 lic Hæreli dqu id Catho 72 19 obij laut cir ca illa perb A.-r Le! ſcite 4 multiplicamini. 50 1A.H 1 Hæarcticorum im iguden tia quant sta ſit. 1bid. o 1 MI D eE A. Heſiodus. B Eſiodus ſpirium, qui creat regit asin ſé continet Mundum, appellauit amorem. 68.4 Hieronymus. * Hieroͤnymi de terrestri Paradiſo L Jeutentia quomodo ſit interpre- anda. 28 9.C.d BEiSpanicum prouerbium de prudentia ſer- p penti 3 6 13. ·4 HIiſtoria. H IIoria inſignis euiuſdam Atrologi 4 indiciarij pæœnitemis a D. Augu- ſtino relata. 24 3.6. G Hiſtoria mirabilis de ſlupiditate cuiuſdam presbyteri nomine Restituti, quam re- fert O. Augustinug. 74 1.·4 Homo. H Omo cum ſecundum rationem opere- J00— endet a Cœlo. 25 74³ Homo cum ſecundum ſenſum viuit Vhlau incertam agit, ob idq, qualis futurus ſit, ab Aſirolog 901ℳG neſcita poteit. ihna. Homo in ſlatu innocentia quandiu vitlurus fuiſſet. 3 2 1, Homo cur Poſt aliarum rerum creatiunem conditus ſit. 3 4dbi 8.. Homo praeſt pe ſcibus xr animant ibus do- S A e 7.. 3 4, no rationis,& non tant un donus ſupei naturalibus. 369 4 Homo dominatur cuntlis animan ntibus ra- tione qu eſt imago Dei. 290*1 Homo qua de cauſa imperium habere debeas in animantes. 3934 / Homo in ſtatu innocentiæ eo modo domina- batur animantibuæ, ſicut racio ſenſibus & affectil us ſuis. 394 4 Homo quonam modo in flatu innocentit ferocibus animãtibus imperaturus fuiſ⸗ ſet,ſecundum Aultorem. 3751 Homo in ſatu innocentiæ an domimaee eſſet 84 H 5 H 8ν Utarn Iiur. 4 ainn 4 a n„en. Eduu cu pruuc)nen unr fart D. 4unn. dcc V ucm an 1a uszeuc n 1 ¹ en. 9, Aæ cn *. 2 r ni— (auuu i k1 uno er aei 40, I4* 1 1 urA. n⸗ 39 GM1N . 1 N eſſet aliis hominilns. 397. Per totam paginam. Homo cur cxpreſſe dicitur d Moſe limo terra formatus. 451 per roꝛam pa. Homo creandus a Deo etiamſi Angeli non cecidiſſent. 403ec.& 40444 Homo cur præcipus èlimo terræ formatus dicatur declarat Cai jotanus. 405 4 Homo quo patto imarinem Dei mmittat. Pag. 3 85 d RHomo cur puluis appellatus ſit. 40 2.4 Homo cur form natus fuerit& terra, declarat S. Auguftinur. 40 2. a. 5 Hominis e terra origo quid nos admoncat, ſecundum Ruperl um. 240.4.5 Homb qua de cauſa rel linquere d debeat pa- trem& mauirem& adhærere yxori ſuæ. 489 6, Homo quem nem habere debeat in gene randa prole. 493.4 HNomo quvmodo dicatur propter peccatum vulntratus in naturalibur. 50). b. C Homo in ſtat u innocentiæ Vtrun Ca ruiſſet omnino 23 NRonibus appetitus ſenſitiui. Dag. 57 e„„ 2„ 7 Homirii ſitiert⸗ e anl* nalia ErA 5% Peccatum, Parlis Eem 16 aſtenditur. 32945— Homini 2 non ſatla e Obes ner 6 niſt bon pulchre 43 5.5 Hominii poſt Heasan) fui e vtile obnoxium ſſe morti, x la aboribas atque ærumnis conflict ari 6833. c Homiem creatum fuiſſs d Deo cum deli- beratione& conſilio declarat eins ex- cellentiam. bre4 Hominem ad imaginem ſimilituainem 543 dhs Grcxuius Deil ſſe C0N 2clit 741ʃ2 Juu Ful ſec mncis Z. An 12 ʃ1 1/72 1 411. 4 6 2 H.; f. Honnin Lil aa imagi 60 4 Dei„ quantlm ad dona naturalia,„ adl ſun iliuu dinem vero quantum ad ſupe rnaturalia fuiſſe con- ditum ſenlentia aliquor Patrum aut, D E x. audm dittinctionem unuus Auctor. Pa. 364 Hominem eſſe conditum ad imaginem Dei quonan moOdo Hebral int elligant s quam inepte, refert Toſtatus. 373 5 Hominem dic; conditum ad magi inem Dei eo quod Deus haberet Human membra Hæreſes fult Antxopomor pbitarum, quam refellit Melit oapud Theodoretum. 373:0. G„274. 4 Hominem eſſe conditum ad imagine Dei ad marẽ tantum po Pert tinere pa tauar Theo- doretus, ſed falco. 374:4 Hominem dici fatzum ad imaęinem Dei, eo quod dign nitate præcellit cictis rebus æ poteſtate dominatur cunttis animanti- bus, tradunt S. Baſilius Gregorius Nyſ- ſenus& D. Chryſoſtomus. ipid. Hominem dici ſemilem Deo, eo quod habeat an ꝛimum immortalem atqueé indiſſlubi- lem ſcribit 5 Auguſtinus. 375.4 Hominem dici conditum ad imaginem Dei 65 ob triplicem libertatem qua M praædi- tus tradit S. Bernardus. 376. d Hominem eſſeè conditum ad imaginem Filij Dei ſiribit S. Bernardus. 1id. b. c Homina dici ſimilem Deo ob rerum om- munn partiipationem quæ in ipſoò repe- Vande 377.b. C Honinem dici ad imaginem Dei factam&r non ima ginem Dei ſe ob imper feltam barsicipan ion diuinæ ſamulitudinis qui- dam tradederunt. 38 4. pertotam Paginan. Hominem propter paccati berdiaiſe ima- Binem Dei error Origeuis fuit quei Epi- Pbanius confutauit 383..5 H¹ ominem Ang gelum tantiuu in ebus creatis ſe us ad imuginem Dei. 86.4 EHS minem prop 22 Pe Catunmn anniſa I domi- niun in h2a animaliutus Lene aui³ maxi- l vr ſunt Leones& 779, 65 Te. in mni- „nima vt muſcæ piib 5. ere Co. C. annol auit Nuoo de 5. Viekors. 396.5 Mohon nem in Ratu inno rentiæ aliis homi- P 1 P P nibus nibus partim imperaturum, partim yero non, docet S. Auguftinus. 397:,5 Hominem in ſtatu innocentiæ imperaturum fuiſſe aliis hominibus, egregiis rationi- bus probatur. ibid. c. 398:4 Hominem è terra conditum fuiſſe, etiams Gentiles prodidere. 404 per totam Hominem plaſmnati eſſe à Deo è terra duo- bue modis int elligi poſſe. 405.b Hominem factum eſſe in ſpiritum loquen- tem, tria ſtgnificare ſecundum paraphra- ſim Chaldaicam. 4²21.0 Homines in ſtatu innocentiæ habitaturos etiam extra Paradiſum terreſtrem. 299. b. c. d Homines in ſtatu innocetiæ nõ futuros fuiſ- ſe expertes famis& ſitis. 440.0. 44 1:4 Homines cur ex præceptis Dei mala eli- ciunt, cauſce duæ. 451.0 Homines ad obſeruandas leges, tribus re- bus permonueri. 45 2·a. C Homints ex mulieres pari numero fuiſſe multiplicandos in ſtatu innocentiæ,& quibus de cauſis. 495*( Homines in ſtatu innocentiæ& ante dilu- uium habuiſſe imperium in animalia quantum ad ius& poteſtatem,& non quanti ad carnium eorum eſum. 509. b. Hominis vertimenta& ornameèta in ſtatu innocentiæ quæ nam fuerint ſecundum B. Bernardum. 250. per totam pag. Hominis dignitas atque praſtantia in ſta- tu innocentiæ quanta fuerit, ſecundum eundem. 25 I:a. b.c Hominis vocabulo intelligendum eſſe illius ideum æ non hominem ſenſibilem, ſcri- bit Philo Iudæus, doctrinam Platonis de ideis ſecutus, ſed refellitur. pagina 362. c. d Hominis vocabulo intelligendum eſſe ſolum interiorem hominem, opinio quorundam fuit quam falſam cenſet S. Augustinus. ibidem. d Hominis vocabulo totum integrum homi- nem ex anima& corpore conftitutum 1N DE X. ſignificari. 363 Hominis qua in parte poſita ſit imago Dei, incompertum eſſe atque incomprehenſi- bile ſcribit Epiphanius, quod non pro- batur. 374, 0 Hominis primi dominium quantum fuerii. 3 90.4, b Hominis imperium in animalia in ſtatuin- nocentiæ qualenam fuerit. 39 2.c.& ſec. Hominis imperium in animalia quantum ad ius& poteſtatem, etiam poſt pecca- tum remanſit in hominc. 393.b.0 Hominis imperium in animalia quantum ad eius vſum e& executionem poſt pec- catum Adæ valde diminutum cẽ coan- Luſtatum. 366.9 Hominis in compoſitionem quattuor tan- tum elementa venire,& non cœæleſtem quandam quintam eſſentiam probatux. 405. b. c Hominis temperamentum mutari poſſe cum variantur illius ætates probatur. 14.4 Hominus ſex ftatus distinguuntur. 566, Hominis propriam eſſe facultatem natura- lem loquendi. 601.c Hominum varietas quanta ſit& vnde cernatur. 16544 Hominum tria genera in exordio Mundi fuiſſe ſcripſit Plato. 493.9 Hominum multiplicationem in flatu imo- centiæ futuram fuiſſe modo Angtlorum æx non per carnalem copulam ſenſerunt aliqui Patres. ibid. c. quæ opinio refell⸗ tur. 494.54 Hominum tres eſſe gradus, alios eſſe inn- centes: alios pænitentes,& alios impæ- nitentes,& horum exempla fuiſſe, Abe Lamech,& Cain. 761* Hugo de S. Victore. w Vo qui ſenſerit de tempore creatio- nis Angelorum& mora eeen vel demerendi. 73. Hugo H 4 8 3 f Humuun vit ex Aium„ Vi — 8 enpofi 4 19G In el ui vn 1Ka ferllm faum d 40 ℳ%4 4 fiuus tawax 8 Hſ; un vrrinn iu, ah. 1144 Humusſerx feuaälh ae — wn, bnbaen. mmiun ꝛrrieta 4 u 1 Drr aſe Tripſu Mrro. 1 1 Hunuun uitpäatd cenu jun fiſt Bath un rer ue. h 1221 Hugo ſcribit creationem Cæli& terræ, priorem fuiſſe ordine temporis creatio- ne lucis. 84.c Hugo tradit primam diem in Mundi exor- dio non habuiſſe auroram& mane, ſed ſtatim claram lucem. 86. c Hugo cenſet ab initio factam eſſe terram cum omnibus cauitatibus e alueis, quæ Futura erant aquarũ receptacula. 11 3. Hugo cenſet Solem habere propriam lucem, æx ex igne eſſe factum. 14 2·4 Hugo ſenſit, mundum conditum fuiſſe per ſex dierum interualla. 185.5 Hugo commemorat opinionem quorundam dicentium Paradiſum terrestrem fuiſſe vniuerſum terrarum orbem, quæ refelli- tur. 291. d.& 29 2.4 Hugo tradit lignum vitæ habuiſſe in ſe na- turam perpetuandi vitam hominis, ſi competenter ederetur. 3 23.5 Hugo aſſerens, coſtam Adami per ſolam multiplicationem ſui ipſius infinita Dei virtute factam, ſufſicientem fuiſſe ad formandi corpus Euæ, refellitur. 475.c Hugo intelligit in illis verbis, Propter hoc relinquet homo patrem ſuum, & matrem,&c. interdixiſſe Deum coniugium inter parentes& liberos. 440.5. c Hugo ſcribit primum hominem ante lapſum, triplicem perfectam cognitionem Dei habuiſſe. 53 2.5 Hugo annotauit hominem amiſiſſe propter peccatum dominium in duo animalium genera. 396.5 Hugo ex eo quod dixit Deus, Inimicitias ponam inter Euam& ſerpentem, argu- mentatur Euam fuiſſe ſaluam. 615.5.C Hugo dixit Adamum peccaſſe per auari- tiam. 652. 4 Hyparchus. Tparchus& Ptolemæus ſyderalium ſapientiæ antictites, vndenam il- INDEgx. lius originem obſeruare cæpere. 34.4 I. Amin vox Febraa quid ſecun- , dum OD. Hieronymum ſigni- G. Hicet. 258.65 ⁴Æ amin voce Hebræa, ſignificari venam aquæ ſalſa ſentit Hieronymus Oleaſter. ihid. c Iaſſar, Ignis,&c. J ha verbum Hebraum quid ſignificet. 418.5 Enis tres ſpecies inueniri Platoni⸗ Ariſto- telis, Gregorij quoque Nyſſeni, ac Hugo- nis opinio. 73:·c Enorantia vtrum fuiſſet aliqua in ſtatu in- nocentig. 544·4 Enorantia fueritne omnino contraria ſta- tui innocentiæ. 610. 5. C Imago. Mago Dei in homine vbi ſit poſita ſæcun- dum Bedam. 376.5 Imago Dei an magis reſplendeat in Mundo quam in homine. 378. C Imago Dei quomodo etiam in corpore ho- minis appareat declarat S. Augusrtinus. 382. per totam paginam Imago Dei quomodo ſit etiam in corpore hominis ſecundum Beatum Bernardum. 383.4 Imago Dei eſt Filius Dei, ſimilitudo verò Spiritus ſanctus ſecundum Rupertum. 366.c Imago hominis dicitur proprietas ſubſtan- tiæ eius ſecundum Rupertum. 367.5 Imaginem& ſimilitudinem idem eſſe, nonnullis Scripturæ teſtimoniis oſtendi- tur. 365. a. 5 Imaginem Dei in homine in æternitate, ſi- militudinem vero in moribus eſſe poſi- tam tradit S. Augustinus. 375.4 Imaginem Dei æqualiter eſſe in viro ac TPPP; Aliere eeee I N D E X. muliere ſecundum intellectualem natu- ram tradit D. Augustinus. 380.5 ꝛmaxinem Dei eſſe in corpore hominis tan- quam in ſigno. 381.C Imaginem Dei in bomine quantum ad na- turam rationalem nunquam propter pee- catum deleri. 3 85:·0 Imaginem Dei in homine quantum ad do- na ſupernaturalia propter peccatum deleri. ibid. Immortalitas& im- mortalis. Tumraant corporis Adami ante pec- cutum qualis fuerit. 587.5 Immortalitas, ſeu immortale, multas habe- rê ſigniſicat iones. 586.5 Immortalitatis naturalis quattuor genera. ibidem. c Immortalitatis ſupernaturalis quattuor ge- nera. ibid. Immortalis vocabulum variis modis poſſe accipi. 592.5 Immortalitas corporis vtrum pertineat ad naturalem integritarem& perfectionem naturæ humanæ, ita vt ſine ea ſit mutila e monſtroſa naturaliter. 593. d.& ſequent. Immortalitas animæ rationalis ſit ne ex gratia Dei, an ex natura ſua. 428, per totam. Immortalis animæ coniunctio cum corpore mortali, vtrum ſit præter naturam ho- minis& monſtroſa. 594 b.& 597.a Improbitas per ſe inſtabilis eſt. 665. In prima rerum mundi fabricatione, non quod Deus abſolute facere potuerit, ſed quod eius ſapientia naturaliſq́; ipſarum rerum diſpoſitio depoſcebat, ſpectan- dum eſt. 24.C 121.0 Inæqualitas humanarum rerum, quomodo rectam mundi gubernationem oſten- dat,& cur Deus ea vtatur in illius ad- miniſtratione,& quid boni hominibus ad ferat. 1 69. 3. b. C Inimicitia& fyaus quomodo differunt ſe- cundum Rupertum. 673,( G Innocentia. Nnocentiæ ſtatum,& felicitatem primo- rum hominum tribus ex rebus cogno- Ki poſſe. 17.b⸗0 Innocentiæ ſtatus quattuor excellentiæ de- rlarantur. 52 1.C.& ſeq. Innocentiæ ſtatus decem res habuiſſet, qui- bus homines valdè adiuti eſſent ad om- nes doctrinas facilè ac perfecte compa- randag. 544.b.c Innocentiæ flatus non admittebat peccatum yllum veniale. 552.4 Innocentiæ ſtatus vnde habebat vt nullum inihi peccatum veniale committi poſſet. 554 4 Innocentiæ flatus dięnitas, vtrum poſtula- bat vt omnes generarentur cum gratia Dei. 556 ⁴ Innocentiæ ſtatu permanente, vtrum homi- 2„* 2 8 4 ⸗ 3— nes aliqui priuari potuiſſent iuftitia ori- ginali.. 5 8 3·: Innocentiæ ſtatu permanente ſi qui peccan- 1 543„„. 8 3„., 2 2 ½ 5 do pe* didiſ, ent util 0. loinalem VITl eam iterum per pænitentiam recupe- △ X* raſſent. 5844 Innocentiæ ſtatur, ſeptem maximè iebus continebatur. 785G Intelligendi facultas. 4 7 2 8 4 7 n. 4„ 2 4 Ntelligendi ſauttatem, fundçlionem .„ 4 8.* 1/„ 7. 1 ₰ w incommunicabilem eſſe bæſtiis. 0⁵.⁰ Interpretatio. Je prima verborum illorum cælum& terram, ſecundum D. Chy)- faſtomum intelligentẽ totum hunc mun- dumn corporeum. 44.* Interpretatio ſecunda D. Mugustini, intelli- gentis per cælum naturam angelichm, per terram materiam informem om- nium 8 x tacha 12 u 44 ſ entts taund thxue n mik. 3 ͤͤ 0 6 raienn ienn mes necum x nn, ¹ 1 A 3540 . 1.— * 4 4 31* 4 N 3 M uhſu uu yt ea a gri Dei. Sat Inuertis fanfes Satmbm Ir o run. d uütu 46* 8 4 8 4 6 mocruit fas tel lAA xrulen 1 naln “ eruu r 1 r im 0 4 1— 1 *„* 72 I. 1. 1 = Aum: 1 oef an— A 1 uncbdu. 4 N 4[1 d. ausLn 41 „2. 1 laterpt 12 rum in aun D. gund 2 146 A n han 1 nium corporum. 45.4 Iuterpretatio tertia eiuſdem Augustini aſ- ſerentis per cælum& terram intelli- Lendam eſſe materiam primam. ibid. b. c Iuterpretatio communis, quæ eſt quarta multorum recentiorum, aſſe rentium per Cælum, cælum empyreũ intelligi debere. 46 3.b 1 Interpretatio triplex illorum verborum Faciamus ei adiutorium ſimile ſibi. Pag. 464.c outerpretationes variæ illorum verboruna Moſis Fiät luminaria in firmamen- to cœli,& diuidãt diem& noctem: & ſint in ſigna,&c. 237.C.4 Interpretationes ſex illorum verborum In quacunque die comederis ex eo, morte morieris. 45 3.„Hue ad 456. Ioannes Picus. 1 Oannes Picus Mirandulanus doczrinam I Moſis ad Philoſophorum decreia de- 26.6.29 2 7.d Toannes Picus Mirandulanus ab auctore 27. d. 2 3 8.b c.d Loanncs Annius Viterbienſis Chronoęra- Phua nulla fide digung. 3 6.C korſet. lauaatur. loſephus. Oſepbus vuli eſſe aquas veras ſupra Cœ- los ſdereos, ſed refellitur. 98.5 Ioſephus ſäribit, Aegyptios initium anni à menſé Septembri, tempore Moſis, ducere ſolito. 1 28.a Ioſephus cenſet exordium Mundi fuiſſe in aut umno. 13 149h. C Ioſephus cõmemorat Abraam fuiſſe 4ſtro- logiæ peritiſſimum, ac doctrinam Altro- logiam Aegyptios docuiſſe. 2 29. 4 Ioſæphus aſſerit Paradiſum terreſtré fu'ſſe corporeum. 1299.4 Ioſephus izadit animalia fuiſſe in terreſtri DParadiſo. 3 10.c 1N D E X. Ioſephus exiftimauit flumen Ppiſon eſſe Gangem, ſcd refellitur. 333.d Ioſephus opinatur primum hominem fuiſſe appellatum Adamum, eo duod eum for- mautrit Deus è terra rubra. 28 Toſephi ratio frinola cur ohlatio Abel pla- cuerit Deo potius quam Cain. 754.4 Ioſephi ſupputatio annori ab Adͥdamo vſque ad diluuium excutitur& emendatur. 781.0 Loſephus ſignificat, ſerpentem qui teutauit LEuam fuiſſe verum animal, Pedibus& loquendi facultate præditum. 66 3.5 Ioſephus refellitur, ſeribens Deum placa- tum ſacrificio Caini, remuſiſſe ei Pœnam fratricidij. 750.4 Toſéphug exponit qualis fuerit Cain poſt necem fratris ſii 2bel. 75 1. b. c Ioſéphus magnum Annum definiuit ſex- cenl is annus. 774.4 Irenæus. LLeuuss illud ſuccinctorium ſiculuneum Adaminpœnitentiæ eius ſignum fuiſ ſê cenſet. 65 8.4 Iſaias. Saiæ liber tempore Cyri poſt Chaldæo- rum incendium integer reperieba- tur. 11.5 Iudæi. Vdæos ſæpe in errorem colenai aftra Ffuiſſe prolapſos. 139:31 lulianus Apoſtata. Leuuns Apaſtata dixit narrationem Adoſis de ſerpente exy Eua ſimilem éſſe fabulis Poëtarum, ſed refellitur à Cy- rillo. 608.c. d Iulianum Apoſtatam dicentem Abraami aſtrologiam ex aruſpicinam colniſſe confutat S. Cyrillas. 240.5 Iuſtinus Nartyr. 38„ kini mantyris de numero Calarum opinio. 21 5, 7. Iuſtinus I N D ruftinus martyr ſenſit aquas veras eſſe ſupra Cælos ſydereos: quod nõ probatur. pag. 98. C Iusrtinus tradit, malitia dæmonis, Genti- lium poëtas multa quæ tradumtur in Sa- cris litteris, in ſuis fabulis prodidiſſe,& qua de cauſa. 3 24:a. b.C Iuſtitia originalis. D' iuſtitia originali tractantur quat- tuor quæstiones. 565 xc. d Iustitia originalis quid fuerit, diſputatur. Pag. 569 Iuftitia originalis vtrum fuerit naturalis rectitudo voluntatis diſputatur. 5 69.4.5 Iuftitia originalis vtrum fuerit vnus cer- tus aliquis habitus inhcrens in homi⸗- ne, an complexio omnium habituum per- tinentium ad perfectionem omnium po- tentiari hominis, fuſe diſputatur. 70. d. & ſequent. Iurtitia originalis vtrum tantùm efſiciebat yt appetitus ſenſitiuus ſemper ſubeſſet, & pareret rationi, an illud præterea eſſi- ciebat, vt nunquam is appetitus com- moueretur aduerſus rationem,& vnde id accidebat. 57 2.4.5 Iustitia aliqua originalis vtrum fuerit in Angelis. 575·d luſtitia originalis vtrum dici debeat donum Dei fuiſſe naturale, vel ſupernaturale. 576 4 ruſtitia originalis cur ſic appellata ſit. ibid. b Iuftitia originalis vbi fuerit tanquam in ſubiecto, diſputatur. ibid. Iustitia originalis vtrum fuerit in eſſentia animæ, vt placet S§. Thomæ. ibid. d Iuftitia originalis vtrum fuerit in volun- tate tanquam in ſubiecto. 577:4 Iurtitia origęinalis vtrum diuerſa fuerit res à gratia,& ab ea ſeparabilis, diſputatur. 578.a. b. c.& ſeq. Iutitia originalis quomodo erat,& quo- modo nõ erat ſeparabilis à gratia. 58 1.a.5 E X. b de Iustitia originali cum diſputant Patres quid eo vocabulo fêrè intelligant. 582.d Iuſtitiæ originalis quattuor mirabiles effe- Ser. e 5594 Iustitiæ originalis quinque mirabiles eſfe- ctus. 5684 Iuftitiam orięinalem aliud eſſe,& aliud ſtatum hominis in iustitia originali. pag. 568.d Tuſtitiam originalẽ fuiſſe in Adamo quomo- do probetur in ſacris litteris. 582,4d. & ſequent. K. ſ AVA verbum Hebraum quid ſigni- ficet. 111.C Kedem vox Hebræa quid ſignificet. 286. c.d Keden vox Hebræa quomodo ſit à Septua- ginta interpretibus intellecta. ibi.& ſeq. E. Actantius copiosè diſputat no eſſe materiam æternam& ingenitam aduerſus Her- mogenem hareticum. 38.9 LZactantius egregie confutat eos, qui aſtra animam& rationem habere, ex pul- cherrima eorum diſputatione motuſu constantia argumentabantur. 224 ³ Lattantius exadté deſcribit humani cotpo- ris perfectionem. 4 10. b. c. 41 1. per t- tam paginam. Lamech.— N Lamech occiderit Cain,& vnde i compertum ſit. 758.b0 Lamechi verba illa, Septuplũ vltio da- bitur de Cain, de Lamech vero ſe- ptuageſies ſepties, quam varias in- terpretationes habeant. ibid.a. Lettio verſionis Septuaginta quæ hubet, Compleuit Deus die ſexto omnia opera,&c. Conciliatur cum lectione 173˙4 Hebraica. Leo U liz nnai un . laaa 1 6 un. 1 iis Muu C. 1 13⸗ rn 1684 dr. Mamaßf Aäſan 44 Dun aſi. zu 1 — 3 345 7AVAAAK müg 5 AM.. u Lauen var Henuuai alh ner. Latex vur Henas ad i 8 RM muti uuernatiu⸗ dlio eſe 2 kenw. meu d ſu nuyen wLen inuus er da 10, auum G kne A 1 herninienmn iſ u 1Menme 1 vnrſiliuen. Ccull un agnh. . neih aci 2 50 8 uwenſ 3 1 7 1 u VNalo 1 Abi reruiill; 1el gell — ze Cin,. Wec vrul ditn„. 4 4 1 tucche fp* 1 Nnuuim. 7 dub 5 vjſuuis i Plron apieatt Dc a anli opeldie HAx b Leo Papa tradit quædam memorabilia die Dominico peracta. 88.C Leo Papa cenſet Mundum verno tempore fuiſſé conditum. 229.4 Leo Papa cenſet animam primi homini⸗ non fuiſſe creatam ante corpus. 436.a Leonis Papæ egregia ſententia, quod aſtra nonſunt ab hominibus colenda. 1 39. b.⸗ Lex. LEeem impoſitam Adamo, fuiüſſe velut matricem& ſeminarium aliarum legi tradit Tertullian. 443.c.2 444.4 Legem naturalem non fuiſſe ſuſſicientem ad explorandam obedientiam Adami, nonnullis argumentis probatur. 446.b.c TLegum diuinarum genera quinque. 44 4. b.c Cex poſi tiua de non edendo de illa arbore, cur impoſita fuit Ada. 445 per totam. & 446.4 Tex poſitina de non edendo de illa arbore cur impoſita fuerit Adæ: rationem aſh- FZnat S. Gregoriug. 447,4 Libri. Ibri de rebus ſacris olim conſtripti, quos nunc non habemus, numeran- tur.. 14.5. C Libri quomodo antiquitus apud Hebraos ſcribebantur. 275. d.& 27G a Libros qui in Actibus Apoſtolorum me- morantur ab aliquibus combustos, fuiſſe de Atrologia iudiciaria tradit S. Au- guslinus. 24 3.5.c Libertas humanæ volütatis egregie aſtrui- tur ex illis verbis Domini, Sub te erit apperitus tuus,&c. 7²⁵ Lingua Hebræa. I ns Hebreæ honeſtas& ſanctitas. 717.4 Linguam, qua vſi ſunt primi homines, fuiſſe Index in Gen. tom. 1. 1 NDEIx. Hebraam. Loca Sacræ Scripturæ. Oca Sacræ Scripturæ quæ fauere vi- dentur opinioni, Aſera eſſe certa ſi- gna rerum futurarum, explicantur. 28 ·. Per totam. 1 Loca ſacræ&cripturæ quæ fauere viden- tur opinioni de aquæ altitudine ſupra terram explicantur. 107.4. 11 5. a. b. c. 2 117.C. 1 18.a.b. 0 Cong æuitas aliquorum animalium. 715 3 Coquacitas falſæ Philoſophiæ, ac ſimulatæ religionis ſuperſtitio, in Chriſti fide ca- uendæ. 25.·c ibid. c. d Luna. us an ſit poſt Solem maxima omnium Huerum. 142.c Luna cur cum fere ſyderum omnium mini- ma à Moſe appellata ſit Tuminare ma- Lnum. 143.d Tunæ magnitudo quanta ſit ſecundum ala- thematicoox. 14r. Cunam creatam fHiſſe in Plenilunio, Bedæ opinio. 140. c Lunam conditam fuiſſe in nouilunio, ſenten- tia eft plurimorum. 140.C. O 1 41.a TLunam minorem eſſe cunctis aftris&r pla- netis, Mercurio dumtaxat eqepto, docent Mathematici. 143.4 Lux. L cur nomen& ſimilitudo ad res L= ſacras explicandas yſurpetur. 69.15 Cucis proprietates trigintaquatuor, à Dio- nyſio Areopagita enumeratae. 68.c- Lucis laug. 69.5 Lucis nomine ſigniſicari conſirmationem er conſummationem Angelorum in gratia ſenſit S. Augustinus. 71.5 Lucis primæ eſſectus à Dionyſio Areopa- gita deſcribuntur. 78. cC Cucis nomen abſoluiè in Scriptura poſitum, AD pro —ÿä’—%———y M——Ouñu——Q—;OB———õ—⸗—⸗—⸗—⸗—⸗⸗⸗——————————ÿ—ÿO——ÿ—B—ÿ˖ꝑ———— . 8— 3— 5 3— 8 1 8“ 8 ——— 3“ 3 3. 3— 8 . 6 4— t ——;⸗——— ———— Wee eee 4 proluce Solis interdum accipi. 79.5 Lucem creari priuo die, quam conueniens fuerit. AEe, 69.U Lucem illam in principio conditam, non „*—. 4. r fuiſſe corporalem ſentit Rupertus, Ab- bas, ſed improbatur. 7 2a. G 73,4 ZLucem illam in exordio Mundi creatam, fuiſſe corporalem& ſenſibilem eſt fere communus opinio quam etiam Eccleſia 7 amplexari videtur 72. a. 5 Lucem illam primam à Deo fabtam fuiſſe elementum ionis ſignificat Damaſtenus, cuius ſententiam Aulior interpreta- 3. kur. 73.5 TLucem eſſe formam ſubſtantialem aſtrorum dixit S. Bonauentura, quenn§. Thom. Scotus confutat. ibid. Lucem in principio factam, fuiſſe tantum lucem Solis perfettam æquè ac nunc eſt aſſerit Catharinus quæ opinio refelli- tur. e 7 a.) Lucem in exordio Mundi conditam fuiſſe quoddam corpus lusidum ad denſc lu- centiſq;, nubis ſimilitudinem ſenſerunt Beda, Hugo de S. Viftore, Magiter ſen- ten. aliiq;, Scholastici complures, ctui opi- nioni contradicit D. Thomas. 775.0 Lucem primo die creatam, fuiſſe immate- rialem, atque eam poſtea quarto die in Sole veluti in ſuo vebiculo collocatam indicat 5. Baſilius 6. per totam 7. a.b. idemque ſignificat Gregorius Naxian- Lenus. ibid. c Cucem quæ primo die facta fuit, viſus ho- minum ac animalium ſuflinere non po- tuiſſe, idcirco in Solem& Lunam eſſe uarto die diſuertitam, dixit Theodore- Ius. 78.a 6„ 2* 5* 2 92 1 ₰ 2 8. Lucem primigeni am, ab Angelo circa illam primam maſſam aquæ& terræ cireum- actam, distinxiſſe noctem die, aſſerit Beda. 81.c Lucem primi tridui diſtinxiſſe noctem a die eodem modo quo nunc it. 82.4 LZucem primo die conditam, fuiſſe poſitam 1 N DEX. in Meridie, opinio Bedæ fuit. i bid al? Lucem primo die conditam, poſitam fuiſſe in Oriente, ſenſerunt Hugo de§. Vittore, Caietanus,& S. Auguftinus. 83,b.G Lucem primigeniam creatam fuiſſe in Do- minico die oſtenditur. 88.70 Lucem primo die à Deo conditam fuiſſe lu. cem Solis imperſectam, ac quart odie to- tam ſuam perfettionem accepiſſe, Do- ctorum auctoritatibus, validiſſimisq argumentis probatur. 79: per totam.& 140.5 Lucem primo die conditam, ſigniſicare re- (tam meutis intẽtionem quam vnuſquiſ- que habere debei in reitis operibus per- agẽdis, tradit Huęo de§. Victore. 1 60.0 Luci Solis quænam quarto die acttßio ſi acta. 80,b.c. 31.5 Lumen& motus, Cœli ſunt onnamentai ſed principaliuæ eſt lumen, cum motus pro- pter lumen ſit. R. Tid. Lux illa in qua habitare Deus dicitur quæ- num ſit. 47 ·( Lux quam fuiſſe ante Mundi tonstitutio- nem tradit Baſilius, an potuerit eſſe te- nebrarum cauſa. 62:6 Lux prima qualitas attina primi corporis ſcilicet(æli. A8 ihid. Lux ad omnes res corporeas fuit effuſa. 68.c Lux generale principalei, inſtrumemtum cauſarun cœxle stium, quo vis omnis ſjde⸗ rum omniſa, deftuxus& eſfellus al nos de fertur. 69.4 Lux colorum& corporum omnium orna- mentum. 16. Lux ornamentum& pulchritudo omns creaturæ viſibilix. ibid. Lux primo die condita, an ſpiritnalis vel coporalis fuerit tractatur, es qui de hac re ſenſerit Sanctus Auguſtinus pro- ditur. 71.A. Lux primo diẽ condita, Hin illo primo tridko diem à nocte distinxit per radiorumm ſuorum contrattionem& exnenſionem fecundum * 8 4 n ℳ 4* 1 “ d nm. 1...* 4 94½ ℳ 85 jler kotm. ½ 8 5 4 1 1 Frand ded N auxen d nens e lunm Heden cig zateiun ktusnait il K fine Lau ads end zeng ada. e, Laner E we munj pau!t nmi oter unor 3 Lur Arin qaus o inrg aanſt.) 1¹ a rau B K wen 42 Jeen n i. lbprinnn n 6* ger ruuil 1 71— 1 * 1 3 21 K ℳ eu M 824 ND faus I N ſecundum Baſilium& Damaſtenum: u0s S. Augustinus, Beda,e B. Thomas re fellunt. 81.4.5 Lux primo treata quo in loco cœli poſita fuerit, fuſe tractatur. 82.c. 8 3.4.5 Lux primo die condita, primam operatio- nem quæ jit in iustificatione hominis, Kcilicet mentis illuminationem ſig nificat. 161.4.5 Lutretij poëtæ ſententia quod mundus non ſit æternus& habuerit initium. Mi ex quanã regione ad ado- randum Chriſtum dominum venerint. 287. C Mala non eſſe, quæ viris bonis aduernſa contingunt: nec bona, quæ malis aclidunt Proſpera. 751.O Mala humana quænam ſint,& quomodo Dei gloriæ Vniuerſiq, bono inſeruinut, explicatur. 168.65 Malorum tria genera, quæ videntur ſſe in Mundo, ad perfeltionem eius fucens. 168. a. 5 Maor vox Hebræa quid ſigniſtcet. 80.a M. Tullius& M. Vacro. XATullius cenſet animos hominum ex M. diuina natura eſſe libatos, ſed falsro. 419.5 M. Tullius cenſet vitam hominis quamnis bonorum omuium refertiſimam, fore tamen illi abſque ſocietate hominum in- iucundam eæ acerbam. 462.4 M. Varro tria in tempora omne Mundi æuum distribnit. 3 2.5 Mare. X AAre an ſit autius quam terra diſpu- IVI natur. 113.0 Mare&ſé locum congregationis aquarum intellexit Sanctus Baſilius a risto- teles. 110. C Mareé(aſpium an habeat communicatidnem cuns Oceano. 119·6C. 1 20.a 3 1. 4 D E X Mares& famina æquali numero naſci de- Luiiſſe in ſtatu innocentiæ, nomaullis ra- tionibus probatur. 495.b.c Maria omnia quælibet aquarum loca, eßſe ilum locum vnum, in quo aquæ Dei Præcépto congregatæ ſunt, aſſerit Beda. 1 20.6 B. Maria vir go quomodo contriuerit caput diaboli ſecundum Bernardum. 616. DbC B. Mariæ Vuginis magnitudo meritorum Iuper omnes ſanctos vnde proueniat. Pag. 792.4 Mariti in vxores in ſtatu innocentiæ quale imperinm& poteſtatem habituri fiuſ ſent. 389.5 b Mareria. N[Ateria primigenia hominis an re- A mancat per totam vitam. pagina 268. Maleriam nec aternam nes ingenitam eſſe, mRee in principio fuiꝭſſe. 38.4 Materiam illã quæ aadita fuit cotæ Ada- mis creatamn fuiſſe ex nihilo ſontit S. To- mas, Toſtatus verò à terra vel alio cor- pore ſumbam. Pa. 476 Materni Aſtrologi falſa praditlio, de iis qui ſub Saturno conſlituto in Leone na- ſuntur. 245 4 Memoria Menſtrui,&c. Emaria nulla apud Gemtiles rerum X Leſtarum ſupra Noëtuci diluuij tempus xtat. 8 ,35 ⸗A Menſtrui muliebris fæditas,& peſlilens iæ ex Plinio. 680.d1 Mersnrius Triſméegiſtus poſterior Moſc. Pag. 7α S M eſſalæ contigi ſſe erumn guag nouerat obliuionem, etiam ſui nominis. 535,1 Mezalla cur non memotentur d Moſ in Muud creatisne deſeribenda. 125 6 Methodius. X AEehodio Martyri falſa quædam re- 1V uelatio d nonnul is affs ela. 180. C QOQꝗQ, 2 Methodius Methodius& Proclus diſertè probarunt, Mundum nunquam eſſe interiturum ſe- cundum ſubſtantiam. 207, d Metus improborum hominum qualis ſit. 743 B. Michal& Michadl. A Ichal apud Hebræos genus dicendi IVI ſribendiq, vrbanum, acutum,& elegans. 13.0 Michaëlis Medinæ opinio de Prophetia Henoch diſcutitur. 797.0 Mille ſimum annum nullus mortalium atti- Lit,& cur. 774:c Modi quattuor generationis hominu. 47 2.U Modus deſcribitur iuxta D. Augustini ſen- tentiam; quem in variis Scripturarum expoſitionibus nos habers conuenit. 25.5 Moralis digreſſio de hominis principatu& imperio in animalia. 3994.&ꝙ 400.a. Moram illam, quam Deus poſuit in mundi creatione non arguere impotentiam Dei, & quidnam illa ſignificet.. 291·a.b Mõſtra e naturales defectus, cur in mun- do eueniant, aſsignatur ratio. 168.4 Mors. Aors hominis quadruplex. 457.95 1VXMors quomodo ſit homini naturalis. 45 8.,5 Mors eum ſit homini naturalis, quomodo ſit illi propter peccatum inflicta tanquã panaä. bid. c Mors quonam modo ſit à Deo. ibid. Mors vt pæna peccati,&ſt a Deoo. 459.4 Mors maximè omnium rerum horribilis ſe- cundum Ariſtotelem. ibid. Mors trihus viis nobis exploratè cognita fide ſcilicet, ratione,& experientia. 460.5 2 Mors quam ſit horrenda& formidanda homini exx aliis humanis morbis cogno- in, ihid.c INDEX. Mors quibus ex rebus homini poſſit acci- dere. b 4 587,4 Mortificatio affectuum poſt peccati Adæ, homini acerba& laborioſa. 400.a AMos antiquißimus orandi ad Orientem, vn- de ortum habuerit. 287 Moſes. X Aoſem per cælum& terram à Des VA conqdita, totum hunc mundum cor- poreum nobis ſignificare voluiſſe, tradit S. Chyyſoſtomus.ſ 44:0 Moſem per Cælum, naturam angelicam, per terram, materiam omnium corporum in- formem intellexiſſe, aſſerit Diuus Au- Lustinus. 45 4. Moſem, nomine terræ, aquæ, ab'yſſi, materiã primam informem ſigniſicare, ſentiunt Sanctus Augustinus, Marſilius,& Ga- Lrielkl. 50.b.C Moſem in ſua hiſtoria creationem rerum viſibilium tantum exponere, tradit D. Hieronymus.;-c.& ſeq. Moſem nomine cæli voluiſſe in ſua narra- tione duntaxat(ælum empyreum ſigni- ficare non videtur probabile. 572. Moſem per Spiritum domini; non intelle- xiſſe atrem vel ventum, ſed Spiritun ſanctum, ſentiunt D. Bieronymus, Baſi- ius ac Diodorus Tharſenſis. 62,4 Moſem propter Hebraæorum ad Idololatnii procliuitatem, Angelorum creationem tacuiſſe, ſentiunt S. Auhanaſius, Chy) ſoſtomus, ac Theodoretus, qud opinlo minimè probatur Taſtato. 195 440 Moſem creationem Angelorum tacuiſe ob id quod multis iam ame ſæculis condit fuerant, tradunt Santlus Baſulius;& Damaſcenus. 8 196 3 Moſes cur in deſoribenda Mundi creationt ſimplici tantum narratione ſit vſus. 3⸗ & 4. per totas. Moſès auctore Eupolemo; pri mus qui He- bræis litteras tradidit. 6.K Moſes 4 9 — 119 20 040 10a, 142 Aun. 134 Mo⸗ A fer(æun aunn u — 4 1e ius.4 un.. 9 Meemune nt dohu „— Kna wren i n. fa Aoſem in ſu binut ad nam nbiumn am a d HMnas. a Liſa wnne e N ur nune tutans(ei Na fit u nitetui. 4 3 n per Spium n.— mien I ve Wei cm ſewint D 2 eusa Diudou]] I. uſe n lr Se mahutuen, E nuniſeſerunt. G 1 dar ar Thud o ,udeus nee nuan 8 uuus Woſes d.— abs à Guud Ta ien Ru ueus, huus h Danaa. SR hau naevN KKi„ nrud tnn A.☛ 1 N Moſes quingentis annis Homero anti- quior. 5·C Moſes, omnibus Scriptoribus, Philoſophiſ que antiquion 6.65 Moſes æqualis Cecropis primi Athenien- ſium ręgis. 7.a Moſes tribus de cauſis praſtätiſſimus Thoo logus fuit.* 8.4 Moſes partem non minimam metro libri ob eompoſuit. ibid. b Moſes vndecim illorum Pſalmorum, qui ab octogeſimo octauo, vſque ad centeſimum numeranturaſecundum D. Hieronymum, auflor fuit. Ha Moſes omnium Theologorum, Philoſopho- rum, Poëtarum,& Historicorum pri- mug. 8.4 Moſes an ſcripſerit toti Pètateuchii. 1 2.c Moſes ante Hebræorü deceſſum ex Æg)- pto, librum Geneſeos compoſuit. 16.0 Moſes ad conſolandos Hebraos in Acgy- ptiaca captiuitate poſitos, Geneſim cai- dit. 17.6 Moſes vnde habuerit doctrinam de opifi- cio mundi, quam nobis tradidit. 15.c Aoſes partim diuina reuelatione, partim fi- deliſſima maiorum ſuorum traditione, creationem mundi cognitam habuit, 16.a. C Moſes ea quæ ſcripſit de mundi opificio, primo iuxta litteralem ſenſum accipi voluit. 2 3.c Moſés cum dicit Deum feciſſe mundum, ſa- tis ꝗſtendit ſolum& non aliis conſocia- tum omnia ereaſſe. 43 4 Moſes cur de duobus elementis, ſcilicet, ter- ra& aqua tantuùm explicitè mentionem fecerit. 55 3 Moſex cur yt terræ, ſic etiam aquæ Deum eſſe creatorem aperts non docuerit. Pag. 66.0 Moſes cur ſolius lucis expreſſam men- tionem fecerit& non motus Cæleftis, pag. 6 8,0 AMoſés cur in numerandis primis ſex die- D E X. bus, prius commemoret veſperam, quam mane. 87,a.9 Moſes cur diem in quo facta eſt lux ap- Pellauerit diem vnum&r non primum 88.4 Moſes cur in creatione mundi, mentionem metallorum non fecerit. Paęina I 25.c 126.4 3 8 Moſex cur de ſeptem planetis, duorum tan- tum, ſcilicet Solis& Luna mentionem æcerit. b 143.5.0 Moſes in creatione mundi mentionem Ca- torun faciens; omnia alia gran. diora genera piſtium intelligi voluit. 147 43 Moſes cur vt in aquatilibus, itidem in plan⸗ tis& animalibur terrestribus, aliquam b Vazu chanem Beciem non nominauerit Moſes cur enarrans proquctionem aquati- lium, mentionem fecerit volatilium, 15 2.3.5 b Moſes appellando piſtes reptilia animaæ vi- ue mꝰs,& animalia præcisd Animam Vluentem, quanto ſint peæc illis peufe- Ctiora indicauit. 103.5 Moſes quonam modo tradat Deum requie- uiſſe ab omni opere quod patrarat, cum Dominus noſter in Euangelio dicat. pa- ter meus vique modo operatur,& ego operor, declarat 5 Auguſt. 1 74. b.c.& alij 7. heologi. 175:,64 Mſes cum aicit Deum creaſſe omnem her- bam regionis priuſchudm germinaret, Seqſtendit generationem primã plan- varum non naturaliter ſed Dei potentia fuiſſe factam. 3 180,c Moſes cur in mundi creatione mentionem Angelorum non fecerit. 194.5 Moſes cur de Paradiſo terreſtri Poſt crea- tionem hominis mentionem fecerit. 283.5 Moſes cur de creatione animæ Euæ men- tionem nO ererit. 48 1 0 ,0 Moſes cur plurali numero dixerit maſcu- 965„. 2⁰ 2 3 ℳ lum& ſæminam creauit eor Deus ra- tionem dat§. Auguſt. 493.5 Moſes cur tantum ſerpentis mentionem fa- ciat, nullam vero expreſſe ipſius diaboli qui tamen illius maleſicij princeps au- ctor fuerat. 621. b.(C Moſes commemorans decem generationes ante diluuium vtrum aliquam omiſerit ſicut omiſit poſt diluuium. 729.4 Moſis doctrinæ praſtantia de creatione Mundi quanta ſit. 2.4 Moſis doctrinæ ytilitas quanta ſit,& quid boni homini adſerat. ibid. b Moſis laug. 524. b Moſis antiquitas quanta ſit deſcribitur. ibidem. c 4 Moſis doctrina non ab illo conficta, vel ab hominibus accepta, aut naturæ yeſtigiis indagata‚ſed indicanté Deo, nobis tradi- 8— 27 ta fuit. 8.5 Moſis narratio in libro Geneſeosonon eſt lo- cutio fiurata ſed vera rerum geſtarum expoſitio. 2 2.( in doctrina Moſis, nihil intelligendum, quod maniße ſlis experimentis, aliiſq honeſltis diſciplinis repugnet. 25( Moſi ſententiæ, ad decreta Philoſophorum Poëtarumqã, fabulas, non funt detor- quenda. 26.5 Moſis propoſitum& intentio, in doctrina de creatione Mundi tradenda quænam fuerit. 5 2.b. c Moſis narratio de flammeo gladio,& Che- rubin poſitis ante Paradiſum, ſitne hi- ſoricò an allegorice accipienda. pagina 702,1 Moſis doctrina de creatione Mundi& crea- tione hominis, quantum conducat ad co- gnitionem Dei,& conditionis humanæ. 711.5 Motum circularem nec naturalem, nec vio- lentum eſſe Cœlo, ſenſerunt Auicenna Albertus, Scotus,& Durandus. 2 20.:d Motus circularis ſi naturalis eſt Cœælo, quo- nam modo eius ceſſatio non erit poſt 1IN D EBE X. diem iudicij illi violenta, declarat San- ctus Thomag. 219. c. d Mulier. ATVilier qua in parte æquè vt vir crea- 1VA na ſit ad imaginem Dei., ſecun- dum B. Auguſtinum. 380.5 Mulier qua in parte non æque vt vir con- dita ſit ad imaginem Dei, ſecundum eun- dem. ibid. b. c Mulier& vir quomodo habeant erga dona ſupernaturalia. ibid. c.& ſeq. Mulier quibus in rebus ſimilis& diſſimilis viro creari debuit. 464.a.9 Mulier quibus in rebus æqualis viro ſit à Deo cõaita ſecidũ B. Baſilium. 38 1. a.5 Mulier quibus in rebus ſit adintorium vi- ro, declarat S. Auguſtinus. 465.5 Mulier non per ſe,ſed propter virum à Peo condita. 466.4 Mulier animal occaſionatum ab Ariſtote- le appellata. ibid. b Mulier ex viro à Deo formata, vt dignitas excellentiaq; hominis appareat. pagina 472.5 Mulier ex viro formata fuit, vt innoteſte- ret myfterium, quod eſt inter C hriſtum & Eccleſiam. ibid. b. Mulier cum ſecundum Ariſtotelem ſit ani- mal laſum, occaſionatum,& imperfe- ctum, quomodo in ftatu innocentiæ ge- nerari potuiſſet. 496. per totam pag. Mulier in flatu innocentiæ quomodo ſine dolore peperiſſet. 681.4 Mulierem eſſe coram viro quid ſigniſicet ſe cundum Dauid Kimhi, cuius interpreta- tio refellitur. 465˙3 Mulierem non eſſe ſeruam viri, ſed ſociam, probatur auctor itate Ariſtotelis. ibid. b ſerundum Caietanum. Mulierem partim fuiſſe neceſſariam vino partim non neceſſariam, oſtenditur. ibi. C. & 466.4 Mulierem quæ res declarent&ſſe præſtan- tiorem — tior tibi Muuc u tion Mudier ien 47 Muliere cali. Mulicri cunde Ime cauſt Mulier gud Muliei run M tert 9 Multa Pii⸗ lig ij Multa Pdẽr bit fecer M. in Munn cauſa Deln Mundia quam braten Mundi 9p lum 3 (oukara. Naurr uuiu uu hn. & Ppelu u Krger er vinibain muu cacraun— 3s nn 471 Aluuer ex vo ret m ienun, aus dii 122 84* ℳ LV. 1 1 Aauer n auum. aalleſun, ecitſo u ſun.u*na 8 ℳ gotniſett. 1+ 0 4 Aatn moce d dus 8 Her A r 3 iuert pene o 1 7 gr N A 8** an Dant n N uunn 3 „ 3 4 111 1* 9 zuncſtbs T ſ gredatar Mernr e e A durd it 4 Meren en b Ari(uetuus rin MA Hauenes eem- aümu agtun nns eldi 464 pus da i uam 8 B— I N DE X. tionem cæteris, præter virum, animan- tibus. 466.5 Mulierem cur voluit Deus ex viro& non a terra formare, aſignantur quinque ra- tiones. a41 per toram pag. Mulierẽ ex viro formauit Deus, vt vnita- tem ſocietatis commendaret homini. 47 1 ℳ Mulierem ſubijci viro, an fucrit pæna pec- cati. 68 2,4 Mulieris ſubiectio in ſtatu innocentiæ iu- cunda& voluntaria, contra vero ſæpiſ- ime accidit poſt peccatum,& qnibus de canſis. 399.4.5 Mulieris ex viro denominatio, in ſola lin- gua Hebræa cernitur. 489,4 Mulierum incommoda, cum geſtant vte- rum, ex Plinio. 679.c N Elta per legem Moſis ſancita, in vſu & conſuetudine antea apud ve- teres Patriarchas fuerant. 18. c.& 19. a Multa Moſaicis ſcriptis veteres Philoſo- phi ac Poëtæ furati ſunt, qua ſitis fabu- lis immiſcuere. 20. Multa quæ traduntur in ſacris litteris, à Poètis in ſuis fabulis fuiſſe prodita ſcri- bit Iuſtinus mart)yr,& qua de cauſa id fecerint. 324 er totam pag. Mundus. [Vndi vocabulo omnia creata com- 1V1 Prebenduntur. 2.5 in Mundi rerum diſpoſitione, non eſt ſin cauſa ad miracula& omnipotentiam Dei recurrendum. 24.0C Mundi ab ortu vſque adhuc, non plures quam ſexcenti& quinquies mille anni præteriere. 35.A Mundi opificium quantum ſit, nemo morta- lium comprchendere valet. 43.b Mundi primordia fere ſtriptores omnes ad æduinoctium, vel vernum, vel autumna⸗ le retulere. 1 28.4 Mundi ſtatus in Mundi initio incompoſi- tus inordinatus,& tenebroſius: ſtatum bominis Permanentis in peccato ſignif- cabat. 161.a Mundi ſtatus, illis fex dierum operibus di- Hoſitus, ornatus,& decoratus: ſtatum iuſtificati hominis ſtgnificabat. i i9 9 Mundi rerum varietas quanta ſit. 165.9 Mundi bona ſeptem, ſcilicet Varietag re. rum Ordo,& illarum diſpoſitio: Ea- rum plenitudo: Miranda omnium in- ter Ie partium connexio: Sympat hia A Autibathia„qud inter res aliquas réperitur, Pulchritudo illarum ac in- ren ſe proportio, Suauis earum proui- dentia& administratio, explicatur. 165.& 166. per totas paginas. Mundi ex contrariis rebus compalz quan- ta ſit æquabilitas. 167. a Mundi vniuerſitas propter gloriam Dei, & yſum bominis condita,& quomodo egrégie id faciat conſideratur. 169. c. E&I70.4 8 Mundi tria in conſtructione cogitanda, tra. dit Diuus Bernarduæ, quid ſit, quomo- do ſit,& ad quid ſit factus. 1 70.0. M. 171.4.5 Mundi ætates quæ e& quot annos ſingulæ contineant. 193.c Mundi orientalis pars vtrum Praſtantiſſi- ma omnium. 287. Mundum, non in temporis puntio ſed ſex dierum ſpatio à Deo conditum fuiſſé. pag. 2 2. cC Mundum non fuiſſe ab æterno, probatur ex illis verbis Moſis, In principio crea- uit Deus,&c. 28.5 Mundum non fuiſſe æternum, non Sapien- tum modo, ſed& indoctorum hominum iudicio comprobatur. 29.C Mundum eſſe in initio temporis conditum, maximum argumentum eſt, eius crea- tionis tionis cognitionem, hominem ad veram Dei cognitionem religionemque addu- cere. i bid. c Mundum nõ fuiſſe æternum probatur præ- cipuè ex eo quod ſupra ſex annol um millia nulla rerum geſtarum memoria extat. 30.C Mundum eſſe figuræ ſphæricæ, oſtendit di- uina Scriptura, eum ſæpenumero orbem appellando. 57.4 Mundum vna cum luce non fuiſſe condi- tum. Mundum menſe lulio fuiſſe factum tradit Gerardus Mercator, eiuſq́;, argumenta produntur, quæ confutantur. 127 Per totam paginam. Mundum die vigeſimaquinta Martij con- ditum fuiſſe qui Auctores cenſuerint. 229 1. b Mundum die decimo octauo Martij creatum fuiſſe, ſentium Strabus& Rabanus Be- da,& Gloſſa interlinearis. 229. 5 Mundum conditum fuiſſe verno tempore. ex eo quod in illo ſolent prata virere ar- gumentatur D. Ambr. ibid. c. ſea. Mundum conditum fuiſſe verno tempore, communis eſt opinio. ibid. b Mundum conditum fuiſſe verno temporè, declaratum fuit in Synodo Palæſtina ſub Victore Papa congregata. ibid. Mundum tempore veris creatum fuiſſé,ar- gumentatur Theodoretus ex plantarum germinatione quæ in illo tempore hieri ſoler. 130.5 Mundum creatum eſſe menſe Martio, eſſe dogma Eœcleſiæ, affirmat Magifter hi- ſtoriæ Scholaslicæ. ibid. Mundum conditum fuiſſe vigeſimaquinta die Septembris, ſententia doctiſsimorum Hebræorum, vt refert Toſtatuæ, fuit, quæ excuiitur. 131. 132 Mundum ſeu Vniuerſum, etiamſi aliqua pecies ei deſit perfectu dici poſſe. 1 56.5 tPer P0ſe. 15 Mundu potuiſſe fieri meliorẽ quatruor mo- dis tradit Auctor, ſcilicet ſecundu quan- 1 NDE K. titatem, ſecundum plenitudinem& re- rum vniuerſitatem ſecundum duratio- nem,& ſecundum accidentalem perfe- ctionem. 171.c Mundum non botuiſſe fieri meliorem quat- tuor aliis modis, ſcilicet ſecundum ſub- Kantialem rerum perſectionem, ſecun- dum ordinem& partium Mundi diſpo- ſitionem, ſecundum gubernationem ac ſecundum proportionem& rerum inter ſè conuenientiam. 171.c. 2 172.4 Mundum fuiſſe conditum totum in vno in- ſtanti ſenſerunt D. Auguſtinux, Philo Iudæus,(aietanus& Procopius Ga- zaug. 184. per totam. Mundum fuiſſe conditum per ſex dierum in- terualla, fere omnium Patrum& Do- ctorum Eccleſiæ ſententia eſt. 181. per totam... Mundum fuiſſe conditum per temporum interualla ſenſit Dionyſius Areopagita. 186.4 Mundum fuiſſe conditum per temporum in- terualla probat Auctor. 176.c. d.& 177. per totam pag. Mundum cur non pluribus aut paucioribus quam ſex diebus Deus cõdiderit, veram & propriam rationem ſtiri non poſſe. 191.5 Mundum duplicem, Græcos& Barbaros in- tellexiſſe ſcribit Euſcbius. ibid. d Mundum eo quod ſex tantum diebus con- ditus fuerit ſex annorum millibus dun- taxat duraturum, habuit vetus multo- rum traditio. 192. per totam Mundum quinam ex(atholiis Doctori- bus ſenſere ſex annorum millibus tan- tum eſſe duraturum:& vnde ad hoc crè- dendum perſuaſi:& quænam de hac re ſu Auctoris ſententia explicatur. 193- per totam pag. 3. Mundum eſſe aliquando interiturum qui nam ex Auttoribus profanis ſenſere. 202.d Mundum non eſſe vnquam interiturum tradere nuine viln Tivello, duis Furem nle NHluulun nunqua ſtuutuudhbiu pturarun rei pag 10. 6 M Munum non e fubltantiam ſen Oecumenius. Mundum non peri accidentaliter, ddere. Muucus non eſte cauſa ſcilicet! Mundus cũ Deoc widem. Mundus, quema Deo efici non jyſo conſeruri 4449 Mun dus an vern 1174 Mundus an condi Hutium, an yy mento diſputa Mundus tria rer nuan ill ſint. Mundws quonam, ditmn Ludicij can bug. Mundus ſecundum nen diuina b Magus repraſe AMundos plurese teler, falſan 38 Aunu⸗ generanai tibugg viytutis 4 Donune ytrum Mhyſterum anctiſ Guſcatum in in minem ad im runt 3 Patres&‿ Miica int erpretay ndexin ggyr. 72 .» 8. r. bu durr. u Mmlm ſeſeend atm wuuli, ſem n) ube kabeſie an 1 wamnu.. Mnim faſſcad ewni. mnuli nr. E ild m un. lianian ar un tun nun ſex icut&x durn Trras S 9A ¹ 1 n. 2 akeniſe feuu] l. dtus ferrt ſer o⸗ tradere videtur Philo Iudæus in quodã libello, cuius tamen eum non fuiſſe au- ctorem non temere creditur. 203. a.9 Mundum nunquam omnino ſecundum ſub- Aantiam deſtructu iri, confirmatur Scri- pturarum testimoniis. 207. per totam pag& 208.2.5 Mundum non eſſe interiturum ſecundum fubſtantiam ſenſit in ſuis(ollectanei⸗ Oecumenius. 211.5. C Mundum non periturum materialiter, ſed accidentaliter, Sapientes Græcorum tra- didere. 1id. c. d Mundus non eſt efféctus adæquatus ſuæ cauſæ ſcilicet Deo. 43.C Mundus c Deo comparatus, pro nihilo eſt. ibidem. Mundus, quemadmodum ab alio qudm a Deo effici non poterat, ſic etiam niſi ab ipſo conſeruari& gubernari non poteſt. 44 4.b Mundus an verno tempore ſit conditus. 127.4 Mundus an conditus fuerit per ſex dierum KPatium, an vno puncto temporis& mo- mento diſputatur. b 184,4 Mundus tria rerum genera cõtinet,& quæ nam illa ſint. 192.4 Mundus quonam modo perfectus erit poſt diem Iudicij carens tot miſtorum generi- bus. 210. d.& 2 1 1.a.5 Mundus ſecundum extenſionem& diffuſio- nem diuinæ bonitatis, imaginem Dei magis repræſentat qudm homo. 378.a Mundos plures eſſe non poſſe dixit Ariſto- teles, falſum ſupponens principium. 3 8.0, Munus geneérandi quod in cæteris animan- tibug virtutis& vitij capax non eſt, in homine vtrumque habere poteſt. 154.9 Myſterium Santtiſßsmæ Trinitatis fuuſſe ſi- gnificatum in illis verhis. Faciamus ho minem ad imaginem,&c. obſerua- runt Patrer& quomodo.„55 c.A Myſtica interpretatio Cherubin,& flammei Index in Gen. tom. 1. 1 N D EB X. gladi guæ erant ante Paradiſum. 696.d N. bach verbum Hebraum quid ſi- 8 Lnificet. 418. c Natura non fert vnum contrarium jine altero. W 55 4 Naturæ gradus tres eo qui. 4⁰4.5 Naturales vires, rebus naturalibus inai- tas, Scriptura leges& Dei Ppræcepta appellat. 118.4 N eceſſitatem moriendi, tribus viis eſſè no- bis perſuaſam. 460.5 Necéſsitudo ex cõiundtio mariti e vxoris, d Deo declarata, cum primos illos homi- nés, marem& fœæminam fecit. Nepotes Seth ante diluuium Hebraicarum litterarum, ſecundum Augustinum&ꝙ Loſephum fuere auctores. 6.4 Neſamah vox Hebræa 24 ſignificet. 4 20.4 Nicolaus de Lyra. N' colaus de Iyra tradit, annos qui nu- merantur ab exordio Mundi, ha- beri cognitos ratione Probabili, nõ tamen certitudine infallibilit. 35.5 Nicolaus de Lyra cenſet nomine(œli„in mundi creatione, int elligendum eſſe, Cæ. lum empyreum tantum. 46 5b Nicolaus de Lyra quid ſentiat de prima illa in exordio munqdi luce. 75.c Nicolaus de Lyra, refellit quandam opi- nionem Ioſepbi de fructu Arboris Kdientiæ boni& mali, ſed non palide. 328.5 Nicolaus de Lyra approbat interpretatio- nem Rabbi Salomö, cur Eua qicatur ædi- ficata ex coſta Adami. 480. c Nicolaua de I. yra approbat opiniinem illo- rum qui dicit Mundum habuiſſe initium in Autumno. 131.5 Niciæ ducis Athenis ſzum exitialis inſcitia. 280. ₰ ‿ ₰ 7* 4. R Nzp* 8 4904a Nięidij Eiguli præditrionenn de futuro Au- guſti principatu fuiſſe fortuitam probat Auctor. 258.0 Noctem ſeu tenebras præceſſiſſe creationẽ Mundi, ſenſerunt Mercurius Triſicgi- ſꝛus, Heſiodus,& Thalés Mileſius. 6.0 Nominum impoſitio ab Adamo facta, quid denotaret. 525 9 Nominum impoſitionem, commodius& fé- licius fieri in lingua Hebræa, quam in aliis linguis. 5 26.4 Eudi cur fuerint in Paradiſo primi homi- nes. 656.d Nuditas corporis quibus de cauſis non ſit pudenda. 515 C.& 5 16.4 0. JS Bedientia Pr Rätia ſecundum 8 B. Gregorium. 447„d. Obediẽtialis potẽtia in ercatu- 77 opinionis, Aquas eſſe ſupra ſpydercos cœ- 7 los, diluuntur ab Auctorec. 208.5.C Obiettiones tres dicentium, Euam non for- mari debuiſſe ex coſta viri, ſed ex eodem puluere quo fablus eſt vir diluuntur. 474εεν₰0O ³ÿa0-( J4 Oculos fuiſſe apertos primis hominibus pa/ peccatum quid ſigniſicet. 653,4 Oculorum incurioſa cuſtodia quanta mala pariat ſecunduin Bernardum. 63 2.C. d Oecumenius ſenſit in ſuis Colleltancis Mun- dum non eſſe interiturum ſecundum ſub- 4ʃε ſtantiam. 211.5 Oenomaus vehemens& diſertus oraculo- rum Apollinis confutator. 241.5 Oleaſter refellitur, ditens in ſtatu innocen- tia conceptam prolem ſtatim in lucem editum iri. 678,4 .„„⸗ 4— n,„,„ 1 Ommis priſcarum reri memorla, apud quaſ= * 88 28 8— 8.* 72 2 nis gentes& nationes, Noctico diluuio 5 — „„ee A. Felentlon. 36.0 INDEX. Omnia ſe in Mundo, quinque modis intel- ligi poſſe. 16).C Opinio. ADinio D. Auguſtini de creatione Mii- 7 di in inuentute, eiuſdemg, in ſene- ttute priorem corrigentis. 23. b. c Opinionem de altitudine montis Olympi, Atho, I Atlantis, eſſe magna ex parte Fabaloſam. 296.d. G 297.a. b. Opinio quorumdam dicẽtium illa verba Ad imaginem& ſimilitudinem noſtrã, ſignificare tantum imaginem hlij Dei ſe- cundum naturam humanam ab illo aſſu- mendam, refellitur. 371+ Opsniionem Eugubini& Olcaſtri dicentium Deum cum creauit hominẽ induiſſe for- mam humanam confutat autlor.3 7 2·a.b Opinio quorumdam dicentin illud Ad ima- Linem Dei, ſignificare ideam& exeplar hominis quod erat in mente Dei, refelli- tur. e Opiniones falſæ aliquorum Doctorum, circa Cælum, Antipodas,& altitudinẽ aquæ, enarrantur. 25.0 Opiniones nouæ licet admodum probabiles, & plauſibiles, quomodo diligenter exa- minandæ,& lente atque cunctanter pro- bandæ ſint. 809.c Oraculorü Apollinis vanitas quãta. 240.d Oraculum Apollinis ſape fuiſſe mentitum tradit Porph)rius. 241.a.5b Ordo rerum qui eſt decor mundi, vnde præ- cipuè cernatur. 165.b. C Orientalem partem terræ, quam eſſe intelli- gat diuina Scriptura. 288. a. b.c Origenes. Rigenes, qui in creatione mundi per aquas ſiper cœleſtes bonos Ange- los, per ſublunares vero malos angelos intelligebat, à§. Baſilio, ac ab Auctore refellitur. 2 3·c. ab aliis etimm. 98.4 Origenes putauit ſtellas eſſe animatas;& virtutis& vitij capaces, ac pro illis mortuum eſſe Chriftum, ſed falsd. 2 21.5b Origenes Origenls uil ſ jellarumm 1 iſlin Oywtues a tælapoſiid; 1 vum rtjelltur Orixenes aſeni„. rauliſi deſcriph raut imtelligen O'igenes ꝙ5. Aℳb lexere per pece 385 Origenis ac alioru la verba Ac i noſtram, ima guiftcare reſe Jag ord Ongenis cotra. tio ab Euſebii Viuij ſente mata. Ouidij ſententia 404b Oudi ſemtenæ: 560 Pinio quorun Remorata. Danauiſi aeſcrip 5 11 EPhram, Da 29 per tora anaciſt mugnit Epbraæmac Ta D:. araziſt mapnit — 1 S Ken Auckore, Paraliſ locus c „ Mcs Eaan, RMn dra. * Len, pur —— ar . 4 2. Iau. 1— mureumr. p Dornen 9 3„ A di a! 4 E ALusſiles, 2 Se iee auus,C lae Kiun 1 H. 1 Nanerü. peluns 4 8 Dann pelus n Ira Puporus“ Druo m a. ld n 1 — — rar. 4 mehn Jy. 1 drten! 1I o. aat tiuins Sngh 1— ⁵ 8 8 9) 4 8 8— Origenes quid ſentiat de loco& motibus ſtellarum in cælo. 231 4 Origenes existimans Aſtra eſſe à Deo in cælopoſita, vt ſint ſigna rerum futura- rum, refellitur. 271.4 Origenes aſſerés Moſaicam terreſtris Pa- radiſi deſcriptionẽ, eſſe myſticè& fen- rate intelligendam, refellitur. 289.a.5 Origenes& S. Auguſtinus quo ſenſu intel- lexere per peccatum perai imaginẽ Dei. 385.0 Origenis ac aliorum opinionem dicentium il- la verba Ad imaginem& ſimilitudins noſtram, imaginem filij Dei tantum ſi- gnificare refellit S. Augustinus. per totã pag. 3 70.C6. 371 a Origenis cotra Aſtrologos egregia diſputa- tio ab Euſebio commemorata. 244.(.d Ouidius. (— Vidij ſententia, quod Aſtra ſint ani- matd. 160.4 Ouidij ſententia de origine hominis è terra. 4⁰45 Ouidij ſentẽtiæ variæ de principio hominis. 360.K. 9 Paradiſus. Aradiſi Moſaica deſtriptio, tä tum mſticé& figuratò in- telligenda, ſecundum Philo- nem en Origenem. 28 9.4. 5 Paradiſi nomine denotari vniuerſam terraà, opinio quorumdã fuit à D. Hugone com- memorata. 291. d.& 292.4 Paradiſi deſcriptio ſecundum Baſtlium, — Ephræm, Damaſcenum,& Iſidorum. 293 per totam pag. Puradiſi magnitudo quanta fuerit ſeeundi Ephram ac Toſtatum. 298. d. 2 299,3 Paradiſi magnitudo quanta fucrit ſecun- dum Auctorem. 299. b. C Paradiſi locus cur nunquam ab vllo morta- 1 N Dk xX. lium repertus ſit, plurimæ cauſas tra- duntur. 301. pPer totum& 30 2.5 Paradiſi viam nolam fuiſſe hominilus an- te vniuerſale diluuium ſcribit S. Chryſo- ſtomus. 301:A ee. 4, Paradiſus terreſtris quonam in loco fuerit ſecundum Auctorem. 3 03.b. G3 45·4.9 Paradiſi diſputatio qudm diſficilis ſit de- 5 muonerarur. 3 345 ·C. d Paradiſi culturam non fuiſſe futuram in ſta- ꝛu innocenl iæ laborio ſam homini,& qun cde eraa. 435˙6 Paradiſi cultura quot bona in ſtatu innoce tiæ homini contuliſſet. ibid. 4. 22,„„,, 5 S 2,2,. Pai adiſi 2uſt odiam fuiſſe neceſſariam ho- min in Ratu innocentiæ,& ob quas cauſad. 436:a. 5 „ 3. Paradiſum fuiſſe conſitum tertia die com- munls ſententia eſt. 223·c Paradium terreſt vem, non fuiſſe corporen, ſed int elligibilem& ſbiritualem vide- tur ſenſiſſe D. Ambroſius. 2891 Paradium terreſtré fuiſſe viſililem, tradit 1, ö.. 3 S bbi2 at inonen Contrartanm in- er Hætéticoru errores enumerat. 2 90.4 Paradiſum terreſtrem fuiſſe corporeum, eſt Patrum communis ſententia. ibid. Paradiſium terreſtrem fuiſſe corporei, ſcri- bit Sophronius Datriarcha, quod etiam a ſexta Synodo comprobatum fuit. 24 L.A Paradiſum terrcſtrẽ fuiſſe corporcu, ex ipſar Moſis narratione perſpicätur. 291.5 Paradiſum terréſt rem, quid cauſæ fucrit, cur veteres aliquot Auctores ſenſerint fuiſſe ſpiritualem tantum. 291.5 2 ꝗ 21275 1 4„ Paradiſum fuiſſe ſitu excelſim vſque vici- niam cœli, opinio complurium fuit, quæ refellitur. 295 d.& ſcch. Paraaiſum fuiſſe vbi eſt finis& terminus ex halationum er vaporum ſcribit Ale- xander de Hales. 296.5 Paradiſum fuiſſe locatum in tertia aris re- gione ſcribis Ioflatus, ſed eſtilatur. ibid. Paradiſum terreſtrem miraculoſe conſer- uatum tempore vniuerſalis diluuij ſri- RRRR 2 B31 INDE X. bit Scotus, quod minimè probatur. 297.0.d Paradiſum terreſtrẽ fuiſſe in iis regionibus quas Tigris& Euphrates præter labun- tur,& nõ procul àſeſopotamia. 298, b. c Paradiſum cur tam pulchrum comparauerit Deus homini tam breui ſpatio temporis in illo commoraturo. 300. per tot. pag. Paradiſum terreſtrem in præſentia non ex- tare, multis argumétis probatur. 302:d. & 303 a.b.c Paradiſum terreſtrem etiam nunc exiſtere, quinam auctores ſenſerint: eorumq; ſen- tentiæ ab auctore expenduntur. 3 05 Per totam,& 3 06.a.5 Paradiſum terreſtré fuiſſe generali diluuio deſtruttum. 308.5 cG Paradiſus terreftris ante hominis creatio- nem conditus. 28 3.5 Paradiſum terreſtrem fuiſſe conditum poſt creationem hominis ſignificat Sanctus Baſiliug. ibid. c Daradiſus vox Perſica& non Græca. 284.69 b Paradiſꝛ vox quid in ſacra Scriptura ſigni- ficet. ibid. c. d Paradiſus vbinam fuerit ſecundum Tertul- lianum. 292:C. d Paradiſus qui locus fuerit ſecundum Ru- vertum. 293.d Paradiſus quidnam fuerit ſecudum(atha- rinum, Bedam,& alios. 294.4 Paradiſum fuiſſe vltra Oceani opinio mul- torum fuit, ſed falſa. 294.b. C. d Paradiſus qualis fuerit,& qudta eius præ- ſtantia ab Auctore deſcribitur. 3 09.a.5 Paradiſus terreſtris, vtru diluuio perierit. 29 7.c. 208. ſe. Particula Partus-⸗ NArticula In die, In ſacris litteris ſæpe pro tempore ponitur. 85.4 Particula illa Et, poſita inter illaverba, Ci- ſtis animãtibus terræ& volatilib. cæli, quomodo ſit intelligẽda declaratur. 15 2.c Partus aliorum animalium non æqus labo- rioſos eſſe, atque hominis. 681.d Paßziones appetitus ſenſitiui vtru fuiſſent in homine in ſtatu innocentic. 574.:d Paſtoriæ artis laus. 719E Patres in filios in ſtatu innocentiæ habitu- ros fuiſſe imperii& poteſtatem. 398 b Paulus Burgenſis. P-2n Burgenſis de aquarum elemento eiuſcq; loco abſurda opinio. 116, per tot. Paulus Burgenſis reſellitur, dicens interfe- ctorem Cain gærauius punitum iri quàm ipſum Cain. 747·c Paulus Burgenſis negat Cain interfectum eſſe à Lamech ſed perijſſe diluuio: verunn refellitur. 758.5 B. Pauli ſententia illa I. ad Timotheum 2. Adam non eſt ſeductus, variè expo- nitur ſecundum Patres. 641.4 Peccatum. DEaaus grauitas vnde æstimari ſolet. 649. b. c Peccati quinque peſtilẽtes fructus. 66 2.(. d Peccaro quemadmodum dominari debea- mus. 7304.5 Peccatoris quanta pœna ſit teſtimonium conſcientiæ eius. 66 3. a. 5b Peccatori quattuor eſſe genera, quæ dicun- tur clamare ad Deum. 735.5. c Peccatum primorum hominu fuerit grauiſ- ſimum omniũ peccatorum, necne. 65 0. d Peccati Ada quibus rebus grauius fuerit quam peccatum EFuæ. 651.4 Pelliceæ tunicæ. Elliceæ tunicæ, quibus Adam indutus P eſt à Deo quales fuerint. 6 87. c. d Pelliceæ tunicæ Adami vnde fuerint confe- ctæ. 689.6 Pelliceis tunicis cur Deus primos homines induerit, octo cauſæ redduntur. 69 1:0 Pelliceas illas tunicas Deum non dediſſe Adamo iam factas, ſed docuiſſe ratio- nem faciendi eas, vel indicaſſe neceſſita- tem earum tradit Rupertus. 690,4 Pellicea Dhilot pelicearum ve: apui homm venunuqui, pynſbnas Sut ſtaue pio creauit DHomini fere monſtratur. Petrus de Aliace lagia falsd att Petrus Aliacenſt tun ſipputati Pharnelius ſtribi ainti zualtuon decim millia Phauorinus Phi diciurios A 248,4. 2534 Pherecides diri cælo deturba qſe Oplionen Phiſaſtrij Epiſco materia prim Pu aſigm I Deurs du 140.9 Philo accurats 7 „ anj numeri. Wii eaſe l Kentes ſed re ioimerpreta aiiſi deſtridt ee tantum, ye Phino ſemtit, ge Aoſe depyihi Deus homir lntelljgenam Inon ſenſibi lo intelligit tus eſt 44 amg ten e non coy radit aqua eene. 2e c byelepto, en 8 hna —. Auena s 21 1 ſi e e uuan e. nu fuſſ mei. ta r 4 ic a 20 3 hulu lur 1 . P nba n d bo a. eA 14 Dale di ant aa halnſntun Hn heren(un gn 4 F 5 a em) 3a. Dala Bee,... W. g eſſ„ 94 i 4 4 9 1* 1amahſetzen an 45 Adm nonekltit au ien . nhn ſanum Pa 1 4 eccuu 1 ciu„ Duiu chin l 4 324. 494. Dexcrti qune xirr du Tacat) mam: matl n A. 1 h 3. 6144 DNrern gatt zef nlnir md. anſaeniis aus. bh. 141 Deuuui ſasttunr e Se 1 4— 7 40 Deut 11 1 944—— 7 1 ☚ unniũ hercanc 8 4 22 WMus Ksfebu 1 3 7 u IhAell aal. Aeus eccatun 4 b era- 11 1 m 34. 10 ri nuct Lhu 11 I. 7 N di4De f ab ru naesnas 40O g 3 1 vls . 24. 4 1 49t ru DA 4 Pruutd msc2 8 h 93 leriocuss 1 uud 4. e 19E ·* iſemt 25. PAA 37 b, 42, Aaund u/ 4 K luif 1 8247,0* 9 1 reui(at 1 69 useenne Bellicearum veftium vſus antiquiſſimus apud homineg. 8 69 2.4 Perizoma quid ſigniſicet. 6 59. C.d Perſonas Santtiſt. Trinitatis, ſignificatas fuiſſe à Mo,e in illis verbis, In princi- pio creauit Deus,&c.& Spiritus Domini ferebatur ſuper aquas, de- monſtratur. 65.a Petrus de Aliaco quidnã iudiciariæ Aſtro- logiæ falsò attribuit. 244.·c. d Petrus Aliacenſis quantii errauerit in æta- tum ſupputatione aſtenditur. 261. b. c. d Pharnelius ſcribit, Ambitum terræ eſſe vi- ginti quattuor millia quingẽta quattuor- decim milliaria. 59.c Phauorinus Philoſophus egregiè contra in- diciarios Aſtrologos diſputat. 24. d. 248:1. 2 53.2. G 254 per totam pag. Pherecides dixit principem dæmonum, qui cælo deturbati ſunt d Ioue, appellatum eſe Ophionem, id eſt, ſerpẽtinum. 609.d Thilaſtrij Epiſcopi Brixienſis, mirabilis de muateria prima opinio. 51.4 Philo. Pu amignat præcipuam rationem, cur Deus quarto die condiderit aſtra. 140.5 Philo accurats ſcribit de virtutibus ſepte- narij numeri. 177.c Thilo ſenſit flellas eſſe viuentes e intelli- gentes, ſed refellitur. 221.d. ſeq. Philo interpretatur Moſaicã terrertris Pa- radiſi deſcriptionem miſſticè& allegori- cè tantùm, verum refellitur. Philo ſentit, per hominem, cuiur creatio a AMoſè deſcribitur illis verbis: Creauit Deus hominem ad imaginem,&c. intelligendam eſſe illius ideam tantum, E non ſenſibilem hominem. 3 62.C Pbilo intelligit mortem quam Deus mina- tus eſt Adamo, fuiſſe animæ tãtum mor- tem& non corporis. 456.5 Philo tradit aquam ſalſam& noxiam futu- ræ terræ, duntaxat in creatione Mundi, Dei præcepto, congregatam fuiſſe. 1 r1.a IINDEB x. 288.4 Philoſtratus loca amœniſſima oblectationi⸗ cauſa comparata, appellauit Paradiſos. 284 5 Philoſtratus deſcribit curſum e exitum duorum fluminum Tigris& Euphratis. 344,,4 b Phidiæ opus nobiliſſimum. 388. b. c Pbiloxenes putauit arborem ſtientiæ bom & mali fuiſſe fcum. 22 6. a. ſed refellitur A Toſtato. 3 27.4 Pbiloſophi& Aſtrologi ea quæ de terra tradunt multis ante ſæculis in Sacris lit- teris reperiebantur. 56.a Pbiſon flumen&ſe Cangem, qui Auctores cenſuerint. 333.C. d. 2 3 34.4. b Pbiſon non fuiſſe Gangem demonſtratur. 334.4.& 335a Phiſon& Gihon eſſe fluuios ex Tigri vel Euphrate diductos& deriual os.z 36.a. 5 b Piſces. Mces carere memoria tradidit D. Baſa- lius: quod S. Auguftino minimo pro- batur. 144.4 Piſces habere memoriam probatur expe- rientia. ibid. Piſces eo quod in aqua degãt, eſſe terreſtri- bus animantibus imperfeltiores ſenſit Caietanus. 145 ·, Piſces nunquam ab hominihus, paucis ex- ceptis, manſuefieri. ibid. Piſces imperfectiores eſſe terreſtribus ani- mantibus eo quod eorum genus ſit totum ouiparum dixit Caietanus, quod eſſe fal- ſum patet ex D. Baſilio tradente duo ge- nera piſcin, ſimiliter& ex Plinio. ibid. ½ Piſces quinto die non fuiſſe productos attu, ſed tantum cauſaliter tradit D. Auguſti- nus. ihid. b. c Piſces quarto die fuiſſe produttos actu. ibi. Piſces numeroſiores eſſe terrertribus ani- mantihur. 145.c.& 146.4 Piſces cur Latinus Interpres appellauerit Reptilia. 246.a Piſcium ſpecies centum quadraginta quat- tuor eſe,ſcribit Iſidorus. 148.4 KRRR 2 Piſcium 1 NDEX. Piſtium& anium multiplex cognatio& ſi- militudo. 8. 151.5 Piſtes& volucres an ex eodem elemento aquæ produltæ ſint, tractatur. 149.4 Piſces eſſe productos ex aquis, quomddo ſit intelligendum. 148.5 Piſtes cur primo, loco dicantur ſucbictti ho- mini. 390.c Piſces cur non ſint adducti ad Adamum. 524.bhb Piſcis maenus Leuiatham commemoratur in Scriptura. 148.5.0 Plantæ. PLanns quonã modo, Dei præcepto pro- ductæ ſint. 1 22.4 Plantas non fuiſſe atu productas ex ter- ra, ſed tantummodo cauſaliter, ſenſit D. Auguſtinus, quæ opinio minimè Au- Ctori probatur. ibhid. Plantas cum ſuis fruttibus& ſeminibus produétas fuiſſe actu in mundi exordio, probatur. ibid. c.& 1 23.4 Plantas omnes fuiſſe fruęiferas nullamquè homini noxiã ante peccatu hominis, ſen- ſit Beda:qui refellitur. 507.C.& 08.a.5 Plato. Lato in diſputatione de Mundo comme- morat nonnulla Aegyptiorum fji- gmentd. 34.C Plato tradit, materiam primã cognoſci ſpu- ria& adulterina coęnitione. 50. Plato& Ariſtoteles tradunt tres ſpecies ignis inueniri. 73.c Plato duo tantum animalium genera facit, ſcilicet ferum& manſuetum. 154,5 Plato ſenſit Mundum nunquam eſſe interi- turum. 202.4 Plato volehat aſtra non aliter quùm Deos cœlestes à nobis honorari& coli. 221.4 Plato putat neceſſarium eſſe, eo quod Cœ- lum vijibile&ſt, illud ex igne conſtare. 234 ˙„ Plato etiamſi ad capeſſendas varias diſci- plinag lõgas peregrinationes ſuſceperit⸗ Aſtrologicam diuinationem tamen ne- glexit. 263 4 Plato ſenſit formitatem humani corporis per fectam eſſe ab Augelis. 361.c Plato ſcribit omnes animas rationales in Mundi exordio à Deo eſſe conditas. 22.a Platonis validum argumentum, ad proban- dam animi noſtri immortalitatem. 4 27. /b Plato ſenſit animam rationalem eſſe im- mortalem voluntate Dei,& non ex na- tura ſua. 4 29.4 Plato fabulatur à principio fuiſſe tria homi- num genera, ſcilicet, marem& fœminam &yr tertium vtriuſque particeps. 493.5b Plato ſenſit Deum feciſſe mundum ex ma- teria eæterna,& ingenita, ſed hallucina- tur. 37.6 Plato quam ſimilima Moſi de nuditate pri- morum hominum ſcripſit. 516. b. G Pplato cenſuit ſapientiſſimum fuiſſe eum, qui primus nomina rebus impoſuit. 5224 Plato tradit ſæculo aureo homines ſolitos ſermocinai cum betiis: quod eum ſum- pfiſſe ex hac biſtoria Moſis de confabu- latione ferpentis cum Eua putat Euſè- bius. 604 4 Plato quam putèt cauſam fuiſſe, quæ im- pulit homines ad cdificandas ciuitater. 755 6G. Platonis de cauſa efficienti cunctorum ani- malium opinio. 155·3 Plinius. NLinius vel contra ſuam ſententiam, no- P uo Mundi exordio teſtimonium per- hibuit. 3 O. a. 5 plinius referens Zoroaſtrem aſtronomiæ parentem ſex annorum millibus fuiſſe ante Platonis obitum, refellitur. 34·5 Plinius tradit variam rationem anſpicandi diem, apud varias nationes. 88,4 plinius arbitratus mare Caſpim aquas ha- bere cõmunes cum oceano Artico 119. c. G 1 20.4 826 Plinius uius ulſnia tn tint A Aultral. Plurius ſenli O¹ re,nec colorey Plinius traait 0 nerari lumen. Plinius mira na E amore erga Plinius ſcribens viuipara; ſat: ani contra ſe Piinius aſſionut Din aquis quam Pünius mira ty narum, ℳrb Plinius dicit Mii nauiganui. Pünius fuuitſip quihus nilleſ ler ſint auno ta Plinius luculente, pluuia veno Pünius deſcribit chinus. Pünuus namuc Tris. Piniur trilim Nuphrati. liius narrat mi qhide apud apente. limus tradit Afnica. Plnus memoral ſus Roma ef. iraſſe. Tlinius multa ty tas Plinius exafr) moda Clum geſt 7, p 4 n eje,yere, 4 Rotele 2 Pe ſerſt Demn fai mruucue ur. Nio unn ſmuer nerm bennnſmj Rl5: Nlu cexfiſcin inu Nus unmin Ffut Plrn maüt ſcuh d Tnocnni imn k 1 piſeer br Aſtm. “. 4 Nro unn pMcet 609 naut Herader f 4 1 Dirun te tu eficig& inm Plrit 1' d8 Tium Mlanuns p 10 lunu cruri G hunt o*t. 1 N Plinius adfert argumètum quo brobat par- tem terræ Aquilonarem, altiorem eſſe Auſtrali. 1 12 2 Plinius ſcribit oleæ folia nunquam decide- re, nec colorem ſuum amittere. Plinius tradit Solem cateris ſjderibus fœæ- nerari lumen. Plinius mira narrat de docilitate Delphini, E amore erga homines. 145 ·4 Pliniua ſcribens aliquot genera piſcium eſſe viuipara, ſatis refellit opinionem(aie- tani contra ſentientis. 1bid. b Plinius aſſignat cauſam, cur plura animalia in aquis qudm in terra reperiutur. 46.4 Plinius mira traait de maguitudine Balæ- narum, Arbori æx Draconum. 1 47.b,C Plinius dicit Miluos docuiſſe homines arté nauigandi. 151.4 Plinius facit ſcptuazinta ſiena cœleftia, in quibua mille ſexcentæ.icllæ viſu notabi- les ſint annotatæ. 227. d Plinius luculente& copiosè ſcribit de ſrgnis Ppluuiæ, ventori, Herilitatis,&c. 2 97,1 Plinius deſcribit quid ſit Bdellium er 0m chinus. 338.0. d Plinius narrat curſum& exitum fluminis Tigris. 34 2.cC Plinius deſcribit curſum& exitum fluuij Euphratis. 343.4 Plinius narrat miram birtoriam de quadam aſpide apud quemdam familiariſſime agente. 395.·c Plinius tradit Androgynos reperiri in Aſrica. 493:5 Plinius memorat inter prodigia, cum pul- ſus Roma eſt Tarquinins, ſerpentem la- traſſe. 604.d Plinius multa tradit de prudentia ſerpen- tis. 613.c Plinius exactò deſcribit mulierum incom- moda cum geſtant yterum. 69. b.c Pluuiæ. Luuiæa deſcenſus per vaporum aſcenſus in aëre, perennis& circularis fluuius ab Ariſtotele eſt appellatus. 18 3.4 1 28.5 DME X. 3 Porphyrius. POpheius tracit craculum Apollinir ſaæpe eſſe mentitum. 24 T 4 L.c Porphyrius jatetur ſtientiam futurarum rerum; ex inſpectione ſyderum eſſè in- comprobenſibilem. 8 264.5 Porphyrius aſfirmat Plotinum coguouiſſe ex ſtellarum aſpetlibur cognitionem quam habebat de interficiendo ſe*ꝓ/%. 271.0 Poteſtatem generandi vel marem vel ſœ- minam: futuram fviſſe in filatu innocen- tiæ in bominis voluntate,& Quomodo. 497:4 Præceptum. DRæcepti impoſiti 2da facilitas 2uanta. 1 448.b. G Præcepri Adæ facilitas Srauiorem fecit tranſgreſionem dami. id. c Præceptum obſeruandi Sabbatum yſque à AMundi cxordio datum fuiſſe à Deo ſen- ſit Catharinus, quod minimè probatur. 178.4 Præcéptun obſeruationis Sabbati non fuiſ⸗ ſé datum à Deo in exordio munqdi ſcribit Toſtatus, quæ ſentéẽtia multis argumen- us confi rmatur. ibid. b. Præceptum nullum poſitiuum Deum impo· fuiſſe Adamo, niſi vnum rantums de non edendo fruutu arboris Kientiæ boni& mali. 1 bi. c Præceptum comedendi ex omnibus aliis Taradiſi fructibus, prater hrucli ſcien- tiæa boni& mali, qatum Adamo ſenſit S. Thonzag. 438. h.C Præceptum nullum fuiſſe datum Adamo comedendi ex omnibus Paradiſi ſructi- bus, ſed tanthm conceſſam poteſtatem, li- &no ſcientiæ boni& mali excépto, ſcri- bit Toftatus: quæ ſententia multi= arg- mentis conſermatur. 439. a. S. c. 448.4 Præccptum illud de non edendo exr ligno ſcientiæ boni&x mali obſtrinxiſſe Euam ſicuti Adam. 441.5 1 Præce b 1N D Præceptum Mud Dei de non edondo ex li- gno ſcientiæ boni& mali, tribus modis Euæ denunciari potuiſſe. 44 2· per Iotum 2 443 4.9 Præceptum Dei de non edendo,&c. fuiſe Euæx denunciatum per Adamum ſenſit S. Auguſtinus& Toſtatus. 44 2.4.9 Praceptum illud Dei Creſcite& multi- licamini, vim habuiſſe tantum quoad multiplicaretur genus humanum, ſeribit S. Oprianus. 502.a Præceptum illud Dei Creſcite& multi- licamini, non obligare omnes& ſin- Zulos, ſed ipſam communitatem homi- num, declarat S. Thomag. 502.5 Praceptum illud Dei Creſcite& multi- plicamini, obligare ſemper, ſed non ad ſemper,& quibus in caſibus obliget,tra- dit Scotus. 503.4 Præceptum illud Dei Creſcite& m ulti- plicamini, fuiſſe ratum& validum vſ= que ad Chriſti Domini aduentum, ſenſe runt aliqui auctores. ibid. Praceptum illud Dei Creſcite& multi- plicamini, fuiſſe impoſitum Adamo& Euæ in remedium concupiſcentiæ iam fluentis poſt peccatum, arbitratus eſt S. Chryſoſtomus& Damaſce nus. ibid. b Præceptum illud Dei Creſcite& multi- plicamini, intelligendum eſſe tantum ſpiritualiter, opinio quorudam fuit, quam commemorat& cõfutat S. Auguſtinus. ibid. c. 504.4.b praceptum nullum contineri in illis verbis Creſcite& mulrtiplicamini, ſed eſſe tantum ſermonem Dei operatorium& efficacem, tribus argumentis probatur. 505.5. C præceptum nullum contineri,in iliis verbis Creſcite& multiplicamini, ſed tan- tum voluiſſe Deum declarare ob id feciſ- ſe maſculum& fæminam, vt per legiti- mam eorum coniunctionem humana pro- les generaretur. 505:·A ꝓradestinatos tantum in ſtatu innocentiæ E X. fuiſſe naſcituros, ſententia eſt Auctoris. 4⁵³ 5 Prærogatiuæ decem in creatione hominis. 347-& ſegé. Pyæſtantia doctrinæ Moſis de creatione Mundi quanta ſit. 2 A Primo die vnd cum luce datus fuit motus Cœlo mobili. 69. a Priſcos Aſtrologos ante Moſis& Iob tem- pora habuiſſe aliquam cœlestium imagi- num cognitionem. 2 30. 4. b. C Priuilegia diei Dominici propter praclara opera perfecta in illa à Deo. 88.a. 89. 4 Procopius Gazæus. Peenu Gazaus ſentit, Mundũ fuiſſe conditum in inſtanti& non per tem- porum interualla. 184.5 Procopius Gaz æus ſine cauſa dixit Henoch fuiſſe antea improbum& flagitioſum, poſtea verò per exactam pænitentiam euaſiſſe ſanctiſſimum. 788.5 Proclus& Methodius diſerte probarunt, Mundum hune non eſſe ſecundum ſub- ſtantiam corrumpendum. 207:d Proprietates diuinæ naturæ„proprietati- bus natin æ Angelicæ oppoſitæ. 35 9·4 Proprietates diuina naturæ quæ. ibid. Proprietates eximiæ natura int elligentis ſex traduntur ab Auctore. 377 ·4 Ptolemæus. Tolemæus& Hyparchus ſjderalium P ſcientiæ principes ex quo tempore illius antiquitatem obſeruarint. 34 4 Ptolemæus tradit, ambiti terræ eſſè vigin- ti duo mille& quingenta milliaria. 5 9.c Ptolemaus ſenſit, mare Caſpium vndequa- que circumcluſum eſſe littoribus, nec aquam ex Oceano acépers. 1 20.4 Ptolemaæus ſcribit, motus omnes( ælorum non compleri niſi ſpatio triginta ſex an- norum mille. 2 22.b.C Pꝓtolemaus aſſerit ſtellarum effectus a ſa. piente euitari poſſe. 264 5 Tioleneu Ieptb Hor Alrolgu uari debert. Pa¹ yela omnes pulchra Aucto bandum aſtra Pythagor qpij eius diſcipul per totum. Quæzam inter beye en reci Moſis. Quitiones des Auttore ex Luan modo na rit non er ei Sqypturis 7 Luid auuſe fiut uerint in ſtat carnalem 00 vyxorem. L intius deſtr exitum duori plruti: Vus purtiul Latiße poſita, aliqunniid an gnifitat. dut Kumn. 7. po 16. un 41 TATnen. ¹ e hns un. 5 lan. 1 3 Aniheußt. ta 19 Pree u - ian bead 4 1 4 mmaguen Wus * mlepla dhei Damaan 4 8 Ppeu paſecem ilgz 1 Procopins Ca. . 2 P omn ſen a 7 4 aummancka. 94 Frod ATOfs ne 1u din 4 falſſe auus impnm 1 b 1 peſtea verô per. aſiſſe ſaciſtanl ia. mdm hanmäß. — un has aunn Asgebat 1 1 A 5. Dynettuer dauns un e 3, 5 Pyyerxrde ie u 5 er 455 6 8 1 an er⸗ Prolemæ-ſ auis prucpe n 3 1 4 1 4 4* 210e muu* raitt nonRi 8 40 1n uint 8 ce mle G u . Ptolemæns dixit plus eſſe momenti in con- ceptu hominis, qudm in eius ortu, idq, ab Aſtrologis in pradicendo fatura obſer- uari debere. 26 8. h. c. d Pudenda. Ddenda velandi quata cura fuerit apud omnes gentes. 660.4 Pulchra Auctoris argumentatio ad pro- bandum aſtra non eſſe an=imata. 226.1 Pythagoræ opinio quantum valeret apud eius diſcipulos. 4 ·4 a. Væ veteres ſapientes Poe tæ de creatione mundi pro- per totum. Quænam interpretationes ſint eligendæ, ad bene& recte intelligendam docttrinam Moſis. 27,4. b Quæfliones decem de Caælis æ& aftris ab Auctore explicandæ. 201. b. C Quali modo naturas rerum Deus institue- it, non ex eius omnipotentia, ſed ex eius Scripturis quærendum eſt. 24.c Quid cauſ fuit vt aliquot Patres exiſtima- uerint in ſtatu innocentiæ non futuram carnalem copulam inter maritum A vxorem. 494.b.c Q. Curtius deſcribit originem, curſum,& exitum duorum fluminum Tigris& Eu- pbratis.. 34; A Quisa particula, in diuinis litteris interro- gatiuè poſita, aliquãdo impoſſibilitatem, aliquando raritatem& dijficultatem 7- gmificat. 59.5 bus hauſiſſe, oſtenditur. 6 7. R. Abhanus ſenſit nomine cæli ciu dixit Moſes In principio creauit Deus cælum& X terram, Cœlum empyreum Index in Gen. tom. 1. 1I N DB x. didere, ea ex Moſaicis fonti- tantum eſſe ſigniftcatum. 46.4 RKabanus tradit, Munqum creatum fuiſſe decimoostauo die Martiyjyh. 229.) Rabanus quonam in loco ſenſerit fuiſſe ter- raſtrem Paradiſum. 294.a Raquiah vox Hebræa quam LX NX. verte- runt Seεινα έ& Latinus Interpres vertit fermamentum, extenſionenn ſigni- ficat,& de quadruplici extenſtone. 92. c. A97. a.& 1 06.0 Ratio addutta contra diuinarum Kriptua- rum auttoritatem, nulla eſt. 26.3 Rebellio carnis aduenſus Kiritum ſitne præ- ter naturam an ſecundum naturam ho- minis. 597. d Rectitudo hominis quplex. 518,3 Reᷣgionem mediam asris in Mundi exordio, faclam fuiſſe abtu frigidam. 1 07. a Regulæ. REie quattuor traduntur ad bene ac recte intelligendam doctyinam Mo- ſis de creatione Mundi. paginam. Reguta prima. Hiſtoriam 340 ſis de opifcio mundi eſſe plane hiſtoricam, ac ſecundum litteralem ſenſum vpulgo vſitatum eius verba accipi debere, auctoritate D. Au- gustini, Baſilij, ac Bedæ conftrmatur. 22. c.& 23. toto. ac 24. a. 5b Regula ſecunda. In Mundi creatione non eſ. ſe ſine cauſa recurrendum ad miracula & omnipotentiam Dei: nec Hectandum quid Deus abſoluta ſua Botentia facere Poterat, ſed ſolum quid eius ſapientia natur aliſq; rerum diſpoſitio depoſcebat, eiuſdem Augustini auc:oritate docetur, 24.·6. G 25.9. 181.C Regula tertia. Neminem temera& obſlina- 2 2. per totam 1 te propriæ opinioni in diuinæ 5 eriptur. interpretatione adhærere debere, eamq, eſſe velle veram eꝓ 5 cripturæ propriã, ſed potius ſi veritate melius d iſcuſa alia verior reperta fuerit, illam pro ſua , 55 attißere “ 8“ 6 ᷓͤᷓͤſſͤſ- . . accipere oportere, einſdem Auguſtini auttoritate oſtenditur. 2 5.·d.5 Regula quarta: In Moſis doctrina pro certo habendum, nibil inneniri quod mani fé- ſtis experimentis, veriſq;, Philoſophiæ rationihus repuęnet, eiuſdem Augusli- ni auctoritate probatur. 25.d.& 26.a.5 Reptile quid ſit definitur à D. Bonauentura & Hugone. b 146.5 Requieſcere ab opere non aliud eſſe quàm ceſſare, ſcpe Scriptura ſignificat. 174a Res expertes rationis& intelligentiæ qui- hus in rebus aſſimilantur Deo. 389.5 Roſas conditas fuiſſe ſine vllis ſpinis in Mundi creatione, fenſit D. Baſtliuæ, ſed non rect. 1 24:6b.c R upertus. H Vperti ſententia de imagine& ſimili- Xmudine Dei, quæ eſt in homine. 366. vyſque ad 369. b Rupertus ponit quæſtionem cur in creatio- ne cæterarum rerum adhibebatur præ- ceptum Dei, Dixit& Fiat. 40.4.5 Rupertus conatur probare primam lucem in Mundi exordio conditam, non fuiſſe corpoream. 7 2·4 Rupertus opinatur, Firmamentum eſſe ad- rem extenſum& tenuatun. 95 0 Rupertus pulchre declarat, terram non eſ- ſoë omnino ſphbæricæ hguræ. 112:0.& 113..5b Rupertus aßzignat rationem cur Deus vt benedixit animalibus, non itidem bene- nedixerit plantis. 1 26.9 Rupertus vult aues eſſe conditas ex aqua tenuiori, veluti nebuloſa. 149.4 Rupentus tradit, animalia, quæ generantur ex commixtione diuerſarum pecierum eſſe præter naturam: quæ opinio expen- ditur 156. c.& 15 7.a. 5b RAubertus ſentit Mundum ſuiſſe conditun Allhern enl? AHNA 1 11? L Ccondtu per ſex dierum interualla. 185.0 Rupertus ait, Paradiſum terreſtrem fuiſſe 1NDI x. amæniſſimum& cœlo proximum. 296.:4 Rupertus ſemtit, Henoch& Eliam non eſſe tranſlatos in illum Paradiſum terreſtrẽ vnde eiectus fuit Adam. 394.4 Rupertus intelligit, Arborem ſcientiæ bo- ni ey mali, fuiſſe ita appellatam jronicè. 3 30. C. d b Rupertus cenſet, aquas omnes quibus vni- uerſa terra irrigatur, accepiſſe dulcedi- nem ſuam ex fluuio terreſtris Paradiſi. 3 3 2.4. 9 33 3.4.5 Rupertus indicat, origo noſtri è terra, cuius rei almonere nos debeat. 4⁰3.4 Rupertus ſenſit, Euam creatam fuiſſe extra Paradiſum. 43 3·d. G 407.5 Rupertus dixit, voluiſſe Deum cxigerè a Adamo fidem, ſpem,& charitatem, cum præceptum de non edendo ex ligno ſcien- tiæ boni& mali illi impeſuit. 449. Per totam. Rupertus declarat, coniictionem inter ma- ritum eæ vxorem eſſe osnium mai- mam. 490.4.5 Rupertus putauit ſerpentem illum non in- tra Paradiſum, ſed extra fuiſſe locutum cum Eua. 607.6 Rupertus ait, Euam, ſerpentem illum ſecum loquentem tamquam numen quoddam diuinum fuiſſe miratam ac veneratam. 606.d Rupertus moraliter exponit, quid ſit ſer- pentem ingredi ſuper pelius ſuum:& comedere terram. 615 4 Rupertus tradit, non dediſſe Deum illas pelliceas tunicas Adamo iam factas, ſed docuiſſe rationem eas faciendi, vel ndicaſſe neceßitatem earum. 623·C Rupertus cenſuit, Euam peccaſſe ante ſer- pentis tentationem. 635:0.d Rupertus luculentò declarat, quid ſit aper- tos finſſe oculos primis hominibus poſt beccatum. 55 5 9, Rupertus putat eſſe minus, eſſe ſub pote ſate viri, quùm mulieri virum do- minarl. min uun Tanud Iabo Rupertu Prius wame Aupertus 7054 Rujertus los eſ Runertus Hebr. Abel, Rupertin verbo 747 Rhgpertus Iorun rur de ptuag Rupbrtus ſaluum Rupertus tic. „1* ſolymor 22 berſe — ti fuerin Salamandx 4 K oriden tn 3t haar 2 RM 5 2 5 I 1 1 1 Atan 11 — 4 ͤ A — et, o anan 3 196 riſecan Ane fud e s Daa e Fertas ſenſt,wudh Krnfüſta e.340% 44 M, 4 5 en 14 n, 4 1 kam. 2 Facep e r tis heu Cuu Mi. 49 V Aupertut teuera rinrn. 4 8½* I1 N minari. 68 3.d. 68 3.3.5 Rupertus œpinatur, Anboris vitæ virt— dandi immortalitatem, ignotam fuiſſe diabolo& Adamo. 699 d Rupertus putauit corpuæ primi hominis prius eſſe formatum,& poſlerius ani- mam eius creatam. 6 90.C Rupertus multa egregie de igne purgatorio. 795 C Rupertus negat, Henoch& Eliam, tranſl tos eſſe in Paradiſum ter reſtrem. 7⁰7. 4 Rupertus reddit rationem, cur Paulus dicat Hebr. I 1. vberiorem hoſtiam obtuliſſe Abel, quàm(ain. 7² 2.g Ruperti noua,& mira erplanatio illorum verborum, Soptuplum punietur. n74 b Rupertus miram tradit t interpretationem zuorun verbor Kdi⸗, Sepries vltio dabi- tur de C ain, e Lamoch verò ſe- ptuagies ſopries 763.5 Rupertus ſignificat Adamum non eſſe faluum. 777,4 Rupertus non bene ſentit de libro Sapien- tiæ. ibid. §. h Acrificia apud aliquos, dæ- monum fallacia hamte i flammabantur. 722. I Sac ri libri, an omnesi in Hiero- ſoymoru um excididò à Chaldæis facto, ac in perſecutione Regis Antiochi combu- Ki fuerint, fusd ac copiosè diſputatur. 9.5. & 10.6. 11 Per totam pag. Salamandram, cõtra vulgatam opinionem, non viuere in igne tradit Galenus, Dio- ſcorides, ac Marthiolus. 1604— Salomon. OAlun Llomon 3 cur ſcientiam rerum omnium naturalium quam habuit, non edi- Aenar. 200.d D E X. Salomonem habuiſſe ſcientiam rerum cale- Rium e ſublaaari ium. 533,4 Salomon vtram fuerit ſapientior Adamo. 535 4 Salomon 2uomodo dicatur in Scriptura, fuſſe mnium ſapientiſimus. 536.4 Sandtificare, Sa- nguis,&c. bueſauan in diuina Scriptura quid 5 enlſacet. 177. Sengas e aqua quæ Nluxit ex latere Chni. Kti mortui, quid ſignificauerit. 469.0 Sapientia in Dei Populo iam caufſoente, runc apud Gentiles in fans erat Philo- ſophia. 6.6 Sapientiæ vocabulum quot modis accipia- tur in Sacris litteris. 533 c Sapientiam Dei non ſignificare Angelos, ſed Zerbum Datris. 196 a Scientia. Ccientia omnium rerun, vtrum ab initia ◻ fuerit in Adamo. 528. b. c Scientia Auattuor oð cauſas amitti potaf. 5349 Scientia rerum naturalium quæ in füſa ℳ Adamo; ſpecie-ne caiſfe, ret aſ lentia ea- rundem rerum acquiſita, quæ eſt in n10b'is. 530.4 Scientia cœlorum& elementorum vtrum conceſſu fuerit Adamo. ibid. c. 53114 Scotus. Oan opinio de immortalitate Adami ante peccatum. 590. c. d Scotus refel lit opinionem D. Bonauenturæ ſentientis, lucem eſſe formam ſubſtantia- lu⸗ aftroruin. 54* kus ſenti it, motum circula Pen nec natu- ralem nec violentum he¹ Cœlo. 220.4 Scolus vic letur, fentire Aſtra eſſe animata. 223. 9 Scotus ſcribit Paradiſum terre Nrem mi- ratulars⸗ fu ſ conſeruatum tempore vniuerſalis diluuij: verun, non proba- tur. 297. 6 1 N D Scotus cenſuit, Arborem vitæ habuiſſe vim conſeruandi hominem in vita ad longiſ- ſimum tempus, nõ tamen in perpetuum. 318.5 Scotus quomodo intelliat illud Dei præce- ptum, Creſcite& multiplicawini, S&cc. obligare homines& quando. 502. 503.4.5 Scotus cenſens, Adamum;: ſi viciſſet primã tentationem, poſteà confirmatum iri in gratiai refellitur. 55 8.b. C Scotus putat, in ſtatu innocentiæ potuiſſe committi peccatum veniale. 553:·c Scotus putat iuſtitiam originalem fuiſſe in voluntate tanquam in ſubiecto. 577.5 Scotus putat iuſtitiam originalem& gra- tiam gratum facientem, res fuuſſe diuer- ſas atque inuicem ſeparabiles. 579 ·C Scriptura ſacra manifeſtæ certæque hu- manaæ rationi numquam contradicit. 26.4 Sacræ litteræ, primordia Mundi nobis tra- didere. 3 2. Scriptura ſacra cur opera Dei appellet vids Dei, aſſignatur ratio. 190.d Sacræ ſcripturæ mos eſt, cum quampiã rem Kinſignem vult ſigniicare, adiungere llli nomen Dei. 64.4 Sacræ ſcripturæ loci qui fauere videntur opinioni, Mundum eſſe in momento con- ditum declarantur. 188.d. 189. per totam. Sacram ſcripturam tribus modis depraua- ri, exemplo Euæ. 6 27. c Sekakim vox Hebraæa, quid ſignificet. 106.5 gelab vocis Hebraæ quattuor ſignificatio- nes.— 475 5 cC Selem& Demuth voces Hebraica, quid ſi- gnificent. 502.a.5 Secundum legem naturalem debere omnes mortales interiori cultu& aliquo exte- riori Deum colere& honorare. 720.4.5 Senarij numeri perfectio ſecundum Philo- nem, Auguſtinum,& Bedam. 191.0 E X. Seneca. O refert quandam Stoicorum ſen- tentiam dicentium Aquam pertinere ad mundi generationem& originẽ. 68. Seneca in quodam libello, Aſtrologori va- nitatem illuſit. 259. f 4 5 4 3 8— Seneca egregiè demonſtrat diuinam proui- dentiam erga humanum corpus. 409.c. 410.4 Septuaginta interpretes. C Eptuaginta Interpretum tranſlatio in ſupputatione annorum, quibus rebus concordet& quibus diſcordet cum Scri- ptura Hebraica. 780 Septuaginta Interpretum tranſlatio quot annos numeret ab Adamo vſcquc ad di- luuium. ibid. Septuaginta interpretum tranſlatio mul- tum olim variabat in ſupputatione an- norum. 781.5 Septennarius numerus quam ſit in diuina Scriptura nobilitatus. 17740 Septuplum punietur quid ſigniſicet. 743 Serpens. Erpens qui tentauii Euam, qualis fuerit, quinque opiniones. 606.4 Serpens ſuper omnia animalia odit homi nem. 60.C Serpens fuit Tyberio in deliciis. 620,4 Serpens cum petit potum, venenum depo- nit ſecundum Epiphanium. 61335 Serpens qui tentauit Euam, vtrum habuerit faciem muliebrem. 614 6 Serpens qui decepit Euam, vlrum fuerit Baſiliſcus, vt purauit Eugubinus. 615.0 616.a. Serpens qui decepit Euam, vt rum fuerit is qui nominatur Scytale, cuius pulchritu- dinem deſcripſit Solinus. ibid. Serpens qui tentauit ELuam, fueriinè extra Paradiſum,an intra. 617.5 Serpentis maledictionẽ ſecidum hiſtoricum ſenſim pertinere ad verum ſerpentem: ſecundum eeundum al cipalitey lin bolun yroba Tervenrduſus idam aut E geypeuen lat Runu pulſus Plinius. gerpouem illum Perum, ſe 1 tit, putal Or Serpentem ilum nul ei affuiſſ teſtimoniis! Lerpentis Eſe 50 9 d Lerpentem fui intelligi ne. diabolo. SJerpens ſitmer auimalim. Lergentem qui⸗ blicij loco y derpentem ing uum cum urale, quon Bana& ſun Lerpentes cur nul afiician tionibus. Serpentes anſe tenti locom Serdẽti qui nip euiꝛerit, pbag. Serpeutis pru iulicia. Serpentis malea benten, ſeg. communis 61 4.4 § ponis ho inſtat innoe belcatun au altunn. * 141 2 le G 1 6 2us R teun. 41 9 ** d 1 drai. 4. 4 4097 V utgarin 82. 75½ .Japru lawne lun arne uncn de u — menter ea ut n 4 enus 4 d mga 7 3 JEeaenantt latearehu.. enta lätoyrenad h mnu untt 3 40 d, 1* en gas nen e e eg. 4 4 vrmn. 4 Lremurus uns äruu Sriptura wn W ¹ ** 1 Lereupun oanenr ul un 1 4 1 1 4 An 1 1 0 Pyren au atuu at 4 4 e oouun e. 4 S 11 gpeu cr 1 4 4 3 KXM 1 1I *„ o l Hhdenu 1 1 ** 4 4 9 pels 4 9 L. rrdm P4 Mu Lul 1 rc ℳ TdM 1 1 4 19 84 61647 — A cecera * 8 4 1 Ä* Mmne .„rl Ludj— 4 4 7 dusor vmün 4 4 4 vuctuuui !„11 . 1 1R ul ſelen 4 1 2 66 eunt 8 1 ““ 1us, 7 7 1 “ 1 N ſecundum autem myſticum ſenſum prin- cipaliter tamen intentum, reſerri ad dia- bolum probat Auctor. 617. 0 Serpens cur ſolus maledictus ſit, non autem Adlana aut Eua 673,4 Serpentem latraſſe quo anno Tarquinius Roma pulſus eſt, inter portenta memorat Plinius. 604.4d Serpentem illum qui ſeduxit Euã non fuiſſe verum, ſed diabolum ſub ſpecie ſerpen- tis, putat Cyrillus. 605.c Serpentem illum fuiſſe verum animal,& ſi- mul ei affuiſſe diabolum, probat Auctor teſt imoniis Patrum. 608.d Serpentis Eſculapij mirabilis hiftoria. 609.d Serpentem fuiſſe callidiorem beſtiis terræ, intelligi ne debeat de vero ſerpẽte, an do diabolo. 612.4 Serpens ſitne reuera callidiſſimus omnium animalium. 670.a Serpentem qui decepit Euam nõ fuiſſe ſup- plicij loco priuatum pedibur. 61 2. d Serpentem ingredi ſuper pectus& ventréẽ ſuum, cuùm ei antea eſſet inditum& na- turale, quomodo ei fuerit poſtea tamquã Pæna& ſupplicium. 619. a. b. c Serpentes cur potius qudm aliud vllu ani- mal afficiantur& moueantur incanta- tionibus. 609.C Serpentes anſerinis pedibus viſos eſſe, por- P 1 e.; tenti loco memorat Pliniug. 612.0 Serpẽti qui nihil peccauerat, cur Deus ma- ledixerit, quattuor cauſas adfert Barce- phag. 611.5 Serpentis prudentiæ, vel aſtutiæ quinque indicia. 6134 Serpentis maledictionem nonad verum ſer- pentem, ſed ad diabolum pertinere, fere communis eſt Doctorum ſententia. 614.4 Serpentis& hominis naturalem antipathiã in atu innocentiæ fuiſſe cohibitam: poſt peccatum autem permiſſam eſſe exire in actum. 618.0 D E x. Serpentis oratio cum Ena qudùdm fuerit im- bia& abſurda,& ſimul fallax at que ſo- phiſtica. 6 21:5. 627. ſeq. Serpentus caput ſi vel nuda mulicris planta prematur ſtatim interire ſerpẽétem, tra- dit Rupertus. 676. C Serpentium venena qudm ſint Peſtifera. abidem. d Seth. Eth cur dicatur à Moſe genitus ad ima- Linem& ſimilitudinem Adami. 765.5 Seth præconium ex Suida& I 9/⁸⁰50. ibidem. c Seth poſteri erexerunt duas columnas con- tinentes ſcientiam ſyderalem. ibid. Seuerianus. Euerianus ſenſit Firmamẽétumn, er aqua valde gelata fuiſſe compactam. 90.C Seuerianus tradit, ideo Moſem ſa ripſiſſe& dediſſe Hebræis ſuam Coſmopeiam, vt eor à ſuperſtitione Aeg)ptiorum auer- teret. 195.d Sex interpretationes illorum verborum, In quacunque die comederis ex eo, morre morieris. 45 3. vſque ad 456 Sexus in marem& faminam diſtinctio, aa conſéeruationem& propagationem ſpe- cie Pertinet. 4926 Shamain vox Hebraica quid ſigmficet. 94.0 Shemeh vox Hebraica, quid ſignifccet. 79.6 Similitudinis nomen cur omiſſum ſit à Moſe in deſcribenda hominis creatione, cum ſecundo loco diait tantum, Ad im agi- nem Dei creauit illum, ſecunqum B. Baſilium. 370.4. h Sinilitudinem Dei conſeruandam eſſe in animo, luculẽta oratione explicat S. Ber- nardus. 3 82.5. C Simplicius attribuit Cælo non modo ſenſus §§5§5 S 3 interlo I N D E. X. interiones, ſtd eliam Ires cxteriores. 222.4 Sixtus Senenſis refellitur, non rectè ſentiẽs dE tranſlatione Henoch. 808.4 Sophronius Patriarcha, tradit Paradiſum terreſtrem fuiſſe corporeum: cuius ſen- rtentiam comprobauit ſexta Synodus. 291.4 Sol. Ol prima& generaliſſima cauſa gene- 8 rationis& conſeruationis rerum omnium ſublunarium. 79.5 Sol& Luna caæteriq planetæ, quomodo di- cantur à Moſe poſiti eſſe in cælo. 97.a Sol quomodo res ſublunares calefaciat, cum ipſe non ſit calidus. 235. d. 236.4 Sol& aſtra, vtrum per motum& lucem calefaciant res fublunares:& per lucem quidem, an tamum per reflectionem ra- diorum, an verò etiam directé. 2 3 6. per totam. Solem omnibus aſtris lucem impertiri, ſen- tentia plurimorum. 141.C. G 142.4 Soli exbibendi reuerentiam antequam in Baſilicam. S. Petri ingrederentur vetus fidelium conſuetudo fuit, quæ repreben- ditur d S. Leone Papa. 139.c Solem conditum fuiſſe vigeſima prima die Martij,& in ipſa vernale æquinoctium exortu ſuo conſecraſſe docet Beda. 1 40.c 129. Solis praſtantia pulchrè deſcribitur à Dio- nyſio Areopagita. 14².5 Solis magnitudo quanta ſit variæ opiniones. . 142-·9 Solis maęnitudo quanta ſit ſecundum Ma- thematicos. ibid.c Socrates. Ocrates, nouiſſimis Prophetarum po- ſterior. 6. C Sortium vſus apud antiquos. 278.d * Spiritus. Pr* Giriium Domini qui ferebatur ſu- per aquas ſignificari Angelum mo- uentem cœlos tradidit Caietanus, ſed falsò, Ec. 03 5. c Per Spiritum Domini ſignificari ventum ſenſerunt Tertullianus& Iheodoretus. 64. a. quæ opinio diligenter excutitur. ibidem. b. c Per Spiritum Domini ſigniſcari Spiritum ſanctum fere omnes Patres tradidere, quod& Eccleſiæ Catholicæ teſtimonio conſzrmatur. 65 4 Spiritum Domini in primordiis Mundi fer- ri ſuper aquas, figura ſanttiſicativnis quæ nunc fit per baptiſmum fuit. ibid. b Per Spiritum Domini ſigrficari in Scri- ptura quandam vim& eficaciam ad aliquid agendum, multis teſtimoniis com- probatur. 66.4 Per Spiritum Domini non ſignificari ven- tum, nec Spiritum ſanctum, ſed quãdam vim& vitalem efſicaciam plenam fœæ- cunditatis à Deo aquis impreſſam, ſenſit D. Chryſoſtomus. d. Per Spiritum Domini intelligi poſſe ſigni- ficari, vel Spiritum ſanctum, vel vétum, vel vitalem quandam creaturam, qua vniuerſus orbis mouetur, tradit S. Au- guſtinug. b ibid. b Spiritus cæleſtes laudaſſe Deum ſtatim abſoluta mundi creatione valdè proba- bile eſt. 1 80.5 Stellæ. Tellæ per lucem calefaciunt. 203.5 Stellæ inerrantes an numerari qucant. 227,6.4 stellæ quonam modo ſint in cælo collocatæ. 2 30.C. d Stellæ paſti terræ& aquæ vaporibus: opi- nio Stoicorum ac Plinij fuit. 284.0.3 stellarum differentias ſex tradunt Aftro- loi,& earum numerum. 2 28 per toians paginam. Stellarun grellarunprin⸗ mamenunp nuneru fun tbemutiii gtellas onelſe ſtnaut Arlſto gtellas numerar ſlius, Euſe 129.b. Stelas inerrant um mille vis logi. stellas mille ſer Linta duobus inneniri, ir. Plinio autte Srellas noneſ ſau propriis cirtumad: Cl ti ſcriptores Stellas non eſſe zpinio Stoic dhis& Mo 23 24.5,C Stallas non P0 prüüs motih rum argume Stelas numer. nuare diuina Vide erie * Enpéuua po bollentia 6 Stoicorum ſe Mundo, ab pregi atqu glius eleg⸗ mnit. Cabus qu keyreshre Stmahu ſeuſt, 4 1 at Wlct* .— 127 1ſ . cr ern Ton 1— Nvenm 4 2s r d 3 umn Dmningin üm 3* 141 1 e ur frge wr.. z 1 4. 4 e a nü Lc 4 . 66. 3 6 Tar Prim Dma m 3 Mm em An aräu 3 4 n 1 7 ◻ V 4 1 2 8 A * 1 9 44“ 4— 4 8 6 Ph * 4 MM.— M 1n A 4 1 4.A** 4* 2 e 1 4 n 1 m, Hrumn 1 3 4 N. 74„u* A* 4 71 13 1 1 40 r Aon! 1 * 5 6 74 4 8. 14 8 5 2 Tu 1& 1 „ rn 2M e 3 . 5 . 19 421. reatid 4 24. 4 . 4 f AK 27 TAA der Mrncaerd. 4 4 4 zae 77 8 144“ 8 3 4 4.* 24 dut i N Maa e! 5 2 4 ,„f“ 1 „* - 4 4 1* Ar 4**& . 4 4 1 9 nn ℳ 19— 9 41. t it f eLras differen’ m ——*—— 7 — uu vn 1ℳ7 19 1 N Stellarum primæ magisndinis, etiamſi Fir- mamentum plenum eſſet, quantus earum numerus futurus fuiſſet, tradunt Ma- thematici. ihid. c. d Stellas non eſſe caliaas& igneas demon- ſtrauit Ariſtoteles. 103,4 Stellas numerari non poſſe affrmant Ba- ſilius, Euſebius,&ꝙ Augustinug. 2 29.9. c. d Stellas inerrantes viſu notabiles, eſſe tan- tum mille viainti duas, docuere Aſtro- logi. 3 2 id. b Stellas mille ſexcentas inſienes in ſeptua- Linta duobus præcipuis ſięnis cœleſtibus inueniri, tradidere antiqui Aſtrologi, Plinio au6tore. 2 29.d Stellas non eſſe hærentes ex afhixas cælo, ſed propriis motibus per cœleſte ſpacium circumaęi cenſuerunt aliqui Eccleſtaſti- ci ſcriptores. 2 3 2. 4. b. C Stellas non eſſe hærentes& affixas Cœælo, opinio Stoicorum fiit, quæ d Philoſo- phis æ Mathematicis confutata eſt. 23 2.d.6. C Stellas non poſſe per cæœleſte ſpatium pro- priis motibus circumagi, Mathematico- rum argumentis probatur. ibid. b. C Stellas numerari non poſſe, videtur inſi- nuare diuina Scriptura. 2 29.4 Vide ertiam in dictione Aſtra. Ereeνα vox corpora ſolida& robore pollentia ſignificauittT. 90.5 Stoicorum fententia, Omnia quæ ſunt in Mundo, ab vno diuino ſpiritu procrea- i, regi atque contineri: quam etiam Vir- giliug elegantiſſimis verſibus expri- mit. 68.a. b Strabus. Oelu⸗ quonam in loco ſenſerit fuiſſe 1 terrestrem Paradiſum. 294.·4 Strabus ſenſit, Arborem vitæ habuiſſe vir- D tutem naturalem conſeruandi vitam ho- minas in perpetuum. 3 23.4.5 Subiettio ſub viri poteſtate, cur in pœnam peccati iyrogata fuit mulieri ſi ei erat naturalis. 399.a. 5 da duin ent; 72 μm̈✤o z 2, Suidas quid ſentiat de cæde quam fecit La- mech. 760.5 Superbis ytile nonnumquam eſſe, vt putat Kuguſtinus, in manifeſtum aliquod pu- dendumdue peccatum prolabi. 636,4 7. SDEmpus tenebrarum ante lucir creationem fuiſſe per duode- cim horarum batium, tradit — Toſtatus. 86.4 Tempus poſt diem iudicij ceſſaturum quale. 218.d Tempus qualenam permanere poſſit poſt diem iudicij. ihid. Tenebræ in mundi initio, quanam er cauſa fuere ſecundum Baſilium, I. heodoretum, & Bedam. 6 2.C Tenebras eſſe quandam ſubſtantiam æter- nam falsò aſſerebant Manichæi. 62.4 Terra. :Erra an ſit fundata ſuper aliquo fun- gamento. 57.5 Terra in principio creata, fuit pura ſecndum 7 fulſtantiam, non autem ſecundum qua- litates. 60. c Terra ex qua parte, expulſir aquis, as pare- re cæperit. 120. C Terra an in primam planetanum productio- nem concurrerit paſſiue tatum vel etiam adltineé. 12). Terra in Aundi exordio, an virtute habue- rit ex ſe producendi animalia cuncta,& omnes arbores,&c. ibhid. c.*. 1 24 a Terra quonam modo in Mundi exordio pro- duxcrit plantas,& irrigata fuerit ſe- cundum ſententiam Luctoris. 18 31 * IN D Terra quomodo ſit maledicta pr opter pec- catum. 684.4 Terræ nomine non eſſe intelligendam mate- riam primam informem tradit D. Tho- mag. 5 1.b. C Terræ nomine in Moſis narratione quig in- telligendum ſit ſecundum Auctorem. 3:5.C Terræ ſtabilitatis cauſa, eſt ipſiuſmet pon- dus, quod eam naturaliter ad. centrum quoquo verſus trahit. 58.a Terræ pondus, idipſum eſt quod vocatur à Dauide ſtabilitas terræ. 58. 5 Terræ ambitus, quem compertũ habere af- firmant Mathematici,‚ an ſit verus,& an hoc contrarium ſit aliquot diuinæ écri- pturæ locis. 59.4 Terræ ambitus ſecundum Mathematicos alioſq, antiquos Auctores, quantus ſit deſcribitur. 59.0 Terræ ambitus quantus ſit inxta Recentio- rum ſententiam. 60.a Terraæ nomine in creatione Mundi, etiam aquam comprebendi probatur. 66 0 Terræ partem nullam eſſe, quæ non ſit ho- mini ſubietta, argumentatur Caietanus ex illis verbis. Præſit vniuerſæ terræ 396.5. C Terram fuiſſe creatam in loco ſuo naturali oſtenditur. 56. b. c Terram eſſe locatam in centro Mundi. 56.5 Terram fundatãà eſſe ſuper aquas fuit opi- nio Thaletis Philoſophi, ab Ariftotele tamen& Seneca confutata. 57.b Terram non poſfè eſſe fundatã ſuper aquas, etiamſz videantur aliquot ſacræ Scri- pturæa loci huic opinioni ſuffragari, oſtẽ- ditur. ibid. o Terram fundatam eſſe ſuper aquam, ſicut in ſacra Scriptura legitur, quonã modo in- telligi debeat. 59. C Terram ante diluuium non fuiſſe æquabili- ter rotundam per totum, ac fuiſſe in ea montes,& valles, probatur. 712.5.c.& 113. 4.5 E X. Terram eſſe muliè maiarem aqua, demon- ſdrauit Alexander Picolomineus& Iu- liug Scaliger. 116.c Terram ardore Solis recens creati fuis aquis exſcccatam, tradit Eugubinus: ſed refellitur. 1 21. a Terram à vento quodã vehementi in Mun- di cxordio fuiſſe aquis exſiccatam, opi- natur Toſtatus. ibidl. c Terram in oppoſito nobis hemiſphærio, to- tam fuiſſe ab exordio Midi vſque adhuc obrutam aquis, dixerunt Procopiuæ Ga- Læus,& Sanctus Auguslinus, ſed non recte. ibid. 1 21 Terram virtute Dei in inſtanti produxiſſe omnia vegetabilia in ftatu perfetto tra- dit Caietanus. 123. 5. c Terram non produxiſſe in inſtanti omnia vegetabilia in. ſtatu perfecto, aſſerit D. Thomas& Toſtatus. zbid. Terram virtutem habuiſſe producendi om- nia Ani malia ſenſit Auicenna, ſed refel- litur aà S. Thoma. 123.c Terram ob ſuam in exordio Mundi bonita- tem, produxiſſe animalia omnia, ſenſit Epicurus& Lucretius poëta: candem- que poſſe nunc etiam quælibet anima- lia producere, opinatus eſt Auicenna. 155.4.9 Terram aà principio nõ fuiſſe irrigatam im- bribus, ſed tant um ab humore in ea? ſe- gregatione aquaru relicto, ſcribit I heo- doretug. 1 22. 6 Terram quam Moſes dixit vno fonte fuiſſe irrigatam, fuiſſe terrã Taradiſi tantum, tradit Albinus. 1 2 2.4 Terram ante diluuium non fuiſſe irrigatam pluuiis, ſignificat Gloſſa int erlinearis. ibid. a. 5 Terram Heuilath fuiſſe partẽè Indiæ o' ien- talis opinio quorumdam fuit: quod non probatur. 3 36.d. G 337·4 Terram Heuilath fuiſſe illam partem quæ hodie vocatur Per, tradunt Vatablus & Benedictus Arias. 3 37.4.5 Terram 2 Terram Heunl A ſß JlA 72 monuus pbl „Trriulliam I uuren aluerſus E 38.5 Tertullianus re rerpreiante autew ex- materia pri Tertullianus nui qui fe di primord Tertullianus radiſt iuxta Tertullanus/ Uor pPo* kam ſec refellite Teytullianust mo,fuiſſen aluarum le Teutullianus tum eſſe i dum. Teſt PEſtame 4 2 fum. Tastimonia frugari viu acarum 7 teligenda 1.18,4 5 Teftimonaa 9e matione 9 Mento con re. jdo pen eitamonia Fe leruin, ua, Inde 1 fans Alan e. 1I6. V au e 44 ne. 12 1 441 4 0) AA NI „ A 1 Tor 4u 1ſ. Mu. A 1 2 am „ maa s hh ena. u- 8 ſ Tran zuns fratanſe i a 4 2 1 erais aſngl r Tdamas O Tatunm. 1f Tyrm rmuenduuſt] n uu-fu Mu ſaf. lu e 45. Tbama. 1 e rm, ane dan uſ M Tcrran ad ſam n emud i * 4n 4 een, nnruſſe und 3 3 1 9 un F 3 aæ nuſe un cum 1 . 4 AA 4 Nuatt, puula “ 4 4 17 1 1 1 10 „, et tantun d ¹ 1 FreLr 1 777 relid A 4— orett. 1 1 1 et 5, rn pr San Moſe d ☛☚ 14 1 zat kri 9 2n nſe kerr 1 N Terram Reuilath fniſſe prope Palaſtinam &ᷓ A,riam nonnullis ſcripturæ tefli- momis probatur. ibid. c. a. 3 3 8.4 Tertullianus. Ertullianus copioſe diſputat, Non eſſe materiam æternam& ingenitam aduerſus Hermogenem hæreticum. 38. b Ter tullianus reprehendit Hermogenem in- terpreiantem illa verha Moſis, Terra autem erat inanis& vacua, eſſe de materia prima. 53.·0 Tertullianug int elligit, per ſpiritum Do- mini qui ferebarur ſuper aquas in Mun- di primordiis ſignificari ventum. 64a Tertullianus deſcribit ſitum terreſtris Pa- radiſi iuxta Lonam torridam. 2092. 7 Tertullianus ſenſit, Animam hominis eſſe corpoream& per traaucem propagari, ſed refellitur. 4 26.5 Tertullianus tradit legem impoſitam Ada- mo; fuiſſe veluti matricem& ſeminarii aliarum legum. 44 3·c Tertullianus putat librum Henoch ſerua- tum eſſe in diluuio, nec eſſe reijcien- dum. 796.65 Teſtamenrum& Te- ſtimona. PEamentum duodecim Patriarcha- um. 795·0 Testimonia Sacrarum litterarum quæ ſuf- fragari videntur opinioni de altitudine acquarum ſupra terram, quomodo ſint in- telligenda, declaraiur. 117. c.& 1.18.4 5 Teſtimonia Scripturæ producta pro confir- matione inionis, Mundam eſſe in mo- mento conditum, explicantur ab Auëto- re. 1 89. per totum. Tertimonia Scripturæ de futuro Mundi in- teritn, quæ nam ſint. 202.a. b Index in Gen.tom, 1. D E x. Tæslimonia Scriptura de futuro Mundi in- einiu, uo modo d D. Hieronymo ſint explicata. 2044,5 Thales. Hales Mileſius Philoſophus ſenſit Priorem fuiſſe noctem quàm diem. 67. C Thales carca quinquageſimam Olympiadem Preamus in Græcia Aſtrorum obſerua- tor. 230.a Thargu m. BHargum Hieroſolymitanum, memora- bilem habere interpretationem il- lorum verborum Domini, ſub ie erit appetitus tuus. 22 2.4 Thargum Hieroſolymitanum, narrat dialo- Lum hab'itum inter Cain&ꝙ Abel ante necem Abel. 732.6 Theodoretus. Heodoretus dicit Danielem permo- uiſſe Cyrum Perſarum regem ad dandam Iudæis lihertatem. 1 1.0 Theodoretus int elligit per Spiritum domi- ni, qui in eordio Mundi ferebatur ſuper aquad, ſignificari ventum. 6 3 8 Theodoretus tradit, lutem primo die condi- tam, quarto die in Solem& Lunam ca- teruq, ydera fuiſſe diſpertitam. 77/c. A 78.Ra4 Theodoretus dixit, lucem eſſe ſubftantiam quandam per ſe ſubſiſteniem: qui quomo- do ſit interpretanaus declaratur. 74. b. c Theodoretus ſentit Firmamentum ita eſſe appellatum, eo quod ex aqua prius fluxa æx liquida ſit compattum. 90.5 Theodoretus arhitratur, aquas veras eſſe ſupra(ælum. 98. G Theodoretus aſſignat rationem, cur Deur non benedixerit plantis ſicuti anima- libus. 1 26 a 7777 Theodo „ 1 1 N Theodoretus argumentatur Mundum con- ditum fuiſſe verno tempore, eo quod in llo ſoleant prata virere, ac ob alias cau- ſas. 130.a. 5 Theodoretus rationt adfert, cur aſtra crea- ta fuerint poſt plantas. 138. 0 Theodoretus ſenſit Angelos ſimul cum AMundo corporeo eſſe conditos. 198. d. & 199.4 Theodoretus putauit Mundum eſſe aliquan- do interiturum. 20 2.4 Theodoretus duos tãtum(œælos poſuit,& c. 215£ Theodoretus refellit opinionẽ quorumdam dicentium, Deum cum dixit Faciamus hominem,&c. locutum eſſe de ſe plu- raliter more magnatum& principum 360./ Theodoretus arbitratur, Cetos non eſſe fa- ctos propter homines, nec eius imperio ſubiectos, verum refellitur à Sancto Ba- ſilio. 391. 392.4 Theodoretus rationem dat, cur creatio ani- maæ rationalis appelletur inſufflatio. 418. c. G 419·3 Theodoretus intelligit Adamum propter dinini præcepti tranſgreſſionem, non. fta- tim in mortem, ſed in moriendi neceßi- tatem incurriſſe. 454 c Theodoretus ſentit Cherubinos ad cuſtodiã Paradiſi poſitos, non fuiſſe Angelorum virtutes ſed terrihiles viſiones ac horri- ficas animalium figuras. 195.b. cC.d.& 196.4 Theodoretus aſſerens flumen Phiſon eſſe Gangem, ab Auctore refellitur. 3 35 5.c Theodoretus apertionem oculorum inter- pretatur ſenſum peccati, pudorem ſcele- ris admiſſi. 655.5 Theodoretus negat Lamech occidiſſe duos homines, aut occidiſſe ipſum(ain,&c. 760.4 Tigris& Titulus. T fluuius vnde dittuc. 342.c Tagris fluuij origo, curſus,& exitus. D E X. ibidem. d Titulus, quem Appelles, Polycletus, vete- reſq́;, pictores ſuis operibus appende- bant, zui. 39. b.C 8. Thomas. Ancti Thomæ notabilis argument tio ad probandum(œlos non eſſé anima- tos. 226.5. S. Thomæ argumentatio ad probandum An- gelos ſimul cum Mudo eſſe fattos 196.. & 197.4.5 §. Thomæ interpretatio illorum verborum Iaiæ, Cæli ſicui libri complicabun- tur. 275.c. ac etiam aliorum Auctorum. S. Thomæ ratio, qua confirmatur, corpus Adæ cõditum fuiſſe ſimul eum eius ani- ma. 418. b. c §. Thomas argumentatur contra Audlores ſentientes primam lucem in Mundi exor- dio conditam, aut non duraſſe, aut ex ea poſtea factum eſſe Solem. 76.4 §. Thomas tradit, primam lucem in exordio Mundi conditam, fuiſſe lucem Solis,&c. 80. a. 5 §. Thomas quid ſentiat de creatione Mundi facta in inſtanti ſecundum opinionem Auguſtini. 186. a §. Thomæ argumentatio quod Angeli non fuerint ante Mundum corporeum, Ec. 198.a Sant᷑tus Thomas tradit, quomodo in Sa- cris litteris nomen Paradiſi ſumatur. 215.0. d 5 Thomas declarat, quomodo ſi circularis motus naturalis eſi Cælo, eius ceſſatio non erit poſt diem Iudicij illi violenta. 219. d. 220. a. 5 §. Thomas interpretatur Chryſoſtomum di- centem, vnu dumtaxat(œlum ſecundum Scripturam inueniri, c. 215.4 S. Thomas redait rationem, cur Eua forma- ta ſit in Paradiſo. 43³⁹ ·*⁹ b S. Tho 5 Thomaf 1 Orelcite art omne munituan S. Thome Opi furit in? jb.hd ghomas ſeu nulem re d gratum fac §.Tpomæ opim ante pectati Oſtati ſin verbo tebatur ſo Toſtatuo nid in Mundi e. Toſtatus appr Mundum in 131 b Toſtatus neg⸗ Labhati fui contra(at Totatus puta na regione Toſtatus dute vin facien mortalem. Taſtatus pro muali non 7 Tokatus traa n dibus/ Toatur ſeni cerniuora, diluuium y 3 7 Alꝛtus negat mteria, 5240 79 lauus mia, 55 han Nr NAeror eiug 9 — 1uaeu ann „ Mmxmi Kſean. n 1 nt eenniAl sdauui Dutn elmlam läl fa .9A „ u. Kenetunn whn ,rh g ug de ſiardu 274 etunt Aruayn 4 3 ” AOm. rannd, qha 4 1 Hcpha ls cidem ſuſſ ahd eua — 1 Tbamus vemexrd aes Kn. mnientes ram ad uiern. bo caditn n u ntenen 9o tes Am eſe e 9 11 Thamal trast grint nl Meu 24. 1 1 61 hau couiien a dulh 1 * 7 rrneu A 4l 1 2 9 r1 8 r e X 10) hanus dedls, D g weeete eas Wen yjaKa 2„tien 1 1 8 4 11 7 6 3 19.41104 famd anusf run ſauns n,SCEn. 1Ij 2 otr mMe 1 8 du fm- I N S. Thomas declarat praæceptum illud Dei, Creſcite& multiplicamini, non obli. Lare omnes& ſingulos, ſed iꝑſam com- munitatem hominum.. 502.C S. Thomæ opinio, quod iuſtitia originalis fuerit in eſſentia animæ, diſcutitur. 576.(C. d S.&homas ſenſiſſe videtur iuſtitiam origi- nalem re diuerſam non fuiſfe à gratia gratum faciente. 578.5 S. Thomæ opinio de immortalitate Adami ant é peccatunm. 589. d.& 590.a.5 Toſtatus. L2hus ſingularis interpretatio illorum verborum Spiritus Domini fe- rebatur ſuper aquas. 65.c Toſtatus onid ſentiat de pi ima luce condita in Mundi exordio. 75.C Toftatus approbat opinionem ſentientium, Mundum in Autumno habuiſſe initium. 131.5 Toſtatus negat, Ppræceptum obſeruationis Sabbati fuiſſe datum in Mundi exordio contra Catharinum. 178,5½ Toſtatus putans Paradiſum fuiſſe in ſupre- ma regione aëris, re fellitur. 296.c Tostatus putauit Arborem vita habuiſſe vim faciendi hominem ſimpliciter im- mortalem. 317.4 Toſtatus probat Arborem ſcientiæ boni& mali non faiſſe Ficum. 389.5 Taſtatuæ tradit quiddam memorabile de Strygibus ſui temporis. 484 ⁹ Togtatus ſentit, Animalia quæcique etiam carniuora, in ſtatu innocentiaæ ex ante diluuium vixiſſe tantum herbis. 51 2.0 Toſtatus negat, Animalia genita ex pul ri materia, fuuſſe adducta ad Adamum. 524 6 1 Taſtatus mira narrat de obliuione quæ ac- cidit Alberts Magno. 53 Toſtatus dicens, ſi Adam non peccaſſet, o- Aeros ecius creatum iri cum iustitia ori- D E X. Cinali, non autem cum gratia gratum fa- 55 8.d Toſtatus&(atharinus juſtitiam origina- lem re diftinguunt à gratia& abea ſe- parabilem, quinimo ſeparatam fuiſſe cen- „579⁵ Tranſlatio I X X.interpretum vnde ſit fa- ta mendoſa in ſupputatione annorum. ciente, refellitur. ſent. 785 4 Dberius habnit in delieiis ſerbentam. 810.4 V. unitas cui, vt ait Dinus Pau- lus, omnis creatura ſubiecta eſt, qualis ſit. 219.4. 5 3.... Vaporer qui ſimt in ſublimi aẽre, non habere naturales proprietates aquc. 101.4 Varid de Mundi effettione Phꝛloſophorum ſententiæ ac errores explicantur. 38. c. &ꝙ 39 a.9 Variæ letliones illorum verborum„Hæc vocabitur Virago,&c. 489.4.5 UVarietas Scriptorum circa temporum com- Putationem vnde oriatur. 3 5.C.& 3 6.a Zarie tas lectionum horum verborum, For- mauit igitur Dominus Deus ho- minem,&c. 402. 0 V Li fapientia Gentilium termiratur„, 101 Chriſtianorum dostrina, quæ&ſt cognilio Dei, incipit. 43₰ Venenorum ſerpentium quam peſtilens vis. 676. c. d Veniale peccatum non poterat feri in flatu innocentiæ. 55 2.4 Veniale petcatum ex ſuo genere vtrum in ſtatu innocentiæ fuiſſet mortale, vt vi- ſum eſt Bonauenturæ. 5540 Venialis peccati tvia genera. 553.5 Ventum aquilonarẽé mulii valere ad gene- randos mares, tradit Aristoteles. 497.9 Lentum Auſtralem multum iuuart ad ze- 4. . 3„ „A 2⸗ nerandas fæminas. ibid. 5 7 2 1. 4711 2 4 Verba. VWE2 illa Eccleſiaftici, Dies ſæculi quis dinumerauit? quonam mo- do intelligenda. b 37.5 Verba illla Eccleſiaſtici, Qui viuit in æter num, creauit omnia ſimul, declaran- tur ab Auctore. 189. per totam pag. Verba illa Iob, Ecce Behemot quem feci tecum, declarantur. 190 per totam. Verba illa, Prior omnibus creata eſt ſa- pientia, declarantur.„ 196. c. 4 Verba illa Petri, Cæli magno impetu tranſient,& c. explicantur. 205.4 Verba illa Apocalypſis, Et mare iam non eſt, quomodo intelligenda ſint ſecundum D. Auguſtinum. ibid. b. c Verba illa, Adiutorium ſimile ſibi, quo- modo legantur Chaldaicè,& quid ſigni- hicent. 46 3. c. G 464.4 Verbum Hebræum Saras, quid ſignißacet. 145 ·c Verbum nullum ſuperuacaneum in Scriptu- ra reperiri cenſet S. Baſilius. 364.4 Verbum Hebraum Genach, quid ſigniſicet. 43 2·4 UVerbum Hebreum Sagar, quid ſignificet. 474 ·b.c Veritas. V Li ‚præcipua Historiæ laus& virtus,& quanta ea ſit in Hiſto- ria Moſis. 9.4 Verni temporis effectus egregij. 130.0 Veſpaſiani cenſu qui homines reperti ſint in Italia longæuiſſimi. 771.5 Veſperam fuiſſe principium diei apud He- bræos ex loco Scripturæ, Factum eſt veſpere,&c. colligit Diuus Hierony- muls. 86⁶.C Veſpere cur prius in creatione Mundi no- minetur, qudm mane. 85:c veſpere quid in Sacris litteris ſigniſi- cet. 86.a T N D E X. Veſpere& mane in illis primis diebus, æquinoctiales dies conficiebant. 87.4 Veſtium vſus maltiplex. 515.c Vini potus nec fuiſſet in ſtatu innocentiæ, nec fuit in vſu ante diluuium. 510.a.5 Vita. . 6, Ita hominis quatenus poſſit naturali- ter productl. 770.9 Vitæ longitudinem quantam prodiderint antiqui. ibid. d Vitæ longitudinis hominum ante diluuium ſeptem cauſæ. 772 0C Virgilij ſententia de Mundi creatione& gubernatione. 68.4 Virgilij ſententia de origine hominis,&c. 404.0 Virgilius opinatur Aquilonarem partem terræ altiorem eſſe Auſtrali. 1 20.0 Virgilius cecinit Mugdum fuiſſe conditum verno tempore. 129.4 Virgilius ſentit in mundi primordiis nullam fuiſſe culturam agri- 437·5 Vox. T Ocem ſpiritus interdum in Scriptura V accipi pro vento, multis testimo- niis demonſiratur. 64.b. c Voces illas Inanis& Vacua, quonam modo varij Interpretes verterunt,& quid per illas Moſes intellexerit& nobis tradere yoluerit, indicatur. 60. Voces illæ Hebraicæ Thohu& Bohu, quid ſignificent. ibid. Voces Hebræa Gan& Pardes, quid ſignifi- cent,& quibus in locis in Scriptura re- periantur. 283.4 Voces Hebraicæ Selem& Demuth, quid ſi- gnificent. 3 63.d. 2 364.4 Vocis Hebraæ Selab, quattuor ſignifica- tiones. 473* Voxx illa Hebræa Ruach, quid ſignificet. 627 Fox Shemesp Hebraica, quid ſignificet. 79.5 Vox Vox Maor He Vox Hebras Vox Hebnaiia Vox Hebrauk runt Ceeiu namenluln de quadtupl I97G Vox Hebraita C Vox(haldaica 13143 Vax Hatamm 146.0 Vox Hebraa 182,0 Vox Hebræa! Vox imaginis tudinis, 368,0 Vox Hebræa. Vox Hebraa! 420» Vox Chaldaic 4644 Vox Chaldai cet c. Vox Hebraa: 48.4 Vox Hebraa. Vox pro ſon rcOc. 4„ 4 der— V . 2 2 na Sar eu aaum fiſ. i m 4 9, Mher A. M kr. Jar A emm „ 1 7 31 m jm 1 Vn Th ud naau A Prun. . Nde eerirn. m 4 Madnen dunn un. 1 1 24 legraii 1 2 2 ptem a 1 e 1„ dan ſeweru ee genn ühſeuta e mun 4041 1 auuus pun Men 3n nealameneſt, ln Teuuus cecin u Kkauun “ Tllus ſartitin ud icg üulu fuſſe aimensxc i Tdan ßirius i rin im ecp Pr- N d unlthe 2muſan hacui llus luunis G& Daſpuma nnn luerrete S Gfun nu le Bchmia Kef nf FAU 4 ar Hr 949 2 4 4. on farl 1 , ℳ 4 4 19 1 — 9 9 iful Fpexs Kenfhtcenf 346 3 1 ND E X. Vox Maor Hebraæa, quid ſignificet. ibid. Vox Hebræa Hereb, quid ſignificet. 86.5 Vox Hebraica Boiques, quid ſignificet. ihid. Fox Hebraa Riquiax, quam I. X NX. verte- runt gepsμα, Interpres vertit fir- maméentum, extenſionem ſienificat,& de quadruplici extenſione,&c. 92. c.a. A 97.8. 106.5 Vox Hebraica Shamim, quid ſignificet,&c. 94 c Fox Chaldaica T hiſri, quid ſignificet,&c. WMus varij dam. 131.4 Vox Hataninim Hebraica, quid ſignificet. ſos, Ec. 146. C Vox Hebræa Ed, quid ſignificet,&c. 18 1.a. 182.C tum. Vox Hebræa Heden, quid ſignificet. 285.0 Fox imaginis cur ſit præpoſita voci ſimili- tudinis, rationem aßsignat Rupertus. 368.0 Vox Hebræa Apb, quid ſignificet. 419.c *„ 8 v. d 88 4A M 1 8 Vox Hebraa Neſſamah, quid ſignificet,&c.— in A4undi exordio, ignorant 20.,b Aſtrologi. ibid. Vox Chaldaica Semach, quid ſinificet, ècW. Zonæ torridæ vicinitas, vtrum obſtet quo- 464.4. minus Paradiſus terreſtris ſub æquino-* Vox Chaldaica Chechible, quid ſignifi- xiali eſſe potuerit. 298.4 cet, e c. ibid. Zonaæ torridæ natura ſigniſicata-ne fuerit Vox Hebræa Tardemah, quid ſignificet,&rc. à Moſe ſimilitudine Cherubim& gladij 468.4 flammei atque verſatilis. 703,4 Vox Hebraa Adam, quid ſignificet. 40 2.4 Zoroaſtrem Aſtronomiæ parentem exti-* Vor pro ſono ponitur ſaæpe in Scriptu- tiſſe ſex annorum millia ante Platoni⸗ ra,eòc. 660.d obitum, tradit Plinius. 34.5 TTTT 2 FINIL s. cauſa comparata, 4 A Enopbon ſcribit Socratem dicere Kſolitum cognitioné futurarum Serum quæx in poteſtate Dei 7„ Junt, non eſſe ab hominibus procuran- Xenophon loca amæniſſima ohlectationi⸗ appellauit Paradi- NXenophon tradit, Cyrum Perſarum regem 8 — 6 1 5₰— 2* 3 asrun wianibus propriis conſerere ſoli- Z. Odiacus duplex apud Aſtro- logos,&c. 249·c Zodiaci quomodo ſe habuerint ari; auſpicandi diem apud diuerſas nationes. 88. 262.d 284.5 436.0 N 1N3 IVLLIERO — ce ₰ — 2 4 7114. 40 “ ——— — — SfersnmeSe e esrermeseehens ee — 6 en e, hee edhe den ieen Sägra4 arc Ser Weghed Her 1 81 S1eAddE nnnnnmin lln rn — 1 — unnn