4
4
——— 5 4 3 „ 1 3 8
8 8*

ONYMICAKDA ni Mediolanenſis medici, de ſubti
litate libri xxi. ad illuſtriſsimũ prin
cipem Ferrandi diolanenſis prouinciæ
LIBEE
f andũ Gonzagam, 1
pPRIMVS.
De principijs, materia, forma, uacuo, corporum repu- b gnantia, motu naturali,& loco.*
ROPOGSIT vM noſtri negocij in hocopere eſt,
e ſubtilitate tractare. Eſt autem ſubtilitas, ratio h Naduædam, qua ſenſibilia à ſenſibus, intelligibilia ab intellectu, difficilè comprehenduntur. Ergo (i ſingula quæ ſubtilitate conſtant, magnumeti- 8 am per ſe exhibent nego tium, ſuntq́; difficilima, qquid rogo de ea tractatione dicenduũ erit, in qua
lum apertu
9 N ö.„ 12„ 7 ö omnis ſubtilitatis ratio explicanda eſt? Idq́; ſo-
uideri poteſt, quod in unaquac; diſciplina eſt
obſcuriſsimum. Maiusq́; nobis negotium ſupereſt in ipſius rei tracta-
tione, quàm in ipſa re. Cùum enim ſcribentes in uatuor laborent gene- .0 t g
ribus, rerum obſcuritate, incertorum dubitatione, cauſarum inuentio- ne, recta; earum explicatione, omnia hiæc hoc in libro cumulatius ha- bentur. Siobſcuritas difficultatem parit? hic liber ſolum obſcuriſsima ſeligit. Si certò ſcire ſemper laborioſum fuit? quid hoclibro laborio- ſius? ubi habeam quos fugiam, ut Plinium& Albertum, quibus nulla in hoc genere, qudd palàm mentiantur, fides habetur, quos ſequar nõ habeam. Ettamen ſi non omnia mihi ad unguem fuerint explorata, o- peram, ut dici ſolet,& oleum perdam. Quid de cauſis dicam? quas om-
nibus intactas, uelut
tamen ex oraculo quodam acceptas, depromere
oportet. At oraculis fides abſq́; demonſtratione habebatur: n obis, ſi e- am non addiderimus, nulla dabitur. Intentata prorſus tot ſeculis uel
—2
res ipſas ſcientibus Philoſophis, quæ nunc à meuno ſunt explicanda,
G ⸗
3
gubtilitatis dif finit io.
Dißhicultas in opere ſcribẽdo.

2 DE PRINCIPIIS RERVM
Quædam etiam cum deſierint, aut nuper ſint inuenta, nominibus aut e
carent, aut nomina rebus ipſis. Porrò nomina inuenire nouis rebus,&
ſeneſcente lingua, difficillimum eſt. Et ſi inuenero, ut calumniã nõ ſub⸗ eam eorum qui nuper de his ſcripſerunt, iudiciũ adijcere cogor. In reli
quo ne Oedipus ipſe lectori ſatis faciat. Iraq; cùm rem admodum labo-
Subtilitas in
quibus ſit. Quc tractada ſint in his libris
rioſam aggreſsi ſimus, non tamen pro laboris magnitudine, operi ipſi
præmij uice utilitatis& gloriæ tantundem accedet. Erant& quædam
*.. 44 Præter hæc ab antiquis non rectè tractata. Sed in his non laboro, cum
nulla ſit authoritas aduerſus experimenta ſcribentibus. Ergo tot& tan
ta ſunt difficultatis argumenta in hac tractatione. Sed ut ad rem ipſam reuertar, quanq́; obſcura tenuia ſint plerunq;,& exilia ſubtilia, non ta- men omnia, neq; ſemper. Quæ enim uerborum uitio potius quàm arte ulla obſcura ſunt atq; implicata, uelut nodi fortuitò in ſeipſos redeun- tes, tum quæ ſenſu tenuia uidentur, haud tamen denſa, hæc ſubtilitatis
nomen non merentur. Talia ſunt gracilia hominũ crura, ab initio pra-
ua nutritione aliue caſu oblæſa. b
Conſtat ergo ſubtilitas in tribus, ſubſtantijs, accidentibus, ac repræ ſentationibus. Eorum enim quorum eſt ſcientia aliqua, quædam funt, quædam autem non, ſed ſolum eſſe uidentur. Quæuidentur, alia qui- dem nobis dormientibus, alia autem uigilantibus. Vigilantibus alia per interiores ſenſus, alia uerò per externos. Externi ſenſus, quorũ eſt ratio habenda, quatuor ſunt: tactus, uiſus, olfactus, auditus. Nam gu- ſtus quaſi contẽnendus eſſe uidetur. Horum ſingulis quadrifariam re- præſentatio contingit: uel quia non percipiunt quæ percipere debent, uelut cum caro acu citra dolorem perforatur: uel quia percipiũt quod
non eſt, ut ecſtaſi ac ſomnijs: uel aliter quàm ſint, ut magnitudines aut
Ordo libror.
colores: aut non ſimili ratione, ut in imagine. Videntur rurſus ſub hoc
genere plura eſſe, ſed non ſunt. Nam oratio, auditus: pictura, ſculptu-
ra, uiſus, ſpecies imaginantis uirtutis: ſcriptura autẽ uiſu& auditu con ſtare uidetur:utraq; autem, tam ſcriptura quàm oratio, auxilio interio-
ris ſenſus conſtant. Quæ autem ſunt, alia quidem ſubſtantiæ, alia acci- dentia. Subſtantiarum aliæ quidem corporeæ, aliæ corpore carent: at- que hæ omnes immortales atq; incorruptibiles: carent enim cõtrario, & in ſeipſis ſubſiſtunt. Quæ igitur incorporeæ, aliæ quidem à nullis pendent, ſed aliorũ ſunt cauſæ, aliæ ab alijs. Quæ à nullis pendeat, una
tantum eſt, Deus optimus atq; immenſus, cuius fabrica eſt uniuerſum
ipſum. De illius intellectu, ſapientia ac poteſtate bonitateq́;, inde de u- niuerſi ortu, extremo loco tanq́; de perfectiſsimo dicendum erit. At de uniuerſi ordine etiam ibidem erit conſiderandum. Nam uniuerſumor dine conſtat:ipſum uerd in tempore, aut in illo tempus. Septem igitur hæc ultimo in libro tractanda erunt. Quæ autẽ pendentab alijs,& cor- pore carent, alia aliorum ſunt cauſæ, alia nullius. Et quæ aliorum ſunt cauſæ, ut perpetud cauſæ ſint corporibus etiam immortalibus anne- b ctuntur,

linu an tc
is rebus& nünõſid, Lor. In relj dum labo. 8, operi ipſi & quæxdam oro, cum 30 tot& tan drem iplam ilia, nonta— 8 quum arte ſosredeun- ſubtilitatis initio pra⸗
s, ac repræ edamfſunt, Ir, alia qui- atibus alia quorũeſt
Nam gu⸗ D
ifariamre- ere debent, piũt quod dudines aut ſus ſub hoc a, ſculptu⸗ auditu con lio interio⸗ æ, liiaacci- re carent at⸗ mcoõtrario,
jema nullis
LIBER PRIMVS..
A ctuntur, uocanturq́; intelligentiæ ſeu angeli. Vtemur autẽ his nomini
bus licenter, quamuis altero græco, altero in latina ſignificatione. Qua tuor igitur in his ſi pectanda erunt, ut intelligunt, ut producunt, ut ma- nent(in æuo enim eſſe uidentur) ut mouent, atq; corpori aſsiſtunt. Plu rima uerdò in hoc genere& in ultima tractatione ad libros de æternita- tis arcanis reiecta ſunt, quod cum omnia hæc ſupra humanam mentem ſint, clariora,& quę apertius demõſtrari poterant, tum generalia, tantũ huic negotio pertinebant. Quæ uerò immortalia& incorporea nulli- us erant cauſa, mortali corpori annexa fuère. Alia igitur horum mani-
feſta, alia de quibus eſt dubitatio. Atq; illa ſi ſint præclara magis, dęmo
nas quidam uocant, de quibus ante intelligentias tractabimus. Tum uerò ante illud de X Xx IIII. generibus repræſentationum dictis, ob rei affinitatem: pleriq; enim quæ mirabilia ſunt, ad hos ueluti cauſas refe- runt. Verum cùum an ſint, nondum liqueat naturã ſpectantibus, de his tantum uelut de probabilibus loquamur, initiũ ab effectibus, ſolumq́; id cum dubitatione ſumentes. At de intellectus immortalitate, illiusq́;
ſeparatione, aliàs dictum eſt. Reliquum eſt igitur, ut de proprijs illine
affectibus loquamur. Sunt autẽ artes, de quibus ante illa tractabimus, tum de rebus quę artibus ipſis cõſtant. Ante artes, de ſcientijs atq; intel lectu dicendum erit. Nam de prudentia, in libris de ſapientia diſputaui mus. At prius de anima& intellectu dicendum erit, quoniam non eſt
B ſcientia neq; principiorum cognitio abſq; illis. Atq; poſt hæc de leuio
ris cuiuſdam generis ſubtilitatibus ſeu inutilibus, quæ nec ad artem, quòd non conferant:nec ad ſcientiã, quòd non demonſtrentur, referri queunt. Rurſus, ut anima corpori mortali annectitur, ſenſus fiunt: atq; inde cum ſenſus non ſint niſi etiam ſenſibilia, tum uerò ſenſu ſenſibilia percipiente uoluptas fit, antea de his tribus dicendum erit, ſcilicet, de ſenſu, ſenſibilibus, ac uoluptate. Colores tamen ad luminis tractatio- nem ob cõmodum reijciemus. Corporearum uerò ſubſtantiarũ aliæ quidem immortales, ut cœlum: aliæ corruptioni obnoxiæ. Harũ etiam quædam ſimplices, aliæ mixtæ. Atq; omnium horum ſunt principia quædam, uelut locus& motus,& corporum repugnãtia,& certa men-
ſura ſubſtantiæ: neq; enim diſſolui poteſt corpus in incorporea, necq;
uacuum admittitur. Tum etiam forma eſt principium, atque cõmunis cum alijs tam generabilibus quàm ingenerabilibus corporibus. Igitur de omnibus his quinq;, tum de materia, primo loco, atque in primo li-
bro tractandum erit. Poſt hæc de quatuor elementis(tot enim exiſti-
mãtur:) inde de cœlo, poſt de luce, lumine, atq; coloribus. Inde ad cõ- ꝓpoſita corpora deſcendendum. Horũ quædam perfecta, quædam im- perfecta, de quibus primò dicendum erit. Cõſtant hæc mixtione. De mixtione igitur quinto loco dicendum erit. Perfectorum autem corpo rum& quæ uiuunt, quædam uitam in ſeipſis habent, atque horum alia aqueæ ſubſtantiæ, quæ metalla uocantur: quædam terreæ, quæ lapides

4 DE PRINCIPIIS RERVRM
dicũtur. Cum uerd hæc generatione& corruptione& mutatione qua- C litatum fiant, in primis de metallis, de mutatione qu alitatum, quam bar b bari uocant alterationem, dicendum erit: poſt de lapidibus. Eorum au tem quæ uitam aliunde trahunt, quædam motu carent, ut arbores& herbæ, de quibus octauo loco dicendum eſt: poſt de his quę motu prę dita ſunt, non tamen ſemine generantur. At de generatione tali dicen- dum erit: ſicut in decimo de generatione quæ ſemine in animalibus fit. Atq; hæc animalia intellectu carent. De corpore uerd quod ſummam erfectionem conſecutum eſt(illud autem eſt homo)cur factum ſit,& de illius forma atc; actionibus dicẽdum erit. Duodecimus uerò ea tra- ctat de illo quæ ad corpus pertinent: atq; hæc quatuor ſunt generum: quædam enim alijs ſunt cõmunia animalibus, quædam propria: quæ- dam ſunt actiones ex ſubſtantiæ propria quadam natura, qu ædam ue- rò quæ ad illius manifeſtam ſtructuram referuntur. Iam uerò& quæ- dam funt accidentia, de quibus dicendum eſt, uelut grauitas, leuitas: haæec autem in elemẽtis. denſitas, raritas, aſperitas, lenitas, durities, mol- lities:atqʒ hæc in mixtis. cõmunſiaq́;, uelut genitis nitor, perſpicuitas, ſi guraq́ʒ genitis ſoluum. Quædam uerdò de alijs tantum dicuntur, ut gene ratio, corruptio, nutritio, mutatio, auctio, attractio, retentio, cõcoctio, expulſio. Subtilitas uerd in omnibus his, quorum genera numeraui- mus. Qudd igitur tot ſint de quibus tractandum eſt,& quòd plura eſſe nõ poſsint, tum uerò quæ de illis demõſtranda,& quo ordine, abundè D vtilits. me explicaſſe reor. Vnde non leuis utilitas ex tanto labore, ſed quanta unquam alia ex tractatione poſsit haberi, ſeu ad unum tantum genus, ſeu ad plurima referatur. Primum enim ad omnẽ naturæ cognitionem confert,& ad difficilium rerum ſcientiam,& obſcurarũ inuentionem, libris quoq; interpretandis omnibus aliqua in parte auxiliatur. Artiũ uires docet, ac noua quędam ſcitu iucunda cõmonſtrat, tum ex his eti- am quæ ad cõparandas diuitias& opes non parum momenti afferunt. Decernit& circa antiquas& non leues dubitationes, quid uerum ſit, uelut in chymicis. Oſtendit& prodigioſa opera tum naturæ, tum artis. Reuocat& antiqua in uſum inuenta, quæ uetuſtate uel bellis grauiſsi- mis exoleuerunt. Et quæ ſenſibus admiranda uidentur, cur fiant, in o- mnibus edocet. Iam uerò propoſitam rem aggrediamur. Materimm pri-· Hylen eſſe, oſtendit rerum ipſarum perpetua generatio, quę ſemper mam ſe. ex aliquo fit alio. Etenim frumenta ex terra& humore, 3& animalia ex ſemine& ſanguine, uel ouis,& cinis ex lignis: nec quicquam tam puſil lum eſt, quod ex nullo fiat. Nec ſufficit ut aliquid præſit, cum nõ ex ha- rundine aut ſtipula multus cinis fieri poſsit, ex multa uerò quercu pau cus nunquam cinis euadet. Itaq; aliquid in generatione omni cõmune manet, quod materiam primam dicimus aut hylen. Cum enim aliquid generatur ex alio, ſi forma perit(aliter enim eſſet idem ac non eſſet) ma nente aliquo materiam illud eſſe neceſſe eſt. Oſtendit idem corruptio, b cum
1

ationecnn, a.
Porum au arbores&e zemotu pr letali dicen⸗ malibug fit. d lummam actumſit& uerd eatra- t generum pria: quæ- uædamue- ero& quæ- as, leuitas: rities, mol⸗ picuitas, ſi ur, ut gene „cõcoctio, aumeraui⸗
pluraeſſe
ne, bundeè D
ſed quanta um genus, gnitionem nentione m, atur. Artiũ nex his eti⸗ ti afferunt. duer umſtit, e, tum arts. lis grauibi 1r fian b1Il 0⸗
LIBER PRIMVS.
A cùm nihil prorſus dum corrumpitur pereat. Nam màlum putreſcit,&
in uermes tranſit:& ligna dum uruntur, in cineres:& aqua in uapores calore ignis aut ſolis, uel fumum, permutatur. Eſt autem uapor& fu- mus aliquid: nam& hominem ſuffocat,& ſi colligatur, denuò tranſit in guttas aquæ. Manifeſtum eſt igitur, aliquid eſſe in rerum natura ſub
forma latitans, quod nec per generationem ſit, nec corruptione ipſa in⸗ terit: atqʒ hoc ipſum ut primũ quoddam,& quod multis ſubijcitur for
mis, materiam primam uocare ſolemus ingenitam,& nunquam interi- turam. Manet autẽ atq; eſt: quod enim manet, eſt. Materia igitur actu eſt talis qualem deſcripſimus: uerùm formis comparata, potentia eſt: illas enim ſuſcipere poteſt. Ad formam igitur comparata materia, po- tentia eſt, in ſeipſa uerò actu. Quemadmodũ fœtus cum nondum per- fectus eſt, infans potẽtia eſt, ſed talis qualis fœtus actu eſt: eſt enim hoc quidem ſic delineatum cõmixtum, ac tale quale uidetur. Cum autẽ ad formã infantis comparatur, potentia eſſe dicitur: nam ſi actu eſſet, eſſet infans iam, non autem fœtus. Materia igitur prima actu eſt, atq; ut ita
dicam, imminuto: ad formas comparata, potentia eſt: nam niſi potentia
ad illas eſſet, eas nunq́; ſuſciperet: neq; enim ex lapide homo fit, quia la pis ad hominis formam ſiſcipiendam potentiam non habet. Comple- xa uerò à forma cui tunc ſubiacet, actum conſequitur perfectiorem, nõ tamen perfectum: actus enim perfectus eſt, qui potentia omnino caret.
8 Dicemus igitur ficus materiam per ſe conſideratam actu eſſe, ſed tenui
admodum: utuerò ad alienas formas comparatur, potentia quidem ad illas: ut autẽ propriæ ficus formæ ſubiacet, actu conſiſtere. Sed nec ma- teria prima omnibus eſt ſpoliata rebus: cum enim, ut dixi, neq; ex pu/ gillo paleæ, ferri pugillus ob materiæ paucitatem, nec rurſus ex ferri pu gillo, paleæ pugillus ob illius redundantiã, ſequitur ut materia prima quantitatem quandam retineat, quam indefinitã uocamus. Nanq; non ſibi certos deſcribit limites, cum moddò ſub forma maius cõplendo ſpa- cium, modo minus latitet. Nam ſi ex terra ignis fiat, ampliorẽ occupat locum: quare materia illa prior quæ minori ſubijciebatur quantitati, mutatione formæ maiorem locum impleuit. Circunſcriptos tamen ha bet limites magnitudinis ac paruitatis, intra quos ceu quidam Proteus infinitos magnitudinis terminos ſubit. Cumq́; hæc quãtitatis certa de- terminatio illi actu inhęreat, quid mirum eſt ipſam materiam primam, propter quam magnitudo ipſa eſt cõſtituta, actu eſſe ac ſubſiſtere? Ob ſcurius hæc quidem ab alijs dicta ſunt, non ſolum ob rei ipſius ſubtili- tatem, ſed quod pleriq; dum quæ non perfectè aſſequebantur, ſcribere uellent, ſermonibus non tantum obſcuris, ſed etiam ambiguis tracta- tionem ipſam inuoluunt. Porrò ad materiæ ſcientiam imò eſſentiã ſe- quitur, ut cum formas ipſas aduenientes impedimus, prior remaneat: atq; eo modo aqua frigida in ſanguineis temperantiam conſeruat, bi- lis prohibendo generationẽ. Etenim cum neceſſe ſit materiã primam b 2 3
Materiam pri- mam aclu eſſe,
Materiam pri- mam quantita= tem quandam retinere.

——— ͦ—õ——282—öͤöͤͤöͤͤſZZöZö—ö—öoööö“
6 DE DRINCIPIIS RERVM
ſemper ſub aliqua iacere forma, ſi ſubſequens impediatur arte uel caſuu, G
ſtrundi priorem formam manere neceſſe eſt. Inde igitur tota præſeruandi me- eee eude thodus ortum habuit. Similiter& in tranſimu tationibus par materiæ quantitas requirenda fuit, cum maior aut minor opportuna eſſe non
poſsit. Atq; ea ratione ex conſimilibus conſimilia magis fiũt, quàm ex diſsimilibus. Rurſus rari ac denſi ratio àmateriæ multitudine aut pau
citate ſumpta eſt: uerum de his inferius dicemus. Cùm itaq; materia ab
vacuum non initio tota fuiſſet, impleſſetq́; hoc concauum orbis, nec poſſet finiri, ua- cſſe cuum eſſe nõ poterat:nam uacuo aucto, materiã tolli neceſſe erat. Mul- ua etiam erant quæ uacuum eſſe non poſſe demõſtrabant, etſi Heron in ſpiritualibus illud eſſe oſtendere nitatur: uerum non eſt ſapientis, om-
nia abſurda refellere: nec noſtri multò minus inſtituti, quæ ab euiden-
tibus rationibus poſſunt demonſtrari, obſcurioribus argumentis pro
ſequi. Quòd igitur uacuum non ſit, folles oſtendunt occluſi, qui ſi ni-
mium diſtendantur ac uiolenter, frangũtur: nam locus capacior factus
cum nec atre impleri poſsit, tantã tenuitatem non admittente, nec ua-
cuum dari queat, ſupereſt tertiũ ut folles ipſi diſrumpantur. Huius igi-
Tucemamira- tur uacui neceſsitate aqua aſcendit dum per canalem ſugimus: pronaq; bin. deſcendit hauriẽs ſitulam ex urceolo. Hęc aũt infrà demonſtrabuntur. — Hac ratione lucerna mirabilis excogitata eſt, turris for
ma undequaq; concluſa, ſoloq́; foramine D contenta, per quod oleu ipſum infunditur, donec tota impleatur. Soli da eſt ex ſtanno, cumq́; conuertitur ut nunc iacet, oleũ ef- fundi perꝰ nõ poteſt. Nam ſi effunderetur, quod eſt inc, deſcẽderet grauis& uacui ratione ad o:& quod eſſet inB, ad o:& quod eſſet inaà, ad B: igitur uacuum in Arelinque- retur. Ne igitur uacuum in& relinquatur, manet: quare eti y am in B oleum& in c& in D:nihil ergo effunditur. Sed quonam pacto igitur dum accenſo ellychnio in F oleum conſumitur, per E canalem ex ipſo D exire poteſt, itaq́; ad uacui rationẽ rurſus per- uenire uidetur neceſſariũ? Siue enim trahatur caloris ui, ſeu ſpontè de- ſcendat oleum, quantum ad uacui rationem attinet, nihil intereſſeuide
tur. Attamen experimentum edocet, ardere quidem lucernã,& ſic ſen-
— ſim uacuã reddi:ſpontè autem oleum nequaquã deſcendere. Cauſa igi- tur eſt, quòodignis calefaciendo rarius ac tenuius efficit oleum: id rari- us factum intumeſcit,& per D foramen exuberat, leuiſsimaq́; eius pars interim aſcendit ad ſummum lucernæ, ubi A ſcripſimus: quæ cum mul to acre referta ſit, locum aẽre complet, ac ſic ſenſim augetur, dum oleum effunditur. Quamobrem& illud diligenter cauere neceſſarium eſt, ne canalis D E F, iuſto breuior ſit, aut ellychnium in ꝶ maius: nam utroq́; modo oleũ nimio calore celerius intumeſcit, adeò ut effundatur. Hac ratione excogitarunt Athenienſes lucernã ante Mineruæ ſimulacrũ, quæ toto anno arderet. Nam A B C D ſpacium auctum erat iuxta mul- b b titudinem
Lucerna toto anno ardens.

arte ue aeai 3 bar materie una eſſe non „ quam ex adune autpau Gmateriaad dlettinir nn, eerat. Mul⸗ 8 ti Heronin apientis, om⸗ wab euiden⸗ zumentis pro luſi, quiſini⸗ pacior factus ente, necua- . Huius igi- aus:pronadz aſtrabuntur. iſt, turris for ontenta, per
deatur. doli D acet,3oleũ ee-
zbuodeſtinc, nod eſſetinß, n Arelinque- net: quarecti nditur. Sed conſumitur, crurſus per- cu ſponte ce⸗ ntereſſcuide rna,&ſic ſen⸗ b ere. Cauſaigi- leum id rarl⸗
LIBER pPRIMVS8S8S8G. b 7 A titudinem dierum anni: cõmodius forſan fuerit ſi ſubere craticulæ ſer-
reæ ſuſtententur. Ideoq́; in uaſe maximo oleum effuſum, perſeuerante flamma ellychnij ſufficiet in totũ annuũ. Vt uerò perſeueret flamma elly
clinium comburi non debet. Tale fit èlino Carpaſio, hoc enim non uri
tur: aut, ut inferius docebimus,&lapidum cruſtatorum filis.
Materia igitur ubiq; eſt, illa uerò ſine forma eſſe nõ poteſt, quarè& formam ubiqʒ eſſe neceſſe eſt:ſed& animã quandam, ſeu quòd ubique fiat getieratio, ſeu, quod magis ad præſentem attinet tractationem, in quocunq; corpore, cum extra locum ſuum fuerit, motus principiũ eſſe uideatur. At motus non ab anima, ſed à natura eſt. Mea nihil intereſt, modò(quod ad præſentem mihi ſolum tractationem neceſſarium eſt) fatearis principium eſſe quoddam motus:nam de anima, an omnis na- tura anima ſit, poſterius conſiderandum. Nunc ſatis ſit, cum mixta om- nia ſint corpora aut ſimplicia, quædam ex his ut leuia ſurſum, alia deor ſum ferri ut grauia:neq; uerð impellũtur, nam uiolenter ad propria re- mearent: nec trahuntur, locus enim accidens eſt,& elementum ipſum non trahit ubiq;:ut cum aqua ſurſum fuerit. Intimũ igitur eſt quo mo- uetur elementum, aut ab elemenito mixtũ. Dico etenim mixtum, ut la- pidem, à terra quæ in ipſo eſt deorſum moueri, aut aqua. Siquidem mi-
xta& ipſa ab elemento, aut elementis quæ in ipſis dominantur, moueri ſolent. Cum uerò corpora ipſa eiuſdem non fuerint generis, eodem in B loco eſſe nõ poſſunt:nam materia illa duas haberet ſimul formas. Plus
uerd eſſe ac minus de eodem corpore, oſtendunt oua uitrea, quæ cum exuguntur, ex paruulo foramine aquam trahunt: nam aer ille rarior fa
Vbiqh tria fuut, materia, formaz & anima.
Dua cyrpora in eodem loco eſſs non poſſunt.
ctus ob attractionem denuò cogitur, occupatq; minorem locum quàm
prius, atq; ſic ne uacuum detur, aquã ad ſe trahit. Igitur aer ipſe ce po teſt ac ſeipſum ſubingredi, eademq&́; ratione rarior euadere: utq́; eſt ter-
minus quidam in raritate, qui uacui rationem habet atq; ſic mouet, ita
denſitatis alius, quem ſi quis præterire nitatur, motum excitat, qui uoca tur impulſus.Fit igitur impulſus, uel cum corpus locum alterius ſubin greditur, uel cum idem corpus adeò craſſeſcit, ut tantam craſsitiem fer- re non queat:tunc enim locum alium atq́; ampliorem quęrens, motum impulſus excitat: utq́; A uacuo& raritate nimia attractio fit, ſic à denſita te maiore aut corporum coitione in unum, impulſio, quæ attractioni contraria eſt... b Igitur quòd corpora ſimilia coeant& rareſcant, ab experimento ac- ceptum eſt:ſed ratio non adeò clara. Alexander putat magnam habere pôtentiam ad formas diuerſas, quarum quantitates materiæ diuerſæ ſunt: ueluti ſi ex aqua fiat aer, quod aer minorem poſtulet materiã, mate ria illa rareſcit, quod in igne dum èpuluere fit manifeſtè uidemus. At cõdenſari& rareſcere, eſt formã ex parte mutare. Cum enim aer cogi- tur, ad aquæ naturam tranſit. Vnde in cucurbitulis lintea madefacta co guntaerem, atq; ideo magis trahunt. Igitur quæ rareſcunt uel conden⸗
Corporum un tio quomod
fiat.

: 8 DE PRINCIPIIS RERVM ſantur, formam partim mutant. quitur. Repugnat igitur, duo corpora ſimul eſſe, non ob materiam quę potentia tantum in loco eſt,& locũ occupat,& decernit ſibi quãtitatem poteſtate quidem ſola, non actu, ſed ob formarum diuerſitatem. Con⸗ denſari igitur corpus poteſt quod ſimiles habet partes, non autem cor- pora ſe penetrare poſſunt. Porrò in condenſatione uidetur difflari ali- b quid tenuius, aut exprimi. Sed ſiita eſt, uidebitur quod rareſcit aut con denſat generari. Verum elementorum mutatio adeò facilis eſt in con⸗ iuncta et ſimilia, ut non omnino uera generatio uideatur. Nam ex aqua in lebete aer fit ob ignis calorem, ignis autem nihil generat. Non igitur eſt hæc generatio elementorum, ſed tranſmutatio quædam ad affinia. icemus autem de hocinferius. rres eſſ mmus Ergo in uniuerſum tres erunt motus naturales. Primus quidem ac naturales ãprin Nalidiſsimus à uacui fuga, ſed uerius Aforma elementi, cum maiorem ra eeo. ritatem non admittat, nec materiæ partes ſeparari unquã queant. Cum igitur in follibus apertio maior fit quàm paucus ille aër ferre poſsit, pri mum rarior redditus, cum materia prima ſeparationem non admittat, aer ille non ſuſtinens maiorem raritatem, aut aliquid ad ſe trahit, aut(ol les omnino diſfrumpit. Non igitur àuacuo motus ullus, ſed à formis ip- ſis maximèaeris, dum amplius diuelli nequit nec ſeparari, fieri conſue- uit. Eſſe autem hunc motum naturalem, oſtendit conſenſus in hoc uni
uerſi,& obedientia omnium corporum, quæ relictis proprijs motibus D
ut huic ſatis faciãt, aſcendunt ſpontè grauia, deſcenduntq́; leuia. Secun dus, ut dixi, è directo huic cõtrarius, ſpecie quidem ut primus, àuacuo fit. Hic ne corpora ſe mutuò penetrent factus uidetur, ſed uerius oppo- ſitam priori ob rationem, ne ſcilicet forma plusi uſto quàm debeat ma-
teriæ primæ conſequatur, ſicut in priore ne iuſto minus. Huncigitur eiſdem rationibus quibus priorem, naturalem eſſe demonſtrauimus à natura proficiſci, quamuis apud quoſdam obſcurius certè conſtat. Ne- que ſatis liquet ex his motibus qui ſit ualidior. Illud tamen clarum eſt, ambos motibus omnibus uiolentis, tum etiã elementorũ naturalibus potentiores multò eſſe, neq; ubi impulſus huius generis aut attractio- nis ratio habenda ſit, grauis aut leuis penèullam eſſe curã. Atq; ea ratio Belliee machi- ne, quam ſuo loco proſequemur, tanta ui tormenta bellica pilas illas fer ne vah⸗ reas emittunt, cum nullauis alia impellendo quicquam ſimile poſsit ef- ficere. Quðd niſi machinæ periculum fracturæ obſtaret, nihil prohibe ret ex Germanijs in Indiam, quoniam ex ordine eſt uniuerſi, impelli. Tertius autẽ motus grauiũ eſt ad inferna, leuium ad ſuperna: quem planè omnes naturalem eſſe fatentur, quo minus de eo laboro. Sed nec ſi cõcedatur nobis alios motus naturales dici debere, modò ſemper his ut dixi contingant rationibus, quicquã ad ea quæ declarare propoſue- ramus oberit. Erat& quartum genus naturalis motus, quo quædam ad alia mouentur:quod quia generale non eſt, ad locum ſuum transfe-
b retur,
At forma corporis, ſormã elementi ſe, GC
Ar

1 emendſe, beriamcge quãtitatem atem. Con⸗ autem cor⸗- rdiſariali geſcitaut con iscttin con⸗ Nam ex aqua Nonigiur madaftinia.
s quidemac umaioremra
lueant. Cum re poßiit, pri on admittat, rahit aut ſol daſormisip- fericonſue- s in hocuni
eijs motibus D
euia. Secun mus, Auacuo nerius oppo- ndebeatma- Huncigitur nſtrauimusa conſtat. Ne- nclarumeſt, 1 naturalibus gaut attracto⸗
tur E& F,& modiolis inſerãtur in G& in H. Modioli
eleuari poſsint ad ſuperius: cum uerò premũtur oſcula,
L IBER PRIMV8S. 9
A retur, uelut de Herculeo uocato lapide,& ferro, electro atque ſeſtuca.
His igitur demonſtratis tanquam principijs, ratio conſurgit machi- næ Cteſibicæ, quæ ſic conſtat, ut etiam Ianellus Turrianus Cremonen-
ſis, uir magni ingenij in omnibus quæ ad machinas pertinent, opere i-
pſo expreſsit. Catinus A æreus, cuius ſummumos per quod effundi aqua debetB. In imo eius duo foraminac & D, ſuper quibus axes aut coria ita collocẽtur ut in fol- libus: quæ ex inferiore parte eleuentur uerſus à, ſed ſi cõprimantur, occludant oſcula illa: hęreantq́; catino ex ſ oſculis C& D, fiſtulæ duę, dextra ac ſiniſtra producan-
inanes ſunt,& in aqua merſi, in imo habentes foramina k& Lin medio:ſupra quę axes cũ corio ut in catino, qui
ad unguem cõcludant. In modiolis autẽ emboli maſcu-= li M& N, torno politi& oleo ſubacti, ut modiolos ads X
amuſsim impleãt: inde uectibus& regulis ita ſint aptati, ut ultro citrõ- V
que permeãtes, cum M aſcendit exinaniturq́S; ſubiectũ uas, alterna uice N deſcendat,& impleat embolum, exprimatq́; quicquid in eo cõtine- tur. Hac ratione parata cum ex o trahitur MN embolus maſculus, locus
Qumodioli exinanitur: quare eleuatur axis& corium ſupra k, aquaq́; B aſcendit donec impleatur modiolus ex primi motus ratione: interim
uerò cum N preſſus ſit, incipiat ex imo trahi alterno motu, deſcẽdetq́; æ embolus, cumq́; aqua quæ in ſpacio Qcontinebatur non poſsit ef- fluere, N concludente ſuperius modioli capacitatem ad unguem: nec deſcendere per k, quoniam axis foramẽ premit,& quo magis urgetur pondere& impetu ex ſuperiore loco ab aqua, ita magis exquiſitè hæ- ret x foramini:ſequitur ut aqua per G exeat, quâ ſolum exitus patet, a- ſcendensq́; per fiſtulam E, ingreditur eleuans operculum in catinum per c foramen, donec catinus impleatur: poſt ceſſante impulſu ex E
ſubſidet corium,& axis in—, uasq́; A plenuũ manet. Interim uerd dum
M ad k deſcendit, N ad ſummũ modioli aſcendit, modiolusq́; imple⸗ tur aqua eadem ratione: unde cum rurſus premitur, exprimit aquam per H in F& per D eadem ratione in modiolũ, qui cum iam plenus ſit aqua, nec illa per c regredi poſsit, cum axis& coriũ eo magis hęreant
foramini, quo magis ab aqua ex ſuperiore parte premũtur, ſequitur ut
ex ſecundi motus naturalis ratione, quo etiam grauia ſurſum ferũtur, ut aqua per A in B aſcendens effundatur, atque ita alternante motu ac pleno ſemper exiſtente catino, ut effluere ex i
dens, quantumlibet per B nunquam deſinat.
Machina Cte⸗
ſibica.
itruuius lib. 1 O0, cap. 1½,
mo K& L. in altum aſcen
Eiuſdem argumenti eſt tuba nauiũ, qua ſolent naues aqua pericli-
tantes euacuare. Cuius exemplo cõſtructa eſt machina Bartholomæi Zrambillæ, quam nos uidimus Mediolani, nulla ex parte antiquis ar-
b

10 DE PRINCIPIIS RERVM Machina Bra· tificio inferior. B Ptuba, inanis intus. lignea, rotũda, uectibus& regu- GC bilica. lis fixa, latior parte ſuperiore tota D N, inferiore arctior: qua parte ex-
D— 82
cipitur G uaſe aquæ immerſo,& undiq; à lateribus perfo
b b peruia ſit uia ex o& p in, atq; uiciſsim ex Nin o& p: 1 totum enim ſpacium ſupra inane eſt, nec in eo aliquid continetur præter embolum& uirgulas. In imo harum P uirgularum circulus y capitibus earum annexus conſti- tuatur, nec totus inanis, ſed in medio tantum,& ubi fora- S j 3. men relinquitur, co rio ſupernè‚ ac ſuper corium plumbi „o o laminatenui, ut in N dictum eſt, integatur, ſic ut cum in- “l tegiturne aer poſsit tranſire,& corium tamen cum plum- c0 bo eleuari poſsit uerſus N,& foramen ipſum detegere. NHoc itac; liet, ſi corium media quaſi parte annexum ſue- rit circulo, capita uirgarum continente: reliqua parte diſiunctum, ac ſolum ad amuſsim foramen illud, cum hæret, occludens. Ex ipſis rur-⸗ ſus uirgarum capitibus tres aliæ uirgę rectà prodeãt, lateribus intror- b ſum tubæ hærentes. Has corium circumambit undequaque ab F, ſu- prema parte uſq; in G, hærens ad amuſsim lateribus tubæ introrſum,
uaſe puram, cum opus fuerit, non lapillos aut arenã, qui- bus machina impediretur, hauriat. In loco M, ubi arctior pars latiori committitur, corium ſuperius ex parte M an⸗- nectit᷑, cui ſuperimminet lamina tenuis plumbea, ut cum eleuetur ex parte Q, põdere ſuo denuò cadat,& integat canalem L exquiſitè. Embolus autem maſculus A E, mi- nor tubæ latitudine, ſed tamen in ſupremo ubi eſt D, ad amuſsim obſtruat tubę foramen. Inane autem ſit 0o p. Ex imo emboli tres uirgæ ſerreæ ſolidæ prodeant, ad latera tubæ intus pertingentes, quas corio circũueſties, ne con- tactu tubam exulcerent. Hæ tripodis imaginem referũt, inferius latiores ac magis diſtantes, ubiꝶ, quàm ſuperius ubi E. Manifeſtum eſt igitur, totum ſpacium iuxta N eſ- ſe inane, nec præter uirgulas aliquid eſſe in eo: quo fit ut
ne uel aer ex k in Npoſsit permeare. Ita fiet ut M modiolum, ſed in-
uerſum, uideatur: eſt enim fundus F,& corio circumueſtitus unde- quaque tereti forma,& in G apertus ac patens. Quo peracto ita apte- tur A embolus, ut citro ultroq́; cõmeare modò deſcendendo uſq; ad I, parte G ima modioli inuerſi, modò ſurſum ubi nũc pin gitur retra-
hi poſsit. His itaq; ſic diſpoſitis, iaceat G ſuper M Q.& incipiat eleua- ri, tunc aer cõtentus in ſpacio H, rarior factus demũ trahit Q& eleuat:
cuius ſucceſſu aſcendit aer ex L in k ſpaciũ, huius ſucceſſu aqua aſcen-
dit ex E in 1. Cum autem embolus deſcendit aeris impulſu& plumbi
grauitate
—.. N gA nato; ut aquain gredi poſsit, lapilli autẽ& arena minime, N fundo uaſis C ſolido exiſtente. Sic fiet ut tuba aquam ex

dus LI13ER PRiMVSA. 11 tega⸗. d ſcendit:— ſti ſr,
uapanen,“ A grauitate, illicd Qdeſcendit: quare aqua quę eſt in I neceſſarid manet: ribus perh nam recluſo operculo M Q ſi aqua deſcenderet, cõuelleretur modicus naminine ille aer, qui eſſet in ſuprema parte ſupra aquam, cum nõ Poſsit alium aacuamen haurire aerem ex K propter operculum M Q aer uerò qui in x cõtine- narenägi⸗ batur, dum deſcendit per o eleuans operculum E, effugit in ſpaciũ o. ab 9 3& per p foramen exit foras: ita ſępius repetito aſcenſu deſcenſuq́; G& — emboli, impletur locus aqua, p. oſt rurſus eleuato G,& ob motus pri- „ mi rationem, ne aer in k nimis cõuellatur, eleuato QM operculo aqua
(a, uicum ingreditur, ſpaciũ k donec impleatur,& ſimul cum eo ſpaciũ H, quod, t,& Integat ut dixi, commune eſt cum k, quia G eſt modioli os patens,& nulla ex lus AE, m- parte cõcluſum. Sit igitur iam plenum,& rurſus embolus deſcendat, ubieſt, ad aqua igitur quæ in H eſt eleuabit operculum,& implebit ſpacia N& mſit Op. Ex O. Cum autem ſurſum trahitur embolus, ne aqua quæ in O aſcenderat nt, adlatera rurſum deſcendat, prohibet operculum in y, quod grauitate tum pro- ſties,ne con⸗ pria, tum aquæ ſuperincumbentis, cadens obturat foramen. Itac; con- nem reſerůt, ſtat hac machina aquam ſemper aſcendere,& nunquam poſſe deſcen- um ſuperius dere: unde cum peruenerit ad p, effunditur per P os tubę in locũ quem. niuxta Neſ- uolueris, tuncq́; minimo labore quantum uoles aquæ ex B exhauries: 0: quoftut nam plena iam tuba facilior fit motus emboli A. b Nin o&p: Tubæ uerò quibus ſiccantur naues, tum fontes& ſcaturigines a- Tubæ haurien eo aliquid quarum, ſimpliciore conſtructione cõſtant. Manente ratione B& C, tes aqua- imo harum D g ne lapides machinam impediant, embolus quatuor habet corij fruſta xusconſti in imo,& totidem iuxtà, duorum tamen cubitorũ aut paulò plus ſpa- ubifora- cio diſtincta, quæ ſupern ealligätur. Palmi longitudo eſteorum:& ut zumplumbi trahũtur, aqua ingreditur uacui ratione: cum deſcẽdunt, dilatãtur pro- ſcut cumin- Pter aeris impulſum, ſed& ob celeritatẽ aliquid rurſus permeat aquæ ncumplum, ſuperius. Itaqʒ non ſolumtrahendo, ſed& premendo aqua aſcendit.
der dere Iam igitur declarauimus exemplũ quietis quæ fit per uacui fugam, 1n eref„ hanc tamen docuimus potius debere dici raritatis uiolentiam: fit enim nnexum le à forma elementi fugientis maiorem, quàm ei conuenire poſsit, rarita- ſunctum; ac tem. Sic eadẽ ratione appellabimus impulſum, ſeu ſit motus ſeu quies, Exipsrur- àAdenſitate, ſicut tertium elemẽti motum, ſeu grauis ſit ſeu leuis. Exem- eribus intor⸗ plo igitur lucernæ quies olei in ſuprema parte oſtenſa eſt. Secũdo au- adue ab lu tem exemplo motus attractionis ob raritatem,& impulſus ob denſita- x inrorſum, tem, in machina Cteſibica demonſtratur, Hoc tertio ſimiliter utriuſq; lolum, ſcdin motus exemplar, ac quietis etiam grauis præter naturã. Supereſt mo- eſtitus undeẽ ddò, ut motũ à ſola raritate ſeu à uacuo quarto exemplo doceamus: ue- racto itaaptt rum id inferius exponere oportet, ratione quadam ſingulari, cummo- dendo uſch⸗ tus elementorum docebimus. Nunc uerò motum quiob ſolam fit den- in gitur rett ſitatem aggrediemur cuius exemplum in tormentis bellicis patuit, in b ncipiat eleus quibusimpulſus motus ſolum: apparet. Eiuſdẽ planè generis eſt mo- r0 eleuat: tus qui fit in molis horologiorũ, ſicut baliſtarum ex raritate, tum ſcor- De Horologio Iuaqua— pionum, ac eiuſcemodi generis tormentorum: nam cumnimium ten-'un mole allueplunn b b 2
grauitado

situla aqua ple
na circumuolu
ta cur non e
fundatur. Plumbea lami na lata ſi æqua liter aquæ inſi- ſtat, mergi cur non poßit.
Horolo dj. 1„ 2„ mola- 8 prælongam& ſtrictam, ut in ſigura uides, redigitur: inde b
—— ꝗͦ—y,————————
12 DE PRINCIPIIS RERVRM
ditur neruus ut ſe cõtrahat, impulſu mouetur ac ſi pidem aut ſagittam impellit. Itaq; ad motum raritatis hæc ratio reduci-
tur. Contraria igitur, ut dixi, ratione mola torquetur in ho rologio: nam chalybs mollis redditus, in tenuè bracteam
per uim in orbem arctiſsimè colligitur, capſulęq; includi- tur. Funis autẽ tenuis, ſed ualidior, circumuoluitur capſu- læ, cuius extremum axi rotæ latiori nectitur. Ita fit utdum chalybs denſitate nimia preſſus tenditur, capſulam circuũ- uoluit, quę trahit funem: inde axis ſenſim circumuolutus, rotam à qua denticulis implicatis aliæ circumaguntur, ſe- ſcumagit. Sextum exẽplum eſt, quònam pacto quies ex b jimpulſu poſsit cõtingere. Huius generis plura ſunt exem
pla. Vrceus fiſtulam habens plenã aere, ipſe autemaqua,
cuùm fiſtula uertit᷑ inferius, aqua ipſa pendere uidetur. Si- mili ratione lapides ſuper aquam iacti reſiliunt:& ſitula a- qua plena circum uelociter acta, nõ effundit aquam: quia cum tempus deſit aeris diuiſioni, ne nimium cõprimatur, aqua ſubſiſtit. Eadem ratione plumbea lamina lata aquæ ſupernatat: nam deſcendendo partes quæ in medio ſunt, non habentes quò diffugiant, nimium comprimerentur: uel ſi antè dilabantur, uacuũ relinqui in medio neceſſe eſt: nõ poteſt igitur ullo pacto deſcendere, niſi ad unam par- tem prius inclinetur.
8
Quddigitur à raritate fiant hæc,& quomodo, oſtẽſum
ſitas rationes declarabitur. Nunc autem ſufficiat tantũ declaraſſe ſenſi- bili quodam experimento, quantum ad rationem inſtrumentorũ do- cendam ſufficiat. Nam ſi fatiſcant rimis machinæ, iam nullus uacui me- tus eſt,& tamẽ trahunt, ſed tanto debilius,& maiore difficultate, quã-
to hiant magis. Hocq́; fundamento machinæ omnes conſtant, quæa-
lioquin ab indiuiſibili quadã ratione pẽderent, eſſentq́; ob id omnes ſtatim inutiles, uel ſaltem nõ diuturnæ. In non exactis ergo operibus atq; uetuſtis manet etiam uſus: fruſtratio uerò pro erroris magnitudi-
ne. Attractio igitur à forma fit, quæ dum metuit aliam conſequi rarita-
tem ne pereat, quantũ poteſt reſiſtit. Oſtendimus enim ſuperius, mu- tata ſubſtantia atq; denſitate, mutari quoq; formã. Quòd ſi metu uacui fieret attractio quaſi conſentiente uniuerſo, eſſet hæc attractio infinita: ſed non eſt, uerum pro quantitate formæ,& elementi ac inſtrumenti cõtinentis. Nam canalis paruus aquam modicã haurit, nec trahit plũ- bi magnam molem. Indicio igitur hoc eſt, à forma fieri hancattractio- nem,& pro uiribus eius atque magnitudine, Eſt& tertia coniectura,
quòd
riore, ac impoſitum ſla- C
3 eſt. Operæprecium autẽ erit ut demõſtremus, hos motus là uacuo nulla ratione fieri poſſe. Hoc autẽ infrà per exqui-
1

rcumuoluus, maguntur, ſe. pacto quies ex luraſuntexem ſe autemaqua, ere uidetur. Si⸗ iunt⸗& ſitulaa- litaquam rquia mncöprimatur, mminalataaquæ ein medio ſunt, mprimerentur:
edio neceſſeeſt d
iiad unampa-
modo, oſtèſum
mus, hos motus infraperexqui- declaraſſe ſenſi- umentorũdo- ullus uacuime- KMcultate, qua- onſtant, quæ 4 1 ob id omfles
ſfed non oportuit, quandoquidẽ ſeu aqua, ſeu uino, oleo,
LIBER PRIMVS. 3
R qudd plana quæ non fatiſcunt, attamen diſiunguntur. Athoc fieri ne⸗ Pluna iuna
quiret, niſi admiſſo uacuo. Inter plana igitur quęcunq; dum claudunt᷑ Auomoio 4- aer intercipitur, qui uetat plana diſiungi quoad licet. Sed cum, ut dixi, ung Poßin pro ſui robore ſolũ impediat, maiore nixu uincitur. Solum illud ob-
ijcies, quòd à minore aere minus hæc diſiunctio imp ediretur, at magis
tamẽ impeditur. Vt enimmagis plana ad unguem coierint, eo minus
aeris intercipitur,& tamẽ eo difficilius diuelluntur. Sed cauſa eſt, quia
magis neceſſe eſt aerem illum à propria forma recedere, quo magis ra- reſcit. Conſequitur enim, ut dictũ eſt, alia ſubſtantia quædam,& no- ua generatio, quæ ut à priore magis recedit, eo maiore labore confici-
tur. At dices: Aere rarefacto, quid aliud poteſt Fenebar quàmignis:? Ignis autẽ calidiſsimus: at inter plana illa nulla e
manifeſta caliditas, imò frigus. Sed non eſt ignis ſeu æther calidus: hoc enim inferius de- clarabitur. Quod enim humidum eſt, ſi attenuetur, non in ignem, ſed in ætheris tranſit naturam: aer autem humidus,& æther minimè cali- dus eſt. Confeſtim uerò alio ingrediente aere, fit mixtio. b NHaæc ſatis ſint de his motibus duobus prioribus, tum quiete quæ ab eis ſit, exempla, cũ h ic non ſit pręſentis inſtituti, de machinis loqui, ſed in ſecundo de rerum uarietate libro, decimoq́; cõmentario ſuper Vi- truuium. His ad unguem tot exempla explicaſſe ſufficiat, quot etiam modos: ſex enim modis ſena ſufficiũt exempla. Ergo grauia deorſum
moueri, leuia ſurſum, palàm eſt. Sed ſuperaddunt quidam ne hoc con-
tenti, leuia grauibus uelle ſupereſſe, unde etiam aer ſub aqua exiſtens
quamuis in propria regione, ſuperius tamẽ emergere nititur: ut in ur- ceis manifeſtũ eſt cum ſemipleni uertũtur:& in ueſica aere plena, quæ
aquæ immerſa eſt. Sed non eſt hic motus alius à primo: nam aqua ipſa
cum ſit in ſublimi, conatur deſcendere,& ad illius deſcenſum aer ne ni
mium conſtringatur aſcendit. Sed in ueſica quę in flumine eſt, cumaer ſit in loco aquæ, aſcẽdere nititur: igitur ſufficiet una ratio motus in ele- mentis ad locum ſuum. Quòd autem aqua ueſicã impellat ſurſum, non aer aſcendat, patet, quoniam ueſica ſub terra poſita non aſcendit. Quod uerò quæri dignũ magis eſt, id eſt: Quomodo aqua tantum euue⸗ 4. aſcendat, quantũ deſcendere poteſt, dum à motu raritatis adiuuatur: ace Leen id ipſum planius exemplo patebit. Vas ſit aqua plenum, cuius ſupre- teſt eſcenaere.
mum E, imũ autem y, in quo canalis à B C. Sitautẽ c p,„ linea æqualiter à finitore diſtans, ſecundum quem libella ducitur. Impleatur autẽ canalis AB C aqua,& emittetur a- qua per C, dico quòd exhauriet quicquid eſt aquæ ſupra C p lineam, nihil autem eius quod eſt infra c D lineã, ſed ꝗ canalis plenus pendebit,& uas uſq; ad c p, aqua plenum=76 conſpicietur. Hoc itaq; ſic eſſe, declarat exẽplum. Forſan b quis dicat, hæc ad aquæ tractationem debuiſſe transferri: N
—— A
rVTVr Fiu⸗

aquæ.
14 DE PRINCIPIIS RERVRN
lactéue uas plenum fuerit, nihil interſit. Itaque huius potius ratio red-
.„ 8 denda eſt experimenti. Aqua igit᷑ quæ ſupra c D eſt, cum tanta ad un- guem ſit quæ aſcẽdit, quanta eſt illa quæ ex C effunditur, ſeu canalis la-
tior ſitin C quàm in&, ſeu arctior, quia ſemper totus canalis ad unguẽ
plenus eſt, leuior eſt aqua quæ effunditur per c. Quòduerò leuior ſit aqua in parte ſupra c ꝑ, quam in c, cauſa eſt, quia aqua ſupra CD de- ſcendere appetit, ut ſit inferior illa quę eſt in e, igitur cõprimit aquam,
& in canalem impellit. Quæ autem eſt infra O, nõ appetit eſſe in C,
quia C altius eſt loco eius, ideo nõ uult aſcendere. Sed aqua quæ effluit ex c, non præbet conſiderandi cauſam, cum tamen ſit humilior ipſa a-
qua quæ in uaſe continetur: quia attractio illa non ſit niſi continuitatis
ratione: cõtinuitas pendet ex ratione raritatis, quæ nulla eſſe poteſt a- qua iam egrediente os canalis c. Deniq; tota hæc contemplatio abſol- uitur hoc argumẽto, quòd aqua quæ debet trahere aliam aquã ſecum,
oportetutuaſe contineatur, quoniam ſine illo conuelli nequit, ſed ab
aere iuuatur adueniente,& ut corpus continunm ad æquilibrium per- ueniat. Cuùm igitur humilius eſt oſculum c, ad illud perueniet: cum au tem ſublimius, non deſcendet: quia quæ è directo eſt loci inferioris, ut in A, aſcendere cogetur ad c, quod eſt in directo D. Si autem aqua de-
Ratio ducende ſcendat primò, deinde aſcendat, ut in figura ſequente, ex Ain B, inde in
E,& poſtmodum in C,& in D, tũc peruenire poterit, ſi D minus diſtet
aea alinea B C, quàm àA locus ex quo deſcendit. Sed opor- tet in ſingulis ſpacijs certam eſſe differẽtiam altitudinis aA& D. Quanto enim longior uia fuerit, eo maior dif- 38 ferentia à& D, iuxta altitudinis menſuram, eſſe debet.
ues demerſæ
cuperantur.
gurgitibus re-
— rum ſuſceperunt. In ſingulis igitur millibus paſſuũ, A altius palmo eſſe debet quàm D, ut in decem millibus paſſuum decem palmis. Cauſa huius eſt aquæ rotunditas euidens, quæ etiam in urceo- rum ſuperficie apparet. Vnde ad libramentum licet à ſit altius quàm
D, non tamen erit altius quandoq; loco medio inter A& D. Indigete- tiam impetu quodam. Sed hæc nunc pręter intentum quaſi ſunt, uolui
tamen ob magnitudinẽ periculi,& erroris frequentiam, hęc ſubieciſſe. Sed iam ad elementorũ motum ſimplicem ueniamus exemplis ex- plicandum. Igitur grauis motus exemplum præbent ponderum horo
logia, quæ ſenſim trahendo rotas uertunt. Huiuſce autem generis infi-
nita facilè efſet inuenire exempla. At motus leuis hoc unũ ſubijciatur
Molus quons- exemplum. Cum naues freto merguntur, quas eruere conſilium eſt,
cymbæ onuſtæ ſaxis per funes alligantur nauigio ab urinatoribus, ſic
pides ex prioribus detracti excipiuntur: quo fitut alleuatæ cymbæ na-
uigium paululum ex profundo ſecum trahant. Namaer cymbas, quæ
pondere
ut funes quantũ fieri poteſt tendantur, inde totidem cymbis uacuis la-
1 Hinc errores quorundam, qui ad libramentũ cum co⸗- nati eſſent aquas deducere, maximas iacturas impenſa-

ls ratioted, tan ta adun. 3 ucanalisl lisad ungui roleuior ſit upra cd, ge⸗ rimita ua Petit u lua quxcffluit milior ipſaa- continuitats leſſepoteſta⸗ mplatio ablol maquaſecum, nequit, ſedab wilibriumper, weniet cumau diinferioris,ut autemaquade, LAin, indeint D minusciſtet
dit. Sed opor⸗ D
iam altitudinis t, eomaior if- ram eſſe debet.
mentũ cumco- turas impenſa⸗ b
lbus paſſuũ, à aſſuum decem
etiaminurceo-
Gtaltius quam I D. Indigete- uaſi ſunt uolui hec ſubiecitte
s exemplis iI
8„2
V
A
B
LIBER PRIMVS. b b 15
pondere lapidum fermèmergebant, cum aquæ ſubeſſe nolit, in ſuper⸗ ,„. 1 2„, 272 2 4 2.. ficiem aquæ attollit, unde nauigium fermè pro cymbæ altitudine ſupe-
rius trahitur. Trahatur igitur ex A in B. tunc cymbæ quæ plenę ſunt la pidibus illi annectantur funibus, transfuſisq́; lapidibus nauigium tra- hetur in C. Rurſus priores cymbæ, in quas la-—
pides transfudiſti, nectuntur tenſis funibus na- uigio in c exiſtenti, trahentq́; deductis lapidi- bus ipſum in D, atq; perpetua tranſmutatione ad aquæ ſuperficiẽ tandem deducetur. Sed di-&, ces, plurimis cymbis opus erit ad triremẽ edu-—
cendam. Verum eſt, ſed ratio ſic conſtat: quęli-= bet nauis aut cymba tantum ferre poteſt ponde ris, quantum eſt pondus aquæ quam continere poteſt. Velutſi triremis capiat in flumine mille 4 amphoras aquæ, quarum pondus ſit decem M. talentorũ, triremis illa in flumine decem M. tas= ſ= lenta feret. Quòd ſi eadem in mari capiat, ut di-
xi, eaſdem mille amphoras, quarum pondus ſit duodecim millium talentorũ(nam aqua maris
grauior eſt aqua fluminis) eadẽ in mari duode-= cim millia talenta ponderis feret. Atq; ea ratio- ne manifeſtum eſt, cur nauigia appellare ſolea-= mus à menſura, ut, nauem mille uel quingenta- ☚ rum amphorarũ: idem enim eſt ac ſidicas, quæ
ferre poteſt mille aut quingenta ponderis talen
ta. Nam qu alis eſt capacitas, ut dixi, nauis ratio-—
ſ
Trännonn
1 D
ne aquæ, tantum eſt pondus quod ſerre poteſt,
ſcilicet quantũ eſt pondus aquæ quam capit. Manifeſtum eſt igitur ex
hoc, quòd diuerſa pondera eadem nauis in diuerſis aquis feret, quoniã
& aquarum ipſarum diuerſa ſunt pondera. Iuxta uerò hanc rationem Iiquet ponderis magnitudinẽ eſſe pro ratione impellentis acuæ. Nam
ſi(ut gratia exẽpli dicã)cymba uiginti amphoras ſuſtinet, hoc eſt, quia
aer incluſus ab aquæ amphoris uiginti ſuperius impellitur, ut aqua illa ſcilicet quæ in naui contineretur, locum ſuum recipiat. Bellè igitur con
uenit hoc experimentũ cum ratione quæ ſuperius dicta eſt, ſcilicet ue-
quæ pondus demerſi nauigij ferre poſſent. Duplici uero ratione naui-
ſicam aere plenam ab aqua ſurſum pelli, quòd ueſica aquæ locum occu-
pet: quare pondus pro magnitudine aquæ quam ueſica continere po-
teſt, in aere ſuſtinebit: id eſt, ita ueſicæ põdere ſuperimpoſito, ut ipſum pondus totum in aere ſit, nõ in aqua. Verum pondus quod in aqua eſt
(utad nauigiũ eruendum rurſus ueniã) tanto leuius redditur, quanto Nauigia faci-
aqua ipſa grauior extiterit, unde paucioribus cymbis opus erit, quàm
gia ex grauioribus aquis extrahunt᷑, quam ex leuioribus; atq; ideo ex
lius ex mari ex „trahi, qudm fluu minibus uel la- cubus,

—õʒ———
Machina He- ronis.
ſic iunctum A, ut ex altero in alterum aqua permeare non S poſsit. Sub B, uas aliud quod uocetur c inane. Fiſtula D
4 5 feratur ex B in C, cuius ſummũ os fermè ad labrum perue-
21 8 5 niat. Fiſtula alia E, quæ ſuper labrum nõ parum aſcendat,
S inſerta labro, in medio penetretuſq; ad imum primiua-
ASB=5 ſis, nõ tamen ipſi imo iungatur. Alia fiſtula, cuius ſupre-
I mum in imo labri oſculũ ſitum ſit, inferius os in ipſo ſepto
— inter duo uaſa finiatur, ita tamen ut aqua ex labro per ſupe
7 rius os in uas c deferatur. Tunc uerd uidemus aquam quę
—— ¾————
16 DE PbRINCIPIIS KRERVM
. X 9 0 mari, quum ex fluminibus uel lacubus. Altera, quòd cymbæ in mari c plus ſuſtinent ponderis:reliqua, quòd nauigium in ea aqua minus gra
ue eſt. Oportet autem hanc ob cauſam animaduertere, cum, ut dictum eſt, nauigium grauius reddatur in aquæ ſuperficie(quia partim eſt in aere) quàm in imo, ut quanto magis eleuatur à cymbis, eo plures acma iores cymbæ alligentur, ne decepti hac ratione non ſolum denuò mer- gatur, ſed& impetu adiecto omnes ſecũ cymbas in profundumtrahat.
Dubitabit autem aliquis, cur exoneratis cymbis B, impletis autem alijs quæ per à ſignificantur, non deſcendat nauis quę eleuata fuit ab à cymbis uacuis? Non enim plenæ poſſunt ſuſtinere pondus. Cauſa eſt, quia factis iam funibus ęqualibus cymbarum àA& B, cum iam uacuum ſeu inane, uel aer qui in cymbis cõtinetur potentior ſit nauis pondere, plus trahet inane cymbarum B, quàm remittet grauitas aucti ponderis
cymbarum A. Itaq; hac ratione perpetuò nauis aſcendet: hoc duntaxat obſeruato, ut plenarum cymbarum funes eo ſint uacuarũ cymbarum
funibus breuiores, quanto pondus lapidum eas cymbas deprimit.
Sed de ſimplici leuis motu ſurſum ſatis, nunc de motu qui ex graui & leui cõponitur dicendum erit. Pro cuius exemplo mirificè ſe offert Heronis machina, quam nos ſæpe tractauimus. Ea ſic ſe habet. A la- brum aqua plenũ: ſub quo uas B,& ipſum aqua plenum,
eſt in B uaſe, per E fiſtulam emitti, ac eò donec finiat᷑ labri
j
De motu alter⸗ nante 5 3
aqua uſq; perſeuerare. Id quomodo fiat ex duobus motibus compoſi- tis, demonſtrandũ. Aqua deſcendens per ꝶ fiſtulam, cumaer in Cnon poſsit ſubſiſtere, aſcendit per D fiſtulã in uas B ſuperius. Atuerò cum ibi locus aqua plenus ſit, cogitur aqua aſcendere per E fiſtulam preſſa ab aere, atq; ſic effunditur. Maniſeſtum eſt igitur hic duos eſſe motus: unum ſecundum naturam aquæ deſcendentis ex labro in c uas per E fiſtulam, alterum aeris aſcendentis ex uaſe c in uas B, quòd, ut dictum eſt, ab aqua ſurſum impellatur. Ab his igitur duobus motibus natura libus uiolentus impetus fit, quo aqua ex uaſe B per fiſtulam aſcendit. Verum motus grauis dum repetitur alternatim folles mouet, aut alias machinas, quod in machina Cteſibica demonſtrare opportunum erat, ut emboli maſculi uiciſsim in modiolis aſcẽdere deſcendereq; poſſent. Id autem ſic fit: Rota cum ꝑpinnis iuxta aquæ delabentis caſum, ut ſolet
fieri, ſta⸗

Wua minus. um, Ut d ickum
4 partim eſt in dpluresac ma
ndum nahat Hmpletisautem leuata luith dus Cauſiclt umiamuacuum nauis pondere, Sauctiponderis thocduntaxat
arũ cymbarum
s deprimit
otu quiex graui miriſice ſe offert cſe habet. à la- aaqua plenum, npermearenon nane. Fiſtulab dlabrumperue- parumaſcendat, imumprimiua-
laF, cuius ſupr- sosinipſoſepto xlabro perſupe mus aquamque oneckniat ladli
V mdenud wer⸗ b V
oibus compol-
umaerin C nofl d 18. Atuero cunl
SſtulampreſR
uos eſſe motus:
tur clauo in ſummitate axis A, ut ſecum moueat᷑, ſed redeun-
& bis duos& tria paria ſic ex aduerſo collocare. Si igitur em boli aut folles alter c fune iungat᷑, alter D eircumuoluto axe,
LIBER PRIMVS. 7
fieri, ſtatuatur, ut ex aquę perpetuo defluxu ſuper pinnas rota circum- uoluatur, in qua ſit axis A, quẽ palàm eſt neceſſe fore ut& ipſe circum- agatur. Rotæ deſcriptionem, ut rem notiſsimam ac in molis omnibus
conſpicuã, prætermitto. Trabs ſuperiacens tignis atq; incluſa forami-
nibus rotundis uocetur B, ita ut mobilis ſit, acut in cardini-
bus circumuolui poſsit. Iuxta huius extremũ E annulus infi-
xus, cui alter annulus cum ferrea uirga F:hęcrurſus in annu- lum finiatur, quem excipiat alter annulus G, uirgæ Nl anne- xus: in extremo H annulus iunctus eſt, qui fune ita annecti-
te axe redit& annulus ad priſtinũ locum ac ſitum. Ex altera trabis parte duo annuli ex aduerſo collocãtur C& D. Licet ½
trahitur primùm trabs uerſus O, tuncq́; eleuatur folliumal- ter ex C, altero cadente ex D. Cùm uerò rota dimidium axis circumuerterit, annulus in imo H redit ad locum ſuum,& impellit E, propter uirgas,& trabs flectitur uerſus, atq; ſic mutata uice folles mo
uentur. Nutat enim trabs dextra ac ſiniſtra uiciſsim, ſed nõ circumuol-
uitur. Ergo licet multa paria folliũ annulis multis in trabe ex aduerſo
collocatis mouere, ſed robuſta ui aquæ opus eſt. Licet& eidem axi al-
teram trabem, quod fabri facere ſolent, Aſiniſtra fungere, atq; ſic nume- rus follium duplicabitur. Nec alio opus eſt auxilio, aliãue quàm quæ
in uno patefacta eſt induſtria, ſed ſola maiore ui.
64p
Sed motuum translatio quæ ſolet in uſu eſſe tum in molendinis, mMotuum tranſ-
tum horologijs, quamuis uulgata, tamen ſubtiliori conſtat ratione.
Sit igitur rota A B, quæ circumagi poſsit alia rota cum pa- xillis, ut in molendinis fieri ſolet, aut manubrio C. Dentes uerd in eius exteriore ſuperficie reſpicientes cylindrũ ſeu
columnam F G erectam ad perpendiculum plani F H. In
quo plano etiam rota ſuperſtans fixũ habet palum cui axis infigitur. In ꝶ G autem columna, D E curriculus dentatus eſt. Itaq; cum rota A B circumuertitur ſuper axe C x motu ex Ain B ſeu à ſurſum deorſum, E G cylindrus circumuer-
titur ex D E uerſus k, ſeu ex dextro in ſiniſtrum, quare coeoen à
tingit translatio motus, quæ erit eò uelocior, quò nume-
rus dentiũ A B rotæ, plures cõtinebit dentes curriculi D E.
latio.
r'
His autem utemur ad machinæ Auguſtanæ intellectum. Hiis modd uiſis, poſtquàm ſermonẽ de motibus omnibus generali- bus fermè abſoluimus, quarto exemplo in libramento aquaruũ declara to, Heronis autem machina in compoſitis elementorũ motibus ſatisfa- ciente, ut in uniuerſim pro decẽ modis decẽ exempla ſubiecerim, colli
gere illa in unum breuiter o peræp reciũ erit. Quieti ob raritatem lucer-
C.

“ 8
1.— ————————ÿ———.— e“ —————————————————õmmõÿÿ—
)
18 b DE PRINCIPIIS RERVM
næ exemplum appoſuimus. Motuià raritate fiſtulam in uaſe colloca⸗ C
tam, ubi de aquæ deſcenſu egimus. Quieti ob denſi tatem plumbi lami- nam, tum coria ſuper aquam ſparſa. Motui ob denſitatẽ impulſum bel licarum machinarum. Motuum attractionis ob raritatem,& impulſus ob denſitatem, in Cteſibica machina. Vtriuſq; uerdò motus, tum etiam quietis ob raritatem, in Brambilica machina. Motus leuis elementi na uigij recuperationem:grauis uerò ſimplicis horologioruù motum. Gra uis, ſed ſæpius repetiti, follium alternam iactationem. Grauis ac leuis ſimul ad unum finem tendentium, Heronis machinam.
Ergo ſic poterat uideri tractatio hæc abſoluta: ſed non omnia ſum-
pſimus genera. Decem enim hæc exempla duobus cõtinentur generi-
bus:altero, quod unum tantum habet motorem, ut Heronis machina:
reliquo, quod duos, ſed diuerſos habet motores, ut Brambilica. Super⸗ eſt igitur tertiũ genus, in quo illæ continentur machinæ quæ plures ha
bent motores, ſed non diuerſos: quod quidem uidetur eſſe nobiliſsi- mum, quia motui principali ſeu autocineo magis aſsimilatur. Contin-
git is motus, cum aqua, gratia exempli, rotam qua aqua effunditur uer-
cochlea ar- terit. Atq; hoc in genere primum eſt Archimedis inuentũ Cochlea ap- chinedis. pPellata, cuius meminit Diodorus Siculus in antiqua hiſtoria bis, di- cens Aegyptum ſiccatam beneficio cochleæ ab Archimede inuentæ.
Quod ſi ita eſt, cum Archimedes ſecundi belli Punici temporibus flo-
ruerit, neſcio quo pacto antiquo tempore bene potuerit Aegyptus ha
bitari. Vteunque tamen res ſe habeat, inſtrumentum id nobiliſsimum proculdubio eſt, atq; tali artifice haud indignum. Meminit huius Vi-
truuius in fine ſui operis. Sed Galeaz de Rubeis ciuis noſter faberq́; ferrarius, cuius infrà mentionem facturi ſumus, cum iamolim inuen-
tam ipſe quaſi primus autor exiſtimaret reperiſſe, præ lætitia inſaniuit.
Vidimus illum uerſantem truſatilem machinam, ac paulò poſt mente
excuſſum. Erat autem machina talis. Lignum àA H ſolidum, rectum, ro tundum, ęqualeq́;, ac tam longumut inclinatum ad ſuperficiem aquæ, „ 4..—.
infixumq́; alueo quantum opus eſt, ſupra ipſam aquam promineat, ca-
nali ut uides metallico ſimplici ad cochleæ imaginem fabricato circum-
tegatur. Sunt qui multiplici utantur:tres mihi neceſſarij eſſe uidentur,
.7 4. quiq́; adeò ſenſim aſcendant, ut omnia ſpacia compleantur. Duo ora
habet canalis, inferius quidem latius, anguſtius ——quod ſuperius eſt. Vocetur autem illud k. De- — monſtrandum eſt igitur, quòd ubi terminis A CcK tignum claudatur, ita ut circumuerti poſ-
—————
ſit, quòd motu aquæ circũuertetur. Secundò,
—
‿
/. tur que per k. Nam pinnæ quæ additæ ſunt B
DEFE G, ſeu inter ſpacia alterutrinque, ſeu in coniunctionibus tigni
cum canali, occurrentes aquæ, neceſſariò uertent illud inſtrumentum: b quia au-
quòd ubi circumagatur aqua aſcendet, effunde

nualecalocn, LIBER PRIMVS 19 aplumnbilmi, A quia augeri poſſunt longitudine ac latitudine: pondus uerò& H par- unpulſumba uum eſt,& longè minus etiam factum ob inclinationem& axes in an- m& impulſus nulis poſitos, ita ut circumagi poſsint. Oſtendunt id etiam molæ in flu dus wumetian b minibus Pado atq; Ticino, ubi quanquã leniſsimè fluant aquæ, hoc ta uis dementina V men ingenio lapides molares circumacti terunt ac molunt triticũ. Sed umotum. C:raa quòd aquai pſa aſcendat ex I in k, patet: cum enim 1 eleuat᷑, pars quæ auisacleuis ſuccedit fit humilior, igitur aqua deſcendet: qua aſcendente, iterũ pars . ſuccedens deſcendit: eademq́; ratio ſemper oſtendit aquã uerſus k ten onomniatum. dere rhocq; experimento pulcherrim econgruit,& nos non ſemel pe- dinentur genei⸗ riculum de hoc fecimu s. Conuerſo igitur axe ſeu tigno nſœm ineis car ronismachina dinibus A& H, in quibus intruditur donec aqua canalis impletus fue- mbilica uper rit, effundetur per k ſuper planum ripæ. Ex quo nõuid etur hæc ratio he 87 equæplurosͤha concludere, aqua Perpetnd deſcendit, igitur in fine eritin humiliore 10 lezenſ, t5 ureſſenobilli⸗ V co, quàmin initio. Sed tamen non ſemper deſcendit, uerum pars quæ-taliw. Aarur.Oouulre deſcendit maior, imp ellit minorem, cogitc aſcend ere. At cum effundi 4 cœperit, tunc iam machina ſacilius uertet᷑,& aqua quaſi ſpontè effluet, cffundiuruc. propter ea quæ de aquæ deſcenſu iam demonſtrauimus. Sunt qui ca- tũCochleaap nali tabulas affigant, nectantq́; omnia ſimul, ut machina robuſtior ac niſtorabis, d Hrmior euadat, paxillos tabulis, non tigno, ob commoditatem maio- imede inuentæ. rem inſerentes. Dubitabit autẽ meritò aliquis, cur aſcendente par- temporibusfo⸗ b te canalis iuxta B, cum tam I. quàm C deſcendant, aqua nõ redeat in L, rit Aegyptusta d B& rurſus effundatur(nam 1. humilior eſt quàm c)& ex eadem parte. d nobiiſsimum Duplex huius ratio eſt: altera, quòd aqua quæ eſt in B, impellitur ab minit huius Vi- ea quæ eſt in L, ideo tranſit ad C,& nõ redit:reliqua geometrica, oſten is noſter faberc dens partem mediam inter 1& B in cõuerſione altiorem eſſe, quàm ſit riamoliminuen- pars media inter B& o. Indicio etiam eſt, quòd plumbea ſphęrula im- lætitia inſaniuit. poſita cum à nulla alia re prematur, aſcendit tamen in k. Etdemonſtra aulo poſtmente tio hæc eſt: Sit tignum A B, in plano A C, eleuatio partis A D tigni ſit D Demon tratio, dum, rectum ro C, eius partis cochleæ pars correſpondens à E,& altitudo D E ſit gra- ee,ans Sss erficiemaquæ, tia exempli ſeſquialtera D C,& ducatur recta à E, erunt igitur omnes aue aſcendt- aoromineato- lineę inter A D& A c,minores lineis è directo conſtitutis inter à D Lricaocrm- AEscx demonſtratis in ſexto elementorum Eu clidiis.— eſſcuidentur, Circumuertatur igitur à B, ita ut quando E erit in hu-
millimo loco, pondus rotundum in a poſituũ ſit in di- recto D. Quiaigitur D E longior eſt D c. igitur ſi E e- rit in oppoſito ſui loci, erit infra cꝛſed GC eſt in directo aA, igitur pondus erit inferius quàmab initio: ſed omnes lineæ ſeruãt eandem rationem,
antur. Duo oa
latius, angui ius temillud k. 2
dubi rmin,& ſunt longiores etiam in circũferentia A E, quàm in recta A E, àlinea ircumuerth V A D, quia pars eſt maior toto: igitur cõuerſo A B, pondus deſcendet in etur dan A E. Sed omne graue liberum in motu deſcendit, igitur pondus perue ſcendet, un niet ad E. Sed cùm erit in E, circumactum deſcendet uerſus F. non uer- xæaddit un⸗ ſus a, tumob impetũ, tum quia pars quæ eſt inter àA& E aſcendit, nam ctionibus 3. in priore motu deſcenderat: pars autẽ E F adhuc deſcendit, igitur pon- inſtrumenm, 2i b 2
3

———————
26 Di FRINCIPIIS RRKRVM
dus perueniet ex à& in F, quare ex A⁴ in B, multis cõuerſionibus eadem
ratione factis. Facilè autẽ ligula circundata calamo hoc quod tibi per⸗ difficile forſan uidetur experieris. b b
Sed ad rem reuertor. Cochlea quam Vitruuius docet, alieno indi- get auxilio, hæc autem noſtra ſeipſam circunducit: ſed eò facilius, quo ſpiræ canalis frequẽtiores fuerint,& machina mollius aſcenderit. Qud uerdò facilius circumagetur, ed ſerius: hoc enim fermè generale eſt in o- mnibus machinis. Ita contrarijs rationibus celeriter aquam tranſmit- tet, ſed difficilius uertetur. Porrò difficultas facit ut machinæ magis at- terantur,& aquarum multitudine ac impetu indigeamus. Verum ce- leritatem cum difficultate eligemus, ubi torrens fuerit& riparumalti- tudo immodica. Nam ſi inſtrumẽti aſcenſus mollis fuerit, reddetur in-
ſtrumentum ob longitudinem grauiſsimum. Eadem in magnitudine
& paruitate ratio. Nam paruum facilè circumagitur, ſed ſerò irrigat.
Vſus eius ubi modica terra eſt irriganda,& flumẽ profundum,& leni-
ter currit,& ripæ altiores. In cõtrarijs cauſis magnis utemur machinis.
Machina Su- Eſt& alius machinæ modus ut intelligo Auguſtæ, qui tamen ſub Bablana. hoc genere comprehenditur. Columna uerſatilis A B, rota cum paxil- 3 lis uertitur à flumine iuxta rationẽ à nobis ſu-
L perius declaratam, dum de motuũ translatio- B ne ageremus. In ea curriculi pro numero co-
&v cochleæ pro numero uaſorum,& uaſa pro al- titudine: uaſa autem LMNOPQARfixain co lumna s T. Verſa A B, uertuntur in curriculis —ꝗ cochleę omnes, quarũ infima c haurit aquam —— ex ſubiecto flumine,& transfundit eam in uas L, à quo haurit cochlea D, transſundens aquã in uas M, atq́; ita uno motu columnæ àA B, C in L, D in N, E in N, F in Oo, G in P, Hin Q., Kin 1 RK aquã fundunt haurientes è ſubiectis uaſis. eee en Rautem transfert aquã per os v, in locum de- XN ſtinatũ. Contingit rurſus dubitatio: quia co
— chleæ ore ſuperiore aſcendente, aquam mitte- re haud debent. Quamobrem primam tripli-
n
re dum aſcendunt: quia, ut demonſtratumeſt, pbartes deſcendunt,& aqua tota deſcendit. quã ob cauſam compreſſa exilit, ſed non quemad- — e modum ore cochleæ deſcendente, ſed pluri- bus circa eundem axem cochleis poſitis, fit continua non ſolum, ſed æ-
qualis aquarum effuſio. Atque hæc de machinis iuxta prima genera&
ſpecies dicta ſint. Sed poſtquãàm de motibus naturalibus ſermonẽ ha-
buimus
chlearum, gratia exempli, CDEFGHK,& D
cem fecimus. Sed uidentur ſubſultim effunde

jerit redddeturin, ninmagnitndine „ ſed ſerd irrioat. . 8 otundum,& leni- ltemurmachinis. ;, quitamen ſub „rotacumpaxil- attionèa nobisſu⸗ notuũtranslatio- i pronumeroco- 2DEFEGH ,& d m,& uaſaprod- P QRfainc- nturiin curricli aC haurit aquam funditeaminuas ansfundens aquã dumme A B,Cin in P, H in öK ſubiecdis uals
A1LIBER DPRIMVS. 21 buimus qui in loco fiunt, par eſt ut quid ſit locus intelligamus. Nam&
hoc eſſe quintum naturalium rerum principium ſuppoſitũ eſt: ſuppoſi
tiones autem hæ ſecundũ ſenſum demonſtrationibus ipſis ſunt firmio-
res. Quid igitur ſit locus, ſciendum eſt. Eſtigitur locus ultima corporis ſuperficies, corpus contentũ ambiens. Manet autẽ recedente corpore,
quia ad cœli ambitum cõparata eſt. Manifeſtum eſt igitur, locũ quem-
libet æqualem eſſe corpori in eo cõtento ad unguẽ:& quòd omne cor- pus eſt in loco,& quòd in omni loco aliquod corpus eſt. Nam omne
corpus ſuam habet extremam ſuperficiem,& illa ubi nullum aliud ſit
corpore, ſi omnis locus eſt ultima ſuperficies continens corpus. Eſte-
corpus à quo contineatur ut ultimũ, cœllum eſt ei locus: alia autem cor- pora ab alio continentur. Sed locus eſſe non poteſt eadem ratione ſine
Locus quid ſit.
tiam locus ipſe æternus, quia orbis cœleſtis ſuperficies extrema immo ta eſtut corpus ipſum continet atq; uniuerſum.Locus igitur ut in uni-
uerſo, æternus eſt& immobilis ac immutabilis: ut autem corporis cer-
ti ſuperficies, mutatur corporum mutatione, nec manet. Locus igitur
ubi Alexander ſedit in Babylonia uel Suſis, adhucmanet, ſed tunc in
aere erat, in ciuitate atq; domo, nunc autem forſan in agro, atq; etiam
ſub terra. Et ubi in Roſtris facundiſsimus Cicero perorauit, locus ma- net, at tunc prope terram in aere fuit, nunc autem creſcente forſitan ter ra, ſub ipſa terra. Et in quolibet loco nunc uiciſsitudinibus temporum
id agentibus infiniti erunt homines, aliasq́; fuere, ſi uera eſt opinio Ari
ſtotelis de mundi æternitate. Tria igitur ſunt ſemper nobiſcũ æterna, mens, hyle,& locus. Sed mentem mutare aut materiam non licet, lo- cum mutare licet,& alium adipiſci. Quocunq; igitur perrexerimus, ad rem æœternam imus. Et nunc locus in quo ſcribo æternus eſt, atq; in eo cõplures forſan fuere reges aut ſapientes. Cum enim principia rerum naturalium ſint quinque, materia ſeu hyle, forma, anima, locus, mo- tus: tempus autem non eſt principium, ſed motum ſequitur: proxi- mum autẽ uidetur eſſe principio, quia nihil ſine ipſo fit:de hoc autem poſterius dicemus. Quies quoq; non eſt principium, ſed principij pri- uatio, ut mors, frigus, ſiccitas. Repugnantia item corporum atq; inane ſeu uacuum non ſunt principia, à forma enim pendère hæc demonſtra uimus,& aliàs etiam demonſtrabimus. Horumigitur principiorum nullum non eſt ſecundum genus æternum& primum, aliter non poſ-
Principiorum naturaliun di- uiſio.
ſent eſſe principia. Sed per ſe ęterna ſunt mens, hyle& locus. Forma ð
motus parte æterna in cœleſtibus, parte mortalia in his quæ ſub lunæ cœlo ſunt conſtituta. Anima uerò parte quadam qua intelligit, æterna, reliqua mortalis eſt. Expers corporis eſt mens, locus& motus. Sed mens abſoluitur omnino à corpore, motus ſine corpore non eſt. Ani-
ma autem, hyle& forma, cum corpore neceſſariò ſunt. Anima tamen
non uidetur pars illius. Quòd uerò plura eſſe nõ poſsint principia, ex hocdemonſtratur. Nam quæ ſunt, quædam uiuunt, quędam non, Re-

22 DE PRINCIPIIS RERVM
guntur autem omnia atq; fiunt, tum manent. Corpus igitur in loco ma net. Fiunt autem ex materia atq; forma. Reguntur aute ab anima, quæ in nobilioribus mens eſt,& à corpore ſeparata: in corporibus autem uitæ principium. Sed cauſa qua manent eſt motus, item generationis, & reliquorũ. Omnia hæc cum ſint quidam motus,& ut fiunt& ut ma- nent, igitur motus principiũ eſt. De principijs ſecundum ſenſi m,& ut ad hanc pertinebat tractationẽ, hæc do cuiſſe hactenus ſufficiat:non enim hoc modo priuatio principiũ eſt. Supereſt nuncut declaremus, uacuum nõ dari, præter rationes tres ſenſibiles ſuperius adductas, hoc diligentius nunc demonſtrãtes. Oſtenſum erit& pari ratione de cor- porum repugnantia quicquid ſuperius ſu ppoſuimus:nam neq; in eo- dem loco duo corpora, nec corpus unum in duobus locis, nec ſine cor- pore locũ eſſe poſſe diximus. Nunc igitur hoc ultimo denuò demon- ſtrato, reliqua etiam erunt manifeſta: neque enim in hoclibro ſingula demonſtrare, ſed res per capita tractare propoſitũ eſt. Primum igitur Demonſbatio, uacuum non eſt: quomodo igitur quod non eſt, efficere quiccuam po qud nulus mo terit? Deinde ſi eſſe ponatur, ſubſtantia non eſt uacuum, neque à ſub-
tus eſt auacuo. ſtantia proficiſcitur,& ut uno uerbo abſoluam, nihil eſt, atque ideo nullam poterit habere operationem.
Forſan dicet quiſpiam, naturam metu uacui, ſeu ut illud euitet, mo- tum ciere. Sed neq; iſtud: nam cum aer rarior aqua ſit, oportuit primò antequam fiat attractio uacui ratione, cum aqua aſcendit aquæ conſe- D cutione, priorem aquam in aerem uerti, huncq;; rurſus in ignem, qui aere rarior eſt: deinde ipſum ignem attenuari, demum fieri hanc attra/ ctionem. Sed nos uidemus aquam nõ uerti in aerem, ſed trahere: ſimi- liter aerem antequã in ignem tranſeat: non igitur metu uacui, cum ad- huc ſuperſint tot intermedia, ſed metu raritatis natura molitur eam at-
tractionem, quam à uacuo appellant. Nec eſt ut eam cum Auerroe uio- Motus attra lentam dicam: nam ipſa prorſus eſt naturalis, ſicut& motus aquę, cum Kionis à ræri in aere fuerit& deſcendit: uiolenter enim quieſcit,& ideo naturaliter eichan T ui mouetur. Sic elementũ quod raritatis cauſa trahit, uiolentiam patitur, à qua motu illo ſe liberat. Quòd uero eo motu graue ſurſum trahatur, contingit caſu, eſtq́; ei quod trahitur, quandoque uiolentum,& quan- doque non, uelut ſi leue ſurſum trahatur. Satis eſt motum ex principio ipſo eſſe naturalem. At inuito, uel ſaltem non iuuante paſſo fit? Imò quod mouetur ad locum, ſpontè mouetur, ut elementum aut mixtum, non ut graue aut leue. Obliuiſcitur enim propriæ naturæ, quòd ſicmo uetur conſenſu alterius. Velut qui filium hortatur ad uitæ periculum, dum muri urbis ab hoſte oppugnantur, pietatem exercet: ubi commu-
nis cauſa non impelleret, id agens crudelis haberetur. eu,us 5 3 Sed iam ad motus grauiumueniamus. Hic autẽ liber eſt, aut fit pon- danhane dere alligato, ut in libra& ſtatera. Quæri ſolet, cur pondera ponderi- bus magis agitantur? nam manubrio a, agitet ſuper furculam c, pon- dus B.
„—*— ⏑d
a

uncumſenſum& enus ſüftcarnon V ncutdedarenuÜ ius addudas hac arirationedecor⸗ .nnam neqpineo⸗ locis necſine cor⸗ no denud demon- ahoclbrolngule b t. Prmumigiur cere quicquampo uum, nequea ſub⸗
nileſt, uoue ideo
ut illudſeuitet mo- ſtt oporwitptimd tenditaquæ cofſed rlusinignem, qui um feerihancattra- ſed trahere: imi ecu uacui, cumad ra molitur amat- um Aueroe uio⸗ motus aqux cumn
Lideo naturalitet
B à flumine locis poſitæ ſunt, ſequuntur.
LIBER PRIMVS. 2) A dus B. Conſtat quòd ſi addatur pondus ipſi manubrio, utpote plum- bum uſqʒ; ad certam metam, facilius deſcendere à lateribus ad medium adiuuante pondere:at cõtrà difficilius moueri à medio ad latera. Ob id ponderis meta quædam habenda eſt, uſq; ad quam motus facilitas augetur. Hanc tamen ſi tranſcendas, motus redditur difficilior. Hac ratione capulos enſibus grauiores addunt, ut enſes uideantur leuiores, faciliusq́; tractentur. Sed& hic modus ſeruandus eſt. Adiecimus hoc, quia pleraq; inſtrumenta hauriendis aquis idonea, hominũ aut iumentorum uiribus aguntur. Sed& ſi ipſarum aquarũ rapido impetu agitentur machi-= næ, rurſus addita manubrijs pondera faciliorem efficiunt motum. Licet itaq; ſolo aquarum impetu defluentium, aquas ipſas in Quomudoa- ſuprema loca impellere, atque agros humilioribus aquis irrigare. Sed veei ſen 4 hoc rantum in his quæ decurrunt,& impetum labendo habent. Apte- tur enim à latere uno Cteſibica, aur Brambilica, aut alterius generis ma china: nam(ut dixi) innumeri poſſunt eſſemodi earũ, quanquam hæ omnibus alijs, cochlea excepta, ſint elegantiores:& ut iam docuimus, alternus manubrij motus rota cum pinnis agitata perficiatur, ſic fietut ſpontè aqua ſeipſam ſurſum impellat: nanque ars contra ſua inſtituta eam facere cogit. Quod exemplum nõnullæ ciuitates quæ editioribus
Poſt hæc uidendum eſt de ponderibus quę in libra conſtituuntur. Delira er i- Sit igitur libra cuius trutina ſit appenſa in A,& finis ubi iunguntur la- lus ratione. tera lancis B,& lanx D,& manifeſtũ eſt quòd Dmo- uetur circa B, uelut centrum quoddam, quia C D non po- teſt ſeparari ab ipſo B:& ſit angulus A B C,& A B Dre-
ctus. Dico quòd pondus in C conſtitutum erit grauius, quaàm ſi lanx collocet᷑ in quocunqʒ; alio loco, utpote quod conſtitueretur lanx in F. Vt autem cognoſcamus quòd c ſit grauius in eo ſitu quam in F, neceſſarium eſtut in æqua- li tempore moueatur per maius ſpacium uerſus centrum. Videmus enim grauiora pari ratione in reliquis exiſten- te, uelocius ad centrum ferri. Quòd autem hoc contingat magis pon- dere& libra in C collocata quàm in F, oſtendo duabus rationibus. Prima, quòd ſi in aliquo tempore moueatur ex in E,& ſit arcus C E æqualis F G, quòd tardius deſcendet ex F in G, quàm ex C in E,& ita erit leuius in F, quàm in C. Secundò, quòd poſito quòd in æquali ſpa- cio temporis moueretur ex c in E,& ex in G, adhuc perarcum GC E æqualem ꝶ G, magis appropinquaret centro quàm per motũ factum in arcu E G. Ideo ergo duplici ratione magis grauabit pondus lance poſita ad perpendiculum cum trutina, quàm in quocunque alio loco.
Primum igitur ſic declaratur. Manifeſtum eſt in ſtateris,& in his

Cur libra ua- cua redit ſpon- te ad ſitum re- ctũ, uel ſi pon- dera æqualia
fuerint.
-—·————
24 DE PRINGIPIIS RERVM
8.„ A 7. qui pondera eleuant, qudd quanto magis pondus à trutina diſtat, eo c magis graue uidetur: ſed pondus in c diſtat à trutina quantitate B C
lineæ,& in ꝶ quantitate F P, ſed G B eſt maior F P, ęxν decimaquinta tertij elementorum Euclidis: igitur lance poſita in c, grauius pondus uidebitur quàm in F, quod erat primum. Ex hac etiam demonſtratio- ne manifeſtum eſt, libram quanto magis deſcendit uerſus C. ex A, tan-
to grauius pondus reddere,& edò uelocius moueri: at ex C uerſus Q.
contraria ratione pondus reddi leuius,& motum ſegniorem, quod 8. experimentũ docet. Secundumuerò ſic demonſtratur. Quia enim C E eſt æqualis F G, ſumatur C Hæqualis C E, eritq; æqualis 2H ipſi F G, quare recta ſubtenſa c H, æqualis rectæ ſubtenſæ E G. Igitur ex o- ctaua primi elementorum angulus B F G, æqualis erit angulo B C H. Igitur ductis ad perpendiculum rectis F L.& H k, minoreſt angulus F 6 1, qui& ipſe eſſet pars coæqualis B F G, ex quinta primi elemento-
rum, angulo k C H. Igitur latus H k, maius latere F L: nam rectæ F G
& H C æquales fuerunt,& trigoni orthogonij ſeu rectanguli: igitur B
N maior O F,& ideo B M maior O P. Dum igitur libra mouetur ex in E, pondus deſcendit per B ¹ lineam, ſeu propinquius centro reddi-
... 7 tur quàm eſſet in c,& dum mouetur per ſpaciũ arcus E G, deſcenditq́; per O P,& B M, maior eſt o p. Igitur ſuppoſito etiam quod inæquali tempore tranſiret ex in E,& ex ỹ in G, adhucuelocius deſcenditex
C, quàm ex F. Igitur grauius eſt in C, quàm in F. Ex hoc autem demon
ſtratur quod dicit Philoſophus, quòd ſi æqualia ſint pondera in F& R. libra tamẽ ſpontèredit ad ſitum C D, ubi trutina ſit A B. Nec hocde- monſtrat Iordanus, nec intellexit. Similiter cur trutina Q poſita, atq; infra libram ipſam, uelut accidit conuerſa libra, ut manu trutinã teneas
ſuperincumbente libra pondus quod iam deſcenderat tractum ad R,
ubi æquale aliud ſit conſtitutũ in, uel lances omnino uacuæ ſint, non ſolum non reuertuntur ad ſitum C D, ſeu perpendiculi, imò magis R deſcendit uerſus Q,& y aſcendit uerſus A, ut experimento patet. Hoc etiam Iordanus non demonſtrauit. Ariſtoteles dicit hoc contingere, cum trutina eſt ſupra libram, quia angulus QB ꝶ metæ, maior eſt an-
gulo QB R. Etſimiliter cum trutina fuerit QB, erit meta à B,& tunc angulus R B A, maior erit angulo F B A, ſed maior angulus reddit gra-
uius pondus: igitur trutina ſuperius exiſtente F, erit grauius R, ideo F trahet librã uerſus C,& trutina exiſtente inferius R, erit grauius quàm p.ideo trahet libram uerſus Q. Quòd ſi quis obij ciat, igitur pondus in ,erit grauius quàm in c, trutina in à appenſa, cuius tamẽ oppoſitum
iam eſt demonſtratum. Reſpondemu s, quòd latior angulus à meta, fa-
cit pondus grauius, cum rectæ fuerint æquales: ſed ut demonſtratum eſt, pondus in c, plus diſtat tam à meta quàm àtrutina quam in F, ideo ratio anguli ibi nõ tenet, ſed cum comparamus pondera in F& R, iam illa æqualiter diſtant tam à trutina quam à meta: ideo tuncan guli ratio
b b b b ſpectanda
“ ———

M
nimaüſ, qantitate, 6
8 ccmaquim
Mauiug pondu
wonſtratio, 6 8 Ce A tan⸗
uex Cuerlus
morem— quod 8 tur Quiaenim ecualis c Rir FG. lgiturexo,
lt nd 3CR. moreſtangulus!
Aprimielemento⸗
Linamredæp G caanguli: igiur bramoueturex uius centroreddi- 3E G, deſcenditiy amquodinæquali ocius deſcenditex
hocautemdemon O
ntponderain?&
t A B. Nechocde
na Q poſita au anu trutinãtenes
rat tractumad k,
no uacuæſint, no cili, imo magsi mento patet. Ho ithoccontinger
Hoc facilè diſſoluitur, ſi quis quæ diximus mente teneat. Nam pondus
tur. In fine undecimæ& initio duodecimæ partis figatur
LIBER PRIMVS. 25
A ſpectanda eſt. Generalis igitur ratio hæc ſit: pondera qud plus diſtant
à meta ſeu linea deſcenſus per rectam aut obliquã, id eſt, per angulum,
ed ſunt grauiora. Sed primò rectæ lineæ magnitudo ſpectanda eſt: ubi
rectæ lineæ æquales ſint, tunc angulus quò maior erit, ed pondus red- b
detur grauius. Si igitur B C ſinuetur uerſus QC, eleuabitur,& mi- vt aurei iuſti
nus diſtabit à B puncto, ideoq́; reddet pondera leuiora, aureusq́; iuſti bonderis leuio . 3 7 1, 1 res uideatur, et
ponderis deficere uidebitur,& ex aduerſa parte poſitus qui deficit bo- ues ucti.
nus uidebitur. Sed uacua libra detegitur fraus, aut cõmutatis uiciſsim
numo& indice. Sed cur pondera quærunt uerſus medium moueriæ F hauiers
uerſus medium
-1, mouentur. in F, dum peruenit ad c, propinquius redditur mũdi centro, ad quod
natura fertur linea P B:& dum ex C in Qlinea B Q.& ita intentũ pon- deris eſt rectà ferri ad centrum: uerum quia uinculo prohibetur, moue tur eo modo quo moueri poteſt, atq; ita à dextra uel ſiniſtra uerſus per- pendiculum,& medium. Sed dices, cur igitur libra uacua exiſtente, o non mouetur uerſus Q Reſpondeo, quòd tunc D moueret᷑ uerſus A: ſed ut uiſum eſt ratione rectæ lineæ poſito c in Q,& D in àA, adhuc tan tum eſſet amiſſum ex parte D, quantum acquiſitum ipſi o: ſed quod eſ- ſet amiſſum ex parte D, eſſet magis contra naturã quàm illud quod eſſet
.„. 3— 8—.„.„— acquiſitum ipſi c ſecũdum naturã: igitur maius eſſet detrimentũ quàm
iuuamentum. Quare paribus exiſtentibus ponderibus in c& D, non ſolum non remouebuntur ab eo ſitu ſponte, ſed ui amota redibunt.
His rationibus conſideratis, poſſumus facere librã quæ uacua pon- Nolus ficien- deribus æqua uidebitur, iuſtisq́; notis ponderũ maius rerumipſarum l iiram: queæ pondus repræſentet. Sic enim, ut Ariſtoteles refert, purpuram uenden Pona 1. tes imponebant emptoribus. Cuius ratio ſic conſtat: Volenti libram ſin de quæ pro undecim uncijs duodecim præ ſe ferat, uirga AB b ſumatur metallica, quæ in partes uiginti tres æquas(nam totidem conſurgunt iunctis undecim ac duodecim) diuida
lingua libramenti& agina. Conſtat igitur D C undecima parte maiorem eſſe A P: cumq́; D C pauld maior ſit A DP& grauior, leuiorem lima uel terebratione reddemus, aut lan- cem leuiorem adijciemus ipſi c quàm Aà, adedò ut dum lan- ces uacuæ ſunt longitudinis A C, tenuitatis penſata ratio- ne, trutina ſub agina iaceat, nullam in partem libra penden te: cui tamen cum ex parte c pondus unciarũ undecim adiunxerimus, & nota duodecim unciarum in lance A, libra æquilibrium demonſtra- bit. Cum ergo nec adulterinę ſint ponderum notæ, nec lancibus uacuis libra uideatur uitioſa, fraus mutatis mercibus ac notis hincinde, ut no- tæ ſintin c, merces in A, manifeſtè deprehenditur. Nam C latus infrà deſcendet duplici cauſa,& quia maius lanci ſuæ pondus ineſt,& quia C D, ipſa D Alongior eſt. Difficilior ac obſcurior eſt ſtateræ ratio, de
d

26 DE PRINCIPIIS RERVM b qua in Arithmeticis diximus. Nunc autem cum affinis ſit huic conſide- 6 rationi, quantum neceſſarium eſt huic propoſito, adijcere optimilerit. Ergo tota ratio in tribus conſtat, quorum primum eſt Archimedis in
gtatere raio. Parabolis,& eſt ubiregula ſtateræ nullius ponderis cenſeat᷑. Stantium
in æquilibrio ponderum ratio eſt, ut di- ſtantiarũ à trutina mutua. Velut ſi D ap- penſum in c faciat æquilibrium cũ G ap- penſo in F,& proportio F B ad B C ſit KaS HTMFRVEI quadrupla, erit etiam p quadruplum ad
x—1
. Secũdum, cum in parte breuiore fue- 1 6 rit ſolum appenſum pondus,& regula
fuerit ponderoſa, æqualis in magnitudi-
3 ne& pondere,& fiat æquilibrium, erit NSO proportio ponderis appenſi ad pondus
b b totius regulæ, ut differentiæ partium re- gulæ ad duplum põderis minoris. Exemplum: D pondus inc appen ſum faciat æquilibrium cum B L uirga abiq; alio pondere,& ſic B L& B C, ut dixi,& fiat æqualis B k ipſi B—, tunc dico quòd proportio D ad pondus G I, eſt ueluti ponderis L Kad pondus& C. Sed ex hocha- betur regula: cognito pondere c 1.& C& k habendi pondus D, duce- mus k L, quæ ſit 40, gratia exempli in ſe, fit 1600, diuide per pondus C x, quod ſit 16, exit 100, huic adde pondus L k, quod eſt 40, fit pon- D dus D, 140. Et ita poterimus ad quamcunq; menſurã uoluerimus ſcire quantum ponderis refert ſtatera. Tertium habetur ex his duobus,& eſt, ſi uirgula ſine pondere cenſeatur, à parte autem quæ differentia eſt longitudinum ab agina, pondus ęquale extendatur per totamuirgam, æqualem grauitatem habebit cum eodem pondere appenſo in puncto diſtante à librili per medietatẽ totius uirgæ. Sit ut uirga C L nullius ſit ponderis,& ſit C B æqualis B k,& coextenſum pondus æqualiter, ut ſub forma tetragoni faciat æquilibrium cum D appenſo in c,& ſuma- tur G pondus æquale ponderi coextenſo,& ſit B& dimidium totius C L, dico quòd 6 ſuſpenſum in M faciet æquilibrium cum D,& ita æ- qualiter grauabit ut coextenſum toti x L. Sit igitur ut in M faciat æqui- librium cum D, igitur per primam harum proportio M B ad B c, ut D ad G. Item quia facit æquilibrium D cum G coextenſo K L, ſi igitur ad- deretur æqusè graue per totam C x adhuc faceret æquilibrium, quia B c&‿B Kæquales ſunt,& tunc eſſet proportio ponderis D ad pondus KL, ſicut ponderis L C ad pondus C k, ex ſecunda proportione per- mutata, igitur ut longitudinis L C ad C k, quia pondus eſt æqualiter diteibuth. ac— Vondleris p ad põdus L k, ſic p ad G, quia ſuppo- b q eſſe, igitur ut L C ad C k, ſic M B ad B c: quare permutando ut GR ad C B, ſic L C ad M B, ſed œ B eſt dimidium c k, igitur B M eſt dimidium L C, quod erat demonſtrandum, Quia uero
b(Beſt

dalisinmgnitud ecquilibrium, eri ppenſ ad pondus rrentiæ partiumre⸗ pondusincappen adere,& ſic L& quodproportioD KC. Sdexhoch li pondus D, duce- diuideperpondus uod eſto,ſtpo-D
rã uoluerimusſcle
rexhis duobus& quædiferentach pertotam uirgm, appenſoin puncd nirga Cl nulliusſt ndus æqualiter,
enſo in c,&ſume b i dimidium toils
Xitat
LIBER PRIMVS.
dium kK L.,& ita eſt ac ſi ſuſpenſum eſſet in medio loci cui coextẽditur. Vnũquodq; igitur pondus, iuxta Archimedem, quãtumuis inæqua- le, ut triangulum tantũ affert grauitatis, coexten ſum uirgulæ, quantum ſi ſuſpendatur ex centro in loco ubi centrum grauitatis ſecundum per- pendiculum ſitum eſt. Hoc autẽ generaliter ſupponit, etiamſi pondus non extendat᷑ uſq; ad aginam, ſed coextẽdatur gratia exempli per L F, & centrũ eius ſit in directo E, tũc dicit, eſt ac ſi ſuſpenderetur in ipſo E.
27 A cRß eſt dimidium c k,& B i dimidium C 1L, ſequitur ut M& ſit dimi-
Parabold quinta. Parabold
octaua.
Ex his, ut in Arithmericis docuimus, colligit̃ ratio cõficiendi ſtateras.
Nunc ſolum demonſtrare oportet, quomodo ſtatera perfecta eſſe poſsit: etſi in precioſis mercibus mercatores libra utantur. Sit igitur ſtatera diuiſa tuo modo cum pondere auxiliari, quod mobile eſt G,& æquiponderet G in ipſi D, quia itaq; D æquipõderat G in F,& etiam regulæ k L. Ponatur enim N pars D, quæ facit æquilibrium cum L k,
—... & o pars reliqua D, quæ facit æquilibriũ cum G. Igitur iuxta primam
regulam proportio o ad G, ut E B ad B C. Proportio uerò N ad L K,&
B
eſt ut L k ſuſpenſa in M, ex tertia regula, ut L C ad œ xex ſecunda regu la. gitur ſtatuemus pondus X primd in directo O, deinde facto æqui- librio additio o ſemper eſt ſecundum proportionem ad d, ut partis I B ad B C. Secundum igitur æqualia incrementa B I. creſcet O, ſed N manet idem ſemper:igitur ſecundum æqualia incrementa partium B L creſcet P pondus. Aequa igitur ſtatera fieret, ſi ad C apponat᷑ pondus faciens æquilibrium cum L. K: inde diuidamus ſpacia ab agina ad L. per æqualia. Sed quia ipſi non apponunt pondus in c, neceſſarium eſt ut prima nota, puta p, oſtendat etiã pondus L k: ut ſi L k ponderet libras duas,& D pondus duas libras æquet, nota primi ponderis eſſet in K,
Statera quo⸗ modo perfecta ſſe poßit.
exempli gratia: ſed quia G poſitum in k, grauaret quantum quatuor li-
bræ,& præter id etiam L K grauitatem efficit duarum librarum, igitur oporteret ut D eſſet librarum ſex, igitur pondus eſſet librarum ſex,& oſtenderet tantum quatuor. Ob id faciemus primã notam quatuor li-
brarum in p, nam ibi G grauitatem efficit duarum librarũ,& L K dua-
rum aliarum, igitur pondus D erit quatuor librarũ, quod faciet æquili- brium:igitur nota quatuor librarum primarum eritin p,& multo mi⸗ nus ab agina diſtans quàm reliquæ inter ſe. At uerò reliquæ inter ſeæ- quidiſtabũt, ut ſi ſecũda ſit in Q. tertia erit in H,& quarta in M& quin- ta in R,& ſexta in E: ideoq́; poſito G in E, oſtendet libras uigintiqua- tuor. Manifeſtum eſt autem ex hoc, quod commodumaffert non leue, quòd d ſit pondus per ſe notum, id eſt. libra, uel bilibra, uel trilibra.
Centra autem ponderum in circulis& rectangulis ſunt in communi ſectione dimetientium duarum. In omnibus autem figuris ęquilateris, quæ circulo poſſunt inſcribi, centrũ grauitatis idem eſt cum centro cir- culi circumſcribentis. Supponitur autem in omnibus, quòd pondero-
ſa hæc æqualem ubiq; habeant craſsitudinem,& quòd ex materia quæ
4 2
Medid ponde-
rum quomodo
habeantir.

ubiq; æqualem ſortiatur grauitatem, conſtituantur.
— E
28 DE PRINCIPIIS RERVM
omnibus in communi ſectione trium linearũ, quarum ſingulæ ad ſin- gula latera ex angulis oppoſitis uenientes, ea per æclu dlie us uerd in unum punctum ſecando ſeinuicem concurrere neceſſecſt: etſi id Archimedes non demonſtrauerit. Nos autẽ in Geometricis elemen⸗ tis illud oſtendimus generaliter nuncautem pro neceſsitate decha⸗ rabitur. Nam diuiſis per æqualia lateribus A B& A C in D& E, ducta C D, B E,& per cõmunem ſectionem à G H& D E, quæerit æquidiſtans lateri tertio, unde B E Cc& CDB erunt æquales, quia s in eadem baſi B C, ſubducto B c communi erit C E G æqualis D B G, ipſi autem ſunt æquales A G E& àG D, quia in æquis baſibus
B—*.414 igitur etiam ipſiinter ſe ſunt æquales. Quia uerò B Cæquidiſtat D E,
erunt ex 29 primi elementorũ& i5 eiuſdem, D G E& B G Cæquian- guli,& proportio B G ad G E, ut C Gad d D. ex eiſdem etiam B G H. & G EF ſimiles, itemq́; CGH& D G F. quare proportio trigoni B G H ad E F G, ut B G ad G E dupla,& C G Had DF G. ut C G ad G D du
pla, eſt autẽ ut dictum fuit C G ad G D, ut B G ad G E, quare B G Had
EF G, ut H C G ad DF G: quare cum DP F G& EF Gæquales ſint, erũt
B G H& C G Hæquales: cumq́; ſint inter æquidiſtantes, erunt in baſi- D
bus æqualibus B H& H C, igitur trigoni omnes A B H, A CH, CDB, CD A, B E C, B EA, erunt, medietas à B C, quare appenſus trigonus in G. in nullam poterit partem inclinari. Centrum autem ſectionis pa- rabolæ ſeu coni rectanguli eſt in eius dimetiente, quæ à ſummo adme- dium baſis in eo pũcto qui à ſummitate coni dimidio plus diſtat quàm à baſi, quæ eſt recta linea ſuppoſita angulo coni. Cum itaq; fuerit poſita uirga æqualis C 1 ponderis unciarum 7,& librile in B, ita quod k L ſit 10,& K C, 4,& G libra una, ſic conſtituemus ſtaterã. Ducam pondus LK, quod eſt 5, in ſe, fit 25, diuido per pondus k C, quod eſt 2, fitiz2 ¼, cui addo uncias 5, L K, fit ũ: ponam igitur c D uinculum ferreũ un- cias ãε,& relinquetur pondus L K unius libræ. Cùm igitur poſueri- mus G in kæquabitur libræ,& aliam librã oportebit addere in D pro- pter L k, igitur in k oſtendemus duas libras,& ſic ſcribemus: deinde in s 3, in T 4, in F 5, in V 6, in L. 7, æquis ſpacijs. Ex hoc patet quòd omnia hæc ſpacia per uncias diſtribui poterunt, præter primum B k.
Poſſemus tamen& ipſum diuidere, ut in B libra intelligatur,& A B in
C.. Cur libræ ſint plerunq; exa- cliores ſtateris.
tertia 15⁷.& ita de alijs. 4 Patet autẽ cauſa ex his, quare libræ tribus cauſis ſtateris ſint exactio- res. Hoc autem ab initio propoſitũ fuit. Nam in ſtatera difficile eſt uir- gulam adeò exactam in magnitudine conſtituere:& ſi etiam ſit in ma- 4. gnitudine,
7
Intrigonis autem
— 78—
alia diuidũt. Has
K b 8 2,. 7 Cc inter æquidiſtantes, quare à G E& à G Dæquales. Cumq; ſint —è ſuper eandem lineam A G, erũt æqualis altitudinis, quę altitudo eſt trigonorũ etiam F G D,& F G E, qui conſiſtunt in eadem baſi F G,
K unciæ per æqua ſpacia additæ ſignificabunt, prima 13. ſecunda 14.
— ͦ— ꝗ——
———„p

LIBER PRIMVS. 29
R gnitudine, non erit in pondere: uix enim hoc aſſequi poſſumus. Secun dd difficillimum eſt per æqualia interualla omnino ad amuſsim diuide
re B. Tertiò pondus rarò in extremo c appendi ſolet, quod cum ci-
mericselemen tra appenditur, confuſionem parit.. b neceſöitat dec Sunt& additamenta multa quæ uitiant ſtateram, horum nullumin Acud& bA libra eſt. Ob id precioſa non in ſtatera, ſed libra ſolent examinari. Mul d gurert tum autem refert ad ex actam ſtateræ ſtructurã ut G leue ſit, tum etiam tquales, quin LC,& quod 1 B tripla ſit 3 C, nam ſic L K æqualis erit K C,& quòd tcEOequs- uincula C D in extremo ſint 1%,& æqualis ponderis cum L k. Hoc
ainEchnjehf enim ſtateræ genus libræ proximum erit. Ain xquisbalbus ſtateræ genu proximum er
Quantum uerdò ponderis utres in aqua ſuſtineant pro pontibus cõ- Vhe quãuum ſtruendis, experimentum docet. Nam ueſica plena aere, quæ capax fuit hondens in a-
1s quealti cai d quinque librarum aduæ& unciæ, pondus librarum quatuordecim ac L ſtl geane caquiita 3 ſemis laterum ſuſtinebat: quo fit ut in fluminum aqua triplum- fermè eade ponderis aquæ, cuius ſunt capaces utres, continere poſsint. lllud etiam 1 fnen equian- non prætermittendum, ex denſitatis ratione oriri, ut homines cùm ita Quomudo ho- 1 mnetamGR ſe continuerint ſupini in aqua, ut uelut ioculatores in ſunibus nullam„uiuia 8 poriio trigoni 6 penitus in partem flectantur immobiles, tum nequaquam mergi. Hoc 7 Ia acfa „ut CGadc Dda tamen cum per ſe ſit difficillimum, ob motum etiam& aquæ iniæquali- E, que GHad tatem etiam redditur difficilius. Atque hactenus de rerum mortalium .—— principijs dictum ſit. Ir antes, eruntin ba D“ ecdeen LIBEKR SECVNDVS appenſus tigonus Ste dernRähnnn de Elementis& eorum motibus oplusdſrani Cactionibus. V itpolin e 1 baa p NC uerd de lementis agamus, quæ forma& mate- Ducampond K riaprima conſtant,& animata quaſi uidentur: ea Græci 4. leſt?, tih asa uocant. Perdiſcere autẽ primum oportet, quot& Pe elemento- quode iu b quæ nam ſint. Ariſtoteles quatuor exiſtimat, terram, a-“ uunn- nculum en e quam, aerem, atq; ignem. Primùm enim quatuor quali- um igitur 55 9 tates primæ funt. Hæ ſolæ non conſtituunt elementum, quia uim non radderein, be haberent agendi ac patiendi:nec pluſquã duæ ſimul eſſe poſſunt quin cribemus: deinci contraria ſimul ſint. Nam calidi, frigidi, ſicci atq; lumidi, ſi tria quomo- x hoc patetqu dolibet acceperis, contraria accipere neceſſe eſt. Sed nec calidum cum
frigido, nec ſiccum cum humido iungi poteſt. Igitur binis iunctis qua- litatibus neque contrarijs, ſimul tan tum quatuor fient coniugationes, quæ quatuor elementa conſtituent. Inter imum etiam locumatque ſu- premum ſimpliciter duo loca intercidere neceſſe eſt, imum non exqui- ſite, atq; ſupremũ: atq; eo totidem ſimplicia corpora. Videmus etiam,
4 1 854 7, 2. 3— g„— 4 4 7„ 7„.„ 8 dict cle Ciu,& ſi quid Probabilia argumẽta faciunt, in mixtis ipſis quatuor elemen

qualitatis experte re, ardentiſsim trema medijs iungit. Inter carnem enim& os, ligamenta, cartilagines: inter os& cerebrũ, quòd carne cerebrum eſſet duplicem membranam, ac duriorem oſsi propinquiorem col
Primo canticæ commento 15.
hæc quatuor uideri: hendit. Quinetiam multi arbitrantur ob hoc
DE ELEMENTIS ta: namn de terra, aere& aqua, nemo dubitare poteſt ob magnitudinem, G & maximas moles, ut mare aquarum, aeris& terræ in uniu uerò incrementa,& potentiam, ac ſimplicit næ concauo eſſe creditur. Plures etiam exi & humores totidem in animali
erſo: ignis
atẽ, cuius etiam fons in Lu- ſtimant in deſtillationibus bus ſenſus depre- Cometes fieri, quòd ſub
cœlo ab ignis elemẽto uapores accendantur. Sed certè ſub cœlo Lunæ nullus eſt ignis: nam cum cœlum puriſsima res ſit, nõ decuit ſub omnis
8 4 mollius,
a collocaſſe. Natura enim ſemper ex- membranam: inter os&
locauit. Nec motus uelocitas, caloris aut cauſa aut argumentum eſſe po teſt. Nanque ea quæ conſtant etſi motu accendantur, ut lapides, plum- bum& animalia, quæ tamen diſsipantur, qud celerius mouentur, eò fiunt frigidiora, ut aqua& aer: uenti enim ualidi omnes frigidi,& flu- mina celeriter fluentia frigidiſsimas habent aquas. Eſt etiam aliud non
leue argumentum huius rei, quòd Cometes aut faces calores his accen- dunt intolerabiles: quid igitur fiet, ſi tãta regio& uniuerſus orbis igne ambiatur? Quid enim prohibebit ne aerem ipſum accendat, inde hæc omnia reliqua, tum maximè quòd calor ſiderum adiuuabit. Omnem
enim lucem Auerroes calidam eſſe exiſtimat. Aerem etiã calidum ma- D
ximè eſſe uolunt:humida autẽ qualitas omnium minimè reſiſtit. Quo- modo igitur uiolentiſsimo& maximo& acerrimo elementorumaeri- pſe repugnabit? Itaq; Auerroes ipſe hoc uidens dixit, aliquãdo ignem
non eſſe calidum actu:ſed ſi calidus non eſt actu, quæ potentia hæc eſt?
Potentia dicimus medicamenta talia, quòd deuorata calefaciunt: an ue-
X.. rò hic ig
gnis ab aliquo in
S
genti animali deuorabitur: Deinde, ſi ignis ca-
lidus non eſt, nec aqua pari ratione frigida(hoc autẽ eſt confundere or dinem uniuerſi) quid etiam prohibet ne luceat? quanquã hoc eludant ut leue argumentũ. Si etiam ibi ignis eſt, cur quãto altius aſcendimus, cuncta frigidiora apparent, ut etiam ſub torrida zona in montium ca- cuminibus niues abundare affirment? Quod minus mirum eſt, ſi quis conſideret nõ ſolum hyeme niues, ſed media etiam æſtate Frioidiſgirnas grandines generari. Sed dicunt abeſſe ea loca à radiorum rep ercuſſu: ſed hocminoris caliditatis argumentum eſſe poteſt, non autem frigidi- tatis. Deniq; ſi ibi eſſet, maximè ob generationem eſſet: uerum nonob hoc eſſe po teſt, cum calor cœleſtis ſit qui generet, uel ipſo teſte philoſo- pho,& leuiſsima res tam procul deſcendere haud queat. Forſan quis ignem ferri hunc ſurſum dicet, atque ex eo coniectabitur ibi locumil- liu Aa d4 Seereree eee ta haxc rhetorica, indi gna ſunt ut in re⸗
neq; hic ignis illius naturæ eſt cuius ſuperiorem
eſſe ferunt, cum hicurat, ſplendeat, corrumpat, quorum nullum illi in-
eſſe

dinquioremcol nentumeſſepo thapides,plum⸗ Smouentur, co es trigidi,&flu⸗ etiamaliud non dlores his accn- jerſusorbisigne tencht, indehæc uabit. Omnem
etiäcildumma, d
ne reſitit Qo mentorumaeri- aliquĩdo P dotentiahecelt
alefaciunt anue-
einde, ſiignisc ſtconfundereor
ui hoc eludant us aſcendinmss rin montiumd irum eſt ſiquis ate fri giciisims umrepercullu nautem frigidl
LIBER SECVNDVS. 31
A eſſe ferunt. Dicemus etiam poſt hæc, cur id cõtingat:& quòd non ſem-
per etiam contingat, docebimus. Necillud argumenta probant, imò
potius oppoſitum. Nam inter duo extrema, nõ duo, ſed tantum unum
B
ſolet aſsignari medium. Quod ſi ſtatuatur, nõ quatuor, ſed tria tantum erunt elementa. Quòd ſi hoc non demonſtrat, multò minus quatuor eſſe demonſtrabit. Nec faces aut cometes nobis inſinuãt eſſe ibi ignem, cùm ipſe philoſophus ſub igne ac iuxta terram in aere fieri affirmet hęc ipſa, ut ignis penitus indiga non ſint. Sed neq; in mixtis uidetur ignis. Nam ſi modd eſſet, in euforbio& pipere potius eſſet, quorum uis cali- da eſt ac ſicca nõ mediocriter, quàm in frigidiſsimis lapidibus. Deſtil- lationes etiam tres ſubſtantias tantum docent, aquam pro aqua, oleum uice aeris,& terram quæ in imo ſubſidet. Quòd ſi dicas, olei partem ru- bicundiorem ignem referre quòd acutiſsima ſit:reſpondemus& ſerid, hanc acuitatem acremq́; ſaporem ex ignis ui acriore proficiſci. Indicio eſt, quòd metallicorũ olei nulla eſt pars expers acerrimi ſaporis. Qua- re ſi hoc totum quod acerrimũ eſt ignem refert, aeris nihil omnino in- eſſe oporteret. Quare etiam ad tria tantum redimus elementa. Humo- res in animalibus quatuor ſunt: ſed quid hoc ad elementa? quid ſi tan-
tumtria cum Thruſiano expoſitore artis medicæ Galeni eſſe dicam?
Sed tamen ſenſus oſtendit eſſe quatuor. Nequaquam: nam necipſi fa- tentur hunc ignem elementũ eſſe. Quare potius tria declarat nobis ſen
ſus, quàm quatuor. Neq; quòd celeriter exedat omnia, ideo dicendum
elementum:nam ſic etiam motus elementũ eſſet: nec quia celeriter cre- ſcat, nam mures& ipſi elementũ eſſent. Sed horum neutrum terræ in- eſt, quam tamen omnes uno ore elementuù eſſe fatentur. Omnia igitur
hæcad demonſtrandum quatuor eſſe elementa, tum etiam ignem ele-
mentum eſſe, parum habent fidei: quinimò ut ab initio propoſuimus, oppoſitum potius oſtendunt. Supereratillud maximum à qualitatum
coniugationibus: at non uident hoc in mixtis oſtendere: calida enim
½. quædam ſunt& humida, alia calida& ſicca, atq; ſic deinceps. At in ele-
mentis quoniam calor& ſiccitas tam immodica ad interitum omniae- rant traductura, pro elemento cœleſtem calorem ac bene temperatum ſubſtituit: ex quo omnia generarentur. Hoc quidem ac putredine tum motu generari ſolet materia quam ignem uocant. Ignis itaque ſit, ſed e- lementum nequaquam. b b
lIam ſcio quid dicturi ſint nonnulli. Quis tu es tam audax, qui aduer ſus Philoſophum ſentire audes? præſertim in tam confirmata atq́; an- tiqua rerum ſententia. Deinde, quõnam pacto grandinum& niuis ge
neratio oſtendet ignem ibi non eſſe, cum etiam ſi nullus adſit ignis, at-
tamen non par eſt regionem illam eſſe frigidiſsimã, cum radijs ſiderum illuſtretur,& nihilominus aer ipſe in quo ſita ea eſt regio, calidiſsimus
ſit: Ignem quoqʒ cum dicimus atque elementum, rem prorſus calidiſsi-
mam ac ſicciſsimã intelligimus: hic noſter ignis calidiſsimus eſt ac ſic-

2. Meteororum cap. 4·
Aether quid ſit,& ubi.
Aer frigdus eſt natura, non caliduss.
32 DE ELEMENTIS ciſsimus, quo fit ut immixtus etiã ſit: nam ſi mixtu poſſet, quare hic ignis elementum eſt. 1eeins, 7 b Hæc ſunt quæ tametſi non mihi obijciantur, obijci tamen poſſe en⸗ tio. Ergo ut ad Ariſtotelem deueniam, homo ille fuit,& in diſſectione ac ſingularibus in multis aberrauit. Quinetiã illo poſteriores& Theo- phraſtus& Galenus plura perperãm ſcripſere: itaq ſi licuit illi Plato- nem ob ueritatem relinquere, cur etiam ob eandem illum nobis deſere- re non licebit? Propoſitiones quaſdam conatus eſt generales aſtruere, quas experimentum falſas eſſe docet: ut, quòd nullum animal beneo- leat, quodq́; graue non poſsit utrinq; prominere, atque ideo terra non ex utraq; parte aquis promineat, quæ tamen experimento falſa eſſe de-
rehenduntur. Itaque ſi inter mille propoſitiones in duabus auttribus
aberraſſe illum fateamur, haud rem homine indignam etiam ſapientiſ- ſimo ſeciſſe illum dicemus. Nam& ab Auerroe ipſo in paucis deſeri⸗
tur, in nonnullis coarguitur, in pluribus uerò ſenſu tranſpoſito deſen-
ditur. Hoc autem uerè eſt etiam ipſum confutare, nõ tueri. Sed neq; in hoc diſſentimus ab Ariſtotele: nam in concauo orbis Lunæ, nec ignem eſſe uult, nec rem calidiſsimã. Quod ad regionẽ aeris attinet, palam eſt illam eſſe frigidiſsimã: quia ut oſtendemus, omnia elementa talia ſunt. Nam quod de uaporibus dicitur,& uocata antiſpaſi, fabulę ſimilius eſt quàm hiſtoriæ rei naturalis. Quamobrem ſi ignis in cõcauo Lunæ po- natur, ac ocyſsimè ibi circumuolui, erit hic frigidiſsimus. Ergo nos il- lud oppugnamus, non experimentũ deſerimus. Quippe luce manife- ſtius eſt aerem illic eſſe frigidiſsimũ, tum uerò magis eum quiin conca- uo Lunæ eſt: ſed temperatur propinquitate ſiderum,& maximè Lunę. Et quanquã Luna tantũ uni parti paruæ è directo ſit, quia tamen totum miſcetur ſimul ac tenuiſsimę eſt ſubſtantiæ, ideo aer ille eſt temperatiſ- ſimus, idem etiam puriſsimus ac limpidiſsimus, ac totus ſyncerus: qua de cauſa æthera ipſum antiqui,& rectè, imò& philoſophus ipſe quan- doq; appellauit. Congruit hic belliſsimè loco ac cœli naturæ, ut qui te- nuitate& qualitatis temperamento ferme ſit ſimilis. Neque enim æther ideò temperatus eſt, quia æqualiter cõmixtus ex calido& frigido, ſed quia utriuſq; ſit expers qualitatis. Similiter nec ſiccus dici poteſt, quia fluit: nec humidus, quia non madefacit: ſed purus, ut dixi, aclimpidus, atq; hic ad generat onem aptiſsimus, de quo inferius dicemus. Qudd uerd aer calidiſsimus ſit, hoc nullum experimentum docet, nulla ratio cogit, imò ſponte quidem frigidiſsimus: atq; hęc omnia ex- perimentis quidem conſentiunt. Chimærica illa Ariſtotelicorum, ne illum accuſare uidear, cõmenta in inex plicabiles quæſtiones, quæ ad- huc ſub iudice ſunt, terminãtur. Itaq; melius eſt paucis immutatis tue- ri ueritatem atque experimenta ipſa, quàm in perpetuum cumillis nu- gantes de rerum natura nihil ſcire. Quis enim niſi amens audiat diſſe- rentem atque affirmantem, aerem eſſe calidum in extremo ac ſummo,
deinde
s eſſet, talis eſſe non c
————

'Rliekeud LIBER SECVNDVS. 33 A deinde ob ſolum motũ aut uapores abſque motu, ut ſub ſeptentrione,
dn poſleſen, aded fieri frigidum, ut glaciem, niuem ac grandinem gignat, nemoq; ci Ancilſegian tra Solis uim de aeris calore conqueſtus ſit, de frigore omnes queran- dorsde Theo, tur,& tamen audeant aeri non aliam fermè quàm igni tribuere calidita glliaitili Dlat tem. Cur ignis cum tenuiore ſit ſubſtantia quàm aer, nunquã à ſuo im-
mnobis deſere mẽſo calore deſtituitur, aut illius natura ac feruor miteſcite non dicam nerales Atruer ut frigidus euadat. Quòd ſi dicant, aerem hunc non eſſe aerem qui mo- manimalbeneo net, allt qui uapores excipiat, impoſsibile enim eſt tanta facta tranſmu⸗ ueidſe teranan tatione ex calidiſsimo in frigidiſsimum, uel Ariſtotele iudice, manere eeno filleſleg⸗ ſubſtantiam: palàm eſt, cum totus aer fri gidus ſit qui nos ambit, aut ſal uadosautwidu tem temperatus, ut qui iuxta cœlum Lunæ ſitus eſt:nam uniuerſa aeris etimſpimt moles ut ex æthereis flãmis conſtat motu ccli in uigintiquatuor ho- inpucsdhee ris circumfertur, quod etiam admittit ipſe Ariſtoteles uniuerſam aeris nnhofwaim⸗ machinam hanc frigidam eſſe, aut temperatam: quæ ſi non ſit aer, alius ver dalnein nobis quærendus aer, forſan ſu pra cœlum, aut in imo terrr.
„Deandeqyi Tria igitur ſunt elementa: terra, quæ denſiſsima eſt atq; grauiſsima, Elementorum Lumm ncxignem in imoq́; poſita: aer, qui rariſsimus, leuiſsimus, in ſuprema parte collo- mumerus- attinet palimeſt catur:& aqua, quæ mediũ in omnib. his inter hæc poſsidet. Cõmunia Demonſſtratio emenntllalunt. omnib. ſunt, qudd expertia ſint innatę caliditatis: nullus enim calor ni oftndens quod fabuleſimiliuseſt ſià cœlo, atq; ideo ab anima uel luce. Terra quòd nimis craſſa, aer quò ene ene cScLunepo⸗ nimis tenuis, minus frigida eſſe uident᷑: ſed aqua cum media ſit ſubſtan dißima. 2 nus. Ergonosil,D B tia, frigidiſsima apparet. Aer igitur cum ingraueſcit, frigidior uidetur. ippelucemit- Sed ſi nõ afficiatur, ob tenuitatẽ quaſi temperatus exiſtimatur, ſed non cumquiinconc- eſt:potẽtia autem talis, uel quia facilè mutatur. Po rrò frigida iam ſpon- maximel.urs. tè cum denſantur, frigidiora fiunt, ueluti glacies. Terra autem ob rarita Guiatamentoum tem calorem admittit atqʒ ideo minus frigida eſſe creditur: ob id ſaxa lle eſttemperuiſ ſunt ipſa longè frigidiora. Aer autẽ ob lucẽ quaſi temp eratus,& Ob ra- usſyncerus: qu ritatem facilẽ mutatus, non ſolum minime frigi dus, ſed& calidus iudi- eiuappegur catur, cum omnia elemẽta ex æquo natura propria ſint frigidiſsima. In mruræ utquir dicio ſunt regiones ſub Vrſa,& noctes& montiũ cacumina: ſed&ra⸗
Her nilrht tio id oſtendit. Omnis enim calor ab aſtris eſt. Elemẽta autem cum pu
quecbe do, ra ſint, caloris ab aſtris ſunt expertia. Calor enim aſtrorum illicò mu-
d0d ligs* tat:& quod mutatur, diſſimile eſt ei ex quo mutatũ eſt: quare mixtum
dici POce 6 erit elementum ex puro atqʒ mutato, nõ autem ſimplex. Omnia igitur
lixi, aclimplcl elementa ſunt frigidiſsima, id eſt, caloris omnis expertia. Siquidemni
dicemus, Jor hil aliud eſt frigiditas, quàm caloris priuatio. In humido etiã diſsident:
imentum do; nam terra eſt ſicciſsima, ut aer humidiſsimus,& aqua in medio colloca- hecommiao tur. Siccum dico humido priuatum, atq; ideo graue, quia nõ eſt exten
ſtotelicorum, 9 ſum. Cum enim materia prima ſeu hyle non extenditur, multa eſt,&
ſtiones, qux ae ideo formæ multum& grauitatis. Ideo aqua media in omnibus etiaa
— his eſt. Cõſtat igitur ex hoc, ſidera omnia eſſe calida: nam ſiomnia ſide Te qeus callda&ſe.
ra habentlucẽ, omnia etiam miſcent. Elementa autem natura ſua exper tia ſunt omnis caloris ac lucis: nihil aũt minus eſſe poteſt eo quòd nihil L

34 dE KLEMENTIS
eſt. Omnis igitur lux calida eſt& miſcet,& omne aſtrũ ob id calidum. G
1 uun une Dicitur aũt Saturnus frigidus tantum comparatione, quia 10 tantum miſcet ut generationẽ in hominibus iuuet, ſed impedit, uelut aqua tepi- da feruenti mixta, minus efficit calidam. Ob id ſatis magis conducit Sa turnus quàm Iupiter, quia ſata moderatiore calore indigent, qualis eſt in Saturno, non in Ioue. Non tamen moderatus eſt pro hominum pro pagatione. Omnia igitur aſtra calida, omnia elementa frigida. Rurſus cœlum neq; calidum, neq; frigidum. Decipiuntur plurimi in elementis ob calorem uiolentum aut impreſſum. Nam ex actione aſtrorum, ele- mentorum partes ad mixtionem ueniunt, fiuntq́; potentia tales, ur pi⸗ per calidum:ſed hoc nõ eſt elementum, ſed mixtum. Ignis etiam qui la pidum colliſione accenditur, eſt caliditas aſtrorũ in corpore rarefacto. Violenta igitur caliditate mixta perfundi poſſunt, alia corrupta, urin putridis: alia potentia, ut in ſatis& ſeminibus maxime: alia impreſſa, ut in aere æſtatis tempore:alia naturali, ut in animalibus. Manifeſtum
aer uite ſau eſt igitur cur uita in montium iugis ſit perennis, ob puritatẽ aeris: non
brior. autẽè in Aethiopia, ob calorẽ: neq́; in uallibus, quia aer ſimplex nõ eſt, ſed calidus ac mixtus eſſe poſsit. In temperata igitur regione ubi uenti orientales ſpirant, uita ſalubris ac diuturna. Sed de his aliaàs. Nunc ſo-
lum ſcire ſufficiat, quòd duæ tantum ſint qualitates, calor cœli,& hu⸗ midum elementorum: ſiccum autem& frigus horum ſunt priuationes.
Sed& de his poſterius agemus. Vtuerd ad inſtitutũ reuertar, elemen-
tum non uoco rem calidiſsimam uel frigidiſsimam, quandoquidẽ uix
ignem hũc non eam liceat reperire: ſed illud elementũ nunc dico, quod nec pabulo in- ſe elementũ. diget, nec ſpontè corrumpitur, nec uagatur, ſed certam tenet ſedem, ma ximam habens molem, eamq́; ſecundũ naturam, ac ad generationẽ pa-
ratum eſt. Cumq́; nullum horumigni cõueniat, hunc elementũ haud-
quaquam appellabimus. Mouetur autem hic, impotens uiuere abſq;
Flamma quid alimento, aeremq́; proximum adurit: hicq́; ardens flamma uocat᷑. Eſt
ſit. enim flamma nihil aliud, qᷓ; aer accenſus. Hæc autem perpetuò mouet᷑,
cur flamma E. 3 b 1. lel nunuam guie nec unquã quieſcit. Ignis enim ſubſtantia cum tenuiſsima ſit,& quod
ſeat. ſubiectũ eſt illi ſemper urat, perpetuò etiã mouetur. Ob ſubtilitatẽ igit ua quomodo en n gut— b imne Lorammin 4 moeeidodt motum uerd diuidit ac ſcindit, V urit, ac in propriam cõuertit ſubſtantiã. Ergo
rlammanõ ea- flamma non cadem unquam manet, ſed perpetua generatione altera al dem manet. teri ſuccedit,& ob id moueri eam ſemper uideri neceſſarium eſt. Nam quæ genita iam eſt, aeris proximam partem inuadit, humidumq́; eius depaſcitur,& moriendo aliam nouam excitat flammã. Cum igitur hu-
cur flnaple midũ quod prius erat in flammã uertitur, aucta ex hac mutatione in im nunc aſcédat. menſum quantitate, nec poſsit quod illi ſubiectum eſt pabulum ob du ritiem pellere, neceſſariò in ſuperiorẽ partem uehementer aſcendit,& eam quæ iam ſupra ipſam erat accenſa impellit: unde fit ut ſurſum ple-
runq; magno impetu flamma feratur ac feriat. Si tamen tigna urant᷑ ſu-
3 b pernè

dob Walän »quland ta 1 ucltagun t
— 8 d euu d Lüiga a
1 Da. Rurlus nmlinelenents de aſtrorun,(d entiatales, uugi lpnis etim quin aporerarefacdo. Acorrupta, utin ne: llaimpreſle, dus. Manifeſtum uritatẽ aeris non erumplexnõeſt regoneubiuenti aisaliss. Nuncſo⸗ calorccli,&hu⸗ ſuntpriuationes rreuerur demenD quandoquideuii od necpabuloin mtenet ſedem mn d gen erationèpr celementübaud dtens uiuereabi ammauocat. 1
erpetud mouti ſima ſit,& quo Db ſubtilitztẽi diuidit ac ſcindi ſubſtanti Er crationealteran Harium eſt. 1“e numidumch di Cumigiturne mutatione iniin
que agitur, uel ob impetũ, uel repulſus, uel prohibitus. Impetus fit ue
LIBER SECGCVNDVS. 37
& pernè exiſtentia, flammã eadem ratione deorſum ferri neceſſe eſt. Non
igitur flamma ſemper ſurſum fertur, ſed ob id plerũc quòd pabulum
in imo poſitũ eſt. Cum tamen in imum fertur, aded urit, ut ſi humidum
eſt quod uritur, repentè colliquatum ſuffocet ignem: ob idq́; cerei con cur crei con- uerſa flamma inferius ſpontè extinguuntur. Ligna autem non ſic, quòd uerſi extinguã humidum colliquari non queat. Extinguuntur etiam aliam ob ratio- 112
nem, quod, ut dixi, ſemper ſuperior pars flammæ ab inferiore, quæ nu
trimento proximior eſt, propellitur: unde ſuprema flammæ pars con- Fumus quomo tinuo tranſitu extincta in fumum uertitur. Eſt enim fumus mediũ inter 4o gneretur. flammam& aerem, atq; ideo duplex. Quidam qui flammę ſuccedit,& Tumus duplex. hic tenuis ac neceſſarius. Omnis enim flamma in fumũ uertitur: ſed hic cuùm tenuiſsimus ſit, in aerem celeriter trãſit, atq; ob id nec ſuffocat, nec
oculos urit, ſed ſolum calefacit ac ſiccat. Alter eſt fumus qui flãmę pręit generationem, atq; hic humidior eſt, ac oculos urit& ſuffocat, quòd in
aerem nõ facilè conuertatur. Idem plerũq; ex carbonibus prauis achu midioribus lignis excitari ſolet. Primus igitur cum flamma deſcendit
2.„.2„ 2 7„ A in cereis conuerſis, dum aſcendere nititur, flammæi pſi occurrit, eamq́;
celerrimè ſuffocat. Declarauimus enim quòd huius quãtitas gignatur
„„„— 2 8 N. immenſa, cum ſingulis momẽtis flamma quæ maximèà nutrimento re
mota eſt,& in ambitu aeri uicina, in fumum tranſeat, cuius copia nihil mirum eſt ignem illi occurrentem celerrimè ſuffocari. Huius igitur mo
B tus tam rapidi cauſa, flamma cuncta corrumpit, non ſolius immenſę ca
liditatis ratione. Sed tamẽ motus hic in flamma interior, quia ſenſim fit,
nos latet. Nec flãma tota illicò perit, ſed quæ ſolum eſt in ambitu: nam
quę in medio eſt, tandiu manet, donec ad extremum in contactu aeris
Perueniat, aliter in fſfammæ medio non eſſet. Sed fumus retrò quando- euſe cur cubi cula unlo e-
I7 pleantur. ob multitudinẽ, uel ob celeritatem motus. Ligna igitur uiridia& mul- Caminus fuma
titudo flammæ, replẽt cubicula fumo. Venti quoq́; rep ellunt fumum, non remittens. & anguſtia camini prohibet exitum, uel ſi anguſtior ſit 8,7 in imo, ut nõ recipiat. Maxima autem cauſa eſt àuentis. N Nam fumus altius ſemper aſcendit tum ob impetum à( flamma conceptũ, tum ob leuitatem. Vbhi uentis occur- She rat, maximè ubi copia uiridium lignorũ adſit, retrogre-(νs ditur:& qui ex quatuor partib. foramina habet, ab om- N niuento impeditur: nam undiq; patet. Auxilium àno- bis ratione excogitatum. In quatuor partibus, oriente, occidente, meridie, ſeptentrione binos colloca canales ντ fictiles ex aduerſo poſitos, ita ut alter ſurſum feratur,
reliquus deorſum: nam impoſsibile eſt octo uẽtos, qua(
tuor inferius tendentes, quatuor autem ſuperius, à qua tuor cœli principalib. regionibus ſpirare. Quod ni fiat,
fumus minime poteſt retrò pelli: atq; id etiã experimen
e 2

rlamma cur igne alio uiua- cior.
C auſæ magna- rum flamma- rum.
cur aqua qua- doq; ignes exci tet.
Folles cur ac- cendant ignem, E ubi magis neceſſarij.
Ignes qui aqua non extinguũ- tur artificioſt.
36 Nr BLEMENTI to ad amuſsim comprobatũ eſt. Adiuuat autem nõ paruũ latitudo fau- ciũ in imo. Plerunq; etiã tutiores caniales decliues tantũ. Sed tutior om nibus eſt qui uagina circuncingitur, quæ inferiusnon cohæret tecto. Cum igitur ad hocut ignis urat tria ſint neceſſaria, pabulum, motus, & quòd penetret, cum in flamma motus maior ſit ac manifeſtior, atq; i⸗ deo etiam introitus qui ad motum conſequitur maior, minime obſcu- rum eſt cur flamma reliquo igne ſit uiuacior: ideoć; cerei dum flamma uiget tandiu ardent donec ſuppetit alimentum: cum flamma deſinit, ſpontè uel momento penitus extinguuntur. Quia tamen flamma mul/ tum abſumit alimenti, ideo perſæpe minus durat prunis: ſed hoc non merito ſui eſt, ſed quia celerius alimentũ finitur. His de cauſis& àpin- gui humido flammæ diuturnæ,& à tenui ato; ſicca ſubſtantia immenſę creãtur. Nam in tenui& arida ſubſtantia celeriter flamma flammæ ſic- cedit, atq; ob id in maximam molem creſcit. Quòd ſihæc ambo iungan
tur,& arida tenuisq́; ſubſtantia,& pingue ac plurimum humidum, ue⸗
. 3 2 4 4. 4„ 1 4— lut in bitumine, tunc flammæ maximæ& diuturnæ excitantur. Ob id
uerò manifeſtum fit, cur bitumini ardenti aqua iniecta maiores excitet
flammas, quod etiam Georgius Agricola, uir noſtræ tempeſtatis me- moria dignus, narrat: eſſe ſcilicet in Islandia inſula montẽ nomine He- clam, ex quo ignis emiſſus ſiccis extinguat᷑, aqua uerò alitur. Id autem fermè cõmune eſt omnibus ualidioribus flammis:unde etiam fabri in- ſperſa aqua ignes excitare ſolent: cum enim ardentior fuerit ignis, à fri gido incitatur,& ab humido alitur, quorum utrunq; aquæ ineſt. Ea de cauſa etiam ignis qui follibus accenditur, cum ualidus ſit, aqua modica non extinguitur, ſed robuſtior euadit. Folles nanq; ignes accendunt, quoniam motũ concitant: inde ex motu penetrat uis& exurit. Neceſſa rij aũt ſunt in metallis, quoniam à paruo igne nõ liqueſcunt: àuehemẽ- ti autẽ liqueſcunt, ſed ſerd, ideo prius exurũtur quàm liqueſcant. Sed à follibus ignis accẽſus mouetur& penetrat, ac colliquat metalla. Vnde nõ paruum compendiũ in celeri exitu,& quod minus impenſæ perit, & metalli portio minor uritur. Folles igitur ad accendendũ ignem atq; molliendum ac liquandum aptiſsimi ſunt. b b. Itaqʒ ut ad inſtitutũ reuertar, aqua ſolet uehementes accendere ignes, quoniam humidum ipſum quod exhalat, pinguius redditur, necaà cir- cumfuſo fumo abſumitur, ſed totum ignis ipſe depaſcitur, quo purior inde factus,& ſimul collectus à frigido alacrior inſurgit. Vnde etiam ignes qui aqua excitantur& accenduntur: cõſtat autem pice nauali& græca, ſulphure, uini fæce, quam uocãt tartarum, ſarcocolla, halinitro, bituminis ſpecie, illa quam uocant petroleum. Relatum hoc ad Mar- cum Gracchum. Additur igitur calx uiua duplo pondere,& cum ouo
rum luteis pariter miſcentur omnia,& in fimo equino ſepeliuntur. Aliud: Sulphurei olei, petrolei, iuni perini olei& halinitri æquales ſin- gulorum partes:nigræ picis, pinguedinũ anſeris,& anatis, ſtercoris co lumbini,
D B llu
C K l!

decauſs& pe bitmnaimmen m lmme 3 hec anbo lungan umhumidum de, excitantur. Obid damuiores excitet retemeſtatsmn- nomtnominelle⸗ ero alitur. Hautem undeuumfbriin⸗ lor fuertignis ali d paquæ neſtLade us ſitaquumodia gignes acceun Rexurit Neuli ueſcunrauchens liqueſcamt: uat metalla. VI ꝛus impenſe pet adendüignema
ac calore fomentum accipiant.
LIBER SECVNDVS. 37
A lumbini, eius liquoris quam uocant liquidam uernicem, cõſtat autem
oleo ſeminis lini, rurſus ſingulorum tantundem: aſphalti partes quin- que:excipe ardente aqua,& in fimo equino ſepeli. Aliud etiam: Ver nicis liquidæ, ſulphurei olei& iuniperini,& eius quod fit ex lini ſemi- ne,& petrolei,& lachrymæ larignæ partes æquas ſingulorum, aquæ ar dentis tres ac mediam, tum halinitri, ligni laurini ſicci in puluerem re- dactorum quantum ſufficit, ut omnia ſimul mixta luti ſpiſsitudinem re cipiant. Hæc omnia uitreo uaſe excipe,& in fimo equino tribus menſi bus ſepeli. Si igitur ex his pilæ lignis hæreant, ſpontè imbribus accen-/ duntur:ſed hoc nõ omnino ſemper euenit. Illud autem ſemper euenit, ut iam accenſus nullis aquis extinguatur. Puluis autem qui facillime arder,& cuius flamma uehemẽter exurit, cõſtat pyrio puluere,& tertia ſulphuris ac græcæ picis parte. Porrò plura his in libris de rerũ uarieta Libri de rerum
te ſcripſimus:hi autem exercitationem omnium horum cõtinent locu- uan ietate ſunt
pletẽ, quæ hic ratione explicantur. Quonam pacto uerdò aqua non ex- branis huius. tinguantur hi ignes, facilè patet conſideranti, qudd motum adeò uehe-
mentem ciunt, ut flamma flammę ſollium loco ſit. Ob id igitur paruam
flammã facile eſt extinguere, magnã autem difficillimum. Non ſolum Magnaflam-
enim quòd maior ſit, difficilius extinguitur parua, ſed quòd motũ exci ma tribus cau-
3— 1 tʒ difficile ex- tet uehementẽ, à quo, ut dixi, flamma fouetur. Amagnitudine autem auluu⸗ e.
motus& flammæ proculabeſſe coguntur homines: unde etiam auxi- lium primò deeſt, inde fumo abundante ſubit deſperatio. In hiscaſibus tria auxilia ſolum ſuperſunt: ut detrahatur materia ardere apta, uel ut murus ex lapidibus erigatur, lapidesq́; ſuper incendium proijciantur, Auxiliaextin- quo quidam amici noſtri uicinam ſuam domum ab incendio ſeruaue- guendi magna runt: uel quo uti ſolemus dum luci ardent aut ſegetes, ut pars in quam mnceuais. ignis fertur accendatur. Nam ſic extincto eo igne, uel etiam nondũ ex- tincto, maiori ſubtracta materia, periculoſo, ſed utili tamẽ inuento ſer uamus reliquum. Hoc autem auxilij genere ſeruati ſunt luci noſtri in Nouarienſi agro, nõ multum abſimili, quo loci dominus ſæpe ſeipſum à periculo liberauit. 28A b b
Suntigitur bitumine loca abundantia uel ſulphure, quæ ſp ontè ar/ Loca quæ ar- dent,& aqua minimè extinguuntur. Aetnæ in Sicilia montis famoſiſsi dent. mum eſt incendium. Crateres duo, inferior in putei formam anguſtus,
anguſto labro lapideo circumcingente: ſuperior uerò ab imo, ut refe-
runt, ſundę iactu diſtat, quatuor habens in ambitu ſtadia, ad centũ M. paſſuum: cineres circumquaq; effundit, ſumma caligine cuncta biduo offuſcans, quod etiam Plinius affirmat. Sed noſtris temporibus remil- ſum uidetur. Puteolis uerò parum antequàm hæc ſcriberemus CX X. M. paſſuum, utaudio, à Neapoli diſtant) maxima ex incendio iactura contigit. Fiunt igitur hi ignes ubi ſulphur aut bitumen gignitur, ple- runq; autem iuxta mare, quòd bitumen& ſulphur àmarinis ſordibus
e 3

38 DE ELEMENTIS'
lenis innoxus Quomodo autem accẽdatur parata materia, inferius dicemus. lgnis G 2 1 blantis. autem qui interdiu latet,& ſolum noctu uidetur, quemadmodũ in A- 4 ennini Mugellano uidimus, innoxius eſt arboribus atqʒ etiã herbis. b Pu lex hic: alius ignis uerè, ſed à uaporib. qui ſucceſſu temporis cum materiã ſubeſſe ſignificet, iacturam affert. Alius eſt omnino innoxius, V 4 qui non uerèignis, ſed uelut materia putrida lignorũ, ignem noctu ſo-
lo ſplendore, ſed abſque calore refert. Eiuſdem fermè generis ignis ue- 9 Nelene ſcaus ri eſt Helenæ ſidus circa malũ nauis, quod cadens etiam ænea uaſa col- 99 quod ſubmer- Iiquat, certus ſubmerſionis nũcius. Nam ſolum in grauibus accidit tem 5 aun ainm eſtatibus, nec niſi craſsiſsimo ſpiritu& magna uentorumuiuaporil- b 4 le cogi poteſt in naui,& ardere ſimul, unde etiam imminentem niciat X perniciem. Velutè diuerſo Caſtoris olim ac Pollucis, nunc Petri& Ni colai diuorum numina, ſeu potius lumina gemina. Nonnunquam in 1 Oceano terna, imò. ibi frequentius quàm gemina, ob maiorem con- A cuſsionem. Vocant tunc ea, Diui Nicolai, Helenæ,& Claræ, ſignifi- I
3 cato deducto à claritate, ab antiqua ſuperſtitione ſideris Helenæ,& f quòd Nicolaus ex quadam hiſtoria nauigantibus præeſſe credatur. In tu mediterraneo autem mari ſolum gemina,& plerũq; in rudentibus, ex ſo unoq́; in alterum uelut aues cum quodam ſono ſalientia, ſinem tempe- ſ
ſtatis, necnon ſecuritatem oſtendunt. Sunt enim uapores rudentibus d
hærentes, qui ſucceſſu temporis, igne ex altero in alterum tranſeunte, u
ſpeciem cerei accenſi prębent. Indicant autem ſalutem, quòd parui ſint, D 3 ne
quòd minime lenti, in unum enim coiſſent, quodq́; breui abſumant᷑ ſin li
guli: quanquam falſa imagine ſaliendi, qui plures ſunt plerunq; duos po
e referant, cum ſucceſſu multi cõtinuo ſpeciẽ unius diuturnioris efficiãt. r Tannzene a Diximus hucuſq; de igne, folliumq́; interim utilitatẽ adiunximus: 9 par uerò uidetur ut etiam motus rationem adijciamus: ſiquidem, ut di- lo
ximus, nihil egregium fit ab igne qui follibus non iuuetur. Duplices il m
los eſſe oportet, ſeu duo ſint, ſeu quatuor, ſeu plures, ut opera nũquam b intermittatur. Horum motus alternis uicibus uariatur, ac mixtus pla- el
nè eſt, ex uiolento, quo aperiuntur& aerem trahunt:& naturali, quo li
ſponte decidentes conceptum iam aerem exprimunt. Manifeſtum eſt ſc
autem, quòd quo celerius expreſſerint, eò acrius ignem impellere: ob e
He Pndenbue eaoneran t. Sed quia quæ grauia ſunt non facilè nec ce u
eriter aonis roti 3„
———‧‧—QEſꝝ Secneie. ma Nonemuolderiael iisi gjtui smani leltum eſt, nõ poſſe gla nc dat, qudm gla- iem, rigidiſsima ſit, tantum lædere frigiditate, quantum ignis ca- d
o Kiaors lore. Namut ignis motu omnia penetrat, introituq́; prius diſsipat ipſa , 3.„— a5 àm urat, ſic Nacier cſuiets quadã conſtat& craſſa ſubſtantia, quibus fit ne omnino poſsit peneti icqu ej Hededemdine poſsit penetrare quicquam. Quòd enim glacies non mi- I nus frigida ſit duàm calidus ignis, oſtendit experimentum. Nam ſi li- . Sne 5 lateri ardenti, glaciei tantundem imponas, non celerius glacies liiolue to igni ionis: b
uetur, quam extinguatur ex toto ignis. Nam ut ignis motu& te- 4 8 nuitate

Wunentemnücit nuncheuidN Jonnunqumin 0d mioren con⸗ XClr,igri lderis Helenæ,& reſlecreddatur.n zinmdemuidus,ex
entia fnemtempe, b
apors ridentibus lterumtranſeunte, m, quodparuiſmt, b breuiablumartün ſuntpleruncydues luturnioriseflcit litatẽ adiunxinis us:ſiqudemuii auetur. Duplici s utoperanuquul ſcur, acmixtusp nt:& naturali,
at. Manileſtune 1
LIBER SECVNDVS. 39
eſſe cauſas, quòd quæ penetrabilia non ſunt, ut aurum& adamas, ab i-
gni nõ abſumunt᷑ neqʒ; urũtur, nec omnino uerèignea dici poſſunt: ita glacies denſitate ſua& quiete magis reſiſtit,& diutius permanet. Vt enim ignis ſemper fit, ſic glacies eadem manet,& multis annis quando- que durat in gelidis ſub Vrſa montibus, ſicut& nix. Ergo glacies aci- gnis penitus contraria ſunt. Ignis enim calidiſsimus, tenuiſsimus, celer rimi motus, ac qui facilè omnia inuadat,& momento maneat ſolum: at glacies frigidiſsima, denſiſsima, quieta omnino, lenti progreſſus,& ma
. X 3 ximè diuturna.
Ergo magnę quæſtionis iam ſolutio ex his emergit, ſcilicet, an ignis
hic noſter ſubſtantia ſit, an accidens. Si enim ſubſtantia foret, uideba-
A nuitate magis penetrat, ac facilius corrumpit& depaſcitur quàm glaci- es: indicioq́; eſt, introitum& ſubtilitatẽ horum effectuum mirabilium
lgnis et glacies Penitus nra- ria.
Ignis quid ſit.
tur durũ, quònam pacto in candenti ferro duæ eſſent ſimul ſubſtantiee
mutud penetrabiles, ignea atq; ferrea: tum uerò ſi altera diſſoluatur, ut- pote ferrea ſubſtantia, dum ignẽ concipit fiet corruptio, dum extingui tur ignis generatio fieri dicetur, quod perabſurdum eſt. Si uerò aerem ſolum qui intus eſt ardere latere ardente dicas, non diſſolueretur ſub- ſtantia ligni in cineres, nec ferrum deterius adeò euaderet: igitur humi- dum proprium ferri, dum later ferreus accenſus eſt, ardet. Quòd ſiom-
nino ignis accidens eſt, quomodo ſubſtanttiam immutat lignorũ in ci- nerem, ac ferrum omniaq́; fermèabſumit? Itaq;, ut dixi, hicignis nihil aliud eſt quàm ſumma caliditas cum ſiccitate iuncta. Nec ſubſtãtia dici
poteſt, niſi ut glacies, ſi pro re quæ gelu cõcreta eſt intelligatur, ita ignis Pro re ipſa quæ ardet. Ignis igitur accidens omnino eſt, atque caliditas cum ſiccitate ſumma, inhærerq́; ſubſtantiæ ſemper quemadmodum re liqua accidentia: non igitur elementũ eſſe poteſt, quod& ſuperius de- monſtrauimus. Nam naturæ principium caſu quodam conſtaret, ac pa bulo incerto circumferri oporteret, imò eadem ratione glacies aliud eſſet elementũ. Quòd ſi elementum aliud eſt ignis, ſiquidẽ æqualiter ca lidus eſt ac hic aut magis, igitur& ille pabulo indigebit, quoniam pa- ſci neceſſe erit:unde igitur tantæ moli pabulume Siuerò minus calidus eſt, ceſſat ratio ob quam ſtatuebat᷑ elementũ. Siquidem ob hoc elemen tum ignis poſitus fuit, quòd eſſet ſubſtantia calidiſsima quædã ac ſicciſ- ſima, utranq; habens harum qualitatum, uel alteram ſaltem perfectã: at non habebit, cum iam conſtet hunc ignem illo eſſe longè calidior
—
‚ſic-
ciorem, ardentiorem, ac magis penetrabilem. Sed& alterius dubitationis clara ſolutio emergit, an ſcilicet igniis i- gne calidior ſitc Conſtat autem, quòd non ob ſolam materiam ignis ca lidior euadit, ut qui in ferro eſt, eo quiin palea,& qui in quercus lignis eo qui in ſalignis, ſed uelut in glacie quędã uix coacta eſt, alia dura, alia prędura, ita ignis quidam uix eſt ignis, ut cum candere ferrum incipit: alius candidior, alius ſplendidiſsimus. Cum enim accidens ſit, augeri
dior eſf.

4⁰ b DE ELENENTIS 1 ignis ſexmo- ac minui poteſt. Itach ignis igne ualidior euadit ſex modis. Natura ue dis ualidior diximus: ardẽtior enim celerius exurit ac magis. Materia, ut qui in fer uaci⸗ ro ſedẽ habet, eo qui in ſtipulis. Motu, nam magis fit penetrabilis. Ma gnitudine, ſeu propria, ſeu diuturnitate temporis: hoc enim nemni ob Nodus ocuen Tcurũ eſſe poteſt. Deniq; reſpirationis impedimento: non ignorãt 5 i cum modio nautæ, qui exiguo foculo ollam ſuperponentes ollę, omnes feruere 5 Bne. gunt, unde paupertati conſultum. Sed oportet ut dixi, ne proprio fu- mo extinguatur igniculus, paululũ illum reſpirare. Ob id qui impen- ſæ conſulunt, furnos exiguos ollæ in modum ex ære conficiunt, dlatra cur calx aqua tos in imo ſtrictè ex ferro, ut cinis excidere poſsit. Vltimus modus eſt, accendatur. cum cogitur ignis, atq; ob id calx aqua accenditur: nam calor in forna- ce acquiſitus ac latitans, cum, ut dixi, ex genere ignis ſi texiguæ aduę fri gore intus concluditur, tum motu tum coitione ipſa in ignem euadit. c ax que opti Optima igitur calx eſt quæ ſuperfuſa aqua maximos edit ſtrepitus,
mas& ignem concipit, ligna accendens proxima. Eſt hęc plerunq; coloris
cinerei:nam in candida iam ignis exhalauit, quia aer ingreſſus eſt: can- dor enim fit ingrediente neceſſarid aere. Talis autem ex ſolidioribus la pidibus fit: nam lapides ut ſolidiores extiterint, maiorem& diuturnio rem calorem retinẽt. Quomodo uerdò calor in his quæ ardent relinqua tur,& motu ac coitione ignis accendat᷑, inferius oſtendemus. Verum motus nõ ſolum penetrare magis cogit, ſed et calorem ipſum accendit, ruhnè cur tin/ atq;, ut dixi, ignem igne calidiorem reddit. Nihil mirum igitur eſt ful-
tam habeat mini tantam ineſſe uim, ac ignem illum quaſi ab aliorum ignium natu-
ennh. ra alienum miracula quædam efficere. Nanq; ob motum celerem non
ſolum magis penetrat, ſed ignis ille multò calidior reliquo omniigne
exiſtit. Itaq; omnia animalia præter hominem ſolo contactu occidit, hominem uerdò uix unquam euadere licet. Euaſit tamen Ioannes Ma-
ria Cardanus,& ſuperuixit raro miraculo. Quis uerd eſt alius ignis,
qui ſolo contactu occidat hoc igitur ei propriũ eſt, quòd calidiſsimus
ſit calidiſsimorum, atq; ut ita dicere liceat, ignis ignium. Quamobrem
ulmen quo-& multũ refert, an procul,& ex alto ueniat, aut propè. Itaq; illæſa quã- aud⸗ dauana doq; crumena pecunias colliquat: neq; eſt enim hoc aut fabuloſum aut liquet. mirum. Nanq; quod lædit, aut mole aut mora corrumpit: hic cum te- nuiſsimus ſit, crumenam non diſcerpit: cum uerò uelociſsimè mouea-
tur, non hæret, atq; ob id crumenæ innoxiũ. Tranſire autem nec hære-
—
C
D
re ob ſubtilitatem in crumenam docet aer, qui& ipſe uacua diducta cru
mena ingreditur, atq; illam implet: quod fieri nõ poſſet, ni per abditos meatus ingrederetur, quandoquidẽ ipſius os diligẽter obſtructum ſit. Ergo ignis ſeintilla fulminisq́ʒ pars aere ipſo longètenuior, poſtquum ingreſſa fuerit, metallo infigitur, ac pręſtantiſsima illa ui, tum imperu, i- pſum repente liquat. Hanc tam excellentem caloris ac ſiccitatis immo-
dicæ uim, uelut raram& ob raritatem occultam, quidam turpiter pro- Prietatem appellarunt, cum conſtet immodicum eſſe calorẽ, ac ut dixi,
b ignis

wmos ediiſttepitus necplerunc;colors ringreſſuseſt: cn- mexſolidioribusl norem& diuturnio duæadentrdinqm ſtendenus. Verum remiplumaccendit mirumigur eteol⸗
0 rumigniumm⸗
notum celeremnol rreliquo omnüigne lo contactuocciii amen loannes
uerd eſtaliusiglib
quddlcaldiim
LIBER SECVNDVS. 41
A ignis igniũ. Mirum aũt minimè eſſe debet, ignem hunc, aut aliũ quem- Ignis ſateres u
piam, lapides accendere poſſe. Nam ferrum haud candens tamen accen
dit lignum& ardere facit,& lignum ſulphur, quamuis lignum non ar- deat,& ſulphur uitæ aquam uocatam: quod enim ſolidius eſt, quod po
B
tentia tenuius eſt euincit. In ſolidiſsima igitur materia ignis feruentior lapides accendere poterit. Latet autem hoc, quod magno uſui eſſe po- teſt ad urbium expugnationem. Oportet autẽ cum magno motu hoc ignium genus neceſſaridò coniunctum eſſe,&, ut dixi, in ſolidiſsima ma teria. Sed cur fulmen columnas nõ ferit, nõ carinas? Rarò quidem hæc ferit, non tamen nunquam: nam Florentiæ in æde maxima, ſeu potius in ædis ambitu, uidimus columnam fulgure percuſſam ac uiolatã: non tamenferit frequenter, nec adeò diſij cit, quòd ob rotunditatem ictus labatur. Carinas non ferit eadem ratione, niſi rarò: nam ultra quinq; cu bitos ſub terra deſcendere negatur. Humilis autem eſt carina nauis, at
celſa malus, quam frequenter tangit. Ergo certum eſt cõtra fulgura au-
xilium, profundis ſpecubus ſe abdere: tutius enim hoc quàm uel lauro coronari, aut uituli marini pelle tegi, aut aquilæ, aut Hyacinthum lapi- dem geſtare:niam negant hæc fulmine tangi. Sed audiui& lIaurum pau cis abhinc annis Romæ à fulgure ſauciatam,& nos de Hyacintho infe- rius diſputabimus: nam non leues ſunt autores qui hocaffirmant. Fulminis admiranda uis olim fuit, ſed deſijt eſſe, bellicorum tormen torũ nunc effectibus& copia: parum enim abeſſe uidentur à fulminis uiolentia. IIlud unde ueniat,& quàm procul, neſcimus, necq; quantum ſecum ponderis ferat. Sunt etiam qui affirment ſolum ignem eſſe cum
impetu, lapidẽ nullum. Hoc ſolum certò ſcimus, turres integras quan-
N
„„.. 8. doq; uno ictu diſijci. Cardani è turre unica, quæ ſola ſupereſt, ſed anti-
qua tamen, laterum pluſquàm XII. M. uno ictu excuſsit acdiſiecit. At machinæ hæ L X. pleræq; pondo ferri per quinq; M. paſſuum(mirabi- le certè dictu, ni dicto experientia fidem faceret) ferunt: eædem muros
quatiunt, excutiuntque turritas urbes, neculla uis tanto malo reſiſtere
poteſt. Leuiſsima ex ære cyprio factitio tubæ in modum canalis effici-
tur. Neque arctiores aut latiores in imo eſſe decet, quippe latiores à pi- la non exactè cluduntur,& ideo minus habent impetus. Quòd ſi clu-
rens.
Fulmen raro o lumnas Ferit, & cur.
Aduexrſus ful⸗ Qura cautio.
Machinarum gnearum uis.
Modus machi- nas igneas fa- aiendi.
dantur, periculum fracturæ ſubeunt, ob pulueris multitudinem. Ar-
ctiores autem ni longiores efficiantur, quantum oportet pulueris mi- nimè ſuſcipiunt. Si longiores in imo fiant, breuiores euadunt ſupe- rius, ob idq́; multum amittunc uirium. Quòd ſinon quantum opor- tet pila deſcendat ferrea, relicto uacuo debiliorem ictum reddunt,& machinam agitant, ac etiam quandoq; frangunt. Et tamen artifices, magno Principum malo, ne apertiſsima ratio uilior uideatur, menſu- ras quaſdam fingunt arctiores, alij in imo, alij latiores facientes perpe- raàm, cùm una ſit ratio, ut undique æquales ſint, optima& ſecuriſsima. Machinæ ad ſphærulam ponderis ratio centupla, ut ſi ſphæra quam

3 DE ELEMENTIS
42 4 1.„„ 1e mittere debet, ſit pondo X X. erit machina pondo uM. Craſsitudo in G imo, ubi pulueris locus eſt, dodrans dimetientis ſph erulę. Licet autem & pondus& menſuram cum eo machinæ augere: ſed minuere citra pe riculum fracturę haud licet. In ſummo craſsitudo labri machinæ nõ mi nor triente dimetientis ſphærulæ. Canalis dimetiens, ut dixi, æqualis dimetienti ſphærulæ,& pulueris pyrij pondus ponderi ipſius ſphæru læ. In minoribus tamen tormentis machinæ pondus ac craſsitudo ma- iorem ad ſphærulam proportionem habere debet ob ſecuritatem, atq; 4 eadem ratione pulueris pondus paulò minus eſſe quàm ſphærulæ. Pa 1 tet ex hoc ratio quantum ſpacij imum debeat capere, nempe quantum ſatis eſt ad cõtinendum puluerem qui pondus ſphærulæ æquet. Fora- 6 men ubi ignis accendit᷑, ſundi partẽ etiam obtineat: nam machina non
aded retrd agitur, cum ignis ſolum prorſum accendatur: ob id rectius collimare ictu licet,& minore periculo. Nam cum multum retrò agun— tur, paruæ lædunt milites qui eis utuntur: magnæ ſinon contineantur, b
ncer tos edunt ictus,& labefactant currus quibus inſident: ſi ui conſi- 4
gnamachi- ſtere cogantur, fracturæ periculũ ſubeunt. Eſt igitur hoc unum fractu- b ne que fraciu rę ſignum, ut uehementer retrò agatur: aliud, ſi menſura non cõueniat, re obnoxiaſit. ut cum tenuior fuerit aut arctior quàm oporteat, uel inęqualis, uel obli qua, quo nil fermè eſt deterius. Tertium ſignũ eſt, cum materia ip ſa fue 9
rit ſquamoſa, aut minimè tenax, aut ueſicis plena, aut rimã obduxerit.
Quartum, cum æruginem contraxerit, aut aqua maduerit: quo errore P 3*
dum pompa Papiæ, anno M. D. XLVI. ſolennis corporis Chriſti age
retur, quinq; aut ſex uiri ex his qui pompam ſequebant, fractis tormen da
tis perierunt. Quintum eſt, ſi plus pulueris, aut tenuiorem pro craſsio- ii
re immiſeris. Nimis enim aucto igne, nec moram ad exitum inuenitte, A
frangitur machina. Accidit& fractura, dum ſphærula nimis uiolenter 5
Ruxilium ma- intrudit᷑. Auxilium præſtat ne frangatur ſuſpecta iam machina, ſidum b hanaeues ne excutere ſphærulam debet, in terra iaceat: nam ea libertate in eam par⸗ H mng. tem agitur, ad quam ignis impellit: ſed tum ualde incerto ictu& exitu. dG Ob id magnas machinas in curribus mobilibus ita collocãt, ut ſolo ac b e
finitori æquediſtantes ſint: atq; ſic dum ignem conceperint, rectà retrò ul
citraq́; periculum agantur. b lo
nuchmaun Eſt& aliud genus ignei tormenti nouum, cubiti& ſemis longitudi d Leha ne, pondere librarum LX X. uſq; ad LX XX. Canalis capit ſphęram pi m lę paruæ magnitudine. Ferreo baculo dum exoneratur, ſuſtinetur, cau A
daq́; continetur: unius hominis onus ac machina: cæterum ob craſsi- b
tudinem mirum in modum ualida, nec minus tura. Aliud, in quo caui-
tas ampla iuxta foramen:uarij modioli cauitati imponuntur, omnes e-
iuſdem magnitudinis, quorum canales canalibus machinæ è directo re G
AerzBhe beh Homchenn. ut mutatis modiolis non cõcaleſcat machina. Vidimus hæc t eei aainan. apiæ Drincipis Saxonię inuenta. Fiunt, ut dixi, è cyprio ære maiores, u riafint. ſed tutiſsimæ è ferro, unde nũc minores omnes: maiores tamen ex ferro li
eflicere

n.Cnkänb, unn nram drimachi ralrähe s, utai enön 4 i,x ul- ürrigäuſan pheru Saccraböinud . om⸗ dlecurttatem an namſphenuld. d „nempequanun rulæ xquet Pon, mammachinanon ur: odidmtis multumrerro aeun noncontneantur, inlddent ſiuiconl rhocunumfracu- ſuranon Gueniat, dingqualis uelobi um macri ipſafte uut rinioddurert. adueri: quoerrot h orporsChritage band fractistormen uiorempro craso⸗ dexituminueniete ula nimis uiolente ammachina ddum libertaeein eanpi- ncertoic& exiu colloct, ut ols ceperintrctun
ILIBER SECVNDVS. 43
& efficere operoſum eſt, ob id pleræq; è cyprio ære. Torno minores, ma-
iores liquato metallo plaſtices opera:inde etiam torno. Fiunt autem ty pi pro fingẽdis machinis plerunq; ètribus fruſtis, quoniam ex uno fin gere nimis eſſet difficile, quando uel ſic etiam graue ſit. Pars una cana- lis, ſecunda embolus maſculus, tertia ſedes. Ipſa uerdò machina plerun- que ex uno conſtat fruſto. Vidi etiam ex duobus conſtantẽ, ac torna- tili uite alteram alteri ab imo alligatam. Materia, ut dixi, æs cyprium fa- ctitium. Conſtat ære ipſo,& ſeptima fermè parte plumbi nigri uel can- didi uel aurichalco. Sed impetus tanti ratio in pyrio puluere eſt. Hic conſtat ex tribus partib. halinitri,& duabus ſalignei carbonis, atq; una ſulphuris:cõuenitq́; magnis machinis. Sed mediocribus halinitri par- tes decem, ſalignei carbonis tres, ſulphuris duæ. Paruis uerdò halinitri partes decem, carbonis lignorum nucis auellanæ abſq; nodis, tum ſul- phuris, partem unam ſingulorum. Contundantur hæcligneo malleo, madefacta prius aqua putei, ne ignem dum tundunĩt᷑ concipiant. Sunt qui acetum addant, qui ardentem aquam, ac ſiccent in ſole, ſed nõ tun- dunt tunc: facilè enim ignem poſſet concipere. Veruùm tota cura eſt, ut omnia ſic à terrena parte expurgata ſint, maximè halinitrum, ut totum ardeat, nec quicquam ſuperſit. Deinde, ut ad tenuiſsimas partes redi- gatur, ſic enim partes partibus optimè hærebunt: hoc fiet, ſi ſæpius con tundat᷑, madeſcat, ſicceturq́;. Tertiò, ut cum perfectus fuerit, in ſole ſic-
B cetur:nam iuxta ignẽ apponere periculoſsimũ eſt. Ergo iam tanti effe
ctus cauſa quærat᷑. Impoſitus hic puluis in machinã, ſphærulaq́; obdu
cta, adiecto ab imo machinæ extrinſecus igne illicò fermè totus accen-
Pyrij pulueris cmpoſitio.
Cur puluis py- rius èẽ machina tanto impetu
ſphærulam mit
ditur, ac maius quàm centuplũ ſpacium occupare nitit᷑: quòd enim exi tat. guus puluis in uola manus non minus quàm centuplũ ſpacij occupet,
experimentũ oſtendit, cum ſi quantum eſt granũ milij, ex hoc pulue- re accendatur, locũ nucis igne compleat. Oſtendit& ratio: nam ignis rara materia ac tenuis magnis limitibus cõtinetur, cum terra& puluis ſolida ſint ac denſa. Itaq; accenſus iam puluis cum in arcto ſit, uiolenter excutit machinam undiq;, nec aliubi faciliorem exitum inueniẽs quàm ubi ſphærula ui incluſa fuit, eam magno conatu elidit, primò per cana- lis ſpacium, inde ea ſeruata uehementia foràs expellit,& cõtinuato in- de impetu ſpacia terrarum longa ſuperat,& obuia quæq; euertit ac di- ruit. Par eſt etiam cum magno ſtrepitu hæc fieri, cum ignis ille affatim & tanto impetu exeat,& aerem repentè concutiat. Ipſa quoq; ſphæru- la ſtridulum quendam ſonum, dum aerem uelox diuidit, excitat. Tum uerò halinitrum,& omne ſalis genus, ſpontè etiam in libero igne poſi- tum nõ leuem crepitum excitat. His tribus cauſis, ſed prima præcipuè,
dum exoneratur machina, fragor tantus, ac tonitru non abſimilis exci-
tatur. Sed ſi puluis non confertim ardeat, aut quia lentus, aut impurus,
uel non elaboratus, uel quia parum habeat halinitri, lentè emittit, debi
liter,& paruo cum ſonitu. At ſiiuſto tenuior fuerit, tota ſimul ardens
f 2
Cauſa ſonitus
magni machi- nari dum exo nerantur.

44„DE ELEMENTIS frangit machinam. Manifeſtum eſt igitur, qudd cum celeritas tranſit us o in ignem ex proportione pendeat, caloris ad pulueris repugnantiam, attenuato autem puluere repugnantia minuatur, quòd in infinitũ hæc perfectio pulueris pro gredi poteſt, ſic ut momento to ta accendatur. Tunc uerò cùm repente non inuenire exitum poſsit, quippe cummo- tus omnis tempus poſtulet, machinam franget. Igitur non ſolum pul- uerem licebit conficere qui omnes machinas effringet, ſed tenuiore im poſito maioribus machinis illæ peribunt:& rurſus craſsiore tenuibus ac paruis, uix ſphærulam excutere poterunt. Igitur intra limites certos atq; anguſtos poſita hæc eſt ratio, quæ cum tractantium machinas pe- riculo coniuncta eſt. Ille autem tutò& maximo cum impetu tractabit eas,& ictus diriget, qui qualem oportebit pro machinarũ ratione pul- uerem efficiet& adminiſtrabit. Cuniculorum Porrò eadem quæ machinarum, ſed admirabilior cuniculorum ra- Baraftu tio eſt. Huius tam atrocis inuenti autor fuit Franciſcus Georgius Senẽ ratio. ſis. Docuit hic Hiſpanos arcem Lucullianam iuxta Neapolim, quam Galli tuebant᷑, nunc Ouum uocatam, euertere, æde illius ſacra cum Gallis, qui intus erant, etiam in mare ex monte transla- ta. Ergo cum arx maxime in monte iacet, iudeturq́; ob ſitum inexpugnabilis, cuniculum effodiunt obliquum, altirudinis quatuor cubitorum, latitudinis duorum: nec multũ refert ob-
V re deſtinas perueneris, obliquum ſpecum eſſe oportet, ut iu- xta A, tum uerd ibi etiã ſolidam montis ſubſtantiã, ne uis ignis
ſ ſ d concluſi raritate loci euaneſcat: inde locus ille puluere totus 1 femè completur pyrio, eoq́; tenuiſsimo. Funis uerò deducitur — ex A uſqʒ ad ſpecus oſtium B, hic iuxta A, ubi puluis eſt, craſ- fus ac latus in modum flocci. Totus autem funis aceto, ſul-
phure& halinitro incoquitur: inde intectus pyrio puluere, ſiccatur in ſole:denudò ſiccato inſpergitur tenuiſsimus puluis pyrius,& harundi-
ne circumueſtitur ab A uſq; ad B: inde cuneis lapidibusq́; c oſtium,&
uſque ad D clauditur adeò diligenter, ut ſolius harundinis locus relin quatur. Igitur accenſo B funis initio, celerrimè ob puluerem pyrium i-
gnis uſq; ada permeat, accenditq́; puluerem totum: cumq́; cuneis& la pidibus obſtructus locus ſit, nec ſi extrudant᷑ ullus pateat exitus, quia
E non eſt in directo A, nec Din directo C, nec B in directo E D, neceſſa-
rium eſt ut diſrupto monte, quicquid ſuperius eſt euertat, totam mon-
tis molem concutiens. Ob id uiam B A non breuem eſſe oportet: neclo cum A aliqua ex tenui montis parte, ne quà tenue eſſet obſtaculũ ignis erumperet, ſuperioremq́; locũ illęſum permitteret. Forſan quis obijci- et, nõ pertinere medico quę ad perniciẽè hominũ, qualia ſunt hęc, doce- re, ut neque uenena. Sed nos hæc non docemus, uerum uulgò nota ac paſsim, cauſis tamẽi gnotis, cauſas demonſtramus. Nec quicquã unquã b ſcri-
liquitas, dum procul fueris: ſed cum ad locum quem ſubrue- D

neclericat ILIBER SECVNDVS. 45
erisrah tn A ſcripſi duod nouam quandã perniciẽ afferre poſſet: uerũ iam cogniti zud Aanm b ſcrip ĩ, duo— A lã perni zaller p 65— gnitis O fümn rebus quæ ex naturæ ſecretis originè ucunt, cauſas oſtendere propo 1 dezaccdann. b ſitũ eſt, ut firma demonſtratione, nõ ſecus ac elemẽta Geometrica pate- ät, quiph cmm ant. Obliquitas igit᷑ tanti miraculi cauſa eſt, ut etiã montes euertantur. wurnonſoln 9 Sed his relictis, rurſus ad ignis uim redeamus, ex qua non leues du- dger, lcrnuan dl pitationes ortum habent. Nam cum dixerimus motu illum conſeruari, 1 binrrrubu cur, dicet aliquis, melius ſub cineribus pruna ſeruatur q́; detecta, cum cur inis ſib rinrralimite imn cineres omnem prohib eant motum: Hæc facilis eſt dubitatio, atque ad fiurnͤa ſerue ntummchinn ad hunclibrũ minimèpertinens, in quo propoſitum eſt ſolum magna“ um inpeuma 8& difficillima ac pulcherrima perſequi. Quamobrem in po ſterum Ata imrürarond 1 libus abſtinebo, qualis eſt hæc propoſita dubitatio Itaq; illi reſponde re ſatis eſt, gnem ſemper motũ habere aliquem, ſed prunas admodum loramialounn tenuem, qui etiã ſub cineribus maneat. Cum igitur prunæ detectę ſunt, — 1 aer corrumpit ignem illum circumſtans:mauult enim corrũpere quàm .. oGus dele corrumpi: nec tam tenuis motus illum ſeruare poteſt, uerum cõtectus ru Napaim qm cinere ab aeris offenſa tutus eſt. Itaque tribus modis ignis ſeruatur:uel ertere deillius ſacn cum motũ ex ſeipſo excitat, ut in cereis,& generaliter ubi flamma mo- reexmonte tnüsla, tu ſuo ſeipſam tuetur: uel cum aliunde motu fouetur, ut flante uento, t, iudeuurqyodirun uel follibus, unde magna incendia fermè omnia dum uenti ualidi flarẽt bliquum, tiudius facta ſunt. Tertid, cum tutus eſt ab aere, ſic tamenut reſpirare poſsit, ue necmiuntnob‚ lut ſub cineribus. Nec refert an cineres alieni ſint, an ut in quibuſdam li ſocumqumſibnv B gnis contingit, illos ſibi circumcirca paret. Alia eſt etiam dubitatio, Cur ignem ma im eſſeoponst ui- cur ignem magis ſoleamus dicere ſub ſtantiam quàm glaciem: nam ne- Ieſlaneg ubſtantis neusigii mo glaciem ſubſtantiam dixit, ignem aũt pleriq; non ſolum dixerunt, Alaciem. 2 cus illepuluere wi ſed etiam exiſtimauerunt, cum tamen ambo accidentia ſint. Cauſa eſt Funis ueròdeducmm in promptu. Accidentia ſolemus appellare, quæ adſunt non corrupto a ubipilus cc ſubiecto: talis aũt uidetur glacies. Nam gelu concreta aqua, lac, uinũ,
ſoluto gelu eadem conſpiciũtur. At igne pleraq; corrumpunt᷑,& quæ manent, ut lapides& metalla, lęſa uehementer uidentur, præter aurum & argentũ,& pauculas gemmas: ob id ignẽ arbitrabant᷑ maius aliquid
tem funis aceto, i b o puluere, ſiccauui0
spyru 9 ban⸗ eſſe quàm calorẽ. Huius tamen differen te cauſam ſuperius docuimus. b
dibuscq; Co ru Erat& aliud dubitatione dignum: quoniam ignis quiddam à quo- An Wqp.
arundinis e dn cunq; calore ſeparatum uidebatur, non tamen eſt, licet colorem mutet, He Eo hles
puluerempſf 3& ſibi ſimilem facilè gignat. Sed non omnis ignis ſplendet: etenim fer-
mr cumq; cunes rum igneum ſulphur accendit& urit, ex quo patet ipſum ignis iam for
us pateateriuse mam concepiſſe, nec tamen ſplendere. Ita diuerſa ratione ignis quemar väu⸗ Denh ltur kllſo
9 necelli.... 1 direce ED, dens aqua emittit, non ſolum ob ſubſtantiæ raritatem, ſed quia minus iteo zuo7
calidus eſt:ob id etſi conſumatur& ſplendeat, uix dicam illum ignem,, ea madet. meſle oponte- qui linteum cui inhæret,& quod aqua ip ſa maduit, non urat, ignem di- cidebere. Eadem ratione ſi diutius deſtilletur attenueturq́; magis, ma- Manus ut erde
1“ at homine no t.Eorſan qul dur gno miraculo manus ardebit, nec ſentiet. Itaque ſi quis rectè inſpiciat, Heasdente 1 ualia ſunthec,C”oO poſtquam calor certam metam attigit, ignis dici meretur: hęc autem me 1 1gonol ta non una eſt, ſed ci j1 G verumu 5. eltled cum aerem ufficere poteſt Cum uerò eo iam perue- ju—.———— 2
„nicquaun,

————y-—y
46 DE ELEMENTIS
nerit, ſplendoris& lucis ac roboris tantũ acquirit quantu etiam Sler ignis ratio non ip ſe, ipſeq́; ignis augetur. Ergo utab initio dixi, ignis nihil aliud e minus onſtat calor ualde magnus cum ſiccitate iunctus: nam abiq; ſiccitate ignis eſſe ſiamate quim non poteſt, aliter aqua feruens ignis eſſe poſſet. Non minus igitur ignis
calore. n⸗. 1 Ln 414 Faces quomo- eſſentia à ſiccitate ipſa pendet, quàm à calore. Hac igitur de cauſa faces
do è quocun è quocũq; ligno facere edocti ſumus:ſed ſi ex denſiore ac ſolidiore, diu-
lgnoſiau. turniores. Stolonem querneum, cubiti craſsitudine à uertice ad imum diuides in plurima fruſta, uelut duodecim aut ſexdecim, pluraue, ita tamen ut imum integrũ maneat, inde ſiccetur in furno duobus tribuſ ue diebus: excluſo itaque humido aqueo cum remaneat quod bingue eſt, ardet ut tæda:& ſilongitudine hominem æquat, durat alacris am nis ab aqua ma per horæ ac dimidiæ ſpacium lumine ſplendidiſsimo. Ergo ut iam tipliciratione dixi, tam frigidis ignis extinguitur, quàm humidis obruitur: ab humi- cxanauii. dis quidem duabus cauſis, tum ut contrarijs, tum quòd reſpirare acmo ueriillum prohibeant:à frigidis autem ſolum ut contrarijs. Ab aqua i-
gitur triplici ratione extinguitur. b nModi quibs Nunc tandem ſupereſt ut cauſas generationis illius oſtendamus, ne nisgneratur que leuem habent in ſe obſcuritatem. Igitur primò quot modis fiat cõ- ſideremus. Fit autẽ propagatione, antiſpaſi, percuſsione, frictione, Pu- tredine, coitione. Nam qui uel ſpeculis concauis, uel ſphærulis perſpi- cuis generatur, ad coitionem manifeſtè pertinet. Sed coitionis obſcura
ratio non eſt: nanq; ſi denis uiris nummos denos diſtribuas, ſinguli ha
bebũt nummũ:ſed ſi in quinqʒ, binos. Si igitur calor qui per magnum ſpacium diſperſus eſt, in unum cõtrahatur, quicquid magnæ illi quan titati inerat,& modicæ illi ineſt: quamobrẽ magnus calor in paruo ſpa cio cõtentus, magnos effectus producet, magnusq́; ob id dici merebit᷑, atq; ob id ignis. Hoc enim adeò planè expoſitũ eſt, ut repetere haud ſit neceſſariũ. Sed qui antiſpaſi fit, ad coitionem reducitur. Non enimob aliud antiſpaſis accendit, quàm quòd in unum cogit: ergo& huius cau ſa cognita eſt. Propagatione autem oſtendimus quomodo genere- tur ſuperius. Vnumquodque enim natura conſtantium atque morta- lium ſibi ſimile generare aptum eſt, itaq; nihil mirum ex igne ignem ac- cendi:uerùum frictio& percuſsio à motu initium habent: putredo au- tem non ſufficit ignem accendere, ſed uel alio calore confirmatur, aut alut lome motu, aut antiſpaſi, atque coitione. Itaque ſi quomodo motu ignis ac- gm geusen cendatur docuerimus, modos omnes ſimul quibus ignis accendi poſ- ſit demonſtrabimus:& quòd tantum tres uersè ſint, coitio, propagatio ac motus, quanquam longeè plures eſſe uideantur. Oſtendere autẽ quo modo ignis à motu generetur, non aliud eſt, quàm quomodo motus ſit cauſa caloris demonſtrare: nam ſi motus eſt cauſa caloris, erit& au- gmenti illius. Ignis autem, ut diximus, nihil aliud eſt quàm calor in im menſum auctus. Ergo quõnam pacto motus caleſaciat, inquirunt Ari ſtotelici, ac multa nugantur: tandemuerò ad id redeunt, ut calor ſit effe
ctus
D

2 alug 30 sffan lhaimo Prgoutim obmituer. Dhuni, luodreſpirxacmo
vntrarfs. Abaqwai⸗
liusoſtendams,ne quotmodsatcõ- Sione mtione,pu⸗ uel ſpherulsperpi-
cd coitonisobſcura
diſtribusſmnguum!
lor quipermgnum duid magreilicpn us calorinparooſr Gob dd dicmercbi- t, ut repeterebaudſt citur. Nonenimo gir ergo è kuiuscu s quomodo geue
A
1
LIBER SECVNDVS. tus motus: eſtq; hoc ac ſi dicerent, Neſcimus. Idem enim per idemo-
ſtendere, certum nugacis atq; imp eriti argumentum eſt. Quid tandem obſcurè& ſuo more dixerunt quidam, quòd calor hic in aere iam eſt,
ſed per motum ad formam illam deducitur, eſſeq́; hunc calorem illum qui à ſideribus prouenerit? O egregium hominem:calida non cenſent aſtra, inde calorem illum aſtrorum ignem eſſe uolunt. Quoòd etſi calidi tatem efficere calida non exiſtentia ſidera concedatur, rurſus dubitatio emergit, quomodo calorem illum motus augeat. Certum enim eſt con
ceptam caliditatem antè à ſideribus abſqʒ; motu nondum eſſe igneam.
Alexander rectè ſentit in hoc, quòd non ex lapidibus excutitur ignis, ſed aer qui ibi continetur, attritu repentino uertitur in ignem. Sed ſi ita eſt, cur non? ſolidiſsimis lapidibus, ut porphyrite, ac duriſsimis magis excutit᷑, quàm èmollioribus, ut cryſtallo& chalcedonio? Rurſus, cur non èduob. lapidibus eiuſdẽ generis magis, ut cryſtallinis, q́; ècryſtal lo& chalybe ignis prouenit? Deinde, cur(quod maximũ eſt) ſi ſolus aer accenditur, ſcintillæ illę magna ex parte, ac ueluti graues, lento pro- ceſſu deſcendunt: Nam purus ignis aut non deſcendit, aut ſi impetu co
gatur, celeriter deſcendit. Cum igitur lentè deſcendant quædam, nõ ex
ſolo aere illæ conſtant. Ergo quòd non ſit in lapide ignis conceptus, re ctè dixit Alexander: ureret enim ignis lapidem,& rurſus lapis tangen-
47
Auerroes in pa raphraſi Meta
bhyſ. tract. 2.
col. 2.
Quomodo è læ
pidibus 1gnis excutiatur.
tis manum,& facilè accenderetur,& alimento indigeret,& duobus la-
pidibus concuſsis ſimul facilè elideretur, ut duobus chalcedonijs, attri tus enim ſufficeret ad elidendum ignem: quorum nullum cum uerum ſit, liquidò conſtat ignem in lapide non contineri. Sed necrurſus, ut di xi, ex aere generatur: nam lapides ut duriores ſunt, indigent maiore percuſsione ut ignis generetur. Ergo ſi ſolum ſufficeret aerem repen- tè concuti ex tali ictu, qualis eſt is quo è chalybe& cryſtallo ignis ex- cutitur, ex duobus chalybis fruſtis poſſet ignis generari: at non eſt ſic, ſed, ut dixi, duriora uehementiores ictus expoſcunt, ignemq́; creant ſo
lidiorem ac uiuaciorem, ut cuius quandoq; ſcintilla non paruo maneat
tempore. Quinetiam quidam ſunt lapides uitrei ac molles, qui leuiſsi-
mis ictibus, uel ſolum tacti, ignem, ſed minimè uiuacem, edunt. Indi- eium uerò certum eſt ex lapidis ſubſtantia ignem generari, quòd ſi-
ne illius attritione nunquam eliditur: aer etiam, ut diximus, in flam- mam, non ſcintillas, uertitur. Quinetiam molæ circumactæ, cum aqua non aere obductæ ſint, ignem tamen emittunt: lapides etiam ipſi nõ ni ſi ex angulis. Itaq; nonin lapidibus abditus latetignis, nec concuſſo ae- re ex aere generatur. Sed nec quòd in illis potentia ſit ignis, ullũ certum eſt indiciu: uix enim in ignem proiecti accenduntur, necà frigido un-/ quam inflammantur,& epoti ſtrenuèrefrigerant. Quare manifeſtũ eſt ex attritione lapidis ad tenuiſsimas partes illius ſubſtantia redacta, i- gnem generari, eſſeq; huius materiam uel illius ad hoc aptiorem. Nan-
que puriores ac nõ parum duri, ac tenui ſubſtantia conſtantes, ut chal-
„

Prigus nihil eſt actu. ſed ſo⸗ la caloris priua tio.
Siqtas non eſt niſi humidi pri uatio.
micdus. Terram nemo: nam ipſa frigida ſiccaq; eſt. Sed calida præter
48 DE ELEMENTIS
cedonij, cryſtalli, at huiuſcemodi, aptiſsimi ſunt: contra fragiles, aut C.
ræduri, aut craſſa conſtantes ſubſtantia, minimè apti. Sed ad id unde digreſſus eram, de motu accendente calorem, reuer- ti opus eſt:namex hocomnia fermè pendère uidentur. Itaq; non ex a- qua ignem unquam accendiuidemus, ex aere autem non niſi propaga
tione, non motu:& ſihumidorum aliquod accenditur, ut oleum acui-
num, ab igne, non motu, inflammat. Ergo quod motu accenditur ſic- cum eſſe oportet, non humidũ: quod uerò ab alio igne, etiã humidum eſſe poteſt. Quod igitur ſiccum eſt acuehemẽter, iam ex dimidio ignis eſt. Eſt enim, ut dixi, ignis uehemens caliditas ac ſiccitas. Indiget igitur hoc quod ſiccũ eſt, ut tantum incaleſcat: uerum partis& totius eadem ratio eſt. Si enim incaleſcit motu uehementi, etiam uehementer incale-
ſcet. Cum igitur ſiccum motu colliditur, ut rarum euadat actenue ne-
ceſſe eſt: at tenuis ſubſtantia& ſicca, ignea eſt. Vnaquæq; enim mate- ria ſub certa quantitate formam ad ſe rapit. Hoc ſolum eſt igitur bene dictum, quòd calor ille qui à ſideribus mixtis ineſt ſiccæ iunctus mate- riæ, dum motu nimis attenuat᷑ non repugnante humido, quippe cum ſiccam eam iam ſuppoſuerimus, nec forma priore utpote lapidis, adeo ob tenuitatem debilitatę, ne ſimul qualitates lapidis adeſſent, abeſſet ue rò ſubſtantia, ignis formam ſuſcipiunt calore agente. Ergo hic modus
„.„...—.— 1 A coitioni quaſi contrarius eſt:in illo cõſtante materia calor cogitur, h ic
ſub eodem calore materia ipſa attenuatur. Indicio eſt hanc eſſe cauſam, quòd aqua motu in aerem uertitur, ut quiſque ubi illæ cadunt magno
impetu poteſt uidere. Nam attenuata ſubſtãtia cum humido iuncta ſit,
aeris formam induit. b— Verum dubitabis, in frigido aere ac materia, in qua iam frigus ſupe-
rat, ut in lapide, cur calor inſurgit, cum frigus ſit potẽtius? Reſpondeo, guũ: quod
frigus ſi pro actu intelligatur, nihil eſſe niſi calorẽ illum exig
autẽ non eſt, nullas habet operationes. Ob id frigus non inſurgit, cum ſola priuatio quædam ſit, ſed calor, qui tamen ad paucitatem ſubiectæ materiæ comparatus magnus eſt. Indicio eſt frigus nihil omnino eſſe
præter caloris priuationem, tertianarum rigor, in quo cum nulla ſit ma
teria frigida, ſed ſolius caloris fuga, frigus tamen non leue ſentitur. V⸗
bi ergo calor exiguus in materia pauca fuerit, ſeruatur. Eadem ratione nec ſiccitas aliud eſt, quàm humidi priuatio. Quamobrem ſicca hume- ctari impoſsibile eſt, cum non ſit reditus ad habitũ ex priuatione. Sed difficilius eſt humectare, quia humidum principium eſtex elemento, calor ex cœlo, quod ſemper diffundit. Reſtaurãtur igitur ſolis adiectis materijs. At infrigidare autſiccare facilius conceditur, cum impedimen to conſtent hæ mutationes. Iuſtè æther& aquam princi pium natura- lium rerum antiqui poſuere, quod in altero calor dominari exiſtima- tur, in reliquo abundet humidu. Iuſtius aerem, ſi ille calidus eſſet& hu
naturam
———

LIBER SECVNDVS. 49
A naturam difficilè refrigerantur, motus enim cõſeruat. Ergo difficilius
denteainen f quæ natura talia ſunt, motus enim eoru perpetuus Verum in aere fri⸗ lentur lagnon 6 gido ſcintilla ignis illicdò, ni ſuccurratur, extinguitur. Sed aer nõ poteſt temnonnil du prohibere generationem quæ intus fit, illo tantum circumambiente. unnande Veruùmrurſus dices: Si frigus nihil eſt actu, ſed ſola caloris priuatio, motu uenttu quomodo frigida refrigerant, ut calida calefaciunt? Frigus ſempereſt oigr eüäduni cum multa materia, impoſsibile ueroò tenuiſsimũ aliquid eſſe frigidum: imerdimiloin multa materia imp edit, ne calor penetrare poſsit neque moueri, quare ſcimn nih 4 b hoc modo refrigerat. Ergo quod calefacit, per ſe calefacit: quod refrige elblumex aeridlen Kitpunabis for an durüanuretuſgetar lerni⸗ — eaden mus nos, nõ aliter à frigidis, tum repentè, utà calidis calefieri, ut produ erincile cta frigoris quædã ſpecies uideat᷑. Equidem, ut dixi, nihil aliud eſt fri-
mm eudatactenueng mqurc;enimmte⸗ lolum ctigturdene eſtſicceiuncausmte, h umido, quypecim e utpotelapidèaded dis adeſſent belletue tente. Erphicmodus eria ciotogrur ie
o eſt hanceſſecauſm,
niillæ ddunmagn
um humidoiunetalt
gidum, quàm caloris priuatio:& quæ mouentur nec conſiſtunt, refri- gerantur, ut aqua,& uentorum ualidorum aer. Porrò cum contactu re frigeratur, ſolumi ſuperſicies refrigeratur, fugiente intus palàm calore:
nec poſsibile eſt ob hoc ſubitò quippiam refrigerari, mora autẽ ducta
refrigerantur etiam penitiſsimæ partes.
Atq;ʒ hæc uera ſunt rerum naturalium fundamenta, in quibus nihil
eſtrepugnãs. Qui uerò eas qualitates ſubſtantijs affixas imaginant᷑,&
frigiditatem aliquod eſſe naturæ principiũ, in difficillimas perueniunt
quæſtiones, rerumq́; quæ uident᷑ cauſas dicere non poſſunt, omniaq;
ſilentio ac uerbis obſcuris inuoluere, tum etiam ambiguis, nitũtur. Igi tur calor ipſe propria qualitas eſt cœleſtis hæc agitãs corpora, quæ mo tu adiuta ignem creat. Si à materia obruatur ac impediatur, frigus gi- gnit. Quæcunq; autem motu nõ eadem manent, frigidiora euadunt, ut
riumfigus aqua& aer. Aeris uerò te mp eriem facit radiorum multitudo ſolis, tum nqhalan R 3 ondec ſiderum, quos excipit, qui illum calefaciunt. Terra uerò non aded eſſe
* Re„„—— 4 potẽuiuseRapo frigida poteſt ut aqua, quoniam non mouetur. b
Sillumexiguu: qu-
gus noninlurgitbn b
His itaqʒ conſtitutis, quibus nõ pauca quæ iamdiu latuerunt oſten demus naturæ ſecreta, ad ignis rurſus hiſtoriã reuertamur. Verum de
paucitatem lib ſubſtantiarum ſubtilitate aliqua prius præponere oportet. Quædam autilttatis in guls nihi ounimn 6 igitur dicuntur tenues per ſe, ut aer: quædam quantitate, ut capilli: quę ſubſtantia gne quo cum nollalne dam quia fluunt, ut ſanguis: quædam quia in partes tenuiſsimas diuidi“ on leue ſentiul. poſſunt, ut aurum: aliæ quia plura ex his habent, ut ſpiritus, qui noſtra uatur. E adenratiol- rum ſunt operationum inſtrumenta. Fiunt autẽ ab arte pleraq; tenuia, Subtilitas ab ar amobrem ſcahum uelut plumbum, quod adeò attenuatur arte, ut in puluerem redigatur 9. 3 88 tũ ex priutiole 9 ex quo horologia fieri ſolent. Liquefactum enim agitatur celerrimeè in qſferant. viumeſter— mortario: ideo cum cogi nõ poſsit, tranſit in puluerem. Et quamuis ars Plumbũ quo- urieiuur ſols die in tenuiſsima redigat ligna aut lapides aut metalla, non tameni pſa mi- Mna93, kau⸗ dam Impedimch ſcet, nec attenuat ſubſtantiam, ſed ſoluum quantitatem. Ignis uerò ſi at, Ignis quomolo itun pium narufs tenuat, ſeparat: aut ſi miſcet, non attenuat. Separando enim quæ craſſa attenuet. un li i exiſtiu ſunt, attenuãtis ſpeciem præbet. Sola natura ſimul miſcere atq; attenua lor d20 1 clerd re ſubſtantiã poteſt. Cum enim, ut dixi, nunc uocem ſubtilia quæ duci gileca iplen 5 c. de Hauurd9.

nuespartes ſeparando, utin di
Diſtillationis uſus et genera.
50„„.„ poſſunt, atq; ea ductilia uel umida eſſe neceſſe ſit, ignis uerò ſiccet, atte e
—
DE ELEMENTIS nuare nonpoteſt niſi ſeparet. Attenuat ergo uel comminuendo— cum arenam in puluerem redigit: aut colliquando, ut metallica: aut te- Siilarionib us. Verum dum urit, cum ſic
ca cõminuat, colliquet humida, etiam attenuat. Contigit tamẽ in diſtil-
lationibus aliquid attenuari ac alteri miſceri, cum à calido humido, nõ ab igne fiunt. Calor enim miſcet,& cum humido attenuat. Fit autẽ hoc uaſis in aquam feruentem immiſsis, uocant; Mariæ balneum. Proxi- mum bonitate diſtillationis genus huic in equino fimo: inde quod per
cineres præſtantiſsimum in oliuarum recrementis, poſtquã oleum de-
tractum eſt. Nam cum calida ſit ac humida ſubſtantia, per multos men
Ignis non uere attenuat.
Aqguæ diſulla- tæ an uires ha- beant.
ſes calorem ſeruare poteſt, atq; eo longiore temporis ſpacio quàm uua rum acini, quo oliuarum ſubſtantia denſior eſt ac pinguior. At nullum horum metalla liquare poteſt, ſed illa igne indigent. Sed ut ardentiſ- ſima diſtillatio fit per ignes, ita mixtioni ac ueræ attenuationi inepta: cui fermè ſimilis eſt quæ fit per cineres. Nam ſi igne diſtillata fæcib. ſuis miſcueris, fiet otum pro molis ratione grauius quàm antea, tum etiam ſiccius. Non igitur uerè attenuat ignis, ſed natura ipſa, quæ totam ſub- ſtantiam concoquit ac miſcet. Vnde ob ſubtilitatẽ omniain unumcon ueniunt, mixtumq́; denſius fit,& tamen ex fubtiliſsimis compoſitum partibus. Ergo in naturali coctione, ut quæ in liqu ando duriſsima, eti-
am uim ignis obtineat,& mollis balnei in attenuãdo, partes craſsiores D
comminuuntur, quod ab igne impetrari non poteſt.
Sed ex his non leuis emergit dubitatio. Nam ſiignis cuncta calefacit ſiccatq́;, omnes aquæ quæ diſtillatione habentur, calidę ac ſiccę eſſe de- berẽt. Necrepugnat ſubſtantia, quòd aquea ſit: talis enim cum ſitardẽs. & urit᷑,& corpora humana egregiè excalefacit ac ſiccat. Rurſus aquę o- mnes frigidæ ſunt ac humidę, uincente ſubſtantia. At neutrum ſemper uerum diim dalcue ex his ſimiliores ſunt his à quibus excipiuntur: ut roſacea, odore, ſapore, uiribus. Vrceus aquæ plantaginis fluentẽ un dequaq; ſanguinem ſiſtere poteſt. Non idem facit lactucæ aqua etſi ſit frigidior. Quidam nuper dum memoriam augere niteretur, meliſſam triduo albo uino infudit, inde leuiter expreſſo uino, aquam diſtillãdo collegit, cuius potu memoriam recuperare uiſus eſt. Sed cum calidi eſ- ſet iecoris, bonam ualetudinem pen funditus euertit. Atq; hunc mo- dum Chymiſtæ uocant, ſtellas cœlo infigere.
Quxri igitur ſolet, an aquæ hæ proprias uires retineant? Diximus
olim, dum de malo medẽdi uſu loqueremur, nullas eſſe uires, quòd o- dore& ſapore deſtituantur. Abſinthij enim aqua, nec abſinthium re- dolet, nec amara eſt:imò quod mirum eſt, ſubdulcis. Ardens tamen, ut roſaceam prætereã, fidem facit ineſſe uim aquis. Nam ſi talem ob ignem eſſe dicas, quid eſt quòd nulla aliarũ talis ſite Nam hęc egregiè calefacit, ſiccat, p enetrat, acutum olet, ardet. Itaq; uires aquis iam ineſſe certũ eſt,
ſed

LIBER SECVNDVS. 5
A ſed nec omnibus, nec æquas. Quæcunq́; enim res tenuem ſubſtantiam
habent frigidęq́; iunctam, aquam emittunt ſibi non abſimilem, ut roſa. Quę uerò tenuem& calidam, ſimilem ſed urentem emittunt, utuinum, & metallicorum quædam. Quæ craſſam& calidam, diſsimilem& pra- uam, ut abſinthium. Quæ craſſam ac frigidam, diſsimilem ſed non pra- uam, ut cucurbitæ. Iuxta hanc rationem uires aquarum, quæ leui exci- piuntur igne, facilè perdiſces. Nam quæ uehementi igne indigent, om nes ſiccant uehementer, plerunq; etiam excalefaciunt. b
Ergo hic rurſus dubitatio alia oritur, an aquam liceat facere tempe- Anſit poßibil da permultosmn ratam, quam Quintam uocãt eſſentiam:? Erit autem hæc, ut docebo, æ- Da Aaa ors pacio qumun ther, id eſt, ſubſtantia tenuiſsima mobilis,& quæ motu calorem tempe ſecula uitam Pinguior Atnulun ratum retinet,& tamen plurimum. Hæc igitur uires omnes conſeruare proroget. gent. Sdutaddſ. poteſt,& uitam producere. Nam cum tenuiſsima ſit, miſcet ſe humido danrrüening Primo, penetrans ſolida, ac excremẽta ſeparat quæ in illo continentur. ne ditilanfkih lü Quia uerò calidi plurimum habet, eijcit impurũ quicquid eſt, natura- dummar umeim lemq ob id calorem inſtaurat. Nihil enim aliud eft ſenectus, quam na- aiph mumüb turalis caloris imminutio: imminuitur uerò, quia motus prohibetur,
Fe ut de igne dixi: ſimilis eſt enim huius ad illum ratio. Motus uerdò pro- tecmmamnanumde hibetur ob terreæ ſubſtantiæ abundantiam: quoniam ſola terra pluri- tllitim npoliun mam habet materiã,& motu omnino caret. Ergo aqua illa calore cum quandbdumisim ſit temperato, nec cor uexabit, nec iecori infeſta erit. Itaq; ſola hæc, iſta ddo, Dusasa a quæ diximus præſtare poteſt. Referunt in Bonicca inſula, quæ ab Hi- teſt. ſpaniola orbis noui N c c. paſſuum millibus diſtat, fontem in uertice
ſtignis enncnclcui
r cllideachecelect alis enimcumdtani iccat. Rurſusaqubo a.Atneutrumfenge quibus excpiumm dlantagini uentiu
* 65 1 cit lactucæ aquic 3 1
1
montis eſſe qui ſenes reſtituat, non tamen canos mutet, nec tollat iam contractas rugas. Cuius rei præter perſeuerantem famam, locuples te- ſtis Petrus Martyr Angerius Mediolanenſis à ſecretis Regis olim Hi- ſpaniarũ in ſuis decadibus orbis nuper inuenti. Sed Ouiedus conſtan ter negat. Nos eſſe poſſe nõ dubitamus, eſſe haud fatemur. Tum minus id credendum, quòd breui& paucis diebus id fieri dicunt. At homo annorum multitudine ſeneſcit, non igitur iuueneſcere poteſt niſi anno rum ſpacio: quamobrem id tentare atq; experiri difficillimum. In aere bono, aqua optima eſſe debet: aer autem optimus, ut dixi, in montium iugis: ibi autem incõmoda multa hominibus, quare paucis uſu euenit
ut à natura auxilium hoc aſſequantur. Ergo ut ad rem reuertar, ne tam „ ,₰.—... Ionge petat᷑, cum ardens aqua diuturno circulationis motu tenuitatem retinens caliditatem acumenq́; ſaporis acodoris exuerit, æther eſt. At-
tamẽ primum fragrat. Eſt enim nil aliud odor fragrans, quàm acutus,
cum moderatus extiterit. Indicio eſt, quòd piper nõ fragrat, nec zingi-
ber, quia immodicè ſint acuta: parua tamen quantitas bene olet. At quę bene olent contraria ratione, cinamomũ, amomum, crocus, garyophy li.lilia, moſchus, moderatè acuta ſunt:& ſi plurimũ ex his naribus ſup-
Ppoſueris, ut piper, cerebrum feriunt, nec bene olere uidentur. Allia&
cepæ, quòd humorem habeant putredinis haud expertem, etſi acuta
S 2

4
Ignis an æthe⸗
rum ab argen-
52 DE ELEMENTIS
ſiad temperamentum redierit,
ſint, tamẽ etiam quia moderata non ſunt, ſœtent. Igitur ardentẽ aquam, e tenuitate retenta, neceſſe eſt fragrantem
fieri:& ſi fragrans fiat, neceſſe eſt uiciſsim in æthera eſſe conuerſam. Fit
& quæ iuuentutem inſtauret aqua cum tyri carne, fit& c
um elleboro,
qualem apud patrem meum uidi: ſed hæ diuexant corpora,& iuuentu
tis imaginem fucatam redimunt, non pr
xſtant iuuentutem. Aether ue
rd ueram præſtat, cum eam retineat diu quam habet,& exornet. Sed nunquid ſemper? Non, ſed cum non fuerit prohibens: prohibens au-
tem materia multa.
Rurſusne igne, qui calidiſsimus eſt, tenuior æther? Certè ſic, nam cœlo contiguus, ideoq́; leuiſsimus: impreſſam enim ab aſtris calidita- tem circulatione moderatur tenuitate retenta: atque eodem modo hæc
aqua calore ignis ad ſummam redacta tenuitatem,
motu ipſo refrige-
ratur, ac temperiem acquirit. Itaque& hæc& æther, medium quaſi ſunt inter mortalia immortaliaq́;. Locum enim cum habeat ac tempe⸗ riem, tum ſubſtantiam cœlo proximam, corrumpi nequit. Dum uero infrà imp ellitur, refrigeratur, atq; ſic poſt multa ſecula corrũpitur. Ita- que medium eſt quaſi mortalis ac immortalis, cuius generis Stoici ani⸗ mam humanam eſſe credunt. Sed quòd hic ex ardente aqua æther ela- boratur, cum à calore attenuetur, à motu non cogatur, non parum te- nuius euadit, Itaq; ſimili ratione utrun q́; efficitur. Sicuerò quæcunq; calore ignis permutantur, euidentem caliditatem& ſiccitatem acqui-
p⸗ aeentia runt:ut calx& cinis. Sed differunt, quia in calce calor non finitur, in ci calcis à cinere. nere iam ex hauſtus fermè totus eſt. Ob id qui eſcharotica componunt
ex calce& cinere medicamenta, à calce præcipuè caliditatem quærunt, X.„ 2* 1*„.. A cinere ſiccitatem. Sic qui aquam qua metalla ſeparantur, educunt. Fit
Aqua quæ au- autem hoc modo: Halinitri partẽ unam, liquidi aluminis, quod rochæ uocant, partes tres, arenæ mediam, ſiccata diligenter& purgata igne di
ſtillantur uitreis uaſis. Colligitur autẽ ſeorſum quod prius effluit, cum crocea demũ uidetur uaſis facies: auctis i gnibus alia ſuccedit, quæ prio- re excipitur pleruncq;:& tamẽ ſi aqua fontis excipias, adhuc aded acris eſt, ut nihilominus argentum diſſoluat,& ipſum ab auro ſeparet. 8 epa ruurautemſee Kelur er ackrpartemmoclteamaceipe cuargencipo riſsimi pondus oboli, id eſt, X 11 granorum impone, ac impoſitam ci-
neribus tandiu permitte donec diſſoluatur argentum. Hæc purgamen
ta calci tenui ſimilia in imum uaſis demittet, quibus ſublatis quod reli- duum eſt aquæ purioris, toti aquæ à qua iam detraxeras addes, quæ ſi- mi exemplo& ipſa purgamẽta illis ſimilia in imum demittet, quibus ublatis aquam toram puriſsimam, ac magis habebis ad argentu ac cæ- tera metalla, præter aurum, diſſoluendum efficacem. Cumuerd facilè e„„ C. anelearn aſe uitreo diligetnter occluſatenetur. Viresautemaæſtiman 4 Aatas abeat, quę excepta, ut dixi, aqua putei etiam ſine igne in ho 18 XXII gent redi l IIII. argentum in aquam redigat, modico autem cinerum calo
re in

ether⸗Centſt im nimadaſtrisclii luecodemmoddohas n, mowiporefige xther, malumquaü cum habenactme pinequit, Dunuen ſeculaconũpiur. l ius geneis dwoicali rdenteacquaxthercl dgatur, ronparumte- lr. Sicurd quxcc
m& ſccutemacqqi,
calor nonhricut, ud charoticacomponun caliditatem quærul- parantur uumſe aluminis, quodren nter& purgetaig
mod priuscklui d
A
b LIBER SECVNDVS. 53 re in duabus aut tribus horis, non eſt qui miram uim uap orib. illis ex⸗ tremis, ac aquæ in quam uertuntur, imò incredibilem non tribuat. E- iuſdem generis eſt quæ fit ſalibus Ammoniaco nitroq́;, tum calchanto & alumine liquido, æquis partibus, addita illis demum æruginis parte quarta: hæc eadẽ arte facta, nec ipſis parcit lapidibus. Si tamen aliquid
Aqua poten-
Oſtracitis lapidis Smiridis uocati, quo gemmas expoliunt, addideris,
copioſiorem aquam& meliorem habebis, quia non uritur. His igitur
experimẽto acceptis, uideamus cur aqua hæc adeò potens euadat: nan-
que manifeſtum edocet experimentum, ſicciorem partem ui ignis atte- nuatam, uim igneam ac erodentem accipere. Sed cur non ardet aqua ſeparationis, ut ardens: quia ardens calidior eſt ac tenuior,& minus ſic ca, ideo ardere poteſt,& egregiè calefacere, non tamen erodere. Illa ue rò erodere poteſt„nõ ardere, parumq́; calefacere. Simili i gitur ratione
quod ex calchanto oleum ui ignis excipitur, cum ſicciſsimã partem in
humorẽuertat, acutiſsimum eſt, atq; linguam utignis ferit. Cõſtat igi-
tur& hac ratione aquam fieri poſſe, quę lapidem ueſicę per catheteram
B
immiſſa, illicè confringet. Nam cum duo ſint neceſſaria,& quod lapi- dem atterat,& quod ueſicę ſit innoxia, primum pręſtabit modus ac ma teria:nam extremos uapores è ſcorpionum cinere, uel Macedonici pe- troſilij, uel tecolitho, aut lapidibus cancrorum excipiemus: ſic enim a- qua fiet, quæ etiam porphyritem comminuat. Porrò innocentiam præ ſtat, ſi materia ex qua aqua excipit᷑, omnis ſalſedinis expers fuerit. Non igitur è ſalis genere aliquo, aut alumine, uel calchanto, aut uini fęce, ſod ex aliquo eorum quæ nuper retulimus, aquam excipere oportebit. O⸗ pus autem ſemper eſt diligenti experientia, in confirmanda ſubtili ra- tione, ut ea quæ adeò ſubtiliter explorauimus, ſecurè per experientiã confirmata, in uſum hominum poſsimus deducere. Equidem ſcio ſter cus columbinum ac parietariam, hoc uel illud hac arte in aquam dedu- ctũ, lapides ueſicę duriſsimos frangere poſſe. Quodnam autẽ illud ſit, quod id facturũ ſit& abſq; noxa, experientia declarari oportet. Nam
& hircinus ſanguis,& leporis pellis,& uitrum, multum probant᷑ ratio
ne:ſed tamẽ nihil horũ forſitan ſeorſum, ſed ex his aliqua ſimul iuncta, atq; certa menſura. Metallicum certè ſit tale oportet, aut ad metalli natu ram mutatum. Audiui quondam inuentam à quodam IJanuenſe, ſed de
Aruarum ar- dentis& ſepa
ratlonls com- baratio.
1
aqua quæ ueſi cæ lapidem po
teſt cofr ingere.
N.. 1141⸗„ ₰—..„„ nuò amiſſam morte illius, qui eam notã nemini facere uoluit. Hoc cer-
tum ſand eſt, inueniri poſſe, atq; hanc eſſe illius artem. Dubitat᷑ autem an tenuia magis acuta ſint,& an magis erodãt. Andreas Lacuna Sego- bienſis medicus, medicamentum recitat Philippi Luſitani, quod con- ſtatalumine, ærugine, auri pigmento, atq; chalcitide, paribus portioni bus, quæ perfuſa aceto acerrimo per dies octo, atq; in ſole trita ac ſicca- ta, ut diutius terũtur, perfunduntur, ſiccant᷑, utq́; ſol magis excalefacit, ita celerius carnes in collo ueſicæ& pudendo natas aufert, atq; minore cum dolore: ad hoc enim medicamentum paratur, Aſole igitur& ace
8 3
Tenuia an craſ
ſa magis ero-
dant.

54 DE ELEMENTIS
o acri uidentur quæ craſſa ſunt comminui, ab attritione autemin pol- C
linẽ redigi. Quia uerdò minus afficit dolore, id cõtingit quia partes exu
ſtæ reſoluuntur. Videtur igitur medicamentum fieri tenuius quanti-
tate, craſsius autem& magis ęquale ſubſtantia. Hocautem minus mu-
tat corpus excalefaciendo aut ſiccando. Tenuiſsima igitur tam quan-
titate quàm ſubſtantia, celerius erodunt: ſed ſubſtantia moderata, mi-
nus afficiunt dolore. Craſſa igitur quantitate,& tenuia ſubſtantia do-
lorem inſerunt,& ſerius erodunt: ſubſtantia craſſa& quantitate, ſerò
& ſine dolore:ut calx& ſapo tener, de quo aliàs dictum eſt: ſubtilia u-
troq; modo, celeriter& magno cum dolore. Craſſa ſubſtantia& tenuia quantitate, erodunt celeriter& paruo cum dolore, atq; ea optima ſunt.
Sed de his quæ ad hominũ curationem pertinẽt, alio loco tractabitur.
Quomodoi Cęterũ ut ad rem redeam, dubitatio emergit: Si magnus calor efficit 3 Raun. has aquas, ardentem puta ac ſeparationis, quomodo tactu frigidę ſunt? b ſa se aut ſi iam refrigeratæ ſunt, cur metalla colliquants uel ſi aliquid reman- it caloris, cur uel ſine motu penitus non extinguitur t uel ſi motu iuua- tur aliquo, cur materiam adeò paratã non accendit? Horum autem nul
lum experientia docet. Eadem uerd ratio& in naturalibus mixtis eſt.
Nam ſulphur facillimè accenditur,& tamen per ſe friget. Piper exurit linguam,& corpus uehementer, ſi edatur, accendit,& tamen tactu frigi
dum eſt,& igni admotum uix ignem concipit. Decebat philoſophos
hęc quærere quę ſenſu conſtant,& quotidie tractamus, quæq́; cum in- P
uenta fuerint, magnam utilitatem afferunt,& non his relictis quæ præ manibus(ut dici ſolet) habemus, nouas nouis nominibus excogitare quæſtiones, in quibus non minus incertũ habeas, quid ſit de quo quę- ritur, quàm quomodo id quod quærimus ſit determinandum: deinde, etiamſi millies rectè, quod tamen uix unquam accidit, quæſtio diſſol- uatur, nihil humano generiafferat utilitatis. Cuius ſignum eſt manife-
ſtum, in tot ſeculis hos egregios uiros nihil unquam ad uitæ uſum inue
* 3...
niſſe, quòd falſis principijs innitantur,& nugari ac obſtrepere ſolum his ſufficiat. Igitur ne illos reprehendendo eis ſimilis euadam, quęſtio- nem hanc ualde neceſſariam diſſoluere iam tempus eſt. Primum igitur Tria tentãie illud proponendum eſt, mixta ex elementis credi compoſita, quòd in 6 tn 4 4 8 mixtis elementorum qualitates ſint maniſeſtæ: atq; ob id etiam tot ele- mateu& ca menta credita ſunt in eis eſſe, quot combinationes qualitatum, nõ con- lor cæleſis- cludente argumẽto. Aliud ſyncerius indicium eſt, quòd in quibuſdam gens. terra, ut in metallicis ac lapidibus, in alijs aqua, ueluti in herbis, manife ſtè uideantur. Illud quoq; ſupponendũ, quod oculis uidemus, terram 1 batt. ami-& aduamſdlas eſſe mixtorum materias, quod& Philoſophus quaſi di
mal. cap. i. in uinando dixit, c.. nalet calorem uerò ipſum eſſe qui hæc miſcendo concoquat. ictis. Si cum plurima terra modicus calor extiteri t, terreũ dicitur. Pri-
miexe iper ilapides. Si
mplum eſt piper, ſecu ndi lapides. Si aqua exuperet, terrę parum
ſit, calor
Si igitur terrę plurimũ& caloris, igneum efficitur, ut in aquis iam prę-
—
——j 9„„—,
G
2——½

dloloco tractabitun Simagnus cloreca odo nèn rigich unt te uelſialcwürewn⸗ aicur uelſämotuiuu- dit⸗Horumautemnl naturalidusmixtis elt
rſetriget. Ppereuun
dit& tnrentachu fiii
Decebaphloſopbos tamus, queczeumin, onhis reliciscuæprr nominibusexcogt
as, quid ſtdequoqt-
terminandunrdeht ccidit, quxfiodi ius lgnumeſtmi— uamad uteufumim riac obſtrepere di milis cuadam, qus M zuseſt. Primmumig li compoſta, qod
LIBER SECVNDVS. 55
A ſit, calor autẽ magnus, fit aereũ, quod pingue omne eſt ac facilè flagrat:
cuiuſmodi ſunt omnia olea, pin guedines, ſulphur, bitumen: ſi paruus calor, aquea, ut olera pleraque. Cur igitur piper non accenditur facilèc
quia cum attenuata parte multũ eſt terrei. Docuimus autem quòd ter-
reum, quòd multum contineat materiæ,& motum prohibeat, ignis ge- nerationi repugnet. At dices, leue piper eſt. Reſpondeo, hoc eſt quia inane, ſubſtantia uerd ipſa grauis:& ſi contundatur optimè, haud leue eſt. Sulphur uerò cum humidum ſit, linguam non exurit: ardet tamen, quia calidum eſt uehementer. b 8 b
His igitur ut principijs acceptis, ad quæſtionis diſſolutionẽ acceda- mus. In mixtis ipſis tria tantum apparent, terra& aqua,& calor, qui ea miſcet. Nam terram& aquam ſpontè miſceri palàm eſt, aer mixtionem refugit, nec miſcere unquam poteris illum his, nec ſi quid aliud eo te- nuius eſſet. De igne uerò non eſt dubitandũ, cum neq; ſit elementum, nec quicquam generet. Ergo ſi mixta his conſtarẽt, uiolenter miſceren
tur. Ignem autem nõ generare palàm eſt, quia exterius euocat: at quod
generat, intus reuocat omnia. Siccat etiam ignis,& quæ generantur hu
mido indigent, quod quaſi glutinum partes in unum cohærere faciat.
Rurſus ignis ſeparat ac diuidit, generatio autẽ craſi, non ſolum mixtio- ne indiget. Qualitates etiam ad ſummum ignis deducit:at quæ ad gene rationẽ conueniunt, quæq́; miſcentur, qualitates mutud frangunt. De- niq; proprium munus eſt cœleſtis caloris, generare, non autem ignei: neq; enim ignis uita potẽtia eſt. Miſcet autem ignis corpora, ſed tamen ſubſtantias ipſas diuidit ac ſeparat. Propterea panis igne conficit᷑, caro uerd corrumpitur: uerum quia uſus non admittit ut carnes crudas eda mus, igne eas coquimus. Qudd ſi carnes& oua cruda comedere cõſue- tum efſet, ad uitæ diuturnitatem non parum conduceret. Veruùm quia hæc edere haud licet, quæ cruda po ſſunt, lac, mel, oleum, butyrũ, ſacca- rum, olera pleraque tenuioris ſubſtantiæ, ſi edantur, utiliora erunt tam
uitæ quàm ualetudini. Nanr etſi, ut dixi, ignis corpora miſceat,& ex
ſulphure argentoq́; uiuo cõficiat cinnabarim, ſubſtantias tamẽ alimen
torum ſeparat,& tenue à craſſo ſeiungendo deterius reddit. Itacʒ ni fa-
ſtidium obſtaret, oua, oſtrea, oblongaq́; conchylia cruda edere melius eſſet, quàm cocta. Atq; in uniuerſum ſiuires ualidæ fuerint,& faſtidiũ homines non uexet, ignis propè pro cibis nulla eſſet neceſsitas aut uti- litas. Sed maluerunt hoc modo lautè parumq́; uiuere, qu aun diu, fera-
rum autruſticorum ritu. Ob id tamen non parum his qui in cuuꝝ habi
tarunt, ad uitæ longitudinem conduxiſſe arbitror crudorum ciborum eſum. Nam cruda cùm concoquuntur, meliora ſunt coctis, quæ noni- gnis uitio carent. Sed à pueritia aſſueſcere oportet.
Calor igitur quadruplex eſt:alius ut in principali agẽte,i d eſt radijs
ſiderum: alius& ipſe in actu, ſed ſicco iũctus: tertius humido: quartus autem ueſtigium eſt caloris, non calor. Primum igitur cœleſtẽ uocare
Ignè non gene rare demonſtra tur.
Ignis uires in miſcendo.
Cruda ad uita ac ſalubritatem corporis œctis utiliora.
Calor quadru- blex, quæſtio- nisq; di Holu- tio.

56 DE ELEMENTIS ſolemus, eſt; aliorum origo& fons:hicut talis eſt calefacit— 6 tamen generat, quia materiæ coniunctus nõ eſt. Hunc Ariſtote— audacter in his in quibus coargui non poſſunt litigant, nõ eſſe calorem dicerent. Nullum enim eſſe calidum ſidus, quòd cœlum omnis ſit ex- pers qualitatis. Secundus igneus eſt& uocat᷑ qui nihil generat, quiiun ctus ſiccitati inſtrumentum eſt potius corruprionis& ſeparationis, quàm mixtionis aut craſis, ſine quibus non fit generatio. Nec ſolum i- gnis, ſed oninis calor ex illius genere corrumpit,& generationi repu- nat. Ob id nec cineribus oua excepta pullos edunt. Tertio nomen eſt naturalis calor, qui& ipſe motu indiget: nam omnis calor actu exiſtẽs motu indiget,& depaſcitur ſubiectam materiã. Hic uero duplex, alius quidem manifeſtum habens motum reſolutionemq́;, qualis in animali bus perfectis maximè, atq; magis in ſanguineis: aut obſcurũmotum, qualis in plantis, multoq́; magis in ſeminibus earum, atq; metallicis: in his enim motum calor habet obſcurũ,& tamen humidum diſſoluit. In dicio eſt, quòd ſeruata ſemina areſcunt, etiãſi inungantur, anni ſpacio uel biennij, ſeneſcuntq́; nõ ſecus ac homines rugis cõtractis, leuiorać; inſœcunda etiam facta. Calor autem potentia eſt, cum caloris uis, uelut in pipere, à tota planta deriuatur in ſemen,& à toto mõte in metallum, uel à magna parte, nimis cõcoquens quod concoqui debet, terream ma ximè partem:tuncq́; igneũ redditur, ſi multus calor extiterit: ſi paucus,
lapis:ſi in aqueã ſubſtantiã multus agat, fit pingue: ſin pau cus, aqueũ. D
Queres forſitan, an calor actu maneat? Manet quidẽ: ſed ille cum ſit naturalis, in humida ſubſtantia, utpote piperis, fundatus eſt, quamob- rem exurere nõ poteſt, eoq́; magis quod auulſo ſemine ab arbore per- exiguus relinquitur. Neq; igitur ob naturalem calorem piper calidum eſſe poteſt, eum ille ſit ualde tenuis: nec propter ſubſtantiam exuſtam, cum illa caloris ueſtigium, non calorem retineat. Sic& ardens aqua ue ſtigium caloris retinet, nõ calorem,& cinis refrigeratus. Calx uerd ali- quandiu calorem retinet, illumq́; in ſicco: ideo tangenti calida,& maxi
me intus, exterius enim ab aere perfrigerat᷑. Itaq; pauca aqua ſi conſper-
gatur, accendi ſolet. Sed dices, calor igneus in humido eſſe uidetur, ut cùm ardet candela. Sed non eſt, alitur enim ex humido, ſed in humido non eſt. Vt neq; homo licet pomis ueſcatur, pomea nõ eſt ſubſtantia, ſed carnea:ita ignis tenuibus tam humidis quàm ſiccis alitur, ſed inſolo ſicco eoq́; tenuiſsimo fundatur. Atqʒ ea de cauſa inuentũ eſt, quõnam
— Sean 3 Pacſ 6 ſecus quamin ſartagine piſces coquantur in charta. Chartam b nelutinſag feligito, quamuocamus papyrum, ſimplicem, erectisq́; ſpondis in mo- ne frigamus. dum lucernæ ex omni latere oleum infunde„& antequam exudet ſu- per puras prunas abſq; flamma impone: nec penetrat oleum refugiens ignem, nec ardet charta, quia non poteſt ſiccari, oleo repugnante: ignis
uero non ſine extrema ſiccitate, nec flãma nec motus attenuare poſfunt ut ignis accendat᷑, incaleſcit tamen ſenſim mutatis Prunis, atq; ita feruet,
quod
46
— ꝗ————

umcaloracueiit
ueroduplex li kemc; qualisinanimi s. aurohſarümotun arum aucywerällciéein humidumäflolut.ln aungannur arriſpacc gis cötacis leuora t, cumcilorsus, uel totomõteinmetallum, oqui debantereammm alor cxunrit:ipucls wue:ſinpucsaqpdi. et quideſciile amüt fundaruscſ& qunn
oſcmineabarborepr
calorem piperalim
rſubſtantianerum
lor humidus miſcet. At naturalis in putridum& igneũ tranſire poteſt
tur humidum pingue: Reſpondeo, pingue fit ob mixtionem, ignis au-
teſt. Atq; hunc Braſauolus refert Ferrariæ Ducẽ inueniſſe, ſed qui ſine
IIBER SECVNDVS.
Aquod mirum uidetur, adeò ut impoſiti piſces coquantur. Sed cur fi- Ouofilan cir lum ouo circundatum, non ſolum in prunis, ſed nec in flamma ardet? cunmductura t
7&. 1 M 1. 10one 5 e, quia non fit ignis niſi calor ad ſummum deducatur, at ſemper prohibe- Sne zo aucher
tur ab ouo ne ad ſummum deducatur, quia ouum comburi nõ poteſt: at quod non comburitur, aliquo modo ſemper refrigerat quod eſt ma-⸗ ximè calidum. Sed ſi calor in humido generat, cur non in aqua feruen
te generatio? quia calor ille aut non eſt in ſubſtantia aquæ, uel eſt etiam
in alio quod ſiccũ eſt. Indicio eſt, quòd aqua feruẽs ut ignis urit. Quòd uerd in illius ſubſtantia non ſit, indicat, quòd igne amoto aqua ſpontè
refrigeratur. Sed calor ſiin humido ſit, generat: ut cum caro ſoli expo-
nitur, uermiculi generãtur,& in fimo uermes,& in Aegypto oua fito contecta pullos edunt. Fertur& olim Liuiam Auguſtam cùum ouum 3 fouiſſet in ſinu, alternantibus per uices ancillis, eduxiſſe criſtatum gal
lum. Calor uerò putridus è genere eſt ignei, quia ſiccus: ſed ſimilis eſt naturali, quia cum generatione eſt. Differt ab igneo, quia motum non habet manifeſtum:igneus autem habet, ideo ex altero in alterum tranſi calorum inui- tus. Nam igneus moderatus putrefacit, putridus auctus urit, ardet& ac cem tranſmuta
cendit. Ob hoc putridæ febres cum tanto ſuntæſtu. Cur igitur igneus uones.:
calor in naturalem non poſsit tranſmutari, cauſæ ſunt manifeſtæ. Nam
igneus ſiccus eſt,& humidior fieri nequit, qualis eſt naturalis. Igneus
etiam euocat& ſeparat, naturalis intrò trahit& miſcet. Omnis enim ca
2 lgnis cur ali- ..*...„.... quia humidum à calore ſiccatur. Ob hoc igitur ignis humida denigra- aua dealket, ali
re ſolet, quia humidum exterius euocat, aeremq́; expellit, ſicca dealbat: qua denigret.
quia quod erat humidi, abſumit. b Rurſus dubitabis, ſi ignis agit in aquam, aerem generat, cur non igi-
tem ſeparat. Separat autem propriæ utilitatis cauſa, quia aqueum pro-
pellit, quod uri nequit, uelut in lignis uiridibus, quæ cum accendunt᷑,
aquam exudant. Depaſcit᷑ autem pingue humidum, in quod olim dum
uiueret calor naturalis fundatus erat. Ergo quod ardet tenuiſsimum& ſicciſsimum eſſe neceſſe eſt, ut palea, aqua ardens, pyrius puluis. Sed in
hoc aliquid eſt terreum propter halinitrum, ideoq́; ſtrepitum edit. Co
nati ſunt ob id quidam detracto halinitro puluerem componere, qui ſi
ne ſtrepitu ſphærulã emitteret. Quòd ſilentè& ſine magna ui, fieri po- 2e nd, Puluis pyrius
33. abſq; ſtrepitu impetu, ac ad XII. fermè tantum paſſus extenderet ictum: cum magna ⁵ Je, Ih
autem ui, ut dixi, penitus eſt impoſsibile. Detracto enim halinitro, ad- ciens è machi- 4..... d 5 huc aded elaborari poterit puluis pyrius, ut ſphærulam emittat,& ſine us.
ſtrepitu. Sed in uniuerſum, quantum è ſtrepitu, tantum ex impetu de-
traxeris. Ergo ſubiecta materia ignem uariare ſolet, atque illius uires: 3*. N„ 3 3„... 2 2 adedò ut ignis è carbonibus uel lignis ſolidioribus, ut quercu, uel lapidi ignis offendens
bus, autin metallis fixus, uiſum non leuiter offendat, cum ex ſaligneis uiſum.

8b DE ELEMENTIS
ac ſtipulis innoxius penèſit. Vt enim ſolidior eſt materia, ita Hiis den C ſior eſt. Omnis enim calor talis eſt, quale alimentũ. Vnde ſolidioraali
mẽta robuſtiorẽ calorẽ efficiunt. Inde ſplendor maior ac uiuacior, qui
ſpiritus in oculo hebetat,& tenuiſsimũ illud humidũ in quo uidendi gnis qui mol- uis ſita eſt, ſiccat& conſumit. Eadem ratione, quod tamẽ magis njrnn liaredtit metal eſt, metalla igne liquata e lignis mollibus tenaciora redduntur,& mol b la ueldus. jiora: è ualidioribus autem dura& fragilia, tantum poteſt materiæ ua- variaignium rietas. Suſcipit& uarietatem à natura propria& mo do ap Vlicenh 4 is ex abplica- Pecillis eſt cum ſub ponitur, ut cum carnes coquimus, ap plicatur ub, one. ut uehementius agat: nam, ut diximus, ignis natura ſurſu m tendit Dro ximus huic eſt quem uocant reflexum: fit cum ſuprà& infrà applica-
tur, uel à latere, oppoſito latere uim ignis reddente: hoc mollia metalla
eruuntur ex lapidibus quibus iuncta ſunt,& argentum ab ære ſepara-
tur. Tertiũ genus eſt ignis ambientis, cum undich res quamurere ten-
tamus aut colliquare, ab igne ſine follibus circumambitur. Extremus
modus eſt, quo nullus uiolentior, cum difficillimas materias in duriſsi
mis lapidibus exiſtẽtes colliquare uolumus. Fit autem hoc modo: Va-
Manicæ metal ſalongitudinis cubitorũ quatuor aut ſaltem trium, latitudinis dodran-
licc. tis, craſsitudinis digitorum trium, in imo flexa, ac ad cubiti figu ram fer⸗ mè ſormata, ſine fundo, ex ſilice nigro maculis albis inſperſo fiunt: in medio longitudinis foramen, atq; in eo canalis ad unguem collocatus, per quem ſpiritus follium intus feratur:in imo foramè, per quod liqua ta materia deſcendat. Ima pars uaſis obſtruitur, eo ut dixi relicto oſcu- lo, argilla& carbonibus tritis ſimul tuſis,& in formam cæmenti actena ciorem redactis. Hæc ſic diſpoſita, à ſimilitudine Manicæ metallicæ di- cuntur. Implentur intus materia quam liquare propoſitum eſt, atq; car bonibus alternatim concluſus hic ignis ſummam habet uim, cunctać; vtilitas foliu neceſſe eſt ſi nõ colliquantur uri. Non uulgaris utilitas eſt ſpiritus qui in liquandime Per canalem ex follibus intus immittitur: hic primò, quod palàmeſt, i⸗ talbe. gnem accendit,& flammam ſuſcitat, ipſumq́; ignem cogit uehemẽtius penetrare. Secunddò, cum frigidus ſit, conceptum à metallo calorem co git, ac intrò pellit, atq; ſic materiam in qua eſt diſſoluit. Tertidò, ſi quid
liquatum eſt ne uratur prohibet, caloremq́; mitigat. b Elementa quo Supereſt his uiſis ut dubitationes aliquas diſſoluamus, quarũ prima modo in mixto eſt ſi calidũ in humido exiſtens concoquit ac generat, atq; aerem etiam ſeu calidam& humidã materiam generat, quid prohibet ne in mixtis aerem etiam eſſe ponamus? Namut frigida& ſicca materia ibi eſt, non
pura terra,& frigida& humida, non autem aqua: ſic calida& humida
materia ibi exiſtẽs aer dici poterit,& calida ac ſicca ignis: atq; ſic res hęc
ad opinionem Ariſtotelicorum denud redibit. Sed differentia nõ par- ua eſt. Primò, quia aer ibi nullus eſt: fit enim aer à calido igneo non na- turali:quòod& ſi fiat, extruditur. Palàm eſt hoc, quòd homines qui ua- lidũ habent calorem naturalẽ, expertes flatus ſunt: qui uerò bile abun-

Denrum darelcpn dicresquanurereta unumbiur. Extrens imas maxerisin duri tautem hocmodo.W- um lantudinisdodra, ac ad cubiu tauramtr albis inperb tumt- i
adungum clocus,
ſoramè paqodlimn eo utdhirdctdolo- ormamcenentiacte de Xlanicemriliai ropohtumcttanhe unhabetuin, cufts utilies ctſpitiuss primo, quod balmi 8 nemcogüuchemi- umametalo dlota liſſoluit. Tertio,l-
TLIBER SECVNDVS 39
dant& calidi ſunt natura, modicũ tamen habent naturalis caloris, fla-
tu abundant. Deinde qudd aliud ſit dicere; ab initio generationis qua-
tuor elementa miſceri, aliud quòd in mixtis poſtquàm mixta ſunt, inue
niant᷑ partes his elementtis conſimiles. Accedit quòd pars illa quæ igni
ſimilis uidet᷑, huic noſtro ſimilis eſt, quod elementũ nullũ eſſe conſtat. Deniq; quod maius eſt, terreæ& aqueæ partes cum ſeparantur, non ſo
Ia qualitate, ſed etiam ſubſtantijs terram& aquã referunt:igneæ autem & aereæ non ſubſtantijs, ſed ſola qualitate. Itaq; ut dictum antè fuit, ter ra, aqua& calor in humido cuncta generãt, èquibus tamen ſecundum ſimilitudinẽ qualitatum quatuor ſubſtantiæ fieri uidẽtur. Nam quam- uis, ut dixi, aer natura ſit frigidiſsimus, in mixtis tamẽ quatuor ſunt par
tes, ſubſtantia& uiribus differentes. Terra enim quę calore euictanon b
eſt, frigida& ſicca manens, naturã, uim ac ſubſtantiã& nomen prius ei inditum retinet, tametſi minimè terra ſit. Pars autem eius quæ à calore ſuperatur, ſicca manẽs euadit calidior, uocaturq́; ignis, uel quia igni no ſtro ſimilis ſit, licet inferior uiribus: uel quia de igne talem ueteres opi-
nionem habuerint. Simili ratione aqua quam calor euincere nequiuit,
aqua uocatur, nec tamen aqua eſt. Dars autem quam calor ſuperauit, di citur aer, quia calida eſt& humida ſubſtantia: talem enim aerem eſſe ue
teres exiſtimauerunt, cum tamẽ, ut dixi, aer uelut cætera omnia elemen
ta ſit frigidiſsimus. Atqʒ hæc de mixtorũ partib. quæſtio clara eſt. Alia
lia generare palam eſt. Si autem in humido, quomodo corrumpit: Ve
1
rum ob id generat, quia à naturali ſubſtantia non differt. Etenim cum in humido ſitus ſit, naturalis dicitur his quibus conuenit: his autẽ qui- bus eſt diſsimilis ac noxius, nõ naturalis ac putridus appellatur. Cuùm enim caro corrumpitur, calor qui intus eſt carni quidem putridus, uer- mi autem generando naturalis eſſe uidetur. Ob hocigitur calor omnis putridus aliquid generat,& aliquid etiã corrumpit. Quia enim elemen
B huic difficilior ſuccedit quęſtio. Nam ſi calor putridus eſt in ſicco, quo- modo generat? Poſuimus enim ipſum igneæ naturæ,& tamen anima-
Calor putridus quomodo ani- malia grneret.
ta omnia, ut dixi, frigidiſsima ſunt, ſuperueniente calore neceſſarid agi
tantur atq; miſcentur,& aliquid generãt, pro caloris ac materię natura: hudum primd, inde fungos, poſt herbarum genera quædam, tum uer mes atq; ſerpentes. Vnde animæ fubſtantia ipſa manifeſta eſt, quia ca- lore quodam cœleſti conſtat. Neq; ergo putredo ulla fit quæ non ſit ge
Anima quid
ſt.
neratio. Et calor idem ſemper dum hoc generat, illud corrumpit. Et
cum ex pomo homo nutritur, humanus ille calor pomo quidem putri
dus eſt, homini autem naturalis. Dicitur tamen magis naturalis is qui eſt in ſemine, quia tranſmutatio fit ad nobilius. Putridus autẽ uocatur,
42..„1¼„ 3 cum generantur animalia quæ uiliora ſunt his ex quibus generantur.
Vt igitur in ſemine actio omnis, niſi impediatur, ad generationẽ eſt, ita
etiã in putrefactione: nam& illa opus naturæ fruſtrari contingit. Om- nis ergo calor ſimilis naturalis dicitur,& conſeruat: diſsimilis autẽ pu-

—————y
60 b DE ELEMENTIS
tridus appellatur& corrumpit. In hypenemijs enim ouis calor gallinæ e b non pullum: quia calor illenon eſt ei na- turalis. In ouis autem quę ſemine galli ſœcunda facta ſunt, naturalis fit, & pullos generat. Vnus igitur idemq́; calor& naturalis eſt,& putre- faciens. Ergo ſi calor omnis qui corrumpit quod iam eſt, putridus dici tur, etiã qui in ſemine eſt putridus merito dici poteſt: corrumpit enim & hominis ut hominẽ ge- neret. Quamobrem omnis calor generans putridus erit. Sed naturalis dicitur, cum ſimile generat his à quibus deciditur,& nobilius ipſa ma- teria. Sed& omnis putridus generataliquid,& ideo naturalis eſt. Ca- lor igitur naturalis& putridus ſolum comparatione differunt, re au- tem idem ſunt. Nanq; omnis calor cœleſtis generat& corrũpit, eſt; anima uel animæ inſtrumẽtum aut cauſa: inſtrumentum autem nõ eſt, quia anima prior eſt:neq; cauſa, manet enim: ſed anima. Propter quod nõ malè dixit Anaxagoras, omnia eſſe mixta, atq; anima prędita. Nam quęcunq; mixta ſunt, generant& corrumpuntur: quod autem generat & corrũpit, calor eſt naturalis: calor aũt naturalis, aut anima, aut nõ ſi⸗ ne anima. Mixta igit᷑ omnia calida,& calidũ omne uiuit, aut ad uitam properat. Calor enim ille cœleſtis nunquam ceſſat, donec aliquid gene rauerit:& quod generat, iuxta ſui potentiam& magnitudinẽ generat. Vnde in Aegypto cum magnus ſit, animalia etiam perfecta generat,
corrumpit,& aliud generat,
ſemen plantæ ut plantam,& aſini ut aſinum
ut lepores& capreolos, abſq́; ſemine ullo. Seminum autem calores à
caloribus putredinum differunt, quia materiam magis paratã habent. Ideo in ſeminis propagatione minus fit fœtoris, quia minus inutilis partis continetur. Atramen dum ex ſemine animalia generantur, putre do magna fit, quam menſes indicant qui à partu fluunt ſœtidi atq; cor- rupti. Verum calor qui non generat, humido caret proprio, ſed uel ni- mis mouet, uel fatiſcit, quia pingue humidum non eſt. Principia enim generationis calor cœleſtis,& elementorum humidum:ob hoc neq; in
glacie, quoniam nullus calor, neq; in arena quicquam generatur, quia humido omni caret. Altera enim harum qualitatum agens, altera pa- tiens eſt: nam nulla alia qualitas, ut dixi, inuenit᷑, ſed humidi priuatio ſiccitas, uelut caloris frigus. Sed dices: Si anima ſolum eſt calor cœle-
ſtis, non erit ſubſtantia, ſed accidens. Et ſi ſolum lumen, corruptibilis
eſt enim lumẽ, quia lux,& ſublata luce, lumen corrumpit: quare nec ge
nerabit, nec genita ſeruabit. Etſi calor ille corpus eſt, erit in corpore corpus, quod eſſe nõ poſſe ſuperius demonſtratum eſt. Et ſiab ſq; cor⸗ pore atq; ſubſtantia, erit in corpore incorporea ſubſtantia. Talibus dif
ficultatibus premi uidentur qui calorem hunc animã eſſe contendunt. Sed calor hic de quo agitur, corpus nõ eſt, neq; impreſsio quędam ob id neq; accidens nec corpus penetratur à corpore: ſed corporeus dici- tur, quia ſine corpore eſſe non poteſt. Manifeſtũ eſt igitur quod à prin cipio propoſueramus, quinq; ubiq; eſſe principia, materiam, ſormam,
motum,

mentum autemnöct lanima. Dropterqun op znimaprolita Nn r: quodautmgena ss, aut anima autno- nne uiuit, autaduitm lat, donecalquidgrn magnindnigners tiam pettca gmern, ninumautmn dlroi- amagss penuütdenr
s, quia münls Inuti-
nalia generanturpun
fluunt ſctidiauqjar retp roprooſchudt
.
on eſt. Principuucnm
1
nidumuobhocfech eneratur, o quam generauul,-
Atteri
A motum, locũ,& animam. Sed anima forma eſt quędã, non aũt quę pri- mo cum hyle iungitur. Forma igitur eſt anima, ſed non eiuſdem gene-
ris: quatuor enim eſſent principia. Forma etiã altera fit, reliqua perfici- tur. Omnis igitur anima eodẽ modo perẽnis eſt, nec ut Plato ait, perfe
ctorum animaliũ tantum:eſſet enim ac ſi diceremus, quòd hominũ cæ-
corum aut mutorum alię ſint animæ, quàm perfectorum hominũ. Con
ſentiunt autem hæc dictis in libro de animi immortalitate,& demon-
ſtrata ſunt in libris de æternitatis arcanis. Nunc uerò eouſq; declaraſ-
ſe ſufficiat, quoniam calores iſti eiuſdem ſunt generis& animæ, diffe- runt autem ut cõtraria. Nec ſolum quæ ſine ſemine generantur, his quę cum ſemine, ſed& ſemine genita inuicem contraria ſunt, ut bobus&
hominibus, uip eræ, ſcorpij, araneæ: nam dentibus& aculeo& forcipe
ſi ſauciauerint hominem, corpus illius putrefaciunt atq́; corrumpunt,
nonnunquã etiam occidentes. Cum igitur terra& aqua parum conco- cta ſunt, prouenit generatio animalium uiliorum, ut uermiũ. Si autem mixtio uehemẽs fuerit,& calor potens ſeu multus, temperatus tamen, generabuntur ſtirpes aut animalia perfectiora Præſertim autemadiu-
uante alieno ſemine, aut ex aliorum cadaueribus ac corporibus: hæce⸗
nim magis refracta,& minus ex cedũt qualitatibus impreſsis aut pro- prio frigore uim generantis caloris, ob idobtemperat materia melius illi,& fiunt mures, ſerpentes, lẽpores, fibri, lupi fluuiatiles, quos nemo
B ſanæ mentis nouis piſcinis ſpontè addat,& tamen breui coaleſcunt. Er
90 cum unus ſit calor, plures ſunt illius modi tamen ſpecies. Sic quædã 88
nobis conueniunt, alia autem aduerſantur. Hocautem contingit, quia
eorum calor etſi in humido ſit ſitus, non tamen humido hominis cõue-
nit: nam ab aliquo obruitur, ab aliquo diſsipatur: ita uerſa uice cogit humidũ calor naturalis exiguus, alius exurit. Vtigitur omnis igneus calor exurit, non ita quicun que exurit humidum aliquo d, igneus eſt, ſed illitantum igneus. B b
Non putreſcuntigitur ſicca: putreſcunt quæ humido aqueo prædita ſunt celerrimè ac maximè: medio modo quæ pinguia ſunt, ut laridum, oleum, nuces, amygdalæ, farcimina. Malè olent quę ſic putreſcunt, atta men eduntur, præſertim à minus delicati palati hominibus. Sicetiam ſaliti piſces, ut nihil magis. Dubitatur auteni, quia magis putreſcere de
Putredo pin- guium.
berent aqueis, quæ caloris ſunt expertia: calor autem putrefacit omnia, ut diximus. Sed cauſa quare non putreſcũt talia, nec celeriter, nec perfe
cte, ut caro& ſtans aqua, eſt, quia cum putredo Acalore contrario natui rali fiat, quæ plurimum caloris innati retinent, ut pinguia, ſerius putre ſcunt: dum uerd rancida fiunt, amara euadunt. Nam calor putrefaciès cum pingue putreſcat, in amarorem tranſit, uel ex dulci uel ex pingui ſa pore. Inſipida ergo non putreſcunt ſic, ſed ſalſa, pinguia, amara, acuta: calidorum enim hęc paſsio eſt, ut diximus. Frigidi autem ſapores ſunt, auſter us, acidus, acerb Us, aſtringens atq; inſi pidus: reliqui autem cali-
₰
Saporum natu ra.

6² D E ELEMENTIS di, ut pinguis, dulcis, ſalſus, amarus, acutus, qui omnium eſt calidiſsi- 0 mus. Ob hoc igitur oleum glandis unguentariæ, quam myrobalanum recte uocant(non hæceſt myrobalanus, nec ei conuenit hoc nomen, cum odore ac ſapore penè uacet) quaſi temperatum non marceſcit. 2 ptimè igitur odores illo ab unguentarijs excipiutur. Quia ergo quod rancidum euadit, amareſcit& ſiccatur, idq́; uetuſtate contingit: quæ o- leo merguntur non ranceſcunt, ſi cq́; ſeruantur farciminia, minusq́; in li bero aere, quia nõ caleſcunt. Oleum autem ip ſum cum multum fuerit, non corrumpitur: quia ambiens aer eſt cauſa corrup tionis, multum au tem reſiſtit. Sic uinum multũ, aqua, oleum, atq; omnia quantitate diu- tius ſeruantur. Quoniamuerò omnia uetuſtate exeduntur quæ putre- ſcere perfectè nequeũt, tempore talia fiunt omnia, ut farcimina, nuces, piſtacia, pineæ,& quęcunq; oleum continent. Nam& piſces ſaliti o- leum habent tum ratione ſalis, tum ratione carnis: atq; etiam pinguia, ut dixi, omnia. Humida uerò ualde dum talia ſunt nõ putreſcũt ſic, ſed ſibene pinguia, ſeruantur: aut ſi minus, ſitum contrahunt, alia putre- ſcunt. Vt uerò à calore debili fiunt hęc tria, ſitus, rancor& putredo: ita ubi calor uiget, ſeruant᷑ plurimũ. Cõmune eſt autẽ omni putredinis ge neri, odor prauus, in ſitu quidem grauis, in rancore rancẽs, in putredi- ne perfecta fœtidus. Sed in carie(nam& hoc genus quoddam putredi-
QEauar T. nis) odor minimus, quia in terreo. Quatuor enim eſſe genera putredi- genera putredi
h. wiſß ſcunt, aut integrè corrumpuntur,& dicuntur putrida: aut nõ perfectè,
& tunc uel ob frigus non perſectè corrumpuntur,& uocatur ſitus: aut ob calorem,& uocatur rancor: uel ob ſiccitatem,& dicitur caries. Ob humidum autem non poteſt impediri putredo: ſed humidum cùm ſit putredinis ſubiectum, aut omnino prohibet putredinem, aut omnino putreſcit quod humidum eſt. Humidum enim non ex ſe, ſed uel ob ca- liditatem, uel ob frigiditatem remoratur putredinem. Hac de cauſa faci le eſt prohibere putredinem in ſitu& uera putredine, amota aquea par te. Hæc autem uel ignibus, ut in pane:& pinguedine, quæ cocta nõ pu treſcit: uel ſi humidum paucum ſit, ut in ſalita carne, frigido& ſicco ſeruatur, qualis eſt aer dum mouetur. Nam aer cum mouetur, frigidus . eſt& ſiccus frigidus quidem ob naturam, ſiccus ob motum: motus e⸗ aen kanu⸗— exiccat. Ob hocigit᷑ aer immotus corrumpit, quia humectat, nec aliaſerut. tantum quantum neceſſe eſt refrigerat: dum autem mouetur cõſeruat, ecrxiccans ob motũ& uehementer refrigerans. Multa ergo cùm aeri ex- Ponuntur, corrumpuntur, quę aliter incorrupta manebant:alia ſeruan tur, quæ abſq; aeris auxilio corrumperentur. Itaq; non ſolum hæcc, ſed alia quæ inferius dicentur, à putredine ſeruant. Arancore autem& ca- rie humida tuentur,& quæ aeris motum prohibent:namab hoc ſiccan wur 8 e8 lin cum ſint munoclics calida uel ſicca, licet à putredine ignis præſeruarentur, corrumperentur tamen abſq; putredine. De
putredi-
nis, neq; plura neq; pauciora, facilè eſt demonſtrare. Quæ enim putre- p

eenne
sülio nus; atcyetampin 3 unt npureſcitſeſt contrahunt Ali pure s, rancoré putredon autẽé omnipurcdnig ncore rancä inpurxdt enus quodtmpurad- nim eſſe genpunni trare. Qwainpum
utrida: autnöpeftd, tur,& uocanrm m,& diciurcns.O
: ſed humidum cum utredinem automm nonexſe ſducdlobe
dinem. Lhcdecauli
redine, amotaqpu
71
dem ſit generis? Hoc eſt, quia igneus exterior eſt, putridus autem inti-
LIBER SECVNDVS. 63
A putredinis igitur cauſis ac generibus& auxilijs ſatis dictum eſt. Reli-
uũ eſt igitur ut doceamus, ipſi Sacro liquori, de quoſuprà diximus, Elixir compo
nihil Elixir propinquius eſſe, quod pater meus conſtruxit. Odorata
ſemiputreſcunt, unde, ut dictum eſt, tenuior pars à terrea ſeparatur,
ſitio.
pleraque ligna& herbæ ardente aqua excipiuntur,& in fimo ſepulta
inde diſtillatione optimum quicquid eſt fæce ſola relicta detrahimus.
Dentes hoc firmat,& canos retardat, cõcoctionem, memoriam,& ſen- ſus iuuat, Sacro liquore, tametſi plures in multam prouehat ſenectam, longeinferius. b b
At dices, ſi putridus calor corrumpit, cur etiam nõ igneus, cum eiuſ-
mus:ob hoc igneus cum ad ſe trahat,& ſiccando& trahendo ſiccat inte riora,& putredinem prohibet. Putridus quamuis ſiccet, cum intimus ſit,& ad ſe trahat(omnis enim calor ad ſe trahit) interiora humectat& putrefacit. Putridus igitur cum igneo conuenit, quòd& ipſe ſiccet& generet:& cum naturali, qudd in penetralibus iaceat& corrũpat. Ob id putridus calor medius rectè dictus à quibuſdam inter igneum& na-
turalem. Nam ſubſtantia ſimilis eſt igneo, ſitu in cõparatione ad alimen
tum naturali: nam ſemper igneus extra alimentum poſitus eſt. Sed di ces, cur putridus calor ueneni autor eſt, igneus omnibus reſiſtit uene-
nise Nam uulnera ex uenenatis animalibus profecta, ſi candenti ferro
urantur, ueneni expertia fiunt:& medicamenta quælibet cum uruntur
& in cinerem redigunt᷑, uenenum eſſe deſinunt: ſublimata autem(ſic e-
nim nunc quæ antiquo tempore cocta uo cabantur) ut ſæpius cocta fue
rint, eo fiunt pernicioſiora,& magis præſentanea ad mortem. Ratio ea- dem eſt in putredine,& his quæ ſublimantur: nam ubi calor augetur, & humidum non finitur, ut in his quę coquunt᷑ aut putreſcunt, ueneni uis exacerbat᷑: ubi uerd urunt᷑, cum omnis humida pars pereat,& ſimul finiatur caliditas, ut in cinere, neceſſe eſt& ueneni uim totã abſcedere. Non abſurdèigitur quidam argento uiuo ſublimato peſtem curabat, nam ui ignea omne uenenum finitur. Sic apud Auſonium recte: To xica zelotypo dedit uxor mœcha marito, Nec ſatis ad mortem credidit eſſe datum: Miſcuit argenti letalia pondera uiui, Cogeret ut celerem uis geminata necem. Inde poſt pauca ſubijcit: Ergo inter ſeſe dum noxia pocula certant, b Ceſsit letalis noxa ſalutifereꝭ. Nam, ut dixi, argentum uiuum ſublimatum ignis habetrationem. Ve runtamen qui peſtem ſic curabat, plures medicamẽto occidebat, quàm ſanaret. Si i gitur innoxium& igneum medicamentum paretur, curare poterit. Illud tamẽ qualecunq; fuerit, ut etiam calida lintea exterius ap-
poſita, calorem debilitat naturalem. At contraria ratione puellus aut
catulus pinguis uentriculo applicatus, iuuat multum co ncoctionem,
4 8
Putridi& ĩ= gnei caloris
differ entia.
Ignis omm ue neno reſiſtit.
Peſtis cura cum
argento ſubli-
mato.
Confirmantia calorem inna- tũ uentriculi.

—————— ͤo =——— ————y öäöä—
———mÿ—
64 DI ELIMENTIS“ & calorem auget naturalem, quamuis nõ ſit idem calor, imò à catuli ca- C lore etiam ſpecie differt. Manifeſtum eſt igit naturalẽ calorem cum nõ offenditur ab alio naturali calore, motu, ut igneũ ab igneo, confirmari.
Aer cur fius Hiis explicatis ad elementorum hiſtoriam redeamus, quæ tria eſſe h. docuimus, aerem, aquam, terram. Nec neceſle fuit aerem miſceri in ge- neratione, quoniam calor ad patiendum minimè aptus eſt:concurrunt elementa ut materia, ideo terra& aqua ſufficiebant. Sed nec ut cal eface ret, quandoquidem alius calor ſuit neceſſarius origine cœleſtis,& ille etiam operi ſufficiebat, cum duobus caloribus ueluti duobus principi bus deterius res proceſſura fuiſſet, nec elementa frigida alieno calori,e- lementiq́; contrarij paruiſſent. Quinimò pugna quædam hæc fuiſſet, non generatio. Admirabitur forſan aliquis, quòd in contradicentium libris aliter ſenſerim. Sed ibi opiniones antiquorum ſequi propoſitum fuit, hic uerò docere ueritatem. Cuius igitur cauſa elementum aeris fa- ctum eſt? Vt ſubijceretur radijs ſiderum, illorumq́; uires exciperet: a- ded uerò excipit, ut in repentinis mutationibus non ſolum animalia, ſed etiam plantas occidat, uelut hoc anno M. D. XLIX. triduo citran Aer infigda ꝑula omnia Liguriæ ſiccauit, prodigio non leui. Cauſa eſt, quòd calo- tus repentè eur ri ſuperueniens corpora tam plantarum quàm animaliũ aperta offen- mſ a. noxe dit,& calorem qui intus eſt extinguit: non ita diuturnum frigus qu od ſenſim obrepit, licet maius longeè fuerit. Hoc uerò contingere non poſ-
ſet, ſi ut ferũt ſpontè eſſet calidiſsimus. Ob id uerò& perſpicuus factus
eſt& frigidiſsimus, ut animalibus eſſet ſalubris& commodus, non ut nugantur, calidiſsimus& humidiſsimus. Quod uerò ad confirmatio-
cur exuffan- nem huius ſententię eſt, arduamq diſſoluit quæſtionem, eſt, quòd ex- 47 per aas halantes toto ore aerẽ excalefaciunt: quòd ſi conſtrictis labijs exufflẽt, mur, wnſtrias infrigidant. Cauſam enim hancnon aliam eſſe conſpicuum eſt, quàm inffigidamus. quòd cum ſponteẽ ſit frigidus, cum impetu delatus, poſt ſe cogitur ca- lidos uapores relinquere:& ipſe etiam ſolus ui impetus ingreditur cu tis oſcula: atque ob hæc duo impenſe refrigerat, quorum neutrum ac- cidit, ſi toto ore exuffles ac lentè. Quòd ſſuel celeriter patenti ore, uel cõſtricto ac prope admota manu, excalefacies quidem parum, aut uix refrigerabis. Excalefacit etiam ſpiritus qualiſcunq;, etiam ſi ui impella- tur, concluſam manum: quia uapor calidus eſt, nec poteſtexhalare. Ca lidus quidem uapor quia ab ore exit, nõ poteſt exhalare manu conclu-
ſar ſed motu in patenti loco refrigeratur,& ad propriã redit naturam. Aer enim qui auſtralibus uentis ad nos defertur, tametſi calidus ſit, ob uapores eſt talis: unde in iugis montiũ ſemper refrigerat. Indicio ſunt grandines, quæ& media æſtate,& ab auſtro,& non altius montium cacuminibus decidunt. Grando enim frigidiſsima eſt. Sed ut ſeruaret 1 aer, atch p eregrinam omnem qualitatem exueret, perpetuò moueri ne- b
Ifane ceſſe fuit. Indicio eſt autem aerem ſemper moueri, quòd in anguſtis lo ecis aura ſemper ſpirat. Cum enim altius ſemper moueatur, atq; aſsiduè
agitetur,
————
ö““ ö“* ö—ö—ö—8bͤooͤſſſ“ ö —— — 3

*
Atrigida lieno an da qurdam he fult nodinconradccmi drumfſeqhipropolm uſa dlenentunacrui umqzui 8 xciperan us non ſolummima d. XLIX. tiduocin li. Cauſacit qpodcl- animaliöqpern offm diuturnunffgsquod ero contaxacnonpod erò& penpicus heui 5& commdes ond od uerd ad ontmuto reſtionem eſtquode nſtrictislbienn conſpicuumeſt qn atus, poſt ſecogune ni impetus ngrcdim t, quorumneutm
A
b LIBER SECVNDVS. agitetur, inferius hic leuiter ſemper fat: qui cum è rima exitũ habuerit, coacto toto impetu propter loci anguſtiam uehementer imprimit, ex- emplo aquarum in fluminibus magnis, quæ cum uix fluere uideantur,
6
Cur in anguſtis locis ſemper au ram ſentiamus.
per anguſta loca aut uocatas conchas deductæ, conatu magno ac ſtre-
pitu, tum fragore immenſo coguntur erumpere. Motus enim,& cæte- ra quæ ſubſtantijs continuis adueniunt, in unum cogunt:ubi etiam am pla moles in exiguam aliquam partem cõcluditur. Inde ex hoc crypto- porticus frigidiſsimas conſtruere docemur, plures atq; anguſtos receſ- ſus in illas dirigendo. Et in Aegypto cum aer nimio æſtu ferueat, exco
gitata ratio turrium altiſsimarum, in quibus anfractus anguſtiores è
ſummo uertice obliqui aerẽ deducunt frigidiſsimum:quia à locis exce- ptus purioribus frigidior eſt,& ob ſpacij longitudinem fertur magno impetu, atq; ideo frigidiſsimus euadit,& uehementius imprimit. Ex- ternus uerò calor à muri craſsitudine arcetur. Et loci obliquitas radios
ſolis impedit, admiſſa luce, ne ingrediantur. His quatuor conſilijs in ca
hil mouetur abſq; motore,& quòd illud quod mouetur motu uiolẽto,
lidiſsima quacunq; regione amœniſsimos receptus atq; ſaluberrimos
fabricare licet: ſunt enim ſalubres, quia perflati. At dices: Videmus in turrium cacuminibus poſitis flabellis ex tenuiſsimis leuiſsimisq́; la-
minis metallicis uolubilibus, uentos ſolum eas mouere, aliter aũt quie-
Cryptæ frigi diores quomo- do fiant.⁵
20
ſcunt: non igitur ſemper aer mouetur. Cum enim ſcire cupimus unde ventorum di- ſpirent uenti, flabelli aciem ad aquam partẽ reſpiciat atq; cõſideat inſpi- gnotiounde ſpi
cimus, uentũq́; ex aduerſa regione flare cognoſcimus. Quòd ſiin plu- ribus locis acies conſideat flabelli, totidem flant uenti ex aduerſis regio nibus quot fuerint loci in quibus cõſederint: ut ſi ad Boream reſpiciat flabellu, ex auſtro uentus flat: ſi ad Orientẽ, ex Occidente: ſi modò ad
Boreã, modò ad Orientẽ, uterq; uẽtus ſpirat. Eademq́; ratio& in alijs
& in pluribus obſeruanda. Vnde Tritonem illum Vitruuianum col- locare docemur. Verùm cùm uenti non ſpirant, aer ad partem unam leuiter tendit, inclinaturq́; edò perpetuò flabellum: ob id nõ agitatur,& tamẽ ſemper ſpirat. Eſt autem cum yælau uiget, aeris motus ex Oriẽte, tendunt enim flabella ad Occidentẽ: atq; hic motus naturalis eſt aeris.
rent.
Zer quo fera- tur motu natu- rali.
Aer igit᷑ frigidiſsimus eſt, ac ſemper mouet᷑. Factus eſt etiã natura tenu
iſsimus. Ergo aer tenuiſsimus eſt etiã ut ictus omnes exciperet. Nam in terra ob ſoliditatẽ motus nõ fiunt niſi obſcuri:in aqua uerd etiã lenti:ſo lus aer ictibus excipiendis aptiſsimus,& ob ipſam tenuitatẽ eſſe uidet᷑.
Sunt aũt motus ſimplices alij præter tres ſuperius dictos, quatuor. Cœ Motus ſimli-
leſtis, qui maximè eſtnaturalis:& alius rurſus naturalis, qui à quadam obedientia rerum fit, ut aquæ ob Lunã,& ferri ad Herculeum lapidẽ: & uoluntarius, qui animalibus conuenit: quartus ex his eſt uiolentus,
de quo nũc ſermonem habere propoſitum eſt, nam de alijs ſuo loco di-
cemus. Vniuerſiigitur motus ſimplices ſeptem ſunt, cõpoſiti uerò ex . I„ ⸗. 1 4.* 2 his fiunt. Itaq; cum hæc propoſitio à Philoſopho accepta eſſet, quòd ni
4
ces ſeptem.
De motu uio- lento quomodo fuat.

phy ss.& propoſitionem quæ eſt uera: quòd omne corpus mouens mouetur,
8, Phy. 8a.
4‿
66— DE ELEMENTIS
85 ᷣ.„ 12„ 8 ,, 3 6 nõ habet principiũ in ſe, quia motus eius eſt puruiolẽtus, quare prin- 6 cipium eſt extrà, ſequitur ut uiolenter mota ab aliquo extra motã 4 moueantur. Hoc autem nõ poteſt eſſe niſi aer, igitur mota uiolenter a
99 3
aere mouẽtur. Et quia cadebat dubitatio eadem in aere, propter unna
ideo ſi aer mouet lapidem proiectum, mouetur: igitur ab aliquo moue tur aer:& ideo hæremus ſicut de lapide. Dicunt quòd aer cum ſit leuis, à ſua forma mouetur:& ideo iuxta hanc ſententiam quatuor ortæ ſunt opiniones, quas nullus expoſitorũ intellexit,& maximè Ariſtotelis, quem aded iactant, opinionem. Prima igitur eſt, quòd motum, utpote lapis A, moueatur ui acquiſita à proijciente: ſicut cum calefactũ ab igne, calefacit poſtmodum caliditate acquiſita alia,& ipſum calidũ diu ma- net:ita motum recipit uim illam à mouẽte, per quam fertur donec quie- ſcat. Senſibilis eſt hæc opinio, quę antiquorũ eſt argumento ab Ariſto tele adducto reiecta. Sed& ꝙ ab aere moueat᷑ indicio eſſe poteſt, quèd non tangens fulmen arbores tamen etiam proſternit. Secunda Plato- nis fuit, quòd à motu, gratia exempli, à mouente transfertur uſq; ad B: inde cum relinquitur à mouente, aer interim qui erat in loco mobilis, id eſt in A, implet locum inter àA& B,& ita tangit A mobile cum motu,& hoc modo ſemper implet locum quem A mobile deſerit, cum eo impe- tu cum quo A iam mouetur: hoc enim neceſſe eſt ob raritatis motũ, ſeu
ne detur uacuum. Sic igitur Plato poteſt argumentari: Moto à quocũ-
que impetu aer ſubſequitur, eodem impetu implendo locum,& tangit A motum, igitur mouebit à ipſe aer eodem impetu quo prius, motum continuum faciendo: uocatq́; hunc modum antiperiſtaſin, id eſt, loco- rum ſucceſsione per mutationẽ. Ariſtoteles dicit, quod hoc modo mo- tus non fit:quia etſi antiperiſtaſis fiat, non tamen per illam mobile im- pelli poteſt. Ratio ſua ſic ſe habet:quę antiperiſtaſi mouent etiã mouen tur, igitur dum non mouentur non mouent: ſed quando aer exiſtens in R fuerit in B, tuncà nullo mouetur, poſſedit enim locum quem occu-
pare debuerat:igitur non poteſt mouere A, exiſtens in B, èloco ſuo. Pæ
tet, quia corpus non mouet corpus, niſi cum ipſum mouens mouet. Et hæc demonſtratio non fuit intellecta ab expoſitoribus,& tamen oſten dit clarè opinionẽ Platonis falſam eſſe. Tertia fuit quorundã antiquo- rum, quòd aer antecedens ante mobile, puta in c, dum mobile eſt in B3, moueatur uerſus D,& ſucceſsione ne uacuum detur, trãsſferatur B in C ad locũ aeris moti:& ita idem aer mouetur ex Din E,& mobile ſequa- tur eodem impetu: ſicut ſi bos habeat locum ſeu uicem ſubeat aeris an- tecedentis,& currus ponderis ſeu mobilis,& uinculũ quo bos trahit currum eſt raritas uel uacui neceſſitas:& ſic quantumcũq; mouebitur bos& quantacunq;ʒ uelocitate, eadem& tantum mouebitur currus,& ita quantũcunq;& qualicũq; uelocitate aer ante mobile& mouebitur,
eadem ſubſequetur à mobile,& ita ſiet motus continuus. Ethæc fuit
opinio

Xm ſt,quddh 9
X iplumalidüdum
luam terurdonecgdi lt argumento ab Ird ndico dſlepoteſt qul tternit. decundahla te tramsſcnuruſcyal- eratinlocomobiiil A mobilecummom ile deſeri amwinpe- ſt ob rarrtsmoti,ſeu nentari:Nobaquoci plendolocmäumg apetu quoprus mwum nti penitalnilckte cit, qudd hocmoünr nen perilammobies iſtaſimouentetſimpl- d quando xrexiſtes enimlocum quemnod
iſtens in b,dloco 1 mouct
pondus,& ſic quieſcet in G. Dicit igi debilior, quia F mouet᷑ ab E, igitur minore impetu q́; E,& E quàm D,
1 1.
LIBER SECVNDVS. b 57
A opinio quorundam antiquorum, quam quidam falſo Philoſophi eſſe
crediderunt, cum tamẽ ab ipſo relinquatur, eadẽ ratione aduerſus eam quę contra primam opinionem adducta eſt militante, ſcilicet, quòd ſic aer transfertur in D, quæritur à quo? ſi àmobili, igitur ſemouebuntui ciſſim, quod eſt impoſſibile, nam mobile propelleret aeremex& in p: & iam ſupponitur qudd aer translatus ex C in D, trahat mobile ex G in p, igitur idẽ erit cauſa& effectus comp aratũ ad idem. Si dicas quòd aer transſert ſeipſum, dicit, cur igitur etiã mobile hoc nõ poteſt facere?
R redit prima opinio. Si dicas qudòd aer, quia habet principiũ motus,
hoc poteſt facere, ſequitur qudòd iſte motus erit perpetuus, quia aer ille ſemper manebit idem,& mouet᷑ à forma ſua, igitur ſemper æquali uelo citate. Horũ aũt utrunq; experimento repugnat:nã ſic lapis proiectus
manu tranſiret per totũ orbẽ,& æquali impetu: patet, quia ſuus aer prę
cedens ęquali impetu ſemper moueret᷑,& nõ poſſet oſtendere quiſquã
rationẽ cur impetus ille remitti debeat. Quarta opinio eſt Ariſtotelis,
qudd aer qui eſt in B, motus ab eo qui lapidẽ iacit, ante mobile mouet᷑,
X& propellit eum qui eſtin c:& ille qui eſt in c, eum qui eſt in D,& ille qui eſt in p, eũ qui eſt in E,& ita donec perueniat ad G, qui non poſſit
mouere H, eò ꝙ eſt nimis debilis,& tunc cum H nõ moueat, non trahet itur hoc modo: motus uiolẽtus fit
& ita ſemper uiolentus motus debilitatur, ut apparet etiã experimèẽto. Hic etiam nõ eſt motus ſine motore, quia quælibet pars mouetur à ſua præcedente, ut ỹ ab E,& E ab ipſo D. Tertid patet ratio dicti, ꝙ prius ceſſat quęlibet pars aeris moueri quàm mouere:nam cum Dmouetur à c, mouet E, quia mouetur à c: igit dum quieſcit iam Din E, mouet D i- pſum E ex loco ſuo, igit᷑ ceſſat prius moueri quàm mouere, quia D ceſ⸗
ſat moueri dum D eſt in E, nam tunc o eſt in D, quod mouebat D:igi-
tur cum C eſt in D, D quieſcit in E,& tunc C mouetur ad F,& non mo uetur niſi ab aliquo,& illud eſt ꝑ, igitur D prius deſinit moueri quàm
mnouere: quia dum eſt D in c. non mouetur, ſed quieſcit,& tamen mo-
uet E uerſus F. Et ſi opponas, quòd corpus non mouet niſi moueatur, dico quòd eſt uerum, ſed tamen finis motus primi, id eſt mouentis, eſt coniunctus fini motus ſecundi, non idem: ſed prius ceſſat motor àmo- tu, quàm id quod mouetur,& hoc eſt, quia ſaltem natura motor prius
mouetur quam moueat:ideo patet quartum, quòd motus rei quæ pro- ijcitur, componitur ex infinitis motibus ſibi inuicem ſuccedentibus,&
eſt continuus per accidens: fit enim translato aere B in C,& aere c inte rim in D,& eo qui erat in D in E,&ʒ ita de alijs. Et ideo talis motus eſt e-
tiam uelox, quia fines adeò unius initijs alterius iunguntur, quod uide
tur ut debeant ſimul transferri,& non eſt ita. Sed fingamus decem bo- ues unum ante alium& omnes ante currum,& quilibet habeat ſtimu- lum in fronte quo tangat alium bouem in crure poſteriore, tuncmoto 1· 27
—

68 DE ELEMENTIS primo currus ſuccedet,& ille idem mouebit ſecundum,& Keumaus e1 tertium,& ſemper uides quòd quilibet bos prius mouetur aba tero quàm moueat,& tamen ultimus ſimul fermè cum primo uuebiiuer et hoc eſt, quia talis ſucceſsio ſolum componitur ex decem partibus, unt enim decem boues tantum:ſed aeris ſucceſsio ex infinitis partibus com
ponitur,, ideo refert tempus ſenſibile ab initio motus lapidis uſq; ad fi- nem. Sed ad infinitum tollendum iuuat condenſatio aeris, ut rectè dice bat Auerroes:& ipſa eſt cauſa ut celerius eſſet motus,& ut non ſit necel ſariũ ponere motus infinitos, ſed ſolum innumerabiles. Et hæc eſt opi- nio Ariſtotelis, à nullis uſq; ad hanc diem intellecta, de motu rerũ quæ uiolẽter mouent᷑. Sed nos magis indigemus prima quæ eſt ſimpliciſsi- ma,& etiã non tantas difficultates patitur:& cum ſupponit᷑, quòd om- ne quod mouetur, ab aliquo mouetur, ueriſsimum eſt: ſed illud quoc mouet, eſt impetus acquiſitus, ſicut calor in aqua, qui eſt ibi præter na- turam ab igne inductus,& tamen igne ſublato, manum tangentis exu- rit,& ideo etiam accidens uiolenter adhærens uim ſuam retinet. Di-
Quatuor cau- camus igitur primò ea quæ ſunt manifeſta,& ſunt, quòd quatuor ſunth
ſe celeritaii cauſæ motus uiolenti, diuturni& celeris. Prima eſt, quòd cauſa mouẽs
e diuturnita-„„„ 1 b.. tis motus uio- celeriter ab initio moueat. Secunda, quòd per magnum ſpacium: ideo
lenti. machinæ bellicæ quò longiores, ed procul magis eiaculantur:& ita ar- cus quò magis tenditur ob ambas cauſas, eò longius emittit ſagitaum. Nam ſi tendatur ad B uſq;, mouebitur cum chorda ſolum ſagittan l A. 3 0„. 2 4 e 2„ — lmex in D:& ſi tendatur uſq́; ad c, mouebit̃ ex c in D:igitur ſiten —..„.— datur uſq; ad c, procul magis emittet᷑ iuxta proportionẽ o D ad 0 B D.Item chorda tracta uſqʒ ad c, maiore impetu redibit ad D, q́;
ex B in D. Igitur celerius mouebitur ſagitta à chorda, quare etti poſtquàm emiſſa fuerit. Nec oportet adijcere ut ualida ſit uirtus V quę mouet, nam nobis ſufficit ut celeriter moueat: quòd ſi celeri- ter mouere poteſt, ualida eſt cauſa quę mouet. Nam etſi ualida eſſet cau Nihil lentèẽ& ſa, moueret tamen lentè, non poſſet procul emittere. Nihil enim lentè& keere emu procul aliquid mouere poteſt: nam quod lentè mouetur, multũ tempo ris conſumit in motu: in quo etiam maximam uim, cùm cõtra naturam nitatur, debilitari necſſe eſt. Tertia cauſa eſt raritas medij per quod mo uet᷑:nam in aere uelociter, in aqua lentè, in terra uix eſt impellere quic- Sabernatores qulam. Atq; ob id, qui naues hoſtium machinis petunt, maximè cauent uinneihen ne ictus fiat in parte nauis quæ ſub aqua iacet, quamuis pernicioſior eſ mrate ſus acua ſet: ſed quia ſphæræ ictus occurſu aquæ debilitatur, malunt nauim ſu- mergant ſphæ- Pra aquam ferire, ſed tamẽ humiliore quàm poſſunt parte. Quarta cau- — 2 ſa celeris& diuturni ictus eſt acuitas teli, quę minorem quantitatem ae- inmittum. ris obuiam habens minus impeditur. Vnde uidetur quòd prima opi- nio uerior ſit, 85 illa quæ eſt Ariſtotelis de cauſa motus uiolenti. Nam V b non tam manifeſtè apparet, cur uiolenter mota, ut acutiora ſunt„ed ce- lerius& longiore ſpacio ferantur. Si qua etiam proxima ſint chordæ,
n0n

erabies Et necei, lecta demouen— dmaqureſtſmplic Km lupponi, qudda numckt:ſcdiludg 1a, quicttibipretrn „mnnumnngentsen
zuim ſuamretict. D
lunt quddqumorlu neſt,quddnſamor magnumſpacium:i gis eiaculunr ceiar- ngius emintloqtn.
um chordaümügim bit exc ind:gurüm xta proporiond dt
eimpenu redibital di
itta achorda, qumeci icere ut ualchaſtuim rmoucat quodſic Nametſi nulaelt ttere. Nihileninlcni
mouerur,multutmn
LIBER SECVNDVS. 69
A non tamen tangant eam quamuis aer moueatur, nihilo ſecius quàmille
qui ſagittam antecedit: non tamen moueturres illa proxima, nedum ut perlongum ſpacium feratur. Præterea aer cum mollis ſit, nec aded uehementer moueri poteſt, nec in unum cogi, quare nec ſphęrulam fer ream mouere. Neque in aqua minus mouebitur id quod ui impellitur quam in aere, cum tamen non ſolum lentius, ſed longè lentius in aqua quaàm aere moueatur. Etin aere etiam ipſo grauia non lentius ferri de-
bent leuibus, ſi uacui ratione ſubſequantur. Sed rationes hæ nono-
ſtendunt, quoniam acuta celerius ob id feruntur, quod maiore impetu Teli conficien primus aer mouetur, à quo partes reliquæ iuxta eandem cauſam im- na n⸗. pelluntur. Fit ob id telum, quod proiectum ſemper infigitur. Cuſpis t:rr. A: alæ quatuor magnæ ac tenues ad rectos angulos poſitæ ſuper haſta B A. Cum igitur telum fertur, non poteſt inclinari, quia alarum aliqua uel plures aeri occurret ex aduerſo: rect igitur cum feratur B A telum neceſſariò infigetur. Quòd ſiuis deficiat, adhuc rectè cadet& figetur. Atque eadem fuit in ſagittis cauſa inuentionis alarum. Reliquæ igitur rationes præter ultimam contra Platonis opinionem de antiperiſtaſi demonſtrant, non autem de aere antecedente. VItima autẽ euidens ha bet contra ſe experimentum:nam& in motu Aà raritate difficilior eſt aſ ᷣ N cenſus grauis quàm leuis,& ideo etiam tardior. Verum quod fidem fa Md t⸗ cit pro Ariſtotelis opinione, illud eſt quòd dixit, motum naturalem in dhme.
B fine, uiolentum in principio, proiectorum in medio, fieri ualidiorem. ²œli tc.::. Auerroes Simplicium ſecutus,& cum deprauatã haberet literam tex- 9 airitue tus, pro proiectorum, animalium legit. Simplicius cum textum habe- 96 ah ae,
ret bonum, Ariſtotelem non intelligens, per proiecta, animalia expo- ſuit, quòd in latus ut proiecta mouerentur, abſurdiſsima comparatio- ne& interpretatione. Mouit hoc illum quòd dixifſet iam, uiolenta in initio uehemẽtius moueri, naturalia in fine: ex horũ altero genere pro- iecta eſſe oportuit. Sed non intellexit Philoſophum. Cum enim pro- iecta aeris antecedentis motu mouerentur, aer autem per ſe ſit mobilis, motus proiectorum ex naturali quodammodo& uiolento conſtat, na turalis in fine augetur, uiolentus in principio: quamobrem mixtus ex
his, qui eſt proiectorum, in medio eſt ualidiſsimus. Conſtans hęc ratio b
eſt,& pulcherrime dubitationis ſolutionem docet. Videmus enim ma cur ictus ſcor
chinas, ſcorpiones, tela etiam manu emiſſa, in quadã diſtantia uehemen 88& ma- tiores ictus quàm nimis propè,& ut ita dicam, ſub ipſis telis aut ſcorpi- lrum in arit, onibus aut machinis, inferre. Cauſa eſt quã nemo alius afferre poteſt, distantia quam quam qui ab hoc principio quod Ariſtoteles propoſuit, motũ factum ein probeſi putat: nam aer ille ſub initio motus motum non iuuat niſi parum, ſucce"*lilior dente tempore aeris motus naturalis ut mouetur ualidior fit, ut autem
mouet parum dehiſcit: quare eodem motus celeritatem augeri neceſſe
eſt, quoad plus mouere minus incipit, quàm moueri natura ſit aptum.
Ergo cognita motus uiolenti ratione„quo modo ferantur quæ non Ratio motus
1 3

70 DE ELEMENTIS
grauium eun ſponte ſua feruntur, oſtendamus, hoc initio ſumpto, quòd quę mouen c
uiolenter mo- tur grauia ictu aliquo nec ſecundũ naturam, tria habent ex quibus con
uentur.... 12 1 ficitur motus: propriam grauitatem, qua deorſum feruntur, medij na- 0 turalem uim ut mouetur,& uim acquiſitam qua partem ali-
E b am aeris mouet. Iam igitur ſit àB ęquidiſtans finitori linea,
quam ſecet ex angulo recto C D, ut C A ſit æqualis B C,& diuidatur A c peræqualia in E: quod uerò moueri debet 8 4 in F,& manifeſtum eſt per ſe, quòd ualidiſsimo ictu excu- tietur uerſus D, quia ſimul impetu iacientis& natura fere⸗ tur in D. Par autẽ erat quòd debiliſsimus ictus eſſet illi con
P trarius, id eſt uerſus c, ualidiſsimus autẽ ſuperiorum uer- ſus D, quorum neutr ũexperimento conſtat: ſed ualidiſsimus eſt ſupe/ riorum F E, mediocris F C,& debiliſsimus F A. Cur ita? Sanè quoniam aer rectà magis quàm ad latera fertur, igitur debiliſsimus eſt ictus ex F
in A. Debuerat iuxta hanc rationẽ ualidiſsimus eſſe ex ỹ in c, ſed quia
tota grauitas obſtat ponderis, ideo ubi aer maximè mouetur,& pon- dus minus grauitatis habet, hocautem eſt in linea, F E, ibi ualidiſsimè torquetur pila.Reliquum eſt igitur ut mediocriter ex ỹ in C feratur, id eſt, rectà in ſublime. Ne tamen erres in ſagittis, quæ ob longitudinẽ& alas uelocius quandoq; feruntur exr in A, q́; in, nunquam autemma gis quàm in E:ob id qui muros quatiunt, machinas ad ſemiorthon, id
eſt, ad libellã E E collocant: nam tertia fermè parte ictus augetur. Cum p
modus quo uerò pila ad ſupremum recta peruenerit, non per circulũ, nec rectà rur-
Erraaſ 44 ſum illicò deſcendit, ſed media quaſi linea, quæ parabolæ ferme imita-
aunt. tur circumambientem lineam, ut B C eſt, demum ex C in D motu gra- zuuis rectà ad unguem. b
8 Quæ igitur proijciuntur, tribus ex motibus conſtant,
primo uiolento, ultimo exquiſitè naturali,& medio ex
utroq; mixto: propter tam multiplicem motus rationem
metiri ad unguem talia planè eſt impoſsibile, coniectura
p tamen aſſequi licet. Debiliſsimi planè motus ex B in C:
Cur uix— unde plumbeæ pilæ calore diſsipatæ, ob hoc etiam minus lædunt, ut
8 npil 71 d73 uix unum aut alterum„ob ictus in ſublime deſtinatos, cum tamen fre-
maximo nume quenter aut auium cauſa, aut exonerandæ machinæ, emitti ſoleant pilæ
ro in alũ mi- ſemuncia grauiores, uulneratos aut grauiter percufſos uideas inter tot
thutr. millia. Sed cum per æquidiſtantem finitori lineam tam difficulter gra
uia moueantur, cur eſt quòd ſuſpenſa facilè aded impelluintur, ut annu-
lus filo ſuſpenſus ſpontè uideatur moueri, atq; ob id etiam præcantati-
v motu annu onis prę ſe fert imagineme Cauſa eſt, quòd tota uis integra impellenti re
4 linquitur: qui uerò proijcit, duo facit, ſuſtinet& impellit: at appenſo
pondere cum ab alio iam ſuſtineatur, quicquid uiriũ eſt ad impulſum
integrũ manet. At uerò cum impellitur, tanta fermè ui redit ad mediũ,
quanta ab illo depulſum eſt:igitur cum ea ui iam depulſum ſità medio,
gratia
C
A-
4
„„—— ͤ„— ☛—

Luritr dmtquona ebilißimscſtielse useſſeexin ſedg aximemoucnr,Ape linea E E, biualidibn criter ex Fincſertu squæoblongiudniè- nc, nunqumauenm hinas adſmmionton,d arte ictusugau Cin per circulũ ntctecdumi x parabolr ſerneinit aumex c inbmouge
dus ex notibes onl te naturali, Amecht iplicemmusriln ſt mpoſshieconie iplanemonsex-n-
ſrde eſtinatos, cum a chinx enisiill 8
pobüde lni auis ild 1
³ gratia ex empli per cubiti ſpaciũ, tantu ndẽ diſcedere in cõ A
LIBER SECVNDVS. 71
trariã partem neceſſariũ erit, atq; ita continuo ac alternato
reditu tardiſsimè cõquieſcere. Cum igitur in annulo mo- tus hic uel occulta ſpirituum motione paululum iuuatur, aded ſpontè augetur, ut uerbis uim fuiſſe credas. Quãob- rem cùm paulò concitatior eſt annuli motus, ipſo iam, ut dixi, ſeipſum mouente, uidetur annulo dęmon ineſſe, qui annulum moueat. Eſt autem motus hic etiam in filo lon- giore facilior, euidenti demõſtratione. Sit enim annulus in F,& moueat᷑ per B C, ſuſpenſus in à,& rurſus ſuſpen-
ſus in A ponatur in H,& moueat᷑ per D H E, quæ ſit æqua-—& C lis BF C,& ſit L centrũ terræ: conſtat igitur, quod dum eſt—
in F, mouebitur cõtra naturalem motum per F G& dum eſt in U, per H k, ſed Hk eſt breuior ꝶ G, ut in primo de cir culis demonſtrauimus. Igitur cum potentia mouens eadẽ
ſit,& quod mouetur idem,& maius tranſeat ſpacium in F 8* qᷓʒ in H, à centro ſeu magis aſcendat, tranſibitillud in lon- 3 giori tempore:igit᷑ ſi in æquali tempore debẽt moueri, mi o BH- 2 nore impetu indiget Hquàm F:& ideo quantd altius ſu- 4—
ſpenditur, ed facilius mouetur mobile& minori labore. 1.
Cum igitur filum longum fuerit, initiũ motus ducet uel ab incauto ma- nuum motu, uel ab aere, uel à ſpiritibus ipſis, quorum uis etiam per fi- ſũ deſcendit. Ita adeò facili exiſtente motu illius,& tot cauſis mouenti- bus, nil mirũ immotis digitis& fili initio annulũ moueri, q́ moto uix- ceſſationis, cũ graue, ut dixi, appenſum tam pertinaciter ſeipſum moue at, initiũ poterit inuenire: atq; hoc modo præcantatione moueri uidet. Sed poſtquàm hæc clara ſunt, dubitabit aliquis, cur tenuia corpora non ſolum motum uelocem admittunt, quod rationi coſonum eſt, ſed etiam faciunt, quod diſſonum eſt? Nam impulſus aquæ minus uiolen- tus eſt, cum alicui rei intruditur, quàm aeris,& aeris quàm ignis. Indi- cio fuit inſtrumentum quod, ut audio, nam nõ uidi, Germanus attulit, mMachina que ulnas longum X X. ex cupreſſo, cuius ſoramen aded anguſtum erat, ut ſine igne ferit. cicerem etiam ſi rotundus fuiſſet, nõ eſſet admiſſurum. Craſsitudo ulna minor. Impellebat plumbeam pilam admodum exiguam, quæ tamen foramini conueniret, tanto impetu ut tabulam tranſuerberaret. Secura res, ſine ſtrepitu& pulueris diſpendio tria habens hæc commoda: ſed totidem incõmoda, grauitatem, magnitudinẽ,& pro magnitudine im- becillitatẽ. Quòd ſiigne ictus moliamur, breuiore longèac minore in- ſtrumento indigebimus: igitur plus ignis quàm aer,& plus aer quàm aqua impellunt. Cauſa duplex eſt, quòd in impulſu non ſolum moue- re, ſed etiã moueri neceſſe eſt: at rariora facillimè moueri,& ob hocma- ximo cum impetu, demonſtrauimus: itaq; ictum edent magnum. Alte ra, quòd quæ rara ſunt maximè cogi poſſunt, quòd multum diſtentab

72 DE ELEMENTIS ferri minimè poteſt. Machina igit᷑ omnis aut magna neceſſarid eſt, uel debilem ictum edit, aut magno cum ſtrepitu: nam quæ cumigne, ſtre- pitũ dictam ob rationẽ faciunt: quę aũt cum aere, aut magnè ſunt, ut ca tapultæ, baliſtæ, aut paruos eduntictus. Sed ſolent ſagittas ſcorpioni- bus, non pilas imponere, nõ ſolum quòd leuiores ſint, ſed etiam qu dd
gorpio minu. acie ictus magnitudinẽ ſuppleant. Certum eſt Brixelenſem fabrũ, ſcor
pionem palmi magnitudine totum ex chalybe ſic temp eraſſe ut mœ- chum uxoris ſuæ occultato ſub mantello inſtrumento occiderit. Sictu td& ſine ſtrepitu ac ſuſpicione(nam plerunqʒ; puluis odore proditin- ſidias) maximam iniuriam ulciſci meditatus eſt. Idem horologiu in an- nuli gemma conſtituit, quod mola circumagebatur,& horas indica bat, non ſolum ſagitta, ſed ictu. Hic idem nauim miro conſtruxit artifi-
cio, in qua mulier teſtudinem pulſabat,& motu remorũ uiri rotis ſup-
poſitis, quaſi ad concentum agitantes remos, nauim impellebant. Etſi hæc quaſi parerga dicta uideri poſsint, ut tamen artificioſam ho
minũ inuentionem edoceam, quæ ab aeris natura ortum ſumpſit, pul-
cherrimum inſtrumentũ quo farina cribratur, à triennio citra inuentũ, „ Bs„ 2.. 7 edocere ſtatui, ut ſimul intelligant homines, quàm leuibus rebus, mo-
mſtrunentum dò ſint ingenioſę, opes liceat cõparare. Nam nunc cumpiſtores omnes
mirabile ad
cribrandum ſa
rinam.
ob utilitatem habeant, ille uerò priuilegium conſecutus ſit à Cæſare ne
quis habere poſsit præter eius conſenſum, uitam ex hac agit induſtria,
& adeò breui tempore ſibi domum ędificauit. Neq; enim piſtores ſoli, ſed collegia ſacerdotum,& uirginũ Deo ſacrarum,& nobiles quicũq; familiam magnã alunt, ob egregiam utilitatẽ, ne dicam neceſsitatem, ha bent:plures etiam alij, quos non tam utilitas quàm ipſa rei admiratio in citauit, facere curauere. Hæc autem ipſius eſt ſtructura. Rota eſt B par- K ua, in cuius extremo ambitu A
— 1 manubrium quo circumagi poſ- b ſit: hæc duo extra machinam pro tenduntur. In rotæ medio bacil-
— lum c, quod motu rotæ circum- 56 uertitur, cui in C duo denticuli li c. gnei ex aduerſo poſiti, alijq́; pro — imi duo,& ipſi ex aduerſo poſi
priorumm ut cum ſemel rota cir 4. werürmqtial rermeclo loco 4 Lu,u Aumn emn d cum agitur, quater tangat lignũ latum, 1 utrinq; ſuſpenſam capſulę:ut rota uertente, tabella tre mu I noc um denticulis tangitur perpetuò agitetur. Porrò lignum 2, tabulæ pars parua capſula circumteguntur: ligno ſeu tabellæ D E fuperſtäu cribrum pollinarium F G obli um in H ne excidat:hoc tenuibus s ime ſsimi ſsimi uineinexdicare nuibus tabulis imoò tenuiſsimis ac leuiſsimis quac conſtat, præterquam in medio ubi cribro farina excutitur:
nam
extrema denſitate: aqua aũt cum denſitatẽ terrę ſubierit, ulterius tranſ-
quèpendens 5& eX G appefſl⸗

tu remorüuirirotisſ muimimpelledant ut tamen ariitcioſun uraorumfumpütn atrienniociminueri uamleuibusrebus unccumpifrsomne onſecutusita(almne
am ex hacagtndutm
Neq; eninpitaro ul rum,& nobiss qutij e dicam neceſituum amipſareiadmiai tructura. Roueſtöp uius extremo anbi ium quocrcummg juo extranuchinan
ur. In rotemediobd
B perius recuruaueris, ne uel oboli iacturam feceris farinæ.
LIBER SECVNDVS. 73
A namut ſolet pars ea tela linea conſtat. Capſa hęc omnia undequaqʒ es.⸗
cluſa continentur:in cuius ſupremo cap ſula k iacet, atq; in ea quadrata quaſi lignea patina leuiſsima, in qua farina iacet: hæc ſic ſuſpenſa eſt, ut facilè concuti poſsit: concutit᷑ aut funiculo ei annexo altera rotæ parte, dextra ſcilicet iuxta B. Memineris etiam cribrum F G utroq; ex capite patère: ſupremo, ut farinã excipiat à patina: infimo, ut furfur eijciat ex G. Tota autem capſa trifariam diuiditur in L M N, erectis ſeptis ex tenui bus tabulis firmis ac omnino immobilibus. Poteſt& ſi libet quadrifa- riam diuidi. Hoc igitur conſtituto, cum circumagitur B rota, funiculus concutit patellam,& denticuli tabellam: patella excutit farinam in cri- brum F G, tabella cribrum concutit: inde fit ut tenuiſsimus flos farinæ primo excutiatur, cadatq́; in N, parte capſulæ: deſcendens uerò cum uehemẽtius agitetur, pars inferior excutitur alia minus ſyncera in L M, inde ultimò deſcendit per os cribri infernum 6 furfur totus in L Oꝛ atq; ita tria ſeorſum colliguntur, flos farinæ in M X, farina craſſa in M L., fur- fur in L o: quæ uerò circumuolat farina tota, neceſſariò iterum redit ad
locum ſuum, ut nihil penitus pereat, quoniam capſula nullibi tranſpi- rat.Oportet autem(quod ipſa ratione facilè percipis) F G cribrum nõ
nimis eſſe accliue: nam farina uſq; ad G perueniret,& cum furfure eijce retur. Quamobrem ſi ſeptum L uſq; ad os cribri tranſtuleris, uel aliud ſeptum, ut in p. adieceris, ſimul etiam paululum, ut uides, os ipſum ſu
Nunc quanta ex hoc ſequantur inſtrumento cõmoda, intellige. Pri mum, unius hominis labore, qui rotam uerſat,& farinam imponit pa- tellę,& cum loci pleni fuerint, cribratam colligit ac furfur, trium cribra torum uices ſupplet. Secundum eſt, quòd ad hoc opus cum neq́; adeò ſit laborioſum nec noxium, quilibet ſufficere poteſt, utilesq́; geruli ha- bentur, qui longè minore precio cribratoribus conducũtur. Tertium,
quòd tota farina colligitur, nec quicquam perit, cum in cribrantibus ne
ceſſe ſit ob manuum motum ac brachiorum patère foramina quantum diduci brachia ualent, eaq́; cauſa farinæ nõ paruam partem perire. Ac- cedit, quòd lineum cribrum cùm ſolum tremat, non adedò atteritur, imo longè minus quàm dum farina ab hominibus cribratur:nam illos con
cutere, ut ſolent, cribrum uehementer eſt neceſſarium. Facit& ad com-
pendium, quòd farina exquiſitius excutitur, ut furfur omnino purum ſit. Hęcq́; omnia citra domus fœditatem,& hominum iacturam atq; in- commoda. Natura etiam inſtrumenti duplicem aut triplicem farinam diſtinguente, quod à cribratoribus niſi coniectura incerta primò, dein- de etiam inſtabili, Heri non poteſt.
Sed ad aeris tractationem reuertamur, motuum omnium uiolento-
rum iam abſoluta narratione. Itaq; aerem uſq́; ad cœlũ extendi iam do- Aer cur nõ ſen
cuimus, purioremq́; illius partem æthera uocari: ſed neq; æther nec aer ob ſubſtantiæ puritatẽ ſentiri poteſt. Cauſa factum eſt hoc animantiũ,
k
—

74 DE ELEMENTIS
nam ſi colores haberet, quæ uiderentur talia apparerent. Vt enim per e
uiridia conſpicilia inſpicienti omnia uidentur uiridia: ita ſi aer coloris particeps eſſet, omnia eiuſdem coloris eſſe uiderentur. Similiter ſiodo rem haberet, omnia eodem odore infecta uiderẽtur. Similiter ſi acrem ſaporem aut dulcem præ ſe ferret, dulcia omnia aut acria uiderẽtur. Eo
dem modo calidus ſi quandoqʒ euadat, ut in æſtate, omnia ut calida ui- deantur efficit. Ea ratione nox ſonos& ſtrepitus leuiſsimos etiam dete it: quoniam die aer nõ eſt omnino expers ſoni. Ergo omnia ut po ſſet fuſcipere, ſapores, odores, ſonos, colores,& calidum ac frigidum, caq́; ut decet ſenſibus repræſentare, omnium natura expers factus eſt. Qua- litatibus autem cum ſubiacet primis, alteram oppoſitã refugit: atq; hoc indicium eſt eorum quæ iam diximus, qualitates ipſas per ſeipſas age- re. Hyeme enim aer qui efflatur cum calidus ſit, in ro tundam cogitur fi- gurã, ab ipſo calore ſiquidem, non ab aeris natura: etenim aer frigidus curar heme non cogitur, nec calidus in calidum locum inſpiratus. Sed cur in rotun zuutacanf dam figuram? ꝙ ea cum ſit capaciſsima, etiam ſit robuſtiſsima,& etiam Buram gyuu uoniã ſolo puncto læſuræ cauſę ſe exponat: ob id pugnaturi, ictumꝗ; excepturi, ac pondus ſubituri, in rotundam figuram ſe totos colligunt. Aeris cotraric Hic intercluſus corrumpit animata, anima carentia conſeruat:liber au- bure. tem, quæ anima carent corrumpit: quę animata ſunt, conſeruat. Exedit enim anima carentia motu, ideoq́; perflato loco illa corrumpit, anima-
lium calorem repurgat ac refrigerat. Sed recluſus dum non mouetur,
quæ à putredine abſunt illæſa conſeruat, quia motu carens non exedit. Sed animalia& quæ putreſcere poſſunt, immotus manẽs, atq; ideo pu treſcens, corrumpit, occ idit, putrefacit. Aded uerò corrũpitur aer con- cluſus ac immotus, ut cum M. Antonini Imperatoris milites Auidij peſtius ex arcu- Caſſij in Seleucia Babyloniæ arculam in Apollinis templo inuentam la aperta. aperuiſſent, aurum ſperãtes inuenire, aer exiens adeò computruerat, ut totam regionem peſte affecerit. Inde uentis delatus in Græciam, atc; in- de etiam Romam, peſtilentiam eam excitauit, quæ humani totius gene ris partem fermè tertiam abſumpſit. Inficitur& metallicis exhalationi- bus, unde in fodinarũ puteis perpetuò flabellis agitatur:aliter& lumi- na ingneret⸗e eos qui intus ſunt ſuffocaret. Motu igitur aer purga Cafapuhei tur,& ad propriam acpuram redit naturam. b qinis arris& S Simili ratione frumenta ſub terra recluſa aerem uitiant, indeć; uiciſ- peſtis. ſim ab illo uitiantur. Et licet ſerius in Germania, ob aeris frigiditatem, attamen& ibi poſt aliquot annos corrumpũtur. Seruantur& diutius eadem de cauſa ſub terra quàm ſupra. Sed& quædam perflatis locis ui dentur tutiora, non quia aer conſeruet, ſed quia frigidior cum ſit, adeo non corrumpit. Pleraq; enim perflata, maximè edito loco, ſunt conclu- ſis frigidiora. Fiunt& aeris corruptiones ob terræ motus. Reſeratus e- nim aer qui multis latuerat ſeculis, dum emergit, peſtem magnam affer re ſolet: ob id magnos terræ motus peſtilentiæ graues ſubſequi ſolent. b 3 Fiunt

L 4 expers ſactus cu
oſtänfigtag
tes ipſas erleiplsm
in rotuncamcogtui ura:etenmarrfigi diratus. Scd urinronh trobuſtißim, Aern bid pugunniicann uramſetodschllom.
entia conſerurrlberu-
ſunt, confrur Exedi dilla commmpt mina iſus dummamocctu notu carensroncici tus mans ucgin
nerò corrũpiturarèt
veratoris milits Nulü llinis tempdo nnuenm 0 compatruers-
₰ A
b LIBER SECVNDVS. 7 Fiunt& ob putredines, uelut poſt magnas clades, poſt inundationes, & locuſtarum interitum. Hæ quidem peſtilentiæ ab aere. Quæ autem
funt poſt famem, alterius ſunt generis. Mira tamẽ peſtis uarietas: nam Peſtis mira.
reſerunt autores fide non indigni, Conſtantinopoli(olim Byzantium
dicebatur) peſtem obortam quę huius erat generis, ut qui laborabant,
aut quibus morbus imminebat, uiderẽtur ab alio homine cædi: pertur
batiq; hoc terrore moriebantur. Illud ſanè certũ eſt, tot fermè eſſe mo- b dos peſtis, quot tempora. Nulla tamen peſtis ultra trienniũ ſæuit. Caui cur peſtis trien ſa multiplex eſt. Prima, quia ſi tandiu ſæuiat, nõ habet fermè in quos ſæ nium non ex- uiat. Deinde, aer ipſe cum leuiſsimæ, ut dictum, ſit ſubſtantiæ, ulterio- cerj4.
rem putredinẽ pati non poteſt. Oſtenſum eſt enim ſuperius, quæ com
putruerint, non amplius eſſe putrida. Accedit, quòd uix fieri poteſt ne in tanto tempore aer moueatur,& in uentos transſerat quod cor- rumpitur. Videtur etiam omnibus peſsimis rebus Dei beneficio mo-
dus quidam impoſitus. Nam nec ſerpentes multiplicari uidentur ultra
metam quandam, nec acuti morbi ultra quartumdecimum diem perſe-
uerant, nec ullum uehemens malum eſſe poteſt diuturnũ. In peſtis au- tem genere diuturno ac lento nullum eſt inuenire terminũ præfixum: ut in Gallica lue, quam cõſtat iam quinquageſimũ ab ortu ſuo annum
exceſsiſſe. Et qùanquam ſit hic morbus Indis endemius, nobis tamen
B
contagio peſtifer eſt. Scripſimus autem de hoc multos libros. b Genera peſtis ex aere ueneni habent rationem. Venena etenim quę Venenorum ra dam natura, ut quæ naſcuntur,& anguium peſsimi: quædam putredi- tio inplex.
ne, è quorum numero peſtis ipſa eſt,& quę arte conficiunt᷑, cocta olim,
nunc ſublimata uocantur. Acerrima& maximè præſentanea à natura
fiunt, illa artem undequaq; ſuperante: ſed tamẽ rara, frequentiſsima ab
arte, cùm in malis excogitandis longè deterius humanum genus ſit q́;
natura. Ergo raro exemplo, non turpe illa duxit ſibi in his ab homini-
bus ſuperari, modò tamen magnitudinis rei palma apud illam maneat.
In Nubia tamen referunt(hæc Marmarica à Ptolemæo appellatur) eſſe Venenũ quod uenenum cuius pondus triticei grani unius illicò hominem occidit: de Kauia docian. cem autem homines in quarta horæ parte. Tanta uis letalis, uenditur
in ſingulas uncias centenis aureis. Tantundẽ impend itur pro uectiga-
libus, quanti emitur. Iurat emptor non uſurum eo in prouincia, quaſi
homines aliarum regionum ſi quis occidat, nõ ſit ueneficus, uel minus
ſit homines occidere quàm peierare. Periurium timebit qui ueneficio uſurus eſt: Hęc calamitas ne maior an ſtultitia mortalium? Deterior in
mora conditio quàm in celeritate: hæc enim uitã aufert, illa ſpem& fru-⸗
ctum omnem uitæ. Theophraſtus refert aconitum præparari ſolitum Venena quæ 5 2„4„„„ 4„ 4 A 4 65 quod bimeſtri, trimeſtri, ſemeſtri, annuòue uel etiam biennio occidat, 8 zuhus occi *.„„. 2 63¹ 9 eſſeq́; mortes collectionis medicamenti temporibus compares. Namà
ſeniore planta protrahitur mors diutius: ſerebant enim herbam, colli
gebantq́;. Vel quia collecta uerno tempore celerius occidat́; hyeme,
2

Hauſti tempo- ranei ueneni in diciz.
76
DE ELEMENTIS
ut etiam de herbarum uiribus tum radicũ conſtat.
dicamenti tempus protraheretu
cuiq; ſuo tempore, quod mi
licet non uitam tollant, mem
routis mira Fons fuit ultra Rhenũ iuxta litus maris,
proprietas. mnibus quotquot è Germanici ex auxilium niſi herbæ Britannicæ.
cum diu cruciatus uentticuli doloribus,
inuentus lapis in uentriculo oui magnitudine.
tempus occ idunt, neq; cor, neq;
Nam ſi cor petant, non tandiu di
cum longèabſint, nõ occ dent, imò uix attingere poſſunt.
r, mors tamen certa atque irrepar ſt, imminebat. Simili ratione quædam brorũ tamen quorundam uitium afferũt. cuius aqua excuſsit dentes o- o biberant. Nec inuentum Et Cæſari Tabernæ patritio noſtro diſſectus fuiſſet poſt mortem, Venena enim quæ ad am petere poſſunt. fferre poſſunt mortem: ſicerebrum, Veſicã non
ercitu ex e
cerebrũ, neq; ueſic
Et quantumuis me, C
abilis
niſi acuta medicamẽta lædunt: ea aũt celeriter occidunt. Poſſunt tamen celeriter nocere,& tardè interficere. Sed quæ uenena clàm occidunt& ſerò, ut fraus lateat, pulmones aut iecur autuentriculumuexant. Ven triculũ quæ uexant, dolore iugi& pleraq; uomitu: quæ pulmones pe- tierunt, tabe ac tuſsi: quæ iecur, ſanguinem corrump endo alia regium morbum, nonnulla hydropem, pleraque febres uirulentas generando occidunt. Aliãs ſcripſi uno prandio exceptos è tredecim uiris in oppi- do Gallarate undecim qui uenenũ biberint, omnesq́ʒ interijſſe diuerſis temporibus, cum quidã etiam Romã interim iuiſſent ac rediſſent. De- latum ex ea urbe tam pulchrũ inuentum fuerat. Alias dicam ſigna quę- D dam, quibus hominem uenenum, licet non ſentiat, hauſi ſſe deprehen-
demus: nunc tamen potiora ſubijciam. Ea ſunt quinq;. Primum, cum odor fœdus in cibo ſentitur:uel ſi nõ præſente re ſœtida, odor quaſi ſe- cum rem deferat ſœtidã, fœdus ſentiatur. Eadem ratio in horribilibus
ſaporibus. Dolores quoq; abſq;ʒ manifeſta cauſa uel in uentriculo uel ie core, uel ueſicę eroſiones, uel ſanguinis ſputa repentina at; ſpontanea. Eſt etiam tabes quędam lenta ac exitialis ſignum hauſti ueneni:& colo ris totius corporis magna mutatio,& immedicabilis. Cæterum non eſt hiclocus de morbis tractandi, ſed ſolum illud quod ſubtilius eſt hac in diſputatione docendum, quomodo ſcilicet odore non præſente aut ſa- pore, utrunc; ſentire contingat, hocq́; ueneni ſit indicium. Cauſa eſt, ꝙ humor melancholicus tales ſpecies loco obiecti refert: ut etiã in his qui 3 cane rabido mo zuſunt circa uiſum errare contingit. At uenena præ- ertim temporane S t den Ras en(eoiiene n oen nendena eſe hah,een „‚quòod cum multa ſint, ut dixi, * anderen dileee poſſunt in annos,& tamen ſint uenena, ne non aliqua ſint quibus utamur pro cibis 1 mortẽ mt ſ 4 ſerò ut no Dlör uenenis h 45 eantur e de Rerns aclevent.licen adeo gorum generibus. Quòd cùm tot ſi ntat d uerſis ereratelnn l Borungenenibuse n tot ſint atq; diuerſis modis affecti, in tamn is ætatibus, temperaturis, uiuendi inſtitutis, artibus, uirium robo
re, occaſioniibus, uarioq́; adedò exitu Pereuntiũ, quis poſsit animaduer-
tere

erepollunt Veddm ccidunt.Pofſuntrn nenenadamoccidunl ntriculumuexant. Vu uitu: qurpulmonag rrumpendoalaregn es uirulenmsgrperan etredecimursinoyy
r./ mnesq; interſſeciierſs
iuiſſent amiiſſen .Alias dicmägmqh atiat, haufiſeceprera t quinq;. Prmmiu re ſcrrida, odorqi gemratioinhombls ſa uelin uenticulou- epentinausßſponm un hauſtiueneni:&ê s. Cxrerumnls
LIBER SRECVNDVSZ. 77 tere hanc noxamè Simili ratione olera quædã agreſtia quæ fortuitò edi
mus:latent enim quàm multa:& quę inficiuntur ſalamandra ac rubetis
aut ſerpentibus. Chamæleon herba ſuibus, lupis& muribus præſens uenenum, quis nouit an hominibus ſit temporaneũ? Nam quæ nocẽt,
temporis ſpacio interficere ſolent. Viſcus certè qui in illius radice ori-
tur, mortem hominibus affert. Quæcunq; autem mortem præſentem afferũt, ea ſi temperata fuerint, ueneni temporanei loco habenda ſunt.
Sunt uerò ex his quæ ſolo tactu etiam occidant: nam canis rabidi ſpu- venena eſe ma ſi in locum aliquo modo uulneratũ incidat, uel à quo ſola detracta queæ actu ſolo ſit cuticula, occidere ſolet:& ſcilla cuti illita uexat carnes:& canthiarides vtccidant.
manu retentæ ſanguinis mictum prouocant: quid mirum eſt igitur ue- nenum eſſe quod ſolo contactu occ idat, tum pręſertim cum uideamus peſtem quòd ephippijs aut tabulæ hæſerit, hominem occidere, qui alte ri eorũ inſederit. Quædã igitur umbra ſola, ut oleander& taxus: quæ-
dã uenenũ extinctũ olim ſuſcitant, ut uirgę corni aut ſanguinariæ, quæ
cum in manu caleſcunt, rabiẽ in morſis à cane atq; liberatis periculo re-
uocät. Sanguinarię quoq; uirgis cæſi, tum etiam iumẽta, magno incom
modo affici creduntur. Feruntur& ſerpentes quidam occidere, etiam
medio cõtactu haſtæ, ut Matthiolus refert. Aliusſcum ſuxiſſet uulnus
à ſerpente diuiſo illatum, ſtatim expirauit. Alij odore ſolo intereunt, ut qui Senis publicè à riuali odore ſolo oblato occidit. Mira hæcuidẽtur potius qᷓ; ſint, ſeu ad humanã quis reſpiciat imbecillitatẽ, ſeu ad ingenij
malefici induſtriã, ſeu ad rerũ ipſarum uim, aut ad modi ſubtilitatem.
Cumq;ʒ hoc ſit pręſentis negocij propoſitũ, in tribus admirabilioribus
exemplis illud nũͦc explicemus. Occ idunt quædã, ut diximus, deuora
ta ſtatim, alia ſolo cõtactu, alia olfactu: quid mirabilius ſit ex his, incer-
tũ eſt:ſed audi cauſam horũ,& perdiſces. Si ignis ſeintilla cor introeat, nonne credis ſtatim hominem interiturũ? Atuenenũ fiet acutius igne, ut declarabimus dum de aquis acerrimis ſermonẽ habebimus. T'ale au
tem potentia, dum in corpore eſt tale actu fit: occidet ergo inquã,& erit minus decima grani triticei parte:nam ſcintilla ignis& pondere& ma-
gnitudine& ſubſtãtia minor eſt eius grani parte decima. En uides rem
admodũ miram, q́; breui euadat non obſcura uel dubia, quòd olfactu ſolo interimit in cerebri penetralia uapor receptus? cum ſine repagulo
ſit cerebrũ, trahatq́; aerem ut cor, illicò ſpiritũ in cerebri uentriculis con
tentũ perimit atq; deſtruit. Neceſſe eſt autem tale uenenũ acutum eſſe. Memini me quorundã olfactu aded perterritũ, ut pœniteret odoraſſe, aberantq́; tamen plurimum talia à natura ueneni. Contingit hoc in om nibus quæ ignis deſtillatione colliguntur, ſi iam ſpontè calida fuerint. Quæuero putrida, periculo non uacant. Oſtenſum eſt enim, quæ pu-
trida ſint, naturæ noſtræ aduerſari: quæ uerò deſtillantur, participem 2 1 8 2„ 3.. e e. habere uim tum ignis, tum ſubſtantiæ& caloris qui in re quæ deſtilla-
tur uiget. Quid mirum eſt igitur hominẽ ſolo olfactu repentè occidi:
3

—--——.
28 DEi ELEMENTIS
atqʒ hocut uerèe fatear, difficilius ac mirabilius. Sed ſi quis ht wa 89
proponat, Metum in pluribus(neq; enimomnes æqualiter 1 ein— & uim torpedinis, quæ retis medio hominis manum etiam ne Ma1, & ſpiritum qui ex ore ſerpẽtis exhalat, cum in peſte hoc ſolo cern amus multos interire: colligatq́; hęc omnia ſimul, Multi ſolo ſpiritu pernicio ſo interiere, multi ſolo metu, multi contactu retis manuui ſtuporem ſen ſerunt: uulnerato ſerpente,& metum& ſpiritũ exitialem,& contactũ, mortem repentinam afferre quid mirum? quod tamen tam mirum eſt, uàm aded rarum. Ergo quæ natura ſponte fert, ars in malis fingendis ſolertior atq; felicior perficere poteſt. Sed dices: Cur igitur pauci ſic pe reunt, non paucæ ſunt cauſæ. Primum pauci hocnolunt: Principes e- nim odio habent ea, quibus& alij in ipſos uti poſſent. Pauciores etiam ſunt qui ſciant hæc: nec ſapientes peſsimo exemplo uti uolunt, necim- periti ſufficiunt. Adde, quòd tam uiolentam belluam quis ſanus lib en ter tractet? Ea etiam nocere non poſſunt, niſi copio ſe adminiſtrentur, omniaq́; hæreant: at aduerſus hæc Principum cautio maxima Üeſt. Im⸗ minet etiam periculum aded ingens proditoribus, ſi pareat non ſolum ab his in quos moliũtur, ſed& ab his propter quos, ne poſt ſcelus per- actũ ſceleris habeant teſtem. Deniq; qui uel natura uel arte bene ſunt inſtituti, hac ſcientia, quæ ſolum eſt ad hominum perniciem, carere uo- lunt. Ego cum admodum curioſus fuerim omnium quæ mortali ſcire li ceret, hanc ſolam ignorantiam optimę ſcientiæ eſſe loco duxi: nec quæ- ſiui unquam, nec ſi quis ſpontè obtuliſſet, habere uoluiſſem. Quin po- tius ſi quid excogitandum fuerat, ad auxilia& cautionem traduxi. Au præcautio ad- xilium igitur eſt, non hærere loco cuiquam donec incaleſcat manus: lo uenſus uenena. tio frequens partium cum aqua tepida: olei quoque rutacei, non illius uulgaris, ſed eius quod eodem modo factũ ſit quo& ſpicatũ& garyo- phylatum apud pigmẽtarios fieri ſolet, inunctio. Dixi etiam ignem lo- co adhibitũ omne uenenum extinguere: ſiquidem ignis uenena aliqua extinguit, alia exacuit. Extinguit ſemper, dum loco adhibetur, quoniã uirtus eius omne humidum tollit. Omne autem ſiecum in aliquo humi do eſt:uidemus enim plansè ſicca nullas habere uires. Sunt autem planè ſicca expertia naturæ mixtorum atq; elementorum. Elementa enimo- mnia, ut dixi, humida. Mixtum autem miſcet᷑, quia humidum eſt. Ignis igitur exterius,& quod calidiſsimũ eſt intus, omnia uenena finit. Sed intus calidiſsima ipſa uenena ſunt. Quædam autem exacuit: nam Locu ſtam opificem ueneni uerberauit Nero, quòd non protinus occidiſſet. Illa iterum coxit(co qui dixerũt, quod nunc ſublimari, ſeu deſtillari.) Ignis ergo, ſi miſceãtur, uires tollit, exhalante tenuiore humido, in quo ueneni uis ſita eſt. Sed ſi pura deſtillentur, aut uenena uenenis miſcean tur, exacuit uenenum: uelut in medicamentis additur aliquid quod pe- netret:& cum minuere uim debeat, auget. Sed ad auxilia tranſcamus.
Primum
Eſt tactus eti experimentũ, at; non tactus, ſed contactus per haſtam, c
* .

DOntdauage ILIBER SECVNDVS. 79 Sediquue 6 A Primum eſtpot theriacæ, quæ ſi probè confecta ſit, nemo eſt qui b e Tqualin 6 kaneinenn Flo f 6.Tecundũ mis uẽ Moiſis a ellat: ete 59 mimn tus er: — dün ſciat quantũ conferat. mus qus 1 ppe referũ enim Mus gmuſe⸗ eſt fupeg ueſci radice napelli, ſeu napellus ſit aconitum, ſeu aliud quippiam: at de napellieræ. elte hockoenen I hoc ſuo loco dicetur. Quidã non indigni fide, uidiſſe ſe referũt. At ope lti ſolo hrwxanch ræpreciũ fuerat eos do cuiſſe, quòõnam pacto tam paruus cùm ſit, queat manaüſtpanm effodere terram:& quàm mirabili affectu feratur in eum cibum in tanta ditalem, Acon G copia facilioreq́ʒ alimenti:& cum omnia animalia illicò eſu aconiti pe- amentmmin 4 reant, mus infirmior cæteris„Paruitate, mollitie, breuitate uitæ& mo-⸗ rt ꝛwinmulis dnoan deratione, aſſueſcere potuerit tam acri ueneno. 81 tamen hoc cõtingat, s:Curigurxauoße demonſtratum eſt, omne quod ueneno ueſcitur, eſſé alexi pharmacum, ocnolum:Pric 1 ſeu illi reſiſtere: optima erit medicina pro uenenis. Vnum affirmãt de- oſlent Duxi ba prehenſum eſſe, muſcas magnas illum edere: quod ſi ita eſt, folijs uel flo onca ribus utũtur, quorum nullù uenenoſum eſt aded ut radix. Deinde mu plomnummn ſcxparumh firmiter. Miſcent tamẽ Lemnię terrę& laurib — cx parum hęrent, nec firmiter. Niſcentta Fterre elauri ac ram quisknuslt cis& mithridato muſcas has XXIIIInumero,& ſalutare conficiunt 0 piole adminiſtrenn medicamentũ pari pondere omnibus ſumptis. Quod ſinon aliud com cautio muimeſth modum ferat mithridatum& Lemnia terra& baccæ lauri, uenenis ad-
bus, ſipaeznonſoba quos, nepoftſaleser natura uelneberelit
um pernicmaruelo dicamentum è ſanguinibus, maximè ciconiæ. Demonſtrandum eſt au ciconie ſan- ium quemniſttt B tem, hoc eſſe ſupremũ aduerſus uenena præſidium. Omne enim uod guinem ueneno eſſe locodurtnsequ ueſcitur alimento, dum integrum eſt alimentum, propriam retinet uim ueifa⸗ 85 ere uoluiſſem(uine atque perfectam: cum uerd in nutrimentum tranſiuit, naturam acquirit ſtratur. cautionemtadui eius quod nutritur. Verum uel ſic aliquid retinet prioris naturæ. Nam
nec incaleſctmm) calidiora ſunt corpora quæ ueſcuntur auibus quàm piſcibus„& allijs J„G quàm lactucis. Sed cum alimentum nutrire debet, in ſanguinem tranſit ärſa Am medio itinere. Maior enim mutatio eſt à ſanguine in ſubſtantiam mem
dudoe—
-
3 m cuires. Sunt auten
od 3
4 Il, b 1 ublima ofe unid 4 7 . tenul lis mülc
uerſantur: muſcæ uerd uomitum ciunt. Sed in mure, ſiuerum ſit ueſci eo, magna uis erit. Nihil autẽ prohibet arte parari mures ſenſim ad hoc perductos cum caſeo& farina, iuniperiq́; ac lauri baccis. Tertiũ eſt me
brorum, quàm ex alimẽto in ſanguinem, ſeu tempus, ſeu differentiam,
ſeu media cõſideraueris.Si igit᷑ in perfecta mutatione nec tota uis prior
aboletur, in dimidio tum ſpacij tum actionis dimidiumuirium retine-
bit. Sanguis igitur gallinæ ſerpentium carnibus nutritæ,& longè me- lius ciconiæ ac gruis, quoniam natura his aluntur,& abſq́; corruptione mutant᷑, medius eſt inter ueneni ciconięq́; naturã. Quod uerò medium
eſt inter uenenũ& naturã noſtram, quæ cum ciconiæ natura ideo con-
uenit, quòd utraq; anima eſt ſanguineum atq; perfectum, alexipharma
cum eſt. Igitur medicamentũ ex ſanguinibus promptèuenenis auxilia-
tur. Accipere autẽ præſtat nõ ſolum ciconias, ſed& anates: nam hæ de-
uorãt ſcorpios ac rubetas. Accedit alia ratio, ꝙ in ciconijs ſanguis talis
iam eſt, ut nõ àuenenis patiatur: atq; ideo ſimilem in corpore noſtro re tinens uim, ut ab illis minus patiatur efficit. Dicemus autẽ& de lapide & de alijs inferius:ſed qd maximũ eſt, oleũ eſt, quod arterijs illitum, ue nena curat.Nec hoc eſt de quo nuper diximus, ſed eſt alterius generis.

80— DE ELEMERNTIS Oleum quodi At poſtquamin hos ſermones incidimus, haud abre eſſe puto illud G8 ltumuenena quærere: quòonam pacto oleum parari poſsit, quod illitum arterij 7 co- brobula at uenenũ extrudi uomitu, aut purgatione, uel ſudore, uel urina. Qer- tum eſt metallicum eſſe oportere, quod ualidiſsimum eſſe debet id ego quandoq; tale,& ſolo pondere quòd eſſet metallicum hau idu 18 coniectaui. Oportet& ex ueneni natura illud eſſe: nam immodica cali- ditate, ut dictum eſt, delet prius conceptam malamuim:& ſimilitudine auocat exterius quod nocet,& cõtrarietate pellit. Oportet& diſcutien tem illi non paruam ineſſe uim,& rurſus aduerſus uenena ipſa contra- rietatem quandam, quæ duo laſeris ſucco conueniunt. Igitur quæ pro- pellere uenenum debent, metallica eſſe uenena neceſſe eſt: nõ tamen a- cerbiſgima& calidiſsima& diſcutientia,& uenenis quodammodo con traria. Horum igitur materia his conſtare poteſt, Myſi& auripigmẽto, & laſeris ſucco,& gentiana,& pinguedine ſerpentum ueneno ſorum, & aconito: quòd ſicuipiam terræ ex his plura inſint, detractum oleum ui ignis omnium erit præſtantiſsimũ, ſecuriſsimũ,& quod uomitu eij⸗ cit. In uniuerſum autẽ metallica eſſe oportet, quę ualida ſunt& quęilli- nuntur. Indicio uerò terra eſt illa quam circulatores deferunt ex Meli- tea inſula aduerſus ſerpentum morſus ictus ue: licet quidam expertos dicant ſe oleum quod fitẽ ſcorpionibus& ſulphure, necnon chamęlea hyppericoq́;, liberare à uenenis illitum, ac peſte. Accipiunt autem ſcor pios uiuaces prægrandesq́;, Caniculæ tempore: nam tunc hocanimal D eſt ſicciſsimum, ut reliqua etiam omnia. Siccitate aũt uenenum, ut doce bimus, in ſerpentibus conſtat. Excalefaciunt igitur illos in ſartagine i- gni ſuperpoſita donec ſudent, atq; ſicoleum ſuperfuſum ſudorem illo- rum combibit. Sed& in hoc oleo ſulphur metallicum eſt. Si igitur ex Melitea illa terra oleum excipiatur, abundè uidetur aduerſus pleraque uenena ſufficere:quoniã metallica oportet eſſe& ueneno prædita, quę Explicatio ſen uenenis aduerſantur. Quod enim purgat uenenum, uenenũ quaſi ſub- mbe ahfn ſtantia eſſe oportet: ut rhabarbarum cùm bilem non purgat, in illã uer- pli medicamen titur. Hoc autem eſt ſubſtantia tale eſſe, quod in id poteſt conuerti. tip cap. 18. At uerò dubitabit aliquis, quòõnam pacto ſola arteriarumillitione li ceat uenenum extrudere:& an hoc ſit præſtantiſsimum:? Hercules non dixerim pręſtantiſsimum hoc ſenſu, ut etiam ſi pręter id des in potu aut theriacam, aut lac, aut ſuccum uomicæ nucis igne decerptũ(hic aquam colore, nõ odore uel ſapore imitatur) uel aliud ſi quid habes melius, ut quod forſan quidam circulator aduerſus uenena uendebat antidotum 4 dum hęcemendarem, quin etiam melius proficeret. Illud bene auſim di eauna⸗ 14 cere, illitionem arteriarum& admota exterius, eſſe his quæ bibuntur nent uenena, et Præſtantiora ac ualidiora: hoc uno duntaxat excepto, qudd uenenum ſcabiẽ ac tali. ad huc in uentriculo maneat. Nam his quæ uomitũ ualidum prouocãt, lac, lixiuiũ, oleum, aqua nucis uomicæ, quam modò ſuccum diximus, Præſtantiſsima ſunt. Igitur in morſibus uenenatis, in aculeorũ ictibus, in unguen
1ir

— enusquocammodda 1 tMfüd unpigni rpentumuenenolomn inlint derradumolm imü,& quoduomiu ug ualidaſum&quii atores deferuntex N ſe: licet quiimappem Iphure, necmnchamgca ſte. Accipimumlon Sre: nam tunchocsim ate aütuenenmuän igitur illosin mugn
—
u pertu ſum ſudorenl
etallicumeſt. Siiouul
deturaducſsplex c&X ueneno prdig cnum, uenenũquli mnon purgrtinii in id poteſtconuen ſola rteriarumills
— 6
†
AGur omitun, ndi
d„, h m m 8b Kd
LIBER SECVNDVS. 81
& in unguentis uenenoſis, in potu ueneni, quod ita ad præcordia penetra
uerit, exterius adhiibita auxilia ualidiora ſunt. Itaq; ſolent nõnulli exen
teratis mulis uiuentibus ſe immittere:calor enim ille auocat exterius ue
nenum, ac illius malitiã frangit. Occidit etiam uenenũ ui eius ad cor pe netrante:at quæillinunt᷑, ad cor integris fermè facultatibus perueniunt ac celerrimè: quæ uerò bibuntur, pręter quòd ſerò penetrant, moramq́; trahunt plurimam, in uentriculo primùm, inde in uenis quæ ad iecur, poſt in iecore, ultimò etiam in dextro cordis ſinu, adeòo retunduntur ui ribus, ut uix ueſtigium eo tempore quo maximas eſſe oportebat, relin- quatur. Ergo ut in argento uiuo, de quo in tractatione de Gallica lue a- ctum eſt, ſcabies, pſora,& lues Gallica expellitur(quoniam ſubtilita- te penetrat, caliditate attenuat& ex pellit) praua& noxia caliditate, ea- dem in uenenis ratione illita deferuntur per arterias in ſiniſtrum prom ptè cordis uentriculũ. Quòd autem uel ſic totũ corpus immutare poſ- ſint, humoresq́; omnes mouere, mutare, eijcere, experimentum in Gal lica lue oſtendit, ubi etiam oſſa ſi expediat propellit. At ſerò tamen, di- ces: hoc quidem, quia non in tenuis olei formam redactum eſt, ſed ipſa argenti uiui ſubſtantia adhibetur, nec etiam præcordijs ut in uenenis admouemus. Quönam pacto autemarterijs illita tam promptè in cor ſerantur, hac fermè uerborũ ſerie explicuit Galenus: Aer qui noſtrum corpus circũambit, intrò per corporis raritatem penetrat. Dum enim
B per os ſpiritus exhalat ex corde, circumfuſus aer ab arteriarum oſculis
Lib.4. cap. i.
8. de doct. Hip pocr.& Plat. cap.do.
illius loco rapitur, fit, licet non eodem tempore, gemina inſpiratio, al
tera ex ore, altera ex arteriarũ oſculis, quaſi alterna uiciſsitudine. Con- ſtat igitur, quòd ſimili impetu hauriuntur à corde, inhærentq́; firmiter
quæ arterijs illinuntur, ſeu uenena ſint, ſeu uenenorum auxilia, ſeu quę
uenena propulſant.
Tranſtulit nimis nos longèà propoſito orationis continuitas: ſiqui
dem quòd moueri ſemper aerem in his locis ubiliber eſt, atq; ideo in ſu periore regione, ex hocoſtendere conabamur, quòd quieſcens putre- ſcat:ex hoc inde in peſtis narrationem prolapſi, nec reuocati, quin po- tius ex illa in uenenorum hiſtoriam delapſi, quanquam non inutilem, longètamen, utdixi, propoſito aberrauimus. Igitur reuocandus eſt ſtylus ad aeris motum ac quierem. Refert Solinus Olympum Theſſa- liæ montem aded in ſublime ferri, ut peractis anniuerſario die ſacrificijs cineres immoti maneant uſque in ſequens ſacrificium, quòd toto anno montis uertex ob altitudinem uentorum expers ſit. Quòd ſi hæc cauſa
eſt, cur non Caucaſo idem eueniet monti, qui Albanos& Colchidem à
Sarmatia diſterminat:? quem refert Ariſtoteles tantæ eſſe altitudinis, ut
b uideatur ex oſtio Męotidis paludis,& Solem in uerticeu ſq; ad tertiam noctis partem radijs illum illuſtrantibus oſtendat: quod ſphæræ ratio
quanquam non patiatur, haud negauerim tamen altiſsimum hunc eſſe montem, cuiq́; hoc eadem ratione quod de Olympo dictum eſt, debeat
1
Montes totius orbis altißimi.
t. Meteo. iz.

Lib.2. cap. 2.
Terræ motui differentiæ.
————*————ſͤ
8² DE ELEMENTIS
talibus uiuũt, nec ibi cineres aut aquis dilui, autt uentis euolui: cui etiam
ſententiæ de uitę diuturnitate quaſi Mela Pomponius ſubſcribit. Idem & de cineribus eadem affirmat: quare nõ immotum aerem, ſed ſi ita eſt, leniter motum purum ac tenuiſsimũ eſſe oportet. Nam iſtud ſatis con- ſtat, aerem cum quieſcit putreſcere: uelut& terram, cum cõcutitur, con teri. Concutitur autem terra tribus modis, inclinatione, ſuccuſsione, ui bratione. Vibratio periculo uacat, ſuccuſsio nunquam, ſed rarò etiam ruina uacat.Inclinatio uerò ruinæ comes eſt: uidi tamen& inclinationẽ
rerræmotus abſq́; ruina. Contingunt autem præter hææc, ſed ex his, mira quædã quę miracula. diuinitus procedere fruſtra creduntur, uelut& pleraq; alia: qualia ſunt
ortus lacuum,& frequẽtius fontium, recurſus fluminum ad ſuperiora: nam hic fit parte illorũ ſuperiore in terræmotu inclinata, uel tota alueo uibrata:& mugitus quidam uel boatus horrendi, inconditæq́; uoces quaſi gemitus in prælio cadentium,& nolarũ ſonitus ſpontè. Referun- tur autẽ hæc inter prodigia, ut anno Mc— XIII I. quo propter ter- ręmotum omnia hæc contigerunt. Sed nullum fuit prodigium niſi hoc
unu, terram tam uehementer tremuiſſe, ut omnia hęc fuerint ſubſecuta.
Terræ motus
cauſæ.
Cur halinitrũ maiorem ſtrepi tum ſulphure
Hacit.
Nam cum hoc euenerit, cõtingent& illa. At hoc forſan nõ poteſt abſq; prodigio euenire, quamuis conſtet hæc naturalibus cauſis fieri. Fit au- tem cuùm materia quæ uri apta eſt, uritur, ſul phur, ſal, nitrum, ſeu halini trum,& bitumen. Cuùm enim hæc accenduntur, nec exitum inueniunt,
ut in cuniculis machinis ue, terram mouent& quatiunt, peſsimè quidẽ
halinitro, mediocriter bitumine, tenuiter ſulphure.
A 4 3. 5.— Vnde h icrurſus quæſtio oritur: cur halinitrum cum difficilius ura
. X 2 83 tur ac ſegnius quàm ſulphur, attamen magis concutit& quatit machi- nas,& maiorem facit ſtrepitum: Cauſa eſt, quoniiam halinitrum ſiccius
eſt,
D

q; hochisqrrdeh ville ddemuarnt.k lum nos. lugq cipli ltiores mundmotexg ter illosſtcnſendur limidio pluscxerom uentis euolui aiens ponius lubſcrbi lla otum aerem ſdſict tct. Namiſtibcn- ram, cumcoanus, ol linatione, ſucqſione
aunquam ſcdrndcia b ditamen Iindimuntè
dexhis,miraquriig pleraq;alin qualal
fluminumsüllpm b ninclinata,ueltpun endi, inconditrg„
ſonitus ſponte Rei XIII quoptahe nfuit prodigumſt niahec luerintlübl 7 rſan nöpole 2
100 lo
a Caun, ralibus(a ruballn
Ire. T.LAusl di namofhcin nitru uid eütm, ncun umtlch
Micum aliait
500 uOnia
LIBEIR SECVNDVS. 83
A eſt, ideo etiam cum purum fuerit, celerius ardet: nec ſegnius uritur, niſi
quia eſt impurum. Sed dum purum eſt, cum ſiccum ſit, momẽto ardet. Non ſic ſulphur pingue exiſtens, mora ut ardeat indiget. Alia cauſa eſt, quod cum terreum ſit, maius dum in flammam conuertitur occupat ſpa cium:ideo duplici cauſa,& quòd celerius ardet,& quòd terreũ ac den- ſum eſt, atqʒ ob id maius occupat ſpacium, maiorẽ ſulphure impetum facit. Nam ſulphur, ut infràoſtendemus, pingue eſt& aereum,& mini- mè terreum. Conſtat enim halinitrum denſa ac tenuiſsima ſubſtantia.
Purgatur autem hocmodo, ut Vannotius Biringutius docet. Cineris, Haliiiri re- oſsium, oliuarum partes tres, calcis uiuę unam, aluminis liquidi partem burgatio.
mediam& quartam, aquæ partes XX. ferueant& coquantur donec dimidium fermè decreſcat: huius poſtmodum aquæ percolatæ, libræ
duę uel quatuor halinitro dum cogitur aqua feruente adduntur, eo tem pore quo uehementi æſtu ſpuma ècacabo exilire uidet᷑. Alius nobilior
modus, ſed damnoſior. Vaſe ferreo halinitrum excipitur, uaſe ferreo e-
tiam tegitur: admotis prunis adeò torretur, donec liqueſcat: ſi nõ perfe-
ctèliquatum fuerit, quod deprehenditur ſemoto tegmine, adhucrepo- ſito tandiu ignibus urgeatur, donec liqueſcat perfectè: poſt tenuiſsimo ſulphuris puluere inſpergat᷑, qui ſi non ſpontè accenditur, accendatur. Permittatur igitur quicquid eſt pingue exurere, hoc enim ſupernatat: inde amotũ ab igne, fæce terrea in fundo relicta, totum cogitur in candi
di marmoris ſpeciem. Palàm igitur eſt, quicquid pingue eſt, celeri uſtio
ni reſiſtere: bitumen ſalis aliquid cõtinet, ob id magis ſuccutit quàm ſul
phur purum. Succuſsio omnis aliquid habet maius ſimplici ictu, unde Tremuli motus
fit ut quæ tremulo ictu percutiuntur, facilius frangantur. Iam primum hoc experimenta docent. Nam ſi gladium perſico infi-
effectus.
gas,& illud ſuſpendas manu, baculoq́; percutias gladium, non ſolum
perſicum, ſed& nucleum leui ictu diuides: hoc enim ſæpius expertus ſum. Quinetiã ferunt, crure bouis(oſſe ſcilicet) paleę cumulo ſuperim- poſito, inde oſsi ſuperpoſita ſecuri, icta ſecuri faſciculo paleæ os ipſum confringi: quod uerũ eſſe etſi mirum ſit, conſtat tamen tremulo ictu ua-
lidiſsimã uim ineſſe. Quærendũ igitur quam ob cauſam. Ratio, ut mi-
hi uidetur, altera harum eſt uel ambæ. Prima, quòd ſi tabulæ ſolidæ ſu-
perſtet quod percutit᷑, reſiſtẽte tabula denſius reddit᷑ quod percutit᷑,&
pars ipſa quę ictũ excipit: quare ictui minimè cedit, denſum enim quò denſius eſt, eò difficilius diuidit᷑: at ſi molli ſtrato, ut lectulo, aut paleæ, aut nulli rei penitus incũbat, nõ denſari poteſt, ſed dehiſcit atc; fatiſcit. Ob hoc quę ſicca ſunt, ſic facilius diuiduntur. Cauſa alia eſt, ꝙ in tremu lo ictu redit ͥd percutit᷑, nondũ finito priore ictu: quare ſi redire debet
altero ictu manente, quod percutit᷑ omnino diuidi neceſſe eſt. Ob id ſi
longus ſit gladius, uehementius repercutitur& cõgeminabitur ictus,
quare facilius diuidet᷑. Quoòd ſi latior ſit gladius artificioſe formatus,& 3 ictus in extremo, uehementer repercutietur, quia multũ excipit aerem, bo.
1 2
Eladij arma di uĩdentis cõſtru

— 0 0
Serre ratio.
Limæ ratio.
———.
84 DE ELEMENTIS ideoq́; duriſsima diuidet. Alia ratione barbari gladios incuruos fin-
6 zu
gunt, in quorum dorſo cauitas ineſt, in quam argentum uiu um imo⸗ nunt, quod dum iuxta capulum ſubſidet. leuiſsimũ enſem re 5 8 4 deſcendit, grauitate ac celeritate adedð ictus adau get, ut ſi acies 49 t. 1 arma diuidat. Neq; hoc enſis genere, ſi modò robur utenti adſit,& c 7 b lybs durus actenax ‚uiolentius quicquam ad hominum uſum pote 4 excogitari. Inde ſerræ ratio deducta. Fit hæc, ut cuiqʒ notum eſt, alter 2 natis dentibus.Diuidit autẽ hacratione: nam produci poſſunt atqʒ ex- p tendi quęcunqʒ rationẽ cognitam habent. In illa igitur partes duę ſunt, 4 inanis& ſolida. Solida infſecti ſolet. Duo igit᷑ dubitatione digna uidẽ 1 tur: alterum, cur inane impetum addat: reliquum, cur obliquitas ad ce- c leritatem ſcindendi multum conferat. Inde uidebimus, cur& quomo- 0 do longiores& tenuiores dentes, ac rariores fiant: quandoch autẽ craſ- ſiores, ipiſsiores& breuiores, ut in lima: nam lima eſt ſerra, breuibus, 9 frequẽtibus& obtuſioribus dentibus prædita: ut ſerra lima eſt, longis, 4 raris& acutis dentibus elaborata. Atq; in utroq́; genere eſt diſcrimen: V nam ſerra ſerra eſt rarior& acutior,& lima lima dentes habet magis m obtuſos, frequentiores& breuiores. Simul etiam illud cõſiderandum, e an hæc ſe conſequantur, ſcilicet gratia exempli, breues& frequentes& b obtuſi dentes, an uerd alia alium finem habeant. Videntur ig tur pri- 4 mum inanitatis illius tria eſſe cõmoda. Primum, quòd impetum acquu rat caſu: nam aer, ut docuimus, motum cit& adiuuat: fit enim caſus per D 3m inane,& impetus augetur. Secundum, quòd ferrum refrigeretur. Nam de ferrum ſi undiq; claudatur, incaleſcit: dum incaleſcit, molle redditur& qu flectitur, uimq́; totam amittit. Tertium, quòd ea diuiſione dentes ob- àg liqui fieri poſſunt. Quòd ſi integrum maneat, nec obliquitas illa admit re ti poterit: nec ſi admittatur, ad uſum perduci:& ſi perducatur, manere d nequeat. Obliquitatis uerò duo ſunt cõmoda:alterum, ut ſcobi pateat 1 exitus, reliquum ut dentes facilius diducantur latiore ſciſſura. Nam ſi. ſciſſura latior ſit ob dentium magnitudinem, attamen difficulter ſerra r. mouebitur, ſciſſura arctè dentes amplectente. Eſt& aliud cõmodum, l quod nõ adeò ſerra caleſcat. Vbi igitur molle eſt quod ſcinditur, raris ſo dentibus& acutis longioribusq́; ac obliquis multũ utemur. Vbi præ- 1 durum lignũ, ſerra breues habebit dentes minusq́; acutos, tum frequen ni tiores& minus obliquos. Si uerò ferrũ ſecare expediat, dentibus opus 9 erit craſsioribus, ne rumpantur, atq; breuioribus, tum rectioribus. Sed n quia tales exiguum opus ac ſerò perficiunt, frequẽtes efficimus. Et hoc d ut dixi, genus ſerræ, lima uocatur. Magis autem in chalybe hæc obſer- uanda erũt. Grauitas etiam in his magis neceſſaria eſt. Leuitas in ferra, nam in ea celeritatem quærimus. Quæcũq; igitur rara, longa, acuta, ob-] liqua, leuia, in mollibus meliora. Tot igit᷑ tantaq́; ſunt inanitatis& ob- t liquitatis in ſerris cõmoda. Sed in lima, cum ut dixi paruo labore duca in tur, dentes ſecundum latitudinem multiplices fecerunt. Sæpius enim a b repeti- V

9
ligt
igitur Dandsduxlun uditanionediguaui
umwrobliuis it
debimus, derKquom
ant:qumndoc aufäc. limaeſtlern, breuida nutſerra limettlong q; genereettdliſcim ima dennsbbet m amilludcodernu „breues&fequens nt. Vidennrixurmi un, quodimaumacü diuuat: ftenmaloipe errum refrigamn Na
clleſcit,mollercdiiul
d ea diuiſonedenmi nec obliquis lhur
)
.„- 8 ſan nuubd ntac; un apote0
LIBER SECVNDVS. 835
R repetitum eſt, quæ breui finem aſſequuntur, uiribus maioribus indige-
re: quæ uiribus indigent exiguis, longius tempus expoſcere. Fiunt& in hoc genere limæ ſurdæ, quoniam tenuiſsimæ,& aqua ſeparationis
imbuuntur. Aqua ſectionem iuuat,& ſtrepitum minuit.
Sed iam ad terræmotus ſigna redeo, quandoquidẽ cau ſas& ſpecies Terremotus
explicaſſe me memini. Cum aquę puteorũ ſulphur metallicumue aliud ſgna. quid redolẽt, aut titubant, aut turbantur, aut incaleſcunt, aut ſiccantur præter rationẽ, terręemotum imminere prænunciant. Sic feruntur Ana
ximander ac Pherecydes motum terræ imminentem ſuis quiſq; tempo
ribus prędixiſſe. Nec abſq; ratione: nam halitus terrę facilius longe, at-
que ideo etiã celerius aquas inſicere poſſunt, quàm tam immẽſum pon-
4
dus concutere. Nec tamen totam quati terram exiſtimes: nam referunt Quæ nunquã nunquam Aegyptum tremuiſſe. Nam nec ſolida, quòd aerem nõ con- teræ motum- cipiant:nec limoſa, qualis Aegyptus, quòd rimis careant: necarenoſa, zütas.
quòd perſpirent, terræ motu concutiuntur. Concutiuntur tamen quę-
dam ex his, quòd profunda terræ ſuperficiei non ſunt ſimilia. Ex terræ motibus mõtes quandoq; fiunt:nanq; illorum triplex origo: aut enim Nãtes quomo-
tumet terra motibus crebris agitata, ac uelut ueſi cis ẽ corpore naſcenti- aooriantur.
bus montes parit, ut iuxta Auernum lacum mons nomine Modernus
in Campania: aut congeſta humo àuentis, ut ſæpe in Africa: aut, quod proprium quaſi eſt ac frequentiſsimũ, cum aquis currẽtibus: aut etiam B mari terra demolitur, lapidibus relictis: nam aqua fluminis in uallem Cur montes ex
deſcendit,& mons ipſe lapideus exurgit à ualle, ideoq́; montes omntes abidibus con-
quaſi ſaxei ſunt. Illorum autem ſublimitas à reliquo ſolo eſt, quoniam 2 agri in dies à pluuijs exeduntur,& terra ipſa fatiſcit: lapides uerò præ-
terquam quòd non fatiſcunt, etiam plerunq; creſcunt, ut inferius oſten demus. Verùm ualles aquis ac torrentibus excauantur, atq́; ideo humi liores ſunt etiam agris ac planis. 4— In mari uerò ſcopuli eadem ratione conſtant:atq; ex inſulis exeſa ter Sopuli quomo ra à fluctibus oriuntur: ijdem accedente terra, aut intumeſcente, in inſu- Coſenu las euadunt. Ob id pleræq; inſulæ montibus abundant: quòd ſi mare uſular ortu.
ſiccetur, ſcopuli in montes euadunt. Ob id nihil mirum in montibus iuxta mare inueniri nauium partes,& oſtrea, atque conchylia. Quid e-
nim hocaliud eſt, quàm mõtes illos olim fuiſſe maris ſcopulos, aut ali/ quando inundationem aliquam grauem præceſsiſſe? Et quanquami Montes à qui-
montes aquarum iniurijs ſæpe reſiſtant, cadunt tamen quandoq;, aqua bus deleantur.
illius radices excauante: ſed hoc rarum, ac paruis montibus ſoluùm con tingit: ruunt tamen terræ motu,& terra dehiſcente, ob grauitatem in i⸗ ma deſcendunt:alij mari ſenſim corripiuntur. Fran guntur& uentis ua lidis ac frigoribus, ut non tutum ſit iuxta rupes& ſub eis eſſe. Colles e⸗
tiam humana ſedulitas quandoq; æquat. Ferunt Annibalem Al pium
iuga aceto calido diſsipaſſe, ac ſic ſuperaſſe. Sed minima res hæc fuit, ſi ad montes reſpicimus: ſi ad co mmodum, magna. Nlontibus quaſi ſpe-
1 3

4 J
—
——— —— 4 4
26 DE ELEMENTIS
ecus cauſæ.
Specus uires.
cus ipſt opponuntur. Fiunt terræmotu in arido facto dehiſcente terra, e
item aquis per montium occulta decurrentibus: unde in aliquibus flu- mina ſunt. Fiunt& exhalatione ignea, quæ lapides tumurit, tum exe- dit, tum expellit. Vnde plures ſpecus ſunt mortiferum exhalantes, ue-
lut Plutoniũ os, quod iuxta Hierapolim Phrygiæ in montoſa quadam
agri parte poſitum eſt. Os eius in colle quodam ſitum, qui iugeri magni tudinemæquat, ſeptisq́; cingitur quadratis: quæ adeò tetra caligine ob ducunt᷑, ut uix cerni queant. Ipſum os hominem capere poteſt, in quod ſi taurus immittatur, illicoq́; extrahatur, mortuus inuenitur. Cum Stra bo paſſerculos immiſiſſet, mortuos ſtatim extraxit. Solis Magnæ ma-
tris ſacerdotibus, quòd remedio ipſis duntaxat cognito uterẽtur, inno-
specus intran tibus præſidia aduerſus aerẽ.
tio.
Antrum Co- rycium.
xius:nec aerem dum inſpicerent, inſpirant hi. Quidam quòd execti eſ-
ſent, tolerare poſſe crediderunt ſacerdotes. Sunt tamen aduerſus hanc iniuriam& auxilia& cautiones. Nam ſi, ut ſuperius diximus, flabella adhibeantur, duplici commodo nos afficient. Primum, quòod aeremà uaporibus motu ipſo repurgabunt. Secundum, quòd faces ardere co- gent, nec permittent extingui: quibus nullus eſt aer tam noxius, qui nõ repurgetur. Cautio autem eſt, quoniã cum faces abſqʒ uento extinguũ- tur, ſatius eſt nõ ingredi: exitialis enim loci hoc firmiſsimũ eſt ſignum. Sed nullibi plures tales ſpecus quàm in Italia inueniuntur. Vnus inter Neapolim& Puteolos, ubi uia ad paludẽ Agnani inflectitur. Lædũt hi
caput maximsè, tũ quia imbecillius ſit corde, tum quia ſepto careat q́d p
arcet prauos uapores: nam pulmonis ſubſtantiam tranſire cogitur aer
qui cor ingreditur. Oſtendit autem hoc& morborum genus:nam qui
immittuntur, prius tremunt, inde ſenſum& motum amittunt, poſt at- toniti expirant,& qui euaſerint tument, tument etiam qui moriuntur. Nec ſolum peſtiferi ſunt ſpecus, ſed quidã etiam ſalutares, quib. ſi quis rectè utat᷑, ad deploratos morbos uiam medelæ quandoq; inuenire po terit, ut in Baianis Cumanisq́; montibus Salueatæ ſudarium, in mon- te quoduulgus uocat Tritulum. Sunt& qui fatidieum inſpirent, ut o- lim de Delphico ſcripſiſſe ex ſententia Philoſophorũ meminimus. In uniuerſum plerunq; ſpecuum uis humano generi aduerſatur,& uene- ni uicem poſsidet. Nanq; ſi halitus ille lapides& duriſsima ſfaxa exede
gpecuum cogni re potuit, quam uim in mortales ipſos obtinebit Indicium tamen ſecu⸗
ritatis eſt, aquarũ dulcium ac ſalutariũ per illos decurſus, herbarumq́;
ac arborum familiarium in labro luxuria. Sed hi quoqʒ ferarum& ſer
pentum ſunt hoſpitia. Præfertur omnium cõſenſu Corycium antrum, magnitudine primò, inde cõmoditate: nam ad illud muli onuſti perue- niũt: umbra denſiſsima, aquis irriguum, amœnitate ſingulari, ut quod Perpetuò uireat. Iuxta id naſcitur crocus toto orbe celeberrimus.In Ci licia eſt iuxta Corycum oppidum. Videntur autem ſpecus amœniſsi- mi eſſe, umbra, aura, fontib. receſſu, uiriditate: hic cum inter alios amcœ niſsimus ſit, rotius orbis partem elegantiſsimam eſſe conſtat, Sub in-
8 no xijs

ut cogniwoureräurin
Quichm quodencaii b
unt tamenaduerſismu lperius diximss fa . Primum, quod zer um, quodſcesarderau ſtaertamnoxis, qui es abſq; unnenngi- 1 firmißsimück gun inueniuntu. Vawilter nani inflectun Ldiuh
tum quia ſepvereui
ntiam tranſrecgtrs orborum genuxnma motumamtunbyt ent etiam quimorumm am ſalutares quibii le quandopqiquennf ucatæ ſudarum, i fatidicuminpitenn ſophorũ meminim
LIBER SECVNDVS. b 87
& noxijs ſpecubus atq; profundis quid iaceat, forſitan quiſpiam ſcire cu- Quid ſab terr⸗
piat. Referunt Philippum olim regem, cuum metallica magni precij quę
iam deſierant, quæri iuſsiſſet diligenter, immiſsis per mõtis aditum ho-
minibus cum cibo atq; luminibus, renũciaſſe inuenta ibi flumina, tum aquarum ſtantiũ lacus, qui terra non premerentur, ſed aere caliginoſo atq; obſcuro. Atq; eadẽ fermè eſt ſententia Ioannis Leonis geographi. Sed quid ego ima nũc atq; abdita ſcrutor? locus dabitur in quo hæc
7 7
tractare conueniet, nunc quæ toti propria ſunt conſideremus. Terra to rerre toti quæ ta ſtabilis eſt, rotunda atq; in medio mundi: hęc autem à Mathematicis bropria.
demonſtrantur. Nec enim plus tota terra loco moueri poteſt, quàm cœ lum quieſcere: nec montes terræ rotunditatem ullo modo uitiant. Nam nullus mons, etſi multa ſcriptores fabulentur, totius dimetientis terræ
milleſimã partem altitudine ſua obtinet. Sic autem Mathematici terræ rerre totiu totius ambitum ac dimetientem inuenerunt. Vel enim per Lunæ deſe- anbilut.
ctus horarum diſtantiam in eodem circulo æquinoctiali æquediſtanti cognouerũt: qua habita, terreno itinere differentiam locorum ſuntaſ- ſecuti: eam per horas XXIIII. unius diei multiplicando,& per horas diſtantię defectus lunaris diuidendo, ambitum circuli illius inuenerũt: inde demonſtratione Geometrica ambitũ ęquinoctij circuli maximiq́; ac totius terræ, quem per ſeptem multiplicando,& per X X II. diuiden do, dimetientem terræ ſatis exquiſita ratione ſunt conſecuti. Vel proce dendo ab auſtro rectà ad boream, altitudinem poli una parte auxerũt. Metiti autẽ uiam N. paſſuum LXXXVII. ac D. inuenere Italica. His enim nunc diſtantias locorum metimur, non paſsibus Ptolemęi. Ergo ductis LXXXVII. M. paſſuũ& D. per partes ccœli c. x. nam in totidem diuiditur, paſſuum M. habebimus X X XI. M.& D inſuper. Terræ totius ambitũ hunc ſi per ſeptem multiplicamus,& per Xx XII.
diuiſerimus, erit terræ dimetiens paſſuum M. X M. X XII. Sed in his
uelle ad amuſsim certam quærere quantitatẽ, ſtultum eſt. Dicamus igi tur dimetientẽ terræ ſubductis X X II. eſſe M. paſſuum decies mille. At qui nauigant multis erroribus acti, ſinuoſumq́; non rectũ agentes iter etiã ſpontè, tum incerto ac uario uentorũ impetu decepti, multò maio- rem ambitũ terræ ſcripſerũt. Sed hęc ratio ut ueriſsima eſt, ita etiam ma
ximè certo conſentit experimento: iuuitq́; multum Hiſpanos, qui cùm cire ueritatem tam diuturnum iter ac longum terræ magnitudini repugnare intellige- auanti proſit.
rent, diligẽti ratione metiti errorem, illud fermè ad tertiam partem tum
ſpacij tum temporis contraxere.
Atqʒ hæc ſunt ſubtilitatis beneficia. Ip ſa uerd terra non unius gene- Terrarum ge- ris eſſe uidetur: quamobrẽ Ariſtoteles rectè in duo diuiſit: primò d,νxrd nerc.
X
2M³ raxdντ, id eſt, foſsilem ac tranſmutabilem. Foſsilis eadem manet,
.„ 3* 8 & uere terra eſt. Tranſmutabilis ſpecie ſolum& uiſu: nam ea in metal- la uel ſuccos aut alia eiuſcemodi tranſit:de hac ſuo loco dicemus. Veræ
autem terræ ſpecies duæ: altera quidẽ ſyncera: pullo colore hæc eſt, aut

Cauſc uarieta tis colorum terræ.
Terræ colores.
88 DE ELEMENTIS
ei proximo: altera quæ non eſt ſyncera,
metallicum, alterius eſt coloris. Omnis enimterra duæ alieno colore prædita eſt, exhalatione permutata Huit, iuxta Ariſtotelis ſententiã. At Theophraſtus putat caloris uarietatẽ eſſe. Sed utrunq; uerum eſt:nam modò ſub ea metallica inueniuntur,& hęcexhalatione tingitur: modo nihil,& hæcà ſolo calore. Verum quæab exhalatione tingitur, quaſi ſplendet: quæ ſolo calore, non ſplendet,& colorem habet obſcurũ, aut ferreum, aut nigrũ. Terræ etenim colores to tidem ſunt᷑, quot colorum genera: ενι uæ candida eſt: alia lutea, ut argillæ quoddam genus alati nis Sil uocatum: uiridis ut chryſocolla, rubea ut ſandaracha, cęrulea ut Uavο, igra ut pnigitis, quæ metalli nihil continet:& quanquã aliæ ex- emplo metallicorũ declaratæ ſint, non tamen de his intelligimus, quan doquidem ſynceræ à metallis inueniãtur quæ hos colores exquiſitiſsi-
mereferunt. Sunt& terræ croceæ, ut dixi,& pullæ,& quæ tinguntur:
Terra optima.
Cur terra opti ma imbre con- ſperſa bene o⸗ let.
ut Eretria æœri cõfricata, fituiolacea. Strato Lampſacenus albam terram cineris argumento exiſtimabat. Sunt qui Ariſtoteli tribuãt, quòd ter- ram nullius eſſe coloris exiſtimauerit. Nos h ic doctrinã tradimus quæ ſenſuum confirmatur teſtimonio, has nugas nihil curantes: atque ideo 3. 4* 3 4..„ f 2 7 pullam diximus, quòd ſyncera plerunq; talis ſit:& quętalis eſt, plerun que etiam ſit optima. Optima igitur terra nõ ſemper unius eſt coloris, quanquam, ut dixi, pulla ſit plerunq;: uerum& quædam nigra optima
eſt, argillo ſa quaſi,& quę nulla labe corrupta. Labes ſunt, arida, ſcabra, D
exeſa, caneſcens, pumicoſa, fiſtuloſa. Sterilis eſt& in qua herbæ nudis ſpinis longis& acutis, aut geniſtæ, bruchimue naſcuntur: hæc autem ſi quid aliud improbitatis ſoli certum eſt indicium. Nec ſolum hæc, ſed eum frequens eſt genus unum herbæ quod in pratis non uides, ſed tan
I.... †.„4„ tum locis incultis& aridis. Quæ igitur tenuiſsima eſt, argilloſa, mollis,
.. 2 2* 4. 2 8 1 5 4 46 aquas optimè ſuſcipiens, ac colores reddens, quæ uitijs caret, quæ cum
ſiccatur imbreq́; inſpergitur, odorem emittit ſuauiſsimũ, ea optima ar boribus ac frugibus erit. Sed cur hæc terra bene olet poſt longas ſiccita tes imbre madefacta tenui? Id prorſus accidit, quoniã per ſiccitates hu- mor modicus qui in terra continetur, à moderato calore ac naturali cõ- coquitur, inde imbre ſuperueniente miſcet᷑ aquæ atq; exhalat, atq; ideo fragrat optimè, quod etiam optimè concoctum eſt: igitur odoris ſuaui
tas temperati caloris, atq; ideo feracitatis maximę indicium eſt. Licet&
Terræ ſpecies a ſubſtantia.
. 1X. 5„ 4 ab opere ipſo facilè coniectari: nam cum in ea herbæ atq; arbores luxu- .. X. 4
riant, maximè quæ pingue ſolum expoſcunt, certum ſoli bonitatis ar-
gumentum habes. b At te. ex A...„ N a Kr
Wrbi Wrre ex Gbitantit tri plex eſt genus: craſſi um,& uocatur arena:
nue,& eſt argillaceum:& medio cre, quod cõmune eſt. En iam uides
etiam in ipſis terris ſubtilitatis præſtantiam: nam ut arena ſterilis eſt, ita
2 1 4 K— 3 3. e 4 2₰. Sgna gnoſeẽ etiam omni fermè operi figulino inepta: ac argilla& ſœcunda plantis 2
dæ terræ.
& figulis aptiſsima eſt. Argillo ſa ètenim quęcunq; trifoliũ fert optima, quæ
nec tamen quicquam continet c
— ——
——
— —
n

dut lancaracha omla dnet 8 quanquicle de his meligmusge
r hos colorssexquiti
pullæ,& qwetingum umpſacenusabamtn iſtotelimun qddn ic doctrinänadinus nihil curnnxxanueti sſit:& quęulisciéqler 5ſemperuniscalbms 1& quædanngapim
.Labes ſuntmaſchn
eſt& in qua’ebemi
nue naſcuntur:Wecann icium. Necſolumtml in prats non vibs ſsima dſt ralloſum quxæ uitijs cft, dune it ſuauiſsinũ, eaopts ene oletpoſtlong
verlccita lit,
A
LIBER SECGVNDVS. 89
quæ gramen, proxima pro paſcuis. Quæ rutam caprariã, frugifera eſt:
quæ uitem bene alit, optima eſt omnibus arboribus, tametſi olea uitem
refugiat. Cum igitur terra alia frugibus, alia paſcuis, alia arboribus ma-
ximè apta ſit, unumquodq; genus à proprio ſigno cognoſces. Verùm in locis ubi medica prouenit, nullum eſt pro paſcuis certius ſignũ illius
herbæ copia. Ex argillaceo etiam genere fuit terra illa candida, quã Ta-
ſconium olim uocabant, ex qua in mõtium iugis ſpeculas faciebant in Hiſpania,& nunc, ut Georgius Agricola medicus uir inſignis refert, apud Coruerium Saxoniæ oppidum turris: nam ea ſecurior eſtigni-
bus, uentis, imbribus, quàm quæ cęmento& lapidibus cõſtat: Auentis
ob grauitatem tuta eſt:ab ignibus magis dureſcit: ab aquis, quòd nõ re cipiat, tuta eſt. Pinguem igitur ac prætenuem& denſam eam eſſe opor
tet, atq; ob id etiam raram. Quædam etiam frigore tenuior redditur, ut
Goſſelaria, quæ cum in fruſtis ſit, frigore fit minutiſsima. Arena uerò trium eſt generũ, fluuiatilis, marina,& ſoſsitia. Sed& in hac ſubtilitas non paruum diſcrimen eſt: quæ enim tenuiſsima fuerit, cæmẽta facit ad
Muriè terra.
Arenæ genera.
æterna murorum fundamenta, modò pura ſit tam: parua ſubtilitate ui- ta ſtructuris multis ſeculis aut adijcitur, aut perit: melior tamen fluuiati
lis, ſi nulla arte iuuetur, quòd ſalſedine careat,& purior ſit foſsitia. Sunt
& terrarum diſcrimina ab uſibus, ut cõmunis, quæ probatur ab agrico
lis, Afigulis argilla, àlignarijs fabris rubrica, fullonibus cimolia, pictori
Terræ ſpecies abuſu.
bus cærulea, Lemnia medicis, argentaria fabris argentarijs. Hęcomnia
aquis& calore uariantur& perficiuntur. Vnde nihil melius eſt quam
terras habere irriguas, nam in omne frugum, arborum,& herbarum ge
nus luxurianunut. b Sed quomodo terræ aquis ſupereminere poſsint, rectè dubitatũ eſt.
Dixere nonnulli, quoniam Deo id placuit. Hi magis uituperant, quòd
rationẽ inuenire nequiuerint, quàm Deum laudent, quòd abſq́; ratio- ne potuerit. Qui dicunt hoc animaliũ cauſa factum eſſe, finem quidẽ do
centt cur factum ſit:ſed ad aſſequendum finem alijs opus eſt cauſis, quas illi minimè docent. Sunt qui dicãt à ſideribus ipſam ſuſtineri: primum hoc uiolentum eſt:deinde ſidera fixa& immobilia fuiſſe oportuit, atq; quod maius eſt, èregione oppoſita, ut quædam ſub arctico Europam, alia ſub auſtro Braſiliam, quæ Europę opponit᷑, ſuſtinerent. Si duo ſta tuas centra, alterũ aquæ, alterũ terrę: primum, alterum aliud erità mun- di centro:duoq́; grauitatis media, nec poterũt ex oppoſitis regionibus
Ppartes terræ prominere, cum tamẽ promineant, ut Braſilia& Europa:
nec erunt Antipodes. Quiuolunt terram ab aere ſuſtineri in ſpecubus concluſo, uiolenter utrunq; ſtatuunt,& terram in ſublimi aere ſuſten-
tatã,& aerem ui in ſpecubus retentũ: oporteret etiam ingentes eſſe ſpe- cus, qui Aſiam, Africam,& Europã, Braſiliam, totq; inſulas ſuſtinerẽt, & ſi rectè conſiderant, tota terra ſpecus unus erit, mirumq́; nec minimo hiatu patér e tantam molem, ut ſi pateat orbis corruat uniuerſus: nec in
m
Quomodo ter ra aquis ſupere mineat, ſeptem opiniones.

——
Elementorum magnitudo.
Diluuiorum cauſa.
9o0 PDE ELEMENTIS illum pulſo aere tantam acuarũ molem deſcendere. Ari leuin teoris cenſet ob polum, quòd altior ibi ſit terra, aquam nona mirtege. Sed non ſic terra rotunda foret, nec ſub ęquinoctiali terra, nec altitudo illa comparationem haberet ad differentiam loci terræ& ztar. Finge enim, quod haud uerumeſſe poteſt, terram M. millibus paſſuuma fo⸗ rem eſſe, ſilocus aquæ circa terram ſit, isq́; pro magnitudinis ratione ter ra altior bis millies mille paſsibus, adhuc ſub arcticoi pſo, terra erit ſub aquis M. millibus paſſuum, multoq́; magis ubiq; lo corumaliorum. Pu det me plus ob uiri autoritatem illum hæc dixiſſe, quàm reprehenſio- nis, in quam ueritatis amore me tractum ui omnes intelligũt. Igitur hoc uerum non eſt, aquam adedò magnam eſſe, nec totius terræ partem eſſe notatu dignam: quia tamen ob leuitatem terræ ſup erſtat parua aqua, quicquid eſt humile ac inæquale in terræ ſuperficie complet. Hacq; ra- tione dum tot maria facit, ampliſsimumq́; oceanum, tot flumina, maior
terra exiſtimata eſt. Qudd ſi ad ambitum ſolum reſpiciamus, forſan res
uera eſſe poſſet:at cum ad profunditatẽ, nullam habet comparationẽ. Indicio eſt, quòd nullibi pręterquàm in gurgitibus aqua maris profun ditatẽ habet effatu dignam, ſed alibi paſſus N. aut D. aut&c. uel ccc. quæ altitudo ſi ad terræ magnitudinem comparetur, eſtut ſudoris ad hominem.In gurgitibus aliquanto profundior eſt aqua, quòd par ſit locum eum porius aqua quàm leuiſsimo aere compleri. Solida igitur eſt ſubtus terra, in qua parte modicum aquæ ob cauitatem infuſum ſit: alicubi parum aeris, non multum, paucis annis, non perpetuò, contine tur. Quòd ſiaqua elementũ eſſet ac aded grande, oporteret ut etiam in terra, ſic maximam maris partem fundo carere. Nam certum eſt, ſi pro NM. paſsibus, M. paſſuum millia obtineret, aut duplum huius, quod par eſſet magnitudinem ſi tantam quantam exiſtimant haberet, nullũ fun- di apud mortales ueſtigium appariturum. Quod cumubique preæeter- quaàm in gurgitibus, ut dixi, appareat, gurgites autem omnes anguſta quædam res ſunt, manifeſtum eſt aquam uix milleſimam,& fortè etiam longè minorem totius terræ partem eſſe.
Itaq; tria elementa ſunt, quorum leuiſsimum& maximum aer, pro- ximum magnitudine terra, ambo hæc per ſe neceſſaria: quorum aerin ſublimi, terra in imo, minimum ac quaſi non neceſſarium aqua in me- dio horum. Nam ſi homines ſine cibo uiuere poſſent, ut gratia exempli lapides, aqua non eſſet neceſſaria. Verum quia nõ ſolum uiuere, ſed ali acgenerari creſcereq́; neceſſariũ fuit, aqua creata eſt. Cum i gitur locus aquæ capacior ſit elemento aquę, eſt enim quicquid humile eſt in terra, ob hoc terra undiq; extuberat cõtinente inſulis ́;,&& hominibus ac cæ- teris animalibus habitationem præbet.
Igitur ex hocmanifeſtũ eſt, quõnam pacto facilè fiant inundationes, quas diluuia ſolent appellare. Nam cum aqua modica ſit natura, atq; it terræ ſuperficie cõſtituta, ſi paululum increſcat, humilia loca obruit ac
b— b breui
Ariſtoteles in Nle o

A 4q Finoe pal un dltio. mis Soneter 0, t eritfüh um Je um. pu In M-chenlio- ligu A urlo erræ=temele ſtat Ir ua acun mple acqem diflut au rnich iamu k rlants comq mtiont. uam arprolun ut C G—. CGc. „eſtu ⁵orisad qua, q Brparſſt eri. do Hi igitur
atemi Mumlit.
derpett ontin ortereA tiamiu ncerti itipi nhuid'odpr aberet llüfu mubic aoræto- momt aungull um,& Stecim
aximtt enplo ria: quan aerilt
LIBER SECVNDVS. 91
A breui etiam reuocatur, quia parua eſt etiam cùm aucta fuerit. At ſi tanta
quanta exiſtimabat᷑ foret, maximo indigeret incremẽto ad inundatio-
nes. Quamobrẽ nunq́; accidiſsẽt inundationes:& ſi modo accidiſſent,
Uix unquã, niſi extincto penitus humano genere, potuiſſent reuocarit: pluribusq́ʒ annis, nõ menſibus, ſub aqua terra latuiſſet. At ut Plato re- in Timæo. citat, nõ ſemel fuere, ſed pluries, hę inundationes:& rurſus paucis men b ſibus deſiere.Pauca facta eſt igitur, ut locus habitationi relinqueretur, Cauſa paruitæ ut ſua frigiditate temperaret, non deſtrueret uitam animantiũ. Et quo- tis aqus. niam hęc mixtorum generatio ſolum in terræ ſuperficie erat neceſſaria,
ob id igitur ut ſuperficiem ſolam occuparet, in qua metalla, plantæ, ani-
malia, piſces ali oportebat ac generari, pauca,& in ſuperficie terræ facta
eſt. At quia periculum non leue erat, ne ab aere ac Solis radijs nimium Cauſa motus conſumeretur, motus perpetuus illi adiunctus eſt: ob idq́;, quæ nõ mo auarum urr- uentur aquæ, ut dixi, celeriter computreſcunt,& multum reſoluuntur. ſus meridiem. Cautum eſt etiã illius generationi ſub polis& in montibus, cumq́; ter⸗ ra ſub torrida nimium exureretur, cauit naturaut locus ille humillimus eſſet, atq; ob id aquę omnes fluũt uerſus meridiẽ. Sic& Nilus quanquã ex Lunæ motibus oriatur iuxta Capricorni circulum, attamen tranſ- greſſus æquinoctij circulum totam penetrat zonam torridam, eodem impetu in noſtrũ mare delatus iuxta Alexandriã. Oportuit igitur ibi frigidi& humidi elementi maximã partem conſiſtere, ubi maior illius
erat neceſsitas ob Solis calorem. Simul uerò cautũ eſt ſecuritati inter-
mediorũ locorum:nam fluente aqua in eandẽ ſemper partem, regiones ſubmergi non poterant: quod& cauent qui agros liberant ab inunda- tione,& qui paludes ſiccant: ergo ſi nõ eſſet aquarũ ad decliuia lapſus, iam tota terra palus eſſet. Vt uerò decliuior eſſet locus uerſus meridiẽ, & pauld altior iuxta polos, calor Solis conſumens effecit,& frigus iu- xta polos montes altiſsimos ſeruans: iam enim docuimus ꝙ calor con- ſumit& exedit, frigus conſeruat. Ob hæc altiſsima eſt, fuit, eritq; ſem- per plaga iuxta polos,& in medio humillima. Quare Solem non opor Ch soh⸗ 6 tuit undequaq; circũferri, nec ad polos: nam ſi ſingulis annis per totum eels as boloh. orbem feratur, neceſſe eſt ut terra æqualis euadat, atq; ea de cauſa uel tota ſiccetur, uel tota aquis obruatur. Sed cum hoc non ſufficeret ad flu cur aqua tan- minum liberũ curſum, ſępius occurrentib. locis in uia altioribus, unde kue Mharuaa inundationes,& quies aquarũ,& corruptio illarũ proueniſſet, hoc na- ſendtt. 8 tura ſagax aquæ dedit ut tantum poſsit aſcendere, quantũ eſt quod de- ſcendit, ut ſic ſuperatis mõtibus ac collibus in mare tandem feratur. Er go aqua parua eſt, atq; in ſuperficie ſita terræ. Quòd ſi tanta foret quãta De elemento- fertur, lateretq́; ſub terra, uel mota perpetuum motum terræ excitaret, rũ magnitudi- uel quieſcens putreſceret. Horum neutrum cum uideamu s, impoſsibi- ſ⸗ cauſa&
b IlD din n ſigno. le eſt aquam magnitudinẽ obtinere in comparatione ad terrã effatu di- gnam, latereq́; in imo terræ: at nec in ſuperficie multam fore ſenſum do cere oſtendimus. Parua igitur admodũ eſt aqua: uerum terra cum eſſet
m 2

92 DE ELEMENTIS
animalium ſedes,& mundi centrum circa quod aſtra mouentur,& om 6
nium fundamentũ, ſatis cõuenientem aſſecuta eſt magnitudinẽ, quam-
Aquarum ge- uis ad cœli ambitũ comparata puncti uicem obtineat. Sun tautẽ aqua- ners aſitu eæ xum genera plurima, ſed ſitus& magnitudinis ratione ſic diſtinguunt᷑. maen iudine Quæin unum collecta eſt ac ſalſa, mare uocatur: ſi dulcis, lacus: ſi non ſamnpis mouetur prorſus, palus eſt. Neceſſe eſt autem in his limum generari. Si uerd profunda no meſt, ſtagnum. Si fluit, flumen uel fluuius, à fluendo
dictus. Si ſcaturiat, fons. Si ex pluuijs uel niuibus colligatur, torrens. Torrentes autem ob id manifeſtum eſt non ſemper fluere. Riuulus au-
pius aleyo- tem, cum exiguus decurrit. Omnium altiſsima palus Alcyonia in Co- niaprofanaſ rinthiaco agro, quæ cum minus tribus ſtadijs in ambitu habeat, Nero lm. multorũ ſtadiorum funibus iunctis fundum nõ potuit plumbo explo b rare, adeò profundis gurgitibus cõtinebatur. Salſa palus Mæotica eſt, De oru flumi atq; ob id& uaſtitatẽ celebrata. At fluminũ ſatis rectè, meo iudicio, cau nune. ſas& modum defluxus explicauimus: ſed unde oriantur, ſæpe dubita- tum eſt, tam perenni ac multiplici aquarũ decurſu. Ergo generari illas
exiſtimat Philoſophus. Salomon ex mari per circuitũ deriuari, alij ex
pluuijs ac niuib. coaceruari, alij emergere ex fontibus ſub terra exiſten
tibus. Non gigni in montibus, nec ex aere palàm eſt omnẽ aquam, cum
Tanais in Moſcouiæ campis ſcaturiat: uerum cùum aqua non aſcendat,
niſi deſcendat è montibus altioribus, illam ibi deriuari neceſſe eſt. Nec
ex mari ipſo ad tantã altitudinẽ quanta eſt montiũ uertex poteſt aſcen-
dere:& antequã ad montes perueniat, nulla eſt ratio quin ubiqʒ erum- pat:nec unquam flumina minuerentur, mareq́; ipſum non tot flumini- bus ſufficeret, uerum quandoq; ſiccaretur, cum maxima pars aquarum Solis calore euaneſcat:motus etiam ille ſub terra, illam, ut dixi, concu- teret:neq; ratio eſt cur ab illo monte fluat, ab alio nõ. Quod etiam tam pura reddatur ab omni ſalſedine& amaritudine, uix eſt ueriſimile. Nec ex niuibus ſolis, cum è montibus aqua etiam fluat cum nullis tegun- tur niuibus, nullisq́; imbribus madeſcunt: generari uerdò tantam aqua- rum molem, ac tam peren nem, omnino incredibile eſt. Quid igitur di- cendum ex omnibus his cauſis fieri:uerum orig in aquam tranſit, pòſt etiam nix& imbres aſsidui ad hocnon parũ con Lübro:. ducuũt. Quam etiam cauſam putat Herodotus inundationis eius quam Nilus facit in Mgypto. Siquidem illius ſententia talis eſt, quòd Nilus æſtiuo ſolſtitio intumeſcere incipiat,& uſq; ad X L v. dies ſequentes creſcat, atq; Ægyptum inundet, totidem uerò fermè diebus decreſcat. Antiquo tempore, Herodoti ſcilicet, ad x 1111. cubitum incrementũ maximam afferebat ubertatem, ad octo ſterilitatẽ: pòſt Strabonis tem-
poribus minus creſcebat, nec octo cubitorum incrementũ attulit. Sed
Nilinunda Præſenti ætate, ſeu deprehenſo errore, ſeu mutato ritu, cum ad X V. bra tio. chia exundat, maxima fitubertas. A X v. ad x VIII,detrimenta affert leuia,& pericula grandia: ſuprà autem Ægyptus mergitur& detrimen
ta ma-
go maxima eſt, quia aer

uet2 Klom LIBER SECVNDVS. 93
ud rquam. A ta magna patitur, cum ſubmerſionis euidenti diſcrimine, ſi moddò eua-
nt aqua dat.&X v. infra uſq; ad X I. annonæ caritatem, ſed leuem infert:à XII
dit Muuni ad X. grauem. Infra autem nunquam ſubſiſtere uidetur. Haæec eſt recens
vla an ſnon rei huius hiſtoria omni fide digna. Sed ad Herodotum uenio, cuius de
ung Traari. J Nili incremento ſententiã malè conuerſam, deteriusc; intellectã, nuper
uin Euendo ego emendaui, explicauiq;. Hanc etiam Strabo cõfirmauit. Nec; tamẽ u. e& mlihro Sat rrens. SMilttaim iIün uideri debet, quòd cum Nilus habeat ortum ubi Sol exi Seographiæ. r. Hlusau ſtens facit nobis hyemem in noſtra æſtate, quæ illis initium eſt hyemis,
lcfee inn niues imbresq genitos incrementũ flumini, atq; ex eo inundationis oc
uha=. Nan caſionẽ præſtare: at nunc longè maior tempore facta eſt inundatio:tem
pluf dexxa b poribus nanc Strabonis iam ſexaginta diebus campi ſiccabantur. In-
us Ntcac undationis cauſa eſt fluminis magnitudo. Maximus enim fluuiorum, Quimaximi meoe io 4 ut Arrianus ſcribit, Ganges: poſt quem Indus, poòſt Nilus. Ergo Gan- fluuij
1 110, gete primo, Indoq́; ſecundo, tertio Nilo, Hiſter quarto loco adnumera
ur,e dubi bitur. Quintus in Libya, Niger à Ptolemęo uocatus, Nilo haud minor,
Sog garills naſcitur Thala monte: nunc à Luſitanis Senega uocatur is fluuius. In
deri u, alijer Nilum nullum omnino flumẽ influit. Aceſinem, qui in Indum influit,
ſubt exilt quatuor penè millia paſſuũ latitudinis habere, autor eſt Arrianus. Sed
mnẽa am cum Ganges ubi eſt anguſtiſsimus, X II. M. paſſuum patet, ac inſuper quin
Guanol in endat, gentis:ubi latè patet, nulli uidentur termini. Alios incredibilis uaſtita-
rinece it. Nec tis, ſiuera referunt, in Braſilia amnes inuenere Hiſpani, qui oſtio L X.
tex pi alcen⸗ B M. paſſuum in mare deuoluebantur. Eſt& Maragnonus, qui cum in
quintt czerum⸗ mare fertur M. paſſuum LXXXI X. alius C x X. habet latitudinis. Hi
nnon umini- ambo in litore boreali ſunt iuxta Pariam. Sed mutatur ratio magnitu-
mapat luarun dinis per tempora. Omniũ enim mortalium quædam eſt uiciſsitudo:
n, ut*⁵σ concd- nanq; fluuij influentes non ſolum amnes alios in quos influunt, ſed eti⸗ Flumina ſicca .Qud e amtm am maria ſiccare conſueuerunt. Narrat Herodotus, Acheloum in mare ¹*ν³. Kuet Wile N Pro flu entem, tantumarenarum aduexiſſe e(hoc enimm odo ſiccant ma- um m) tegur ria) ut Echinadum inſulas media iam ex parte continenti adiecerit. Au der Anan aqli tO eſt Polybius„Tanaim& cæteros fluuios ſic mare ſuo tempore Eu- Libro⸗. 0 aimrä xinum implere ac Mæotim paludem, ut iam ipſa nõ amplius habeat al ſt.OdEg
titudinis aquæ quàm ſeptem ulnas,& pro ſalſa dulcis illa facta eſt. De
1 uiaaet*..—..„.. aximaR dui Echinadibus quaſdã iam continenti iunctas refert Strabo, in diesq́; re-*o. Geogra-
yarüc„a08cl 3 hoc m †— liquas iungi, cum quæ plurimum abeſt, ſolum X v. ſtadijs ab oſtio A- Phis. lationſ= N cheloi fluminis diſtet. lis eſt, Sed poſtquàm in fluminum narrationem incidimus, non abs re erit Nilus cur aura
f.—. careat. cõſiderare, cur ſolus Nilus aura careat, uel ſaltẽ caruit: nam Herodotus ²e*⁵
ediebt cec 4 hoc conſtanter affirmat. Nobis id curę maximè eſſe debet, ut cauſam re bitum 21 men f um inueniamus, ne ſi curſu temporis in alijs adueniãt, quę in alijs ceſſa dſt Stre aclis 9 1 uerunt, poſt perplexi hæreamus. Ergo aura maxime fit ubi aqua tepo- ment nnr—a temna Sole conceperit. Indicio eſt, quòd ſub ortu& occaſu, non media b u, cumn 5X 1 die, circa flumina ʒſtate oritur. Cum enim S01 eleuat, nec attrahit ad ſu detri twm Periora, aquæ motu aer impellitur: qui ab aqua refrigeratus, auram ſua- agicu m m 3

cur flamina matutino maxi
94 DE ELEMENTIS uem efficit, quam iuxta exortum Solis& occaſum eæſt- ſentire ſolemus. At Nili initium proculdubio cum citra circulum bru-
malem ſit,& totus per torridam feratur regionem, auram nunquà con-
cipere poterit: nam etſi creet aliqua, ſtatim immodico Solis calore con
ruums cur nul ſumitur. Flumen uerò eodem curſu quo aerem refrigerat, purgatur ab
lam ſalſum. omni terrena ſorde: ideó; nullum ſalſum: poſſet tamen eſſe, ubi è loco .......„ 2
proximo materia ſalſa in illud influeret: uerum etſi contingere poſsit,
haud tamẽ facilè, ob dictam cauſam, huius exemplum inuenias. Sic Ni lus cumè longiſsimis ueniat regionibus,& calore Solis torreat᷑, aquas
ſecum defert ſaluberrimas. At maria omnia ſalſa ſunt atq; etiam amara:
cuius rationem ubi expoſuero prius, propoſitam quęſtionẽ ſubijciam. Quddigitur aqua ex imbre flumina augere poſsit, ap ud nos uidemus
perſępe, dum poſt pluuias extenuati iamantè fluuij, adeò creſcunt ut a- gros inundent: quidã etiam torrentes quorum ſolum foſſa lapillis ple- na ſupererat, adeò per plures dies aqua copioſa decurrunt, quamuel ſo lis imbribus conceperũt, aut niuibus liquatis, ut magni fluminis uicem ac ſpeciem ſubeant. Nec differt torrens à flumine, niſi quod non peren-
nis eſt: nam nec illius cauſa talis eſt. Igitur ſi mõtes mane inuiſas, hudos inuenies. Senſim igitur intra extraq́; riuuli coacta aqua effluunt, atque
multi in unum coeuntes flumen efficiunt: hoc niſi pluuijs aut niuium li quefactione adiuuetur, extenuatum ſemper uidebis. Quo tempore par ua aqua ſuflicit, non ſolum quòd parum aquæ illius alueus contineat, ſed quòd dum lente fluit eadem aqua pluribus in locis ſatis facit. Hac uerò cauſa haud dubium relinquitur, cur fluuij matutinò ſoleant excre
..... ſcere, tum maximsè ea parte qua fonti ſuo fuerint proximi: nempe nocte
multum roris æſtate, multum nebulæ hyeme decidit: quo fit ut ſequen- ti Solis exortu creſcere multũ incipiat,& maximè temporibus medijs Autumno& Vere, cùum pruina cadens Solis tepore diſſoluitur. Igitur aqua quę intra montem lapidũ frigore,& quæ extra noctis auxilio crea tur, intrò ſenſim labitur. Pars etiam extraà in riuulos cogitur, inde èmul tis riuulis flumẽ exiguũ plerunq; creatur, è pluribus exiguis magnum, ut Padus, Hiſter, Indus, Euphrates. Hæcq́; eſt cauſa perpetuitatis flu-
minum, ſicut incrementi pluuiæ& niues. T'anais uerò& ſontes omnes
—„. N.„... 3. qui è locis planis ſcaturiunt, non ibi creantur, ſed in montibus, inde ad
locũ illum delati, ea ratione quam diximus nuper, quòd aqua cum pre- .....— 1 b mitur elocis altioribus tantum aſcendit quantũ deſcenderat, emergunt e terra. Mare autem non mittit fontes niſi ſalſos: nam quidam proximi zaſeitur⸗ ſed ſalſi ſunt. Non negauerim, quod tamẽ ob æſtumillius eſt lifficillimũ, decurrentibus aquis maris ſub terra magno impetu ac pro cul, aquæ dulcis fontem poſſe ſcaturire. Indicio eſt, ſalſedinẽ minui ſpa
„... 4. X cij longitudine, quòd putei effoſsi quò magis à mari diſtant, ed minus . 2—.„ 1. ſunt ſalſi. Verùum hoc forſitan non tam ſiet ſeparatione ſalis ex diſtan-
tia, quàm admixtione aliarum dulcium aquarum. Exiſtimandum eſt tamen
ate circa flumina C

5= Auwima ur Rumbmu, m uacon⸗ dis Rrecon dP iaturab eſl 2 ieloco tin=. poſsit, me i. dic Ni 510e, cun =ramara. toon Abijciam. ud 1 aidemu ledountuta loſſ Willispbe untm muclb niHu* gis uicen quod nperen- nein A⁴s,hudo naefſ mn t, atque uuijs à aziuiumli Quot gporepar aluev mtineab cis ſa ecit. Hac ntind antexct cimi:*.pe nodt quo 1. ſecucn empo ds mecij dilld unr. lgun
LIBER SECVNDVS.
A tamen aquam puteorum, quam Hauſum uocant Mediolanenſes, èma
ri deriuari. Siquidem nõ tam impetu quàm ſpacij longitudine, nec tam admixtione dulcium aliarum aquarum quaàm ſalis grauitate, aqua ipſa dulceſcit. Nam ſal in aqua cum quieuerit, deſcendit ad imum grauitate ſui: currente autem aqua repurgatur à terra. Sed ob id mare neq; quie- ſcit, nec currit, ſed æſtu agitatur ut ſalſum maneat. Tribus igitur modis
aqua maris fontibus ſcaturiens procul dulcis euadit: permixtione alia-
rum dulciũ, curſu atq; ob id purgatione à limo atq; arena,& ſalis ſpon tèdeſcendentis grauitate. Atqʒ hoc etiam cõmodum dulcis aquæ mare ipſum præbet. Sed de fluminũ ortu rectè uidetur Ariſtoteles ſenſiſſe: ubi uerò in cauum amplumq́; locũ influxerint, lacus creant. Igitur flu- minum, ac fontium, torrentiumq́; ac lacuum cauſam diximus.
Reliquum eſt ut doceamus, quæ nam ſit cauſa, cur mare ſit ſalſum. Mare cur ſd- Iuxta Ariſtotelis ſententiam, quæ à paucis intellecta eſt, ea eſt aſsiduus ſm.
imbrium in ipſum caſus, iam ab æterno perſeuefans. Quanquam enim non hoc mare loco, quo nunc iacet, æternum ſit, cum tamen èmari ma- re ſiat, æternum eſſe ac fuiſſe neceſſarium eſt cõtinuitate aquarum. Indi cio eſt, quòd omnia ab uno deriuantur, Mediterraneum, Rubrum, Eu xinum, Caſpium, Magalianum, Hyperboreum, Germanicum, Hercu leum, Cantabricum, Britannicum, Sarmaticũ, Indicum, Africum, Bal- thicũ, Glaciale: tum ſinus, ut Barbaricus, Atlanticus, Magnus, Arabi-
cus, Perſicus, Mæotisq́; palus, Oceani partes ſunt aut germina. Neque
ignoro Ptolemæum de Caſpij maris ortu aliud ſentire, ipſumq́; ab O-
ceano ſeparare:at non ex ſententia Plinij, nec Strabonis, aut Solini, uel Priſciani. Sed hoc parum refert, neq́; enim repugnat, etſi non ſit, mare tamen eſſe quod cum alijs non conueniat, ut Mortuum mare& Gali-
lęæ, quę cum inuicẽ conueniant, non tamen Oceani ſunt membra: ſunt
tamen ambo ſalſa,& quod magis mirũ eſt, Mortuum etiam amarũ, in- de hiſtoriæ cauſam dedit,& tamen plus abeſt à Syriaco, quod eſt Me- diterranei pars, quàm Galilæũ. Quòd igitur nullũ præter hoc,& Mor tuum, quod olim Aſphaltis lacus uocabatur, ab Oceano ſit ſeparatum,
ſatis apertum eſt:nec prohibet quicquam& hæc per ſubterraneos ſpe-
cus cum illo cõmunicare, atq; ob id æternum dicere omne mare, aqua- rum non loci continuo ſtatu, ſemperq́; ſalſum. Tria enim ad ſalſuginẽ ſeruandã ſufficere uidentur: Solis calor, quo terra uritur, putreſcuntq́; aquę:ꝙ nõ decurrat ut flumina, imbresq́; excipiat. Omnis enim imbri fera aqua, quòd Sole torreat᷑,& mora putreſcat, ſubſalſa eſt. At lacus ge niti ſuntuerè, quoniã flumina à quibus fiunt initiũ habuerunt. Quam- obrem etſi excipiant imbres, ſalſum tamẽ ſaporẽè concipere nequeunt. Nec eſſe poſſunt ſalſi lacus, niſi terra ipſa ubi ſunt ſalẽ pręferat, ob id nec magni quidem. Indicio eſſe poteſt Acronius lacus, quem nuncuocant Conſtantienſem, qui tametſi magnitudine mari ſimilis fermè cuipiã ui/ deatur, aquis tamen dulcibus, non ſalſis, plenus eſt, quòd illius initium

4
Maris eſtus tione dubitatio alia non leuior oritur, cur ſcilicet mare æ
cur fiat.
6 DE ELEMENTIS
ex Rheno flumine fuerit. Adiuuat tamen ad maris ſalſuginem illius im o
mẽſa uaſtitas, in qua uelut& in amplo terrę ſpacio ſalis mo ntes nõ pau cos contineri neceſſe eſt. Ergo ſale diſſoluto, adiuuante præcipue illo ſalſum fieri mare totum contingit. Obid ex dubita- ſtum illum at- que non ſemel ſingulis diebus patiatur, nec tamen omes niec ęqualiter. Oceanus nanq; palàm,& Mediterranei paucæ quædam partes, ut A- driaticus ſinus, ubi Venetiæ conditæ ſunt, fluunt ac refluunt bis ferms in die una. Sed mare iuxta Aethiopiam, quod Gineghæ uocatur, qua- tuor horis fluere, octo refluere Aloiſius Cademuſtus memoriæ prodi- dit, cum cætera ſenis ac ſenis fluant ac refluant. Cauſa ob quã maria flu- ant redeantq; præcipua eſt, quòd cum ſalſa ſint, non tamen ſufficere po
quotidiano æſtu,
terat hoc ad aquarum& aeris conſeruationẽ. Nam ſi aqua maris nomo ueatur, putreſcit in uaſis, Ariſtotele teſte. At quæ in Mediterraneo eſt uentis concluſa magis agitatur, nec ob id putreſcit. Quònam pacto ue- rò à ſideribus ac Luna moueatur, in Aſtronomicis edocuimus. Mouẽ-
tur igitur ab Oriente in Occidentem maria omnia quæ totius habent rationem, ut Oceanus, quoniã elementum quaſi unum eſt, atq́; hocaſi- deribus agitur. Quæcunq; igitur directè iacent ad Oceanũ,& ipſa mo- uentur eo motu: quæ uerdò àlatere, nequaquam, ut Mediterraneum& Rubrũ, quæ à Boreali latere ſunt: nam ſic diſpoſitis locis frangi neceſſe eſt impetum ab Oriente in Occidentem currentiũ aquarum. Qudd etſi Mediterraneum ab Oriente uideatur poſitum, cum Oceanus ad Occi dentem ſit, ſolum in refluxu ingreditur in Mediterraneũ, cum iam non Aſideribus, ſed grauitate ipſa urgeatur, unde motum ſeruare nõ poteſt. Aliud huius eſt rei indicium, quòd in Mediterraneo ipſo, in Africæ li- tore iuxta Zygrim, quòd litus id rectà ab Oriente in Occidentem ex- porrigatur, ſitu litoris leuem Lunæ uim adiuuante fit æſtus. Mare ue- rò Norticum, quod iuxta æquinoctij circulum eſt, è Boreali latere iu- xta Pariam, celerrimè ex Oriente in Occidentem fertur, quoniã Solibi robuſtior aquas agit. Sed in auſtrali Sureno è regione Beraguæ uehe- mentiſsimus æſtus fit:ubi uerò Norticũ à Boreali latere iacet, penè nul-
lus. Moueriigitur aquas in æſtu à Luna, oſtendit æſtus magnitudo in
plenilunijs nouilunijsq́;, paruitas in quadratis: aſcenſusq́; earũ deſcen ſusq́; cum Luna uſq; ad cœli medium:tumorq; illarum è ſideris directo & reuolutionis tempus, quod horarum eſt fermè X x v. quo in ſpacio
cur inmaris Luna ad Orientẽ ex Oriente redit. Cum uerò terram ſic aſtrum ſequẽs
æſtu naues non celerrimè mo-
eantur.
circumambire mare ſin gulis diebus uideatur, cur naues uix ſex M. paſ- ſuum ni uentis urgeantur hora una ſuperant? Cauſa eſt, quòd nõ tota aqua, nec una pars Lunam ſequitur, ſed proximæ in proximas transſe- runtur: uelut ſi quis carnem comprimens tumorem eleuet, caro quidẽ parum loco mouebitur, celerrimè tamen tumor per totum crus transfe retur. At in Nortico, ubi diximus penè nullum eſſe ęſtum, decurſum ta menl

1de Snöpau eDSipueild bu dubita V 6 llum at⸗ 6,T g ualit er. amr fes ut A. unr zisfern w dur, quo, mener xprodi bbqaariaf amet f Mccere 1 qua: iis nõm Nled araneocl uon a)actouo- locuit e. Moci guæt tas habent meſtt zhocll cean E ipſamo- Nedit mmeum& ſocish ninecelle quaru„huddeli nOce 32d Occ rancũ,*liam tol nſerui S poti ipſq* Africel- in Oebinteme Btæſt 2 Mareu „eBot ls lateren rtu 1, q Ouiã Soli
LIBER SECVNDVS. 97
RA men trium menſium diuturnum uelut in flumine naues celeriter moue
ri neceſſe eſt, quòd eadem pars aquæ ſemper procedat.
Sed poſtquàm in hos ſermones incidimus, non ſilebo Philoſophi rationem, qua mundum æternũ eſſe probat ex maris ſalſugine. Eſt au- tem hæc: Si mare initium habuit, ab initio dulce aut ſalſum erat: non ſal ſum, cum tantum ſalis non potuerit immiſceri quod aquam corrumpe
Ratio Philoſo phi oſtendens mundum eſſe æternum.
ret, ſyncera enim omnia facta eſſe exiſtimandum eſt. Nam quæ naſcun⸗
tur, ut lacus& flumina, ſapore carẽt. Hoc tamen aduerſus Platonem ſo lum dirigitur, qui, ut in Timæo habetur, mundum per ſeparationẽ ge- nitum exiſtimauit. Ideoq́; Naſo dixit: b Hanc Deus& melior litem natura diremit, Nam cœlo terras,& terris abſcidit undas, Et liquidum ſpiſſo ſecreuit ab æthere cœlum. Quæ poſtquàm euoluit, cæcoq́; exemit aceruo, Diſſociata locis concordi pace ligauit.⁵ Par igitur fuit nullum fuiſſe mare terra& aqua immixtis, cum ſalſum ſo Ium mixtione fiat. Quòd ſi ſapore caruit ab initio, ſucceſſu uerò tempo
ris factum eſt ſalſum, ſalſugo ætates habet. at nõ habet:neq; enim nunc
ſalſius quàm olim fuit, nunquã igitur mare factũ eſt: itaq; nec mundus.
Cæteruùm etiam ſub terra aquarum congeries ſunt lacuum ſpecie: unde
.....---. 8— Tanais in Moſcouia, Lycus in Aſia, Tigris in Meſopotamia perpe-
B tuo decurſu erumpunt. Referunt& Timaum in agro Aquilienſi,& in
Atinate incerti nominis fontem oriri. Cum enim ſint ſub terra ſpecus, nec profundi, ut in Gabienſi agro ad primũ lapidem à Roma, unde cur
Flumina ſub terra& ex illa erumpentia.
Specus ſub ter- ra.
rus& equi cum præterirent, ſolũ tremebat, nihil mirũ eſt aut aquis im-
.. X—„.—*„ 3 pleri, aut dehiſcere ſpontè terrã, aut hiantibus aerem corrũpi. Etſi par- ua ſit hæc profunditas ad terræ magnitudinẽ comparata, poteſt tamen
urbes ſubruere, lacus admittere, mõtes relinquere inęquali ſpecu, cum .....—„.„ 2 non quicquid è directo eſt dehiſcit. At puteorũ aquę cum ſint ſcaturigi nes quædã, quaternis pedibus aut paulò plus plerunq; condunt᷑: nam ſi continua eſſet aqua, terra fatiſceret,& puteis eadem eſſetprofunditas. Nec illorũ aqua hyeme calidior eſt qᷓ; æſtate, ſed talis uidet᷑, quoniã aer
hyeme frigidus, æſtate calidus: cuius cõparatione eadem aqua uerſa ui-
ce calidior hyeme q́; æſtate apparet: cõparatione enim noſtri corporis omnia tum ambientis dijudicant᷑. Itaq; fit ut dum calidi ſumus, quæ tan gimus, frigida: dum frigidi, calida iudicemus. Vnde in balneo meienti bus urina frigidior uidet᷑. Paululũ& incaleſcit aqua cõtracto calore ad intima, quia exire nõ poteſt, nec in terrę ſuperſicie expandi:ob id etiam niues, quæ nõ admodum ſunt diuturnæ, fœcunditatẽ ſemper afferre ſo lent, nonnunq́; etiam diuturnæ. Accedit ꝙ tota terra in parte ea ad quã
Aqua puteorũ 5
cur hyeme ca- lidæ.
aqua poteſt peruenire, bituminoſa, aut ſalſa, aut deniq; metallica eſt, q
fit ut halitus cõcluſi aquã calefaciant. Et ob id etiã contingit, quod tamẽ rarũ eſt, aliquos fontes calidiores hyeme eſſe, miraculi ſpecie quadam,

——————.*— 8———————— ö“ —— 1——*.— 4—— 5——— ͤͤͤſͤſ———
———————
98 I ELEMENTIS
́; æſtate. Sunt autẽ liæ aquæ ob id odoratæ, aut grauiter olentes, fapo-C
risq́; haud inſipidi, quos cum ſcatẽt agnoſcere promptũ eſt, zuc⸗ auemodo in aut cauere, aut uti. Sed ſi lateant, an ſubſint in arido loco,& quales nt b ridi locisa.· hac arte deprehendunt᷑. Vas plumbeũ, uel figulinã ollam nor- d ſi illius quam an ſubſt copia non ſit, oleo prius intus illitam, lana ſicca candida, quæ lapillum 2Peunf in medio contineat, fundo eius annexa cum cera, ſub terra per quatuor paſſus ſub ſolis occaſu, ore uaſis inferius uerſo, defodito diligẽter ne la- na excidat, egeſtaq́; terra ſenſim obruito. Subſequenti luce effoſſo uaſe
lanam conſidera: quæ ſi nõ procul abſit, lapilli& noctis frigore, tumhu
mido illiti olei conceptos halitus terræ in aquæ guttulas uertet: expreſ- ſam igitur collige, quæ ſi pauca eſt, plurimum adhuc abeſſe aquam con ijcito: ſi multa, parum. Qualis uerò ſit, odore ac guſtu facile intelliges. Sunt enim quædã harum, tum etiam extantium in ſuperficie, quæ non ſol un ſal bitumén ue oleãt, ſed etiã ferueant, ut Aponi iuxta Padu am: adeoq́; frequentes, ut nulla propẽmo dum prouincia his careat, cum in pluribus etiã multis in locis fontes erumpant. Gallia abundat illis mul tò plus Germania,& longè magis omnium bonorũ parens ltalia. Cau- rontiã feruen ſam huius eſſe neceſſe eſt ignem, aut putredinem, aut calorẽ naturalem, tium cauſe. uel cœleſtem. Cœleſtis haud tantus eſſe poteſt, præſertim hyeme no- ctuqh, ut eo aquæ ferueãt. Naturalis actu nõ eſt niſi in animalibus, quo- niam animã& ſenſum habent. Putridus tantus eſſe nequit, nec uero ſi- mile eſt materiã ſimul generari ac putreſcere. Diuturnitas enim huius D miraculi declarat generationis ipſius materiæ neceſsitatẽ. Relinquitur igitur cauſam potius in igne eſſe: nam calor niſi ad ſummũ peruenerit, motum habet leuem,& ob id ſpontè extinguitur. Sed ignis duæ ſunt ſpecies, pruna& flamma. Flammã eſſe ibi, nõ eſt rationi cõſentaneum: nam reſpiratione manifeſta indiget, plurimumq́; abſumit materiæ, ut integri montes bituminis uel menſe toto arderent. Terræmotus etiam frequens ob exhalationem ſequeretur:aqua uerò adhuc longs eſſet fer- uicdior, aliquandoq; uiſa foret, erumperetq́; per interualla his in locis, cum tamen nunquam uiſa ſit. Indicio eſt, flammam ſub terra non poſſe eſſe perpetuam, quòd ubi erumpit, nunquam niſi per interualla id con ttigit. Contingit autem, ut obſeruatũ eſt, hoc ob uentos. Nam cum uen- metdiamontiã ti ſæuiũt iuxta loca è quibus flamma erumpere ſolet, tunc poſtridie aut an duando perendie expectanda eſt. Hoc aũt fit calore intimo, uelut in calce ab ex- 5 terno frigore intus coacto, inde accẽſo ſulphure bituminéue uelut à fol- libus flamma augetur. Hoc autem eſt quod ſuprà demonſtrare pollici- ti ſumus, dum de Ætnæ crateribus ſermonẽ haberemus. Auctus i gitur erumpit ea ratione quæ de cuniculis demonſtrata eſt. Hæc omnia eroo ſi conferant᷑ inuicẽ, prunã ſubeſſe certò cõcludemus. Sed unde alit᷑, un- demotus, unde reſpiratio: his enim tribus ignem indigere ſuperius eſt demonſtratũ. Reſpirationem prębet lapis aridus ac fungoſus, ignem ſfo uens non aliter ad unguem quàm calidus cinis, Motũ exhiber materia b b noua

r= tes ſapo, qpablu 98Suleslm un Oä ſiillu 4 Sllapillun errcquatuo- 10 d/A ternela ilu olo ua istt re wumhu lr. expre- ꝛdel=quam c du fa Untelligs perſm. quxtan dnii= Padum ahist lat, cumi- labumtillis ml parq ealia. C, tcald=aturalan, eſertt gyeme wo nand bus, quo nequi a cueroſi arnita— im huin sitate Alinquim
—
ſumm Seruener Sed. sduæſu tioni Entanedu- abſun umateriæ, Tert rrotusedi
Jeceſfetb dhucimeeltet aterua a iis in loch
LIBER
Sic enim in fuligine apud nos quandiu ſupereſt ignis ſerpens ſeruatur. Nec idcirco concipit flammã, quòod bitumen illud impurum eſt, atq; ter ræ mixtũ. In omnibus igitur fuligini perſimilis eſt materia illa quæ ſub terra ardet, unde fuliginè bituminis ſpeciem eſſe haud dubium eſt. Cur igitur in flammã non erumpat, cauſæ duæ ſunt: altera, ꝙ bitumen impu
rum:reliqua, ꝙ nõ reſpirat. Itaq; fit ut tenuior quandoq; tumpars illius
—₰— l. 4„ 7„.& ſe.. accendat᷑, ſammamq́; emittat, tuncq́; terræmotus& ſonitus exauditur.
Sed materia nõ ſuppetente, ꝙ ſaxo mixta ſit, nec bene reſpiret, nõ erum
pit, ſed ſponte mouetur. Sed quònam pacto ignis concluſus non ex- tinguitur, aut ſaltem dum materiam depaſcitur, ſedem non mutat? Cur non extinguatur cauſæ duæ ſunt, bitumen& frigus aquæ, à quo cogi-
tur calor intus, nec ſecus quàm in calce ignẽ accendit. Illud idem frigus
ignem in loco eodem retinet, quia ſemper ſub aqua. Sed longo ſpacio aqua feruet, anguſto erumpit. Verùum quòd paruus ignis tanto feruori ſufficiat, quatuor ſunt cauſæ. Prima, quòd non reſpirat, ut in æſtuarijs. Secunda, lapidis natura, qui tophus eſt per ſe calidus, multũ cõcipiens caloris, ac ſtabilem, reddensq́; affatim. Tertia cinis, qui relictus eſt cali- dus ac plurimus& ſuapte natura ſiccior:unde etiam infuſa aqua, hic no ſter qui longè imbecilior eſt, illam excalefacit. Accedit ultimò, quòd aqua illa diuiſa eſt per riuulos, facileq́; ob id calorem concipiens ac reti- nens, quæ ſi in unũ coacta eſſet, uix totius montis incendio incaleſceret, & calefacta celerrimè etiam rediret ad propriã naturã:ob id nullum ma re, nullus lacus, nullũ flumen feruere poteſt ob aquarũ abundantiam. Fontes, atq; ut eò minores, ſic acrius ſoli ebulliunt. Sed cur non maior pars accenditur bituminis? quoniã ſolum id accendi poteſt, quod ab a- queo humido ſpoliatur. Cùm uerò totum ſcateat hoc humido bitumẽ, atq; hoc ipſo à ſulphure differat, priusq́; accendatur, ſiccari neceſſe eſt, diuq́; ob id proximo igni etiã reluctari: ita fit ut ualde ſenſim ignis ad- iunctam ſibi materiã depaſcatur. Cum igitur nec creſcere multum, nec
penitus extingui ignis ob dictas cauſas queat, multa uerò ſit materiail-
li parata, paucus q́; ad feruorẽ ſeruandũ calor ſufficiat, neceſſe eſt ipſum feruorem multis ſeculis manere. Manifeſtum eſt igitur, quòd omnes a- quæ quę feruent, natura leues ſunt,& medica præditę facultate. Sed nõ
talis eſt quæ uſui apta eſt ad ſeruandã ualetudinem. Optima enim aqua colore, odore, ſaporeq́; caret, pellucidaq́; exiſtens, atq; epota non mo- ratur in uentre: talis Eulæi fluminis qui per Suſianam è Zagro monte profluit, nam eam Perſarũ reges ſecum in expeditionibus deferebant:
SECVNDVS. 59 A noua quæ perpetuò accenditur, atq; ita ignis ſedem mutans mouetur.
Optimæ aquc.
tantum fuit illis diligentiæ ad uitam tuendam. Nam in eius cõſeruatio-⸗
ne proxima eſt aeri aqua, ut in cõmentarijs ſuper tractatu de tempera-
mentis Auicennæ demonſtrauimus. Neq; mirum uideri debet quòd Artaxerxes Longimanus tandiu uixerit, cum Perſarũ reges tantam cu
ram in aere& aqua deligendis impenderẽt. Sed loco Eulęi apud Klia-
n 2

DE ELEMENTIS
100 num Choaſpem inuenio. Inueni& flumẽ eſſe iucundiſsimi ſaporis in- c d ter Gangem& Indum, ex quo qui nõ poſſunt regionis accolæ bibere, per curſores translatis aquis bibunt. Sed Cho aſpes in Mediæ reglone eſſe creditur, Strabone tamẽ aliter ſentiente: ſed ſi in India eſſet, Perſe- 9
Aquæ frigi- dißimæ.
Aquæ maxi- mam edentes ſtrepitum.
Cauſa ſtrepi⸗ tus aquarum. Cauſa frgidita tis aquarum.
Aquarum ſa- pores.
2 polim uix transferri potuit. Choaſpis igit᷑ aqua optima ſit: Eulæi uero iucunda& ipſa, atq; in uſu Perſarũ regibus. Indiam optimas& iucun- diſsimas aquas habere certum eſt. His proxima bonitate Nilotica, Poſt Tyberis in Italia. Sunt alię frigiditate celebres, olim ex Corinthio agro montis uertice fluens niue frigdior. Refert Georgius Agricola intra
rimũ à Culma lapidem Inſanam uocatã, quæ cum feruere uideat᷑, eſſe frigidiſsimã. In Bohemiia rurſus iuxta flumẽ Egram Furioſa appellata, quòd& ipſa ampullis feruens nõ frigore, ſed tonitru potius edito inſi- gnis: ſic auribus cadendo obſtrepit. Simili modo poſtquàm Conſtan- tienſem lacum iuxta Scaphuſiã exiuit èrupibus Rhenus adeò altis præ cipitatur, ut procul multis paſſuum M. audiatur, pro pèuerò tonitrui ſi-
milisfragor uideatur. Nam ſtrepitus aquarũ cauſa eſt caſus ab alto, aut
exitus cum impetu ex anguſtis locis: ſicut frigoris niues, marmora, me- talla, cœlum rigens, motusq́; rapidus, tum caſus ab alto,& quod maxi- mum eſt, permixtio halinitri: nam hoc inferius demonſtrabit᷑. Sed fri- giditas hæc in quibuſdam fontibus perpetua non eſt:uelut in Hiſpanię
agro quodam oppidi Peſqueræ de Duero, iuxta magnum flumen Du
riuũ, à Fortunatis diſtat X l. partibus, ab æquinoctij circulo X LII. fons qui ab initio ueris aquam profert, inde æſtate copioſiſsimam: autumni autem principio ſiccari incipit, ſiccusq́; hyeme manet. Blaſius de Villa Franca Hiſpanus medicus cauſam eſſe putat(namis hoc ſcripſit tan- quam ei compertum) profunditatem aluei, ob quam æſtate nõ ſiccatur, hyeme à calidis uiſceribus terræ abſumitur. Sed nos oſtendimus hye- me terræ intima non ſimpliciter eſſe calidiora quàm æſtate, ſed compa- ratione ad aerem habita. Quoniã igit᷑ frigidiſsima eſt, halinitro partici- pat. Æ ſtate autem fluit deriuatis riuulis à montibus, cum niues liquari incipiũt. Autumno ſiccatur, cum aquæ è montibus fluere deſierint ſub terra, ob idq́; hyeme ſiccus manet: neq; enim niues ſoluuntur ob gelu. Videtur autem hoc quaſi generale eſſe, ut uere& ęſtate magis turgeant fluuij quàm autumno, multò autẽ minus hyeme. Diſtat hic fons à Va- gliadolit famoſiſsima urbe paſsibus X X. M. Referũt etiam in Elboga- no aquam ſtrepere non leuiter, acidiq́; eſſe ſaporis. Meminit Ariſtote- les aquã fuiſſe olim in Sicanio agro Sicilię, qua incolæ pro aceto uteren tur. Quid mirum? Accepi iuxta Romam in uilla Cardinalis Triultij inuentam ſaporis auſteri aquam, atq; eam ſaluberrimam, ob id ſolitam aſportari longius utuino miſceatur ad conciliandam gratiam. Conſtat autem alumine concocto, atq; bene temperato humido, fieri auſterum: nam ſpontèaſtringens eſt. Cum tamen uino miſcetur alumen, creditur dyſenterias excitare. Sic referũt in Cardia iuxta lacum Daſ: cyli, in loco
qui
D

it: Ixi uer time iucun⸗ tNSapolt LCod Mlio aoro 3Ael ünin duere— leat, ell uric, Hpellan potiſ Aitoinſ- tqua onktn dusal elltispn deuett nitruil, caſull aalto, au les,m Mora,we⸗ to,& pdm- onſtr dc Sedlii uelu iſpanig gnum uPnen Du Irculo! 211.Lol UGim Mtumn. et. Bla us de Vil- nis ho ⁵ Ipſit tn aæſtat Mſiccatu soſte Haus hiy xſtatt Alcomp ſt, hali mid parto- ,cum Mesli un flueré* Jjerintl ſoluu a ob gel
LIBER
SEcVNDVS. 101 R qui uocatur Campus albus, aquam eſſe lacte dulciorem: aliam quoq; iu
xta pontem qua itur Valdeburgum. Sunt& quæ uinum referãt, uto.
lim in Naxo inſula una ex Cycladibus MÆgei pelagi: unde in tertio Ele giarum Propertius: 8 1 83 Et tibi per mediam bene olentia flumina Naxon,
VYVunqde tuum potat Naxia turba merum.
Quid mirum, cùum referant Plinius& Dioſcorides hydromel uetuſta- te tranſire in uinum. Ariſtoteles cauſam ſaporum aquæ in calorem retu lit. Terra enim excocta mutat& præbet ſaporem aquæ. Sic etiam oleo perfuſi fontes quidam uidentur, ut in Saxonia iuxta nobile Brunonis oppidum:& in Sueuia iuxta cœnobium cui Degerſe lacus nomen eſt: & rurſus in ualle montis luraſsi. Cauſa eſt bitumen ualde pingue: nam bitumen oleum cõtinere haud dubium eſt. Itaq; cum aqua eluitur oleo aquæ innatanti, fontẽ olei præbet. Verum totũ ex oleo conſtare haud credendum eſt. Quid mirum igitur Alexandri iuxta tabernaculũ fon- tem olei ſcaturiſſe, ut Arrianus omnium hiſtoricorũ maximè uerax re- fert:aut Romę temporibus Auguſti. At non natus eſt:non contendo, in his nihil refert, quandoquidẽè oſtendimus fieri poſſe,& quomodo: nam rarò hęc eueniunt,& paucis in locis, unde prodigij loco habentur cùum euenerint. Alij ad Deũ talia referunt. Vnde in Elide Peloponneſi regione aqua Alphei cineres ſacrificiorũ Olympicorũ in maltam cum tranſirent, in ſuperſtitionem uerſum, quod ob aquæ pinguedinem fie- bat. Sunt& acres aquę quaſi pinguibus oppoſitæ, ut Golnicij. Eadem eſt ratio colorum: nam candida ad ſecundum lapidẽ à Glauca Miſenæ oppido:rubea, ut in Radera Miſenæ fluuio iuxta Radeburgũ,& olim in Iudęa iuxta Ioppen:uiridis in Carpato monte iuxta Neuſolam: cæ- rulea, ut Blaua inter Feltrium ac Taruiſium,& in Thermopylis etiam talem fuiſſe referunt: nigerrima in Allera fluuio Saxoniæ, ubi in Viſur gim ſe exonerat. Cauſæ ſunt argillæ colores ſed tenuioris, nam craſſa non hęret aquæ, atq; ideo neq; tingit. Quędam etiam colorem mutant, ut Nilus cum ſiccitatib. areſcit, autore Theophraſto. Quædam manent incorruptæ, ut Tyberis. Similis ratio differentiæ eſt in odoribus. Ple- runq; tamen aquarumodores iniucundi ſunt, quòd, ut dictum eſt, rarò terra bene oleat. Peſsimè olim fœtebat in Elide Anigri fluminis aqua, uſq; ad perniciem non ſolum piſcium, ſed hominum. Et iuxta Metho- nem in Meſſana in puteo quodam optimè olens hauriebat᷑ aqua: odor enim referebat Cyzicenum emplaſtrum. Porrò Cyzicenum empla- ſtrum croco, myrrha, thure,& Iride radice redolentibus ſuauiter cõſta bat. Manifeſtum eſt igitur, quòd contrariorũ contrariæ ſunt cauſæ:& quòd ſalubres quæ bene olent,& prauæ quę fœtent. Habent& uim a- lię aquę alias progiguendi plantas, atq; illud perpetua ratione obſerua tum eſt. Nam Mæander fluuius myricas, Aſopus Bœotius iuncos altis cum radicibus, Nilus Perfiam arborem nutrit. Atq; ex his etiam uires
11 4
Hydromel traà ſit in uinum ue tuſtate.
Cauſ⸗ 4 ſaporis aquarum. Fontes oleum
fullantes. Cur fontes ole- um ſtillent.
Aquarum co- lores.
Cauſæ color aquæ.
Aquarum odo res.
Aquæ arbores diuerſas nutri- entes.

Aquarẽ à pon
aquarum coniectari licebit. Sunt
102 DE ELEMENTIS
eſt omnis aqua, Ariſtotele teſte, non ſolum in fluminibus, ſed fontibus
qere dſferetiæ ac puteis, quæ ſupernatat: ſicut grauiſsima quæ in imo: eadem enim ra-
Lib. 1. in fine. Lib. ꝛ7. cap. ul.
Aquæ quæ la- pideſcũt,& ar bores mutand.
Ratio eorum quæ lapideſcũt
tio partium, quæ totius. Deſcendunt enim quæque grauia: quæ autem leuia, ſupernatant. Refert Strabo Eulęi aquamalijs drachma, id eſt, ace tabuli menſura fuiſſe leuiorem. Eſt autem hoc iuxta Plinij doctrinam, parte quintadecima. Sed ab his ad aquarũ miracula tranſeamus. Sunt enim aquæ maximarũ uirium, ut etiam ligna in lapides uertere ſoleant. Reſert Albertus Magnus, in Danico mari iuxta Lubecenſem urbem, ſua ætate inuentũ arboris ramũ cum nido& pullis, qui cum in lapidem cum arbore& nido eſſent conuerſi, purpureum tamen adhuc colorem ſuum retinebant. Et Georgius Agricola in Elbogano tractu iuxta op- pidum à Falconibus cognominatũ, integras cum cortice abietes in lapi
dem uerſas eſſe:atq; quod maius eſt, in rimis etiam pyritidem lapidem
continere. Et Domitius Bruſonius in Sylare amne, qui radices montis eius qui eſt in agro urbis Vrſentinorum olim, nunc Conturſtj, lambit, ſolia& arborũ ramos in lapides tranſire, non fide aliorum, ſed propria, ut qui incola ſit regionis. Cortices autẽ lapidum annos numero oſten- dere. Sic guttæ Gottici fontis(hoc enim nomẽ à uulgo inditũ eſt) ſpar ſę lapideſcunt. Etin Dacia Cepuſij aqua in urceos transfuſa lapideſcit. Non tamen horum omniũ eadem ratio: nam quæ calore mutantalia in
lapides, tutò bibi poſſunt, quoniam circa omnes calidas aquas fungoſi:
lapides generantur: at qui fontes cõcreſcunt, frigore gypſei ſunt, ac non ueneni expertes: nam frigus omnia durat,& cogit in lapides. Ob id in fluminũ alueis,& ob perennem motũ qui terram aufert, lapidũ copia ſemper fermè adeſt, ni lento motu fluant. In mari tamen lapides Ariſto tele teſte ſic generantur. Ex colliſione enim fluctuum ſpuma gignitur, quæ ab alijs rurſus fluctibus cogitur, demũ à ſalſugine ſiccata, additać; arena tenuiore, concreſcit in lapidem. Et quamuis hęc de lapidibus tan tum dicta ſint qui in mari generantur, de omnibus tamen erunt intelli- genda qui in aquis ortum habent. Sed in fluminibus& torrentibus ac
ſfontibus frigiditas eſt loco falſuginis, quæ cogit. Hæc autem calor eſt
quidam:nam calorũ quidam diſſoluendo, quidam cogendo, utriq; au- tem concoquendo denerane Qui autem cogendo, frigiditas ob id dici- tur, quia Galeno teſte, nihil in homine frigido coactum eſt. Minor igi- tur eſt hic calor humano, quamobrem frigiditatem appellamus. Com- munia igit᷑ ſunt, à tenuiore terra& à ſpuma generari. In torrentibus igi tur plures generantur lapides& in fluuijs currentibus, quoniã arena te nuior,& frigiditas maior,& ſpuma copioſior. Manifeſtũ eſt aũt quòd ſpuma conſtat pinguiore aquæ parte: atq; ſic apides uiuunt, nam& ſic
plantę oriuntur. Ariſtoteli igitur hoc debemus, qui nobis omniumbo
norum ſemina reliquit.
Aua sngi, Sunt& alia aquarũ miracula. Nam è rupe altiſsima iuxta Cyllenem
montem
autem aliæ graues, aliæ jeues. Leuior e

V x Lauic dus lontibu a enimr vui D auten 3 4 d eſtac in Parinam ran Mdus. don 8ueneſoleant ecs An urden ui chalapiden
ena mccolora
dotr luxtaoh rtice dtes in ag dy rit lalapidm quit Sesmom Con ipp lambi orun ipropih nost ero oſter- lgoi Küeſt) ſpe ransſi Spideſcit alore unantaliait lidas Pu fungal egypſi Antacwot tin a. Obidn aufert⸗Ayidücopl umen gles Arib umſp n gi grir dineſſ addita
4 LIBER SECVNDVS. 103
à montẽ olimoriebat᷑ aqua quę omnia uaſa terebrabat, ſolaq́; equi ungu
la licebat eam deferre. Hanc Stygiã uocabant, credo ꝙad manes homi nes mitteret. Referunt ea ſublatuũ Alexandrum Magnuũ. Miſcetur hæc aqua po ſtquã per riuulos deſcenderit Crathin fluuio. Ioſephus quoag Judæus refert, fuiſſe iuxta Syriam in Iudęa inter Arcas& Raphanasur bes Agrippæ ſubiectas regi, fuuium nomine Sabbaticum, qui diebus ſingulis flueret præterquàm ſabbato, unde ob hoc Sabbaticum nuncu patum. Relatum ad religionem Arudi& credula plebe, quod cauſa na- turali conſtat. Nam tantum aquarũ cogebatur, ut in ſex dies ſufficeret, ſeptimæ non ſufficeret. Eadem enim cau ſa in circuitibus febrium ho-
minibus. Mundus autem homo magnus.
Communia autem ſunt aquis& aeri, ætheri ac cœlo, motus ac perſpi dether& a-
cuitas. Mtheri propria leuitas, puritas, tenuitas, motus celerrimus,& du⸗ in quibus
cnueniant ac
.... 8, quòd ſit qualitatum expers, non tamen magis quam cœlum. Aquær ue- aißideant.
rò quoniam multæ ſunt ſpecies, ideo nihil fermè poteſt habere commu ne. Sunt enim aquæ maris, lacus, fluminum, paludum, ſtagno rum, tor- Aquarum à lo rentium, fontium, puteorum, nimboſæ, pro celloſæ, niuoſæ, glaciales," qfferentiæ. calidæ,& quæ ciſterna colliguntur,& lacunales, ut ita dicam. Optimaæ Aquarum natu fontium:glacialis uentriculum& artus debilitat, ut niuo ſa ac procello-"¹⁴ε unres. ſa, ex alto enim& frigido loco illa deſcendit: minus tamen mala quàm niuoſa, utilla glaciali: marina medicinæ apta. Torrentiũ& rapidorum fluuiorum& lacuum aqua, ſed hæcminus, hydropis genus creat quod
uocant aſcitem. Mollium fluuiorũ aquæ, ut Nili Eridani, Tyberis, pro
ximæ fontanis: paludum mala, ſtagnorum deterior, peſsima lacunæ:
nam præter hydropem, gulę herniam gignit: malum habitum creat cor
poris,& morbum regium, febres, ac breuemuitam. Calidarum nonu-
na uis: ſed de his in medicis tractationibus dictum eſt, ſicut& de colle-
ctis in ciſterna. Nimboſee ſalſum, ut dixi, ac ſemiputridũ continent. Le
uiſsimæ in omni genere tutiores,& ſerius putreſcunt: ſunt enim minus ur leuißimæ humidæ,& magis cõcoctæ à cœleſti calore: quo fit ut quò ſunt ſicciores ae⸗ La ku ð&e minus etiã frigefaciant(proximiores enim aeris ſubſtantiæ ſunt) ed leuiores ſint, diffeiliusq́; putreſcant, unde longè etiam ſalubriores.
de Coclo. SIorvmeſt ſatis de elementis, nunc de ccœlo tractan- Subſtantis cœ Sdum eſt, ſeu illud ęternum ſit, ut putat Ariſtoteles: ſeu ge ti inecquaii& 3 1„— 8.., bſt lKarld. nitũ, ut Plato: ſeu factum, ut Theologi, uariam ſubſtan- iam uidetur habere. Iam primùm, quòd Albericus Ve- òſputius in ſua tertia ad Indos nauigatione diligenter hęc de ſtellarum magnitudine tradidit, eſſe ſcilicet Canopos tres magnos,

—
ſſ
—
—
uuxta Auſtra- aliorum tamẽ narrationi innitens, 3 lem polum ſide ſplendida, qualia ſuprà rerulimus. Ptolemęus etiã Canopi mentionem
ra maxima.
Quanta pars cœli œgnita
ſit.
104 DE COEFILO
ſed haud claros: primũ ſcilicet, partibus nouè cum dimidio ab auſtrali o polo: ſecundũ, duodecim: tertium, qui tri gintaduabus partibus ab eo-
dem polo diſtat, maximum, ſed ſubnigrum. Conciliator refert,& ipſe aſtra ibi quędã magna eſſe ac parum
facit ut præclari ſideris, haud tamen magnitudinem deſcribit. Sed&
hunc tamen ultimum eſſe reor deſcriptorum à Veſputio. Ille quidem
notiſsimus,& eſt in temone nauis. Verum duo illi proximiores auſtra li polo ignoti quondam, nebulis aſsimilantur, in quarum medio ſtel- la iacet, ut nebulæ illæ denſiorem cœli partem eam eſſe doceant,& ſtel- larum chorum paruarum. Cæterum ut Corſalus Florentinus,& Gon- zalus Fernandus referũt, crux illa X x partibus à polo auſtrali diſtans, more Vrſæ nobis aut Currus circumuertit᷑illi, ſed longè ſplendidior. Videntur etiam iuxta polum quatuor ſtellæ quadranguli imaginẽ re- ferentes:& pars crucis horealis à polo diſtans partibus XxXXII. Eſtqʒ alia cruce adiecta ſtella ſplendidiſsima, ut in uniuerſum ſint ſex. Stella rum etiam colores diuerſi, tum magnitudines ac ſplendores, tum Lunę macula, oſtendunt uariam eſſe cœli ſubſtantiã, atq; in meridionali pla- S
ior Canis eſt ultra æquinoctialem circulum, qui quantũ luceat, omnes uidere poſſunt. Canopum uerò magnum eſſe conſtat,& minus ab An tarctico polo diſtare partib. x Xx XVIII. Sed& in Alexandria totum cœlum, partibus ſolum X Xx x XxX I. exceptis, uidetur. Longè enim plus
de cœlo quàm terra cognitum eſt, quòd cœlum in ſublimi poſitum ſit,
& perpetuò moueatur. His duabus cauſis penè totum cognitũ eſt:nam ſolum XXXII. partes circa polum auſtralem cognitæ non fuere Ptole
Lib. deſphæ. męo. Itaq; ex Archimedis demõſtratione fermèuna parte ex tredecim,
et Cylin. prop.
40. G 41. uel„. 1.2 propoſs. ma ſolum pars Ptolemæo ignota fuit.
uel paulò minus incognitum cogniti eſt: totius igitur cœli quartadeci-
S
.
Queret forſan quiſpiã de Luna, cur maculam habeat. Hoc non nunc declarabo, quoniam de Lunæ ſubſtantia,& cœli motu, tum de grandi- ne, niue, pruina, uentis, hiatu, cœli rore, inferius tractabimus: nuùc uerò quæ ſolum generalia ſunt, hic quo ad cœli hiſtoriam enarrabo, initium
6 9 X 8.„„ 2 3 2 3 2— ſtra omnia à Luna auſpicatus, ꝙ nobis ſit proximior. Cuius lumen nõ(ut quidam
an lumen pro-
prium habeat.
in deliquijs nobis ſit, manifeſtũ eſt Lunam quacunq; flamma& cande
arbitrantur)totum à ſole pendet, multoq́; minus reliquorũ ſiderũ. Con ſtat enim in deliquijs maximis eam rubere, ut ignis prunam quandam, & hoc iam illi lumen proprium eſt: uerum cum nocte nihil igne obſcu rius procul uideatur,& flamma rubra appareat, cum Luna tam procul
dela lumen clarius proprium habere. Finge igitur maximæ flammæat- * X. 42„ 1 1
Aue Carifsjirel-unam ſpontè& nullis radijs Solis adiutam eſſe per-
imilem: deinde cogita, quanto Luna Solis adiuta luminibus, utin ple-
nilunio, ſeipſa clarior eſt ini deliquio exiſtente, facilè intelliges Lunam
b radijs
ga maiores longe,& quaſdam claritate nõ inferiores his fixas. Nam ma

Pert Cixb
S 2 Acparun
anoj 1 entionen ddcl it. Seda
dutis equiden
Trox Myres auſtn
uaru mnedio ſtel
le d4 nt,& da
dren as,& Con
loas E lidiſtam long Alendidi angi. nagindn dus ſ=KLI.ERh ſum ua ſex. Stul endo tum Lu inm ionali pb shis s. Namm aantu at omne tat, Trusab Af Alex Mariatotun .Lqx enimphu ſublit voſitumſi um cot etũeſt:mm
nite tn derebu
apart tredeci
tur cn uartadu
beat.* Knonnu- notu, ita de gri actab s:nücud
nena— o, inlu
LIBER TERTIVS.
ut nec aquilæ oculus, quam ferunt ſecurè Solem inſpicere, eam audeat
R radijs Solis illuſtratam, Sole ipſo eſſe ſplendidiorem ac clariorem ‚ita
intueri. Huius rurſus comparationẽ ad Solis iubar facias, haud dubiè
conſtat non falſum eſſe Prophetæ dictum, Solem& Lunam ac ſtellas
ea die ſeptuplum luminis habituras, cum nunc in cœlo lo ngè maius ſe-
ptuplo quàm hic cernatur, clarum obtineãt atq; ſœcundum lumen. Er go ſupra æthera adeò omnia ſplendent ac coruſcant, ut ſi etiam tempo- re deliquij Lunam ibi exiſtentes inſpiceremus, non ſecus ac innumeris cereis ſplendidiſsimis accenſis, atq; in eos oculis defixis, ob ſplendorẽ cæcutiremus. Sed cur ſcintillare uidentur aſtra? Quoniã cœli ſubſtan tia cum ſit rariſsima, radij ad nos uenientes ſæpius, ſed tamen ſemper ad perpendicularẽ franguntur:ob id cum aer moueatur, ſicut lapilli in ſun do aquæ exiſtentes tremere uidentur ob motum fluentis aquæ, ita illæ titubare uidentur. Hoc autẽ in luminibus dicitur ſcintillare. Stellæ au- tem errantes& Luna non ſcintillant, quia robuſtis uiribus radij ad nos perueniunt: ſunt enim longè nobis fixis propiores. Indicio eſt ſic eſſe, quòd cùum magis ſcintillant,& planetæ etiam non ſcintillare ſoliti, uen- tum futurum prædicunt. Nam medius aer qui eſt in ſublimi dum uehe mentius agitat᷑, efficit ut frequentius& magis ſcintillare uideant᷑. Mars uerò cùm ſubobſcurus ſit ac rubens,& ipſe ſcintillat, apud eos maxi- mè qui debiliter cernunt. Nam& hoc iuxta rationem conuenit, quòd qui debilius cernunt, ſcintillare plus ſtellas ſibi perſuadent. Eadem ue rò ratione quæ ultra æquinoctialẽ ſunt ſtellę plus ſcintillant, ſunt enim remotiores. Vnde etiam Canis maior, quęminus ob ſplendorẽ ſcintil- lare deberet,& ob magnitudinẽ plus ſcintillat, abeſt enim plurimũ. Et ſtellas uidebis una in parte cœli plus ſcintillare, in alia minus, parum in uertice,& quę multum ſplendent& magnæ,& quæ iuxta polos, nam ibi minus aer mouetur,& ubi nulli ſunt uenti. Scintillant autem maxi- mè quę longeè diſtant iuxta æquinoctialem(namibie- ſ ther celerrimè fert᷑)& paruę,& maximè ſi ea parte uen tus in ſublimi perflet. Eiſdem uerò rationibus etiã lon- gèminores uidentur,& altiores q́; ſint. Contraria uerd ratione lapilli in aqua& piſces, maiores uidẽtur quàm ſint:& aqua omnis miinor cum à latere inſpicitur,& mi nus profunda iudicat᷑. Ideoq́; non animaduertẽtes qui- dam, deceptiq́; periculum ſubmerſionis incurrerunt. Huius itaq; cauſa oſtendamus,& aliorũ quæ dicen- da ſunt, ubi res quę uident᷑,& quo in loco eſſe uideant᷑. Ip⸗ Itaqʒ omnis res quæ uidet, ibi eſſe apparet, ubi eſt con-— curſus perpendicularis rei uiſæ, ducta ex ea ſuper me-c 7——
——
— —
Cur aſtra ſcin tillare uiden- tu
H●
Signum uenti
futuri.
Stellæ longè mi
nores& altio r/ p es quam ſint / A uidentur.
dium quod eſt cauſa uidendi,& lineę per quam res uiſa s eZ—=— ReVx que nide-
uidetur, quæ ſemper àre uiſa ad oculũ tendit. Sit igiturprimò oculus in A,& res in B, in eodẽ medio tunc uidebitur B in loco ſuo, quia linea per 6
tur ubi ſemper apparet.

DE COELO
106
Xoculus in aere, B res uiſa in aqua, perpendicularis ad ae- rem B E, rectaà B FR inflectat᷑ à perpendiculari ad oculum ex F, ut fiat B F C, producat᷑ y in D,&B uidebit᷑ in o, igitur aquæ altitudo uidebit᷑ ſolum D E. Rurſus ſtella in cœlo D, cœlum quicquid eſt ſupra EF, perpendicularis D E, radius qui directè procedit p F C. cũ peruenit ad ꝶ me- diũ denſius, id eſt, ad aerem, inflectit᷑ uerſus cathetũ, ſitq; D FA per quẽ oculus A uidet D ſtellã: producatur ergo A F directè,& uidebit᷑ D in B, ubi ſcilicet concurrut cathetus D Eex re uiſa ad mediũ,& linea B F Acum dirigit᷑ à parte il la quę ad oculũ pertin git, id eſt Pars AE 0 culum tangens. cur ſele ui At dices, ſtellæ multò propius uident᷑ eſſe quàm ſint, ſi uera ſunt quę i minus ſabli· Aſtrologi de illarum reſerunt altitudine: non igitur altiores eſſe uid en mes iudicentur tur quàm ſint. Fateor longè eas propius exiſtimari, ſed alia cauſa, ea ſci- zuaneſin. licet quòd medium ſpacium inter nos& illas nõ comprehenditur: ob
C A
Sidera omnia id contraria ratione aſtra omnia dum oriuntur& occidunt, maiora ui-
cur in Orien- dentur, quàm in cœli medio, quoniam terræ magni tudo intermedia fa- 0, ocee cit, ut oculus ea plus diſtare exiſtimet,& ob id eſſe maiora: nam& tur- deamur. ris ulna maior iudicatur ab oculo illius diſtantiã comprehendente, tam etſi minorem angulum in oculo faciat ulna ipſa. Ob id igitur aſtra pro- pinqua uidentur, quòd nullũ eſt medium corpus inter ipſa& oculum, cuius longitudinem oculus deprehendere poſsit, atq; ob id ipſa exiſti- mare procul abeſſe, quãuis, ut dixi, medij ratio ea altiora oſtendat. Sed quòd Stellæ in Oriente& Occidente maiores uideantur, facit& denſi tas aeris, non in qua nos ſumus, ſed quæ procul à nobis eſt. Argumen- to id eſſe debet, quòd nebuloſo tempore aſtra etiã longè maiora uiden- tur. Hoc autem eſſe non poſſet, ſiob ſolam diſtantiam id contingeret. p Sed ad narrationẽ loci in quo res eſſe uidetur, exemplis peruenio. Sit oculus A, res uiſa B, ſpeculum C D, ducatur B F perpendicularis ad ſuperficiem ſpeculi, eam intelligendo extenſam, non enim neceſſa- -—ε= rium eſt ut tangat,& ducatur B E reflexa ad A, ita quòd angulus BEC ſit æqualis A E D, hoc enim neceſſarium eſt in omni radij reflexione à
in F,& ibi uidebitur eſſe B, cui cõſentit experimentum. In cauo etiam ſpeculo C D, cuius centrum E, res quæ uidetur primò ponatur B, per 5 radium reflexum B C Aad oculum,& manifeſtum eſt quòd perpen-
in cauisſpecu- dicularis erit E B F, cui occurrat à C reflexa in puncto E,& h ic erit lo-
lis res magis
lurre uuuar Ql'S ubi uidebitur ab oculo àA eſſe B, res quæ uidet᷑, quo fit ut non quem-
qulm ſint ple-· admodum in priore figura B appareat inꝶ in directo ſui. Hic enim ple-
runq;. runque uidebitur non in directo ꝶ ipſius B, eò quòd oculus iudicat ad comparationẽ plani cuiuſdam D k ſuperiacentis ſpeculo,& tamẽ pun- ctus F.& cathetus ſumitur à puncto E,quem oculus nec uidet nec com prehendit.
pendicularis eſt eadem lineę ad oculũ uenienti. Sit rurſus C
2 ſpeculo cuiuſcunq; generis: ducta igitur parte reflexa A E, concurrat

webikind k. Rausſtella 1 pern iculaxis 1 Upes itad ma uerſu hetũ, ar procaturergo, connüt carhen dum a zika pane Tocrn tange lint raſunta,
aralti seſſeuidn
ſed a= auſa, eali ompt Anditur. ccidi maioral itudg aermedun maid am& tu ompn a r dente, ta bidi mraſtrapr inter AXoculun 2uch g Ipſaexit altion endat. 8 leanti icit&da nobis ⁸ Argum- longtziorauco
tam ientingelt-
ma eſt, quã ſub ea diſtantia uidere poteſt: eam enim in quacunq; diſtantia inueniri eſt neceſſariũ, ſcilicet mini
LIBER TERTIVS. 107
4₰ prehendit. Sit rurſus G quod uidetur in cauo ſpeculo,& perpendicu- laris G E F neceſſaridò erit,& per G DA reffſexũ radium uideatur ab à
oculo, igitur radius A D occurret catheto in H: igitur Fp res uidebit᷑ in H,& ita in aere extra ſpeculum:& eſt mi rabile, ſed conſentit tamen experimento. Verùm lon gèmelius in magnis ſpeculis hęc fieri uidimus, ut pror
ſus ſit res miraculo ſimilis. Sed fit etiam in alijs ſpeculo Dx rum ſpeciebus, uelut cõuexis, rotundis, ac columnari 19
bus. Additur miraculo maius miraculũ, cum res quæ 1— non eſt in aere uidetur, dęmonum imitatione propoſſi ₰
ta, ut Vitellio docuit: cuius rationem inferius, dum de luce& lumine loquemur, exponemus. 1
ggiturut ad ultimum genus perueniam, poſito rur- ſus conuexo ſpeculo D,& oculo A,& B re uiſa, cathetus ad centrum ſpeculi B D G E,& illi occurrit radius reflexus AFG in G, ubi uidebitur B. Eadem ratio in columnaribus& conicis locum rei 3 uiſæ oſtendit. Iam ergo tria ſunt quę neceſſaria ſunt ad uiſum:locus rei uiſæ,& ut res nõ ſit minor ea quę mini S
G
mam,& quòd omnis res minima minor eſt, ac ſi nõ eſ- ſet. Hoc enim modo haud difficilè eſt cauſam cogno- ſcere, cur aſtra, cum plana uideantur, ſint tamen rotun A da:nam linea quæ à puncto D ad Aoculum dirigitur, non eſt minor li- nea B A, nec C A, niſi in una linea, quæ minor eſt D E: eò fit ut cum linea D Enullam habeat comparationẽ ad D A, propter nimiam aſtrorum al
titudinem, igitur nõ percipitur differentia ulla inter AB& AC&AD, quare omnes uidebuntur ab eodem plano erigi, igitur B D C uidebitur plana, omnia igitur rotunda procul plana uidebunt᷑. Eſſe autem aſtra
maxima, generaliter nunc oſtendatur,& quòd maximè diſtent primò, inde quòd ſint maxima. Cum igitur duæ lineæ à B& A C, producun- tur ab eodem puncto A,& ipſæ ſunt æquales,& ſecantur duæ æquales F B& F D,& duæ illis etiam æquales G E& G C,& ductæ fuerint B C
& FG,& perpendiculares D H, E K, F L,& G M, erunt anguli L& H ę-
quales, quia recti, item B F L& F DH, eò quòd DH& F Læquidiſtant,
& linea D F recto oppoſita æqualis F B oppoſitę recto, quare B L æqua lis F H,& N C æqualis K G eadem ratione. Sic igitur cum B C ſit maior
E G, ut palàm eſt ex quarta ſexti elementorũ Euclidis, erit ut B c poſ- ſit augeri tantum, ut B L,& C, quæ ſemper æquales manent, ſint mi- nores in comparatione diſtantię data minima quantitate:igitur tunc ex tertio ſuppoſito latente differentia F B& G C, ut æquidiſtantes habe-
Quomodo rei imago ẽ ſpecu- lo in aere ui- deatur.
Lib. 7. cap. ult.
Tria quæ ne-
ceſſaria ſunt ad
uiſus rationem
aſſequendam.
Cauſa cur a- fera rot da, ui deantur plana.
Aſtra maxima c He C maxi- me diſtare.
buntur. Hanc conatus eſt Vitellio oſtendere, quam nõ declarauit, mul
tisq́; tandem errorib. admiſsis, quod falſum eſt oſtendere conatus eſt, b 0 2

Solis& Lunæ & Terræ ma- gnitudinis com paratio.
Altitudo eo- rundẽ a terra.
Solis altitudo minor quam 0- lim fuerit.
ſcilicet quò
108 pE coBLo d eſſet minor F H:hoc autem falſum eſt: eſt enim, ut de- C monſtraui, æqualis,& ex hac ęqualitate minorem habet rationem ad B
c ipſa B L, quàm F Had F G. Et hoc ſufficit ad propoſitum demonſtrandũ. Cum igitur Sol aut Luna aut aſtrum aliud c umbrã faciat fermè æqualem in terra rei quę uidet, autligno quod radijs illius opponitur, ſeu ex uno puncto radij proce dant, ſeu ex toto corpore, permutata hac demonſtratione, conſtat altitudinis ad F G proportionem eſſe incomparabi- lem. Cum hoc igitur contingat etiam in turribus& monti- bus maximis, ut lineæ F B& 6 C ſint æquidiſtantes neceſſe eſt: quare altitudo A aſtri maxima, maximum igitur etiama- ſtrum quod tam procul ſub illa magnitudine quã uidemus cernitur. Eſt autem deducta ratione ex umbra terræ in deli- quijs Solis, dimetiẽs ex his partib. quibus terrę dimetiẽs eſt duo, undecim: quare cùm terræ dimetiens ſit bis quinc; M. paſſuũ, erit Solis dimetiẽs undecies quinq; millia paſſuũ, id
pus ad terram proportio, quæ centũ ſexagintaſex& tres ex octo partibus ad unum, ambitus maioris circuli M. paſſuum CLXXIII. millia, inſuperq́; C cL. Terrę dimetiẽs ad Lunæ dimetientẽ, quæ eſt Xx v II. ad v. ratio: itaq; terræ corpus Lu nę corpus cõtinet ferme trigeſies nouies, ac inſuper duas ter- tias. Lunæ dimetiẽs paſſuũ millia WM M. D. CccCXILI. am bitus maioris circuli paſſuũ millia VIIII. M.& inſuper C C LXIIII. Altitudo etiam horũ ex Ptolemęi demonſtratione habita ta lis eſt. Solis quidem à terræ centro M. paſſuũ ſexies mille M.& inſuper quingenta. Lunæ uerò ab eodẽ centro M. paſſuũ trecenta uiginti M.& inſuper DcocœXXXIII. Coni autẽ umbræ ab eodẽ M. paſſuũ millies trecẽtis quadraginta M. Vnde deductis N. paſſuũ quinquies mille pro ſemidiametro terræ à ſingulis harũ diſtantiarũ, relinquentur diſtantiæ Solis ac Lunæ, necnon coni umbræ à ſuperficie terræ, ſeu ab oculis no
A
ſtris. Diſtantia etiã Solis àuna, quando Sol deliquiũ patitur, ſeu me-
lius orbis ſolaris à Lunari orbe, erit M. paſſuũ Italicorũ(nam de his ſer mo eſt) quinquies mille ſexcenties octuaginta quatuor I atq;ʒ inſuper GLXVII. Illud uerò mirum quod Philippus Melanthon animad- uertiſſe uidetur: quòd cum eccentrici Solis centrũ Ptolemæi atq; Hip- parchi ætate diſtaret à terrę centro diametris terrę xX X IIII. cum quin ta parte, ſeu N. paſſuũ ccXILII. M. nunc ſolum diſtet diametris terræ decẽ& octo, duabusq́; partib. ex quinq;, ſeu M. paſſuum centũ octua Sinta quatuor M. ab eodem terræ centro. Argumentũ quaſi ſeneſcentis muncdi. Sed ratio deduci poteſt uel ab inſtrumentorũ uarietate ‚uel cœ ee Karnenree eehead era srerchernerbeden 1sMag e, propter quam ęquinoctiũ ali- . qu anto
v. 3 ——j— 3 — ÿypyp——“—.——
—ͤſſſſ — 1— ere 4
eſt, paſſus millies quinquagintaquinq; millia. Solis autẽ cor

2
1 imut de a menali 1Aopoſim irrumali 912 aut lig d Sadij proc 8— ſtratiom )mparabi I F mon di tes necll mSuretiam nä uidem
bim træ indä tet Zimetiäh
ſi quinqn m K paſſul, * lis Slis autäc dint X& tres ird Ii. paſſuu din a:sad Lun zto ErorpusL ein rrduasta C exLIA N. lſuperci ſtrir Ne habiti nillm R inlun en t ginti 1 E luümil im Krsmilky qungir diſtn r, b ocülbi uiũ ttur, ſul
orü au mdehöt
* inlor uot atch cla epn anim.
dol x riatq; XIEEN. cum der netrls 4 ſiu wen ũq a ſlenelcan üu Arare, vel ne,— an
LIBER TERTIVS, 109
A quanto celerius fit quàm exiſtimetur. Hoc autem cum obſeruatũ eſſet Amultis, in Solis magnitudinem relatum eſt. Sol igitur A B, centrum eius C, terrap E, centrum eius F, linea GHR contingens Solem& terram, conus M. Quoniam igitur G H contin git Solẽ& terram, erunt anguli G&. Hrecti, quare G C æquidiſtans F H, 4
& ideo portio G B ſimilis portioni H E. Si igitur C B ad ỹ E proportio co- gnita eſt, erit& C G ad F H, atq; ideo G M ad M H, qualis C& Mad M F. Et quia& l ſupponitur cognita in com paratione ad F H& C G,& H rectus, erunt G H& GF cognitæ,& angu- lus G Fcognitus, ideòque G CB, atque ideo arcus E H conſimilis G B: ideoq́; exceſſus diei tempore æquino ctij ſupra duodecim horas: duplicato enim E N propter D L, fiet arcus LDE H cognitus.Iuxta hoc igitur poſita o B uel G C, quinq; cum dimidio erunt,
BFER&FH, iid eſt,& FC, MCC.& CR,
M. CCCC. LXVIII. quare G M erit
partium M CCCC.LXVII. minut. V LIX. ſecund. X Xx I11. MH. igitur erit partiũ ccxXVII. minut. LIX. ſecundorũ LIII. Reſiduum igit᷑ G H erit partium NcLXXXXIX. mi nut. L 1 X. ſecund. X X x. igitur G ỹF partium McLXXXNXIX. minut. LIX. ſecund. XXXI. tertiorum XX X. Ideo trigonus cFG, habetu-
num latus quod eſt cF, partium M C c. Secundum latus quod eſt F d,
partiũ NCLXXNXNXIX. minut. LIX. ſecund. XX X I. tertiorũ XXX.
Tertium latus quod eſt C G, partium v. minut. Xx Xx Xx. Maniſeſtum eſt
igitur quòd ꝶ C& FG ſunt fermè æquales:& quòd proportio utriuſcq;
ad& d eſt ut Ccx VIII.& duarum undecimarũ ad unum. Statuatur igitur circulus circa trigonumCF G,& manifeſtum eſt ꝙ diameter F N cadet in medio,& ſecabit G G pPer æqualia in O, propter æqualitatem F C& F G.
lo VII. gitur detracto quadrato C 0, quod eſt vII. Siex
—
8
Demonſtratio oſtendens quòd æquinoctij tem pore dies eſ maior nocte, et ita ſub æquino ctiali.
quadrato F c, relinquetur quadratum F o. Quod F eſt igitur latus eius? eſt Fo, partium ſcilicet N C L XXXXIX. minut. LIX. ſecund. X LI X. Cũ hoc
diuiſo quadrato c o, quod eſtutdixi Vi 1. νpro dibit O N,. minut. o. ſecund. XxxXIII. quare F N to- taeſt partium i c. minut o. ſecund. Xx 11. Hæc detrahemus ex om-
9 3
d. L

r10 DE COELo b nibus propter differentiam inſenſibilem, relinquetur E partium mG C 11 LXXXXINX. minut. LIX. ſecundorum Xx XXVII.&% partium b v. minut. X X X. Deducta igitur F Nad partes CX x.& eſt diuiſo nu- mero per decem, fiet F c partium XIX. minut. I xX. ſecund. LVIII. Arcus igitur!F c eſt partium LXXIX. minut. XXXV I. ſecund. O. G
Nigitur part. O. minut. XXIII I. ſecund. O. Quare C G. par. O zminut. XILVIII. ſecundorũ O. Igitur duo arcus D I-& E H, huicæquales ſeu b d
ſimiles: quia illi ſunt dupli arcui G, cui etiam eſt duplum CG hic, quia 1
in circumferentia. Totus igitur arcus LDEH eſt partium CLXXX. mi m
b nut. x LVIII. ſecund. O.& ideo dies in æquinoctio horarum XII. mi- t
b nut. III. ſecund. x II.& nox horarũ XI. minut. i. VI. ſecund. XLVIII. 3
Et ita ſub æquinoctio ſemper. Et æquinoctium nobis erit pridie quam t
V Sol initium Arietis ingrediat᷑, imò perendie& poſt tertiã diem in qua i
V 801 ingreditur initiũ Libræ, id eſt, die vIII. Martij,& XV ſeptembris. 1
I Reſpondet hoc perpulchrè experimentis. Qudd ſi pauld elatior ſit re- gl
gio, ut in altiſsimis mõtibus, adeò antecedit Solis ingreſſum in Arietis ta
initiũ, utratio aſtronomica falſa uideat. Longior etiã eſt duplo dies q́; V ci
nox, X I1I. Iunij. Primus dies æquinoctij ætate noſtra eſt X Martij, hæc ce
erit minut. v I. maior nocte. Accedit pręter hęc colliſio luminis, de qua di
Cark vas 4 poſterius dicemus. Sed cur ſola Luna uarias ſuſcipit fi- ſi
flguram muet. guras, reliqua aſtra omnia perpetud rotunda ſunt?: An m
eò figurã mutat, ꝙ; opaca eſt,& lumen quod habet pro- Dd 3 mr
prium, lumine Solis aded eſt imbecillius, ut qua parte à no
Sole nõ illuminatur, lateat,& pars illa deeſſe uideatur- dic DeLunemarh Eſt etiam Lunæ peculiare maculam habere: unde maxi b nol 2. ma apud antiquos quæſtio orta eſt, exiſtimãtibus non or paucis Lunam participem eſſe elementaris naturæ,& b m
ob id affici. Alij imaginem eſſe putãt uel Oceani, uelor ce
b bis terræ quaſi è ſpeculo relucentis. Nos uerò illã, ſicopr lu ö BRX pus æternum ſit, participem eſſe mortalitatis negamus. b i Nec tam procul imago ſeu ſpecies aliqua in ſpeculo uideri poteſt. ASut A igitur ea parte peruia maculã oſtendit, ſicut in ſpeculis ubi plumbum äu.
abraſum fuerit, aut omnino illa eſt terminus aſpectus: eadem enim in ttu
parte cum uideatur, peruia eſſe nõ poteſt ibi Luna, niſi aliquo motu cr
cunferatur, ita ut redeat aduerſo parui circuli& eccentrici motu ad ean- uun L dem faciem. Qudd ſi terminus ſit uiſus, cur non in alia parte? Videtur b li igitur nihil mirum, hanc dubitationem alios quidem fatigaſſe, alios ue- m recundiores deterruiſſe. Ergo ſi ſine paruis circulis atq; eccentricis moo m
tus Lunæ, quemadmodum Calippo& Eudoxo placuit, abſoluatur, e- b ol
rit maculæ Lunæ comperta ratio, ſcilicet obſcuritas à perſpicuitate or- di
ta. Qua enim parte lumẽ ſolis non reflectit᷑, obſcura uidet᷑. At ex perſpi de
cuo non reflectitur, tranſit enim. Varietas autem denſi& rari manifeſte ſan in cœlo eſt, ut etiã in lacteo circulo uidemus. Eſt& alia quæſtio de Lu- ka
na magis

u fulles c = nic,oi m— XXX.MI SraXII. m. ec 1XLVII- er Zidie qum er em inqa Xt ptembts aul*n uior tn relſ in Arict
—
ta blo dies Jartiſ ler 1ola nis, dequ aua aſuſcipiti rotu Dr ſunt. Ar qs abetpmo lius auaparte ad2 uideatur hab* Indemn exiſ aittibusns nta ²iaturæ,! uel Cani, udd Jos*dillöfo tali negan aide, otelt 1 ulis ⁵ plunba dus: memecinl niſi 4*☛σ☛¹⁰ motud
1
el eſd
LIBER T ERTITIVS. 111
A na magis ſenſibus conſpicua, cur apud nos plena luminibus maiorem
æſtum maris, apud Indos uacua faciat. Videtur autem cauſa eſſe ęſtus,
Luna in pleni-
lunio cur maio rẽ æſtum maris
calor temperatus,& propinquitas Lunæ. In coniunctione autem& Aciat.
plenilunio eodem loco Luna eſt, ſcilicet Soli propinquior: in quadra-
tis autem radijs cum Sole terræ: temperatior autem in noſtris regio-
nibus plena luminibus, ob aeris minorem caliditatem, apud Indos au- tem uacua ob regionis eius feruorem: attollit autem, cum elatior fuerit:
elatior autem, ut dixi, in plenilunijs ac nouilunijs. Et hic temperata
magis in plenilunio, apud Indos autem in nouilunio. Tuncuerò mu- tat faciem ex Solis propinquitate, lumen ac uim, non ſolum luminis cauſa, ſed etiam propinquitatis ad terras. Sed dices, cur ſi luna mu- tat faciem ex acceſſu ad ſolem, aſtra omnia reliqua rotunda ſunt? Hoc ideo contingit, quia uel lumen proprium adeò clarum eſt, ut Solis lu- men, ſed imbecillius: uel quia undequaque peruia ſunt. Ergo aſtra plurimumut dixià nobis diſtant comprehenſa ratione: ſed quia diſtan tia ſenſum latet, parua ob id exiſtimantur. Turrium uerd diſtantia cum comprehendatur,& memoria etiam magnitudinem teneamus, cùum etiam angulus maior ſit quàm aſtrorum, turres aſtris maiores iu- dicamus. Ob id turres ſi ab imo uideamus, latiores apparebunt, quàm ſi ſolam liceat ſupremam partem inſpicere, quòd dum radicem uide- mus, uideamus etiam diſtantiam. Sed quomodo cœli hi iuncti ſunt: nam ſi una eſt ſuperficies caua ſuperioris,& conuexa inferioris, quo- modo in diuerſas partes ſuperius& inferius cœlum moueri poterunt- Si duæ ſunt, indiuiſibile ab indiuiſibili tangitur. Sed duas eſſe neceſſe, non tamen quantitatem conſtituunt: hocautem ſufficit Ariſtoteli, ne continuum ex non continuis componatur. Jam uerdò illud maximè mi rum, aſtris quæ tam procul abſunt, maria& terras quæ coram oculis ia centinnoteſcere, omitto quòd antiqui illis ducibus ſulcarent maria. Il-
An cœlorum ſe tangentium ſit una ſuperficies
lud magis admiratione dignum, quòd tempeſtate actiin incognitas ma Reioner ino ris aut terræ partes, aſtrorum auxilio ubi ſint agnoſcere queant. Poſtu- gnite, diſper-
lauit hocà nobis Ioan. Baptiſta de ponte Vigo. Ratio ſic conſtat: Sere no iam facto cœlo Solis de die, aut alterius planetæ de nocte, collige al-
ſæq tempeſtati bus naues, quo bacto ubi ſint
titudinem cum planiſphærio aut armillis dum aſtrum meridiat,& ab dignoſci poſ-
hac detrahe declinationẽ loci Solis, ſi Sol fuerit ab initio Arietis ad ini- tium Libræ: adde declinationem loci Solis, ſi fuerit ab initio Libræ ad Arietis initium,& quod fit detrahe ex ↄ0,& habebis latitudinem loci, quam& qui Indiam nuper colunt norunt inuenire. Sed pro longitudi ne cum altitudine Solis aut alterius ſtellę cognitę habita latitudine per planiſphærium, horam diei inuenies. Inde per armillas cum loci latitu dine locum Lunæ qualis uidetur quæres: cui addes aut detrahes quan- tum eſt differẽtię ex aſpectus diuerſitate,& habebis uerum locũ Lunæ ea hora, iuxta quam ex tabulis Alphonſi habebis locũ Lunæ& motũ ſecundum ſingulos dies præſentes. Differentiam ergo locorum Lunæ
int.

112 DER LVCE EI LVMINE
inſtrumento& tabulis inuentorum cõſidera,& cum ea diuide motum C diei, exibunt horæ& minuta differentiæ: pro ſingulis igit᷑ horis partes 15. pro ſingulis minutis quartã partis unius aſſume, quas addes diſtan- tiæ à Fortunatis loci tabularum Alphonſi, ſi locus Lunæ inſtrumento inuentus poſterior fuerit, id eſt, magis ab initio Arietis diſtiterit loco inuento per tabulas: aut minues ab eodem ubi locus tabularum partes & minuta eo qui per inſtrumentũ inuentus eſt plura obtineat,& quod relinquitur aut cogitur eſt longitudo à Fortunatis loci inco gniti, quam in ſphæra regionũ ſimul cum latitudine quæres, noſcesq́; ubilo corum ſis, quibusq́; uentis in patriam regredi liceat: quod cumignorent qui hi ſtoriam Indicarũ rerum ſcribunt, latitudine appoſita longitudines lo- corum omittunt. Nam quòd declinatione curſus Solis, quicunq; Indi- amutranq; petunt, multum adiuuẽtur, necnõ& ſtellarum, omnibus
qui cum Luſitanis ac Hiſpanis uerſantur eius nauigationis gnaris, com
pertum eſt. Iamuerò an unus ſit mundus, an plures, an infiniti, an infi- tus unus,& an aliquid extra ipſum,& an æternus uel genitus, dictum eſt in libris de æternitatis arcanis: nunc uerò de luce& lumine quæ ab
aſtris profluunt dicemus.
LIBEKRQVARTVS
d de Luce& Lumine. Aſtra omnia jaABEN Tomnia ſidera lumen, motũ, ac magnitudinem lubere umem propriam:& ut lumẽ minus à maiore tegitur, ſicumbra & umbram.— 3 ſub umbra latet. Luna in die umbram non facit, noctu
ſacit. Si Luna luceat, aſtrorum reliquorum umbras non ſluidebis: ubiilla delituerit, quorundam quandoq; adeò umbram uidebis exquiſitam, ut Veneris ego lumẽ per feneſtram ingre diens, Lunæ eſſe arbitrarer. Vnaquęq; igitur ſtella proprium habet lu Lacteæ uiæ cau men, cum propriam habeat lucem: quo fitut ex frequentibus ſideribus ha. lumen miſcentibus, lacteus circulus ab oculo æſtimetur. Adiuuat hoc cœli ſubſtantia denſa& ſiderum rara, uelut in Cometis, qui caudam aut crines habet: nam cum nunquam mutetur, conſtat ipſum in cœlo eſſe, cur radj refie non in fra. Sed quomodo radij per inane tranſeuntes refracti uidentur, uie nhine cum Solis radij in aere uiſui non ſubijciantur? Hæc eadem eſt cauſa, cur g& etiam ubi reflexio radiorum in terra eſt, ut in uallibus, longè maior ſit calor: nam ſi radius penetrat, unus tantum eſt: cuùm reflectit᷑, duo:cum iterũ reflectitur, tres radij in eodem ſunt loco, quare calor magnus hic procreatur:in lactea autem uia non bis aut ter, ſed tum ob propinquita tem ſtellarum, tum ob denſitatem millies reflectuntur, cum etiam pluri me ſint, igitur in medio candorem ut lactis fieri neceſſe eſt, quod ego e- tiam multis cum candelis caſu imitari pulcherrimè uidi, ut euidenti ra- tione
ant.

i it,quan 8 ilocorun nit Mrent quih lot xudinesh s, g unqy lud lar omnida lon naris, con ani Aiti, anii Ig& us, dichu XITnnequal
VW
act S3nitudina teg, ſicund mnmcit, noch orun mbrasun am E 1doqhal zer ſo straming p roſtm habel
uen ds ſiderbe
LIBER QVARTVS u3 A tioni etiam experimentũ ſubſcribat. Atqʒ eadem ratione ignis in cauis Ignis cur ex ca ſpeculis accenditur, quoniã in paruum ſpacium radij plurimi coeunt, uis ſpeculis ac non tamen in candida materia, quia rationem tollit qua accendere poſ- hauu, Oe 4 ſunt:poſſunt enim quia coeunt, at candidũ diſsipat& ſeparat. Ob hoc teria. ab igne candida tela facilè urit᷑, imò à ſcintilla, à ſpeculi cõcaui ſolaribus radijs nõ uritur. Eadem ratio ad unguẽ eſt in ſphærula cryſtalli,& ro- Wgnis cur i tunda amphora uitrea aqua plena. Sed ut in his radij ex aduerſo coeũt, hau Lueuz, ita in cauis ſpeculis antè: uerum urendi& nõ urẽdi par ratio in utriſq;. poſttis eee Cum enim rem candidam ſubieceris, conus ille manitfeſtè dilatatur,& dutur. ideo urere nõ poteſt. Hoc autem quod dilatetur, oculo etiam deprehen ditur. Sed cur Iumen coactũ hæc inferiora maximè Solis calefacit, cum Sol quomodo Sol calidus non exiſtimetur? Verùm ego calidum eſſe Solem ponere cdlficiat. non uererer, cum nihil calidum aliud eo caloris genere exiſtimem: hoc enim ſuperius oſtenſum eſt. Nam putridus calor& igneus nõ generat, ſed corrumpit: Solis calor& ſiderum generat. Calor autem rerum quæ uita carent nullus actu eſt, nec ſenſu tactus percipi poteſt: Solis calor ta ctui ſubijcitur. Sed nec animantiũ calor talis eſt, cum pabulo indigeat, ſiderum calor minimè. Sed ſi uelis placita Ariſtotelis tueri, dices quòd aer& aqua dum lumen illud excipere conantur naturali quadam facul tate, qua grauia deſcendunt, leuia aſcendunt, mouẽtur ac diſsipant᷑. Ca- lor quoq; qui in eis iam potẽtia erat fuſcitatur,& ad actum perducitur. B Aqua uerdò ab aere incaleſcit, qui ex ſeipſa calorem non habet: propte- rea ſuperficies ſumma aut ſolum calida eſt, aut maximè. Motũ hunc ra ritas conſequit᷑, raritatẽ calor: hoc enim ſuperius, quomodo fiat, oſten- ſum eſt. Calor enim, motus ac tenuitas circulo quodã mutuò ſibi cauſæ dubtilitar ca- ſunt: nam ſubtilitas caloris cauſa eſt: calor dum depaſcit᷑, motus: at mo lor ac motus, tus ipſe ſubtilitatis rurſus cauſa eſt, motus enim collidendo partes atte- caule iajßhu nuat. Subſtantia tenuis quia magnam uim excipit radij, calida euadit, calidum uerdò attrahendo& diſcutiendo motũ cit: quę uiciſsitudo in a- nimalibus uitam præbet,& manifeſtiſsima eſt. Suprà enim docuimus, frigidum nihil aliud eſſe, quàm quod calore caret, nec recipit: rarum igi tur admodum frigidum eſſe eſt impoſsibile, uidetur igitur ipſe radius ſeu lumen caloris ſubſtantia, hocq́; nobis ſufficeret, qui eatenus ſolum rationes ſectamur rerum, quatenus iuuant ad experimentorum uerita- tem aſſequendam. Seu igit᷑ ſolis ac ſiderũ radios per ſe calidos dixeris, ſeu ipſos nõ calidos, ſed calefacere, nobis ex æquo ſatisfactum erit. MNii hi autem uidetur calorem eſſe ſubſtantiam radij ſideris: nec tamen calo rem hunc, cum àlumine ſit inſeparabilis, qualitatem eſſe quę corrumpa tur. Nec enim calor qui in elemẽtis aut mixtis excipitur, eſt cœleſtis, ſed cœleſtis imago ſolum: igitur ut lux propria eſt ſideribus, ita calor, cui nullum eſt frigus contrarium, ſed frigus ſola caloris priuatio eſt. Ve- rũ dices: Si motus caloris cauſa eſt, cur in lecto,& dum maximdè quieſci cur in lecto ma mus, maximè calemus: Verum motus calorẽ excitat, refrigerat autem gi caleamus.
P

ö ͤ
non mutat᷑ aer qui nos tangit ſu
14 PFR LVCE ET LVMINR
dum locũ mutando nos aeri frigidiori exponit. Itaq; in hyememagnus c
motus excalefacit, exiguus refrigerat. Sed dices: Cur tamen frigent qui
uieſcunt, in lecto aũt calent? Videtur aũt aliquid conferre pluma, aut cottũ, uel lana, quæ in lectis habentur. Veruðm cauſa præcipua eſt, quia p culcitra collectus:extra aũt lectuͦ quie ſcentibus aer mouet᷑. Ex motu aũt bifariam refrigerat homo, tum quia aer calefactus circũ nos manens recedit, tum quia motus, ut dictũ eſt, re
Lux quid ſit, et fri gerat aerem. Sed ad lucis ac luminis hiſtoriã redeo. Lumen igit eſt lu
lumen.
Ambuldes per ducunt:nam per prata ambulantes, uiri
xam, ut propè nihil ſit aliu ut Sol, Canis uterq;,& Iupiter: non igit lumen& claritas& calor tres
cis imilitudo, quę claritatis in ſe& caloris ſubſtantiã adeò habet anne-
d. Ob hocclariſsima ſidera etiã calidiſsima,
ſunt res, ſed una, diuerſorum comparatione, diuerſa nomina,& etiam „ 2„ 6 4. X8 X diuerſam imaginem ac repręſentationem ſuſcipiens. Lux uerò à qua lu
mẽ profluit, qualitas eſt ex illius tertio genere: utq́; in perſpicuo corpo
re Aluce fit lumẽ, ita in opaco color:& ip ſa hæc omnia ſui ſpeciem pro- des facies habere uidentur. Po-
prata, facies ui tens igitur color cum hæc faciat in aere libero, quid in obſcuro facier: riges habereui Ibi hæc ſola lux ſit uitioſa, atq́; alieno colore infecta. Sic igitur lucerna
dentur.
Modus repræ-
ex aqua ardente ſola& ſale repræſentat(dum omnis alia abſit lux) fa-
ſentandi ficies cies pallidas ut mortuorũ: hoc enim expertus ſum. Et eadem ratione ſi
hominũ ſub di-
uerſis clorib.
Luminis tres
ſpecies.
in lampades uirides oleũ uiride accendat᷑( quod referũt fieri uua imma
tura in oleo tandiu cõtenta ut matureſcat ſub Sole) uiridia omnia appa ꝰ
rebũt. Quid amplius, lu cerna uitrea cõcluſa undiq;colorẽ trãsfert uali dũ, lumine in ea accenſo ad obiectas res. Sunt aũt ualidi colores, niger, uiridis, albus, rubeus, cyaneus ſeu cœleſtis. Ignis aũt expreſsius hoc fa- cere poteſt,& longèmaiora, ut ſerpentũ imagines rep ręſentare. Opor tet autẽ ut potentia talis ſit,& à fumo proprio ad rerũ imagines repræ- ſentandas adiuuet᷑. Ergo lumen colorẽ& magnitudinẽ& formã muta- re poteſt, ut trabes ſerpentes uideant᷑, alienã tamen figuram recipere ne
queũt. Neq; enim, ut dicunt, homines abſq; capitib. uideri poſſunt, aut
cum canino capite: ſed ſi lumẽ capita abſcondet, abſcondet& reliqua.
Neq; formã mutare poteſt ſecundũ luminis naturã, ſi pro forma figura
intelligat᷑. Quod uerdò occulta fit ui, aut omnino non fiet, aut rariſsime. Vident᷑ aũt mutari nõ ſolũꝓpria, ſed etiã cõmunia ſenſibilia:ac qudæã eorũ magis ac facilius, ut magnitudo, numerus, quies, motus, ac figura. Etenim in quadratis foraminib. quędã rotunda uident᷑, quia non per ſe ſentiunt᷑, nec adeò exquiſitè, nec adedò uehemẽter in ſenſum imprimũt:
lumen aũt& calor uiſus ſunt propria. Verum de colorib. ſuo loco dice mus, nũc de lumine& repręſentationib. tractatio eſt. Eſt autẽ, ut dictũ
eſt, lumẽ lucis imago in corpore perſpicuo. Perſpicuũ aũt triplex: qd- dam ęquale, quoddã inæquale, ſeu in partib. ſuis diuerſum,& quoddã ſola ſuperficie, cuiu ſmodi ſunt ſpecula. Hoc aũt nitorẽ dicimus. In per⸗ b ſpicuo æquali lumẽ rectà procedit, in inæquali autem frangitur, Atenui
b b reflecti-

Sero àqui npnicuo on ial Sheciempy ber 2 lentur. in Aturo fadh 4. Sn turlucer is a, bſttlux)i Et Hon netions ſeru Tiuuaimn uirig Emniaapf pot ctrãstertu alidhaores, nig Eten Sius hoc rept 1 tare. Or rũ ue ines rape dint ormäm fgu recipet b. ui= poſſum bſco Eet& rii ,üp ornukg onfl utrarb
. IB ER OQVYARTVS. 7— 145
à reflectitur. Iuxta hoc igitur conſtat, tres tantum eſſe ſpecies luminis, re- ctam, reflexam,& refractã. Recta oſtendit res ut ſunt, refracta mutatas,
reflexa uelut à ſpeculis debiles. Miſcentur quandoq; hæc, ueluti cum A craſsiore uitro oppoſito plumbo lumen ſimul refrangitur ac reflecti- tur. Optima igitur è chalybe uel argento ſpecula, non èuitro cryſtallò ue: quamuis aliter homines credant. Sed quia quæ èmetallo ſunt facilè uitiantur, ob id creditũ eſt meliora eſſe uitrea. Metallica igitur exactio-
ra, uitrea diuturniora, niſi frangantur: leuis enim ille nitor non adeò in uitro extinguitur, quoniã in materia ſicciore nõ tam facilè hæret. Cauſa
enim cur hęreat, eſt humidũ: in humido enim uinculũ adhærentiũ. Sed & figura uitiant᷑ quę reflectunt,& ea in quibus lumen frangit᷑. Itaq; ſpe cula concaua& cõuexa, item perſpicilia nõ æqualia, falſas reddunt ima
ines. Hinc cauſa colligitur, cur nõ tam ex ſolo q́; èmuris, nec tam èmu ris q́ᷓ ſpeculis reddantur imagines. Nam nõ niſi in perſpicuo fitlumen
eluce:quæ autem non nitent, non ſunt perſpicua, ideo lumen perit: om
Optima ſpecu⸗
la quæ.
Cur d nitidis
tantꝛim lumen
reflectatur.
neenim ſolidum perſpicuũ nitet,& omne nitens eſt perſpicuũ. Quam-
obrem in undis etiam effigies relucent. Vnde Virgilianum illud: NXec ſum adeò deformis, nuper me in littore uidi, Cum placidum uentis ſtaret mare: non ego Daphnim
Iudice te metuam, ſi nunquam fallit imago. b Videntur autẽ ab omnibus reflecti radij, quia aliquis nitor in omni ſo- lido corpore eſt. Verum illud mirum, cur calor& radij per ſolida craſ- ſa atque perſpicua magis permeent, quaàm per opaca tenuia ac rariora: non enim meatibus implentur perſpicua, quia aer cõtinuus eſt:& in ui tro& cryſtallo meatus illi directi non poſſunt eſſe, quia nõ conſiſteret: radij autem recti. Nec aqua patit᷑ meatus, cum tamen ſit perſpicua. Om ne igitur quod lucis imaginem recipit, id autem fæculentum non eſt, ſed clarum, perſpicuum dicitur. Non enim lumen corpus, ſed imago lu cis, quę meatibus nõ indiget, uelut nec calor: calor autem magis corpo-
reus eſt. Quia ergo in ſolido recipiunt᷑ radij, recipitur& calor. Quomo
do autem à ſideribus reflectatur, dubitatio nõ parua eſt: nam ſi reflecti-
tur lumen à ſidere, ſolidum ſidus eſſe oportet: quòd ſi ſolidum, cur mo- tu non frangitur,& eum à quo mouetur non fatigat? Oportet autem
quemadmodũ& in corpore animalium, animam ſpontè mouere& ala
Cur aliqua ſoli
da perſpicua.
Sidera an ſoli-
d.
criter: at in nobis alacritas illa deficit, quia ibi ſolum eſtuis, quæ à corde
transfunditur, ubi anima habitat: at in cœlo cuuim ubiqʒ; anima ſit, eſt a⸗
lacritas ſempiterna, ob id nec uolũtate anima fatigatur, quòd nullo cor poreo indigeat auxilio: nec cor, quòd in eo ſit anima: ſed tamen ſpeciem habet fatigationis. Cœlum autem cum nunquam quieſcat,& ubiq; prę ſentem habeat animam, nunquam fatigari poteſt. Sed de Lunæ circu-
. 1—„.„. lo quòd ſecum æthera rapiat, nõ adeò clara quęſtio eſt, fatigari enim de
beret:melius uerd eſt dicere, toti ætheri hoc ineſſe ſpontè, ut unaquæq; pars circumcirca feratur ab Oriente in Occidentẽ,& ſingulæ cum ſuo
P 2
Quomodo æ- ther moueatur.

116 DE LVCE ETLVMINE. loco depulſæ fuerint ſpontè ad eam reuertantur. Hęc autẽ quæſtio proc Ice nobis eſt, qui mundum finem habiturum, habuiſſec; initium, in libris ö 8 de æternitatis arcanis cenſuimus. Aut forſan dicemus, quemadmodum— aquam ad Lunæ motũ, ſic æthera ad primi cœli ſpontè circumferri‚ non elementi natura, ſed obedientia ad ſuperiora: uel quòd ad mo tumcon- b ſeruandum hoc ſufficit nullo nixu, initium uerò non ſine labore fieret. Sed hic motus cum ſit ſempiternus, initio caruit. b 1 b crepuſculor Verum de his ſatis, ad lucis ac luminis hiſtoriã reuertamur: bime⸗ 1 ratio. ritò forſan quis quæret, cur ante Solis ortũ,& poſt occaſum, aer luceat b b& clarius ſit? quod tempus crepuſculum uocatur. Sed cum ueſperti- n num crepuſculi nomen retinuerit, matutinum in auroræ nomen trana- p! ſijt. Cuius meminit Virgilius duodecim claris exp erimentis. Primum b fr referre ſat eſt: 9 Aurora Oceanum croceo uelamine fulgens 1 Liquerat,& bijugis uecta rubebat equis: ds Luce polum nitida perfudit candidus orbis, lie Et clarum emicuit Sole oriente iubar. A Ergo Solis radij cum impediũtur àterra, nullam claritatem afferunt, ſf N nõ aliquo ex loco reflectantur. Etenim cum media nox eſt, ponatur ce ne lum Solis AB F, Sol A B terra C D, ducantur contingentes ACE:& BD m E concurrentes in E, totum igitur quod continetur ſub cœlo A BF,& a ſuprà, àlumine Solis illuſtratur, præter trigonum GDE,& tamen par-od aApN tes F& q non uidentur claræ, quia Solis radij penetrant, necreffectuna mi tur. Sed neq; Sol magnitudine ſua poteſt crepuſculũ facere, tum quia 1 radij uiderent᷑,& Solẽ uideremus ipſum: ũul tum quia, utdemonſtrauimus, ob maxi--u mam altitudinẽ lineę C E& DE fermèred d derent᷑ æquidiſtantes. Ergo crepuſculum 1 fit, quoniam pars quę ſupra terram eſtcon N tenta ſub E pũcto, id eſt, ſub umbra terra qu à uaporibus condenſata radios Solis exci naHol pit,& ad nos reflectit. Demunſtratio Obſeruemus igitur Solem exiſtentem ran oſtendens ad ſub ęquinoctiali circulo, qui crepuſculunm ai quantam altitu inchoat partibus XIX. ante ortum, id eſt, o onune dan. b hora fermè& quarta ante Solis ipſius aſe a dere poßiu. ſum,& manifeſtum eſt quòd tunc primum Solis radius qui aerem illi on ſtrat, terram contingit: nam ſi non contingeret, ex ſummo loco uapo- Cn rum contingens ad terram ductus perueniret ad locum inferiorẽ prio- b Ar re, atq; ſic crepuſculum antea quàm dictum ſit inchoaret. Hoc igiturpo„o 1 b ſito conſtituatur circulus terram referens, cuius centrũ c, contangens uu linea AD, ſumma pars uaporum E, locus radij Solis F,& ubi ſecat àAD, et. ibi ponat: quia igitur Solis diſtantia maxima eſt ad terræ compara- 1 aau * tionem, ö
89 2 4 2——————x—;; a——— —ͤͤ———I8öooöoöoſſſ“ —.*——“ “=

ed—a ueſpen ont dmenta
im ms. Primu
rita aalferum OXGSonaturo zent 2CE:! lub MdXB P, dEEamenpa ran rreflectu lü fa=, tumq uid nus iplu auir 1, obm̃ ESm fermen
ordm epuſcalu Ergwepu
upn Srameki dſuleabratmm u r4s Solbch
0, qt. epuſcl- )
ant* tum, nte 1” dipfusd
A tionẽ, angulus F G D eſt acſi eſſet in centro c terræ, quare
& Brecti ſunt, igitur cum E cõmunis ſit duobus trigonis
1IBER éõʒVARTVS. eſt X X. partiũ, igitur& E GA, ut in centro circuli: ſed à
CBE&AEG, ipſi erunt ſimiles,& ideo ratio laterum co- gnita:at B C eſt millia paſſuũ, ut dictum eſt, quinquies mil ſe, igitur AE eſt millia paſſuum CCcLXXXVIII.& ad tan tam altitudinem uapores aſcendunt.
En uides humani ingenij ſubtilitatem quouſq; perue-/ niat? Vitellionem haud ignoro deceptũ eſſe, qui aſcende- re tantum ad ũL I 1. paſſuuù milla tradiderit, cum quintuplo plus ac dimidio quàm dixerit aſcendant: uerum cum ambitũ terræ con trahat,& paſſus ob id etiam maiores faciat aliquanto, nõ tamen uſq; ad quartã partẽ debitę altitudinis deducere eam poteſt. Quòd ſiut ad ſum mum deducatur crepuſculum per duas horas ante diem fiat, erit angu-
Vitellionis er- ror, lib. 10. ca. 6G 8
9
lus c in circumferentia qui æqualis eſt G partiũ LX,& E CXX, quare
linea A E, quę eſt altitudo uaporum, erit paſſuummilliab CcEXXII.
& hoc eſt maximũ ad quod aſcendere uapores poſsint è terra ſpacium. Vnde Irides, Virgæ incendia, hiatus cœli, non altius fieri poſſunt: ut nec triplicati Soles, geminatæ Lunæ, multoq́; minus imbres, grandi- nes, niues, pruinæ,& quæcunq; à uaporibus ortum habent. Exiſtiman dum eſt tamen in diuerſis locis uariam hanc eſſe altitudinẽ, quæ tamen præſcriptum numerum paſſuum minimè excedat. Ponamus igitur ut nos qui à circulo Capricorni diſtamus partibus quaſi LX VIII. ut ocu
lus ſit in B, Mediolani: punctus autẽ qui uidetur ſub circulo Capricor
ni E. Conſtat igitur ꝙ proportio c E adB eſt, ut VIII. ad III. ferme. —, 1... Cum igitur c A ſitæqualis C B, erit proportio c E ad c Aetiãut VIII.
ad III. quare ACad AE, ut v. ad III. quare AE eſt millia paſſuũ vIII.
M.& inſuper CcᷣXXIII. de quib. nõ curo. Satis cõſtat locũ qui à Mediolani incola uideri debet ſub hyemali circulo, àterra diſtare plus
quaàm decies altitudo uaporum pertingat. Sed ibi Cometes uidentur à cometem non
nobis, igitur non fiunt ex uaporibus. Sed nec ſuprà in æthere, cumibi non ſit materia quę accendi poſsit. At ſi dicas, raptum humorem eouſq́; trahi ui ſiderum, quamuis altior ſit locus, quàm cõmunis hic uaporum: primùm quidem obſtat, quòd pleriq; Cometes menſem excedũt ſecun dum, aliqui etiam nec in tertio finiuntur, huic conflagrationi nec tota terræ machina ſufficeret. Oſtenſum eſt enim ſuperius, quòd ignis nun quam in eadem eſt materia, ſed perpetuò nouam requirit. Hoc autem ſi dus cum cauda plerunq; eſt,& in æthere, quo fit ut minus Luna nõ ſit. Ardere autem tantam materiam,& tribus durare mẽſibus, omnino im poſsibile eſt. Accedit quòd aliqui humiliores eſſent, qui abſconderen- tur ante occaſum, aut eſſent immobiles, quorum neutrum adhuc uiſum eſt. Multa præter id ſunt quæ abſurditatẽ huius opinionis oſtendunt, à quibus abſtineo: quemadmodũ illud Albumalaris, Cometem ſu pra
P 3
fieri in regione
elementorum.

Trid q
118 DE LVCE ET LVMINE Venerẽ eſſe: eſt autẽ Venus multdò altior Luna. Sed deprehendere an e Cometes in elementorũ regione ſit, an in cœlo fiat, facilè eſt admodum. Nam ſi maiorem habeat diuerſitatem qu am Luna, in elementorum eſſe regione neceſſe eſt:ſed ſi minorem, in cœlo fiet pro culdubio. Vides J
leuibus artificijs humana ſubtilitas ad detegẽda cœli arcana progredi ue ſunt tur. Cõmunia ſunt omnibus Cometis, quòd triplici motu moueantur.
b 8 Vno ab Oriente in Occidentem, uelut& ſidera omnia reliqua in horis . 3„ X„.„ us cõnunic... IIII. Altero ab Occidente in Orientem, paulò plus minusue par-
te una cœlli, ad ſimilitudinem fermè Veneris. Nam Cometes anni M. D. XXXII. cum X XII.die Septembris exortus eſſet,& 1 1 1. Decembris occubuiſſet, in LX XI. dieb. ex 5. parte Virginis in VIII. Scorpij pro- ceſsit:quo factum eſt, ut ſolum LXII I. partibus, ſigniferi, ſecundũ lon- gitudinem, in diebus LXXI. Pro ceſſerit, minus ſcilicet parte una dieb. ſingulis. Ex quo patet, ſub Luna eum eſſe non poſſe, nam ſic motu pri- mi orbis uelocius quàm Luna moueretur. Conſtat enim Lunam in ho ris XXIIII. retrocedere iuxta primi motus rationẽ partibus tredecim.
Quantum co Plinius exiſtimat Cometẽ nõ ultral. X X x. diem apparere, nec celerius metes durtt. VII. Occultari. Simili ratione refert Hieronymus Fracaſtorius, prioris Sect.².cap.3. exempli autor, in ſuo de Homocentricis libro, die octaua Septembris,
anni M. D. XXXI. Cometem fuiſſe paulò Sole orientaliorem, id eſt, iu xta XXIIII. Partem Virginis: iuxta autẽ initium Octobris, cum lupi-
ter eſſet in tertia Scorpij parte, factus eſt illi propinquus. d
Legitur in codice ſuo, parte x 111. quòd eſſe non poteſtut XVIII. die,& multò minus antè, ed peruenerit lupiter, ſcilicet ad x 11I. Scor- pij partem. Igitur in menſe uno(nam inex plicando negligentior fuit) partes circiter x L. Cometes in longitudine ſuperauit, id eſt, à xX XII. Virginis, ad ſecundam uel tertiam Scorpij progreſſus, qui motus Ve- neris motui parum eſt abſimilis aut Mercurij. Iertius eſt motus ſecun dum latitudinem maximus, ut ni ille fallatur, incredibili celeritate mo-
dd ad Boream unus, modd alter ad Auſtrũ feratur: qui tum proceſſus fiunt cum Cometes iuxta polos fuerint: nam tunc modica uarietas loci ad ſigniferum comparata, latitudinem non parum mutat. Aliud uerò cõmune Cometis eſt, quòd cauda ſemper ad unguem, partem Soliop-
poſitam reſpicit: ut cum Sol occidit, Cometes caudam habet ad amuſ-
ſim Orientẽ uerſus, ut in obſcura Lunæ parte nobis ſingulis diebus ui- dere licet. Tertium eſt, quòd plerũq; Solem longitudine comitatur in
.— 8 crepuſculis tantum apparens, nõ tamen ſemper. Quo fit ut clarè pateat
uid ſit Come.. 4 Quidſit come Cometem globum eſſe in cœlo conſtitutum, qui à Sole illuminatus ui-
tes.
detur,& dum radij tranſeunt, barbæ aut caudæ effigiem formant. Hic igitur in cœlo, ſi ibi eſt generatio, fieri poteſt: ſi non admittatur, dicere neceſſe eſt, quod& uerius eſt, cœlum eſſe ſiderib. pluribus, ſed non ad- modum denſis, plenum: quòd cum aer ſicceſcit& attenuatur, uel etiam alijs ex cauſis, oculis noſtris ſe ſubijcit. Nam& quãdoq; Venus media
die

1f corpijp ite— cundümn vet=te unadi na— cmotun nit! unamin dar Mis tredes dar*☚† 1ec celen caius, prio am eptemb ataliæm, id eſt d, cum lup uu npr tut XVII cet. III. ddh ne* Jentiorſu iit, It, à XXU us, motus us notuslan libi w leritatet qu n proca nodouariethi mu Aliudu m, ᷣell Sole lam detadim Enmis diebos ud?* vomiual uo lr clareh 1 olet Iminatss gict rmant, 8 atur, dif
nad 0 uri ſcdnon⸗ 1 ur, uclec
1IBER QVARTVS. u9
A die uidetur, quã de nouo genitã nõ eſſe ſatis cõſtat. Inde fit ut ſicceſcen⸗ Cometa pro
te aere maria multum agi tẽtur tempeſtatibus,& uentorum flatus per- digis. ſæpe maximi ſuccedant,& nobiles ac Principes, qui curis, uigilijs, odo ratisq; cibis, tum uinis potentibus ſiccantur, mortẽ oppetant. Contin- gunt& hac cauſa aquarum imminutio,& piſcium mors,& ſterilitates, & legum mutationes, ac ſeditiones,& etiam ea cauſa regnorum ſubuer ſiones: quæ omnia, ut dixi, ab immodica tenuitate ac ſiccitate aeris fiũt, -.. 3 1 e. X ut Cometes horum quidem poſsit eſſe ſignum, cauſa autem minimè. Daee iride uerò quod frequẽtior ſit,& quoniam pal am eſt ipſam in ua vridi plores porũ regione fieri, minor eſt dubitatio. Velut enim aquę gutta, cum ad quomodo fiant.
Solem inſpicitur, multos refert ac omnes ſplendidos colores: ita è nube
denſa rorida guttulisq́ʒ; ſcatente fit iris. Omne enim obſcurũ, eſt ueluti nigrũ. Indicio ſuntumbrę, quę ob id omnes nigrę uidentur. Cum uerò vmbre eurni- obſcurum illuminat᷑,& id politũ fuerit, ad colores pro lucis multitudi- g&ræ uideantur. ne tranſit. Obſcura autem eſt nubes,& guttæ aquæ politæ, ideo pro lu-
cis uarietate colores referunt. Cùum autem circulus interior proximior
ſit obſcuritati, cæruleus uidet᷑: medius, qui luminoſior eſt, uiridis: exte- rior, qui& maximus, ampliori luce illuſtratus, croceus eſt. Purpureus Ratio ordinis uerdò atq; xanthus, nõ principales ſunt colores: ſed cum ex uarietate lu- 9) um in iri⸗ minis ex altero in alterum colorem ſit tranſitus, coeuntibus terminis ne
ceſſe eſt in medio, uelut etiã in picturis, tenuiter colores alios apparere.
Eſt aũt centrũ Solis& oculi& iridis in una linea. Sic enim ex caua ne-
bula perpendiculares radij reflectunt᷑:& quanquã nebula ipſa nõ ſit ro cur iri rotun- tunda, ſoli tamẽ radij, qui ex parte rotunda reflectuntur, quia ſoli per- de fgure. pendiculares ſunt, Solis imaginem referũt: quę quia debilis eſt,& debi
liter reflectitur, colorum ſpeciem repræſentat: nam lux cum debilis red
ditur, in ſplendidum colorẽ tranſit: quæ ſi magis debilitetur, in colores
nigro propinquiores mutat᷑: poſt ſi plus etiam, ad colores ſine luce per-
uenit: demum ad nigrum ubi minimum eſt de luce, ultimò cum deficit,
tranſit in tenebras. Igitur cum ad centrum ex ſola rotunda cauaq́; parte
radij reflectantur,& ſi nubes non caua ſit,& plures guttæ antè, reliqua
quidem tota nubes conſpicitur, ſed à caua rotundaq́; reflexio fit perpen dicularis, quæ iridem, id eſt Solẽ repræſentat, non aliter quàm ex aquæ
guttis uidebis, colores ſcilicet uarios atq; ſplendidos. Cuùm igitur Sol cur iris uidea- eſt in finitore,& oculus, ut dixi, in recta linea cum centro iridis, centrũ tur ſemicirculi iridis in finitore neceſſarid erit, quare tunc ad unguẽ iris ſub ſemicirculi ſenien zo forma apparebit:nam reliqua medietas neceſſarid tota eſt ſub finitore, cariri fsch ſi centrũ in illo eſt. Cum uerò Sol altior extiterit, manifeſtũ eſt quòd li- altior eſt minor nea ducta à Solis centro per oculum infra finitorẽ cadet:igitur tunc cen uidetar.
trũ iridis erit ſub finitore:& quò Sol extiterit altior, linea ducta à Sole
per oculum humilior erit, quare& centrum iridis quod in haclinea eſt.
Itaq; quantò centrum iridis magis erit ſub finitore, edſuperioris ſemicir
culi pars maior abſcondetur ab oculis noſtris: quare quãtò altior Sol,

——— =——
120 DE LVCE ET LVMINE— ed minoremportionem unius circuli iridem eſſe neceſſe eſt⸗Lichuer au- e tem ex his, tum ꝙ iridis pars media abſq; nebula eſt, tum quòd ſuh ter⸗ ra latitet, iridem nihil eſſe: nam nõ ex centro nebulo radij reflectuntur, cur irides ten ſed centrũ ſolum imaginatione conſtat. Quòd etiam unatantum uideri 4 3 ice poſsit, haud dubium eſt. Nam cum oculus in linea ſit quæ à Sole proce Iepin dit ad centrum nebulæ, nulla alia niſi idem habeat centru iris uideri po terit. Sed nec ſub eodem centro, quoniam ex Sole reflexio fieri nequit: nam oculus habet rationẽ centri cauitatis, nõ quia ſit centrum, ſed quia ex duobus puncttis in eadem linea quę àcentro eſt, duæ lineę ad eadem pũcta ſub æquis angulis reflecti nõ poſſunt. Relinquit᷑ igitur, ut ex pri maalia reflectat᷑, quare ſecundam maiorẽè prima eſſe neceſſe eſt,& debi- ridis ſecunle liorem multò: itaq; ex ſecunda tertiã oriri eſt impoſsibile. Quia igitur œlorum ordo. ex prima reflexa ſecunda oritur, neceſſe eſt ut lineę ſeu radij circuli prio ris iridis interiores, cum maiorẽ angulũ faciant, longius reſiliant, exte- riores propius:quare cæruleus erit interior circulus ſecundæ iridis, me b dius uiridis, ut primi exterior croceus, contraria ad unguem priori ra- cur iris in meri tione. Planum etiam ex his eſſe exiſtimo, quòd cum Sol eſt in meridie die nonfiat. juxta æſtiuum ſolſtitium ſemicirculi maximam habet altitudinẽ: quò fit ut centrum iridis ſemidiametro totius circuli eius ſit infra finitorem uiſus, quare iris non uidebitur: ſed cùm iuxta autumni æquinoctium, & per totam hyemem,& poſtæquinoctiumuernum uidebitur, ſed eo minor, quò ut dictũ eſt ſolſtitio ęſtiuo& meridiei magis appropinquaꝰ car iri qus mi Pit. Cur autem dum iris modica eſt,& parum à finitore eleuat᷑, eo maio — ris circuli pars eſſe uidet᷑ Cauſa eſt, quòd oculus magis diſtare iridem, dmaioris ci uò humilior eſtiudicat: quoniã diſtantiam intelligit, ut de aſtris dixi- culi pars uie- mus. Sed cum diſtare uerticẽ iridis plus iudicat, latiorẽ etiã exiſtimat, un. uelut etiam dixi de Sole& Luna orientibus: at angulus maior circuli maiorẽ illum eſſe oſtendit, quod facilèquiſq; intelligit, cum minorem circulum maiori ita inſcribit ut ſe tangant: apparet enim maiorem in cir cumambiente linea eſſe latiorem, ea de cauſa minor portio iridis maio- rit ex remis& ris circuli pars eſſe uidetur. Sed non ſolum irides ex nebulis, uerum ex lucerna& gut remis dum agitantur in mari lucis reflexione, à guttis aquę fiunt:& hye tulis me auſtro flante circa lucernas, maximèab his qui oculos habent humi dos:& à guttis inſperſis parieti, dum à Sole illuminãtur, in obſcuro o- culo èdirecto reſpiciente: omniũ enim una eſt cauſa, ut rectè refert Ari 8 wrona, ba- ſtoteles. Sed Pareliæ, Virgę& Corona, quam nos circa Solẽ uidimus, ij& uingu. Halonem uocãt, coloris cauſam eandem habent quam diximus: uerum Pareliæ& ipſæ ſolum ex reflexione ad oculum fiunt, nulla exiſtente in v e Pæcie nubibus imagine: atq; ideo ex guttulis tunc nubes cõſtat. Iris igitur& quid ſignificet. Pareliæ plerunq; pluuias nunciant lenes, quia guttulæ ex aqua ſunt& diuiſæ, radiusq́; Solis penetrat. Corona autem ſubſtantiã habet, quip- pe quæ fit ex reflexione Solis, aut Lungę, aut ſideris alterius, tanquam ex centro à nube denſa in circuitũ, rotunda figura. Itaq; non oculus eas ſn b git ut

lee eun d e 4 m n tum uida Wue Zole prat tr nuideng Ierinequ dr m ſedq 12 Agad eada nt ſrr Ir, utexn ech dſt& da bij— Duia igu urzi Kirculipn eiuilianten ſecim æiridisn undanprionn 180 S3 in merd et aE adinè: q ſitt a finiton nni wuinoctiun nui atur, ſede mgi eropinq rore? lat, eoma agist kare rida iit, aſtris dij tion Siexiſtim zulut aior cid it Fenminn nim moremilt pol ta ridistm vnc s erim is ac Runt:&
LIIBER QVvARTVS. 121 A gitut iridem& Parelias, ſed factas uidet,& in nubibus cõſiſtentes. Ve coolores iridis Iut etiamſi cryſtallum, trigonam, ſeu priſma, uel hexagonam Soli expo ueræ, quomodo ſueris, in aduerſo pariete colores non fictos, ſed ueros iridis uidebis: hen 1 cryſtallo & ſimiliter ſub uaſe uitreo pleno aqua Soli uel etiã lumini claro expo- o. ſito, eoſdem cõſpicere licet. Sed ficti erunt, ſi cryſtallum inſpicias aut ui trum:nam quales tu uides,& ubi uides Sole præſente, ſocius nõ omni- no uidebit:aut diſsimiles, aut non eodem loco, quia ueræ non ſunt, ſed ab oculi aſpectus ratione tantum proficiſcunt᷑. Quò fitut mirer eos qui affirmant iridem ubi incubuerit, plantas illas efficere odoratas, tum ma vi quomus ximè ſi iam natura tales ſint: ut laurus, iuniperus, myrtus: credo potius bene olere fi- cauſam eſſe quam dixi, cur optima terra poſt ſiccitates imbre ſuperue⸗ ciat arbores. niẽte bene oleat. Quis enim unquã iridem uidit arbori incumbentem: cum ſola, ut dixi, uiſus imaginatione cõſiſtat. Quod igitur dicere opor- tet, cum Ariſtotele eſt, iridẽ apparere cum guttulis: nubes humillis eſt,, proble.:. quæ poſt longas ſiccitates arboribus ſuperueniẽs iam natura odoratis concocto protinus humido guttularum tenui, in uapores mirũ in mo- dum odoratos euaneſcit: nam hoc ego quandoq; in æſtate matutinò ui di, in roſæ arbore iam areſcente: tantus enim ex rore citra iridem fragra batodor, utuix ei quicquã auſim cõparare. Hac de cauſa qui iridem ui- derunt iam,& naturam eius ignorant, odoris cauſam in eam referunt. At Corona& Virgæ uel diu manent inconcuſſæ,& nimbos prædi- corona et vir
B cunt, nam nubes eſt denſa, quæ tandiu immota manet,& radijs ſide- gæ quid præni
ris non conſumitur, nec diſsipatur: quòd ſi pars maneat, pars repenteè ctm.
diſsipetur, aut tota ſimul diſsipetur, uentos prænunciat, ex ea parte quę
rectè imminet auulſæ parti, ut ſit quaſi uentus chorda relicti arcus Halo
nis, uel æquidiſtans parti ſupremæ, aut lateri auulſæ partis Virgæ: at ſi
ſenſim emarceſcant, tenuitatis uaporũ indiciũ præbent, atq; ideo etiam ſerenitatis. Differunt autẽ inter ſe Pareliæ& Virgę, quanquã ambæ re vige e Pære ctæ ſint(nam inter Iridẽ& Coronã, cum Corona ſit circulus cõpletus, liemm quo diſf haud obhſcura eſt differentia) quòd Virgæ oblongæ ſunt,& coloribus lthree Unet Iridis diſtinctę, uno, perſępe duobus pluribuùsue, quandoq; in ſummo nubium quaſi imminentes capiti, aliquando quaſi deſcendentes, iuxta nubium ſitum: non ualde latæ, ſed anguſtæ, unde nomen ſumpſerunt. At Pareliæ rotundæ quaſi, aut parum oblongæ, Solem aut Lunam ge minatam oſtendunt:quandoq; à lateribus Solis una ſingulis, ſic ut tres Soles quandoq; reſerant, ut ego ſemel uidi, nec ſatis nouerã oculo quis eſſet uerus, adeò micabant qui à lateribus erant radijs: aderant tunc& Iris una,& Corona etiam, in cœli medio(dictu mirum) cum nullus 80l ibi eſſet, ſed omnes in Oriente: neque enim fiunt hæc niſi Sole occiduo cyr preliæ& aut oriente, dum nubes caua excipit ac denſa radios, atq; remittit. Igitur geminæ Lunæ cùm tres Lunęfuerint, media erit uera. Accidit rardò de Luna geminata,:arißime comiin rariſsimè de triplici: quod nõ fat niſi Luna, ut dixi, in Oriente uel Occi Sau. dente, ob cauſam de Iride aſsignatã: nec niſi plenilunio fermè, cum alio
4

122 DE LVCE ET LVMINE tempore ſit imbecillior: purum etiam aerem& poſtulat. Cum uerd trigemina futura eſt, manifeſtum eſt quòd duasta les nubes, aclocis opportunis conſtitutas adeſſe oportet. Frequentior eſt Parelia Solis duplex, quàm Lunę ſimplex. Simplex autem Solis fre guens eſt, acnullis nautis penè, magno etiam cum periculo, non uiſa. Accedit ad Pareliarum Lunæ raritatem, quòd homines noctè nõ aded uigilant,& in locis manẽt apertis, ac ſub diuo, ſicut de die, ut plures lon gefiant forſan quæ non uidentur. Solis aurem imagine impoſsibile eſt car ixides Iu- omnes latère, tot exiſtentib. ſub diuo mortalibus. Atq;, ut reor, eadem nærare, et qua eſt cauſa, cur paucæ irides Lunæ uideantur: nam& hæ nocte primum, 5. Luna luminibus ſaltem fermè plena, non multum citra æquinoctialem circulum& finitori propinqua uideri poſſunt. Hanc ferunt in Germa- nia, ubi frequẽtius uidetur ob poli altitudinem& nubium denſitatem, bis uiſam una ætate. Candida eſt multò magis ſolari iride, ut pro cæru- leo obſcura uiriditas, pro uiridi croceus, pro croceo albus ferme ſubij⸗ viaẽ in Suſtro ciatur. His rationibus palàm eſt, cum Sol aut Luna nunquam retro ca- inobi uiieri pita noſtra agantur ad Boream, ſitq centrũ iridis in linea à Sole ad ocu non poſfe lum, iridem in Oriẽte, in Occidente,& in Septentrione tantum ſpecta ri poſſe: in Auſtro nunquam, niſi quantum ex Solis& finitoris diuerſi Aeſtate manẽ et tate contin git, æſtate parietes in mane uerſus Boream à primis radijs e- uefperi umbre us Illuſtrari. Cum enim æſtate Sol oriatur, ubi circulus Cancri finito-
aſt auſtralees. 1.. 2uſ uſ rem ſecat, ratio ſphærę edocet, ut nobis Auſtrum inſpiciẽtibus, umbras ꝰ
aded obliquas exporrigat, utad Auſtrum tendere uideãtur. Eademq́;
ratio dum õccidit uiget: nam uerticis axis cum ad centrum terræ deſcen
dat, Sol uerò citra centrum terrę in circulo Cancrii feratur, neceſſe eſt ut quantò magis finitori propinquus eſt Sol, eò illum borealiorem nobis uideri, cum lineæ quæ ad uerticem tendit noſtrum, partis imę compara tione uerè ſit borealis. Quomodo di- Sed& ex his diſtantiã iridis uiſæ à noſtris, pedibus iam metiri diſca
ſtantiam irids mus. Sit arcus ſemicirculi AB tranſeũtis per Solẽ,& oculos noſtros, ac
d noſtris pedib..2.——. 1. 1. 1 eet,ebte uerticẽ noſtrũ,& centrũ iridis, tum illius uerticẽ A B:& ſit centrũ mun
mus,& illius quantitatem. medietas ima arcus iridis apparentis E G, Sol k: quia igit᷑ arcus KA no
tus eſt, erit& angulus in c, quaſi eſſet centrũ mundi punctus C, ob di- ſtantiã cognitus: quare angulus D cỹF& F rectus eſt: Kigitur trigonus C ỹ D cognitus ex tabula de chorda&
ma illius inſtrumenti, quæ illico nobis occurrit. Igitur angulus B CH notus:& eodem modo cyᷣE rectus:igit᷑ trigonus CFE,& proportio quinq; linearum CD, C E, CF, DF, EF,& quanta ſit portio ſemicirculi E G ex tabula de chorda& arcu: nam poſi
recto
) —————————— hoͤhöooh 3—,——— 4
denſiſsimam nubemex e
dic, centrũ iridis D, cuius ſemidiameter& ſinus uerſus ſeu ſagitta EE,
I arcu. Ducemus igit᷑ E H,& erit arcus B Hex planiſphę rio illico notus: nam hæc eſt prima operatio& facilli-
ta D E, LX, duplicabis F G, quam infrà docebo,& arcus illi chordæ è di
9⁹

reor eada lte primm rainocdtilh lerm in Gern biienſitun lrie= tprocn alhe ermelub nunm mretroc lines Sole ada on tum ſpei Xnoris diwa m An usradijs culu ncriſinit pici taus, umbr uidé at. Eadem ntritrerræ deia eratt ecelle e bot oremmot part ag comE bus u metind Loc=ν noltto 3:AE centrüm erſus= ſagitas
LIBER QVvAKRTVS. 123
& recto ſcriptus eſt: totius iridis quæ apparet, id eſt dupli G E. Etita ha-
bes iam quantitatem iridis, quamuis nõ uideas imum illius, id eſt pun-
ctum d:namuix unquam potes eſſe certus de puncto, an ſit ima pars
iridis, propter locorum inæqualitatem. Poſt procedo ad L,& uideo al titudinem N per E punctum, igitur angulus M E H eſt cognitus: quia,
ut declaratum eſt, uapores parum aſcendũt, ſed longè minus nubes: ut
Albertus Magnus exiſtimat, non plus XV. ſtadijs: eſt igitur ac ſi angu
lus H Cx eſſet in centro terrę,& ideo C E L cognitus,& L CE fuit cogni
tus, igitur C E,& totus trigonus EL per eandem tabulam:& quia
angulus FE C cognitus fuit,& L E C, erit angulus F EL cognitus: quare
cum F rectus ſit, erit trigonus F C. cognitus: quare proportio FL ad L
E cognita,& iam L E ad LC cognita fuit ex trigono ELC, igitur ratio F
Lad LC cognita eſt: ſed eſt cognita menſura, eſt enim proceſſus tu-
us, igitur F L cognita,& etiam E C ex ipſis compoſita: FG autem cogni-
ta eſt, quia E ỹ cognita fuit& E Dꝛideo cum duxeris EF in aggregatum
ex E D& DF,& producti latus quadratum acceperis, habebis G Fex
VIII. ſexti,& XXX I. tertij elementorũ Euclidis. Ducta igitur œỹ in
ſe,& E in ſe, latus aggregati, eſt linea C diſtãtia Aloco iridis, ubi ter-
ram tangit. Conſpicuu aut eſt, quòd ſi quis ſuper montẽ aſcendat altiſ- Quomdo iii ſimum, iridem maiorem ſemicirculo uidebit,& eò maiorem qudò mons ausenn hoßi⸗ altior extiterit: quod enim habet ante oculos ſpaciũ, uacui habet ratio- kraend
nem. Neq; ignorare decet, maximam iridem non ultra XLII. partes in Quantã ſapra noſtris regionibus ſupra finitorem eleuari. Maxima autem fit iris, cum finitorem eleua Sol in occaſu uel ortu extiterit,& linea& ỹ fuerit longiſsima. Conſtat mupahi ins igitur etiam ſciri poſſe, quanta ſit maxima iridis Anobis diſtantia, illius ſuppoſita magnitudine, tum uerò ex diſtantia ipſa magnitudinẽ, pro-
ut definitum eſt, comparata F G linea ad C G iam cognitam. lam uerò reflexione conſtat, quòd ſi ſpeculum ponatur ſub aqua, imago Solis Stella in aqua ab aqua reflectetur quæ Solem referet, alia uerò quę ex aquæ ſuperficie ob ſpeculam. coanguſtatur ob medij denſitatem, à ſpeculo reffectetur,& ſideris exi- gui imaginem refert, putantq́; homines ſidus aliquod eſſe Soli propin quum, quod eo artificio detegatur, cum ſatis conſtet imaginem eſſe So- lis, ſed ab aqua in ſpeculum refractam, quam plerunq; in deliquijs So- lis homines, dum deliquium ſpectare ſtudent, in ſpeculo uidere ſolent. Cur dum golde Sed cur dum Sol deliquium patitur, illius imago per angulare fora- Ilu bauithae
men delata, nauis formam refert? Mira nunc àme ratio radiorũ eſt ex- ſauadanen plicanda, ſed ſenſim ob difficultatẽ: nam cur primò radij per inciſuram dioru tranſeun angularem tranſeuntes, in ſubiectum planum rotundam figuram, non tium nauis ſor- rectam oſtendant,& eò rotundiorem quò magis procul eſt planumab C eih. 1 inciſura, demonſtrandum eſt. Cauſa huius eſt duplex, quę ſuperius eſt eiſuram angua enarrata. Nam lineæ quæ prius coibant, quantò longius procedunt, ed vem tranſchtes æquidiſtantiam magis naturæ appropinquãt: quò fit utab angulorum uf aere er, natura abſcedentes, rotundæ magis accedant. Hoc igitur iam in ſupe- fgurã chingit.
4 2

124 D E. LVCE ET LVMINB
riore figura demõſtrauimus: atq; ed magis, quòd radij à toto Sole, non c ab uno puncto prodeũt. Altera eſt, quòd cum figura quò magis abſce- dit, ed magis augetur: oculus uerdò obiecti illam partem relinquit, quæ debilior eſt minima parte rei quam uidere poteſt, ut iam ſuppoſuimus ab initio. Cum rotundior pars& ampla, lumine ſuo angulos obum- bret, neceſſe eſt ut partes tenuiorum uirium, id eſt angulares, prius mo uere uiſum deſinant medijs in quas copioſus emittitur radius: igitur ſi⸗
guræ illæ rotundæ apparebunt,& ed rotundiores, quò magis non ſo- ſum ab inciſura ea per quam radij tranſeunt illam conſtituentes abfue- rint, ſed etiam ab oculis intuentium. Hæc igitur cum ſint clariſsima„& ubi lumẽ ſub propria quaſi quantitate exci pit᷑, ſi quid ſit intermedium, cum umbra defertur: imagine igitur Solis quaſi ſub magnitudine reda- cta, quà ſubijcit᷑ oculis inciſuræ beneficio, cuùm Luna interpoſita ſit cor- pus denſum atq; opacum, neceſſe eſt umbram etiam Lunæ in figuraui-
eri. Sed Lunæ umbra rotunda eſt, quia Luna ipſa eſt rotunda,& for-⸗
maà qua abſcinditur rotunda: igitur cum àro tundo rotundum ex una parte aufertur, relinquatur nauiculæ ſeu uacuæ Lunæ imago, neceſſe eſt in deliquijs formas quę in planis deſcribũtur, Aradijs per angulares inciſuras tranſeuntibus, nec angulares nec ro tundas eſſe, ſed lunares, ſeu ad nauiculæ formam factas. Verum opus eſt diligenti conſpectu, quoniã cum Luna ſit peruia, rotunda uidebitur eiuſcemodi figura. Sed clarior pars lunarem formam, ut dixi, repræſentat. b Hæc uolui ſubijcere, Princeps generoſiſsime Ferrande, quoniã hoc in libro, ut præfatus ſum, nihii falſum aut dubiũ ſcribere uolui. Quòd ſi cui ea quæ proponimus non ſuccedant, ſeipſum ignorantiæ, non me
cCur qeliqujj so accuſet mendacij. Sed ad rem regredior. Eiuſdem deliquij tempore cro lis tempore om cea omnia uidentur:multis etiam dolor nõ leuis capitis contingit. Cau
nia qocea.
Solem toti e undequaq; raæ dios emittere.
ſa eſt, quòd lumen paucum eſt,& ob id croceũ. Indicat hocaurora, quę & ipſa crocea eſt, unde illud Vergilij: Tithoni croceum linquens Aurora cubile. Atque eadem ratione in aere fieri permutationem neceſſe eſt magnam, ob quam quibus caput eſt imbecille dolet. Verum dices, nnne dum Sol oritur, parum etiam luminis ad nos peruenit:& dum õccidit,& ta- men illud candidum eſt, ſicut& quod paruo foramine per feneſtramin obſcurum cubiculum ingreditur? Sed cauſa huius eſt, quòd dum 8ol oritur aut õccidit, parum temporis abſumit, manet autem diu in deli- quio:quòdſũ quis primos radios orientis, aut ultimos occidentis Solis,
ui non ex centro ueniunt, tum maximè procul inſpiciat, croceos abſ-
que dubio illos eſſe uidebit. Ex his igitur duo perſpicua ſunt: Solẽur dequaq; non ex ſolo centro radios emittere:& tamen radios qui ex cen tro emittuntur eſſe ualidiores: quod etſi non fatearis, modò primũ con cedas, nihil ad res demonſtrandas detrimenti afferet. Verum, ut dixi, ex toto Sole tanquã ex igne undequaq; radios prodire claret, quo niam deliquij
———

—
ornss. igitun duggis nongi nlt ntesabiu nür= ilsim) dmermedim magudiner aint— oſitallten Lugin figunu eſtnanda,&h dro dumexu inx er go, neck adiſaar angula as ee=ſedlunan liligt conſpeã ſcem igura. 8
erran= quoniih rribe olui. u ignq tiæ, nonl leliq m empone pitis uingit licat aurons
TLIBER QVARTVS 5 A deliquij tempore pars quæ centro oppoſita eſt occupatur à Luna,& ta men aer&e parietes illuminantur. 4 Eſt etiam ratio ſpeculi concaui hoc oſtendens, quoniam non aliter Quomodo ſpe in unum punctum coire poſſent omnes radij, niſi à toto Sole procede- culi concauum rent. Finge tu ex centro Solis ſolum illuſtrari ſpeculum, profectò ſolus Hne, kauſos 3 radius unus in ſpeculi centrũ redibit. Vnde ergo fit ut in centro ſpecuu 84 li concaui ignis ſemper accendat᷑,& omnesex Sole radij coeant: hoce- nim Euclides rectè demonſtrauit in ſuis ſpecularibus. Namex AB CD E in ỹ centrum omnes radij inter x& L reflectuntur, non ex uno tan- tum circulo, unde in F ignis accenditur.— Sed meritò dubitabis: primò, cur radij qui in ſeipſos Pprropoſitio ulti
reflectunt᷑, hi autem ſoli ſunt perpendiculares, ualidi ſint: 88 euruh, .6... 8. Cauſa eſt manifeſta: qui enim reflectitur à perpendiculo, ſol ſint ualdi.
in ſeipſum redit, ut ex E in F,ex k, quare cõduplicatur ra- dius ſecundum longitudinẽ totus: qui autem ex alio pun cto in E k reflectit᷑, illũ ſecat& abit: at qui ſecat, in puncto ſecat, igitur nullam prębet uim. Nam punctus cùm careat quantitate, caret& uiribus: igitur etſi infiniti radij per eun dem punctum reflectantur, nihilo ſunt robuſtiores. Nam quod eſt nihilũ, quantũuis ingemines, nihil producit: igi- tur radijs qui nõ reflectunt᷑ à perpendiculo, nulla prorſus B eſt uis, ut ſecent. Proximis tamẽ ac proximioribus eò ma-— ior eſt uis, quoniam radius radio proximus eſt, non quia Heculum. ſecet in puncto, nam ſectio nihil refert, cum, ut dixi, in indiuiſibili fiat, ſed propinquitas: nam iuxta longitudinẽ diu& magno ſpacio ſi radius radio hęret, utriuſq; uis in unum coit, ac quaſi ingeminatur. Quaſi dixi, quoniam ſolus à perpendiculo cum in ſe redeat, etiam ſolus uim ſuam exquiſitè duplicat. b Altera dubitatio erat, ſi ſpeculum ſit magnum ex parte& G, reflexi ra ępeculum con- dij cur non illuminant circumſtantes partes circa F, ut ſaltẽ claritas red- amumn Juò m datur, uerum omnes hi radij infra F reflectũtur? Nam ſi ducatur radius we aaiah ex E in G, angulus E G K maior erit recto in angulo F G E, igitur reflecte tur infra F G per angulum ꝶ G E: quare quantò maius eſt ſpeculum,& maior etiam ſuæ ſphæræ portio, eò magis atq; celerius accendit. Huius car ſpecula ca tamen generis ſpeculum non procul ignem accendere poteſt, cuum ſem uteum ubire per in centro radij cogantur. fa heun Luga, Supereſt tertia dubitatio non leuis. Quoniam radij qui ex parte E G reddunt inag⸗ à puncto k reflectuntur, ut ex kx procedens à puncto D uerſus H refle- nem. ctetur,& ſaltem illuminabit partes iuxta, contra experimentum. Eui dens eſt hocmagis in radijs ex B& C in kdeductis. Cauſa huius eſt ꝙ ſparguntur, nullusq́; eſt perpendicularis radius, lumenq́; in F ingens obfuſcat proximas partes: debilior etiam eſt radius ex concauo ſpecu- lo reflexus quàm ex plano, qui labit᷑ ſi non ſit perp endicularis. Cauſæ
4 3

E& Fp ber accidẽs.
naues procul ue
126 DE LVCE ET LVMINE cauſe robori igitur roboris radiorum ſunt, per ſe coitio à perpendicular 1, ut in cauis C radiorũ per ſe ſpeculis. Proxima huic eſt reflexio à perpendiculari abſq; coitione, ut in planis ſpeculis directè Soli expoſitis. Tertia ſuccedit„reflexio nonà erpendiculari, ſed tamen ad angulos æquales, ut à plano ſp eculo non directè Soli expoſito: nam nec hancoculus ſuſtinet. Quarta reddit ima inem, ſed ſuſtineri poteſt, cum radij ad æqualem angulũ reflectuntur, ſed ſparguntur, ut in cauis ſpeculis extra pyramidemutranq;,& quæaà centro ſpeculi ad ſpeculũ,& à centro ſpeculi ad rem uiſam: ut extra py- ramidem FKL,& FAC. Quinta eſt, cum à corpore nõ polito reflectun tur radij, ad uiſum inutiles, nõ ad calorem: nam& hi perpendiculares, ut dixi, reflexi, ingeminant caliditatem propter coitionẽ, ſed imaginem haud reddunt. Cauſæ autemroboris radiorum per accidens dicuntur, magnitudo& propinquitas lucidi,& quòd radius ille ex centro lucidi proficiſcatur:tum ſynceritas medij& radiorum ipſorum. His cauſis ac cidit ut lumẽ aliud alio euadat ualidius: unde refſexionem ſolarium ra diorum ex Luna& ſideribus ob diſtantiam quanquam puriorem tole ramus, à cryſtallo& aqua oculis ferre non poſſumus. ꝗsotmodufi- Verum cum duo uideantur eſſe modi accendendi ignem ex ſpeculo: neeru om primus, ut omnes radij in centrum ſpeculi incidentes colligantur in u- no puncto per reflexionem, qui fit, ut dictũ eſt, cum cauo ſpeculo ſphæ rico. Secundus eſt, ut omnes æquidiſtantes colligãtur, qui è Sole pro- deunt, in punctũ unum, qui etiam fit parabole: extare de hoclibros Ar D chimedis, ubi docet cõburentia ſpecula parabole conſtare, Franciſcum Maurolycum Meſſanenſem ſcripſiſſe, apud Conradum Geſnerum in- uenio. Res autem ſic ſe habet. Cum ſuperficies conum rectum ſecat,& ſuperficiei dimetiens æquidiſtat lateri trigoni inſcripti ſup erficiei conũ per axem ex uertice ſecantis, ſuperficies illa parabole dicitur, quæ ſit A BC.cuius recta Auertice B diuidens A C rectam ſubiectam æquis lateri bus, curuis B A& B C, uocetur dimetiens B P. A C autem diameter, ba- ſis coni k, medium B D: dico H kL talem ſemper habere proportionem ad perpendicularem quamcunq; ex latere ſuper dimetiens uenientem, qualis eſt ipſius perpendicularis ad partem dimetientis inter uerticem B& perpendicularem interceptã. Velut ſit per-
8 4 pendicularis F G, talem habebit igitur HL pro- 217 8 Ir Portionem ad GF, qualis G F ad 6 B:& uocabi A tur tunc HL latus rectum,& omnes lineæ ęqui diſtantes B Do ſeu radij reflectentur in k.Eſt ue 4— 5 d rò HL ſemper quadrupla B k. De ſpeculo, Sed ſi propoſitum ſit facere ſpeculum quod procul comburat, qua-
quod comburit lem feciſſe Galenus narrat Archimedem, qui hoſtium triremes deuſſe- neneeh rit: manifeſtum eſt ſpecula, ſeu à parabole ſumpta fuerint, ſeu à circulo De tempera- àc ſphæra, maxima eſſe oportere, id eſt, portiones maximarum ſphæra mentis, cap.3. rum, aut conorum maximorum, parabolis partem nõ tamen—
Velut
— KD ——— 3 —,—*—“ — 1— 2—““ .——— v 4 8 5 1

3 m utincu oitione
t; Sexio non an eculo m
1 düta
zulſa jectunmgd 1.
llae Aextrap, OHoreffech beendiculm dndh limagin cci= dicunm lec ntroluai rut— lis caulsa lonm arſolarium nam Erioremtl .
igt aexſpecu- es q hanturim
cau eculo ſp
tur, e Solepn
red dclidrosd onſt* franciſau dun Jeſnerumi im=m ſecu pti aficieian led ir, quæii iech Mquisln aute fiametel, berdèt oportioi meci ti uenien
LI1BER QVARTVS. 127
A Velut ſi ad M. paſſus extendere ignem libeat, circulum deſcribemus, cu
ius dimetiens ſit duo millia paſſuum, huius tantam aſſumemus portio- nem, ut rotunditas nõ lateat, partem ſcilicet ſexageſimam, cui dimetien- tem pro altitudine in termino uno adij ciemus,& dimetiẽte fixo circũ- agemus circuli partem, quæ nobis portionem ſphæræ deſcribet: quam cuùm expoliuerimus, ignem Soli expoſita procul& ualidiſsimũ ad paſ- ſus M. accendet. Nunc autem nõ aded utilis, ob bellicas machinas: olim uerò tutiſsima. Quæ uerò à parabole procedit cõflagratio potẽtior eſt. Ea autem ſic fit. Sit locus qui comburi debet mille paſsibus diſtans. Fa cio B k paſſuũ mille, cui rectam coæqualem ad-.
ijcio KD, ipſiautem B D æqualemad perpendi- culum facio B A,& ex altera parte B C æqualem B A,& ductis DA& D C, facio D centrum baſis coni,& AD axẽ, nam angulus AD c rectus eſt, & circũuoluo A C ut fiat conus,& deſcribetur circulus à linea D ctanquam ſemidiametro pro coni baſi, hunc diuido duabus diametris ad re-
ctos angulos ſe ſecantibus C E& F q in centro A D.Erit etiam ut B punctus cixcumferentiã circuxᷣ li deſcribat circa conum quæ ſit H B. Duco igi- turà uertice coni rectam ad extremitatem unius diametri baſis, puta ad c,& ubi ſecat circuli pe- ripheriam, ut in B, ex illo puncto duco lineas re ctas ad extremitates alterius diametri B F,& B G: ſuperficies igitur in qua eſt trigonus B F G, ubi ſecat ſuperficiem coni, facit duas obliquas li neas B F& B G, quas ex chalybe optimo, ne fle- ctant᷑, fieri oportet, aſſumpta tantumparte, puta B L& BMæqualibus, quæ ſunt latera parabo- les. Inde aſſumes molem ex gypſo N maiorẽ la-
titudine L B é in uertice, quam ſenſim cotibus b
atteres, donec impoſita parabole L. B M circumuerſaq́; undiq; tangat, ſi- neq́; impedimento circumuertatur. Quod cum effeceris, huic moli ui- trum candens aptabis, efficiesq́; parabolem quæ à tergo ſuperaſperſo plumbo radios omnes è Sole æquidiſtantes, qui omniũ ſunt robuſtiſ- ſimi, in punctum k, id eſt paſsibus mille diſtantem reflectent, combu- rentq́; ſtatim. Hæc autem ab Archimede planè demonſtrata ſunt, ut e- tiam Antonius Gogaua ad nos tranſtulerit. b
*
Verum poſtquam de ſpeculis res prodigioſas narrare aggreſſus vbeculum quod S oaulta reuelat.
ſum, ſpeculi quo occulta uideamus compoſitionem docere propoſui. Plana igitur duo ſpecula ex cryſtallo factitia, qualia Venetijs fiũt, quia non adeò ut chalybea uitiantur, æqualia ad unguem iunge, ita ut alte- rius longitudo longitudini reliqui ad amuſsim hæreat,& ut circa axem

128 DE IVCKET LVMNINEEI poſsituelut integumentum circumuolui, ſic ut ſuperficies unidäcun al terius ſuperficie quandoq; unum planum efficiat: cuanchoch olidum, rectum, obtuſum acutumq́;, ut libuerit. Tunc in ſublimi ſp eculumim- mobile èdirecto loci ſuſpendes latentis, ita ut ſpeculi facies plano tuo perpendicularis immineat: ſpeculi autem mobilis facies longitudinem
1. epreſentan conicum ac cylindricum. Hoctamen ultimum longtè etiam maiora re- 3 præſentabit, uelut quaternas facies, oblongã etiam atq́; ſtrictiſsimam, & modd perbreuem atq; latiſsimam. Quid tandemcomnia fermè præ- terquàm ueram, more hominum huius ætatis, qui omnia nouerunt ma
gis quàm bene facere, aut uera dicere. specula imai- Sunt& ſpecula quæ multas facies oſtendunt, ut quæ è planis multis nes miromodo conſtant. Sed hæc notiſsima: illa admiratione digna, quæ unica ſuperfi emamin cie plures reddunt imagines. Erat mihi ſpeculum quadratũ èuitro pla Specula plana mum, quod utranq; aurem geminatam referebat, quaſi ſecunda primæ plures repraſen eſſet imago: erat& remotior. Id effecit ut crederem, ſpeculum fuiſſe in ner Hiſpania,& ipſum planum, quod duplicem referret imaginem facieial teram atque propinquiorem ſimillimam ueræ, reliquam quaſi mortui: nam eadem ratio in utriſq;. Demõſtremus autem cauſam huius, ut rem ſciamus,& conficere doceamus. Nam qui uidenttalia, perterrent᷑ non ſolum miraculo rei, ſed etiam imagine ipſa. Nam& aures illæ poſterio- res pallidæ admodum uidebantur. Quiai gitur pallidiores hę fi gurę& minus
—

paſt amuiden,
N.
cid perda
ene liud uern u bi eqp ady riuſllocaſti,W alat zacalten ocu a lene cou lebit xcuncyl
mminarumh
ſpléntein ſa
nidech enaginesn
curiy coribus
moi=ides,&i G I ternosoe cfig aichzaln nſplrcum, ſc agee maionn natq ictiſsimm mrot E fermegy ommt Hueru
A minus efficaces ac conſpicuæ, ac ſimiles primis imaginibus,
LIBER QVARITV S.
manifeſtũ eſt quòd uelut in iride duplici, poſterior ex prio- re fit. Sed ex quo reffexio? Videtur etiam nõ ſemper duplex iris, nec niſi in paucis ſpeculis duplices imagines. Sit igitur oculus A, quod uidetur B, ſpeculum C, concurſus ad anguuUx los æquales in C puncto ‚concurſus cum recta ex B ad per- ſ pendiculum ſupra ſpeculum in D, ubi uidebitur& B. Cum
igitur inclinant B& Aualde, quia A CB parum diſtat a ſpe M
culi ſuperficie, refrangit᷑ ex, quia non ad unguem planum eſt ſpeculum, in E. Altius igitur E quam C, igitur F uidebi- tur ſupra D. Quod uerd altius uidetur& ſub æquali angu- lo, etiam longius eſſe exiſtimatur: quare F poſt D etiam eſſe uidebitur. b b Sunt& alia quæ ignem accendunt, quòd è multis conſtent circulis,
ac deniq; compoſitorũ infinita monſtra, quæ referre eſt ſuperuacuum:
illa nuncoſtendamus, quæ in aere imagines repræſentant. Superius ca ua retulimus, ſunt& conuexa ſphærica, ſed exquiſitiſsima cylindrica conuexa. Conſtituatur rima feneſtræ è directo alicuius tabulæ pictæ, ſic ut èloco quopiam cubiculi per rimam poſsit inſpici, eo uerò in loco cylindricum ſpeculum conuexũ ſtatuatur ſuper tripodem ad planum perpendiculare, inde oculum ſic colloca ut è ſpeculo uidere poſsis ta- bulam quam extrà poſuiſti: eam igitur imaginemut in aere pendentem uidebis inter ſpeculum atq; feneſtræ rimam.
Qudd ſi homines uolantes uidere in ſpeculo libeat, ut uolare uidean
29
Speculum quod
tur, quatuor ſunt neceſſaria, ut moueantur, ut brachia agitent: hæc duo veprſentat ho
præſtabit homo, quem uolantem uidere deſideras, ſeu ipſus fueris, ſeu alij ſint: quanquam& motum aſsimulare poſsis ſpeculi motu, ſed nõ le ue eſt hoc incõmodum. Tertium eſt, ut in ſublimi pendeat, ne terræ ha rere uideat᷑: quartũ, ut pedes uelut in uolantibus auibus cum capite& brachijs æquidiſtent pauimento: hæc igitur duo ſpeculũ præſtabit pul cheerrimè. Duo igitur tigna æqualia ad angulũ rectum iuncta, ut rectus
angulus in ſublimi ſit, ac leuia ad modum gnomonis compones: iuxta
angulum intus duo magna ſpecula plana ex aduerſo æquali altitudine cõſtitues, quæ pendula eſſe ſatis intelligis. Cum itaq; ab his tantumab- ſcedis, ut in altero calcaneũ ad unguem aſſequaris, ex motu ſecundum rectam lineam,& brachiorũ iactatione, uolantem inſpicere uideberis.
mines uolantes.
Eiſdẽ rationibus quas diximus, ſi ſpecula duo ſe contangentia, atß Vr imaginem
in una ſuperficie plana exiſtentia, ita collocaueris, ut altero ad te accedẽ heaeſau acr rece
te, reliquũ abſcedat, quod fiet ſi ſuper trabe rectè& ad perpendiculumm aentem uideas.
collocatis, uinculum quod inuolutũ ſit ſenſim explicetur, uidebis ima-
ginem tuam accedentem in altero, in reliquo retrocedentem. AuOd ſi uomodo dor
dorſum tuum uidereuelis, ſpeculis duobus planis id cõmodè aſſequè- ris, quæ quantu maiora fuerint, ed erunt etiam meliora. Primum retro b r
ſum tuum ſpe- ctare poßis.

130 DE LVCE ET LVMINE collocabis medio ſitu inter ſupinum& erectum, alterum ſublimiore lo a c0 quàm tu ſis medio ſitu inter pronum& erectum ante oculos tuos, optimeq́; quęcunque in tergo habes uidere poteris. Memineris etiam- ſi, gratia exempli, annulum ex aduerſo ſpeculo collo caueris, annulus uerò& ipſe ſpeculum ſit, uelut incluſo Sapphiro, uidebis in ſpeculo i- maginem annuli, in cuius gemma imago tua apparebit: hoc autem ex Que wntumg multiplici reflexione continget. Ildemin duobus continget ſpeculis,& x iuobus ſpe-· multò maiore miraculo in tribus. At ſi pro funda obſcuraq;, ut uterum, culu gulam, cubiculum tenebroſum uidere propoſitum ſit, amphoram ma- SeD e ⸗ gnam aqua plenam uitream colloca directo loci,& lumẽ poſt ampho Acaa ram, ut amphora media ſit in recta linea inter lumen ac locum quem ui- qere deſideras:inde omni alio ſublato lumine, oculum tuum collocau- bi amphoræ lumen non impedias, locum tamen in ſpicere poſsis, uide- biś; cuncta ut in luce clara. b gpeculum nu- Sunt& qui ſpecula finxerũt tot facies quot horæ diei ſunt oſtenden mero ficierum tia, cuius rei teſtis eſt Ptolemæus. Sed& pars imaginis partem cuiuſq; horas oſtendes. pioræ declarabat. Sit igitur quadrilaterũ, rectangulum, tertia parte lon- gius quàm latum, diuiſum autem in duodecim quadrata æqualia AB G DEFGHMKLM& N: conſtituatur ſpeculũ iuxta eandem rationẽ diui- ſum totidem interuallis, atque ſuper eo uelamen altius in à quàm B,&
— in B quàm c,& in c quàm D, ita ut D ſpeculum tangat. AEK Eadem ſit proportio E ad F,& kad L, quæ A ad B,& FD BIFſT.] ad G,& ¹ ad M, quæ B ad c, atque 6 ad H,& W ad N, quæ —— eſt G ad D. Sint uerò uelaminis partes ita diſtinctæ, ut al- C N tiores poſsint ſenſim transferri ſuper humiliores, itaut [DHN]primd ex A in B, inde utraque uelaminis pars ex B in C,
— inde partes omnes in D: quò fit ut cum grauius fiat pon- dus, eò breuiore rota circunferatur, ut tempora translationum fiantæ- qualia. Addantur igitur horologiorum rotæ ſingulis tetramorphis, ut ſint tres rotæ, atque in ſingulis diſcrimina æquationum uelut in Pla- netis, ut motus ſit edò uelocior propter rotam breuiorem, quò pondus magis augetur: ita fiet ut cum poſt primi tetramorphim ſecunda, inde tertia detegatur, atq; in ſingulis facies ſingulæ, ut pro horarum numero ac partiũ, facies ac partes facierũ in ſpeculo uideantur. Hæc autem om- nia facilè in horologijs horarum inæqualium, quibus Romani uteban tur, perſpiciuntur. Cùm enim rota quæ uoluitur axem habuerit ſuper
quo mouetur extra centrum eius, tantò celerius mouebit᷑ in parte pro-
pinqua axi, quò axis ab eadem parte à centro rotæ magis remouebitur. De cyyſtallino Cryſtalli priſma uerò multas ſpeculorũ uires habet, ut quod multas priſmate mira. formas referat, tum etiam auerſas capitibus in imo& pedibus ſupraà, ut caua ſpecula, tum monoculos& quatuor oculis. In eo etiã colores, ma ximè dum aduerſus Solem ſecundum longitudinẽ collocatur, pulcher
rimos& inimitabiles apparẽt: uerum oculis applicatum, tum maximè
ubi

Llu doſtan 1act amquem umft ancollog lpi poſsis,u edie Ju oſtenl ginit temcuil um triapartel adra qualian ande ationèd Utius quam ¹ Dſſalumtanm dL,(& Xad 5,* ad H=M ad N es itat kinctæ, ui der hire liores, i ninis Sex Bu- um 4e ins fiaty ansl numfm ngulſt ramon ation ta ucluuin uiorsè x quo por- rphi cunduii
LIBER QVARTVS, 331
& ubi arbores ſint& prata, pulchritudinem cœleſtem refert, coronas, iri- des, tapeta ubiq; ſparſa, colores ſplendidiſsimos, ro ſeos, candidos, uiri des, puniceos, cœruleos, aureos, mixtosq́; omnes, ac gratiſsimi aſpe- ctus: aliam in ſublimi atq; auerſam effigiem rerũ oſtendit, quaſi planis in montes aſſurgentibus. Finitorem etiam, ac regiones fingit, cum di- ſtantia maxima atq; iucundi uiſus, ut quæ illum non labefactet, ſed re- creet. Oportet autem magnum eſſè priſma, puriſsimumq́; cryſtallum.
At uerd ut iam ſpeculis relictis& cryſtallo, ſynceri uiſus aliquas fal- Cur n 7 e ſas imagines referam, ſcilicet quomodo res una duæ uideri poſsint, tem auæ uideantur. pus eſſe uidetur. Contingit autem hoc, quia uiſus ſic rectè uidet, ut radij in pupillam cadãt orthogonij, ſeu dicas perpendiculares,& qua- ſirectà in coniunctionem neruorum ferantur. Cum igitur obliquan- tur oculi, ut nerui ſurſum ac deorſum deprimantur, una res duæ uide- buntur. Et generaliter quæcunque loco, forma, magnitudine, aut co- lore diſtincta uidebuntur, duo apparebunt, etſi ſint unum. Hoc autem contingit, ſeu loco alter oculorum dimoueatur, ſeu diuerſis medijs ui- deamus: uelut ſioculorũ alteri conſpicilium obijciatur, reliquo per pu rum uidente aerem: uel ſi res in aqua partim ſit, partim in aere, nam fra- cta uel duæ iudicantur: uel ſi inter oculos medium ſit obiectum, quod rem unam uideri probibeat, quæ ſi uel non rectè ad oculorum polita ſit ſitum quaſi illis æquidiſtans, aut colores uarios oſtendat, tunc duæ res
B una firmius exiſtimabuntur. Quædam enim res propè oculum nihil Diuerfttas in-
impediunt, quoniam minores ſunt diſtantia oculorum: procul& pro- bedientium ui- pè rem uiſam eam tegunt. Rurſus aliæ oculis proximæ impediunt, pro“““
cul autem parum: quia angulus qui ex eis fit, ob diſtantiam iuxta ocu-
lum coanguſtatur.
Verðum& eadem ratione quæ in plano pinguntur, ſolida apparent. Ratio ſolida in Hoc autem maximè duabus ex cauſis: altera eſt umbra, à qua oculus iu plano pingendi dicium illud refert: Si umbra, igitur umbroſum,& ſolidum corpus. A- ded enim ſenſus aſſueuere iudicio ex diuturno uſu contracto, ut refe- rant in inſulis nuper repertis nec habitatis unquam aliàs, aues non refu gientes, capi manibus. Altera eſt, ut conſideres quæ pars corporis ui- deatur, uelut in cubo ſuprema anterior, dextra aut ſiniſtra: Iatẽt reliquę ſuperficies: inde umbram ad lumen quod ante te finges ad altitudinem dimidij recti collocabis, corpus autẽ pro lineis quę ab oculo ad cubum ſuper planum extenduntur. Potes& ab angulo intuitum conſtituere, & lumen à latere. Rurſus alia ratio eſt tabulę quę in pariete pendet, alia eius quæ ſub oculis ac manibus finitori æquidiſtans iacet: uerum in om nibus hoc cõmune eſt, ut rem ipſam conſtituas eodem loco,& angulos ac puncta eadem in plano,& ad oculos& ad lumen exprimas, ut termi- nos rei uiſe. Cum enim anguli fuerint æquales,& colorib. ac umbris adiuuantur, ut eadem corpora referant neceſſe eſt. Idem enim idem re- fert,& ſimile ſimile. Memento tamen ut locum uiſus æqualis obſerues,
r 2

b 132 DE LVCE ET LVMINE Ratio menſu- is eſt humanæ figuræ caput, cum homo in ta ecu rarum in pietu que enim infra illud uidebuntur, humilia: quæcunch ſuprà, ſublimia, la non ſecus quàm ſi uerè tali in ſitu ſorent, oculus iudicabit. Igitur ut ſoli- da reſeras, ſunt hæc quatuor abſoluenda: forma rei ex radijs oculorum
ſumpta, umbra ex radijs lucis, colos qui non alius eſſe debet quàm eius
corporis ſub ea luce& ſub eo ſitu collocati: ac demum ſitus in tabella,
ad hominis depicti rationẽ, cuius uertex in directo ſit tuorũ oculoru,
Pichara quis. ſtatuendus eſt. Quid enim aliud eſt pictura, quàm imitatio affectuum quæ ſuntin corporibus, ad luminis comparationẽ ex ſolo plano? Nam
etſi animi etiam diſpoſitiones ex pictura liceat coniectari, nõ tamen ali- ter quum ut per corporeos affectus exprimutur. Dixi ad luminis com⸗
parationem: unde alia erit natantis facies, alia in radijs Solis exiſtentis, alia uerd ſub noctis quadam obſcuritate, alia in lumine Lunæ, alia can-
delæ conſtituti, ob id decet admota lucerna experiri. Qelam m Q/3Quid miraris de lumine:? cum quędam procul uideantur, quę propè liu à longè ui latent: ut in marſupio meo chalybeo diſtincta quadratis figura nigris li dentur quum neis à longèuidetur, aliàs inuiſa. Sic& ſtellæ nocte uidentur, quę die la prope. 5 5.. 2 horunn alre tent: unde etiam reticulo adiuuãt opus. In paruo enim ſpacio erroruel a pmgendum minimus latére non poteſt,& ad rectitudinem manum artificis dirigit. gyeculo pictu- Eadem fermè ratione ſpeculo picturæ pobandę ſunt. Nam ſpeculum re probande. cum euerſas res oſtendat, multa quæ iam latuerant detegit. Vt enim or do multa abſcondit, unde gemmarij magaritas certo ordine collocant, in medio maculatas cõſtituentes, ac pulcherrimasin extremis terminis, ac ſenſim àpulcherrimis ad turpiores deſcendunt, ne comparatione tur pes agnoſcantur: quaſdam interdum uitiorum mutatione gratiam reti- nentes, iuxtà ponunt: ita contraria ratione ſpeculum detegit mendas, cõuerſo ordine priore ob quem placebat pictura. Ita ſpeculo quod om nia cõtrario ordine ac præpoſtero oſtendat, literas cõtrario ordine ſcri- ptas, rectè illas eo repræſentante legimus. Ordo wlorm Carterum utad picturam reuertar, nec obiter colores ſunt diſponen- ſaer Wieenes. di, ſed inter claros ob ſcuri, inter obſcuros clari ſedem ſi habeant, deco- rem& ornamentum picturæ adducunt. Ergo rubeus inter cæruleum & uiridem, candidus inter cinereum& croceum interponendus erit. candidus color Sed cauendum eſt, ne candido multũ in picturis utaris: eſt enim uelut
uenenum pictu—„ 115 illarum uenenũ: nam ſplendore ſuo uenuſtatem primd, ac grauitatem
quandam ab artis opere aufert, colores autem reliquos obſcurat,& um
bras rerum uitiat. b b colorum noni Sed poſtquam in colorum mentionem incidimus, de illorũ genera- d.
difficilè eſt, non intellectis nominibus, nomina illorum prius exponen
da erunt, nõ equidem nunc antiquorum ex opinione, ſed ita ut quæ tra ctantur intelligantur. Velle enim nunc in tanta illorum confuſione de
„—„—.. colorũ nominibus tractare iuxta antiquorũ ſententiã, res eſt præter id
. qudòd
bella pictus fuerit: quæcun e
tione ac nominibus tum ſpeciebus dicendum eſt: ſed quia res tractare

ctar 1 ötamen!l xi 1 Aminisc Is I gexiſteni ine ue, alaa i.
dent m. quepm rrati ura nigi uide i, quęci nimt döo erron aum t aicis dirig ſunt* Iaſpecube dete Vtenim- to ot mecollocn next=is termin necdo arationer tatid== rratiamns lum vit menl ltaſgbo quolr cõtr ordinet
loret s tdiſpor- lemſit veant,ou beustnrr cxr ll inter lendusc
utaris? tenim f
eruita
quos Ncur au,
LIBER QVARTVS. 1135
A quòd difficillima& immenſi negocij, extra propoſitum noſtrũ. Rem
igitur hanc tametſi nouo, non tamen inutili exemplo aggrediemur.
Ergo quomodo de coloribus agendum ſit, à manifeſtiſsimis ſumẽs ini-
tium, nunc docebo. Niueus color qualis ſyncerę niui in cumulũ congre Niueu gatæ, candore eximio, ac ſplendore nõ leui. Candidus in calce eſt, colo candidu. re niue non inferior, ſed ſplendore. Lacteus in lacte, candore minore, Lacteus. ſplendore fermè nullo: nam nullus candor abſq; ſplendore. Hitres Al Albu.
bi nomine intelliguntur. Huic niger directo opponitur. Hic talis eſt, Niger. qualis in carbonibus, qui tamen ex eo ſplendet. Prãnius àgemma quæ pramnius. talis eſt uocatur. Argenteus ab argento dictus, multum habet ſplendo- Argenteus. ris, candoris parum. Plumbeus uerò minus candido eximius: nam ob- Plum beus. ſcurior eſt,& minus habet lucis. Aqueus aquæ ſimillimus, nõ quidem Aqueus. maris, ſed fontium atq; fluminum: ſplendoris habet multum, candoris parum:è diretto contrarius cinereo, qui colos eſt cinis, in quo candoris cinereus. plus, lucis fermè nihil. Plumbeo proximus liuidus, qualis eſt ad unguẽ Liius. caro puerorum qui loris uapularunt: eſt enim ueluti plumbeus abſque ſplendore ullo, cum ſanguis accurrit, nec exit, ſed ſub cute colligit᷑. Pa- Paleri: learis, qualis tritici paleę. Splendidior ſolum eſt colos urinę bene ualen b tium corporum. Flauus, qualis maturis ariſtis. Aureus parum differtà d—9 flauo, eſt tamen longè ſplendidior. Inde luteus, qualis ouorum uitellis, Luteus. quæ lutea etiã ſolemus uocare. Splendidior eſt eo croceus ac paulò ru- Croceus. bicundior. Quo flammeus à flamma dictus, ut à croco croceus, longè Flammeus. clarior eſt. Eſt purpuræ noſtræ color purpureus, rubeo clarior. Nam Purpureus. rubro etiam ſubrubens proximus eſt. Hic qualis uino rubenti clariori. Manifeſtum eſt autem, quòd paulò dilutior& clarior aliquãtò ſangui Subrubens. nis uenalis colore, qui propriè Rubeus meretur appellari. Ex albo ru-&ρ beoq́; mixtis roſeus componitur, qui in roſis, tum pueris ac puellis ef- Roſeus. floreſcit, ac etiam inter reliquain ceraſijs fructibus. Vinoſus qualis a- Vinoſus. methyſto gemmæ, nõà uino dictus, ſed ab acinis uuarum originem tra
xit. Rubens pallidior, qualis floribus mãli punici, puniceus uocatur. Puniceus. Viridis qualis in pratis ueris tempore antequàm floreant: atq; Smarag viridi.. dus gemma hunc, cum nobilis fuerit, pulcherrimè exprimit. Citreus à cireus. citro ſeu malo medico non ualde maturo, ex uiridi& paleari intermi-
xtus. Praſsius à praſsio, quod marrubium uocant, deductus, uiridi pau Praßius. ld obſcurior. Cui æruginoſus aduerſatur, tantò uiridi clarior, qualis Aeruginoſus. in ærugine purgata uideri ſolet. Luridus uenenis ac ſerpentib. quaſi pe Luridus. culiaris, ex uiridi& nigro intermixtus, addito ſplẽdore. Poſt hos ſunt obſcuriores: Ceruleus, à cera, ſimilis tranquillo mari. Et cœruleus à cœ ceruleus. lo deductus, qualis in Sapphiris electis: uocabimus hunc& cœleſtè,& cœruleus. cyaneum. Eſt& lapis huius nominis quo utunt᷑ pictores, Sapphiro in
totum ſimilis, niſi quòd nec nitet, nec eſt perſpicuus. Ferrugineus Afer Ferrugineus. ro, quod rubiginem contraxit. Et pullus: hic terrę quam nuper uome- pullus. re uertit agricola, ſimilis, ferru gineoq́; obſcurior: neuter autem eorum
r 3

124 DH LVCGE ETLVMINE Mlongeneu. obſcurior: neuter autem eorũ nitet. Melongeneus, qualis ad unguem e b carcinomatibus, à fructu herbę, qui eius coloris eſt, ſic appellatus. Sunt igitur colores principales quatuor, albus, rubeus, uiridis,& obſcurus. Statuemus autem& ſeptem poſt, iuxta Ariſtotelis ſententiã. Sed iam colores omnes de illorum cauſis dicendum eſt. Generantur colores omnes ex tribus: ex tribus n- ꝓrimum quidem ſubiecta materia: inde luce, ſeu potius lumine, quod ſant. ei miſcetur,& medio. Nam uiſa per uiride uitrum, aut in umbra arbo- rum, uiridia perſæpe uidentur, cum tamen nõ ſint. Alia etiam eſt rei ſpe cies per aquam aut cryſtallum uiſa, quàm per aerem. Lumen quoq; co- lorem mutat pro ſui magnitudine, ut columbæ collo, quod diuerſis co- loribus pro lucis uarietate nitet. Res etiam per ſe ſubiecta colorẽ à pro pria mixtione expoſcit: quoniã neq; calx nigra ullam ob lucem fiet, ne- que carbones albi. Hoc autem quaſi contingit, quoniam potentia aut actu lucem quandam retinent. Potentia quidem, utuiridis: actu autem, colores mul- ut niueus. Sunt autem colores qui multũ luminis retinẽt, niueus, argen tum lucis ſecum teus, aureus, candidus, uiridis, puniceus, purpureus,& uinoſus: qui o- babener. imnes ferme in ipſa iride, ſi rectè eam cõſideremus, ſpectantur. Facilè au- tem eſt ſingulos colores qui multũ lucis continent, explorare. Vrceum aqua plenum Soli expone,& quotquot generantur colores, omnes hi multum lucis continent. Rurſus, qui in rebus nitidis ſpectantur, ut au- ro, argento,& aqua, qui colos cõmunis etiam eſt cryſtallo, uitro ac ſpe- culis. Ergo argenteus fit ex cinereo, cum multum lucis exceperit: ſicut niueus ex albo multo lumini mixto:& puniceus ex nigro multa luce pleno, ut in pruna. Purpureus, cum album obſcurũ radijs miſcetur So- lis, uelut in aurora. Vinoſus è puro nec diluto nigro aeri ac ſplẽdori im mixto. Hic tamen inter lucidos colores minus retinet lucis. Aureus èfla uo multa pura luce referto cõſtat. Viridis fit duobus modis, aut humi-
—
— ſ-- ͤſͤſͤſͤſſſ— ————
—

nonir potentin uiri actu auha etnit ueusam 8,& mm oſus. u decti Ir. Facile expla re. Vrex ur cd&l.☛, omnd disſ ntur, ut ryſta Mütroach lucis perit:ih ex n muluk üradz niſcetur ro as ſplẽdon net lu àdureui dusm 8S aut hu clcunt umidum nigre an erficich:
duit aliquiot
ex all Siĩt purot perſ⸗ jütate pof
·„ 1
A
pro typis, quod fit fumo olei ſeminis lini: tum uerò carbones& fuligo,
LIBER CQCVARTIVS. 135 fit, um humidum putreſcit,& ob putredinem rareſcit,& ob raritatem aer ingreditur. Declarauimus autem ſuprà, putredin em non fieri in ſitu perfectam, ſed quòd à frigido moderet᷑. Fiunt& alba à ſicco nimio, ut in calce oſsibusq́ʒ; combuſtis. Quędã etiã alba ſiunt humido nõ conco- cto, ut oſſa& radices. Item medullæ quędã, ut ſpinę,& cerebrum,& oſ- b ſa. Niger fit aduſtione aerei uel terrei humidi:aerei quidẽ, ut atramẽtum Anantea
ro tpis.
terrei. Fit& nigrum excluſo omni aere ob terram& aquam mixtam, ut ſub impluuijs umbroſis. Hæ igitur ſunt colorum cauſæ, quibus facilè cur aliqua ani eſt intelligere, cur animalibus non paucis color pilorum nigrior ſit ab mali⸗ naſcan ortu, quàm ætate pro cedente: quoniam calor in uterò magis efficax fue hea Teuge rat,& humidum pinguius, quod temporis ſucceſſu dilutum eſt aqueo. ſucceſu deſinuũt Indicio eſt quòd ab ortu nulli animali fiunt pili nigri, inde tẽpore pro- ſe nigra. cedente, rufi aut flaui. Nos quidem, ut mater retulit, cum capillis craſsis ac nigris prælongis nati ſumus. Sed cur nullis animalibus pili uirides cur nulli ani- neq; capillic nõ etiam purpurei aut uinoſic Quoniam pilus cum ſit den- mai pil uurt⸗ ſa& craſſa ſubſtantia, minimè lucis eſt capax: hi autem colores multa“ b
duce indigent, ut demonſtratum eſt. Fiunt tamen aurei capilli, quia rari
& flaui ſunt, cõcipiunt́; lumen, præſertim ſi ſæpius lauent᷑. At aureus
colos fit flauo illuminato. Sunt autem colores principales, albus, cro-
ceus, purpureus, puniceus, uiridis, cœruleus, niger. Fiunt autem diuer- Colorum mate ſis ex materijs, ſed metallica diuturniora, ſæpius etiam uiuaciora: albus*. ceruſſa, rubeus cinnabari, cœruleus cyaneo lapide(lazuli uocãt uulga
res, flauus auripigmẽto, niger terra eius coloris, uiridis xærugine. Olim ſ Punczeſ purpureus fiebat è ſanguine muricis piſcis. Erat hoc purpuræ genus ri. 3 ſplendididũ ualde,& regibus familiare, longeq́; aliud anoſtro, quod cum cocco fit. Virgilius: b
yrioq; ardebat murice læna.
Non totus ſanguis huius conchæ aptior, ſed qui in faucibus tantum col
ligebatur,& àuiuente animali: cum uita enim ſplendor& gratia ſucco
peribat. Concha turbinata, intus rubens, exterius quaſi ſpiculis ſpar-
ſim munita, in mucronem deſinit. Africa cœruleam olim mittebat, T'y
rus rubentem: nunc perijtuſus, nec ſatis ſcio cur. Bonũ eſſet, ſi reuocare tur:precioſior enim& pulchrior tinctura quàm coccus. At de cocco di
cemus in plantarum hiſtoria, nuncad ſermonem de lumine redeamus,
illud in dubiũ uertentes, cur ſcilicet cum ex toto Sole iam radios proce- cur cum Sol ſi dere dixerimus, Solemq́; ipſum terra longe maiorẽ, non umbræ omni- maion terra, nõ bus rectæ ſint,& undiq; etiam æſtas ſemper? At cauſa huius eſt, quod krte e e r quanquam perpendiculares radij ad terrã deferantur ut plana eſt(hoc ubiq mittat. enim confiteri neceſſarium eſt) haud tamen in centrum hi radij ter-
ræ diriguntur: unde cum rotunda ſit non plana terra, radij qui ad nos
ueniunt ex ſitu rerum quæ terræ incumbunt perpendiculares eſſe non
poſſunt: unde ſolum uerticem quaſi ex puncto Sol à parte Boreali tan-

336 DE LVCGCEET LVMINE git, umbras igitur auſtrales efficere non poteſt. Facilè iſtud ſir⸗ effin 9 ges, ſi duos circulos, alterum minorem, maiorem alterum, de cribas. In minore autem à centro ductis lineis, paululuù extra circulum ipſum pro b G feras, quicquid extra fuerit, homines, plantas, turres 8e montes exiſti- ma, uidebis quãminimo ſpacio comprehendatur quod ex utrac; par- b te radios à maiore circulo excipere poteſt: ergo ſol um hi, qui per dimi- diam partem, id eſt, per paſſuum M. XLIII. quæ Soliè directo ſubijci- tur, umbras habebunt rectas. cur non ubig Vtuerd hoc facile, ita difficilius eſt rationem reddere, cur non ubiqʒ 47 ſemper aſta. æſtas ſit, cum ubiq; ſuper planum terræ radij perp endiculares incidãt. 1 At dices, non perpendiculares ſunt: non enim ad centrũ terræ tendunt. 3 At id nõ ſufficere uidetur, cum ratio reflexionis ex hoc robur, ut oſten e dimus, accipiat, quòd radius in ſe redeat: at magnitudo terræ hoc facit: r nam& plana ſpecula ad perpendiculum refectunt, ſi ſupina in terram 1 ponantur. Verum hoc non eſt, imò aliò radij reflexi tendunt ad aduer- 6 Quomodo bla ſam Solis partem. Quomodo igitur à planis ſpeculis perpendicularis na ſpecula ut f˖et reflexio? Cum ſic Soli fuerit expoſitum, ut illius ſuperficies ſi protra tru lentraen cta quantum uelim intelligatur, ſemper æquidiſtet ſuperficiei planę Sdo 4 rem, debeantl lem contingenti in puncto, per quam producta ex centro Solis ad ſu- ſ locari in Sole. perficiem ſpeculi rectà tranſit. Finge igitur ex terræ centro lineas ad il- A lius ſuperficiem uenientes planis orthogonias incumbere, intelligesea a plana nihil facere, ut radij ex Sole, quamuis maior ſit longèterra, in ipſap iÄ plana ſint orthogonij. Cum igitur ad nos Solis radij noſtramq́; plani- b re tiem ueniant, nec perpendiculares centri ratione terræ, cum in terrę cen 80 trum nõ tendant:nec uelut ſuper erectam ſpeculi ſuperficiem, cum pla- br. num terræ ſit in quod perpẽdicularis ex centro terrę cadat: nec planum a hoc plano Solis æquidiſtare illi poſsit, in quod rectà è centro Solis per pendicularis uenit, neutro modo perpendiculares ad nos uenient, igi p tur æſtas non ubiq; erit. nn Aedificia quæ b Liquet autẽ ex his, ædificia poſſe fieri quæ etiaa ce
Pnne 9 hyeme non parum aerem excalefacient. Hæc uerò ſunt. non ad terræ centrum erecta rectè eſſe oportet, ſed er L 4 ut Solem hyemalem ad perpendiculum excipiant. ſ 6 Itaq; ut exemplum rei prębeam, ſit habitatio noſtra m in à, ſuper plano à F, perpendicularis enoſtro uer u A tice ad centrum terræ à B, quam conſtat diſtare apb in æduinoctij circulo partibus XLIIII.& media: ab hyemali igitur diſta in bit partibus I XVIII. fiat igitur circuli pars quarta B GF,& fiat Bopar g tium XXII. ex his quibus BF eſt nonaginta, diſtabit igitur punctus 0 b di partibus no naginta ab hyemali tropico: quare cum Solibi erit, erecta n 3 lana ½ aus— ſu perficie AC, in meridie radios perpendicu- c torentelürle, a uamae d Partium Ki vr juataderliua- ne n cuiuſq; diei Solis deſcribantur partes,& moles à C retrò aga- trg
tur:

nträ—rætendm hoceur, utoh udq= xhochi liuintem dtet htadadu lis Irrdendicul ſſup riesſt pm ſup M ieiplan cen e Solis adi x ceim lineas al umh mimtelligs ſitlo terra ini dijn Namchph erræ, nin terrae ſuper=m, cumg rre camnec plam c ro Solig sad tu deniems
poll Ari quæo
alefa=. Hreu
o rd bhvé& iigitut 1 at 5(I
FLIBER QVARTVS. 337
A tur: ſicq́; perpetuo anno radios perpendiculares excipiet, ut ante tem-
pus holera& fructus habere poſsis, reddaturq́; iucunda manſio.
Jam his de cauſis intelligis, non ſolum duplicem perpendiculariũ ra
diorum rationem, ſed etiam umbrarum diſcrimina, quæ quidem in om
nibus mutant᷑ corporibus ob ſitum corporis, ſola ſphæra excepta: nam dSola ſphæraſt- illa eodem loco manens, luce etiam quieſcente eandem umbrã facit. At tu umbram non non ſic reliqua corpora, ſed uirgæ ſi ſecundum radiorum Solis longitu Hazeeyen dinem extendant᷑, nullam propemodũ faciunt umbram, niſi quantum gnitudinis 3 ipſa uirga habuerit craſsitudinis. Si uerò uirga ſic ſtatuatur, ut umbra too.
eius perpendicularis ſit ſuper umbram erectæ alterius uirgæ in plano, tunc erit hæc umbra media, æqualisq́; ad unguẽ ipſi uirgæ, niſi quantũ
ex elongatione à plano terræ propter Solis magnitudinem illi deceſſe- rit, quod perexiguum tamen eſt:ita tamen perexiguũ, quòd omne cor- Finis umbrara
ſphæra notæ diametri in ſummo montis, uidebis qua in diſtantia finiat uiuſcunqh ſide
mediam faciat, uirgam aliam ſuper perpendicularẽ conſtitues, ita quòd Solis radius& ipſe ſuper eam perpendicularis cadat, tunc maxima um bra fiet, quæ à tali magnitudine& Solis tali ſitu poſsit prouenire. Hæc autem non paulò maior erit ipſa uirgæ longitudine, cõtingitq́; hoc ob plani terræ inclinationem à ſitu ſuperficiei, in quam ex centro Solis per pendicularis radius cadit: reliquæ omnes intra hos terminos cõſtituun tur, permiſcenturq́; magnitudinis& paruitatis cauſæ, ut ad hos ſimpli ces ſitus magis aut minus acceſſerint.
Verùmut ad Solis altitudinem cæterorumq́; aſtrorũ reuertar, illuh demirari contingit, cur aſtra omnia nos iter agentes ſequi uideantur, ri cur aſtranos i- pæ autem recedere à nobis ac retrò agi dum pręteruehimur naui? Cau ſa ter agentes ſe- non obſcura eſt: quoniam cum aſtrorũ diſtantia ad totam terræ magni denenau⸗ it. tudinem maximam habeat proportionẽ, locum ſideris progreſſus no- ſter mutare nõ poteſt:quod enim oculus non percipit eſſe ac ſi nõ foret iam docuimus. Cum igit᷑ ſidus, gratia exempli, nos præcedit cubiti ma- gnitudine, cum per terna millia paſſuũ proceſſerimus, cubiti magnitu dine ſidus etiam præcedere nos oportet uideri: quoniã terna millia paſ- ſuum cum ſideris altitudine angulum nullum ſenſibilem faciũt. Proce- dentibus igitur nobis ut ſemper nos uideatur cubito antecedere, ſidus neceſſe eſt ut nobiſcum moueri uideatur, atq; eadem ratione quæ poſt terga ſunt ut ſequi uideãtur pariter neceſſe eſt. At ſi alium ambulantem
W S

ſ“— ͤ
—=— 4 ——,
DE LVYCE EIT LVMINE inſpicias, tu autem quieſcas, illa nõ moueri uidebuntur 3 Verùum ſidera e ob aſpectus diuerſitatem non eundem ſitum oculi tui comparatione ha bebunt:nam aliqua uidebit᷑ poſt tergũ reliquiſſe quæ antè erant: quod cðum in nobiſipſis contingere nequeat, ſed ut uideamus ſidera ſemper ſub eodem ſitu loci noſtri comparatione ſub quo prius fuerant, neceſſe b
cſtut nobiſcum hac de cauſa uenire uideantur, ac nos perpetuòo comuita ri. At in naui cum nos quieſcere nobis uideamur, pro cedente autẽ naui uæ antè erant poſt terga relinquuntur: cum igitur oculus motum per cipiat, nos autẽ putat quieſcere, quia in naui quieſcimus; neceſſe eſt ut arbitretur ripas& arbores moueri uerſus nos, ac deinde poſt terga, contraria ſiderum motus ratione. 3
cur Sol cumin Eadem de cauſa dubitare, ſed contrario modo, contingit, cur Solis
horis 24 et euu radij& Sol ipſe, cum totum terræ ambitum circuant,& Sol cœlum, ne
aaj wnee que Sol tamen in cœlo, neque radij in terra moueri uidentur, cum ipſi
cuant, quieſc ere
tuns aleatur. radij millies millena paſſuum ſingulis horis, ſi non plus, ſaltem proce- dant. De Sole cauſa eſt, quia circulus in quo circunfertur, haud ma- gnus oculo uidetur, ideo motus uidetur: moueri autem non, cum ſen⸗ ſim procedat,& minimum ſit ſpaciũ quod pertranſire cernitur:& ut cla rius dicam, angulus quem facit ſingulis momentis ob motum, eſt inſen ſibilis:igitur iuxta noſtra ſuppoſita, quæ antea docuimus, Sol nõ uide- bitur moueri, nec ullum aliud ſidus eadem ratione. Veruùm de radijs a-
lia eſt ratio: etenim illi motu ſuo angulum ſenſibib lem efficiunt in oculo, ideoq́; moueri debèrent ui-
deri. Cur autem nõ moueantur cauſa eſt, quia poſi ta terra cuius centrũ A,& plano eius, ut dixi, quod refert punctũ D, ſed nobis ob magnitudinẽ eſt c,& turris quę perpendicularis eſt ſuper planũp E,& Solis extremũ inF, quod producens radium FEH, Producit umbram H D:cum autem Sol pro- ceſſerit in G, producto radio G E k, relinquit um- bram Kk D:igitur cum radius F H& G k, iudicetur unus ab oculo, uidet᷑ ſolum pertranſiſſe ex H in k, dum Sol mouetur ex y in G: ſed ſpaciũ H k eſt par uum, cùm ſit comparatum ad altitudinẽ D E, quæ eſt parua: igitur cum ſenſim moueatur,& tranſeat ſolum ſpacium H k, puta in quarta horę ſingulo momento, nullum ſpacium tranſibit, quod angulum efficiat, quem oculus ſentiat, igitur uidebitur ex illo ſuppoſi- to ſæpius repetito radius ꝶ H dum mouebitur ſemper quieſcere.
At dices: Cauſam clarè uideo cur quieſcere uideatur, quomodo au- tem tranſeat in una hora M. paſſuum millena, ſi tranſit ſolum ex H in k, non uideo. Ergo ratio huius eſt, quia radius FEH, non eſt idem cum G E k, ſed pro quolibet momẽto mutatur. Nam cùm Sol in circulo ſuior bis moueatur, punctus qui illuminat E,& eſt r, ſemper altior euadit,&
b b ob hanc

uid nur, cum plu ltempn unfér., haudt uten tan, cuml ire ct tur: Ru obnnmm eſtil cuim= ol nõ ui Veraderadi ſuo e llumſenl zmoit deberem ur ca Reſt quun no ei=u dixiq b mirrtudind 1 aris& Sper plul d pr fecens nil „cun tem dog 6G EE dlinquin EH, iudi
LIBER QGVARRTVS. b 139
ob hane mutationẽ illuſtratio Solis in terra perpetuò tremere uidetur: cur iluſtratio
alius enim atqʒ alius radius perp etuò cum ſuccedat, atq; celerrimè hæc Solis in terra Hiat mutatio, trementis rei ſpeciem effingit. Alia cauſa quæ maior eſt, ac ſamt 3 4 enhele plus ad rem facit, eſt quòd motus hic in comparatione ad turrim D E,
eſt ualde inæqualis. Nam& ſi in hora ſolum duorum cubitorum ſpa-
cium tranſeat, utpote cum Sol eſtin meridie, alia in hora infinitũ pera-
grat, ut in ultima hora diei, in qua umbra mille, gratia exempli, cubito-
rum, fit infinita: cum enim Solis altitudo àlinea B C, ad cœlũ Solis pro-
tenſa tanta fuerit, quanta eſt altitudo D E, tunc manifeſtum eſt umbram
terris infinitam futuram. 1 b 3. b Hiis cognitis adeò humana ſubtilitas proceſsit, ut altitudinem ſideris Auomodo alti cuiuſcunque& quacunque hora à centro terræ inuenire poſſet. Sit igi- tudo cuiuiiet tur ſidus F, ſeu centro ſeu parte qua uideri poteſt nihil curo, uirga D E, Lüna ee 1 nota& perpendicularis ſuper planũ B c in priore figura,& illius um- pabeatur. bra D H cognita: ſumo altitudinem per planiſphæriũ ꝶ ſideris, qua de- tracta à LXXXX, habeo angulum FAE. Sed quia trigoni HDE angu-
lus D eſt rectus,& proportio H D umbræ ad D E cognita menſura, igi-
tur ex tabula de chorda& arcu cognitus erit angulus D EH: quare reſi-
duus AEF: igitur& reliquus AFE, cum A iam docuerimus eſſe angu-
lum differentiæ altitudinis à LXXX X partibus: igit᷑ trigoni AFE an
guli noti omnes& laterum proportio ex tabula eadem: quare cum àC
B ſit diameter terræ, nam D E non eſt ſenſibilis, cum ſit uirga, cognita erit
proportio AF ad AD, ſed AD eſt, ut diximus, quinquies mille. paſ-
ſuum, igitur A E cognita eſt quot paſſuum M. ſit. Quòd ſiangulum FA
E, non ex planiſphęrio, ſed ex loco ſideris quæſieris, rectius egeris. Vir Vire qus abi ga autem D E habere debet circulum in imo chalybeum, cui inſiſtat, or atoſenherhe thogonia: tum& planum ad unguem inferna parte circulum eſſe, ut aοl. cum applicetur plano, intelligas an illud uerè planum ſit: habeat& ſuperius à quatuor lateribus plumbea perpendicula:& notæ ſit magni
tudinis à ſummo uertice uſque ad imam chalybei circuli ſuperficiem.
Cum igitur uirga fixa circulo tenus, illoq́; hærente undequaq; plano,
etiam perpendicula adhæſerint uirgæ, tunc planum illud& uerè pla-
num eſt,& tale in quod ducta ex centro terrę linea perpendicularis eſt,
& hoc planumad altitudinem ſumendam idoneum eſt. Quod ſiuel
dum hæret circulus plano, perpendicula non hærent: aut dum hærent perpendicula, circulus ab aliqua parte planum non tangit, planumil-
lud non eſt idoneũ. Quare ſiuelis hac cura carere, uirgam tabulę planæ
& leni magnæ ad perpendiculum infige,& tunc ubicunque tabulam collocaueris ut perpendicula uirgam tangant, opportunũ tibi planum
inueniſſe perſuadeto. Quòd ſi magnitudinẽ poſtmodum ſideris etiam Magnitudinem ſcire libeat, ex umbræ fine, ut dixi ſuperius, cum iam altitudinem no- e uaiis, lic ueris, potes inuenire. Verum quia ſcire hunc umbræ finem eſt opero-/ Dedurdſ ſum,& nõ omnino leue, tum maxime in alijs ſideribus à Sole& Luna,

140.DE MIXTIS hoc alia uia facillimè aſſequèris. Sume planiſphærio dimetientem ſide- c ris quem duplica,& ei decimamnonam partem adde,& cum hoc diui- de ſemper ſeptem millia& ducenta,& numerus prouenlies eſt propor- tio altitudinis ad dimetientem ſideris. Cum igitur altitudinẽ ſideris iam cognitam habeas,& proportionem altitudinis ad dimetientem, palam eſt dimetientem cognitam eſſe. Velut ponamus dimetientẽ ſideris mi⸗ nuta nouem cum dimidio, duplicabo hæc,& fiet minuta decem& no- uem:quibus addam ſemper partem decimamnonã-, ob magnitudinem dimetientis in tabula,& fient minuta uiginti: diuido ſeptem millia du- centa,& ſunt minuta dimetientis,& exeunt trecenta ſexaginta:& ideo manifeſtum eſt ex hoc dimetientem eius ſideris, eſſe ſuæ altitudinis par
tem trecenteſimam ac ſexageſimam. Ergo quantum utilitatis præbeat,
. 1.) & quaàm ſubtilis ſit contemplatio radiorum, ex his omnibus patet: à cæ teris autẽ menſuris, ut de quibus tractauerim in libro duodecimo per-
fecti operis, nunc abſtinebo.
TLIBEROQVINIVS de mixtionc,& mixtis im- perfectis, ſeumetal- 1CI8.
jACTENVS igitur quinq; fermè partes totius operis ſuntabſolutæ: ſcilicet de principijs occultioribus, mate ria, ſorma, uacuo, corporũ unitione, primò. De elemen tis ſecundò, quoniam principia eſſent iam integra, abſo lluta& manifeſta. Tertiò de cœlo. Quartò de lumine& luce. Quintam partem, quæ eſt de his quæ apparent, non plenè abſolui mus, cum multa deſint quæ ad aures& alios ſenſus tum mentem& eti-
am ad oculos pertinent. Nunc igitur de mixtis agendum erit: nam mi-
xta primis illis indigent, tum elementis, ac cœlo,& lumine ac luce, pro-
pterea de illis primum tractauimus. Indigere autem mixta ipſa cœlo,&
uantum cœli cõſtitutio in hæc poſsit inferiora, manifeſtis argumentis
Loe A ua, deprehendere licet. Nam farina quæ Auguſto menſe è frumento mola ſemuatione feri. Confecta eſt, toto anno apud nos ſeruari ſolet incorrupta. Et zythum næe thi. quod Martij Luna fit, ferunt durare toto anno, cum ęſtate diebus X Xx. hyeme duobus menſibus maneat incorruptũ. Cauſa eſſe poteſt, quòd
Martio menſe ſemina ad huc uiuunt lupi ſalictarij, humidum aũt tunc
planè conſumptum eſt: maximè enim diſtat à tempore quo collectum
fuit ſemen illud, ob id efficacem& minimè humidam Birram ſeu cerui-
ſiam(hoc enim nomen Germani zytho Dioſcoridis indiderunt) effice
re poteſt.

. ob nitudi
oſgt mwillas da= zinra li lelu itudinig muſm uis prad Som äus paterz brodecimoy
ſ
18e 511A
12
nepat=totius y jsocc Moribusn ne pt M.. Ded ſſent i nntegri „Qutdelumn ent,n ylene ü us tuln entemèi dendituri: nane
Sinacluce Lluntn”
——
LIBER QVINTVS. 141 à re poteſt. Efficax eſt tunc ſemẽ, quoniam ſoleat eo tempore pullulare. Infinita ſunt huius rei experimenta: nam Vergiliæ herbæ cum ſtellis e- vergiliarũher- iuſdem nominis oriuntur& occidunt. Sed illud ſolum repetere co gor, barum mirum. mixta hæc omnia, ſolo duntaxat homine excepto, terra& aqua& cœle ni Teno de⸗ ſti calore cõſtare. Horũ pars ſub terra latitat, alia in undis, alia uerd ſu- bu⸗ pra terram: nunc autẽ de his quæ natura latitant dicere propoſitum eſt.
Quæcũq; igitur mixta ſub terra aquisue ſunt motus expertia, in qua Generaomnis tuor genera diuidunt᷑, terras, ſuccos, lapides, metalla. Non poſſe autem feeaerd ſah plura eſſe, hoc oſtenditur argumento: nam uelli queſcunt,& redeuntia W taelos
in propriam formam dura manent,& hæc metalla uocãtur. Nihil enim ſtratur. aliud eſt metallum, quàm quod liqueſcere poteſt,& cùm redit durum manet. Durum autem duobus modis intelligo, quod non facilè cedat, nec facilè frangitur: tale autem onme manifeſtum eſt quod duci poteſt: unde bitumen ducitur,& non reſiſtit: cryſtallus reſiſtit,& melius ſtibi- um, ſed nõ ducuntur, ideo percuſſa facilè franguntur. Quod uerd lique ſcit,& dum redit durum non eſt, ſuccus uocatur. Quod omnino non liqueſcit, uel durum eſt,& uocatur lapis: uel molle,& facillimè in mini ma tranſiens,& uocatur terra. b b Præter hæc tamen quatuor, permixta ex his ſunt alia plura genera compoſita r corporũ. Quòd ſi rectè quis numerare ſciat, undecim, nec plura poſſe pora undecim eſſe comperiet. Sunt autem hæc: ſuccus, lapis, ſuccus terra, ſuccus me- Hiat enun.
G̊ tallum, metallum lapis, metallum terra, terra lapis, tum ſuccus terra la-
pis, ſuccus terra metallum, ſuccus lapis metallum, terra lapis metallum,
demum ſuccus lapis terra metallũ. Simplicium exempla ſunt, ſucci ſul-
phur, lapidis cryſtallus, terræ Lemnia, metalli argentum. Compoſito-
rum autem exempla ſuo loco referam, ne inutiliter repetere multa co-
gar. Simplicium autem neceſſaria exempla fuere, quia nõ de omnibus
primò ſum tractaturus: nam quæcunq; ſolida manent, perſecta uoco,
ut metalla& lapides, de quibus poſterius dicturus ſum: molliora au-
tem, imperfecta, tum mixta, tum ſuccos,& terras appello, quæ metalli-
ca nuncupabo omnia, ad differentiam lapidum& metallorum. De me
tallicis igitur nunc primum dicere aggrediar, àterrarum generibus ini-
tium ducens. 1 b Terrarum itaq; genera ſunt, uel coloribus, uel odore, uel uſu diſtin Peterrarã di- cta. De his quæ uſu diſtinguuntur generaliter ſuperius diximus. De a- ſeriminibus. lijs autem quæ colore diſtinguuntur, etiam abſoluta eſt diſputatio: ſu-
pereſt ut de uſu quarundã dicamus, tum etiam de odore. Odoratæ ter- Terra beneo- ræ raræ ſunt, quæ malè olent frequentes. Sunt enim omnes quæ olent, lens. metallicis partibus commixtæ. Refert tamen Agricola, Mariæbergi in Saxonia, dum ex argentaria fodina diuorum Sebaſtiani& Fabiani co-
ram Henrico Saxonum Principe erueretur argentum, tam fragrantem
odorem erupiſſe, ut Princeps exclamauerit, Calecutũ adeſſe: eſt enim
ea urbs Indiæ, quæ odorata omnia mittit. In Malacha quoc; orientalis
8 3

142 DI MITXTIS
Indiæ portu uaſa fiunt èterra odorata ualde, duæ tamen uiliſsimo uen- e
duntur precio ob copiã. Aut forſan etiam, quia magni omnes odores uantumcunq; boni, rerum tamen quæ eſui aptæ non ſint, cibos red-
voſ omnia iu dunt inſilaues, ac quaſi exanimant. Cibi enim iucundi ſunt proprioo- unci on n. dore& moderato: hic ab externo tractus ac euictus exhalat: quò fit ut 4 ſit alienunci rem relinquat inſipidam& inſuauẽ. Experiri licet hoc torta in cu preſsi bos reddunt in- aſe recondita, uel ſi thus addatur. Alia uerò gratiam addunt At mali
ſuue. Odoris frequẽtiora ſunt exempla, adeocq́; odores hi praui ſunt, ut etiam
Terra maleè o-
lens. ſæuiant. Annæbergi enim in fodina argentea, cui nomen erat Corona
roſacea, ut idem refert, duodecim homines repentè ſunt ſuffocati: unde relicta eſt magno metu ne dæmones mali illam inhabitarent: hocenim illis perſuaſum, cùm ex odore terrarum aut lapidum hoc cõtingat: nam receptus in cerebro protinus exanimat: nec mirandum, ſub eſſe pleraq; fœœda in terræ uiſceribus, uelut& animalium ſtercora. Sed non ſolum Quidſab tera. ſœda, uerum& cuiuſcunq; generis ſunt materiæ ſub illa uarij uſus. Vt 88 Britan· Olim in Britannia ex puteis terra candida effodiebatur, non minus cen- tum paſsibus profundis, ex qua, poſtquàm argentũ detraxi ſſes, inſper- ſi agri adeò fœcundi reddebantur, ut ſemel in uita inſperſiſſe ſufficeret. Itaqʒ omnis terra quæ latet, uelut& hominum uiſcera, alicui uſui eſt. Sed nos partim uſus latet, partim effodere negligentia ipſa diſſuadet. Sunt ubicʒ, dico etiam in urbibus, nedum agris, lapides ſub terra uarij,
uarijq́; uſus terrarum genera, tum uarij coloris, metallica pleraque: ſed?
pies multa e- nos in montibus tantum quærimus. Indicio autem eſt ſic eſſe, cuùm quæ 85 alia occul Olim terræ infœcundæ haberentur, ut Germania, argenti nunc ſint fe- raciſsimæ: aliæ deſierunt poſtquàm feraces fuerãt. Cauſa eſt, quòd cum ubiq; metalla& lapides& ſucci ſint, temporũ ſucceſſu terra euaneſcen-
te deteguntur, alia creſcente occuluntur, ut rectè uideatur dixiſſe Ana-
xagoras, quaſi in omnibus eſſe omnia, uerum in montibus præter co-
piam, hoc eſt, utilitatis, quòd aquæ ad humiliora loca, ſi quę occurrãt, ſa
De agua ſubter cilẽ deriuantur. In agris autem aquam quę ſub terra manat, cum exigua ra. ſit, exhauriendo ſiccabimus prius, inde muro aut ſaxis loca, ex quibus cunieuliſuba- manat, impediemus atq; obſtruemus. Sicq́; cuniculos ad euertenda op
qua. pida etiam ſub aqua effodiunt,& foſſas ipſas fodiendo ſub ipſis ſupe-
rant. Alio modo per circuitus deducta aqua, ut etiã apud Herodotum
Cyrus docetur à Crœſo, flumina exinanimus, rurſus tamen in priorem alueum inferius deducentes: eodem modo etiam ſub terra fluentes riuu los alid auertere licebit, in eoſdem rurſus deducentes, ut ſic effodere in- fra aquam poſsimus. Sunt& loca humiliora in quæ traducimus quan-
doq; illam, non amplius reducentes: quo præſidio in montibus maxi-
Pe aqua que mè uti conceditur, ob loci altitudinem. Na Ue DAſsi ſub terra paßim;— m aqua quę paſsim ſub terra
nuenitur. G. 4 Quòd profunda non ſit, oſtendunt murorum fundamenta& ædium,
quæ plerunq; ad terram quæ ſub aqua eſt pertingunt. Quòd nõ æqua- b lis ſit
inuenitur, neq; admodum profunda, nec æqualis, nec continua exiſtit.
—
,
—————&
=
—½———
— ———— ——

bit, t: hoca h he 2. btingarn dum heſſeple dra. flnonſc billan rij uſis, aturnpe nminast udoe iſles,in inſg— leſuctia cera E uiuſiici eenti la diſfun pidt bternu etallileracue neſt= ſſe, cun argr nunchi Cau ſt quddt reſſu= aeuanei ides dixiſſess monts pretai oca,= Loccun ram x, cumer tlaxi? Ja, exq- culos„Uerteno
liend! b plot
A
1IBER gVINT VS. 143 lis ſit altitudinis, diuerſitas profunditatis puteorũ declarat. Quòd non continua, ſed frequentibus riuulis deriuetur, facilè eſt intelli gere, cum duorum puteorum aquæ uix ſenis paſsibus diſtantium admodum ſa- pore& ſalubritate diſsideant. Deducuntur autem riuuli non recto tra mite, ſed plerunq; tortuoſi, uel ob alterius aquæ occurſum, uel ob lapi- des media in uia cõſtitutos, uel quia cauitatem quandam in quam com- modius confluant aquę inuenerunt. Ergo ſi ſub ea fodere libeat, liceat, ut dixi, tribus modis, terrasq́; diuerſi generis, lapides, metalla, ſuccos, ac reliqua huiuſmodi inuenire. b
Sed ad terrarũ rurſus uſum deuenio.In Valdeburgia Germaniæ ar- gillæ genus eſt denſum ac pingue, tenuiſsimęq́; ſubſtantiæ, quod nec i-
Cur riuuli aquia rum obliqui.
gnibus lædit᷑, nec liquores ſorbet, nec exudat. Videntur enim figulino Vaſa frgiin- rum uaſorum eſſe hæ quinq; laudes, ut ſint leuiſsima, ut non ſorbeant, 0ptima.
ut non exudent, ut non facilè frangant᷑, ut ignibus reſiſtant. Mirum q́; parua diuerſitate, quòd uaſa ſua ignibus nõ frangant᷑, Florentini in con diendis cibis cõmodi aſſequant᷑: Mediolanenſes nõ: fiunt tamen ubiq;, ſi quis rationem ſciat conficiendi optima ſcilicet è terra illa quæ ad figu- lina uaſa pro liquandis metallis conficienda in uſu eſt. Terra autem illa elapide metallicã partem cõtinente fit. Quis enim dubitet, uaſa quæ ſu- ſtinent auri& argenti liquati uim, coquendis cibis non ſufficere? Itacq; mihi ex tali terra lebetem pro uſu paraui, æternam prope rem, niſi con- cutiat᷑: nam ab igne nihil patitur. Manifeſtũ eſt igitur, ꝙ tenuemopor- tet eſſe argillam, imò tenuiſsimam,& natura leuem ac pinguem. Hoc ge nus ſi bene ſubigatur, ac diu, uaſa efficit myrrhinis proxima. Sunt au-
tem myrrhina ea quæ hodie uocantur Procellanæ, dicente Plinio: O- 32. naturalis hi
riens myrrhina mittit: inueniunt᷑ enim ibi in pluribus locis, nec inſigni bus, maximeè Parthici regni, præcipuè tamen in Carmania. Humorem eſſe putant, ſub terraq́; calore denſatum. Amplitudine nuſquam par- uos excedunt abacos, craſsitudine rarò quanta dictum eſt neceſſaria ua ſi potorio: ſplendor his ſine uiribus, nitorq́; uerius, q́; ſplendor. Sed in precio uarietas colorũ, ſubinde circumagentibus ſe maculis in pur- puram candoremq́;,& tertium ex utroq; igneſcentem, uelut per tranſi- tum coloris purpura rubeſcente, aut lacte candeſcente. Sunt qui maxi- me in his laudent extremitates,& quoſdam colorum repercuſſus, qua- les in cœleſti arcu ſpectantur. His maculæ pingues placent. Transluce- re quicquam, aut pallere, uitium eſt. Item ſales uerrucæq́; non eminen- tes, ſed ut in corpore etiã plerũq; ſeſsiles. Aliqua& in odore cõmenda tio eſt. Ergo quis non uidet figulina hęc eſſe,& eius generis, quod ut di xi hodie Procellanas ſolemus appellares conſtant enim& hæ ex ſucco quodã ſub terra denſato,& ex Oriente uehuntur. At noſtra pallidiora ſunt,& odore carent,& quæ ex his etiam translucẽt, magis probantur,
, 7..„ folijsq́; ac imaginibus placent: nullumq́; purpuræ ueſtigium: quæ om
nia uidentur ab antiqua myrrhina diſsidere, uerum temporũ uarietas
riæ, cap. 2.

144 DE MIXITIS 3— 5 4 co m 3 b„ & opificum, tum uſus, hoc pepererũt. Nam precium fecit copiam, dum o
multitudinẽ augere ſtudent: cumuero materia deeſſet nobilior, aliam
ſuppoſuere:inde excogitata pictura, reſareiendæ uilitatis cauſa, ita ho- 1
b nos ac ſinceritas uaſis deceſsit. Aut enim uilior materia, aut non eadem,
uel omnino impurior, aut non adeò elaborata„aut uaſa ipſa ante tem-
pus eruta, ob lucri cupiditatem moræ impatientibus utcunqʒ ſ ſe ha-
beat,& preciũ,& locus,& materia,& modus quo fiunt, eadẽ elle docet 1
hęc myrrhinis. Nunclongo Indię tractu fiunt, maximè apud Chinam: a b hi olim Seres, ut alibi dictum eſt. Fieri dicuntur ex conchyliorum atg
ouorum corticibus, ſepeliunturq́; conſtanti famain LXXX. uel Gan- t
nos, quaſi hæreditatũ loco. Inde eruta obducunturuitro ne cõbibant. n
Succi autem quibus cortices excipiuntur non ſatis noti ſunt. Pingun- u
tur etiam antequam uitrum ſuperaddatur. Incertum eſt an excoquan- h
tur, ob nitorem ac duritiem. Maiora in precio ſunt, ſed multum ab an- tu
tiquis degenerant. Et quamuis ita ſit, non tamen minus eſt ſuperbum
Temniaterra. his cœnare quàm auratis, atque ex argento uaſis. Atque huic& Lem- 4
niæ maior nobilitas inter terrarum genera aut argillarum. Lemnos in- du
ſula noſtri maris eſt:mons qui eam gignit, nec lapidem habet, necarbo ül
rem, utilis cruẽtis fluxibus& ulceribus, ſed magis uenenis. Ob idarb,o ce
rem non alit, quoniã ſicciſsima eſt: nec in lapidem coit, quoniam aded 4
eſt tenuis ſubſtantiæ ut non excipiat aquam, ſed potius ab aqua excipi-A A
tur. Habet& pinguedinis aliquid, qua uenenis reſiſtat. Manifeſtumuebd W
rò ex his, quoniam arte talem efficere poſſumus: ut ſi argillam commu-
nem diu contundamus, ac aqua in qua ſcordion& iuniperi ſemen ineoo do
3 cta ſint, aſpergamus, in tumulosq́; formemus, denud etiam tundentes b.
inſpergentes acin tumulos cogentes ac ſiccantes. Feret utiq; temporis 1
iacturam cõmodum,& ſarciet. Nam Lemniæ ſphragidis precium eſt 6
pro auri pondere, adeò creuit in immenſum res uiliſsima, ubi deſijtob
raritatem eſſe communis: intercepta enim ambitione principalium me m
dicorum qui regi Orientis aſsiſtunt, nobilior haberi cœpit. Nectamen a
curterraraà olet, hoc enim rarũ eſt terris atq; aquis omnibus. Nam ur bene oleant, 0
bene oleat. tenui humido, ac bene concocto opus eſt. Aquæ humidum bene con- ne
coctum eſſe non poteſt, quòd plurimum ſit terræ, quòd non ſit tenuis. ble
Odor, ut dixi, ſuauis non eſt: admixtis tamen quibuſdam, contingitter ſ
Aquæ cur cele ram aut aquã bene olere. Quamobrem manitfeſtũ eſt terram& aquam b d
Wäerhahns he etiamſi bene oleant, breui odorem amittere, ut contingit aquę roſaceæ, a
& magis uiolaceæ. Terræ igitur& aquæ maxima pars odore caret: nma 1
gna eſt etiam quæ grauiter olet, minima quæ bene. m
Armenia terrr. Proxima Lemniæ eſt Armenia. Hæcc uerius Samia eſt quàm Arme-⸗ ui
4 nia: nam non ex Armenia, ſed propius aduehitur. Nec tamen Lemnia et
eſt. Samię autem deſcriptione Galeni ad unguem reſpondet: nam ſub5. dę
rubra eſt,& egregiè ſiccat: ob id peſtilentibus morbis& tabi, illi quæ me
G ulcere pulmonis prouenit, ſalutaris. Nam& ob eandem cauſam Car-
b bunculi, b

Snq Ant. Ding um. nexcoq t, ſor ultuma min ſtſupes Ato. ihuic&li lllat Lemm idet l bet neci uen 3. Obidt acoi uoniam otiu= aquaes ſiſta anifeſtu atſia lamcom Kiut Driſemen enudrz untundt Fertiq;tem hragt& precim diſsi ubiddh onep a palim beri=tt. Necu- Nur benecdt huma— 1m bencg 2 qut Eion liue buſdta contiugy ãeſt.ram& 3 naquerobs
aitl. caret
apan ofe
LIBER QVINTVS. 145
A bunculi, Smaragdi, Sapphiri, Hyacinthi, Margaritæ, coralliq́; utiles Gemme cur in
ſunt in peſte, quoduehementer ſcilicet ſiccent: uerum ut minus Arme/ beſte uues. nio luto id agũt, ita ſpiritui uitali reparando ſunt utiliores lapides. Eſt
igitur Armenium lutum ſicciſsimũ, acmoderatè frigidũ, minimè acre,
ſed tamen tenuiſsimũ. Ob id etiam uenenis erodentib. ſalutare, ut can- tharidibus:item putrefacientibus, ut marino lepori.
Eſt& Apuliæ lutum rubrũ,& Armenio uiribus non abſimile, eo ta men longè imbecillius. Quid tamẽ prohibet ne melius reddatur etiam Armenio Elue igitur Apulicũ lutum, repurga ab arena, inde diligen- Modus ficien- ter ſiccatum aceto acerrimo& olei parte ſexta excipe, ut in formã pultis di lutum aume redigatur. Sepelies autem hudo loco in multos annos. Ergo aduerſus ſinnr eehie uenena medicamenta tum uermes hac ratione conficies, terra argillacea præſtantiu puriſsima, oleo, aceto, ſcordio, iuniperi ſemine, gentiana, diptamo, con tundendo diu, inde ſepeliendo in multos annos.
Quæret ſorſitan aliquis, quid iuuet ad uitã tam diuturna ſepultura? cur in montib. Eadem pro fectò quæ in montib. ad metallicorũ generationẽ cauſa con netaliekgede ducit. Sed uiuacior in montibus tamen, ob plures cauſas. Nam montes uitæ quandã habent ſpeciem, cum ſaxis conſtent. Saxa autẽ uiuere do- cebimus: ubi autẽ uita, ibi etiam omnis naturalis generatio promptior eſt. Accedit, qudòd montiũ uires non exhauriuntur ligonibus, raſtris, aratro: nec ullo modo hominũ induſtria perſpirare cogũtur. Eſt etiam montiũ ſolidior ſubſtantia, unde calor ille melius continetur, qui in a- gris ob terræ mollitiem difflatur. Eſſe autem calorẽ illum cœleſtem iam docuimus, tum quia igneus, ac putridus parum alter, reliquus nulla ex parte generationi utilis eſt, tum etiam ꝙ uideamus in Oriente& Me- ridie gẽmas nobiliores,& aurum perfectiſsimũ magis generari. Quin- etiam ſi quis eiuſdem generis gemmas conferat in Griente ac Meridie genitas, ut carbunculos& amethyſtos, cum his quos Germania mittit, mirum in modum differre& duricie& ſplendore animaduertet, atq; 3 adeò uehementer ut non eiuſdem generis eſſe putet. Cauſa eſt, quòd Cauſ⸗ am awi Oriens calidior ſit& humidior, pinguiorq́;. Ergo ſi ſeminibus hæc ge- Grcne eg Ne nerarẽtur, aut igneus ille calor eſſet, aut putridus, quandoquidem& ini riie magis g- Islandia inſula ſub Septentrione ardeant mõtes, quid prohiberet per- nerentur. fectiſsimas gemmas generari, tum etiam auro abundare:
Sunt etiam in montibus niues,& diuturna glacies, quæ calorem in imo recondunt,& læta omnia ob id faciunt, cum in agris calor diſſolua tur ab aeris externo calore: quò fit ut ad rem de montibus redeam, ut montes metallicorum generationi ſint magis parati. Nec etiam illorum uis arboribus herbisue exinanit᷑: ſteriles enim magis ſunt mõtes agris, etiam ſi ſint fertiliſsimi. Aqua etiam& humidũ ob accliuem ſitummagis defluuntex montibus, quorum copia in ſuperficie agrorum generatio metallorum impeditur.
At dices:modd inter cauſas cura gri metallica non gignant enumera t

146 DE MIXTIS ſti, qudd humidum abſumitur, modò humidi copiã in eis rurſus metal e 452 licorum generatione obſtare cenſes. Et hercle utrunq; uerum eſt: nam K Humidum pin humidũ pingue qudò magis abundat, eò fertilius redditur ſolum non c guegnertioni ſouum metallorũ, ſed& plantarum: aqueum autem impedit. Cauſa hu aene ahes ius eſt, qudd humidũ generationi aptum, calidum etiam eſſe oportet. 3 A queum autem humidũ frigidum eſt,& concoctioni contumax. ldeo 1 calidæ regiones, ubi abundauerint aquis, omnes fertiliſsimæ: quoniam aqueum humidũ calore Solis celeriter in pingue tranſir in frigidis ue- rò locis aqua multa ſterilitatem parit,& agros refrigerat- b d Eademq́; ratio ſermè eſt in temporibus. Nam prata æſtate gaudent 4 aquis: hyeme autẽ tardius pullulare herbas, facit irrigatio aſsidua: itaagg; p conſtat agros, ſi ad montes comparentur, aquei humidi plus habere,& 8 minus pinguis. Itaqʒ& montes arborum& uitium feraces, uix metalli o cis abundare uidebis, niſi in profundo, quòd pingue humidũ àplantis 6 abſumatur: ubi uerd lapides maximi& ſolidi, humidum diu ſaxis con nl tentum ac tenuiſsimũ diſtillans concreſcit in nobiles gemmas. Etobid m ſplendidiores gemmę plerunque inter duriſsima& maxima ſaxa inue- te niuntur. Illud etiam tot montiũ cõmo dis ad metallicorũ generationem au adijcitur, quòd montes ubi ducentis aut trecentis paſsib. effoderis, add n huc ſuper terra eſſe dicere te poſsis, atq; inde aquas àlatere,& terrã3 iaam 1] effoſſam facilius deriuare ac trãsferre. In plano prorſus hic labor dupli g catus eſt:nec ut in mõtibus ruinis locum licet patefacere, nec facilè diui-sdè at nare potes ubi metallica iaceant, nec inuenta p erſequi, ut in edito loco, Ii quoniam nullis ſignis à lateribus iuuari potes. uu His tot tantisq́ʒ cauſis, planis pauci operam dant, etſi ubiq; ſintme- u tallica: mõtibus plurimi excauandis incumbunt. Nam labor unuseſt, ac inueniſſe locũ& genus metalli: alter longè maior, truncũ fodinæ ſcire. Hoc autem ex editiore loco cognouiſſe ſolum, laborioſiſsimum eſt. Et enim ut altius rem ipſam repetam, cum ſub terra, ut dixi, paſsim aquærii uuli fluant, acrurſus ſub aqua terra, in qua plerunq; metallica in planis% An ſub aqua iacent, rurſus etiam ſub terra illa aquam pleriq; eſſe exiſtimant, ut etam m — ſub imo maris aquas dulces aliqui eſſe crediderint, quamuis difficiliexx ii er perimento: aliasq; ut audio fruſtra tentatum Venetijs, nondũ conſtan a te quæſito, an ſub priore aqua alia ſit. Cuius rei argumentum mihi eſe im uidetur, quod homini etiã in imo corporis uenæ ſint. Et Arethuſamfſ3u uium referunt ab Elide ſub Alphei nomine uenientem emergere in di- 1 eilia iuxta Syracuſas mari præteruectũ. Sunt qui fontẽ Arethuſam uo- 9 cent potius quam fluuium. Aquæ etiam in inſulis dulces id perſuadere a poſſunt. Deniq; cum in montium iugis aquam, tum in imo etiam emer p gere uideamus, quid aliud de terra poſſumus coniectari? cum mons ſeu au b b derra ſit ſep ultus⸗ſcu— habeat rationẽ, in eoq́; indicio hoce I argumentũ demonſtrat. Quid autem prohibuerit, ne Venetijs aquam n inuenerint dulcem, non ſat ſcio. a an
Sed

LIBER QVINTVS.
¹urluamxx„„IIMER, AaTs u oit Wmeſt A.- Sed ſunt quietiam modicũ aquæ dulcis hauriant emari, qtitOre Ari- ² Meteor.z.
ſtotele nec falſo experimento. Demittitur enim uaſculum cereum ſâtis Qubwbis. craſſum,& undiq; occluſum, quod ubi diu in mari manſerit, aquam ad ar. Huaunen mittit, ſalnon admittit, inde dulcis aqua,& potui cõmoda extrahitur: sLean, nam aqua dum tenuis eſt, ingreditur: ſalquòd terreſtre ſit, prohibet àce-- o
ra. Inuentum referunt quod ſalem trahat uelut lactis pinguius Acoagu-‚- lo, magno nauium comtnodo, ſiuerum ſit, cum ex ſalſa ubiq; dul cem a- 3 gerg quam efficere liceat. Neque ualde mirum, ſalem trahi ac cogi, cumattra
rats ate gu ctio in lacte, ut do cebimus, nõ pro prietate, ſed calore fiat. Dulcis igitur Än niga ſsiduni aqua totmo dis ex ſalſa conficit; quot mo dis à ſale aqua purgari poteſt. mid sh de Poteſt autẽ tribus modis: ſi deſcendat,ſ cogatur, ſi percoletur: F orſan 24 nſere uin u& quartum quendam modum licebit inuenire, ſcilicet, ſi acris uis ſalis“ zueha idün ge obtundatur.Sed in pauco forſan poſsibile eſt in multo fieri non Po-- micar liu fni teſt. Diximus nunc, tum alias, quomodo percoletur: utuerèimumpe rr,e les gema b tat, longa quies facit, ſed antea putreſcit reliquum eſt igitur, ut docex- 85 A mus quomodo cogatur. Cogitur autem à calido, non quidem diſsipan Am ſart te, ſed attrahente. Id autem inferius docebimus. licoi meratin Itacʒ ut ad rem propoſitam reuertar, ſub aqua prima fit mixtio in ter pals effoderi ra,&e, ut dixi, in montibus maximè,& mixtorũ diuerſorum generatio. Salate,& tnd Mlixtio autem eſt propriè hicdicta. Nam cùum quatuor modis contin- Quadruplex rorſu Mclaborar gat: alia enim eſt diſsimilium formamq́; mutantium,& uocatur genera Wxbhhusge- facete ecfaclet tio, de qua hic ſermonem habebimus: alia uerd eorum quæ ſunt diſsi- ä. equi-in editob milia, nec formam mutant omnia, quæ ſi liquidorum ſit, uocatur craſis, ut cum aqua& uinum miſcentur: ſi autem ſit ſiccorum, uocatur mixtio, ant, Mubiqi ut cum milium& triticum& auena ſimul iunguntur:& ſi ſimilia ſint, Natlb= borunuf aceruus uocabit᷑:& hoc eſt quartum mixtionis genus, ut cum frumen- tru= fodimt tum ſimul cogitur incumulum. Horic iimumd. Antequam autẽ de perfecta loquar mixtione, de craſi, ut ſenſui ma utdine 1Siman- gis manifeſta, ſermonèẽ ſum habiturus. Diximus uinum aquæ mixtum 6 7. Choke. non. llicainp Per craſim miſceri: nam cum neutra ſubſtantia pereat, forma etiam uini oner unt ulc remanet. Itaq; ne corporũ mutuus daretur ingreſſus, aut diuiſio ad mi- leex J di nima, ita ut corpora conſtarẽt ex indiiiduis partibus, neceſſe fuit, ut re- N,qusis fr M ctè Ariſtoteles de augmento cenſet, formam augeri, non autem mate- netian riam. Nam cum minimo aliquid adijcitur, totũ miſceri eſt impoſsibile. rgunt=tum n 9 Nam ſi formæ corporeæ miſcerentur, corpora ſe penetrarent. Sed ut in nt. trethu nuino aquæ mixto forma uini ubiq; cõſpicitur, tametſi uini corpus ubi- ntet* eergere 1 que nõ ſit, ſic contingit in uera mixtione: nam, ut dixi, aqu anonuerèui fon aduf no miſcet᷑. Eorum enim quæuerè miſcent᷑, ſormas omnes ſaltẽ ex parte sdul: dper 1 1 Pperire neceſſe eſt. At uini forma nequaquã perit. Oſtendit experimen- tumit 0 etia 7 tum, aquam uino non perfectè miſceri. Quòd ſilinteum uino aquæ mi- Quomodo a- iiecti— xto imponatur, promineatq́; extra urceũ, aqua è uaſe tota aſcendit per Ler K2inoſer⸗ ne in= hir 39 b linteum, ſyncerumq; relinquit in calice uinum. Quo experimento pro- muc
ditur Iymphatũà puro:nec po ſſet hos fieri, ſi uinũ& aqua miſcerentur. t 2

——
148 DE MIXTIS
Rurſus aqua calicis imũ petit, ob idq́; inſipidus in fundo potus:& me- duo patoui lius longe, aquæ uinum, quàm uino aquam
ſuperinfundere. At ſiſen-
num miſcena ſim uinum aquæ imponas, ſupernatabit non ſolum argumento dicto, ſed quòd ſiaquæ panis cruſtulum prius ſuperimponens ſuper cruſtu-
Quomodoa- Ium ſenſim effundas uinum, uidebis nõ ob ſcurè etiam detracto cruſtu/ quæ um in ea Io uinũ aquæ ſupernatare, nulla prorſus: mixtione inita. Ergo licet hæc lice ſuperſtet. ria ſeorſum in calice inſpicere: atq; uinũ ſub oleo,& ſub uino aquam. Oleum? uimum uamobrem quęrere iurè licet, quid ex his tenuius. Nam loci cauſa, I per Pt ſiquod leuius eſt ſuperſtat, oleum uino, uinum aqua leuius eſt. Suadet 4&c hoc, quod oleum promptè ardeat, aqua nunquam, uinu medio mo- Lbelo depon- do ſe habet. Accedit qudd uinum oleo, Galeno teſte, parte nona eſt gra qerius. uius: cum enim uas olei libras nouẽ continens, effuſo oleo uino imple- Oleum,rodu- Ueris, uinum pondus decem librarum æquabit. Itaq; nihil oleo ad uite cende aite ma Iongitudinẽ præſtantius, quòd tenuiſsimum ſit, pinguiſsimũ, ac excre/ KeimfsE haae mentorum expers: unde fit ut propter pinguedinem ac tenuitatẽ, calo- rem naturalem maximè accendat: ob ſynceritatem autem, calorẽ ip ſum
minimsè fatiget,& uias non obſtruat. Quæ duo impedimenta ad uitæ breuitatem multũ faciunt. Valeat igitur mulſum, cum oleo uti licuerit.
Optimũ enim eſt, nulla prorſus excrementa gignere: quod illi proxi- b mum eſt, genita protinus eieci ſſe. Tantum enim detrimenti affert excre Lapides ueſice menta retinuiſſe, ut urina retenta lapidem ſoleat procreare: ob id ludo,
cur gnerẽtur. lectionibus, ſcribendoq́; aſſueti, facilè eo morbi genere corripiuntur.
Non expellere uerò ſuperflua, quandoq; etiam mortem affert præſenta
neam. Oleum igitur uitæ tot modis conducit. Quartum tenuitatis olei
argumentũ eſt, quòd facilè penetret. Seris ob id imponit, ut facilè uer-
tantur claues. Contraria ratione halinitrũ ceræ mixtum liquefactæ pro
Ocreæ ab aqua hibet ne omnino ocreæ tranſmittant aquam, ſi ipſis diu ad ignem acdili
nno nn o genter imbuantur: oportet autem halinitrum tenuiſsime contritũ eſſe.
At ſi ceræ pingue aliquid miſcueris, adhuc melius erit.
Sed ad propoſitam diſputationẽ redeo. Namq; tria ſunt quæ aquam
& oleo& uino tenuiorẽ eſſe oſtendũt. Primum, quòd ſi aqua& oleum
miſceantur, igniq́; in uaſe ſuperponantur, prius tota abſumitur aqua,
qᷓ; olei fermè ſtilla, cum tamen aqua frigiditate ſua magis repugnet,&
in imo poſita minus recipiat caloris, cum lebes ibi frigeat, nec uix poſ-
ſit exhalare oleo oppreſſa, etiamſi in aerem uertatur. Secundum, quòd
ut quis aquam ebiberit æſtate, protinus per ſudorem prodit: non ſico-
leum uinumue. Tertium, quòd ſit magis perſpicua utriſq;. Sed perſpi-
cuitatis cauſa eſt, quòd colore careat: celeris reſolutionis, quod minimè
pinguis ſit: ſudoris, quòd non nutriat,& quòd ob frigus calidum iam
diſſolutum humorem foràs protrudat: neq; ipſa exit, ſed tantummodo expellit feruentem humoris ſeroſam partem.
At dices Ariſtotelem ſentire, quòd aqua oleo ſit tenuior. Sed per te-
nue, rarum ac minimè uiſcidum, uel etiam non coactum intellexit. Vi-
num
Lib. de ſenſu et ſenſili.

dingt imü zce nem=nuitat naut 2 calorẽi impſ heenta au cun o utilia mere—odillim detri' ntiafferts procqt e: obidi igen doriipin nortére ffertpm Duartratenuitu limpe utkacke nixtu—oquefacn Ssdi lignemi nuiſs e contril aserit
q; rit quæi Auo quads s totii umitur
uond ſuam repug
4 9 bifrit=, necu
LIBER QVINTVS. 149
A num forſan aquæ, quòd ſupernatet, præferet: id tamen nõ demonſtrat:
nam& pinguedo aquæ ſuperſtat, quoniam coacta eſt: nec enim deſcen dit quod tenax eſt, ut nec tenuis plumbea lamina: nã quæ pinguia ſunt, non merguntur, etiam ſi grauiora eſſent, non ſolum quòd aerem conti- neant, ſed etiam quòd ſimul deſcendere cogũtur. Itaq; talia cum uix mi ſceantur, craſim nunquam facient.
Eadem ratione nec uino lac miſcetur. Solent enim corruptũ uinum vinum cmn- in uas mundum transferre, lactisq́; partem decimã ſenſim adijcere, in- Ptum quomodo de poſt dies octo reſerato uaſe minutim uendere, cumq́; clarum& bo- encadetaa. num uideatur: ſi tamẽ diutius moretur in calice uel uaſe, denuò corrum pitur. Relinquit etiam quod effuſum eſt in calicis margine butyroſam pinguedinem, ob quam fraus detegitur. Eſt tamen lucroſa fraus. Si ta- men prohibere potius conſiliũ eſt antequã conturbet᷑ ne putreſcat, de- cima pars ardentis aquę immixta efficit:melius longè fulphur, ſed odo- re prodit dolum:memini me bibiſſe. Idem poteſt alumen: ſed noxia am bo, ualetudini uehementer obſunt. In uniuerſum autemut dicam, cla- rant uinũ quęcunq; grauia ſuntaut lenta:lenta, ut lac,& oui candidum: ob id liquores omnes illo immixto repurgantur. Grauia autem dumi- mum petunt, cuiuſmodi ſunt lapides fluminũ cocti donec ſcindantur,
& in puluerem redacti: quoniam enim miſcentur& ſicci ſunt, trahunt quicquid lutoſum eſt:ab hoc enim fit turbulentũ. Cum uerò traxerint, deſcendunt in uino ad fundum,& uinum repurgãt. Igitur& hocidem ſal efficere poterit, ſed ſapore prodit fraudẽ,& uinum inſuauius reddit. Facilè eſt etiam omnia uina adulterata metallicis dignoſcere. Nam in ca vinum adulte- lice horis relicta x XIIII. fundumob grauitatem petente metallico, ui'atu quomodo
„ 7 1 b dignoſcatur. na inſtar uappæ redduntur colore relicto. Sed ſimelle uinum adultera tum ſit, illicd dignoſcitur, ſuper candens ferrum conſperſis paucis gut- tulis: reſoluto enim uino mel reſidet. Tenuior enim cum ſituini quàm mellis ſubſtantia, illo reſoluto hoc manet. Similiter mel ſiadulteretur Mæ- Eoleum (id ſolet fieri farina milij) decoctum& deſpumatum, in uasq́; uitreum adulterata quo- coniectum, remanet turbulentum ſuperiore parte. Atq;ʒ ita mihi conti- Brr Ahs chen git anno præterito ſeplaſiam mercatoris Papiæ deprehendere. Qudd ſi grauiore aliquo puluere ſit corruptũ, in imo ſubſidet quod additum eſt, atq; ob in fundo obſcurum fit. Oleum uerdò ardendo fallaciam pro- dit: aut enim crepitat, ac ſtridet, aut amurca maior colligitur quàm pro
olei quantitate. Cur igitur lac uinum emendate quia craſi quaſi facta pin
gue ſubſidet, lactis ſecum trahẽs quod turbulentum eſt, aquea lactis in
uino relicta parte, quæ uini uitia obſcuret. Inde paruæ uini partes uitia
detegũt, qudd ob imbecillitatem celerius ab aere denuò corrumpatur. Atodoris uitiũ in gratiam etiam cõmutant garyophyli citrangulo un- vina quomodo dequaq; infixi, ipſo uerò fuſpenſo in uaſe, ſicut uinum non tangat. Er reddatur odora go quæ natura nõ ſunt ſimilia, craſim non faciunt, ut uinum cum aqua, aha
niſi imbecillem: multò minus cum lacte uinum, minus adhuc& nullo
t 3

DE MILX TIS
modo liquida hæc cumoleo. buerit:nec tamen planè mixta,
cum mixtio naturę ſit, nõ artis opus, nes ſunt, unam tantum elementi eliquo rum ſolum uires. Nam mixtũ eſt, nõ
plementa atu etiamignis. Quæcunq; igitur uerè mixta Junt in onnibus formam, ſed non exquiſitam, oſtendunt: r nantis ſinonubich elementa in mixto eſſent, aceruus eſſet quod n ubiq;,& ſecundum ſubſtantiã, corpora inuicem mutuo ſe penetrarent. O ſtenſum eſt autem hocin medicinæ libris. Fſtigitur forma mixti uictoris elementi imp erfecta. Atqʒ ca. enſim acquiritur: in elementis quidem palams in alijs autem etiamid fieri NMe- lanthon exiſtimat. Videtur autem ex his ſatis rationi conſonum, cum ſorma ſit elementi dominantis. At hæc ſenſim amitti tur, ſenſi menimac quiſita eſt. In quibuſdam autem nobilioribus Ariſto teles non ſenſim quidem omnino, ſed per gradus: quoniam fœtus in utero primo uiutt, inde ſentit, poſt antem fit mentis capax. Anima autem, in quamens, po ſterius perficitur. Mens autem exterius aduenit. Atqʒ hæc ſen ſui pro- Contradict. Piora. Omnia autem mixta aut terrea ſunt, ut lap ides& plantæ: uela- tract. 1. con.1. quea, ut lac&oleum: uel plan emixta, ut animalium co TP ora. Nonigi- J e in u⸗ tur eodem modo fit mixtio, quo nutritio, uel augmentum. Nam in mi⸗ warone dif xtione aliquid alicui additur, in illis quod po tentia eſt, ei quod eſt actu, rat.& ſecundum quamlibet formæ partem fit au gmentum, non autem ma⸗ teriæ: quoniam materia ſine line diuidi poteſt. Atqʒ idem de nutritio- ne. Igitur augmentum& nutritio ſecundum formam uere fiunt: ſecun⸗ dum materiam autem eſt ſola additio, quoniã undic; aliquid iuxtà ap- ponitur. Minima ergo pars carnis, accedente nutrimento auget᷑ tota ſe- cundum formam, ſed ſecundum materiã non, uerum tantum in circui- tu. Sed neq; hoc mo do propriè: uerum, ut dixi, augmẽti& nutritionis ſermè eadem eſt ratio, imò& generationis: hæc enim fiunt ab anima: ſo lius enim animæ opus eſt eo modo poſſe attenuare, tum unire ac tranſ- mutare. Etenim ſi quid aliud uita carẽs hoc poſſet, illud maximè poſſet 8 ignis: eſt enim eorum omniũ quæ non uiuunt robuſtiſsimũ, at non po- eceeſt:ut enim iam docuimus, quod accedit iuxtà apponitur ei quod com puritur, nõ autem ſubſtantiam prio rem ingreditur: itaq; omnia mixta uel uiuere uel uixiſſe neceſſarium eſt. Wxt/ omr Sumatur autem ratio hocmo do: quia nutriuntur,& nutrimentum uiuere, octoo- non fit niſi ab anima,& quod animam habet, uiuit. Quòd ſi nutritri ne⸗ fie di ratio- ges, con cedes ſal tem generari: at nihil generatur nifi ab anima, quiã, ut dixi, ſola illa miſcet. PEklen 2. e Videmus etiamomnia mixta ſenſim degenerare ab elemẽtis grauio- ribus, uelut lapides,& minus etiam metallicas terras, magis autem ſuc- cos, inde metalla, poſt plantas,& animalia imperfecta,& deinde perfe- en CTiora ſenſim donec ad hominẽ perueniamus, cuius compoſitio ab ele⸗ mentorũ natura ac ſubſtantia tantum abeſſe uidet᷑, ut nullo modo ex eis illum conſtare quis credat. Igitur ſihomo, animalia,& plantæ uiuunt, b b cum
res genita: ſi
—
. 47 Atlora magis uerè mixta eſt, quod effer- G

utur=ſimenin iton= non ſen nute e rimdun tem namemy Atq;= ſenluig des ql antæ:u
um cd ee ra. Non
nent* Naminw aeſt, ☚ησ0deſtas ntum nautemn tq; id=de num nam ummfunt ſeu diq; ³ iidiumn rimen ugeltan rumt uminca ugme 3l nutritr nim fitab anim re, tut aire aon t,illus aximepi buſtil m-atnol oni i quode tur: ic Pmniam
4
intur,
A cum unus ſit& idẽ calor cœleſtis, qui hæc omnia miſcet, ſed illa minu
ſtantiam tranſmutetur, nec tamen aer ingreditur, leue id eſt& denſum,
neris fit exhalatio: reliquum uerò cineris concreſcit ac cogitur,& aquæ Pars ab immodica ſiccitate reſoluitur. b
LIBER QVINTVS. 551 LOmf 8 8, hęc magis, ut ſuo loco oſtendemus: manifeſtũ eſt quòd rectè dixit Hi p b pocrates, animam nihil aliud eſſe quàm cœleſte illud calidum.([Quod edegenerat.- & Ariſtotelis opinioni adliæret, dum uult ſpiritus calorem proportio nimal. cap.3. nem habere quandam cum elemento ſtellarũ. Nam ſeu calor ſit anima, ſeu illius primum inſtrumentum, ubi calor hic erit, palàm eſt oportere adeſſe etiam ipſam animã, quare& uitã: eſt enim uita nihil aliud, quàm Vita quid ſit. opus animæ.. Clarius idem fit experimẽto: nam plumbũ cùm in ceruſſam uertitur, Phanbum dumn ac uritur, tertiadecima parte ſui ponderis augetur. Hoc ſit, quia calor il- in ceruſſam uer le cœleſtis euaneſcit: nam certum eſt adijci nihil,& tamen creſcit. Cum Bener augetur igitur par ratio etiam in animalib. uideatur, quæ grauiora morte fiunt, Larten. mor- quoniam exhalante anima ſecum calor etiam, ac quicquid ab illo eſt ela tuorum cur ui- boratum euaneſcit, manifeſtum eſt corpora metallica& lapides ipſos aeuan wrpo etiam uiuere. b LsErahen At dices: Quomodo ablata leuiore parte, ſcilicet calore, ab animalib. aut metallicis, illud quod relinquitur grauius fit? Palàm eſt hoc contin gere, uelut in ouis, uitreis, quæ ſupernatãt aquę: imdò chalybeis& plum beis, aere illa ſuſtinente qui intus cõtinetur, fracta autẽ hęc protinus de ſcendũt:at nõ in nobis aer, ſed quẽadmodũ in aqua aer in illis, ita in ani malib.& metallis in aere pars ignea pondus detrahit. Sunt etenim ſub- ſtantiæ elementorũ aliquæ, ut dixi, in mixtis, ſed fractæ:& qualitates a- liorũ, ut in lacte ſubſtantia quidẽ aquea, aer autẽ ac terra& æthereũ ſeu igneum elementũ à calore concoctũ ſecundũ qualitatẽ. Duobus enim Elementa quo- modis elementa in mixtis ſunt: uno quidẽ, ut à generatione, atq;ita ſola modo in muxto terra& aqua: uerum alterũ eorũ ſecundũ ſubſtantiã, reliqui ſubſtantia ¹“"oεusmodhu. nõ apparet:ut autẽ cœleſtis calor in illa egit, plura tam ſubſtantia quàm natura eſſe uidentur. Eò fit ut denſa quædam leuia,& rara quædã gra- cur quædã den uia eſſe poſſent: nam cum parua quantitas terræ caleſcit, ut in aeris ſub- 9 Shah n. ut pingue omne,& lignũ aloes: at contrà ſi terra parum elaboretur, ma gna autem ſit aeris pars intus ac ubique conſpicua, minutiſsimis tamen partibus, rarum dicetur,& tamen graue non parum erit. Graue autem denſum,& rarum leue, facilè intelligimus. b Ex hoc patet ſolutio nõ leuis quæſtionis, cur plumbũ grauius ſit ter Analiqquod mi- ra: nam in plumbo nulla fermè eſt raritas, terra autẽ cuum non cohxęreat, tum terra gra admittit aerem,& ob id plumbo uidetur leuior, quòd aquam habet ae ris loco. Terra etiã hæc, ut dixi, non pura eſt terra, ſed habet metallicam ſubſtantiã admixtam. Ed fit quod etiam de cineribus teſtantur, ut uas Sauh 98 illis plenũ tantundẽ hauriat aquæ, cinere non eiecto: palàm enim quòd as cinere ple-
1 2 3 9„.„.„ ueAs 8 aeris non paruam partem adeſſe oportet, inde partis tenuioris etiam ci- num tantundẽ aquæ excipiat quantũ uacuii 4„. poſſet cõtinere.

152 DE MINTIS
Itaq; ut ad rem propoſitam reuertar, metallica uiuere etiam hoc argu- c
mento deprehenditur, quòd in montibus non ſecus ac plantæ naſcun- tur, patulis ſiquidem ramis, radicibus, truneis, ac ueluti floribus, ac fru⸗ ctibus, ut non aliud ſit metallum aut metallica ſubſtantia quàm planta ſepulta, ac tota ſub terra naſcens: nec poterat ſuper terram creſcere, quia aut friabilis erat, ut calchantum: uel nimis grauis, ut plumbũ. Ita Stal⸗ pam inter animalia,& uermes,& buffones ſub terra naſci cernimus. cur meialica Sed non fuit cõmodum animalia ſub terra gigenere, tot quor plantas:
multaſub tera quia uita& nutritio, quibus ſolis metalla indigent, ſub terra fieri& per
ʒ pauca ani- fici poſſunt, reſpiratio uerò qua perfecta animalia, difficulter ſatis: ea de wae, penẽ cauſa metallicorum genera, etiam longè plura quàm quis exiſtimet, na- eſſe ſpecie inns tura ſub terra progenuit, ut auſim dicere ea numerari haud poſſe. Nam merabiliæ ſiĩ plus quàm quingentis herbarũ ſi peciebus natura orbem exornat, ani maliaq́; ſuper hæcinduxit, ueriſimile eſt ſub terra non paucioribus lu- ſiſſe modis, imò longè pluribus, ſed multa latent in imo: alia autem ad proxima genera ſimilitudine colorũ aut ſi ubſtantiæ traducimus. Quæ- dam rara ſunt, ut etiam ſi ſupra terrã eſſent uix inuenire liceret: uelut& noſtris temporibus ſtirpiũ nõ pauca genera, quorũ tamẽ Dioſcorides meminit. Alia etiam contẽni cœperunt poſtquàm inuenta eſſent, igno- to illorũ uſu: ita fit ut ex maximo metallicorũ numero pauciſsima co-
Merlcames gnoſcamus. Eorũ etiam quæ cognoſcimus genera pauciora ſunt quàm
talliorum eſſe exiſtimemus, cum alia aliorũ ſint fructus, folia, exhalationes, radices, at o fructu folia,ra que ea ſunt quæ nunquam diſiunguntur: dicemus autem ea quæ ſint,&
d,ee Ahe quorum, locis ſuis, nunc propoſitam quæſtionem proſequamur.
Dixeramus metallica, ac metalla, tum lapides uiuere. Quorum enim eſt maturitas,& acerbitas, ac ſenium, eorũ etiam eſt uita. Nam lapides quidam immaturi,& colore diluto,& ſubſtantia haud concocta inue- niuntur: pars quoq; uelut& in eiuſdem arboris fructibus purior, alia impurior cernitur. Adſunt præterea uenæ& inſtrumenta nutritionis, & meatus non laxiores, ſed molliores, ut in lapidibus cernere licet, qui bus facilè poſſumus perſuaderi, non aliter quàm plantas& oſſa in ani malibus nutriri: nam ſi per acceſſum& additionẽ augerentur, his haud quaquã indigerent. Lapides enim qui calore ſolum concreſcunt, quos tophos nominamus,& qui ſolo frigore, haud uenas habent ſubſtan- tiamq́; ordinatã uelut in ueris lapidibus, quiq́; uitam habet: nam tophi uita carent. Eſt etiam mors in eis, quare& uita. Herculeus enim lapis a- pud me ſæpius in paucis annis extinctus eſt: cum enim traheret ferrum
alacriter, poſtmodũ temporis ſucceſſu trahere deſijt. Quid enim aliud eſt uita, quàm operatio animę? Oſtenſum eſt autẽ hoc in medicis tracta tionibus, quòd ſolum uiuentia operationẽ habent. Viuunt etiamele. menta quoquomodo, ut dictum eſt, cum ad proprias regiones ſpontè ferantur, mixta autẽ omnia lon ge meliore uita:nam natura ſemper me- lius aliquid intendit, quàm id ex quo cõſtituit. Obid igitur dinplici b hauc

anon cioribuÜ einin= lia autan iæ tr Nimus. uenin leret: uel orũ ti Dioſcon ninu mieſſentig umen uciſim rapatt eraſunta xhala ies, radic s aut:aquæli mpre= uamur
zuiuer Juorumt neſtun Namlay iahau! bncochi sfrucie=s purios- ſtrum fu nutrin idibus rerellan mplat X ofln nẽaug— nur li dlum qt relcun uenas: Hent lu
LIBER CVINTVS. 153
A haud crediderim dicenti, ut ab Herculeo lapide ferrum trahitur, ita exi- ſtimari aurũ ab oſſe piſcis milui trahi. Hoc enim quod in Phyſicis ex- Ratio demon- poſitionibus ſcripſit, rationi repugnat, quandoquidem os illud non ui ſtrans contra uit. Oſtenſum eſt autẽ, omnẽ operationẽ eſſe uiuentis,& ut uiuit. Nam enhache etſi elementa etiam uiuant, hoc opus elementorum haud eſſe poteſt, ſed aurum non tra- attractio propriæ cuiuſdam rei. Viuentis eſt uita, quæ nutrimento ſal- hit. tem utatur:at os piſcis non uiuit, cum detraxeris ab animali, uitæ eo ge⸗ nere quod nutrimento utitur. Sublata enim anima, eſt ſentiens manife- ſtè: at hæc nutritiuæ eadem eſt. Itaq; adeò hac in demonſtratione confi- do, ut quamuis non ſim expertus, auſim tamẽ dicere, impoſsibile eſſe ut os milui piſcis aurum non ſecus ac ferrum Herculeus lapis trahat: Aui- uente autem re alia quapiam, ut lapide, aut animali, uel arbore, quandiu uixerit, hoc fieri proculdubio poteſt. Quòd ſi quis obijciat, quòd acu- Paeſtinacæ acu- leus paſtinacæ dolorem dentium tollat, ſi ex eo gingiua ſcarificetur. Re k TPlore den ſpondemus, uim hanc quę illi potentia, non actu ineſt, non aliter quàm uin oiae cantharidarũ exulcerantem, ad actum ab animę humanę facultate dedu ci. Deinde dolorem magnũ affert hic aculeus: dolor autẽ dolorem ob- ſcurat, cum nõ in eadẽ parte fuerit, ut inquit Hippocrates, adeò ut acris dolor gingiuę, dolorem dentis hebetet. Auocat& ob propinquitatem doloris cauſam, quæ plerunq; eſt in neruo denti inſito: nec hoc ſemper, neq; omnibus contingit. Itaq; uires uiuentibus cum tantum actu ſint, la
B pidibus qui uires habent animam ineſſe neceſſe eſt. Sed dices, Hoc ta- nen Philoſophus negat. Sed qui lapides aut generari aut augeri conce. Mag. Mor. dunt, fateri etiã oportet illos uiuere: facultatis enim uegetatricis hęc cõ- cap.4. munia ſunt, teſte Galeno, generari, nutriri,& augeri. Videtur etiamna tura ſenſim ab extremo ad extremũ tranſire, connectereq́; diſtincta lon gius medijs ipſis: uelut inter id quod non nutritur nec uiuit, quodq́; ui- uit& nutritur, medium conſtitui poterat quod uiueret& non nutrire- tur, quodq́; nutriretur& non uiueret. At non uiuere& nutriri quic- quam nõ poterat, cum facultas eſſet abſq́; ſubiecto principioq́;. Opor- tebat igitur medium potius eſſe quod non nutriretur& uiueret. Nam principium eſſe abſqʒ facultate in his quæ natura læſa ſunt, contingit: ta les igitur lapides erunt.
Ergo metallica in montib. non ſecus ac arbores iacent, cum radicib. Netallica quo- ſuis, trunco, ramis, plurib. folijs,& ſunt tenues quædã partes, nonnun- modo in monti quã floribus ac fructibus:carent enim pleræq; fructib.& floribus, cum lu thebaht uideamus& hoc etiã plantis cõtingere, quæ in puteis naſcunt᷑,& in um bra, uel arido nimis loco, ut adianto, ſcolopendro, licheni,& non pau- cis caprificis, cum in muris naſcunt᷑: palàm enim eſt fructus& flores lu- xuriantis arboris ac fœcundæ eſſe ſigna. Fœcunditas tum ab humore, Cur metaliica
tum à calore Solis fit. Ob id igitur nil mirũ metallicis flores& fructus hen hehe ae ſæpius deeſſe, cum Sol ſemper, humor etiam copioſus plerunc; deſit. An. 43 Vbiuerò abundent metallica, ſi uelis deprehendere, certis& non u

ͤ
154 DE MIXTIS QAuomodome paucis opus eſt coniecturis. Oſtendit primò fera b tallias abunde- genti Germania. Sic in Italia argentũ uix, aurũ nullo modo effodereli- Ehnenn cet. Vtigitur in ſœcunda regione plures fœcundi agri, itain feraci me⸗ i. indiciſʒ. tallorum prouincia pleriq; montes etiam præter ſpem metalla ferunt.
Montes etiam altiſsimi ut ad eruendum ſunt difficiliores, ita ad largien
dum ſuntliberaliores:rarò enim in humilioribus collibus materia hæc
cur meridie copioſa inuenitur. Plerunq; uerò montiũ cacumina, quæ ad meridiem gmmis, horeas tendunt, radicibus ad Boream ſpectantibus, argumentum metalli prę- metallis, abun- Pent,& maximè argẽti, cuius ſodinæ feraciores recta ex Oriente in Oc dent mags. dentẽ tendere ſolent. Qui etiã montes ſunt in calidis regionibus, gem marũ ſunt feraciores: quòd in meridie humor magis ſiccetur& attenue
tur:& ob id ſiccitate lapides, at tenuitate gemmæ generantur, multo au-
tem humore& craſſo metalla fiunt. Hic aũt iuxta Septentriones uiget.
Montes etiam ſteriles omnes metallici ſunt, duabus ex cauſis: nam
humor abſumitur intus, unde plantæ generari nequeũt,& mali halitus iam natas etiam plantas occidunt. Color etiam montium,& lapidũ, ac terrę, non ſolum metallica eſſe docet, ſed& qualia ſint: uiridis fit ære, ni ger ab argẽto& auro, purpureus à pyritide, liuidus à plumbo& ferro, juridus à calchãto& eiuſmodi ſuccis, cinereus& obſcurus à ſulphure. Oſtendit& odor:cum enim duos montis eiuſdẽ lapides ſimul attriue-
ris, ſi metallum monti ſubeſt, olent ſulphuris non parum. Ob quod fl ſo creditũ eſt metalla ſulphure conſtare, cum ſit hicodor excremẽti men
tallici,& ſuperfluę coctionis indiciũ. Grauiores etiam lapides aut terra
2
ꝗ́;ʒ ratio poſtulet, certum eſt metallicæ materiæ argumentũ. Si etiam ali
ua parte nimis ſplendeãt, uel ſolidi exiſtentes careãt omni ſplendore, ſubeſſe metalli materiam certò ſcias: demum ſiigni liquefeceris, depre- hendes ſimul& metallũ eſſe,& genus illius,& quantitatẽ. Aquæ etiam effluentes leuem quandam huius coniecturam afferunt: quæ ſiodorem aut colorem præ ſe ferant alienum, haud dubiè metallum in monte eſſe pronunciabis. Fundum etiam aluei diligenter explorabis, nam partem
metalli inuenies: uix enim fieri poteſt ne longo tẽporis ſucceſſu aliquid
ſemper addente die, ex deſcenſu grauioris partis, ueſtigium metalli nõ appareat. Mons etiam rimoſus propter halitus acres metallicorum fit. Sunt etiam plantæ quę metallorum ſocietate gaudent:& ut rariores ſunt quę metallis gaudent, eò ſi adſint euidentius teſtimonium illorum
præbent. Generaliter tales ſunt quæ fructum non edunt, aut exiguum: iuniperus humilis, hedera, caprificus, pinaſter etiam,& aculeatarũ ple
ręq;. Sunt etiam folia arborum aut pallida aut decidua,& trunci exiles,
comparatiome marcentq́; omnia. Quid mirum, cum uelut lactanti puero nutrix præ- uucumcg gnans adhibetur:nam metallis& plantis cõmune eſt alimentumidem, vautaum. 1deo uix natura loci ambobus poterit ſatisfacere. Sed metalla amplius hauriũt quàm arbores:nam propago metallorum arboribus longema
ior eſt, ut etiam belluæ maris ipſis animalibus terreſtribus.
x prouincia, ut nũcar c
Argenti b
△—
——ũ—

genet ur mulh degrriones u- luab=xcauſan equc x malih nont r J lapi alint midis fita lus àInbo&h (obſassäfült clapi=ſimulam mpatm. Obqum hicoſcexcrema etian hides aur argun=tũ. diett aareãt- niſplen- gnilicm eceris, uant*. Aquer fferutt uæſich- metal ia in mon plo I munge tẽpon t cceſſud
- is, uel Tammeh acres ftallicolu qaud 2:& utmn teltſ aiumile
od ned Tautexb.
' riam Sculeatal weicu runciei
dnutrix-
A
LIBER ʒQVINTVS. 155 Argenti ſodinam, cùm etiam hoc ſit minus fœcundum metallum, in Argenteæ fodi- uenio apud Agricolam fuiſſe pedum XX X in longitudine, latitudine næ mira magni
autem dodrantis, altitudine L X. Ex quo manifeſtum eſt, ſimilem fuiſſe iado.
arbori:nam arboris altitudo maxima, poſt longitudo ſeu ramorum di-
ductio, minima craſsitudo, quæ pro latitudine in fodinis accipitur.
Ergo ſiin argento tanta, quid in ære, quid in plumbo,& ferro, quid in ſulphure? demũ quanta in ipſis lapidibus? Non tamen eadem ratio- ne qua marinæ belluæ ſoluùm præſtant magnitudine terreſtribus, copia ſcilicet humoris, ſed quia pondus in metallicis ac lapidib. cum nõ pen- deant, periculum nullũ affert, in arboribus affert. Arbores enim quo- niam pendẽt, uentis facilè extirpant, diligentiaq́; illa naturæ fruſtratur.
uod ad ſimilitudinem attinet, ut dixi, tam arbores quàm metalla a- Partes neceſſa-
ſpectu boreæ gaudent:& quatuor habẽt neceſſarias fermè partes, radi-“ hnasaKicih cem, corticem, ſubſtantiã,& uenas. Radix lapidi lapis alius eſt, aut ter- ra, ut ſuo loco docebimus: metallo metallum, aut metallicum uel terra. Cortex uerò apertè diſsidet à reliqua ſubſtantia, loco& duritie: uenæ intra ſubſtantiã manifeſtè apparent. Quid igitur aliud eſt fodina quàm planta, terra& lapidib. obruta hæc uerò, ut dixi, aut terra metallica de qua dixi, aut nobilior ſuccus, aut metallũ, aut lapis. Cõmunia ſunt om- nibus metallicis ut durius reddãt ac frigidius. Eretria enim terra, ac me talla,& lapides,& metallicorum plurima, frigida ſunt. Quędam tamen etſi ſicca ſint, molliunt tamen abundante pinguedine, ut Aſphaltum& Gagates lapis. Sunt autem ſicca, quia terrea. Ignis autem ſeu potius ca- lor calefacere poteſt, humectare non poteſt.
Metallica etiam omnia mali ſaporis fermè eſſe neceſſe eſt, aut nullius: Metalliea om- nullius, ut puri lapides,& pura terra, mali reliqua. Cauſa eſt, qudd uix zis eu ſe he ab aduſtione abſoluuntur:& ſicca ſunt, ut diximus: dulcia autẽ humi- ſaporis, odoris da. Qudd etſi humidum aliquod adſit,& ſapor gratus cum prauo com tamen iucundi miſceatur, non obruit illum, ſed corrumpitur. Nam ſi parum gentianæ Voha,ea multo lacti immiſcueris, ſaporem ingratum habebis. Non autem ſicind odoribus:nam uehemẽtior ſolet obſcurare minorem. Æs amarum eſt
Metallicorum omnium com⸗- munia.
ac peſsimi ſaporis, ferrum uerò ſubamarũ, inde plumbũ album, quod
ſtannum uocamus. Aſtringit cum amaritudine alumẽ& calchantum, ſed magis amarum eſt, tum uerd reliqua, ut ſulphur& bitumen. Argen tum tamen iucundum& ſubdulcem præbet ſaporem,& longèmelio- rem habet aurũ, ſed non præſtat. Cognoſcuntur ſapores, ſi uel uaſis ta libus humidum aliquod excipiatur ac ſeruetur, uel diluatur pars metal lici intra uinum, ius aut aquam, diuq́; maneat in eis.
Metallica etiam omnia, ſi frigore concreto humido cõſtent, igne ſol Metalica om- uuntur, ut ſulphur& metalla: quędam cum calore cõcreuerint, frigore ½ 4 jariant ſoluuntur& aqua, ut alumen, ſal, atramentum, nitrum: quædam ſolum— nolliũtur aqua, ut lapides plurimi. Refert Agricola marmoris partem
uidiſſe mollem factã ab aqua, cum in ea diu iacuiſſet. Hæc terrea eſſe ne
U 2

156 D MIXTIS ceſſe eſt, quę nunquã perſectè liqueſcunt. Itaq; quę perſeceeliceſcum e 1 aquea ſunt, etiamſi ab humido, quæ non poſſunt verfe te lique dere ter rea. Succi igitur aquea cõſtant ſubſtantia, ut alumen, itumẽ, u phur, ſal,& nitrum,& calchantum, multaq́; eiuſcemo di. Balem zamn terram cum ſucco potius dixerim: ſed nõ eſt præſentis inſtituti, ſingula tracta- re, uerum clarioris exempli,& utilitais.— guceus acru o Sunt etenim rariores quidam ſucci, ut qui Annębergi inuentus eſt in
poten. cuniculo fodinæ Othonis Imperatoris durus& candidus: atq; aded a⸗ cris, ut erodendo mures necaret. Sed nunc de notioribus ſermo erit, in⸗ G AlumẽRochæ, ter quos alumẽ liquidum, Rochæ uocatum, aſtringentis uirtutis, aded e eius uirer. ut ſi aquæ incoxeris, uſquequò diſſoluatur, charta noſtra aquæ illi im⸗ merſa, inde ſiccata, atramentum optime retinet: nec diffundi aut ſp Arg perperam patitur, etiamſi peſsima fuerit. Modus eſt, uncia aluminis in ſingulas aquę libras decoquantur, donec tertia aquæ pars relinquatur. b Pręſtantius ex alumine rubrum eſt. Indicium eſt alumen combibiſſe, udd ſplendeat. Eadem ratione pennas anſerum reddit meliores,& co p Alumen scaio ria: prohibetq́; uina ne turbentur in uaſis. Alumen quod Scaiolæ uo- n 4 cant, eſt Aſtrum Samium apud ueteres, nec eſt ex ſuccorum genere: ut d Alumè plumæ. nec alumen plumæ, quod ex terrenis partibus conſtat, atqi ideo tenui- ter ſi teratur, lectoq́; inſpergatur, pruritum cõmouet aſſiduum: acutas Elychnia que enim ac pungentes partes habet. Quòd ſi ex eo ellychnia fiant, haud ar-f a haud conſumã= dent, ſed perpetud oleum conſumitur, ipſa autem manent. Cõmune eſt? 39 b 1 Pne, be hoc omni fermè generi cruſtati lapidis. Nam& in Eisleba ex pyritide, 1 tum lapide alio ſciſsili pyræ impoſito, liquor uiridis emanat, qui cum 1 igne extincto cogitur, ignem amplius non ſentit. Sic& ex Amiantola pide Romæ mappas,& in Verebergo Bohemiæ mantilia eſſe affirmatr 1 Agricola, quæ non aqua, ſed ignibus eluantur. Et ex Magneſia lapide 1 1 ſquammoſo, argentei& plumbei coloris in Boldecrana menſcæ fiunt, e b quæ igne purgantur, nec uitiantur: ex tenuiore autem parte thryalides 0 pro lucernis. Videbuntur hæc quibuſdam incredibilia dictu, quæta- d men non ſoluùm uera, ſed etiam neceſſaria funt, ac facilia inuentu. Namm 0 cum omnes fermè lapides igni præſertim haud diuturno reſiſtãt, ſquã- ne moſi plerunqʒ; nentur ob fila. Si igitur neas iam igni materiam contu, a macem, mappas, mantilia& thryalides efficere licebit, ignibus non ob- a noxias. Texi uerò quæcunq; nentur quis dubitat? unde etiam non ſo in lum ex lino& canabe, ſed ex ſparto quoq; ſeu geniſta mappę cõficiunnʒ SNhe uu. tur. Nunc geniſta utimur ſolum ad uerrendum: ſed ſiartifex non deſi, a
6 dntes. utilis eſt etiam ad conficienda lintea: quicquid enim ductile eſt, nereli cet: quod nere licet, licet& texere. Ductile uerò eſt, quicquid humido e conſtat tenaci ac minimè fragili. Alumini uerò plumæ non tantũ ineſt d ſucci, ut nere poſsis. Neq; igitur pro miraculo ducendũ, ꝙ turris lignea ii- ignibus immiſsis extiterit incorrupta, hocaluminis genere inſperſa. ta Sed nec minor uirtus bitumini quàm alumini: uerum non unumge
nus

seſt malumin dux ſm relinqu talute combi rredq aelioresi nen q Scaioh Kluchmm genen onſta= pideon vouet Mluumin Nlycht= dnt hau nmatr Cömun in Ei aexpfm lridisſt=rnat, qui t. Sic=x Amin ematm aeſſeaf- Etex— gneſal⸗ ldect tamenſeu auten rte thn redib= lictu, qo ac ad auentu diutitn reliſtil ni teriam ci libusnol-
LI BER QVINTVS. 157
phta, Gagates, Ampelites, Maltha, Thracius lapis, carbones foſsiles, ſuccinũ, ambra, petroleũ, camphora. Et de omnib. ſatis conuenit, præ- terquàm de Camphora. Sunt qui caphuram uocent: manũ cedo, in ius non uoco, de re ipſa eſt dubitatio: nomẽ tibi, quicunq; es adeò faſtidio- ſus, concinnandum relinquo. Cum igitur in ea ligna inueniant, lachry mam arboris, Capar nomine, quæ in inſula Butei uocata(hæcab æqui noctiali Boream uerſus partibus quinq; cum quadrante diſtat, à Fortu natis centũ octogintaſex) prouenit, potius quàm bitumen eſſe credũt. Veruntamen ſi ſuccinũ ardeat, quod bitumen proculdubio eſt, aquaq́; madida mappa fumus excipiatur, camphorã olet. Sed medico nonmul
tum refert hoc ſcire, ſed quòd camphora, ſuccinũ& ambra, è bituminis
genere ſint. Atq; ea de cauſa etiam ſi quid horum fluat ex arboribus, nil prohibet quin etiam ei ſimile in terrę uiſceribus generetur. Sed uidetur camphora ex arboribus primam originem ducere. Non tamen aded al ba natura eſt, ſed deſtillatione talis fit. Deſtillatio enim dealbare ſolet, non tantum quia ſordes omnes detrahat, ſed quia ſubſtantiã raram effi cit, atq; ideo aeri peruiam. Camphora igitur eſt immodicè ſicca, adedò ut in ſinu uirginum geſtata, iuuenes ad uenerem reddat impotentes. Ea- dem ſiccat ulcera,& dealbat: tenuiſsimæ enim eſt ſubſtantiæ, hisq́; de
„X— 2.— 4 A nus illius, ſed eſt quod propriè aſphaltũ dicitur,& piſſaſphaltũ,& na- Bituminis gere
ra 12,. nobiltora
Campbora ga
cauſis etiam ſomnũ arcet. Gagates uocat uulgus ambram nigrã. Fiunt Gagates.
globuli pro precibus: ſplendet& lucidus eſt, adeò ut àpluribus inter lapides numeretur:niger colos, trahitq́; paleas: ex Hiſpania peregrini imagines ad nos ferunt: ardet, hoc enim omni bituminis generi cõmu- ne eſt. Fertur uirgines, epotus cum aqua, non cogere ad meiendum, cor ruptas cogere:res propior fabulæ quàm ueriſimili. Quaſdam magis ir- ritare, atq; eas quæ uitiatæ ſunt, nihil prohibet. Nam cùm collum ueſi- cæ collo uteri inſeratur, quæcunq; corruptæ ſunt, uexant᷑ magis abhis quæ moleſtiam ueſicæ afferre conſueuerunt. Ferunt etiam accenſumo- leo reſtingui, non aqua: id ſuperius declarauimus. Bitumini enim hoc generale eſt ac proprium fermè: ſed nõ ab omni aqua tutus is eſt ignis, nec ab omni oleo extinguitur: multa enim aqua omnem ignem ſuffo- cat,& paucum oleum nullum extinguit, ut quaſi hæc per metaphoram dicta uideri poſsint. Creditum eſt etiam, nec fruſtra, comitiales excita- re, ut fuccinum. Sed& antiqui ſcripſerunt illum prouocare morbum: poteſtq́; utrunq; facere. Vtriq; cauſa cõmunis eſt caliditas moderata,
tenuitas ac ſiccitas. Porrò quod pingue eſt, etiam odoratum.
De ſuccino magna ad hancuſq; diem contentio fuit:bitumen tameni Saccinum.
eſt,& pinguedo quædam terræ è maris æſtu. Copioſum piſcatur in Su dinis Pruſsiæ, cum herba quæ illi concreſcit pulegio ſimili. Quòd ſie- tiam a lachryma herbarum aut arborum duceret originem, bitumen tamen eſſet pinguedine maris& terrarum coactum, acillorum calore temperatum, Eius plura ſunt genera. Candidum precioſiſsimũ, guſtu
u 3

D E
158
dulce,& optimè olens, adeò ut ſuffitum in concl
(iuuat enim)ad tertiam uſq; diem concla
nim bene oleris dum ſuffitur, uapores abſumẽdo o magis, quæ magis fragrant,& quæ tar
da& ſicca ſunt, uapores celerius abſu- antiſsimum eſt auxilium aduerſus pe
omni uitio liberat: liberant erg , dius conſumunt᷑: quæ uerd cali munt. Ob id magnus ignis præſt
ſtilentem aeris ſtatum, ut etiam flabella quia Solis radios penetrare prohi
Germania uallem loachimicam cum ob ſyluas lis eſſet, deriuatis aquis in cuniculos ac foſ- lubrem factam eſſe. Itaq; nil mirum eſt, du
tum natura loci ex quo eleuant᷑, tum bent. Ob id referunt in denſas& ſtagna inhabitabi ſas, ſucciſisq́; nemoribus, ſa plici auxilio flagrans ſuccinum aerem
Hippocrates et Cuia bene olens. Ita uidentur bis olim acron medici medicis Hippocrate& Acr athenas àpeſte lentium lignorum, non qui liberarunt.,..
diocribus enim ignibus,& minimèo
abeſt ut peſtilens aer emende
MIXTIS
auibus contra peſtem o ue olere bene faciat. Omnee- ſumẽdo corruptos, aeremab
la: uitiant enim aerem uapores,
emendare, tum quia ſiccum, tum Athenæ ignis beneficio Aduob.
one peſte liberatæ, flammis ſcilicet beneo- dem mediocribus, ſed maximis. Ame⸗ dorata materia ſuccenſis, tantum tur, tum magis ſi beneficium uentorũ ab-
ſit, ut etiam uehemẽter exacerbetur. Quamobrem Thucydides refert, cum ob multitudinem cadauera ro gis imponereni, non parum auctam peſtilentiã. Manifeſtum eſt igitur, eiſdem penè cauſis ſuccinum eidem morbo medicamentis immixtum, plurimum conferre. Miſcetur enim aut propter odorem, aut ſiccandi cau ſa, aut, quod euidentius eſt auxi- lium in eo, attrahendi:trahit enim omnia leuia, p aleas, feſtucas, ramen- ta tenuia metallorũ,& ozimi folia, perperàm cõtradicente Iheo phra-
—
cur ſuccinum ſto. Cauſa eſt huius, quòd humidũ habeat pingue& glutinoſum, quo paleas trahat. emiſſo res ſicca combibere cupiẽs, uerſus fontem, id eſt, ſuccinũ ipſum
mouetur. Omne enim ſiccum poſtquàm humidũ combibere cœperit, ad ipſum etiam fertur, ut etiam ignis ad pabulum: unde ſi fricetur uehe- mentius, etiam trahit ob calorem. Neq; enim lapidis Magnetis& ſucci ni eadẽ trahendi ratio: nam ſuccinũ omne leue trahit, Magnes ferrum
ſolum. Succinum interpoſito corpore non mouet plaeam, Magnesfer
rum. Succinũ non trahitur uiciſsim à palea, Magnes trahitur à ferro e- tiam. Palea à ſuccino in nullam partem dirigitur, ſerrum modò ad Bo- ream, modò ad Auſtrum contactu Magnetis tendit. Deniq; ſuccini at- tractio calido& frictione iuuatur multu, Magnetis eo ſolum quòd pu- rior pars lapidis redditur. Quid tandẽ? ſuccini attractio hauddubieè eſt ſimilis illi, quæ à cucurbitula ab igne& cæteris calidis, oh pingue illud calidum innatum, quod etiam adhærens parietibus, ut dixi, conclauia etiam in tertium diem bene olere facit. Eſt enim in omni bitumine hu- midũ pingue calidum, ob quod etiam facilè ardet. Sed in trahendo in- ter bitumina ſuccinum, inter ſuccini g Viſtulæ ad Pucecam in littore maris effoditur: hoc enim, ut Agricola refert, dum ferro attereret᷑, folia ex humo ad duos pedes in ſublimead ſe traxit.
genera cinereũ, quod citra oſtium
————ſ

„en peln LIBER QVI NT VS. 159 1 t. Onmn 4 ſe traxit. Hoc igitur unguentis aptiſsimũ. Candidum uerò èmari Ger- en—, aeren manico eruitur, è quo etiam luſorię teſſerulę fieri ſoſẽt. Eſt& melleum, 3.& qund& uinoſum,& aureum, quod in fonte ſolet inueniri Sueuiæ, iuxta cœ- pers— erius l nobium cui nomen eſt Degeræ lacus. In ſuccino relucẽt omnia genera rliſer duerſun paruarum rerum, muſcæ, formicæ, piſciculi, folia, ramenta: nam com- niman uapen prehenſa humido ſuccini tenaci, euadere nequeunt, inde affluente hu dost errarepn more copioſo concreſcunt, ſiccanturq́;,& ob id putreſcere nequeũt, re nican—mob hi lucentq́; æterno ſepulchro, ac nobiliore quàm Artemiſia Mauſoleo cõ in dan cdlosach ſtruxerit. Parum redolet ſuccinum ſponte, ſed tamen cum uritur, myr- acßman rumch rhæ odorem ſuaue mittit. Adulteratur ſuccinũ melleum oui can dido, S cciniaduhhe umqdccum& croco,& dragaganti lachryma. Vnde qui ſolertius agunt, formicas ratio. nisb ⸗= cio) du culices, muſcas,& ſcobem ferri, tum ramenta paleasq́; hinc illincq; mi- —, a ſcent, tum ſuccini ueri partem tenuiſsimam in puluerem redactamad-
ummis icet bem
dunt, ut bene oleat,& feſtucas trahat. Sunt etiam qui affirment nõ ſo- oui aitelã qo
dd ma n us. 1, 1.„ b 4: lum candidum oui, quod ueriſsimum eſt, ſed etiam Iuteum coctum au- modo in lapidẽ
Taii— liis, um ræ expoſitum ſuper lapidem, adeò dureſcere, ut in lapidis ipſum etiam tauſen. nenuenton ſpeciẽ tranſeat. Dureſcit enim atq; concreſcit quod pingue eſt, niſi pu-
n TH= dides 8 treſcat. Non putreſcit quod expers eſt humidi aquei. Expers eſt autem a,crumaud aquei humidi oui uitellum cum torretur. b aulis inumdi Succino fragrantior eſt Ambra, ut cum precio ſiſsimis conferat᷑ mer- Aubra. nferre Rliſceunn cibus. Naſcitur iuxta Sichrim Arabiæ felicis oppidulũ. Mira illius uis deuietiusckn B adcerebrum: multa graue olet propter odoris magnitudinẽ: tenues ha
aleas,= ucas,nn bet craſsis partes immixtas. Creditũ eſt eſſe ſemen piſcis horrendi mon
tradic e Theopt
ue& g noſumß
, id q= ccinlip
ſtroſiq; ex cetaceo genere, cuius caput lapidis referat duritiẽ. Hic in RA- Aubre cleciio.
fricæ Oceano orit᷑, eiusq́; nomen ambar: unde thymiamati nomen indi tum. Sunt illius tria genera, colore, odore, atq; pondere ſibi inuicem re
cot e bere co ſpondentia. Album leuiſsimũ, odoratum, optimumq́;: nigrum grauiſ- nund Nriceturui ſimum, odore carens, atq; ignauum: cinereum omnibus his mediocre. idis Jes netis Al Sultanus olim Aegypti tyrannus ſolebat cereis immiſcere ambram, uo candele bene
luptati atq; ualetudini ſimul conſulens. Nos quibus carior eſt ambra, olentes.
nec opes regiæ, laſeris ſuccum aut thus poſſemus immiſcere: nam utilla
regibus, ita hæc priuatis magnifica atq; decora, ac delicijs apta. Petro- Petroleum.
leum autẽ oleum eſt, quod ex bitumine caloris ui ſpontè fluit, tenuiſsi- mum& calidum, grauiter olens: uocat uulgus oleum de Saxo: dolori-
ndit..—* P bus frigidis etiam diuturnis præſens auxilium. Minus malèolet, mihi ts e Sumqud⸗ bene olere uid d e Aſphaltum dicitur, pici ſimile, ſed du Afphaltum anddubt eneOolere uidetur, quod proprie Aiphaltum icitur, pici ſimile, ſed du ⁴⁹ ttrac ,dl 1 rius, ſplendidius,& minus malè olens etiã quibus malè olet. Effoditur liditu pinge 9 Palæſtinę lacu. Tanta uerò uis luto huic, ut circũcirca per XV. M. paſ- bus, i ein ſuum neq; arbores uireſcant, neq; floreant, nec fructum edant, ira cœli in 0 dium— quaſi in terras illas ſæuiente. Carbones conſtant terra pingui, leui, a Catboner. 82 rahen 9 tra: per totam Miſenam effodiuntur in monte iuxta Zuiccam urbem reũ, 4 ünns 4 ad Muldam ſitam. Fabris in uſu ſunt. Virtus minor quam Aſphalto, hocAl* 1 dim ſed tamen generis eiuſdem. Vtuerò ſuccinum ac bitumen plerunque 95 p 1 ſus

b lius uſu.: ſed ſulphur ut facilius, ita Aſphaltũ diutius.
anthalum eſt Guam noſtri, utreor, Santhalumuocant. V
160 DE MIXTIS Sdphur, e il- bene olet, ita ſemper ſulphu aſunt Verùm caue ne pro Aſ-
legas, arborem odoratam,
ſus ſulphuris egregius eſt,
aſpalathum. ac multiplex: nam ex eo primum pyrius puluis fit, nec abſc; eo: mate- ria eſt enim omni igni apta, ut ſuperius demõſtrauimus. Reſiſtit etiam aquis, ut illis immerſum multis maneat ſeculis ab hoſte quod pleriſch nunc contingit, tutius aqua, quàm ab amico igne. ldem cælatas figuras gemmis liquefactũ, ſi quid aliud, ad amuſsim reddit. Etillitum ac ſuffi⸗ tum, ſerpentes, formicas, ac culices necat, ꝑ rohibet, fugat. Illitum& po- tum, ſcabies, lepras,& Gallicum morbum tollit. Sed uehementiore ui oleum eius. Quomodo fiat, in libris de morbo Gallico docuimus. Sal terrę magis ſulphure eſt particeps: unde ſuccus cum terra dici po Sal continet o teſt. Oleum in ſe continet, ſi bitumini immiſceatur. Vnde Arrianus re- leum. fert, apud Ichthyophagos; in Indica hiſtoria, ex ſale oleum illos excipe/ re. Indicio quoq; eſt, quòd oliuæ littore maris gaudeant: nam ſalſum ſo lum etiam, non leuiter pingue eſt. Sed, ut dixi, oleumomnia ſic conti- nent, quod ui ignis detrahi poteſt. At multum non poteſt continere, ni Genera ſaus ſi bitumen admixtũ habeat. Eſt genus ſalis foſsile, ut quod Sal petræ di cimus,& Ammoniacũ. Hocomnium eſt amariſsimũ, ut quod ſub are- na ardentiſsima eruitur. Salſum enim cum ulterius decoquit᷑, Galeno teſte, amarũ euadit. Itaq; Ammoniacũ ſal etiam arte cõ fici poteſt: quã- uis multi in hoc fruſtra laborauerint. Sal gẽma ſplendet cryſtalli in mo rem, acutius ſale factitio. Nam in omnibus quæ arte fiunt& elaboran- tur abſq; compoſitione, natura ſimile efficit: unde ſulphur quod ſpon- tè naſcitur, carius longè reliquo, quàm ſit utilius: ita in calchanto& cæ- teris. Tenuiſsimum inter ſalis genera halinitrum eſt: hoc mediũ inter Nrum. ſal eſt ac nitrũ. Nitrum inuenitur in arena Nili præcipuè. Albertus Ma
gnus cognomento, narrat in Goſelaria aquam collectam in imo mon-
phalto bitumine, litera mutata Aſpalathum
tis, qui cyprio abundab at ære, dum cogeretur in nitrũ uerti. Huius can-
didior pars quædam ac laxa pendet in ſpeluncis ſtiriarum inſtar: quan Aphroniurum. doq; etiam è ſolo reſudat, uocaturq́; Aphronitrum, quaſi nitri ſpuma. Vtrunq; horum perijſſe noſtra tempeſtate falſo creditum eſt, unde tur bata compoſitio Diaſpolitici. Amarius eſt ſale nitrũ,& minus ſalſum: Malinitrum. in quorrum medio, ut dixi, halinitrum. Tenuibus partibus ac ſicciſsi- mis conſtat, quòd putredine quadam coaleſcat: unde in cæmentis uetu Halinitrum g ſtis exoritur,& ubi excrementa iumentorũ in terra cõputruerunt. Mi⸗- nerat. rum illud, quòd detracto halinitro è terra, ſi illain cumulum redigatur, poſt quinq; aut ſex annos copoſius ſœnus reddit. Nec omnino abſur. dum dici debet, ſalem ſerere. Nam, ut dixi, ſeu cumuli terræ, è quo detra ctum fuerit, ſub tugurijs ſeruentur, ſeu halinitrum aqua diſſolutũ in cu mulos terræ ſpargatur, non ſecus ac ſato tritico, poſt quinquennium co pioſior fructus redditur. Sunt enim uires omnib. rebus, ut potentia tale b aliquid
rmalè. Communia ſuntutrichᷣ, ardere faci-
D

dedur mention llicoeuimus.
dsdmernadig Vn rrianun lcoleſillos exch dean mm mſallun cum mrilſicci npotf donuinen ut Salpen imu, odſubz usde uik, Cat rte cq—ooteſt:q lende= yſtallim artefü— Jelaben ſeſulgmn quodſe tain ehantodè’ neſt:* tmediũt xcipu Dberuu ollecirain imoms
nitrü ci. Huiè
ſtiriat in ſtar rum, q nitri. rcdi reſt, ufde
inusſi
ü, t
LIBER QVINT. VS. 16 4
R aliquid reddant, qualia actu prius fuerant. Quod uerò poôtentia eſt, ad
cum etiam peruenit ui Solis: unde uermes& muſcæ in locis, in qui- bus manent, id relinquunt, quo ad aliorum ſimilium generationem, ac generis multiplicationem facultas ſuppeditatur. Excipitur autem hoc modo: In ciſtas perforatas plenasq́; bouino equino ue fimo, aut quod melius eſt, columbino ſtercore aqua ſuperfunditur, quæ deinde ex- cepta conſumitur ad tertiam ſui partem, inde hæc tertia pars alteri fimo ſuperfunditur atque exco quitur, excepta denuò: demum relicta tertia pars ſub diuo poſita, concreſcit in halinitrum. Quod uerd elutum eſt, denud alia aqua repurgatur, atque eadem ratione quod utile eſt excipi tur. Quòd ſi uoluptatis cauſa, ut inferius docebimus, halinitrum in a- quam tranſierit, exco cta per horã fermè aqua excipitur cochleari:cum- que primum in pauimento gelaſcere cœperit, ab igne amota concreſce- re ſinitur. b b Itac;, ut ad halinitri naturam redeam, in eo tenuis pars eſt, tum in ſa- le aquæ& terræ immixta, quę dum ardet, cogit terreas partes diſsipari: ideoĆ; ſubſilit ſal& halinitrũ in igne poſitum,& crepitat. Etcum ſoce- ro meo igni aſsiſtenti, tegulæ peruetuſtę fruſtum igni impoſitum eſſet, repentè crepuit,& in diuerſas partes magno impetu fragmenta proſi- lierũt, nemine ex adſtantibus, quod mirum fuit, læſo. Cauſa huius ſuit modica, ut reor, halinitri pars(quòd tegula antiqua eſſet)illi incluſa. Eadem ratione candelæ è ſepo aut cera ſalita crepitãt, uerum cæteris longè diutius durant. Inter ſalis genera, ſal chali ſeu alumen catina re poni ſolet, uitri nõ ſolum medicamentum, ut quod ductile efficiat, ſed etiam materia. Aduehitur ex Oriente: ſed Braſauolus Ferrarienſis affir
Halinitri quo- modo colligatur
Cur ſal lgne cre pitet.
Candelæ quæ tardiſßimè abſu muntur. Sal chali ſeu a- lumen catina.
mat ex herba fieri poſſe optimum, quæ iuxta Comum in ripa ſalſarum
aquarũ exoritur. Qudd ſi, ut illi credimus, uera eſt hiſtoria, propagata
herba non paruum compendiũ rei pecuniariæ fieret, eſſetqꝗ́; ars hęc ad-
modũ lucroſa. Illud ſatis conſtat, hoc ſalis genus fieri ex Vſnen herba
arboreæ magnitudinis, ſaporis ſalſi, quam quidam exiſtimant eſſe An-
thyllidis primum genus. Salis ſubſtantia tenuior eſt materia calchanti: cuius adeò ſunt uarię ſpecies, ut illas explicare non leue ſit. Calchantum uulgus uitriolum uocat: denigrat adeò, ut ex ipſo fiat atramentum quo
Calchankum.
Calchantii cur
ſcribimus. Puluis hic cinerei coloris eſt, poſtquàm triueris, immiſſum aded denigret.
uino uel aquæ, illicè nigerrimã efficit. Cauſa huius eſt quòd ſuccus eſt, atq; denſus admodum, tum ex partibus conſtans tenuibus atque exu- ſtis: quia ſuccus eſt, ideo reſoluitur in humidam ſubſtantiam,& hęrere
poteſt, nec calamo negocium faceſsit: quod non contingeret terreo exi ſtenti, etiam ſiin puluerem tenuiſsimuũ redigeretur. Cum uerd deuſtus
ſit, lumen prohibet,& nigrum efficit: quia uerò ex tenuiſsimis partibus cõſtat, glutinoſum minimè reddit ſcriptorium atramentũ. Atq; ex his 1 27„.„—.. facilè eſt conijcere quarum ſit uiriũ. Elegantius eo eſt Miſ;, quod Ro- b b X
Mſy.

——
v
162 DE MIXTIS
**„.. 2 1—. manum uocantuitriolum: eius ſumus aded grauis ut etiam arboresi- c
pſas necet,& ſyluas deformet: ſplendet quandoq; Miſy.& aureis quaſi
m omni ſᷣßilũ guttulis ſcintillat. In omni enim ſoſsilium genere aliquid eſt quod ſcin- genere eſt ali tillat: ut inter ſuccos Miſy, inter metalla aurum, inter lapides gemmę& 99 auod ſple marmo ra, inter terras argẽtaria. FEit enim nitor, cuum den ſa materia ab ar 8 te uel natura expolitur: at in omni genere foſsiliũ aliquid denſum inue- niri neceſſe eſt. Quę ueroò pars calchanti aut Miiy quaſi ſp uma eruitur,
cuperoſa nec elaboratur, dicitur Cuperoſa:à Galeno autẽ ac cęteris an tiquis, chal citis. Eſt autem candida, proxima naturæ calchanti; haud ſi plendida,&
Oleum uitrioi ciens egregiè uomitũ. Exuſto calchanto aut Miſy ui ignis per uitreaua b ſa oleum detrahitur acutiſsimum& calidiſsimũ, quo ſi quis iam ſaucia-
tas uerrucas tangat, ab ſcedent illæ. Idem guſtatũ ferit linguam haud ſe⸗
cus quàm candens ferrum: eſt tamen illius uſus ad ſiccanda ulcera inte-
riora deplorata, ubi nõ multum ſordida fuerint, ut in quibuſdã contin-
git phthoe laborantibus abſq́; dolore. Facit ad præſcindendos cancros & corrupta membra, ligno oliuæ illito ex eo.
Wurcheſitu. Proxima, ut dixi, ſuccis mixta reliqua metallica, ut Pyrites, Marche- ſitam uocat uulgus: is componitur ex lapide& ſucco. Tot habet gene/ ra fermè, quot metalla inueniũtur: dictus pyrites, quòd colliſus ignem mittat ob duritiem: eſt plerunq; argentei coloris, ſplendens, ac admo- dum grauis: qui ſi accendatur inſperſo acri aceto, lienem prædurũ col-
liquat, ſi quid aliud. Cauſa eſt partiũ tenuitas ac caliditas, quæ lienẽ perꝰ
cutim& peritoneũ ingrediens extenuat. Idem per ſe uix liqueſcit, adie,- cur metalica cto plumbo ſoluitur, quod omnibus aridioribus metallicis contingit: ſekeuub, cum enim humidum paucũ fuerit, aut aqueũ, ſine plumbo ſi in ignem berſe ariäaſiut mittatur, prius abſumitur quàm liqueſcat: illo adiecto, non abſumitur: quare cum concretũ ſit frigore, igni liquari neceſſe eſt. Ob id cum auriũ argentumue lapide continetur, ſi plumbo adiecto colliquentur, nõ pe- rierit impenſa: ſemper enim ſi per ſe hæc ignibus cõmittantur, aliquid perit, quod uix adeò exiguum eſſe poteſt, ut non plumbi iacturã ſupe-
Pyrites argentã ret. Eius igit ſcilicet pyritidis aliud eſt ſterile, aliud quod metallũ con-
Pndo wu tinet, æs plerunq;, quod ſterile nõ eſt, argentũ etiam nonnunquã. Cre- ſed conſtat eſſe ex metalli genere: nam cum plumbo mixtum, efficit no
ciſum. tularũ pro typis uirgulas. Ex eius genere eſt Ciſum, mediũ quaſi inter pyritidẽ& Galenã. Effloreſcit ex pyritide nonnunquã ſory melãteria
& chalcitis, at ex his Miſy. Atramentũ eſt melanteria,& ex uitrioli ge-
atramentã ce nere, ut dictum eſt: ſed quod ex illo eſt cæruleum, mirum in modumni
ruleum. tet. In atramento ſutorio alumen contineri, haud obſcurum eſt. Namſi In atramento ſu
torio alumen d 2 continet⸗r. Odorem aluminis ſpirat. Ex pyritide& argento cadmiæ quoddam ge-
tiumm
ditum eſt ob ſterile genus eſſe halitũ potius, quàm metallicã materiam:
lutum eius aqua diluatur, concreſcit in eo alumen,& oleum atramenti
cobatam. nus conſtat luod uocatur Cobaltũ. Hęc adeo acris eſt, ut pedes fodien
4t

d ſm enn cc antiquig, dun ſplendi uii per uim quo mn iis jamſa ſerit m zuam hau Adlict Hdaulceni utim an buſdäcn ræſd= endoscn
ca ut— iites, Mu ſucc othaban 8,q* collilun , ſpſtralens, aci o, lic=iprædui calid=, quælia er ſe Sliquelci usme=icis coma ſine gan boliing dieche onabſun ſceſſ’ bbiddm docdt Venturi us cö antur, à onpli M)l nactuni liud dmetlli
etiam mnunqui
LIBER CVINTVS. 163
A tium exurat: cauſa eſt calor haud paruus, ſed mediocris. Si tamen eſſet
magnus, ſponteè eijceretur, non foderetur. b
Sed eſt& tepor in foſsilibus, uelutin his quæ in ualle fodiuntur uo- cata Ioachimica: quamuis enim natura talia frigida ſint, eruta tamen ca- lida uidentur, ob bitumen aut ſulphur, aut acrem aliquem ſuccũ de na- tura illorum aut calcis. Porrò Pyritidis forma nonnunquã ut teſſeræ, imò quandoq; etiam ut cubi, uel aleæ diceres naturam contendiſſe cum arte. Eſt& ex eo fuluus, quem aureum uocant. Proximum ei ſtibium, coloris pumbei, ſplendido fulgore, ſquamoſum. Oleum ex eo elicit᷑ ru brum, acutumq́; ualde: ſulphur olet,& uim eius retiniet oleum. Ipſum Antinomiũ(nam ſic nunc uocant ſtibiũ)ob ſubſtantiæ craſsitudinem ad pauca utile. Et ut ipſum plumbi, ita pyrites æris particeps eſſe uidet᷑: ob quam cauſam etiã pyrites, ut dixi, ſplenem extenuat. Videtur enim pyrites eſſe immatura ſubſtantia æris, nõ ex halatio. Nam in Ocris mon tibus iuxta Tergeſtum tam longe lateq́; patet pyritidis fodina, ut ſi ex- halatio eſſet pyrites æris, montem totum æreum eſſe oporteret. b
Sed ad Cadmiam reuertor:ex ea eſt quę allium uſta olet, adeò fœtet, ut quæ Annæbergi effoditur. Cadmia ipſa crocei plerũq; coloris eſt,& conficiendo ob id aurichalco aptiſsima. Inſunt& metallicis metalla, ut ſtibio quandoq; argentum, quod tamẽ ſolo igne ſeparari queat. Ipſum uerò ſtibium in uaſe excoctum tranſit in plumbi quoddã genus, quod quartũ poteſt dici. Cauſa eſt, quòd Antimoniũ ſit plumbi materia, ut œris pyrites. Sic chryſocolla ſucci genus eſt, aurum continens, à quo no men ſumpſit. Eroſione quadam fiunt aquarũ acutarum, chryſocolla au ri,& cæruleum, ſimulq́; naſcuntur, altero alterum uincẽte, plerunq; ta- men cæruleo, ut autor eſt Theophraſtus: calchantum ex æris, aquæ ſty gię ex auripigmento. Alia igitur fiunt ex materia metallorum, alia ex i- pſis metallis:ex metallorum materia diximus pyritidem& ſtibium: ex metallis eroſis calchantũ, chalcitidem, chryſocollam,& ſtygiã aquam, miſy, ſory, taliac;. Quæ autem erodunt, acuta partim, aut ſalſa, aut aci-
a, nam& in artificijs hoc idem licet intueri: uerum ſufficiet etiã ſola ma
teria quæ erodatur: nam uerius calchantum& chalcitis ex æris materia fiunt quàm ex ære: nam ex ære, ut oſtendemus, ſit potius ærugo.
Antimonium.
Cadmia.
Antimo nio quandoq; ineſt argentum.
Chryſocolla.
Auripigmentũ& ipſum uidetur auri particeps eſſe, ſed impenſa ſu- Auribigmentu. perat lucrum. Eius tria genera ſunt: candidum, quod Arſenicum uoca- Ayuſenicum.
tur. Sunt tamen qui illud coquant. Croceũ, quod nomen retinuit:& lu
ridum, quod uocant Roſagallum. Hoc autem è duobus prioribus con Roſagallam.
ſtat. Fit enim& arte: nec propter id quòd ſint plura genera, unum in al
terius colorem tranſire prohibetur, quandoquidẽ iuxta caloris& hu-
midi multitudinẽ colores in unaquaq; ſpecie natura uel arte mutentur.
Nam& igne non ſecus ac natura auripigmentum mutatur in ſandara-
cham colore quidem, non autem ſubſtantia. Nihil enim prohibet ab i-
gneo calore generari etiam ſub terra, non ut ſpeciem aut perfectumali- X 2

quid, ſed ut excrementum quoddam. excremẽtis:tales enim etiã ab igne fiunt. ur ab igneo calore, quid prohibet etiam eadẽ arte fieri: Omnia tamen hæc uenena ſunt præſentanea: mitius tamẽ ex his cro ceũ, quod nomen anti quũ retinuit. Nec ſolum hominibus uenena hęc ſunt, ſed plantis anima
Nio dus mures libusq́;. Suffitæ plantæ pereunt. Verùm& mures nõ ſolum, ſed etiam
necandi& lu- lupi, ſi ex eo ederint, nec aquã bibere poſsint, nõ ſolum moriuntur, ſed
Si igitur aliqua ſub terra fiunt
bo. in rabiem aded efferant᷑, ut ſui generis animalia inuadant:& quæcunq; momorderint, in eandẽ rabiem incidant, ut totu genus breui pereat: cu
ius rei quandoq; feci experimentũ. Sed tamẽ peri culoſum eſt, ne etiam
cicurata perdas& inno xia animalia,& ne aqua inuenta fruſtreris. Ve⸗
rum parua re, ſi bene cedat, domũ muribus plenã expurgabis In lupis
Metalic ſicca difficilius eſt, cum aquã celerius inueniãt. Sed nec his ſolumu enenum auro& argen- eſt, ſed auro argentoq́; auripigmentũ,& reliqua ſicca, ut ſtibiũ, xrugo, 6. hu liqus ſulphur, contraria ratione qua plumbumillis eſt ſalutare: nam humidũ tur. illorum abſumunt, ut nõ poſsint bene liquari: uerum agente igne, cum non ſit quod reſiſtat illius ſiccitati, uritur metalli ſubſtãtia,& in fumum
tranſit. Itaq; celerius æs abſumunt auro& argento, ſed tamen& hæcim
mixta pinguedine ſua euaneſcere co gunt. Cum enim pinguem partem
habeant quæ ardet intus metallis immixta, propriui humidũ metalliin
fumum agunt:quo abſumpto, metallum& ip ſum euaneſcit, quod non
niſi eo humido conſtat: ut enim arborũ nodi magni non urunĩ᷑ per ſe, y
adiunctis lignis ſocietate ardent:ita humidum auri& argenti, quod per
ſeuri non eſt aptum, addito auripigmento, ſulphure ac talibus, ardet&
Moneta decor- conſumitur. Ex horum igitur genere eſt quod monetã decorticat, non eicari pote. ſecus ac ſerpens ſolet corticem amittere, manente imagine.
chryſocol⸗ Redeo ad Chryſocollam, quam Boracem nunc dicunt: eius eſt ge-
auomodo fiat. nus factitiũ, quod alumine ſciſſo& Ammo niaco ſale fieri ſolet. Exiſti
mat Galenus etiam urina pueri in æreo mortario aſsiduè agitata ſub ca-
niculæ ortu confici poſſe. Colos factitię croceus, ſplendens:utuntur au
rifices ad auri fruſta iungenda, inde inditum nomen. At cœruleus uel
Lapis læxuli. Cyaneus lapis, quem Lazuli uocant noſtri, pulcherrimus eſt, cœli colo
re intermicantibus aureis maculis. Inde è rei natura mira occaſio artilici
data dum cælatur: aurum ornat, ueſtes uel ſidera refert. Oportet autem
eligere aptum& bene diſtinctum, cælareq́; figuram ſculpturę ſimilem,
sandaracha. non cauam. Sandaracha eſt, quam uulgus uocat auripigmentum ru-
beum, ſed auripigmentum non eſt, ſulphureum quid olet,& exterius
crocea, non ſplendens, intus rubra, ſplendida, odor tamen non eſt ad⸗
modum ingratus: exterioris coloris ſimilitudine croceo admixtam au-
Sderea. ripigmento uendunt. Syderea, quam Manganenſem Itali uocant, terra
eſt repurgando nitro aptiſsima, illud tingens cæruleo colore. Eſtalia
etiam quæ ſic uitium tingit cærulei coloris, quam Zapheram quidam
cærulea. appellant. Eſt& metallici generis terra uiridis, quam Itali Azurrum ui b ride
Sunt autem& colores uiuaces in
—— ☛△‿‿

Lees iuacen uc b terna 3*— trren 5,9= 5 luaun 3n0 im de 1»Ken dun riunun uadi X quxcn enueuiperen culq Aleſt nech uent Aiſtrerzs lexpdbis lank chis= muena lcca, ibiũ xnd ſalutan aam hun rumſlte ignen ubſh AKinfan 8,ſed en&l nim m uempn riũ hêE dü meul neua it, quodt gnitt drunt ri& ut Juo. ꝛure a—ibus a0 nonet—corticut eimag uncdi mt: eiusch ofle= Lolet3r aßid= gianli ſplet BS.urum men. cœeruleu
herrit eſt, coli ſioa
uram S— areſet?* porteli
licn
8— ram n 7 1 u gu am 1
LIBER CGVINT VS. 165
A ride uocãt, nos chllorogeã. Naſcitur in fodinis æris& argenti feracibus, Chloroge⸗
unde ueriſimile eſt ex halitu fieri æris ac argenti: ſplendet,& ob id cæru
leo lapidi perſimilis, ſed nõ tamen adedò utilis ad opera. Nam cærulei la- color ex lau- pidis colos, nec igne nec aqua uitiatur, nec uix ulla uetu ſtate. Vnde illi abe aquæ honos& preciũ. Cauſa eſt quod denſiſsimus ſit,& tenuiſsimæ ſubſtan wanenſae, tiæ. Vnde modica quantitas tabulæ magnæ ſatisfacit, uelut& de auro
& argento dicemus. Cauſa tenuitatis ac denſitatis, diuturna coctio& ſe b paratio partium inutiliũ. Ob hanc cauſam pſeudocæruleæ honos nul- Pfeudocærulea. lus fermè: hæc ex Hiſpanijs aduehit᷑, ſed Iongè cæruleo lapide inferior: quòd non tam cenuis nec denſa, ob id plus exigitur in opere, nec uetu-
ſtati aut ignibus uel aquæ ſuſtinẽdæ par uis. Verùm chlorogeæ adhuc
honos eſt, quoniam non uicaria, ſed principali uice fungitur.
Sunt& terræ mixtæ metallis, ut Galena, quam Ocriam uocant Ita- Galena.
li, plumbo& terra conſtat: materia eſt plumbi haud perfecti procul-
dubio, atque ideo liquandis metallis aptiſsima, tum maximè cumex
matrice ſunt eruendi. Eſt autẽ lapis cum metallo iunctus matrix. Nam atrix. pleraque nobiliora metalla in lapidoſa materia iacent, quam matricem nuncupare li ceat... i, Argenta uluu
Verum inter metallica nullũ excellentius argento uiuo inuenire li⸗ zaumen 2 nue
cet, ſolerti induſtria ubi oriatur deprehendũt. Menſib. Aprilis ac Maij Aiatur.
ſub aurora ſereno cœlo in montibus ſpectant aſcendentes uapores, ac
ueluti nebulam, non altius ſe attollentem, ſed humillimam ac quaſi hæ-
rentem terræ. Quò ſit ut cõiectores argenti uiui ibi ſedem aſſequantur.
Grauiſsimum eſt ac tenuiſsimũ, quæ duo cum etiam auro conuenirent, τνν ſohan
ſperabant quidam ex uno alterũ confici poſſe. Nempe non ſolum inter in aręento uiuo metalla, ſed inter omnia quod ſciam hucuſq; aurum ſolum in eo mergi mergitur.
Argentũ uiuum
. X 4.— X 8* 3 1 O 2 4ℳ. tur ac deſcendit, cum cætera ſupernatent. Idem uiuum argentũ cum au- ris ceruinum
rum combiberit ſeu etiam per ſe corium ceruinũ, quod craſsiſsimũ eſt, nunſtt
penetrat. Hoc enim modo aurum ſeligunt: calefaciunt argentũ uiuum, eatue ſbern⸗ atq; ei imponunt ueſtium fragmenta inaurata, aut alia quæ aurum con- à aurum quod
..„„.. in fragmẽtis eſt. tinent,&, ut dixi, breui aurum ipſum ab argento uiuo abſorbetur, inde ſaa uein ſ
exprimitur argentum uiuum corio, manet autemin imo:quod modico igne colliquatum concreſcit. Sunt& alij modi aurũ colligendi, ſed non
ſine acutis aquis, aut ſulphure,& opera haud leui. Oleum corium non
tranſit adeò celeriter, ut uideat argentũ uiuum etiam oleo eſſe tenuius.
Erodit omnia metallica uaſa, æs, argentum, plumbum perforat: unde entũ uiuum ligneis uaſculis tutius q́; metallicis cõmittitur. Incredibile eſt dictu, ſed annn Ineeſ tamen quod quiſq;, ut ego feci, poteſt experiri. Narrabat mihi hoc Hie rt. ronymus Gemmarius ab oculis dictus, ſed fidem non poteram adhibe
re citra experimentũ. Itaq; hoc etiam aurũ argento uiuo illitũ, fragilius Kanan Auen⸗ euadit oui cortice, ut etiam rimas cõtrahat per ſe, nec abſimile redditur berſe ſa 2. cæmento uel molliſsimo. Cum uerdò in aureo coronato expertus eſſem, tur. totum in plurima fruſta perfregi. quamobrem qui annulos aureos ge-
X 3

166 DE MIXTIS
ſtant, diligenter cauere decet ne argento uiuo coinquinent᷑. Sola enim o
umbra illius metalla obnoxia reddit, ſed tamen aurum magis longèar-
gento. Cauſam huius eſſe neceſſe eſt, ꝙ ſubtilitate ſua intus penetrat,
& frigiditate cogit, unde friabile redditur. Oſtendit hoc aquæ frigidi-
tas in chalybe, nam in ea frequẽter extinctus adeò fragilis redditur, rum maximè ſiaqua ſit frigidiſsima, ut ſpontè rumpatur. Eſſe uerò fri gidiſ
MNauri quomo ſimum argentum uiuum, tactus oſtendit. Vnde Mauri,& qui in Afri⸗ do nef gerauo habitant, ſummis illis caloribus requiem quærentes, Uas lapideum li nẽ aſſequantur. gneumiie argento uiuo replent, cui corium ſu perponunt, ato; corio in- de incubant. Quod etiam ferro experimenttum ſi fiat, condu cet. Sed cur quaſi ſolum aurum frangitur, ac maximsè inter metalla: Quia ipſum eti- am ſolum, ut infrà oſtendemus, expers eſt pinguedinis craſsioris:illius enim humidum eſt tenuiſsimũ: quod autem tenuiſsimũ eſt& minimè pingue, facillimè gelaſcit. Oleum enim& pinguia omnia concreſcunt uidem, ſed minimè congelantur. Etideo qui aquam in glaciemuerte- re ſtudent, coquũt eam, ut tenuior facta facilius congeletur. Frigus igi- tur argenti uiui cum ſolida penetrare ſoleat(ſubſtantia enim caret) hu- .„midum auri congelat. lIdeoq́; aurum admodum fit fragile. Omne enim A nunaf quod cõgelatur, etiam fragile fit. Indicio ſunt glacies, ligna, pi ſces, adeo derunt. ut in uehementibus frigoribus congelati artus integri ab hominibusi- cur angentum pſis deciderint. Sed ad rem reuertar. Ob grauitatem argentum uiuum
iuum in unum in unum coit, petit enim imum: hoc autem plerunq; unum eſt, ob id eſid
ceat ſpontẽ. 4. lea. 3 am in unum coit. Coit& alia ratione: nam humidum eſt atque pingue,
hocq́; dum mouetur in uia relinquit, unde ea facilior ac pronior tranſi-
tus, ob quem in unum,& in unam etiam ſedem fertur. Quia uerò graue
& rotundum, quacunq; ex cauſa& celerrimè illud ferri neceſſe eſt: un-
de uix quieſcit, inde nomen ei inditum. Eſt igitur argentum uiuũ quaſi
argentiuiuier metallum non concretum: utigitur metallum ad argentum uiuum, ſic aquæ empara- ad aquam glacies:& ut non ante glacies euaneſcit quàm diſſoluatur, ita — Tluceu⸗ nec metalla antequam liqueſcant. Sed argentum uiuum celerrimè, cum ſit ſpontè ut aqua liquidum, euaneſcit: ut uerò aqua dum euaneſcit, ue-
lut in diſtillationibus, frigore denuò concreſcit, ita argentũ uiuumpoſt
quàm igne euanuerit, hæret tectis& laquearibus: utq́; argentũ uiuum
& metalla minore indigent frigore quàm aqua& glacies, nam metallo
ſufficit ne immodica caliditate impediatur ut concreſcat, aquæ ut gelu b
S
concipiat immodica frigiditate eſt opus, ita aquæ ut euaneſcat minorca lor eſt neceſſarius, quàm argento uiuo. b
Auis ſit angen Eſt ergo argentum uiuum, aqua quædam denſata, non calore, nam um uiuum. non cogitur: nec frigore, eſſet enim lapis uel metallum: ſed tenuiſsima parte ac puriſsima terrea, quò fit ut grauiſsimum ſit, frigidiſsimũ, ſplen
dens, ac liquidum: mixtum eſt autem potius quàm concretum, cumut
dixi liquidum ſit. Simile eſt igitur aquæ argentum uiuum quatuor modis: utrunq; fri gidiſsimum,
— — 8—

etal—uiaiplim edin aſdiori uilsit ſt& m uaohm a concn quamf laciemu cong r. Prig ltant, um ca fit fra. 3. Omnes acies, a pilcan ntegt⸗ homind tatem am entumum unqh meſt,oh lidumte atquepi aciliot roniora ſertut Duia uerdg lud ſe recellech urar* um uiili adars r umuim ſcit ou liſlolun muiu Mrelerrun acua de eunm titaat= tüuium
wennu dus: u Trgel 1
LIBER QVINTVS. 167
A gidiſsimum,& cum euanuerit ob calorẽ, frigore ad ſe redit. Fluit ad de-
cliuia utrunq;,& in rotundam formam coeunt ambo, dum ſiccum reſu giunt. Cauſa uerò, cur in puluere atq; etiam in ſicco ro tunda euadũt ar Cauſacur aqua
gentum uiuũ& aqua, eſt, quoniam refugiunt contactum ſicci: at in nul- 2³eeumui
uum ob ſiccum
ſa parte minore poteſt corpus, corpus aliud tangere, quàm in puncto: fiunt rolunda-.
igitur argentum uiuum& aqua conantur ſiccũ in puncto tangere: hoc
autem manifeſtè contingit, ſi rotunda euadant: nam ſphæra planum in
ſolo puncto tangit:igitur partes aquæ& argenti uiui dum ſuper pulue
rulentam tabulam ſparguntur, rotundæ euadent. Sed cum magnæ mo
les nõ id efficiant, nec in conũ pronum forment, ſignum eſt eam rotun-
ditatẽ in qua extrema à latere pendent,& graue præter rationẽ ſuſtine-
tur, ab humido tenaci contineri: atq; ideo cum argentum uiuum in ma-
iores orbes coeat aqua, atq; etiam grauius ſit, tenaciſsimum eſſe neceſſe argent uiuum eſt. Spargitur etiam ſi quid aliud,& oleo tenuius hærentibus partibus, tenacißimum. quod eſt tenacitatis argumentum. Qudd igitur in orbem coeat argen-
tum uiuũ, facit odiũ ſicci, quòd manere poſsit tenacitas. Atq; ob id lon-
gèminus aquæ partes eam rotunditatem ſeruant, quòd etiam longèmi
nus tenax ſit aqua quàm argentum uiuum. Cum uerò parum differant
aqua& argentum uiuum, conſimilisq́; ſint naturæ, ob id montes in qui Loca in quibus bus oritur,& uirent pulchrè,& fontibus ſcatent. Tenacitate autem au- abundat uiuum rum& reliqua metalla fœdat: aut ſaltẽ, ſi mitiore uti nomine placet, de- Se c ahun⸗ albat, adeoq́; ut ſeipſum uelut gauia prodat. Operæprecium autem eſ- aunt. ſe duco, ut hiſtoriam narrem eorum quæ mihi contigerunt, poſtquàm argentum uiui denud in patriam è gymnaſio reuerſus ſum. Medebar in domo Nigro- anun ſeraa. lorum:hi erant armorum fabri, non quidem uulgarium, ſed quæ àregi- bus expeterentur. Ibi fortè cum uerſarer, contigit ut annulum quem in indice digito geſtabam hyacintho decorum, ſępius album factum uide
rem: quod animaduertens, nec cauſam intelligens, ſuſpicionem iniece- rat, ne ab aliquo uenenum accepiſſem: memineram enim non tractaſſe talia. Sed nullum inimicum tunc mihi eſſe perſuadebam:nec æmulatio quamuis maxima, in urbe noſtra eò progreditur, ut ad perniciem ten- dat, ſed calumnijs, ſuſpicionibus, infamia, iudicijś; falſis homines pro ſequuntur: eſtq́; hoc in ciuitate noſtra optimum, ad necem ob ſolam in uidiam non ſæuire. Itaq; dum hæc mecũ uerſo, animaduerto maculam hanc ſola aqua elui. Inde mecum reuoluẽs cauſam, ſuſpicabar aliquem
emeis ægris argentum uiuum aut ſublimatũ hauſiſſe. Interim dum hæc
cogito, animaduerto me èdomo illa egredientem annuſũ habere deal-
batum. Mentẽ adhibeo diligentius, audio à puero meo argentũ uiuum
ea in domo muris hærere: tandem cognoui, diligenter rem obſeruans, aurum ex ſolo tranſitu eius domus in qua caſsides, galeę, cæteraq́; orna menta equitum inaurantur, ſœdari. Id toties obſeruaui, ut iam dubita- re de hac re minimè poſsim. Sed unum occurrit, dubium tamen in hac
re, quòd cum quinque annulos in manibus haberem, unus tantumaut

Argenti uiui
168 DE MIX TI5 ſcœedabantur: hi ambo in indice, alter dextræ, alter ſini- hi in ſuprema parte manus erant,& à nullo tegebant᷑, unde grauẽ uaporem deſcendentẽ ex cipiebant: reliqui qui in minimis erant digitis, ab alijs digitis tegebant Potuit& alia eſſe cauſa, quoniã ſcilicet qui in indice erãt annuli Lpuro erant auro: qui in alijs digitis, Smalto eſſent elaborati. Itaq; cõſtat, argentu uiuu tenuiſ- ſimæ eſſe ſubſtantiæ:& eos qui ubi elaboratur uerſantur, obnoxios eſ
ſe his morbis qui per ipſum creantur: uapor enim ille tenuis per nares
quandoqʒ du
ſtræ manus. Cauſa ut reor erat,
—./— tractatio quos trahiitur ad cerebrũ, creatq́; tremorem reſolutionemq́; tum etiã ad pul-
morbos creet.
4 X mones, efficitq́; phthoem. Hoc ego argumento deprehendi, quòd plu .. L.—. rimos uidi qui argentum uiuum tractabant, dico ferme centũt, tabidos ..„, I factos aurifabros, capulos o enſium auro ornantes,& eos præcipuè ut reor, qui æruginem aliaq́; medicamenta metallica miſcerent. Nam qui robuſtius pectus habebant, reſolutis neruis facti ſunt paralytici:& a- lij tremuli, neruos ingrediente metallico uapo re. Conſtat autem, poſt- 8 3 3 2* 2 9*— quàm reſoluunt᷑ nerui, antequam exiccentur, illos potius refrigerari c exiccari, atq; id iure merito: metallica enim omnia frigida ſunt, necniſi uiignis exacuuntur. lgnis autem uis non tam breui imprimit, utex fri⸗ gido in calidutmn fiat trãſmutatio, niſi mutata ſubſtantia. Ob hocigitur manifeſtum, quàm periculo ſum ſit tractare argentum uiuum, maxime cumigne, aut per loca illa tranſire ubi tractatur: hærent enim muris gra
nula eius,& ſubito ingreſſu aurum fœdatur: malaq́; maxima,& à qui,ꝰ
bus uix quiſquam curatur, adducere ſolet. Vnde etiam mulieres quæ eo aut ſublimato utuntur, refrigerato cerebro dentes amittunt: quiue- rd relinquũtur, ſcabri fiunt ac nigri. Pectus uerò conſtringitur, anheli- tusq́; ſœtidus efficitur. Narrantin oſſe caluariæ mulieris quæ iam bien- nio ex capitis dolore mortua ſuerat, necquicquam agentibus medicis, inuentũ argentum uiuum pondere duarum unciarũ. Neq; meædepol tam mirum quàm uidetur:colligitur enim ſenſim in cerebro, cum quo- tidie fuco uteretur, ob humidum quod ſicco cogitur. Ea igitur eſt uis argenti uiui, ut in ſubtiliſsimum halitum tranſeat. Et neq; mirum ſiet ſi qui deuorauerit annulos, inficiat ſpiritu, atq; ex hoc argumento depre- hendatur. Videtur autem, quoniam facilè fluit,& quia neruos labefa- ctat, poteſtate humidum potius quàm ſiccum, actu autem tale omni-
rribus modis no eſt. Firmatur his omnibus quæ illius humidum abſumunt: namſi argentũ uiuum quoniam humidum ſit, actenue, ob id fluit, ab his omnibus firmabitur
firmari poteſt.
quæ humidum illud tenue ſiccabunt. Firmabitur ergo ab aſtringenti- .. 8.—— 4 85
bus, tum etiam terrenis, modò ea intus penetrẽt. Non igitur difficulter
ſiſtitur, quia in argentum, ſi ſiſteretur, tranſiret: ſed quoniã difficile eſt
. 7...... Quibus rebus inuenire rem adeò tenuem, utilli per totum immiſceatur. Ergo ſulphu
argentu uinum
ſictitur.
re cogitur, nam humidum illius tenuiſsimum urit. Cogitur& ſubſtan-
. X.. tia metallorum, cum eam combiberit,& fumo: nam cogitur à quibuſ-
dam, à quibuſdam etiam tenacitate cohibetur. Qud fit ut nihil mirũ ſit herbarum

8,. 6= præcipu Amiſmnt. Na alunt Alyticiti Lon=ultem 88pot mrefrigem ſafrig Mlunt,m reuiimemit uta ſtanti Dbhoch ntumm um, mn herenimmun alaq; Husima,&i de etimsnullierss entes zr tunt: q d conſt⸗ giruras mulie uæinnd amag busm carũ.— c men minG*n ro,cum ogitut Tiigiturc al. Et mirum
uosl- t&qSlet ler , actu- rmtac— dumtt«mun f nis om us urer 403 che t. Noaurag,
choca— nenlo
ſtringh
. ſed uĩ üihti 6— Ergo 1 ie—&elult mh urigs Duoſt ninln
. herbis
firm
LIBER QVINTVS. 169
A hierbarum& ſi ſiccis firmetur. Sed nihilo melius euadet. Eadem fermè Quomodo ar- ratione& à ſaliua, ob tenacitatẽ, fluere prohibetur. Cum enim, ut dixi- Pi un viRhis mus, ipſum per ſe ſolum ſit tenax, quid mirũ ſi ab alia re tenaci cohibea- Taue Saah. turc Sed aliud eſt cogi, aliud à motu cohiberi: quicquid enim cogitur, à motu cohibetur: non quicquid à motu cohibetur, ſtatim cogitur. Cogi dico, cum durũ euadit: uixq́; hoc abſq; ſulphuris aut alterius corporis mixtione fit. Sed cohibetur facilè, quandoquidẽ, ut dixi, à ſola ſaliua id fiat. Igitur ob immenſum frigus,& pondus,& erodendi uim, arbores Argentã uiuum necat: tardè,& nõ ſecure, ſi ad medullã nõ perueniat: celerrimè& tutò, inmiſſum arbo cum ad eam peruenerit. Idem muſcas, pulices, cimices, in ſectaq; omnia 9 kch e maximè cum ſapone nigro perimit. Sunt qui negent ipſum& minium vucae omnia
in Oriente olim inuenta. In Elbogano Bohemiæ Scombachi uena mi- imfecta.
nij inuenta eſt. Sed quod olim illi fuit preciũ& autoritas, ſupplente cin
nabari factitia deceſsit. Eſt& Cinnabaris alia quæ naſcitur, cuius nunc
meminiſſe haud opus eſt. Sed Minium Sandarachæ perſimile eſt, nec Ninium.
ab ea differt, niſi quòd argentũ uiuũ excutit& ſpontè& magis etiã igne
excalefactum, quod etiam ſi non ſeparetur, rurſum combibit, Sandara
cha argentum uiuum non mittente. At qualis ſit Sandaracha, ſuperius
diximus. Illud etiam de argento uiuo meminiſſe uelim, quòd uitreo ua vventu iuum
ſe uel lapideo concluſum, ſi non poſsit reſpirare, nõ ſecus ac pyrius pul acſue
uis, eadem ratione tamen igni admotum uehementiori uas diſrumpit,
B at tenui calore commouet. Vnde immiſſo uaſe quod argentum uiuum
in ſe contineat animali feruenti, animal mouetur: inde admiratio cau- ſam ignorantibus. b
Hactenus itaq; de nobilioribus metallicis, quæ natura profert: nunc uerò quantũ ualeat ars naturam imitando uideamus. Nam& ars habet ſua metallica,& metalla etiam, necnon lapides, ut myrrhina, de quibus iam actum eſt. Ergo metallica ſunt factitia, Cinnabaris, argentũ ſubli- matum, præcipitatũ, pſoricum, ſmaltum, recrementũ, lapis diphryges, cadmia, pompholyx, ſpodos, æris flos, tum ſquama, ærugo, uermicula ris, ſtomoma, ferrugo, cæruleum, ceruſſa, ſandix, ochra, plumbago, ar- genti ſpuma, purpurina, uitrum. Cinnabaris ſeu cinabriũ: ſulphur in ciuabrium. ollam pone, liqua, duplũ adde argenti uiui, perpetuò miſce ſuppoſito i- gne donec argenti uiui nulla ſpecies appareat, inde refrigerari permit- te. Denuò uerò excoques,& ſenſim uſquequò non ſtrideat: tuncuerò ignibus auctis eodum coquere expedit, donec ruber fumus exierit. Fa- cit ad ſcribendum ac pingendum rubro colore, cinnabarimq́; natiuam æmulatur.
Argentũ ſublimatur hocmodo: de uiuo loquor, nec pudet nomine gargentum ſab- barbaro uti: ſed ſi libet latinè proferre, nõ tamen aded clarè, excoctum limatum. argeritumuocetur. Argentum uiuum& ſutorium atramentum in mor tarium pari pondere conijce,& aceto albo acerrimo eouſq; miſce, do- nec argentum uiuum uideri deſierit, inde uitreo uaſe luto oblito exco-
Y

DE MIXTIS
r7 e que donec concreſcat. Si quid ſubterfugerit nec coeat, iterumin morta e rio addito aceto terito,& denuò excoquito.
Argentum coctumrubrum ſic fit, uocant præci
precipitatum pitatũ. Alumen, cal- chantum æquis portionibus ſumito, quibus adde ſalis dimidio plus al
tero eorum, diſtilla hoc totum cum uitreis uaſis huius aquæ pondo u. num, argenti autem uiui tria in uas uitreũ pone, inde diſtilla:& auctis ignibus perſeuera eouſq; donec fumus& uas rubeſcant, nec aquæ quie quam ſuperſit:demum fracto uaſe collige argentum uiuum, quo d coi- re iam uidebis inſtar lapidis: hoc tenuiſsimè terito in p orphyritide ta- bula,& denud excoque ac diſtilla, donec ſiccet᷑ in uaſe uitreo:rurſus fra cto uaſe materiam quæ ſupereſt collige, ac denuò tere in tabula eadem ſubtiliſsimè:pðſt ipſum in æneo uaſe repone, ſuppoſitoq́; igne ualido, cum æneo baculo miſce ac agita per ſpacium horarum duarum, donec ſplendorem fermè ac rubedinem minij acquirat: tuncq́; exceptum ſer- ua uitreis uaſis. Vt uerdò hoc inter omnia quæ citra dolorem carnes ero dunt,& ſiccant putreſcentia ulcera, ſi ritè factum fuerit, eſt pręſtantiſsi- mum, nec ulli alio uſui eſt quòd ſciam: ita argento ex cocto ad fucumu- tunt᷑, dealbat enim,& ſplendorem addit mulierũ uultibus: ſed dentes elidit,& fœtorem gignit oris. Cæterum ad argenti u ſum,& aurifabro-
rum artem, in non paucis conducit.
Auripigmentu Vertunt colorem plerac; metallica uel ſolo igne:ut auripigmẽtu m,
coctum. quod ſubcitrini coloris eſt, in uitreo uaſe excoctũ donec adhæreat uaſi, o
rubeſcit,& uires præcipitati ſuſcipit, nec tantò inferiores, quantò facili
pſoricum. tate conficiendi utilius eſt. Pſoricum ex duabus partibus chalcitidis,& una cadmiæ, uel ſpumæ argenti conſtat. Miſcent, additoq́; aceto can-
dido acri terunt᷑, inde ſepelitur Caniculæ tempore fimo equino quadra
inta diebus:erutũ teſta noua ſubiectis carbonib.torretur, donecrube
smaltum. ſcat. Smaltũ uitri genus eſt, quo aureæ cauitates implẽtur, uariato colo
re, uenuſtate eximia: colores omnis generis recipit, ſplendetq́; optimũ,
b& cui par non eſt ſit alumine ð& calchanto& lapidoſo ſale: alij uitro co- Recrementum. Iores miſcent. Recrementũ eſt quod à metallo dum excoquitur detrahi tur, ſpumã uulgus uocat: uires& materiã retinet metalli cuius eſt: obid
argenteũ& aurenũ denuò exco qui ſolet, ne quicquã hominum auaritiæ
1apis. pereat. Quòd uerò non liqueſcit metallo liquato, lapis eſt: retinet& hic metalli quippiam ac uires: ſed in nobiliorib. metallis tunditur lapis di-
pipbryges. ligenter atqʒ exco quitur. Diphryges fit dum lapis qui cum ære iunctus erat uritur:eſt autem ſaporis ærei, ut par eſt. Cæruleum colorem autæ-
ris aqua inſperſus contrahit: quòd ſinon aſpergatur, purpureus eſt aut
quit᷑ hærens fornaci ut botrus. Optima ex pyritide cæruleo dum eſt in 7.*...„ 3 fruſtis, eſt candida,& quæ cum teritur eſt candidiſsima, quoniam ex ar b eonpboprſe gento uel etiam ex auro fit. Pompholyx adhæret ut bulla dum metallũ t ld... 4— 3....— excoquitur, ſimillima lanarũ penniculis. Parietibus licet hæreat, poſte- ior
— ——
cadmia. ſubniger. Cadmiã diximus eſſe natiuã, ſed etiam fit dum metallũ exco

oteré abulael dpoli, eigneul arum khrum, an tund Xceptunl rado emcarnas fueri= preſtam dexcſ ad fucn
duubAs: ſedda
ati uſi& aurit
gne:uripigmi udot ☚ dhæren aſerio=e, quanui partiſr= chulciii ent, adt Dq acect drefim quinoql b. tonr er, doneci simplr=. uaric pit,ig detoyoyi didoſq ulhun lum ei* uiturd merd liuse 1 uil anumaus
LIBER CQVINTVS. 171
uulgaribus. Sed& Tutiæ appellatione intelligunt Spodon, quando-
uidẽ inter Spodon& Pompholygem haud multũ interſit, cùum Pom
pholygis ſpecies fermè ſit Spodon, aut eius uice fungat᷑: nam Spodon holy
ignobilior eſt Pompholyx, utraq; ad medicamenta ocularia utilis. Eſt
Spodos quod hæretp arietibus fornacũ ſecundis, in quibus metalla ſe- parantur, concreſcitq́; fumo auri, argenti ac plumbi terræ mixto, unde impurior redditur Pompholyge ac debilior: non enimut Cadmia uel Pompholyx ex fumo& prima materia metallorũ, quę& ipſa eſt metal lica, ſed ex ſolo fumo& puluere haud metalli participe concreſcit: un- de Cadmia& Põpholyx iuxta fodinas ſolum in fornacibus, Spodos uerd in urbibus plerũq; inuenitur. Flos æris fit, aqua ſuper æs, dum ex prima fornace ignitũ eruitur, affuſa. Dum enim cogitur, expuit granu- ſa quædã œri ſimillima, ſed tamen quæ trita in puluerem facillimè redi- gantur. Squama uerò ab ære deciditur, dum malleis percutitur: quod uerò eodem modo à ferro excidit, uocatur Stomoma, id eſt, ferri ſqua- ma. HÆrugo ſit caſu pauca, plurima uerò ſic: reum uas deterſumalteri uaſi uelut operculum imponito, in ipſum autẽ uas inferius, quod etiam poteſt eſſe lapideũ uel ligneum aut ferreum, acetum acerrimũ impone, in decem diebus è fundo ærei uaſis, quod uelut operculum impoſniſſti, optimã detrahes æruginem. Colligitur autem multa uaſis ampliorib. pluribusq́;, ac iterato opere. Et ut ex ære ęrugo, ita ex ferro ferrugo col ligitur:& ut ærugo nõ ſolum aſtringit, ſiccat, ſed etiam erodit: ita ferru- 90 aſtringit& ſiccat uehemẽtius ærugine, eroſionis exp ers. Nam in æ- rugine partes ſunt tenues atq; acres ob calorẽ, in ſerrugine nec calidum quicquam, nec tenue: quamobrem neq; colos uenuſtus. b Manifeſtum eſt igitur, in his metallicis quæ igne conſtituuntur, colo rem ineſſe ſubtiliori ſubſtantiæ ſi nõ ſit niger: cumq́; tenuis ſubſtantia
„ 3 N„ 0 8 & rior tamẽ eſt cadmia:candida eſt, cum teritur maximè: Tutia uocatur à
Spodos.
Aeris flos.
Aerisſquama. Ferri ſquama. Aerugo.
Ferrugo.
Netallica igne conſtituta non
retinent colo-
craſſæ haud poſsit immiſceri, niſi naturę beneficio, ut demonſtratũ eſt, ee preterni- omnem colorem nigro excepto eſſe deciduũ. At niger poteſt conſiſte- grum.
re, cum ſit priuatio Iuminis quæ in terreo conſiſtit. Igitur ærug
micularis proxima eſt. Cum enim aceti albi partem ſumpſeris, atq; uri- næ ueteris duplũ, miſcuerisq́; in uaſe æris Cyprij, agitauerisq́; piſtillo tandiu donec ſubſtantiã quandam tenaciorẽ ſuſceperint, inde addide- ris ſalis& aluminis partem ex ſingulis uigeſimamquartã, in Sole uerò XL. dieb. dum Caniculæ ſidus torret terras, perpetuò miſcendo agitan doq́; permiſeris, uermicularẽ habebis ab initio mellis habentẽ craſsitu dinem, æruginis autem colorem, ſed longè ſplendidiorem: detracta ue rò euaſe, atq́; tabulæ impoſita, formataq́; in uermiculorum ſimilitudi-
gini uer vermicularis.
nem, unde nomen ſumpſit, etiam æruginis ſubſtantiam acquiret. Cæru Cæruleum.
leum fit ſic: In quernũ uas aceti acerrimi pondo tria infunde, ſed prius in eo ſalis Ammoniaci qualiſcũq; uncię quadrantem diſſolue, inde bra cteas tenues argẽti undiq; perforatas paruis foraminib. ac uiuo argẽto
V 2

172 b DE MIXTIS b
oblitas baculo innecte, ipſum baculum ita ſu ſpende ſuperuas ne mul. tum abſit ab aceto, nec tamen tangatillud: inde omnia fimo equino con tege calidiore: poſt X X. dies ex argento cæruleuù detrahes, inde repone rurſus:& ſi opus eſt, argento obline argẽti bracteas:& poſt alios XX. dies quod collectum cærulei fuerit, erades repete hoc ſæpius: tandem quicquid ex cæruleo collectum fuerit in uas prius argenti ſpumas lithar gyrium uocant, oblitũ conij ce,& paululum torreto: inde refrigeratum fontis aqua eluito, ut puluis abſcedat, ſiccatoc; in Sol e. 1
ceruſſa. Ceruſſa fit iniecto aceto acri in uas, inde ſarmenta impon e, ſarmentis plũbi tenues bracteas pondo unius. Sepeli in fimo equino, poſt xXv. dies colliges ceruſſam: uel ſi diligentior cuſtos eſſe uolueris, poſt pri- mos X. dies eradito,& reponito rurſus, ac ter repetito. Aliud genus fu- co aptiſsimũ candidiſsimumq́;, uehitur ex Hiſpania. In urinã bracteas pone tenues è plumbo candido, hoc autem nos uocamus ſtannum,& diſtilla urinam totam, interim plumbum tranſit in ceruſſam, ſiccatur, e ritur, cribratur. b
Sandix. E ceruſſa ſandix fit coloris rubicundi uenuſtiſsimi. Ceruſſam igitur in ferream patinam pone, agitaq́; iuxta ignem tandiu donec rubeſcatac ſplendeat. Manifeſtum eſt igitur, ex optima ceruſſa optimam ſandi-
ochra. cem fieri oportere. Ochra, id eſt, pallida naſcitur uelut& Sandix: un-
de Virgilius,
Sponte ſua ſandix paſcentes ueſtiet agnos. b d
Sed nos eam quæ arte fit docemus. Itaq; plumbũ nigrum tandiu in ua- ſe excoquito donec colorẽ ochræ contraxerit: natiuæ autem ochræco- los eſt flammeus. Fit& ex rubrica ochra, dum uaſe fimo oblito torre- Lihargyrium. tur. Argenti ſpuma, quam uocamus lithargyrium, fit dum ab argento plumbum ſeparatur, eſtq́; plumbum impurum: atq; ex utroq;, ideo ui ciſsim in alterum tranſitus eſt: retinet tamen argenti quandamuim,& Plambago. quę colore eſt flauo, aurea ob id appellatur. Plumbago& ipſa ex plum bo fit: nam plumbum cum uexatur ignibus, in hæc duo tranſit, præſer- tim argento iunctum, argenti ſpumam atq; plumbaginem. Aliquantu- lum ſplendet plumbago, cæterum argenti ſpumæ exterius ſimilis, infi- ma parte colore cinereo, media mixto: cum in puluerẽ redigitur, rutila Purpurina quaſi euadit. Purpurina coloris eſt fului, aurumãq́ʒ imitat dio ptimafue- — 2 rit: hoc ſolo differt, ꝙ non reſiſtit iniurijs cœli, nec diuturna admodum eſt. Cõſtat autem ex plumbi albi argentiq́; uiui paribus portionibus: ſalis rurſus ammoniaci& ſulphuris paribus iterũ inter ſe portionibus, ſed quæ ſint priorum ſextantes aut quadrantes. Sal& ſulphur ſubtiii- ter teruntur, plumbum album& argentũ uiuum miſcentur, nam plum bum album tenuiſsima in folia redactũ eſſe oportet: miſcẽtur omniain pyes uilliter Uitreo uaſe, diſtillatoq́;:& quod in imo remãſerit, purpurina uocatur. met allicorã ar. O mnis metallica materia quæ arte conſtat, duabus ex partibus com te conſtant. Ponitur: altera quidẽ tenui& ignea, quæ plerunq; urit,& coloris egre- b gij eſt:

liſim— ruſſan andiuec rubal ceruſſ a)timamt
dur uel 2 Sanch.
Sünigrzatandui natiux 2em och n uaſetnoblicon ium, 1*r 1mabam nr uiqt utroqyi genti—undamun umba lipſacn 1n 2n randitp umbag n. Aliqu mer us mi pulucſt digiane mq; iſi z opum necdi a naadm uipant portio
— —
A
LIBER SENTVS. 173
gij eſt:altera terrea, quæ immo dicè ſiccat: tota uerò ut eſt compoſita me
tallis mutandis conducit: igitur metallica factitia ad tres uſus paran-
tur, ad medelam humani corporis, ad picturam,& adulteranda metalla
gemmas ue:addi poteſt quartum, quod præter propoſitum eſt, ſcilicet
aduenena.— b b Succedit omnibus his maiore miraculo uitrũ, artis opus tale, ut gem vieum.
mæ naturæ, atq; ob id miru, quòd cum omnes illę ſeorſum, candidum,
cæruleum, nigrum, purpureũ, uiride, uitrum ſimul hæc obtineat. Me
mini me uidiſſe olim ſplendore ac colorum uarietate tenacitateq́; aded
elegans, ut cælatum imitaretur Achatẽ. Miro ingenio, nunc candido a- deò ſubtiliter ac ordinatè diſtinguitur, ut dicere poſsis non facilius aut ſubtilius ceram elaborari poſſe. Vnicum hoc eſt fragilitatis humanæ exemplũ, quod inter cæter os nõ ſolum oculis, ſed mẽte, Principes per- petuò debent contẽplari: uerum fragilior eſt longè uitro uita humana, atq; tanto, quantò res quæ ſpontè frangitur, ea quæ non niſi alieno im- petu. Fiunt ex eo organa uocata, inſtrumenta muſicæ, ſuaui ad modum uoce,& quę faſtum pulchritudine humani regni oſtendant. Hinc colo res iucundi, uox dulciſona, ſplendor gratus, omnia leui caſu momento pereuntia. Conſtat uitrum ex tribus lapidibus ſcilicet lucidis, uel are- Vitricompoſt na, ſale chali,& ſyderea: horum memini ſuperius naturã recitaſſe. T rita tio. hæc omnia magno igni mandantur in uaſis, cogunturq; ui ignis in ui- trum, quod extractùͦ denuò uaſis minoribus in fornace excoquitur& elaborat᷑. Sed iam his relictis quę uel arte conſtant, uel imperfecta ſunt,
ad perfectiora tranſeamus.
LIBERSENTVS de Metallis.
SI1Cautem perfecta, ut metalla, ac lapides: ſed prius de
metallis agendum eſt. Metalla ſunt, aurum, argentum, Metalla quæ. electrum, æs, æs cyprium,& plumbũ, ac ferrum. Factitia uerd chalybs,& ſtannum,& aurichalcum, tum etiam cy prium æs aliud. Septem ſunt naturalia, quatuor autem præter naturam artis ui. Quòd tot ſint, nec plura eſſe poſsint, oſtendere maximæ ſubtilitatis opus eſt: oſtendam tamen: ſed prius, quòd aurum cur Oriens & perfectiſsima quæq; in Oriente inueniantur, ferrum autem in Occi- Dern,n cai dente. Quòd hoccontingat, quia Oriens calidior ſit& humidior, abun aa- 27 21 0p. dè ſuprà declaratum eſt. Hoc autem oſtendere erat neceſſarium, quòd ationes. Oriens Occidente calidior atque humidior ſit: hoc enim oſtenſo, patet
3 — 2
2 6 —=*
meliorem f˖eri ibi concoctionem, atq; generationem. Inde quæ uocant
Gręci aromata,& odores,& gemmę,& aurum, ac argentum, deliciæc; omnes humani generis: cõtin git hoc, quia uapor maris ab Oriente de-
V 3

8— 3 ö— 8„ 2 8„ 8— 8— 3—.———— 4 8 1 1 2— ————“ 3— ſ 4 4 ſſſſ“
NMetalla eſſeſe- ſeptem eſſe iuxta planetarum numer
ptem, demon- una argentũ, ſtratur.
174 DE MIXTIS fertur ſuper terras,& motu Solis concoquitur:in
fertur uerſus Oceanũ. Qu ter autem motu Solis in O le cõcoqui non poſſet. Acce xæterna conuerſione uim in
Occidente autem de- o
ↄd& ſiuentis ad terrras impelleretur, celeri- iret, uel non aſsiſtente So
dit quòd Solis motus ſimilem quandamex
ceanum rurſus red
terris imprimit, ut rerum initia ex Oriente ſint. Hæc autem meliora& gratiora, unde etiammultò plus malis læta mur Solis matutinis, quàm ueſpertinis. Quòd ſi montes ab Occidente ſint, radij Solis humore pleni, tum ſtellarum& Lunæ terras implent, necab occiduis radijs quæ nimiumurunt, cum acr iam ſit torridus, ſpe- randa eſt aliqua utilitas. At contrà in Occidente montes ab eadem par⸗ te prohibent Solem, ex aduerſa autem urunt,& planitie ſunt deterio- res: multò etiam antè illuſtrat Orientis terras quam Occidentis, qudd in mari nulli ſint montes, in terra autem plurimi.
Sed iam ad metallorũ numerum reuertamur. Metallũ eſt quicquid, ut diximus, ductile eſt 8& durum: nam cera duci poteſt& lutũ, ſed non
dura ſunt: contrà lapides& pyrites duri, ſed minimèduci poſſunt. Hęc ũ quis exiſtimabit? ut Sol aurum,
Mercurius electrum, Mars ferrũ, Saturnus plumbum, Venus æs, Cypriũ uerò æs accipiat lupiter. Sed melius eſt ut ſic diſtin guamus: Metallumomne aut perſectu, molle, purum,& ſic eſt aurum: uel purum, ſed durum,& ſic eſt argentum: uel durum& impurũ,& ſic
eſt lerrum: uel molle& impurum,& ſic plumbum. Sed electrum ex aup
ro& argento cõ ſtat. ³s cypriũ ex ære ac ferro, unde durius utroq; eua dit: ſicut& quod conficitur ex ære& plumbo, nam& illud durius eſt utroq;,& muli aſinis ac equis ſunt robuſtiores. Æs uerò ipſum, ferrum b eſt melius concoctũ,& ualidiore calore: unde ſulphur magis olet. Indi pe ferro quod cio eſt ferrum tranſire in æs. In Carpato enim monte Pannonię Smoli⸗ in æs tranſmuta 1 1.; 2 dmi xsen ſeci mi⸗ tur hiſtoria mi nitio oppido refert Agricola, quod& ab alijs audiui, æsq́; ſecuù prom ra. raculo detulerant, quod mihi oſtenderunt, puteum eſſe ex quo aquain tres canales hauſta effunditur,& ferrum illis impoſitum uertitur in æs. Qudd ſi tenuia fruſtula fuerint, in lutum tranſeunt, quod ignibus exco ctum in puriſsimũ æs tranſit. Cauſa eſt, quoniam materia eadem ferro & æri. Vnde cum amplius excoquitur ac tingitur, ferrum tranſit inæs. Mons adiacet puteo ferax lapidei calchãti, liquet uim hanc calchanto, uod etiam uidimus, ineſſe. An metalli in· Itaq; orta dubitatio illa adeò famoſa, an metalla inuicẽ poſsint artis amate Ri beneficio tranſmutari. Antequàm uerò hæc definiatur, auri præſtan- rims deſidera- tiam demonſtrare oportet. Naſcitur aurũ multis mo dis, tum primdò are ta quaſtio, que næ cõmixtum, ut in Bohemia,& iuxta Bohemiã in Ligis, in riuis iuxta fe i ſolui- Goldeburgum& Riſegrundũ, quod latinè Vallis gigantum dicitur, auri quomodo& in ripa Ticini,& Abduę in Italia:tum uerò etiam in lapidibus argen inueniatur. ti feracibus, ut in colle Montifregij: nam cum liquantur, argentum ma- nat, in cuius libra ſaltem auri ſemuncia latet. Albertus narrat in ſolidil- b ſimis
1
4
zti

ras inph ruam rridus, nont ſeadeng planee untdern am C— lentis
poteſſ,- utii ſedt imed— ooſſum) mabi.—t Solaun „Satur-as plumb Imeli=ſtutſtcdi durum Sliceſtan lurum= mpurii Im. So lectrumc unde( usutroq nam tuddurmu Fsu=pfum ulphumags oletl onte lunonigd udiui, ſecupmi eum q=X quon npolt uertiturli
LIBEBR SENT VS. 2
A ſimis ſapidibus inter terram exuſtam iacentibus aurũ inueniri. Scribit
& quandoq; aurum inuentum inter dentes ſuperiores humani capitis ſcobis tenuioris forma, ex quo credidiſſe certũ eſt in capillis humanis latere aurum. Exiſtimauerim ego, quod ueriſimilius eſt, aurum inter la pides gigni, inde ui currentium aquarũ quando in parua concreſcit fru ſta delatum, inter arenas reperiri: atq; eadem ratione inuentum facta al luuione inter dentes humani capitis: hæſit enim ob oſsis impedimen- tum,& illorũ ſpiſsitatem inter rimas. Aſtipulatur huic opinioni quod Gonſalus Ferdinãdus Ouiedus Hiſpanus recitat, in Indię Peru uocatæ parte, aurum in montium radice inuentum imperfectum eſſe, atq; ed im
purius, qudò mõti proximius. Nec in profundo terræ, ſed iuxta illius ſu
perficiẽ inuenitur: quare ſi in agris uel arena naſceretur, in imo terræ la-
teret. Et uelut carbones qui in ſummis montiũ cacuminibus fiunt, ſub terra in radice reperiũtur, ſic& aurum. Solet& hac cauſa inueniri in al- ueis fluminũ inter ſaxa. Quamobrem cum uiliſsima metalla in imo re- condita ſint terræ, atq́; plerunq; impura, natura auri liberalis ac ueluti prodiga, purũ illud ac colore nitens proprio, nullisq́; ignibus autarte
indigens, in ipſa ſuperficie collo cauit. Gignitur in ſummis montiũ uer- Aurum quoms ticibus plerunq; modico æri mixtum: nam& hoc fatentur qui illius hi dogeneretar.
ſtoriã, quod in India ſolet reperiri, ſcripſerunt. Immaturũ uerò perſępe aquarũ incrementis ad plana deducitur:& ut ſolidæ ac ualidæ ſubſtan tiæ eſt, concoquitur, maturatur, ac perficitur. Simul uerò attritu arenæ & lapidũ, aut terrę, æs ipſum ac quicquid inutile eſt abſumitur. Denuò uerò influxu aquarũ eluitur: atq; eo modo inter arenas ſplendet, ac ea ratione colligi ſolet. Nec patitur eius paucitas utmontes effodiantur, incerto loco,& nimis interrupto interuallis, ut totum montem effodi
neceſſe eſſet ob auri libras paucas, quas etiam ignis abſumeret, dum eru
ere illud è lapidibus niteremur. Exoritur Abdua ex Lario lacu, ut Tici nus ex Verbano: ambo excipiunt fluuij arenas ex montibus, qui ſuos ambiunt lacus, ac cum his lapides atque aurum: quod in imo lacuũ ex- coquitur, perficitur,& repurgatur. Sic in montium editis locis ui So- lis aurum generatur purum. Generatur& alijs mixtum metallis, præ-
ſertim inter argenti, ut dixi, fruſta. Nam metalla ſimul mixta ſunt, in ar- Metali pierun dut mixta.
gento aurum, in auro æs, argentum cum plumbo plerunque eſt. Sed quod cum alijs effoditur aurum metallis, ignibus& arte nõ parua indi- get ut purum fiat.Inuenitur& aurum, aut potius eruitur ex his quibus arte hæſit: ut è uaſis auratis, tum etiam ueſtibus, ut ſuprà docuimus: ſic
& ſepultum effoditur,& demerſum aquis expiſcatur. Ita ut tribus mo Tribus modi dis aurum colligere liceat: uel quod iam fuit in lucem& maſſam redi- aurum babetur.
gendo, uel à metallis inter quæ latet ſeparando, uel purum colligendo. Italia purum aurum hac ætate non colligit, niſi modicum illud, quod dixi nuper inter arenas Ticini atq; Abduę reperiri. Quandoq;& in Ita lia effodietur aurum purum, mutata ut dixi uice: nam quæ in imo ſunt,

ra fõdinarum.
Auri obrixi in pido quandoq; inuentum eſt.
credibilis ma- di nuper diximus gnitudo. iæ parte quam nuper 4 5
DE METALLIS
176 rrofundita mi ad ſuperficiem perueniunt. Vndei
quibus in locis, puteis, quingètis orgijs ſeu paſsibus fermè profundis. Magnitudo auri puri in noſtris regionib. ac in Germania ad auellanæ nucis magnitudinem accedit, ut Aldeburgi Carpatis aris,& Slota op Sed ſi fides Gonſaluo habenda eſt, in In
auri fruſtum obrizi effoſum eſt, quod
pondo quadraginta duo cum dodrante æquabat. Frequens eſt quod quatuor pondo eſt,& quandoq; etiam ad ſeptẽ accedit:tanta eſt naturę in locis illis liberalitas, lociq́; robur ac benignitas. Sed ut auro abun-
MNetallorum dant, ut dixi, ſic alijs metallis præſertim ferro carent. Nitet inter omnia ſhlendor& metalla aurũ maximè, inde argentum, poſtæs, inde album plumbum, parum admodũ æs cyprium,
cauſa. electrũ ut auro minus, ita argento magis:
ac ferrum, tum nigrum plumbum, reliquaq́; huius generis. Nam nitor
fit ex humido puro, leui ac ſolido, in quo lux colligitur, ut in ſpeculis.
Metallica que Nullum metallum translucet præter rude argentum rubri coloris, nec
henſ icue tamen ſemper: hoc enim quandoque carbunculo calore ac ſplendore haud eſtabſmile: efficiuntã ex eo aliquid minio ſimile.
uomodo uerdò hoc ſolum inter metalla perſpicuum ſit, curq́; pura
ruulan uehe⸗ metalla perſpicua eſſe non poſsint, nunc eſt demonſtrandu. Perſi picuũ
tum perſpicu. fit, cum lux& lumẽ peruia ſunt: quæ peruia luci ſunt ac lumini; aer ſunt
& aqua. Terram nõ eſſe perſpicuã, clarum eſtꝛeadem ubi miſcetur, per-
ſpicuitatem impedit:cumq́; humi
tit etiam perſpicuitatem: igitur oleum cum perſpicuũ ſit, in lampade po
ſitum, opacum redditur ob fuliginem, quę illi propter ignem miſcetur.
Mxetala omnia Metallica omnia perfecta aqueæ ſunt actenuis ſubſtantiæ: nam concre
apusefanan. ſcunt frigore, ut dictũ eſt ubi de glacie egimus, et igne liquida euadunt.
asſeuaſ Liquidum autem eſſe, ſolius aquæ inter elementa proprium eſt. Tenui
tatis metallicæ ſubſtantiæ argumentũ præter cætera hocſit, quòd igni-
bus conſumit᷑, euaneſcitq́; cum aqueo pars illa terrea: tum qu ddex una
parte glebæ mixtæ ſupra totã argumentũ facimus. Nam ſi in libris cen-
tum plumbi argenti uncia ſit, iceatq́; ex ſcrupulo argumentum ſumere
ſupra maſſam, ut faciũt artifices, neceſſe eſt argenti unciam cen tũ libris
plumbi immiſceri undequac;: ergo milleſima ducenteſima pars ſcrupu
li argenti etiam æqualiter mixta erit. Hæc autem grani unius pars quin/ quageſima eſt, igitur fieri non poteſt quin metallum tenuiſsimæ ſit ſub-
Experimentã ſtantiæ. Nec tamẽ huic experientiæ fidere ex toto ſecurum eſt, cum ma waruiwunn gna fuerit moles: ſed ſi mediocris error, nulli damno eſſe poteſt. Nec
at ſolet feri fil- tutum eſt experiri in precioſis, niſi in maiore pondere.
lax eſt. Eſt& tertium argumentum tenuitatis metallorum, quòd aureo gra na duo ferri aut æris mixta, ut paulò plus quadrageſima parte ſint, aded colorem& duritiem mutantillius, ut aliud propè eſſe dixeris. Nam pu- rum aurũ ſplendet non parum,& fului coloris eſt, molle ac maxime tra
ctabile:at mixta ferri parte uix quadrageſima, contumax, ſubnigru, ſplendore
n Cermania argentum fodiunt ali- e
dũ exuritur, quia terreũ euadit, amit⸗- D

TOe dn lodümnn b duste E prohmmd
nenht radaudla
uaea doheladaeſt die— meſt, u t.Fnr yns eſt ccedia nacſtun 38. 8 ltauro h rent. 1 t interon indea mplumhe nadmixs cyhn Aius G is. Namu olligt mutinſpau ntum aricolom ulo cqeracſplen oſimi— rſpicueaſit, curi nonſor Hü. Perg ciſunt iminin adem d miſcetu- quia teueuadty picuũ min lampi- proptit= nemmit ſubſtiarx: nandu etign te uicens aapn eumcktl xxtera= lit quol aterrest an quode Ir fiinlibn
LIBERSENTVS. 177 /
A ſplendore obtuſo redditur. Itaq́ʒ ſi aquea ſunt omnia metalla,& tenuia
uel exuſta eſſe oportet, uel terræ mixta, cum non transluceant. Denſi- tas obſtare nequit, cum adamas& cryſtallus denſa ſint& perſpicua. Si igitur nigræ amurcæo pacæq́; penitus pauculã partem multæ aquæ mi ſcueris, rubra aqua euadet, manebitq́; perſpicua, non tamen adeò ut an tè erat. Igitur cum argentũ nigrum per ſe ſit(quod tractantibus ex ma- cula apparet, nam candidũ uidetur ob ſoliditatẽ, ut etiam ſpecula quo- rum materia nigra eſt) ſi aqueo humori miſceatur, non ſecus acolei a- murca aquæ rubrũ euadet ac perſpicuum, tum ſplendens ob argenti ni torem: uocamusq́; hoc mixtũ carbunculum à ſimilitudine: utq́; amur- cam plurimã quæ aquæ miſceat᷑ non oportet rubrã fieri, ſed opaca& ni gra aqua efficeretur, ita argenti pars minor eſt, aquei humoris plurima, fi perſpicuum hoc genus rudis argenti magna ex parte eſſe debeat. Sed ſi uel ſubnigrum fuerit, uel copioſius q́; pro aquea parte, uel impurum, non erit perſpicuum. Cur igitur rubrum eſſe neceſſe ſit quod perſpi- cuum eſt,& ex quibus conſtet, abundè dictum eſt. Nec prohibet quin- etiam alia metallica è plumbo uel ære perſpicua ſint: ſed cõtingit rarius, ob impuritatem illorum: nam argentũ ære& plumbo purius eſt. Ergo & hac ratione gẽmas fingere adulterinas licet, Sed quod ab initio pro- poſueramus proſequamur. b Translucent igitur è lapidibus magneſia, armatura, ſpecularis lapis, gypſi flos, quem aliũ à ſpeculari lapide putat Agricola. Emarmorum generibus aliquid in unoquoq;, ſolus tamẽ phengites generaliter ac to- tus luci peruius eſt. Gemmæ etiam plures, adeoq́; magna ex parte gem marũ genus, ut multi credant eas quæ non translucent, haud gẽmas di- ci debere. Vitrea etiam omnia. Ex ſuccis quatuor, ſal, alumen, nitrũ,& ſutorium atramentũ. Terrarum genus nullum eſt perſpicuum: nam ſi Terra nulle cur aquæ multę miſceretur, terra eſſe deſineret: concreta etiam humido in la berſbicua. pidem uerteret, nec terra amplius eſſet. Terra etiam ob tenuitatẽ tranſ-
lucere nequit: nam& nitrum& gemmæ quantumuis perſpicuæ in pul
uerem redactæ, perſpicuæ eſſe deſinunt. Cùm igitur terra nõ cohęreat, ſed tenuiſsima ſit, non poteſt eſſe perſpicua.
Sed ad auri hiſtoriã reuertor. Solum ipſum inter metalla exiguũ bo- Auri odor e num ſpirat odorẽ: cui ſuccedit argentũ: æs peſsimũ: cauſa eſt magnitu- urtalorun do caloris adurentis. In auro, ꝙ ſuaui calore generet᷑ eius ſubſtantia, nul lus odor malus relinquit᷑: ob id multorũ annorũ ſpacio auri generatio
indiget, reliqua breuiore omnia conficiunt᷑. Amoderato aũt calore par
uam duritiẽ fieri neceſſe eſt, atq́; ob id molle aurum,& quæcunq; bene olent, mollia erũt, ut ambra. Quòd ſi Geodes Miſenus(quem falſo M ti Geodes Niſe-
em dicunt, ꝙ in eo alius reſonet lapis) uiolã redoleat,& Aldenbergij"ubene ole. lapidis fragmẽta,& Bernin gerij lapis uideant᷑ bene olere, à muſco qui
eis circundat᷑ hoc eis aduenit: nam illorũ ſubſtantiã, aut aliorũ duorrũ
bene olere uix poſsibile eſt, quemadmodum etiam ſuprà docuimus. ‿

.———
178 DI METALIIS Auri e agen Tenuiſsimum igitur aurum ſubſequitur ar— uflo. tenuitas Herimento deprehenditur. Denarius ſeu ſcrupulus; grana 45 x 3 111. ar . genti in filum CXͤXXIIII. pedũ produeitur: ſunt hi Enoltris rachia centum ferme. Hoc totum undequacq;(dictu incredibile, ſed omnibus eius rei artificibus notum) circũambit auri pars tertia grani unius: nam auri unciæ duæ, in p ondo duodecim ac ſemis argenti diſtribuũtur. Ar gẽti uncia in pedes MMMCC, ſeu brachia noſtra MMCCCC, qugę agra nis ſex auri circumueſtiuntur undequacʒ.
Atqʒ hęc de ductili:quę uerò tenuitas auro concedatur, dum malleo Auri tenuita ſuper argẽti bracteas ex tenditur, haud minore digna eſt admiratione: in faijj. nam auri uncia octo argt᷑ti pondo tegit. Cumuerò in folia tranſierint, nequeas quid ſit tenuius cognio ſcere, aurumne anl argentu: itaq; incom prehenſibili argẽti tenuitate aurum centuplo tenuius eſſe neceſſe eſtzita fit ut auri uncia plus quàm decem terræ iugera tegere poſsit. Contingit hoc ob ſubſtantiæ puritatem, longamq́; coctionem:ob id auro cælatu- ras ferri ac chalybis parua impenſa ornantt, plusq́; eſt in opera quàmau
ri. Multiplex hæc ratio, tres tamen modos faciliores explicabo. imaurandi m- Aurumin bracteas redactum argento uiuo miſcetur, inde cùum igne 4à. excalefactũ fueritin aquam effunditur, poſt argento, ſi uas argenteum ſit, illinitur argentũ uiuum„poſt incaleſcit uas& pectitur donec ubiqʒ; hæreat, inde igne abſumpto argentouiuo, aurum manet argeuto adhæ
₰Æ
rens. Qudòd ſiæri uel ferro iungi aurum debet, hoc modo facies. Laua-ꝰ
bis uas prius uino in quo ſal Ammoniacum& ærugo æquis partibus cum duplo fæcis uini ſint diſſoluta: inde argento uiuo, poſtquàm ſicca- ta fuerint, ut prius illines. Modus alius aqua ſeparationis, cuius hiſto- riam ſcripſiſſe me memini ſuperius, cõſtat. Tertius eſt, ut candẽti ferro Hematites Hi auri folia ſuperponant᷑, inde Hæmatite Hiſpano, cuius colos exterius Panu Seui ſanguineus eſt, unde nomẽ traxit, interius ferreus, cum duritie tantaut uix limã ſentiat, confricetur: non hi ceſt Germanus ille mollis. Vndeli quet Hiſpanum eſſe qui ſanguinẽ ſiſtat: nam duritie in tenuiſsimũ pul uerem redigi poteſt,& uim habet ſiccantẽ ac aſtringentem eximia. Me dici autẽ fruſtrato opere utuntur Germanico, cuius nulla penitus utili⸗ tas eſt. Itaq; in pollinem redigere oportet lapidem illum, ſi hæmoptoi- cos ſanare optimo auxilio propolitũ eſt. Ita in manifeſtis aded etiam cx cutiunt medici noſtræ ætatis, ut nunquã uel unum qui uero uſus ſit ani maduerterim, cum coloris& ſubſtantię ſimilitudine decipiantur. His igitur relictis quæ ſunt extra propoſitum, ad rem ipſam reuerta- mur. Quod Hæmatite faciunt, licet Ophyte etiam leuiſsimo perficere
Itaq; omniũ horum cauſa eſt auri tenuitas maxima, quæ illi eſt propi-
Aurum ignibus Uilegio. Alterũ, quod ignibus minimè cedat, niſi uenenis iungatur: per
S
mi nimè cedit, ſe enim ſi maneat uel cum plumbo etiã di ointi in ione liquat C aecan mp o etiã diebus uiginti in igne liquatum, parum.
nõ minuſt᷑ tanta parte ut ſenſui ſit maniſeſta: quippe nihil minuii pſum dicere nõ auſim. Cauſam igitur horum ante omnia perdiſcere oportet:
gentum, duod etiamex- C
ſimul

troin Atranda narpe m: itaczin nuius= vccellech tegereßt it. Conn nemoſ auroc Geſti= yraqus lores e=cabo.
miſcet—ade cm gento, Wargam S& pedrardoncci ummatt ergenwi hocmelfaciss. (xrug= juis pn to uiut l ſtquim ſeparatims, cuiss rtius eti candii ano, cut aolosem reus, cu uritielt unusilt ollis.Ni zuritieſt nuibim aſtringt meximii
LIBER SEXTVS. 170
& ſimul& cur aurum non tingit. Hæc enim tria ſunt auro peculiaria, non Auri priuile
conſumi igne, non tingere,& eſſe tenuiſsimũ. Verum pinguedo fœdat guomnia & uritur,& uri cogit ea quibus miſcetur, ſolum igitur aurum pinguedi
ne caret. Quæ etiam aquea ſunt, euaneſcunt ignibus expoſita, aurũ nul-
lis euaneſcit ignibus:aut igitur non aquea ſubſtantia conſtat, aut ab ali-
quo continetur. Aquea autem ſubſtantia omne metallum conſtare do- cuimus, quare terreum habet admixtũ adeò tenue& purumut conti- neatur: tale autẽ ſiuſtum eſſet, malè oleret& facile ureretur: itaq; cum
nec; facilè uratur, nec malè oleat, purum eſt illud terreũ,& aduſtionis expers. Sunt igitur auro pro pria, bene olere, non fœdare, ignibus non conſumi, tenuiſsimum eſſe, ac grauiſsimum, tum uerò tenaciſsimum.
Eſt etiam aurum auro perfectius: quod in omni non ſolum morta- Aurum auro lium, ſed immortalium genere cõtingit: nec dico purius, ſed perfectius: berfectius. nam puriſsimũ quod ex India aduehit᷑, melius eſt puriſsimo quod ali- bi inuentum fuerit, atq; ideo noſtro uulgato auro: latet tamẽ diſcrimen ob cuiuſcunq; auri excellentiam. Separatur aurum ab argento aqua ſe- Ratio ſeparaai parationis: nam illa reliqua metalla colliquat, auri grana in imum uaſis aurum ab alijs deſcendunt, inde collecta liquãtur. Modus alius: Liquatur maſſa ex au mtall. ro& argento,& poſtquàm liquata fuerit, additur ſtibiũ aut ſulphur& æris pars uigeſimaquarta, inde abſumpto ſulphure concutit᷑ uaſculum ter aut quater, aurũ deſcendit in imum ob grauitatẽ, quod tamen non-
3 dum liquatum eſt, inde effuſo argento aurum colliges. Liquatur autem
argentum facilius, quia minus denſum: eſt enim auro longè leuius. Purgatur etiam aurumà ſordibus hac ratione: tuſum& in lata ac te- Auri purgandi nuia folia redactum, mergitur in urina uel aceto in quo ſal Ammonia- ratio. cum diſſolutũ fuerit: poſt uaſi imponitur puluis è tribus laterculorum partibus atq; una ſalis tenuiſsimus, ſuperponitur folium auri, auro rur ſus puluis, atq; alternatim eadem ratione donec uas impleatur, inde ho ris XXXIIII. igne ſuppoſito omnia abſumuntur, aurũ liquatur, argen tum ſi adſit ſeruatur inter cineres: cum ignem ſupponi dixi, ut etiam cir cumponat᷑ intelligo: nam ſi ſolum ſupponatur uaſi, ægre diſſoluetur, aut uix. Eſt aurum perfectio metallorũ atq; conatus, argentũ autem illi Aurum& ar- proximũ: utrunq; igitur in metallo omni ſolet latère: dico in plumbo æntumin om- argentum, in ære aurum, ſed in argento aurũ: nam argenti optima pars i eneeuhe eſt aurum ipſum. Itaq; repurgatũ aurum eſt res puriſsima, aquea ſub- ſtantia tenui atq; denſata, terreæ parti ſynceriſsimę admixta, frigore co- acta abſq; pinguedine, unde liqueſcit, nec exuritur.
An igitur ex argento uiuo, uel alio metallo, quod à principio dubita tum eſt, aurũ conficere liceat, nunc demõſtrare tentandũ eſt. Sed prius illud uidendũ, ex quibus nam metalla cõponantur. Exiſtimarũt multi Metala ex qui ob odorem ac ſubſtantiã ex ſulphure& argento uiuo ea conſtare: ciumm bus eonſtent. enim uruntur, ſulphur olent, pręcipuè æs:& materia eorum perſimilis eſt argento uiuo, nam colore plumbum& argentum æmulatur, pon-
2 2

180 D E METALLIS
dere plumbum nigrũ& aurum. tertiũ fieri non poteſt, non igitur ex ſulphure& argento uiuo metalla
conſtant. In locis etiam in quibus metalla inueniunt, neq; argentum ui uum eſt, neq; ſulphur:& ubi fulphur, ſqualentes montes: ubi argentũ uirides ac læti, ut non eodem in loco ambo oriantur.
Qudd tamen permutari metalla poſsint, multis uiſum eſt ob experi mentũ æris iam ſuperius adductum. Videntur etiam permutare colo- rem& pondus ob ignẽ, quare& ſubſtantiã ueriſimile eſt poſſe permu tare. Cuḿ; herbarũ ſpecies quædam inuicem uiciſsim permutentur, haud mirum uideri debet metalla permutari poſſe. Verum non ita res ſc habet: nam aut nulla, aut nõ omnia poſſunt inuicem permutari. Fer⸗ rum enim& æs cum ambo pondere& tenuitate ſimilia exiſtant, nul. lumq́; eorum ignibus reſiſtat, ſi colorem mutent& duritiẽ, ex al tero in alterum poſſunt traduci, aut uerè, aut ſaltẽ abſq́; manifeſto diſcrimine. Reliquorũ metallorum nullum in aurum aut argentum mutari poteſt: ſolum illud dubiũ eſt, an argentũ in aurũ poſsi tmutari:quod fieri poſſe exiſtimo: nam argento, ut aurum fiat, deſunt denſitas, ob quam ponde roſius fieri oportet:& color, at hæc metallo addi poſſunt. Si denſius reddatur argentum, pinguedo abolebiĩ,& ignibus melius reſiſtet, atq;, ut dixi, pondus acquiret. Itaq; cum ex amicis noſtris quidam hoc feciſſe nuper glorientur, duorũ alterum eſt neceſſarium, uel ut in argẽto actu
. X 2. aurum contineatur, aut poteſtate. Qudd ſi poteſtate, ab ignibus gene⸗D
ratio fietioſtenſum eſt autẽ ignem nihil generare. Si uerd actu, cur aqua ſeparationis uniuerſum colliquat᷑, cum conſtet in ea aurum non diſſol ui? Neutro igitur modo ineſſe poteſt, ſed exigua pars actu, quæ dumſe parari nequit, ab aqua ſuperat᷑& colliquatur. Hocigitur ab ignib. eui- cto argento ſeparat᷑, quoniam ad perfectionem prius aliquid deerat. Cæterum quod ad alia attinet metalla, tranſmutari nequeuntin au- rum, neque argentum: nam metallailla iam exuſta ſunt:& quod exu- ſtum eſt, non poteſt amplius redire ad priſtinam puritatem. Perfecto- rum etiam in ſpecie ac natura differentium nulla eſt commutatio: atau-
rum perfectum eſt,& ſpetie differt ab alijs metallis, cum ignibus exto-
..„ 2. 4 to reſiſtat, cum nullum aliud, ut dixi, metallum ab igne non corrumpa- tur, argento excepto. Rurſus, aurum tenuiſsimum eſt, ac longè tenuius omnibus alijs merallis: argentum nunc prętermitto: ignis uerò uel non ſeparando condenſat, aut leparando attenuat: quorum neutrumad au- ri generationem conducit. b
Eſt etiami gnibus, ut dixi, aurum nõ obnoxiũ, quòd pinguedineca reat: at ſeparare pinguedinem cùum in qualibet parte metalli ſit, nono- pus eſt ignis:nam ab igne uritur,& cum ea ſubſtantia tota metalli. Me
MNetalla omnia tallũͦ enim omne pingue eſt, ſolo auro excepto: hoc enim ſuperius iam
pinguia eſe, diximus ſub alijs uerbis 18-— præter aurum, 1& obſcurius:nam omne etiam metallu pr Pter
aurum ſœdat tractantes,& ignibus abſumitur. Fiunt
Sed ex duobus iam actu exiſtentibus, o

dur. V lsuiſt iſt ob en eri b dam=nutarec rüwl polle
4 zermuten lle. V.— h 6. an nonin nuicem mutani
te umi kiſtant; dRdir i exalm Sm̃ni) diſcrin gennct Autariper murar od feen — quampu ddipott. Sida dusm asreſiſten oſtrisq aum hoct um, uqtanargeni teſtate, gnibusg re. Siu actu un tincaaamnondh uapars= quædr Hocig 1ab gude uprius AYuid der aſmutat queunti- xuſtaſſ& quoci amput m. hai laeſtc mautatlod allis, E ignibuso nabigtt n conn
num cſ KE longeti 11 I ue
f' 11
A
LIBER SENTVS. 181
Fiunt autem metalla ex eadem materia ex qua ſulphur& argentum uiuum: ſed ſulphur ex tenuiore parte fit, atq; aduritur: argentù uiuum ex craſsiſsima,& parum elaborata:metalla ex mixta,& à calore tempe- ratiore. Quòd ſi uir atq; mulier& mola ex eodem fiant ſanguine,& eo- gem in loco, attamen non neceſſe eſt, imò neq; poſsibile, ex altero alte- rum generari. Non enim quæ ex eiſdem generant᷑ poſtquàm genita ſue rint, neceſſe eſt poſſe inuicẽ cõmutari: quare& ſi metalla omnia ex eiſ- dem generent ſubſtantijs,& argentũ uiuum ac ſulphur, non tamen ne- ceſſe eſt aut poſsibile ex altero fieri alterum: niſi forte cum ambo ſpecie nõ differunt, ſed ſolis accidentibus, ut de ære& ferro dictumeſt.
Ergo chymiſtæ poſſunt mutare colorẽ ac pondus, ſubtilitatẽ autem Chymiſte quid & firmitatem mutare nequeũt. Cum igitur ſubtilitatis experimentum obint. operoſum ſit atq; ambiguum, maluerũt aurum igne experiri, eſtq́; hoc certum huius rei argumentum. Id uerò apertum eſt, quòd ſi argentum in aurum conuerti debeat, ab aqua in lutum prius cõuerti oportere effi- caci, inde lutum in aurum tranſire poteſt.
Sed argentũ uiuum auro proximius eſſe uidetur quàm argento: nam Argentum uiui auro ſimile eſt pondere& tenuitate, argento aũt colore ſolo: ab utriſq; aaha wee differt, quòd fluit,& ignibus euaneſcit: ob id ut argentum euadat, qua- to. 1 tuor neceſſaria erunt, ut firmetur, ut ignibus reſiſtat, ut leuius euadat,& craſsioris ſubſtantiæ. Vt uerò argentũ uiuum in aurum tranſmutetur, neceſſarium eſt, ut firmetur, ignibusq́; reſiſtat,& tingatur. Hęc autẽ lon
ge cùm ſint faciliora his quæ ad tranſmutationem in argentum neceſſa-
ria erant, fit ut multi magis ſperauerint permutationẽ argenti uiui, Hy- drargyrion Græci uocant, in aurum, q́; argentum. Quod uidetur aſſe- cutus pharmacopola ille Taruiſinus, qui coram Principe& ſapientib. Experimètum reipublicæ Venetæ argentum uiuum in aurum cõmutauit, cuius mira- mirum. culi quædam adhuc extant ueſtigia. Sed quomodocunq; id contigerit, certum eſt argentum uiuum non poſſe in aurum, multocq́; minus in ar- gentum cõmutari. Argentũ uerò tametſi æs colore, plumbũ pondere, Argenti natu- auro proximiora ſint, attamen tenuitate ſubſtantiæ& puritate& firmi ²s. tate auro ſimile aded eſt, ut optimum argentũ ſit aurum ſubſtantia im- perfectum& colore deficiens: ob idq́; longis temporum periodis ſi pu rum ſit argentum, aliqua ex parte commutatur in aurum: ut etiam uetii Metallorã com ſtate plumbum nigrum in argentum. Si tamẽ exquiſitiſsimè ab ære aut mutatio. plumbo argenti ſemina tollantur, argentum non generabitur ullis ſe- culis, nec; ex argento aurum. b
Inde etiam metallorũ amicitia: nam aurũ& argentum plumbũ dili- Metallorũ cmi gunt,& cum liquant᷑ immiſcentur plumbo: æs autẽ refugit plumbũ,& ciuu: tam aurum qᷓ́; argentũ odit plumbũͦ album, ſeu illud mauis ſtannumap pellare: modd enim certa res oculis ſubijciat᷑, nominib. pro arbitrio uti liceat. Itaq; cum plumbum album liquatur, nigro& argẽto ſupernatat criſpante unda in fornacibus, atq; ſic baculis ferreis ſolet extrahi.
2 3

natat argento, ſupernatet, quamuis grauius:atq; ea ratione p
182 DE METALLIS
plumbuſuber- Illud magis mirum, quòd plumb um nigrũ argen to, dum fuſum eſt, e lumbũ effundunt ſuper- unf Seuue natans,& argentum ſubſiſtens in imo colligunt uaſis. Cadi huius eſt,
1 quòd plumbum licet dum concretũ eſt grauius fit arLens. um tamen liquatur, tenuius redditur, cumin fumũ tranſire paratum ſit, atc perpe tuò euaneſcat: argentumuerò cumigne non abſumatur, neq; etiam at- tenuatur:ſi enim attenuaretur,& ut abſumeretur prorſus neceſſe foret. Igitur cum plumbi ſubſtantia media ſit inter propriam ac ſumi, argenti autem eadem quæ ante colliquationem, nihil mirum eſt plumbũ liqua
tum argento liquato ſupernatare. Plumbũ uero album duplici ratione etiam ſupernatabit nam& ipſum abſumitur igne,& leuius eſt nigro, quare nõ ſolum argẽto, ſed& plumbo nigro album ſuperſtat. Inde ſe⸗ geparatiome Paratio metallorũ inuenta: effunditur plumbumni grũ prius albo de- tahoram. tracto, nigrũ autem æs ac ferrũ ſecum trahit, nec exquiſite effunditur,ne argentum ſecum elabatur: qui cquid autem reliquũ eſt plumbi, poſtq́; maxima pars effuſa fuerit, ignibus abſumitur. Inde argentum manet,& ſi quid auri ineſt argento immixtũ, quod, ut dixi, aqua ſep arationis, uel alia propoſita ſuperius ratione ab argento ſeparatur. Plumbum uerd quod effuſum eſt denuo excutitur, ne quid argenti contineat, pereatq; tantundem lucri artifici. b d 1, 3„ e. Lib. cc. Hs autem àplumbo ſeparaĩ᷑, ut rectè docet Vannocius Biringutius igne circundata: nam facilè plumbũ liqueſcit, ſecumq́; ducit aurum& argentum, ſi quid eorum plumbo inhęreat, atq; æs quaſi aduſtum inter cineres relinquitur. Hocigitur ignibus admotum ualidioribus repur- gato metallo à ſordibus, dum fuerit colliquatum in maſſam coge, æscq; puriſsimum habebis. Nhetallica quo-(æterum metalla pleraq;ʒ etiam in aquam uertuntur arte: namurere nnue 5 aiuam oportet. Vruntur celerius& cõmodius auripigmẽto addito, uſta& in calcis ſpeciem redacta ſiccant᷑ diligenter, inde uaſe uitreo clauſa optime aut in terra ad tres paſſus humida defodiuntur per menſem, aut ſuſpen dunt᷑ ſuper uas aqua plenũ feruente per horas XXIIII. ita ut perpetuo ebulliat: abſit ab aqua duorũ tantum aut trium digitorũ ſpacio: pareſt autem quod ex aqua genitũ fuit in aquam reuerti, ſed aurum& argen- tum uix in aquam tranſeunt, ob ſubſtantię, uelut dictũ eſt, ſoliditatem. argenti ortu Argentum uerò quatuor modis oritur: aut in terra, quæ ignibus cos Aadruplex. cta illud reddit, uel plumbo atq; æri immixtum, uel in lapidibus, quæ ſimiliter igne uexata illud emittunt: plerunqʒ etiam cupro permi xtũ, ut in Alſatia iuxta Rhenũ, in montib. S. Annæ ac Miſnenſibus, ibi enim lapides cupro prægnantes,& in cupro argenti mira copia: uel in lapidi bus purum ac quaſi herba quædã uirgulis è lapide ortum habentibus, quale apud me eſt. Ego, quod frequens eſt, arbores uidi, ſeu potius ar- buſta, ex eo rudi quod è Germania aduehitur, ibi inuenitur,& in Bohe b mia
Senenſis in ſua pyrotechna, impoſita maſſa ſuper craticulam ferreã atq;

bumſt ſtat. um nig rüusab exqui ffundi “„ liquüch embi ndear r ummn dxi, aqui* araticl daratur dumbun Dendi cot neat,pa
t Vannit es irig percratr amfemi „ſecum=ucitaun q;æs qit aduſtun otumu oribosn duminn t am coge
uertunt rte: an
ligit ipacio:ſ
LIBERSENT VS. 183 4à mia Abertami,& in Miſena Annæbergi& Snebergi aded deſęcatum, ut ad examen ſynceritatis deductum, decima tantum ſui ponderis parte decreſcat. Georgius Agricola refert in Bohemia inuentum fruſtum ar⸗ M/giudo ar- genti ponderis duorum talentorũ. Eſt autem hoc pondo centũ& qua, genti rudũ mi- draginta. Quod purum eſt dum eruitur refert uarias figuras, ligonum, IiνμνπQĩ qèbar malleorum, raſtrorum. Refert ille idem uidiſſe Snebergi quod ſpeciem Lent miræ. ſtatuę uiri infantem geſtantis referret. Fingitur arte argentũ, atq; ex ære conficitur, adeò ut oculos ac cotem Lydiam fallat multis modis: ſed in re ſordida duos narraſſe ſufficiat. Auripigmenti albi ſeu arſenici cõmu Aeris in argen nis, halinitri ponderibus ęquis partes in uas conijce uitreũ concluſum, ¹umutatio non & per horam ſuper carbones ardentes permitte ut totum cõminuatur, ueta Iuomodo. huius pulueris unciam, argenti uiui tantundem, fæcis uini ſiccatæ, ac in puluerem ignis ui redactę ſemunciam. Inde ergo duos habes pulueres: primum, qui ex auripigmento& ſale nitro conſtat: alterũ, qui ex eo& argento uiuo ac fęce uini eſt compoſitus Igitur æœre colliquato, in ſingu las libras adde primi pulueris à ſemuncia ad unciam uſq́; donec repur- getur miſcendo: inde poſtquàm purgatum fuerit, alterius pulueris qua drantem immitte, miſceto,& in mel protinus effundito. Eſt& modus compendioſior cum argento ſublimato& plumbo albo. Sunt qui, ut Pomponius Gauricus, in binas libras æris, halinitri& arſenici uncias ſingulorũ ternas miſceant, ac percoquant. Res hæc alijs lucro, alijs ceſ⸗ B ſit ſupplicio, cum ſit ſedes adulterinæ monetæ. b Veruùm inargentandi ratio ars eſt,& probata ab autoribus, conceſ- Inargentanai ſaq; ab omnib. probis. Ollam argẽti ſpuma illine, inde argenti bracteas aao, tenues cum alumine& ſale& fæce uini arida in cote tere,& in uas con- ijce. Ignibus autem omnia liquantur ſimul& in aquam effunduntur. Quod uerd inargentare cupis, aceto prius in quo ſal Ammoniacum ſit excoctũ laua ſeduldò, atq; argento uiuo uel albo plumbo illito,& eiad- dito quod iam in aquam effuderas, demum ignibus facito ut exhalet ar gentum uiuum, uel album plumbum. Alij uerò plumbo albo uaſa intus ærea oblinunt ut inargentata ui- deantur, qui mos apud nos frequens eſt: nam amarum ſaporem nõ red dunt, nec ſunt adeò inſalubria, iucũdiora uerò uiſu. Vas ipſum pice ni gra oblinunt, inde candenti ferro tangunt plumbum album, hæret ali- quid ex eo quod pici ſtatim imponunt, ignis feruore pix conſumitur, plumbum hæret. b Media inter aurum& argentum natura eſectri eſt. Sunt& qui ele- De clecho. ctrum ſuccinum appellent: ſed nobis de metallo ſermo eſt. Aliud eſt quod fit, aliud quod naſcitur: ſed natiuo gratia& uires conſtat ex auro & argenti parte quinta. Si plus habeatargenti, incudibus non reſiſtit. Formatur in uaſa pulchritudinis cauſa& utilitatis: nam quod ſponte Electrum ueue orit᷑, uenena prodit duplici uia: ſtridet enim,& arcus emittit. Quidmi“*t wai rum cum ſtannuù& album plumbum,& his magis omnibus aurichal-

184 DE METALLIS
dorem repentè amittant. Humidũ igitur tenue electri dum abſumitur ſtridorem facit,& mutato colore ob inſignem nitorè macula arcum ui- detur imitari. Ergo ut diuitiæ electrũ, ita paupertas ſuum habet aduer- ſus uenena aurichalcum, quod illorum prodat inſidias. 8 ed diuitiæ ele/ trũ foſsile amiſerunt: quod quanquã inueniatur& nũͦc, ſtudio tamen b auaritiæ& ignorantia uirium dum aurũ ab argento ſeparant, electrum eſſe deſinit. Nec magna res eſt adeò à uenenis electrũ mutari, cum etiam argentum uitietur: nec duram ſubſtantiã pati ab externo ueneno, ciim, ut dixi, ab argento uiuo ſolo contactu aurum adeò fragile euadat.
plumbi quas- Argento ſimile, ut dixi, plumbũ eſt: illius autem quatuor ſpecies, ni-
addito nigro: plus uerò ſi addatur, uile fit: hoc Peltrum Mediolanenſes gtannum nati- uocãt. Fiebat& ſtannum olim ære& plumbo mixtis. Stridet ſtannum uum. quod ab argẽto defluit: ſtridet& album plumbum,& ſtannum etiam artificio factum. Creſcit durities in ſtanno, quia plumbum nigrum du- rius euadit ob album: album minus obnoxium rimis& fracturæ obni
gri mollitiem ac ſubſtantiam à qua repletur. WMirum plumbi Dum hęc ſcriberemus, uir quidã publicè Mediolani liquefacto plum liqueficti expe bo lauabat manus ac uultũ, ſed prius aqua quadã partes eas abluebat. mentum. Conſiderandum eſt autem in hoc, nam duob. utebatur præſidijs tracta b tionis, celeritate& aqua. In aqua oportuit eſſe eximiã quandã frigidita- tem,& uim nõ obſcuram, craſſam, qua plumbi calorem arceret,& pro- hiberet ne corpori hæreret. Dicunt quidam fieri hoc ſucco portulacæ, tum mercurialis, ob lentorem. Ego quandoquidẽ illum adeò parcèuti aqua conſpicerem, ut nonnunquã uultum aliqua ex parte lædi patere- tur, arbitror potius metallicã fuiſſe, uelut ſtibij: nam lucrũ abundabat, . b cc in ſingulas uices aureo nõ minus colligebat pecuniarum, ut ſi ex tam
b uilibus herbis collecta fuiſſet, haud tam parcè ea uti debuerit.
4s. Poſt plumbum æs ſuccedit: cuius uſus antiquo tempore non ſolùm
e— ——
cum, ſolo uenenorum contactu alienum contrahiant colorem,& ſplen o
tuor ſpecies. grum, uulgare, ac precij uilioris. Album, quod plerunq; uulgus uocat ſtannum. Biſemutum hucuſq; incognitũ, quaſi medium inter nigrum & album. Nec tamen illud etiam noſtra ętate uulgatum, cum tantumin Sudnis Bohemiæ montib. inueniatur. Quartum genus è ſtibio fit. Cre ſcere omne plumbũ exiſtimatur ſpontè, atq; ideo tecta labefactare gra- .e simp. me- Uitate ſua. Galenus recitat ſepultum humidis locis ſub terra augerima- die. gnitudine& pondere. Differt album plumbum Aſtanno, quòd album plumbum per ſe oritur, ſtannũ cum argento ſemper: eſtq́; ſtannũ qual plumba album plumbũ argento dealbatum. Odit metalla omnia plumbum albumtau V oiit alia metal- roć;& argẽto uel ex centeſima additũ, fragilia reddit ea. Fit& ſtannum
8 nuum ariſf arte,& quod nobilius eſt recipit in pondo X X V. ſtanni naturalis auty
cioſian. candidi plumbi, pondo unum plumbi nigri. Si uerò in pondo nouem plumbi albi, pondo unum nigri miſceat᷑, durum euadit,& ad uaſa con- ficienda, optimum. Laudatur etiam uſq; ad octauam partem plumbo
ad

dio mn e e wi cume
temqſt korſpein
dpleri uulgau
almedta internig
aulgatu Aum tand
um geſe ſtibion
eo tect beſacen locisut traaugr maftat-n, quodl emper:—₰9 ſtanniu aniaplitumabba areddit M'it& ſan XV. ſrrimtuni Siuerqtpondom um cue* Xadu octauuf irtempd cPeiru Alediola- omixti Stidetſte mbum Sannume iiapluf nnigrun Im rimi Efracturd-
-. diclat E luetacog 1 adi
chat a raldir ex mi 1 undã lr
Ipa* eas öD p.
LIBER SENT VS. 185
A ad arma, quib. tegunt᷑ homines,& clypeos, ſed etiã lanceas utilis fu it. Itaq; Homerus Menelaũ perſequentem Paridem dixit Eyxe x&αα⁴ E- ternam habet in cõſtructionibus perſeuerantiam, quòd non ut ferrum Aes in œnſtru- chalybsue tangatur rubigine. Cum enim tria ſint elementa quæ humo- dionibus cur rem mittunt, Terra, Aqua, Aer: corrumpuntur autem& ferruginem“"um. ducunt metalla ab humore, quod ab humoris iniuria tutum eſt, tutum eſt etiam ſiue ſub diuo ſit, ſeu in aquis merſum, ſeu ſepultum in terra. Su perius uerò demonſtrauimus, omnem materiam quæ plus iuſto exuſta ſit, ab humoris iniuria eſſe tutam, uelut eſt æs, quod uel ſolo odore pro- dit uſtionem: neceſſe eſt igitur in conſtructionibus æs ipſum æternum eſſe: ob quam cauſam in precio antiquo tempore fuiſſe magis exiſtimo ferro, quòd non attereretur æuo, nec uſu. Nunc cùum auaritiæ conſula- tur, ferro minus utiliter utuntur.
Kre etiam fiſtulę fiunt organorum muſicorũ:quędam plumbo can- Muſtcrum or- dido, alię ligno: atq; ita in eodem organo audies tubas, cornua, fiſtulas, gatorum uaria tibias, tympana, lyram, teſtudinem, citharam mira uarietate, tum etiam Kmnir3610. alias uoces alternatis modis reſonantes. Solum deerat humana, quę eò difficilius imitatur, quò ſuauior eſt cæteris. Æs proprisè tubis cõuenit, ut Doricã muſicam alacri& maximo ſtrepitu excitet, atq; ob id homi- nes ad pręliũ accendat. Mre noſtro durius cypriũ: duplex hoc, natura- Aes obris na- le interlucentibus aureis maculis, ut uidi. Inuentũ referunt in Hiſpana""ec.
B noui orbis inſula fruſtum ponderis librarũ C c. adeò in magnam mo-
lem excreſcit. Arte etiam conſtat, uocatur cuprum uocis ſimilitudine: Aes copru quo nobilius in ſingulas æris libras quatuor, habet candidi plumbi, quod modofiat. ſtannum uocamus, libram:& uſqʒ ad octauam partem æris immixtum plumbum candidum, nobile reddit cuprum. Quòd ſi aurichalcum al- bi plumbi loco ſubijciatur, uilius erit. Si nigrum, impenſæ uitandæut ſolet cauſa, plumbum loco candidi æri miſceatur, uiliſsimum fit. Cu- pri uſus ad machinas magnas igneas, ad nolas,& ad lebetes. Præſtat in hoc æri multum, quòd etiam abſque ſtanno non inficiat edulia ſapore ullo, uel odore. Aurichalcum& ipſum arte conſtat,& antiquum eſt. Apollonius in aurichaleã,& Argonautica: b eius cõpoſitio. Aœxurεπ udi Bouoi deεεeναακναρο ενο, r&ο,πτσ⁴ένʒſæoxæbοπτα.
Refert ad tempora Argonautarũ, uocatq́; Orichalcum, Plautus Auri- chalcum. Cælius recitat Ariſtotelem dixiſſe in archanis, aurichalcũ ſeu ariſioteli liber orichalcum nuſquam effodi. e Ay banin Ferrum uerò effodit᷑ contraria ratione, nec eſt factitium: uiliſsimum, Forum quonu ,1 1,6,— 82; do molleſcat. nobiliſsimũ, bonis ac malis uſibus æqueè inſeruiẽs. Molleſcit ſucco cor ticum fabæ aut maluæ, ſi in his, non aqua, extinguatur. Vt uerò cum fo ditur ductile fiat, torretur gleba, ac ſub diuo exponitur: imbribus mol leſcit d terreũ eſt, ſole colliquat᷑ quodeſt humidũ, ignibus acrior pars,
A

Ferrum quoms Oſemutũ uocant. Molle it qo oaathr. fingere cupis in ferro, ex a
rerrum quomo de patet, nihil quod tenax ſit, du do filo diuida- Fernandus Ouiedus in ſeptimo Indicarum rerum noui orbis(autor
tur.. 414 inſignis, ac meo iudicio uerax atque erui
Franciſcus Du librum dedit mihiuir illuſtris Aunefaue in Italia Quæſtor, Patricius, humanitatis, iuſtitię, prudentiæq́; ſingula- Wae. 74, 3 erga eruditos mirum in modum animo propenſus) Indos capti- uos Cabuiæ herbæ filo& arena compedes ſecare, atq; ita fugæ conſule?
DE METALLIS
186 & quæ quaſiilli uenenum eſtabſumitur. Ita dum ſæpius torretur, diuo e Fila etiam ferrea ſiignita
exponitur, molle fit ac quantumuis tractabile. erreaſ per ſe refrigerari permittãtur, aded ducttilia euadunt, utuice lini ad uin . ciendum uti poſsis. Præſtat tamen filum per ſe molle actenax primdòe- legiſſe, quale referunt apud Suedones Germaniæ po pulo seſſe, quod aq; ferrum hoc modo celatur pingiẽ quod duerſo pila plumbea ſubij citur, inde malleo- lo tunditur pars quam compreſſam cupis: quæ prominere debet, plum bo excepta non ſubſidet: ita animalium& plantarui ſubtiliter imagines
— 83 ½ 2 1.. referũt, ut cera expreſſas& elaboratas acutis ſcalpellis diceres. Si uerò aqua frigida ferrum dum candet extin guatur,& durum,& minime du- ctile& fragile euadere neceſſe eſt: nam aquæ fri gore cogitur ignis qui intus eſt, humidumq́; innatum ferri celeriter abſumit: quo cum ducti⸗
le eſſet, ac ob id molle, ſublato, fragile& durum euadere neceſſe eſt: un rum ualde eſſe poſſe. Refert Gonzalus
ditus, aded ut hunc ſolum anti- tatis adnumerari dignum cen ſeam, cuius
Franciſcus Duardus Hiſpanus, Cæſaris
quis inter hiſtoricos noſtrææ
re: eſſeq; hoc frequens in ea inſula Hiſpaniola. Quod ſi ita eſt, contu-
max oportet eſſe filum illud Cabuiæ, ut trahi poſsit multum,& celeri-
ter duci, tum latum& planum, ne arena ſubſiliat: arenam uerò tenuem
& aſperam ac duram, qualis ut dicemus Smirij lapidis: nam nonaliter
ferrum ſcindi poterit. Sic etiam anchoras diuiſas refert: nam diuturno,
aſsiduo, celeriq́; tractu ſi duriores lapides diuiduntur, quid mirũ defer
roc Praæſtat limę modus hic, quòd non exaudiatur: unde limæ ſurdeæ,
quę tenues, lentè, ſed abſq́; ſono ſecant. Sed ferro nobilior chalybs, duplex, natiuus atq; factitius, uterq; du, chahbs facti- riſsimus, atc; ea, ut dixi, cauſa eo ferro fragilior. Factitius ex duriſsimo
nn quomodo ferro repurgato& marmore cõſtat. Optimus, qui minutiſsimis granis It. 2 8 3 2* 2. 83 ac nitentibus lucet, ferrugine nulla, nullis rimis, ferroq́; leuior. Repur-
Chalbis optimi 7 cognitio. gatus optimdè, inde candens, extinctus ſucco raphani& aqua terreſtriiũ
58 liſin uermium pari menſura terue quateruũe, ferrum ut plumbũ ſe cindit. Nam im ſeindat. expertũ hoc Albertus ſe refert. Contingit hoc, cuius experimentũad- huc extat, ſi chalybs immodicè ſiccus durusq́; ac tenuis eo medicamen⸗- Thorax reſiſtès to reddatur. Quodcunq; tale eſt, ferrum ut lignũ ſecare poteſt. Vtilius igneis tormètis. multò quod inuenit Galeaz Rubeus amicus meus ut ferreus thoraxi- gneũ ſuſtineret tormentũ. Tantum poteſt ars:iam ubi rationẽ concepe ris, deſines admirari. Eadẽ eſt durities, ubi eadẽ materia eſt,& aliquãdo
ualidior ubi coacta fuerit hæc, conduplicata atq; ſæpius multiplicata: b uelut
1 J30 au

ver d Literim alpell, dceres A duri X minim migors tur i adlumi 10 cuma meud necellec epolle=fert Con rerum i orbai aded uancſolum ridige eenſeam mrdus 1 anus,i titie prh Tuiecgli dprope 3) lndcs care, at=afugeo k. Quiiuaelt hi pobsij ltumd 1 lliat: an m nuerot irj lapi= nam nod iſas reſſa nam iir uiduntt e uid mmn adiatur E delim. us atq; S tius um or. Pad Se d
ermc oc, cuiiſ pel 1n gactet— gnũ ſo ³ por tr meus Ir mells ationẽc s:iam= dalig
LIBER SEXNTVS. 187
à uelut ſaciſculus lignorum contumaciſsimum reddit ferrum: longis igi-
tur ictibus ac ui aquarum denſum ferrum quamuis tenue, eò quòd ter- reum aqueumq́; excrementũ per ignes cõſumat, neceſſe eſt inuiolatum reddi ad quoſcunqʒ peneèictus, paruarum uerò machinarum ſemper. Sunt chalybis ferriiie genera nobiliſsima, quæ aurũ æquato pondere Chalobis ferri- precio uin cunt, Agiambina, Azimina, Charmanina, Damaſcena, om- lisima. 4 nob nia àregionibus quæ nunc ſic materna noſtra lingua uocantur, nomen ſumpſerunt. Suadet mihi regionem etiam aliquid addere pręter artem, quòd cum Virgilij tẽpore paſsim in Italia, Germania, Hiſpaniaq́; cha- lybs haberetur, ille tamen dixerit, At Chalybes nudi ferrum: ut ſuſpi- cer eos inter ſupradictos populos contineri. 8
Arte uerò ferrũ repurgari,& nobile reddi, Ariſtoteles in Meteoris Ferrum quomo docet, dicens: Ferrum ſæpius excoctũ repurgatur:& quod illi ineſt ter arte repurgebꝛa rei, tranſit in ſquamam, ipſum uerò tranſit in chalybem. Verum hocre fugiunt artifices, quod quantò plus abſcedat ſquamę, eò ferrum minus reddatur& leuius. Conſtat tamen paucis additis in aliquod ex ſupradi ctis generibus nobiliſsimis hac arte trãſire. Nam cum purius ac durius ac leuius fiat, euadit& ſubtilius, atq; ideo denſius. Denſum autem du- pliciter, aliud ut plumbũ, aliud aũt ut agallochũ, hoc autemut ferrum.
Sed ſunt præter hæc artificioſa metallorum genera, quædam minus Specula ex ar- uulgata, ut quod ex argenti partibus duabus atq; una plumbi conſtat, gento optima. ad ſpecula fabricanda optima. Et bracteæ, quæ gemmis ſupponuntur, Bractearũ quæ auro, argento, æreq́; conſtant, ſuperponunturq́; prunis, ſuſpenſæ ta- Ween ſat 4 9. men ne tangant, inde ex uaria illorum proportione diuerſorum colo- rum ſplendorem accipiunt. Quæ carbunculum excipiunt, ære& auri parte uigeſimaquarta conſtant, unde nullæ minus diuturnæ. Aurichal Aurichalc no cum etiam fit nobiliſsimũ, auro pulchritudine par. Calaminaris lapis husßamanr
ſeu magneſia, argentum,& æs cyprium, uel illius loco æs addito uitro. Superponitur uitrum, ne magneſia euaneſcat: nec ſemel addidiſſe con-
tentus eris uitrum atq; magneſiam. Hic argentũ pro albo plumbo, ma-
gneſiam pro cadmia, cyprium æs pro communi ære ſubijcimus, repeti-
musq́; magneſiam ac uitrum. Fiunt ex his uaſa præcipui uſus, ſed& ex
metallis omnibus, quæ incuſtodita parum durant. Tribus modis fran-
guntur: ignis ea colliquat, terebrat& fragilia reddit argentum uiuum.
Percuſſa aut pondere preſſa flectuntur. Flexa rimam ducunt, aut rum
puntur. Ne flectantur dum lauantur, curæ ſit ut terna quaternaue ſimul Metallica uaſa lauentur: primoq́; purgato, poſtremum anteponatur: atque ita muta- 4 feruetur tauice,& omnibus ex æquo ſimul compreſsionem ſuſtinentibus, om-
nia manent abſq;ʒ uitio flexurę. Quòd ſi flexuram duxerint, illicd malleolo ſenſim emendetur: ſicq́; ternia matlent.
A 2

188 b DE LAPIDIBVS LIBEKSEPTIMVS* — de Lapidibus.“ b B80OLVTA metallorum ratone, ſupereſt ut de Lapi-
Lapidã genera dibus loquamur. Sunt autem omnia illorũ genera quin Vhunre adnch de 5, Ko que numero, Gemma, Marmor, Cos, Silex,& Saxum. 1 V Præter hæc ſunt factitij lapides, de quibus naturaliũſer. 1 Gemma queuo mone abſoluto dicemus. Gemmam uulgi more nuncap t ceturet quæ ue pellamus lapidem omnẽ nitentem, natura rarum atqʒ parui. Raritate l Weſir lapilli omnes litoris excluduntur: paruitate marmora duæ nitent,&x& m quorum genera quædã rara ſunt inuentu, quæ tamen nõ ſunt gemma, g quia minimè parua ſunt, ſed in unoquocq; genere eximię magnitudinis t uædam inueniuntur. Nitère etiam diximus: nam Limacius ac Borax g parui lapilli ſunt,& rari, non tamen gemmaæ. nec; nitent: aut ſi nitẽtpa l rum nitent. Hoc igitur mo do Margaritæ etiam,& Coralli,& Turche- ue ſiæ,& lapides omnes non in Oriente nati, ut Carbunculus& Chry ſoli 3 thus Germanicus, tum etiam Topazius Orientalis, cæruleusq́; lapie, i ſed de hoc ſuprà locuti ſumus, necnon& Smaraędus, tum etiam Cry-
b ſtallus, ſed hi limamuix ſentiunt. Atueræ gemmæ dicuntur, quæ eam non ſentiunt:atq; ea de cauſa omnes quas nuper adiecimus gemmas ue rè nominare non liceat. Dicantur igitur hæ ſimilitudine gemmæ: quæ Jd. uerd nitent& limam nõ ſentiunt, gèmæ: quæ autem ſentiunt& nitent, nõ tamen paruæ ſunt, toto genere marmora. Si autẽ ſquamis conſtent, d b ſilices: ſi granulis, cotes: ſi nihil horum adſit, ſaxa dicantur. üu Semmaum g Gemmarum genera tria: perſpicuum ut Adamas, opacumut Onyx 6 heha plerunq;, mixtum ut Sardonyx& Jaſpis: quorum partes quędamper- h ſpicuę, quædam uerd opacæ. Aliæ etiam reddunt imaginemut Sapphi 1 rus quẽ ego habeo,& Smaragdus, tum Carbunculus ille in Orchome- it cauſa cur gm no Arcadiæ inuentus. Cauſa cur reddant gemmæ imaginem, eſt nitor d me e dis ima Primium, inde durities, tertiò opacitas, quartò color dilutus: uix enm qau Snun aum or colore perfecto exiſtente poteſt imago reddi. Inter ſaxa plerunq; gene m tus. rantur gẽmæ, deſtillante è lapidibus ſucco in concaua, uelut infans ma- tur terno ſanguine. Vidimus in lapidibus ferreis, quos ad conficiendame-⸗- ul tallica uaſa cõterebant, Amethyſtos& Carbunculos eius generis quos d uocant Granatos, ſed minimè duros, quòd è Germania deferrentur: ut u 1 appareret gemmas è ſucco metallico inter lapides puriore generari. Pre d cioſiores quidẽ ex auro& argento, ignobiles ex œre& ferro atq; plum ſp bo. In noſtris igitur regionib. gemmæ nobiles nõ fiunt, quia auro neon unt abundant:& ſi auro abundare poſſent, obſtat cœli frigus. Pro natura- ba gitur metallorum differentiæ fiunt lapidum atque gemmarũ. Auri qui/ V. dem Adamas, Carbunculus, Smaragdus, Opalus, Sapphirus autè ar- r genti, ferri uerò Carbunculus, Granatus& Amethyſtus: hos cum du⸗, ar
b rinon

*
d.
MS
d ut del dase dee 1S,Jh K.& dan duihe mturlii umu t nore nun umatq uũ.Rn ur zuxnitn dumen ⁰ unt ger ſercexis x nagnühl naml. Mriusach eq nite aautſinii &C4i,& Tu Larbun l 1s&Cm entalis,=aleush aragdug m erin medutur, qm peradie uus genm militud zemm autemſt untam Si autèt mss coll AKadictm.:
dams Erumu ormp quecm duntimt i emut& uunculus in Orch nrin:em 6—
₰
LI1BER SEPTIMVS. 189
A ri nõ fuerint, inferius ſuccos potius quàm gemmas appellabimus. Cry- ſtallus cum magnitudine& mollitie multum abſità gemmarum natu- ra, illud quoq; habet quòd abſq; metallica natura oriatur. Vis ne exem plum gemmarum ortus? Vt nodi in lignis, ut in hominibus glandulæ, ut in herbis ſemina quædã, imò uerius ut fungi in arboribus,& qui pre cioſiores ſunt in roſarum truncis:quod enim liquidũ eſt, cogitur: quod tenue& purum, ſplendet: quod impurum, tantum nitet: quod longo tempore inter ſaxa duratur, in lapidis etiam duritiem tranſit. Tranſit& in gemmæ duritiem, quòd tenue ſit admodum: nam id niter, quia æqua le eſt& ſolidũ: parum enim abeſt, præcipuè ſi poliatur, quod tenuiſsi- mum eſt. Gemmarũ igitur ortus talis eſt, atq; precioſiorum in calidis re gionibus, quòd ſuccus ille ſit tenuiſsimus. Ob id igitur gemmæ omnes tantum habent duritiei, quantum& nitoris. Aliæ uerò in animalibus generantur, ut de Alectorio ferunt. Certum eſt lapides ſaltem in anima libus gigni, ut ſuo loco explicabitur. Refert Agricola, in capi iecore in- De lapiqe in ie uentum lapidem candidum ſubfuſcum,& ſuperiore parte quæ arctior core ali inuen ad dexteram extuberat fuſcum, inferiore qua latior cauernoſum, cæte- 4 rum pro loci natura incredibilis magnitudinis: longum unciam, altum ſeſcuncem, latum digitum. b
Cæterùm quæ inter lapides generantur, non paſsim, ſed habet una- Semmaraã ma- quæq; gemma ſuam matricem. Smaragdus Praſsio innaſcitur,& Iaſpi vices.
B di quandoque, Silici Iaſpis. Carbunculum ferunt Balaſsio, Cryſtallus
Marmori, Onychi Sarda, qualis apud me eſt, ubi in imo uideas Ony⸗-
chem expreſſam, Sardam in ſupremo. Cognoſcuntur gemmæ, tactu, Gemmar pro uiſu, lima, ſubſtãtia. Tactu, quia grauiores uitro ſunt ac frigidiores. Vnn brisſtgna.
de Indi gens hoc in genere ſolertiſsima, linguæ contactu eas probare ſo
lent. Sunt aũt optimę, quæ frigidiſsimæ. Viſu, quòd ſplendor nitidior
ſit, conſtantior, ac magis oculos implens, nec lucernę lumine adedò ut ui
trum hebetatur. Subſtãtia uerò uiuacior ac magis leuis. Lima, quia, ut
dixi, non atteruntur. Inde factum eſt ut gemmę pleręq; interdiu Iocis in Gemmærum in quibus naſci ſolent, Solis ſplendore detegantur: nocte Lunæ uel ſide-“““ amco. rum: aliæ caſu, aliæ effoſsis locis certis argumentis quęruntur inueniun turq́;. Gemmarum uitia pluima:alia tamen coloris, ut fumus, umbra, Gemmarum ui nubecula: alia corporis, ut ſcabrities, capillus, ſal, punctũ, ſcobes, plum ii⸗ b bago, ferrugo, rubigo, uomica. Fumus obſcurior, nubecula candidior,
umbra tenuior acnigrior. Capillus in ſuperficie quaſi exeſus, ut lima ta
ctus lapis uideatur. Sal obſcurum intus, glaciem uocant. Scabrities a-
ſperitas quædam, quæ tamen à profundo originem ducit. Punctũ eſt,
ut bulla parua in corpore gemmæ. Scobes uelut fragmẽta ſparſa. Plum
bagine obtuſus ſplendor reddit᷑, ferrugine etiam cum colore obſcuro.
Vomica puſtula uidetur profunda, denſa. Rubigo autem à ferrugine
parum differt, ſed tamen rubicundior eſtrubi go ferrugine. Vitiantur gemmænon plus animalibus plantisuùe, imò minus: ſed tamẽ rariores
M
A 3

4
8 aitijs dä- ſtimamus, fallente ſenſu: nam nõ ſi Alenau. paruitatem magis ſunt in illis conſpicua,&
DE LAPIDIBVS
190 ſine uitio uidentur eſſe gemmæ anima ob ſplendorẽ& paruitatẽ uitia magis pientes cur ne digna. Ob id pleroſq;eruditos magi
cõſpicua ſint,& animaduerſio- s uitijs grauiorib. obnoxios exi ſic eſt, ſed ob ſplendorem nominis& magis animaduertũtur. At t: non enim tot hominum oculos ha- bent in ſe conuerſos ut ſapientes. Magnitudo autemin Principibus fa- cit ut non animaduertatur uitium, uelut nec in ampla ueſte exigua ma- cula: ed factũ eſt ut anſa præberet᷑ populis maledicendi de ſapientibus: Sapientes cur tum uerò uiciſsim illis irritatis, inuidia non leuis patrię cõflata eſt, à qua
plebeios homines obſcuritas tegi
blerungſuñ ba. n0nnunquam excidiũ& calamitates ingentes proueſierè. Quantum
trie perniciem.. 4** 1. d vene,eng. obfuit etiam citra diuinum iudicium Iudæis, quòd Chriſtum& laco-
bum occiderint? Athenienſibus, quòd Socratem: Romanis, quòd Sci pionem Aphricanum in exilium ſpontaneum coegerint? Sed omitta- mus obſcuriora, ab euidentibus ſumamus exemplum. Pericles uir ma. ximi ingenij, inſimulatus ab æmulis qu ↄd pecuniam publicam apud ſe repoſitam conſumpſiſſet, ne apud iudices infenſos calumniæ ratio- nem reddere cogeretur, ſuadendo& imp ellendo populum Athenien- ſem bello Peloponnenſi implicuit, in quo pecuniæ omn es tam publi- licæ quàm priuatæ abſumptæ ſunt: iuuentus tota partim bello, partim cum toto populo peſte ſublata eſt: agri uaſtati, urbes Athenarumim-
perio ſubiectæ, exciſæ, euerſæ, ac in hoſtium colonias translatæ: amiſ-
ſum etiam imperium primò, inde libertas: demum muris euerſis, quod deterrimum fuit, urbs ipſa in triginta tyrannorum poteſtatem redacta
eſt. Neſcio quàm ſanctè rempublicam ſuam tractarit: quàm callideeul-
tus ſit inimicos, omnibus conſpicuum eſt, ut nunquam poſthac Athe-
nienſiũ ciuitas imperiũ recuperare potuerit. autor eſt Diodor. Siculus
in duodecimo bibliothecæ ſuæ. Itaq; ut ad rem redeã, ſplendor in gem-
perſpicuitatis mis& perſpicuitas cauſa ſunt ut uitia fiant manifeſtiora. Perſpicuitatis in gemmis cau- cauſa in gẽmis(nam ſuperius de metallis egimus) eſt, ut colore careãt, le&L aqueam habeant ſubſtantiam. Oſtendit hoc experimentum Chalce donij, qui Onychis ſpecies eſt: nam in aquã iniectus, eſt perſpicuus,&
coloris aquei: ſiccatus, candidus& minimè perſpicuus, raræ enim ſub-
ſtantiæ eſt, atq; ideo aquam cõbibit. Eius permixtione opacitas tolli,
color enim candidus nunquã poteſt eſſe perfectè perſpicuus, quoniam
P V radios diſsipat,& permutat à propria natura, ut uel nõ poſsint penetr
Semme præci· Præcipuæ inter gemmas, Smaragdus uiridis, Carbunculus rubens,
puæ.
libus& plantis, quddl in gemmis e

6 Datri=flanaekt 8 prou e. Qun quod d ſtum 7 dem. N anis qud mcdege ta: dedon emplunt ericlesu ecunian iblicm intenlo*κ umnier ndo pot=um Ath cuniæ Mies tan Stotapa mbello ati, urb’i themamm acoloniin anslate: lemum naseuerdie vorum gm katemn atractart aumcll t nunqu E doſtha autor el Jodor. emredei Jendori maniſeſti— perpi mus) cit„colons hoc exP entum, iniectuſ= petſi perſpichs racxum ermixtu Mop ain ſctepei Muus du
E 2 nut uel— oßsintf 1 3
— 4 lls s Hya
LIBER SEPTIMVS.
191
Prannium, altera purpurei, reliqua nigri coloris, quanquã precij non
Parua ſit diſsimili tudo. 3
Viuere ſuperius omnia quæ miſcẽtur demonſtrauimus, hoc aũt ma
imè lapidib. conuenit. Neqʒ ſolum uiuunt, ſed morbos,& ſenectutẽ,
& poſt etiam mortẽ patiunt. Nam ſenio co nfectus Herculeus lapis, fer- lernſenn rum non trahit:pedore etiam ac ſqualore debilitat᷑, ut etiã animal. Neq; nire.
enim qualitate id agunt, ſed uita: nam piper prius piper eſſe deſinit, q́;
quòd ſumptumab homine nonex calefaciat, etſi ſit uetuſtiſsimũ: at lapi
des nulla ex parte carioſi proprijs uiribus deſtituũtur. Obſcuriora hæc
Lapidibus mar
ſunt omnia in lapidibus quam in plantis, quantdò etiam uita in his mi-
nus,& uitę opera ſunt manifeſta. Sed ſi tamen animaduertas,& pallere
& obfuſcari,& proprijs uiribus deſtitui, cariemq́; pati uidebis. Cre-
ſcunt& hac de cauſa lapides exciſi, quoniam uiuũt. Nam& plantarum
partes,& chelæ cancrorum,& lacertarum caudæ auulſæ reparantur. Dubitabit aũt meritò aliquis, cur lapidib. ipſis maiores uires eſſe ui- Lapidibus cur
deant᷑; animalibus, aut plantis, cum animalia& plantæ clariore uiuãt irer hee eres
uita? Ergo plures huius rei cauſæ ſunt. Prima, ꝙ dum animal& plantã dano etaune
multis functionibus aptam parare neceſſe fuit, non licuit mixtionem a-
ded temperare, ut uires illas admirabiles aſſequeretur. Indicio eſt, quòd
inter animalia uiliſsima quæq; clariorib. uirtutibus prædita ſunt, ut Sa
lamandra, Bombyx, Cicendula, Chamęleon. Et inter lapides non gem
mæ trahunt ferrũ, aut illud ad polos dirigunt, ſed obſcurus ac omni ca-
rens pulchritudine Herculeus lapis. Altera eſt, ꝙ mollis materia tantã
uim ſuſcipere non poterat, ut nec dura facilè uarietatẽ figurarũ: ob hoc
nec lapidib. folia, fHores, aut fructus adſunt, uel crura aut oculi, nec ani-
malibus aut plantis tam ualidæ aut admirabiles uires. Accedit quòd ge
neratio lapidum in longo tempore fit, in breui plantarũ& animalium:
itaq; maius aliquid temporis longitudine adiuta molliri natura poteſt.
Plures etiam uires animalibus ſunt, quæ uel àuoluntatis arbitrio pro-
cedere putantes non miramur: aut ob illorum captiuitatem nos latent.
Quamobrẽ apertè de lapidũ uiribus iudicare licet, illas nec agnoſcere.
Hyacintho tribuunt non paucas laudes uiri autoritate digni, inter Macinthus,&
quos Serapio, quem nos Ioannem Damaſcenũ in commento ſuper ar, uire illus
tem medicã eſſe docuimus: quòd à fulgure tutos reddat geſtantes, atq;
adedò tutos, ut uel cera quæ illius cælaturę ſubiecta fuerit, etiam illud ge
ſtata arceat. Expertumq́; eſſe in regionibus illis in quib. plures fulmi-
ne pereunt, cum nemo qui hyacinthum ferat tangatur ab eo. Simili mi-
raculo geſtantes à peſtis periculo liberat, etiam in aere peſtilẽti habitan
tes. Tertium eſt quòd ſomnum conciliat, hocq́; ſe expertum fatetur Al
bertus Magnus. Ego prægrandẽ ſoleo geſtare, uideturq́; aliquid, non
tamen multum conferre ad ſomnum: uerum nõ puniceus hic meus eſt, épecies Hyacin
atq; ex illo optimo genere, ſed aureus, multumq́; ab optimo deſciſcẽs. thorum.
Optimus enim puniceus eſt, qui rarò lentis ſuperat magnitudinẽ. Hic
Lapides cur ex ciſi denuò cre- ſcant.

DE LAPIDIBVS
192 dum iuxta ignem eſt, id eſt, ſuper prunas poſitus, obſcurior fit ac rubi. o cundior, ab igne remotus ſplendeſcit. Verum parum hoc genus àcar- bunculo nobilitate differt, rariſsima, ut dixi, mediocri magnitudine. Referũt ad hoc genus uires omnes manifeſtè, obſcurè uerò ad aureum, nullo modo ad aqueum, hic enim uilis eſt,& effœtarum uirium: augere
præterea diuitias ac autoritatem exiſtimant, cor uerò confirmare admo dum, lætitiamq́; nõ obſcurã gignere. Horũ igitur cauſam nõ tanquam uerorum, ſed ut poſsibilium afferamus. Frigidi temperamenti eſt: atq; hoc fermèomnibus cõmune gemmis,& ſpiritui humano commo dus, ſeu ſubſtantiæ ſimilitudine, ſeu claritate, ſeu alia cauſa, unde illum repa rans& confirmans hilarẽ reddit: nihil enim aliud eſt triſtitia, qu àm uel contractio ſpiritus, uel paucitas, uel obſcuritas. Eadem igitur ratione, ut quidam ſe expertos retulerunt, ſi quid aliud cor confirmat: peſtem quoq; arcet, quæ maximè contingit ob metu& cordis imbecillitatem, quæ duo hyacinthus abolet: ob hoc pueri,& mulieres,& timidi, peſte corripiuntur celerrimè: iuuenes& audaces, nõ niſi ualde ſæuiente: mul tum igitur iuuabit arcendo peſtem. Sed& ob ſi piritus iucunditatẽ gra tum& manſuetum reddet& boni conſilij: unde autoritatem augebit, ad cuius incrementum plerunq; etiam diuitiæ augentur. Hacinthus Reliquum igitur hoc unum eſt, utà fulmine reddat tutos. Neqʒ hoc Vene of z exiguum eſt munus, quandoquidẽ clari uiri multi hoc mortis genere tueripoßit. tam repentino perierint: Zoroaſtres Bactrianorum rex, Capaneus belꝰ vixi clæifulmi Io Thebaico, Aiax poſt Troiæ excidium, Anaſtaſius Imperator poſt ne exticti. XXVII. Imperij annum: Carus quoq́;, tum Cæſares etiam alij. Id ergo quot modis fieri poſsit, doceamus. Vel enim prohibet ne ueniat uelut conſilium gerentis dirigat, aut quòd ſolis his in mentemueniat hyacin thum ferre, quos nunquam fulmen læſurum eſt, uel ut prohibeatnelæ datur qui fert hyacinthũ, etiam ſi fulmine tactus fuerit. Plures excogita ri modos poſſe non uideo. Tangi fulgure nec lædi uix eſt ueriſimile: ne que qui ſcribunt, non lædi, ſed non tangere ſcripſere. Rurſus prohibe- re etiam ne ueniat, maius miraculum erit quàm hoc: actiones enim ſal tem conſpicuæ& magnæ contactu fieri ſolent. Fato uerò ita eſſe conſti tutum, proximum fabulæ eſſe uidetur. Illud igitur melius eſt dicere, ex hilaratum ſpiritum cordis etiam hoc commodi aſſequi, ut hominemed dirigat, quò omnino à fulgure tutus ſit. Dicere autem, quòd etiam ſitan gatur, non lędatur, medicum eſt ac magis naturale: quanquam miracu- lo euidenti proximius ſit. Diximus in his, morẽ Philoſophi ſecuti, qui in tam arduis quęſtio- nibus ſatis eſſe putat, ſi magis abſurda deuitemus. At quòd lapides nos Turchefia. rueantur à caſu, uelut de Erano, uocata Turcheſia referunt, quæ annu- lo geſtata, ſi ex equo cadat homo, excipere omnem ictum creditur, atq; frangi etiam in fruſta ſeruato homine, minus difficilem habet cauſam, ta
metſi arduam: adijciunt, oportere dono eſſe acceptam. Lapis hic colore
eceli

ditt R tia qur 8. Eade Prule dcorc a2. 119 2rg mat: I cordi ibecilit muliert. timici niſiuae xuienn dſpiritut Tundii de autqi tem aug eaugent—
geredda a os. Na imultihronög norum=apana
naſtaſiu E pperavn
₰△— 4
Cæſares& naliil prohib m ueniu in ment Pueniali iſt uelu ohiben us luerit Aures ec lrdiuis R ueriim ripſere. ſus pn mhoc:*¾ flesell 1.Fatot m ita dles giturm 15: eſt a Nalſequr. homir m 7 pd ecn uam
aute rale: qi
LIBER SEPTIMVS. 19
à cœli conſpicuus eſt, nitetq́;. Probatur autẽ, ꝙ nocte ſubuiridis uideatur,
ꝙ pars auerſa& quę in imo eſt, nigra ſit, ꝙ uenas ex inferiore parte reci- piat, ꝙ lenis ſit nec admodũ frigidus, ꝙ deniq; diluta calx& ei ſuperpoſi ta cærulea uideat᷑, coloremq́; gemmæ excipiat. Et cum talis etiam fuerit, nec perſpicuus, nec gẽma: lima enim tangit᷑. Quinetiã ignibus propèad- motus effloreſcit color,& ſolo manuum udo flacceſcit,& diluit᷑. Ob hoc incertũ eſt, an ſeplaſia gemmariorũ uulgata ſit fama tantæ uirtutis, ut ma gni precij ac modicæ pulchritudinis ac caducę lapis reperiret emptores. Nec hi apud quos naſcit᷑ alias ei eſſe putãt uires, q́; aduerſus ueneficia& lymphaticos. Ergo ſi prohibeat cadentiũ damna, hoc fiet homine minus preſſo: nam& ob hanc cauſam cadentibus uiliorib. ac macilentis equis nõ periclitamur. Sed lapidẽ ipſum ictum excipere, ſupra fidẽ eſt: forſan aded mollis eſt, ut celerius equite ipſo cadente lędat᷑. Eſt mihi Erano,& dono quidẽ accepta, nec experiri contigit, nec tanti eſt uoluiſſe ſcire ut experiri uelim. Minore miraculo Hyænam& Smaragdum futura præ- noſcere ſaciunt, ſiid faciant: nam nunc de ea re quæ facit diſſerere nolo, Smaraędus. ſed quòd facere poſsit,& cur,& quomodo. In annulo enim geſtata gem naneecſäß ma, uel collo appenſa, qd ualidius eſt, aut etiã ſub lingua retenta, qd maà- cere qin aati7- ximè tunc efficere poteſt, confirmat rei uenturæ opinionẽ, non uenturæ nem.
autẽ ex animo delet. Id quomodo faciat, ſi ſcire cupis, nõ ſecus ac per ſo-
mnium animã diuinare dicas:at quomodo per ſomniũ diuinare contin-
gat, in libello de animi immortalitate docuimus. Poſſunt& lapides ſub
lingua retenti diuinationẽ facere augendo iudiciũ& prudentiã: horum
autem maxims eſt diuinatio, ut in libris de ſapientia demonſtrauimus.
Frangi uerd Smaragdũ in coitu quandoq; experimento cõprehenſum Cur dmaragdus dicunt. Vtutresſe habeat, fragilior omnium gemmarũ eſt Smaragdus. a ſe b Cum uerd abundanti tenuiq́; humidò cõcoctio acceſſerit, calore uexata Ke difrumpit᷑: nam humidũ concalefactũ in aerem tranſit, maiusq́; occupat
ſpaciũ, inde diſrumpit: hoc enim demonſtratũ eſt ſuperius. Incaleſcere
plurimũ corpus in Venere,& anhelitus frequẽtia,& ſudoris aduentus
etiam quandoq; docet, calorq́; hic magis imprimit, quia nõ quemadmo
dium in exercitationib. ſenſim diſſoluitur. Venenis maxime reſiſtit epo Cur smaragius ta hæc gemma, quoniã mollitie uincitur à natura plus omnialia gemma: ſarue⸗— 1 perſpicuitate ſubſtantiã ſpiritus recreat humidi cõcocti abundantia, na turæ humanæ confert,& ueneni naturã retundit: quia uerò lapis, ſtabi-
les uires retinet. Eorum uerò quę uiſui grata ſunt, fermè nullum homini
non utile eſt. Dico autem gẽmas, aurum, argentuũ, ſericum, purpurã, mo
dò ars aſpectũ non decipiat. Itaq; Smaragdus cum pulchritudine præ- Gemmarum no ſtantiſsima ſit gemmarũ, ut duritia& ſoliditate Adamas, gratia Sapphi- bropriæ rus, alacritate Carbũculus, ac ſplendoris uarietate Opalus, nitore Chry haei⸗ ſolithus, diuerſitate Achates, ita etiam Smaragdus hominis ſalubritati plus conferet: uerum ut molliſsima eſt, ita obnoxia omnibus maximè ca
ſibus. Vitiatur ab igne& æſtu, à contactu duriorum gemmarũ, præci-

104 DE LAPIDIBVS
puè Adamantis, à chalybe, aurichalco, ære communi, tum cyprio, ab icti o
bus, attritu, deniq; nullis non obnoxia iniuriis hæc gemma eſt, hacq; cauſa paucis eſt in digitis, ob precium grande. Probaturmaximeè quima ximè ſplendet, ac quaſi ut Sol quidã, quiq́; lucos& uirètia prata imitan- do oculos alacritate implet: neq; ulla eſt alacrior gèma. Optimos etiam reſerunt coti Lydiæ affricatos, æream maculam relinquere.ʒ Somnia uerò& imagines mouere longèminus mirum eſſe conſtat,
Gemmæ quo- modo imagines quàm prębere diuinationem. Sic lapis ille qui apud me eſt, imagines mo Ee feun oſtn uet in ſomnis aſsiduas,& minuit ſomnũ, ac memoriam auget. Palàm eſt
dant. 8 Gemma incerti hoc facere ſiccitate maxima, quam habet: magnitudo ut piſi non medio-
generi mirabi- cris, aut parui, ſed magni: color ferrugineus in ſupremo cum maculis ſan
à. guineis cum nitore, duritie maiore qu am Achatis, in imo ut turbidi cãdi di oui: maculæ illæ ſanguineæ limacis corticem repræſentant: ubi lapis eſt candidior, pars quaſi tunicæ interioris oui intus ſpectatur.
Simili cauſa Amethyſtũ referunt ſomnia mouere, unde Chalam dici tur hebraicè, quod eſt ſomniare, teſte Rabbi Aben Ezra. Quædã uero alia permutatione ſomnia mouent, ut Onyx, cuius nomen uulgò Nico- lus, nam ſpiritũ mutat& agitat: uel pulchritudine alia id agũt, ut carbun culi, opali, achates: quædam rurſus proprietate. Manifeſtum̃ eſt igitur quatuor modis excitari ſomnia a lapidibus: nam& ab alijs cauſis ſi exci tentur quàm à lapidibus, in hæc quatuor geniera facilè rediguntur. dic
enim uigiliæ, cum ſomnus ſuccedit leuis, ob ſiccitatẽ mouẽt imagines,&)
cepæ, caules, acſinapis, ob uapores:& timor, gaudium, uiridaria, amor quia animum mouent:& quæ ſponteè mouent, de quibus in primo libro de inſomnijs diximus. Audaciam ueròd aut promptitudinem præſtars uel ignauiam etiam, longeè facilius quàm ſomnia mouere. Etrurſus ſan- guinem ſiſtere, aut confirmare uentriculum, quemadmodum laſpidem facere uidemus, admiratione fermè omni carere debet: quandoquidem ad primas aut ſecundas ſaltem qualitates hæc referri poſſunt. Atquehe Labides ut èu in nobis uires. Porrò lapidũ ſubſtantia dura, utq́; durior ed precioſior, . Deae uelut metallorum quò fuerit magis ductilis, unde inter metalla auro pre lia precioſiora. cium ſummum,& Adamanti ſubſtantiæ ratione: nam colore cedit Car- Adamas. bunculo, Opalo,& Smaragdo. Illud præcipuum Adamanti, quòd eius ramenta etiam ſunt precioſa: nam ſcrupulus ſex aureis coronatis uendi tur: duritie enim omnes gemmas diuidit, cælaturæ non tantum commo dus, ſed& neceſſarius. Non ab alio fermè quàm à ſua ſcobe atteritur8è
expolitur Adamas, ob duritiem. b b — uſba 4 4 Pl- Eadem etiã cauſa referũt, qudd non obſcurã habet rationẽ, cuſpiden mantts, Na illitam puluere Adamantis, ſeu teli ſit, ſeu ſariſſæ, aut gladij, uel ſagittęſ omnia ficus cilè omnia arma, ut loricam galeamq́; poſſe traiſcere: incaleſcit enim ictu beifort. ferrũ ſeu chalybs,& obuiũ ferrum penetrat. Hoc igitur& tenuitatis ſum mæ& duritiei in Adamante argumẽtum ſit. Aliud„quòd maximeinter
„
Gemma quæ
gnibus njiſtit. Gemmas nitet expolitũ. Tertium, ꝙignibus reſiſtit uſq; ad nonum diem om
die nno

morian m axt. dal uudo d nonm dupren mma us, müet turdi nrepraaant:uii msp dur.
vouere, eChalh Aben. Quai dius nêranuulgh linealia—gürun ue. Mate itumcit umRK Ijs caub neraficiſt digumn ſccitatẽt ẽtimagi gaudiut„ iridaran t dequitz inprim prompti minem pe niamo EtnnI quemad Edumli gedeb& uandog reſeriß Rant. Ar utq dt eo pred undeint! cetallau ne: nat lofecct n* anth,ql * oronal
uut ſex aut aturæ EN maàſdk.
8
ntumae be atto
àA omnino nihil patiẽs: poſt etiam ad multos dies illæſus manet. Poſt illũ
B
LIBER SEPTIMVS. 195 Carbunculus atq; Granatus, ad quintũ uſq; diem perſeuerãt abſq; mo- leſtia: nec tamẽ omnes, nec ſemper: igit hi poſt Adamantẽ ignib. mini- mè obnoxij,& ſubtiliũ maximè partium: nam niſi tenuiſsimarũ eſſent partiũ, admitterẽt poros, per quos ingrediẽs ignis, ut demonſtratũ eſt, facilè eos diſsiparet. Adiuuat ad tenuitatẽ& ſoliditatẽ etiam ipſa frigi-
ditas, ut hi lapides ignib. maximeè reſiſtant, quò fit ut Sapphirus& ipſe
nõ facilèignibus cedat,& durior ſit Carbunculo, attamen tertius in or- dine eorum lapidũ qui iniuriæ ignis minimè obno xij ſint collocetur. Ergo ſi quis interroget, In quibus Adamas à Cryſtallo differt, cum uterq; niteat& coloris ſit candidi uel potius aquei? dicemus nitorẽ A- damantis eſſe uiuacem& robuſtũ, ut non ſolum niteat ac ſplendeat, ſed rutilet ac micet:præterea ferro, udo, igne, uetuſtate, uſu impermutabilẽ eſſe, quorum nullũ Cryſtallo cõuenit celerrimè ſeneſcenti. Trahit& fe- ſtucas Adamas ſi incaleſcat, non ſecus ac electrum, ſed obſcurè ſatis ob paruitatẽ. Idem brachio ſiniſtro ut carnes tangat alligatus, nocturnos
D cohibet timores, ut ſæpe ſum expertus. Fruſtra creditũ eſt non frangi i-
Adamantis e cryſtalli diffr-
rentid.
Adamdantis ui- res.
ctu, cum malleolo in ſcobem redigat: paulò enim q́d ad ictus attinet du
rior eſt Cryſtallo. Sed nec Magnetẽ impedit quin ferrũ trahat, quę duo falſo illi attributa ac toties refricata etiam à nouis ſcriptorib. uulgataq́; paſsim, quid aliud qᷓ́; ingentem ſocordiam ſcriptorum ac temeritatem oſtendunt? nam temeritatis eſt maximæ, ſcribere abſona, quæ non pro baueris:maioris uecordię, non experiri quæ tam facilè poſsis. Virides uerò gemmæ non ſolum Smaragdus, ſed& omnes aliæ, ut Praſsius,& Topazius, ignib. obnoxiæ ac ſupra alias omnes ſunt. Cau- ſa eſt humoris ſemicocti abundantia. Nam ut Philoſophus inquit, me-
tem, ut diximus,& clara ratione, cum augeant᷑: quod enim augetur non ut tophus, nutrire neceſſe eſt, ut Galenus inquit. Vtuerò generantur à diuerſa exhalatione, ita colorem ac ſubſtantiam ſuſcipiunt. Fuſci igitur èterreo exuſto, candidi è puro aereo aqueòue, uirides e copioſo humo re, rubei à calore uehementi, materia tamen minimè humida, cærulei è
rubra ſubſtantia cum alterius quàm par eſt excoquitur, uarij ex uarijs.
Indicio eſt nutriri etiam, quòd naturam primam coloris undequaq; ſer uent, uelut& plantę: quòd ſi continua fieret acceſsio, uaria ſubſtantia il lorum ſemper eſſet, cum tamen uaria non ſit, niſi uel ob uenas, ut etiam in arboribus: uel ob naturam lapidis, ut in Achate.
Sed hęc uarietas etiam in plantis, ut in oliua, eſt manifeſta, cum haud tamen dubieè oliua nutriatur, nec acceſsione creſcat. Ergo non fortui- ta eſt hæc exhalatio, ſed lapis, uelut& arbos, quod ſibi maximè con- uenit, id maximè ad ſe trahit. Pellucidæ erunt, cum à terra fuerint re- purgatæ aqueæ partes,& quæ remanſerint tenues, ac aqueo humo- ri mixtæ perfectiſsimè. Ea ergo cauſa contingit, nullum lapidem ſplen
B 2
Virides gemmæ
omnes obnoxiæ ignibus& cur. 3. Meteorum in talla ex humida exhalatione, lapides è ſicca generantur: nutriuntur au- fine.
De lapidi gene
ratione,& caus ſa œlorum eo- rum.
Libro de medi-
corum nominii
expoſitione ul- timo.

196 DE LAPIDIBVS
1
didiſsimum eſſe grauem: neq; ex illis quencquam alicuius egregiæuirtu c
2
Gemmar̃ nul- tis expertem eſſe. Itaq; aliæ gemmæ uitę longitudini, a 2e expehe ahen quędam ſapientiæ, quędã diuitij zur iſ is u i, ali liæ etiam ſunt infelices: uædã pięr
b bori, aliæ bonę fortunæ fauent, aliæ etiam luriti quædã pigros,
liæ incolumitati,
s, aliæ amori, aliæ diuinationi, aliæ ro-
tutis uædam timidos, quædam lætos, quædam triſtes faciunt. At dices: Si ſplendidi lapides ètenui conſtant humido, pauco etiam terreo, qui fit ut tamen grauiores ſint uitro? hoc enim ſignum inter ea, uibus falſæ à ueris diſtinguũtur, appoſitum eſt. Sed cauſa eſt, qudòd ui trum ſubſtantia grauius eſſet: nam& craſsius Adamante: uerum Ada- mantis ſubſtantia cum maxime ſolida ſit, uitri autem rara ac poris ple, na, ed fitut Adamas grauior ſit uitro: nulla tamen gemma grauior nobi lis eſſe poteſt, ut grauitas ſemper addat utilitatem. Cur tenuia Dubitabit forſan quiſpiã, cur diluti coloris ac uitioſi, tum etiam ma- luti coloris gem culoſæ gemmæ prægrandes non paucæ inueniantur, elegantes acſine me multæ ma- uitio paruæ quidem multæ, magnæ admodum raræc Cauſa eſſe poteſt, znedeu quðd materiæ uilioris in unoquoq; genere ſemper maior fuit copiaq́; perfectæ. Altera, quòd plures ſunt immaturę gemmæ, q́; quę perfectam ſint aſſecutæ maturitatem. Tertia, quæ etiam plurimum ad rem fact quòd res parua à natura melius elaborari poteſt, ac ad finem deduci:ob id magnę gemmę uix unquam ad exactam maturitatẽ perduci poſſunt.
Accedit qudd reges ipſi, apud quos gemmę ipſę gignuntur, quaſcunq;
magnitudine& pulchritudine eminere cernũt, apud ſe retinent: ſolumꝰ
aruas, aut diluti coloris, aut uitioſas ad nos deferri permittunt. catbunculus. Refert Ludouicus Vartomanus Romanus, regem Pege(hęceſt ci-
b uitas ini India) Pyropos habere tantę magnitudinis& ſplendoris, utſi quis regem ipſum in tenebris cõſpicatus fuerit, nõ aliter lumine claro eum ſplendere uideat, quàm ſi Solis radijs illuſtretur. Pyropũuocare
conſueuerunt Carbunculi genus nobilius:quippe tria ſunt illius gene- ra:primum, quòd in tenebris ſplendet, qualem uidiſſe ſe Albertus teſta
tur:hunc igitur PDyropum uocãt. Proximus illi, qui dum in uaſe nigro ſplendido ponitur, ſuperfuſa aqua in tenebris ſplendet. Tertius autem
uilior, cuius ſolum lux eſt conſpicua alieno lumine, ſcilicet diei aut can
carbaculo pro delæ. Proprium eſt Carbunculi, animum incitare,& alacrem facere:co pria. lores enim ſpiritus iuuant. Latet tamẽ illius utilitas, cum lapis fueritui tioſus, aut paruus, aut qui geſtauerit inconſtans, ut puer, aut nimijs ac
grauioribus curis obſtrictus, ut Principes ſunt ac ſapientes. b
Gemmamolles. Sunt& Carchedonij Carbunculi, quales Germania mittit, pulchri ſed molles,& ob id nullius penè uſus. Sub fluorum genere ob teneritu
dinem cõtinentur. Theophraſtus ex σαυνεε, id eſt, cõfſuxu illos fieri exi
ſtimat, colore quidam aqueo, quidam amethyſtino, alij hyacinthino,
alij rub eo, ſunt quos Carbunculos uocant. Omnibus ineſt Carbuncu- lis, ut cælati rapiant ceram ſecum, ob hoc ſcalpere illos nefas eſt, tum maximè quòd alacri illo nitore deſtituuntur. Pulchrior

nmt Kuerum; autem Mnac don den genten grauion tem.
Sacuiti umetim antut Lantesa nraresi ellen ampert arfuitch demmaf Juepett aplurit tNad rem cit acas ⅞ em dedu aturitat rducipij plęgigt ur, quii üt apuc Setinentl deferiſr mittunt. us, rege rege hac rudinis Nendom erit, nô u rlumuin lluſtren— yr opnd uippet Aintilliut
muiditt Alberu
umine, cct diein
jenre, Ja crem bar i
41 In) vftine M mnih=— per Isne 4
LIBER SEPTIMVS. 197
A Palchrior Carbunculo eſt Opalus:adijciam in re tam præclara, ut ſi Opali mira pul contingat inuenire, non neſcius ſis quanti debeat exiſtimari, Plinij uer- iudo.. ba:is inquit: Eſt Opalo Carbunculi tenuior ignis, eſt Amethyſti ful- e3? e 8 gens purpura, eſt Smaragdi uirens mare,& cuncta pariter incredibili mixtura lucentia. Alij ſummo fulgoris argumento colores pigmento- rum æquauere, alij ſulphuris ardentem flammam, aut etiam ignis oleo accenſi. Magnitudo eius ut auellanæ: propter hunc lapidem Nonium Senatorem ab Antonio proſcriptũ recitat. Nihil igitur inter gemmas pulchrius eſſe poteſt. Inuenitur in inſula Zeilam orientalis Indiæ, arte potius naturam adiuuãte, quàm quod talis ſpontè naſcatur. Ignibus e- nim tam multiplex color paratur. Multum ab hoc pſeudoopalus de- Opali qrgene- generat:candidus hic eſt& nitet, ſed non perſpicuus: oculũ uocant cat 8 nae zaln⸗ ti ſeu felis. In eo quem ego habeo hoc mirũ uidetur, quòd altera ex par- te candidus ac lacteus uidetur totus, ex altera autẽ fuſcus admodum to- tus etiam, adeoq́; fuſcus ut etiam obſcurus appareat:nec hoc illi contin git lucis uarietate, quandoquidẽ ſeu ad lumen, ſeu uerſus tenebras con uerteris eum, albus ex ea parte, qua albus uideri ſolet, ſemper eſt, fu- ſcus uerò ex alia. Itaq; eadẽ ſuperficies ſola aſpectus uarietate ex aduer- ſis partibus conſpecta, colores duos penè ex toto contrarios oſtendit. Horum lapidum quidã molliores, quidã duri, ut is quem ego habeo.
..„ 12„ ☛ 7 8 Tam mirabilis igit᷑ proprietatis cauſam reddere oportet. Ea eſt, quòd
B criſpus lapis eſt, atq; partib. peruijs, alijs aũt minimè: partibus nõ per-
uijs lumen recipit, ſed reddit, eoq́; fit ut candida ac uelut nix ſplendens
reluceat: coritraria conuerſione lumen excipit, ſed non reddit, atq; ea de
cauſa obſcurus lapis uidetur ac fuſcus. Indicio eſt ſubſtantia, ut dixi, il-
lius minimè æqualis. At dices: Cur nõ excipit lumen, ſi peruia eſt gem-
ma: Melius itaq; eſt ut dicamus perſpicuam totam eſſe in ſuperficie, al-
tera quidem tamen parte ſcabrã, atq; ideo nigram: altera uerò politam,
atqʒ ea de cauſa ſplendidam atq; albam. b Proximus Adamanti ac quintus in ordine nobilium gemmarũ eſt
Sapphirus, duritie maxima, colore cęruleo, atq; admodum, ſi ſit non di Sabphirus.
lutus nec uitioſus, iucundo oculis: quamobrem nullæ res magis recre-
ant uiſum Smaragdo& Sapphiro: recreat etiam hominem,& epotus S-appbiri uires.
bili nigræ& melancholicis ac ſcorpionũ ictibus auxiliatur. Refert Al-
bertus Magnus bis expertum, quod Sapphirus ſolo contactu anthra-
ces curat: optimum& grandem eſſe, ac diu carni hærere illum oportet.
Id efficit ꝙ alexipharmacam habeat uim,& ut ictu dipſadis ſitis inuehi
tur,& remoræ contactu obſtupeſcit manus, ita contactu diuturno Sap
phiri uirus anthracis extinguitur.
Heliotropiũ gemma eſt uiridis, Iaſpidi haud abſimilis: ſed Iaſpidi ma Heliotr pium, culæ aut guttæ ſanguineę hęrent, at Heliotropium ſanguineis uenis in-& uires eius. terſtinguitur: expoſitus Soli ſub aqua ob uiuacem rubedinem ac uiridi tatem colorem croceum ſpargit, ut aerem obnubilare uideatur, atq; de
B 3

ͤͤö
198 DE LAPIDIBVS
liquium Solis o
Aſtriter. cut nec uerum Aſtritẽ. Hæc gemma eſt dura, quæ Solem dum circum-
uertitur oſtendit intus lucentem. Verum gemmarij ex Chalcedonio rſeudoaſtrite. Onyche eam æmulant᷑, quæ nitorem& uires breui amittit, maximeè ſica lore aut ſudore uitiet. Melior eſt quæ fit ex Sarda ſplendidiore, quam Carneolum uocant:optima fit ex ea tum ex alijs lapidibus durioribus cauis:nam cauitate colligitur lumen: ſola tamen uera Aſtrites pulchri- tudinem ac decorem retinet. b gſtroites, e il Alſtroites parum nomine, multũ uiribus& ſubſtantia diftert ab A- lius uis admira ſtrite, nam nec gemma eſt, nec perſpicua: maculis cinierei coloris tota di bils. ſtincta eſt, unde nomen ſumpſit. S ponte in aceto ac etiam uino moue/ tur, ac animaliũ inceſſum imitatur, procedens inde ad latus, inde retro- gradiens. Hunc lapidem cognouit ac illius uires olim Rabbi AbenEz ra: frequens eſt apud nos, ac uilis precij. Ego cum motus illius ſæpius conſideraſſem, lapidem tenui conſtare humido,& quod ab aceti ac uini ui in uaporem conuerti poſſet intellexi, unde quærens exitum, nec inue
niens, huc illucq́; lapidem alioquin etiam leuem facilè impellit: namte-
nuitatis uaporis indicium eſt, quòd bullas non mittit: un de nec meatus
habere magnos illum credere oportet. Sunt qui geſtantes collo appen ſos exiſtiment uictores efficere. Ego quæ ſolum expertus ſum hic ſcti
9
bere aggreſſus ſum: uerum hoc adijcere non piguit, ut quiſq; poſsitex-
periri: nam de motu, ut dixi, in uino& aceto ego ſępius experimentumꝰ
ſumpſi. uſbiu& eius Iaſpis ſimilis eſt Heliotropio: hun c, uiridis ſi ſit,& èdirecto uẽtriculi uires. ſuſpenſus, uentriculum non leuiter confirmare ſcripſit Galenus: nosſi
ſtere etiam hoc modo ſanguinem undequaq; manantem, ſed è naribus præcipuè, uidimus: nec mirum, quandoquidem uim maximam habeat aſtringentem. Eligitur ex Oriente non admodum paruus, ſplendens, uiridis, ſanguineis guttulis plurimis ac ualde uiuum ſanguinẽ æmulan- tibus conſperſus. b
ſtendere. Huncuſq; ad hanc diem uidere non licuit,ſi,
Aehtes Qmnibus tamẽ gemmis unus opponit᷑ lapis Achates,& i pſe e gem- marũ numero, ſed tam uarij generis, ut unum lapidem eſſe non credas: candidus, rubens, croceus, cinereus, uiridis, niger, uarius, cæruleus. Quid moror? huicuni nec omnium aliarum gemmarũ colores ſatisſa/ ciunt. Ille lucos, prata, animalia, flumina, Hlores, arbores, natura ludente refert. Celeberrimus in hiſtorijs eſt Achates Pyrrhi regis, nouem Mu⸗ ſas cum Apolline in medio citharam pulſante reſerens, ſingulasq́; cum proprijs ornamentis, ut uideatur tunc natura cum pictore cer taſſe: atq;
hic miraculum dici potius debet quàm gemma. Nobis duo ſunt Achꝛx
tes, in quorum altero natura hemiſphærium pinxit cœli, diſtinctis orbi
bus: in medio terra rotunda quaſi aquis ſupereminẽs:in reliquo hiatus terræ fumũ emittere uidetur, qui aerem obumbret. Atq; illud in eoad-
„.. X...— miratione dignum, quòd alius fumi color, alius aeris, qui ex eo obſcur tur:

1 orista. Kcto ac n nuinom zundead ets,inden uresolin äbbi Ab Ocumur Ssillius 3 o,&O abaccin quæren* itum n- mfacil m pellit:m onmittidenecm quigeſm es colbn lumexim Ssſumbi
piguit,¹n uiſq;poi
egoſepe experimn
aſit,I rectotit
* are ſcriſ 22dalenusi manat 7, ſedem emuim ax ximam sdumſE us, pe uiuum guineali
27 ν ſ dis Acr ,&iples
—
lapid tr ffenond
alapid niget rius, cel- emm dn Colofén
darbe matun
LTBER SEPTIMV S. 1 199 tur:fumus candidus quaſi ac denſus, aer ſubrubens, ac mediocriter per ſpicuus. Alij etiam Achates referunt auium oculos,& nos talem habe- mus: alij autem piſciũ. Ponticus, qui ſanguineis guttis interſtinguitur aut atris, montium refert& conuallium imagines. Quidam humanos oculos, Leucophthalmi: quidã lupi, Lycophthalmi: quidã caprę, Æo phthalmi uocati. Vidi& uiridem perſpicuũ lineis duab. candidis pul cherrimè diſtinctum, quem dubiæ naturæ eſſe crediderim, potius inter Achatem& Praſsium. Nam uelut in animalibus muli ex aſino& equa, Lapides è duo- & Lyciſca èlupo& cane, ita& lapides quandoq; miſcentur èuario ge- bu Leue eu⸗ nere, mixta eorum materia, cauſisq́; illos producentibus. b 4 anaa
Cæterùum quod ad Achatem Pyrrhi regis attinet, nimis ridiculũ pu- gnuntur. ta, caſu illum aded ad amuſsim ornatum ac diſtinctum fuiſſe. Hocigi- b tur ſic cõtigit. Pictor ualidis coloribus lapidem aliquem èmarmorum Nodus facien- genere pinxit, ut nouem Muſæ pulſantem in medio Apollinem mira- Ti ehai mi rentur. Inde ſeu caſu ſeu ex induſtria lapis ille ſepultus iacuit per mul-9“ tos annos, eo in loco ubi Achates gigni lapides ſolent: contigit itaq; cir cumcirca gigni Achatem perſpicuum& aqueum, inde inuentus refe- rebat Muſas& Apollinem illum quaſi naturæ induſtria fabricatum, cùm Achates iam gemma eſſet. Nam ſi ſpicæ& muſcus arboribus hæ- rens in Achatem tranſeunt tractu temporis, ut ego Achatem habuerim cum quinq; ſpicis, quas diceres nunc e tritico excidiſſe,& tamen lapis
B erant, imò gemma: ſic etiam muſci non parua pars aderat: quantò faci-
lius pictus lapis mollis ille, in Achatem potuit tranſire-
Itaq; ſi loca Achatum quis obſeruare uelit,& maximè ubi perſpicui generantur(hoc enim eſt neceſſarium) ſepeliat uerò picturam ex colo- ribus perpetuis, quales ſunt cæruleus& aureus, metallo conſtans, tum maxime ſi cera punica pauco oleo temperata, aliòue perpetuo ſed per- ſpicuo tamen unguento opus liniat, quale eſt quod apud nos uernix li. quida uocatur, quæ picturis abſolutis precioſiorib. ſolet induci, Acha- tes naſcetur ſic pictus. b
Verum dices, Frequens hic eſſet Achates ſic pictus, ſi tam paruaarte parari poſſet. Verum non animaduertis primò oportere ſepeliri ubi gi gnantur Achates, tum uerò Achatẽ qui circunducitur eſſe ſplendidum & perſpicuum, tum uerdò intra paucos annos tranſire in gemmam ante- quàm pereat pictura, nec dilui prius aliquo externo humore ne abolea tur imago, demum contingere ut abſolutus effodiatur. Quot enim pi- ſces ſunt quos nemo unquã piſcatur,& ferę in nemoribus, ac aues quas nullus unquam cepit, ſponteq́; ſua in proprijs locis obeunt, tot eſſe exi ſtima gemmas quæ latitantes locis quo genitæ ſunt, nunquam in lucem Prodeunt, ſed in primam matrem terram ut coaluerunt uetuſtate, ita ea dem reuertuntur. Tametſi Achates uarietate nobilis ſit, quia tamen pa- rum ſplendet, rarò precium ingens habet inter gemmas.
Chryſolithus uerò longè nobilior eſt æſtimatione Achate: hunc uo

DE LAPIDIBVS 2ium Chryſolithum. Inquit o coloris, micãs: atq; hæc ipſa quam enim Topazius Ger cur gemme bo manicus, ut pler— ſunt quæ ſub frigida zona reales plerun; inueniuntur, quòd calor non poſsit aded ſuccum illum attenuare, atq;
200 ropacius qui canit noſtri Topazium, ſicut uerum Topa eſtuerè Chryſo enim Plinius, Chryſolithus gẽma eſt aurei ubus de noſtro Topazio uulgari uera ſunt:quan æq; aliæ gemmæ molliores
lmam ſentiant. AJeò durare gemmam(nam, ut dixi, duritiei cauſa eſt perfecta concre- tio, quæ fit dum minutiſsimæ partes inuicem co mmiſcentur— attamen non de illo Chryſolitho, ſed de orientali loquitur Plinius, quem palàm eſt pręadurum eſſe, ac tantę duritiei, ut Sapphiro parumaut nihil cedat. Itaq; hancob cauſam ego in Chryſolitho effigiem meã cælari iuſsi, cum prima nominis ac prænominis litera. Elegi hunc lapidem, quòd ſit du- riſsimus, atq; ob id æternum opus, ſplendeat́; non parum. Rarus ta- men eſt Chryſolithus abſq; maculis quibuſdam nigris, a quibus uitia- chrſolithi ui tur: alioquin gemma non uulgaris. Creditum eſt libidinem ſupra om⸗ m. nemopinionem coercere, ſi tangenis carnem geſtetur. Albertus ſcribit in aquam feruentem immiſſum, illius feruorem tollere: quod minimè uerum eſſe credo, ſed multa ut ſolet in his fabulatur:quædam tamẽ quæ expertum ſe agit de gemmis ac lapidibus, ſuo loco rerulimus, ac refere- mus: neque enim mendax Huit, ſed nimium credulus, ut mos eſt eorum qui talia ſectantur aut ſcribunt. Cæterum gemmam eſſe ingentis frigoris exiſtimo, hoc argumen- to, quòd ſitim ſub lingua poſita febricitantium mitiget: quod quamuis ꝰ ctiam Cryſtallo& alijs pluribus gemmis commune ſit, nõ tamen adeo chyſolibus euidenter. Ergo Topaziũ nunchabemus, qui fuit antiquorum Chry- qui antiquorũ ſolithus: atq; contraria ratione, quem nunc uocamus Chryſolithum, Topaxus. T'opazius eſt uerus antiquorũ. Inquit enim Plinius, Topaziumſub- uiridem eſſe gemmam, quæ ſola inter gemmas à cote poliatur obmol⸗ liriẽ, limaq́; tangatur: quæ omnia de Chryſolitho à noſtris uocaro ſunt ueriſsima, nam lima tangitur,& eſt aurei coloris, non ſynceri, ſed ſubui ridis,& ob mollitiẽ rota ſtannea expoliunt ipſum: nitorem etiamper ſe amittit, aded ut pulchra quamuis ſit, ob id nemo dignetur eam geſta- re. Vocant Piradotum,& natum adagium inter gemmarios, nimium eſſe unum habere Piradotum, ſcilicet quòd ob mollitiem minime uena ropaxij uis. lis ſit. Expertus tamen ſum, X v illius grana epota, auxilio præſent melancholicis eſſe.
Cæterum antequàm egrediar Topazij& Chryſolithi narrationem, illud etiam animaduertere decet, gemmas quaſdam eſſe quæ rapiantcc ram, quaſdam quę nullo pacto, atq; inter has Sarda eſt pręſtantiſsima: nã nec Chryſolithus ab hac labe omnino eſt immunis. Iraq; ut ad rem
«rd. reuertar, Sarda lapis eſt rubei coloris, cuius ſpecies quæ dilutior eſt, W corneolus. minus rubra, uocatur Carneolus, inde litera mutata Corneolus: cum uerò imo habet Onychem, uocatur Sardonyx, qualẽ ego habeo, in cu-
ius imo uidet Onyx, in ſupremo Sarda; ex Onyche enim, ut dintmas
Sarda

enme Nariiuſi
ncap a quddt Pnon um. Nm unmg Aquidand acltlihi-lemſuhn deltetu lberuoſ mtollim quodmi latur:e Mamtani co rm mus, a dcdulustmosckm
exiſtin= hocau nmitigm auodcun unune m notanen⸗ nifuit amn zuonm uocam Ohrſlt Pliniu— opazin s àcot M lururd licho àte ris uocm ris,n0 nceniſch 1. ſum ti rem etul nemod etur ean inter ge— arios,I UEmminm uxiliope
b mo
acpo*
nmuu
ties„diluuole *
mutal moohe 1— ohabed⸗ x, qul= utd
LIBER SEPTIMVS. 201
R Sarda plerunque naſcitur. Aptiſsima ſigillis Sarda, Carneolus,& Sar- cur Corneolo donyx, ob tria: primum, qu ↄd ceram non rapiat: ſecundum, quòd faci a⁴ſieilla uta- cæletur: nam tenax eſt,& mediocris duritiei: tertium, quòd humore u. non facilèẽ hebetetur. b
Onyx autem gemma eſt mollis, ab unguis ſimilitudine ita appellata. Onox ey illius Eius plura ſunt genera, Chalcedonium ab urbe Bithyniæ, in quam de- 3*⁶³ ferebatur, ita appellatũ: aſsimilatur colore& perſpicuitate propriè un- gui. Refert Albertus expertum eſſe, ſi lapis hic è collo ſuſpendatur, ui- Onochis uires. res omnes corporis roborare, quod haud eſt incredibile: nam frigidita te ſua conſtringit ſpiritus atq; unit, luce uerò illos confirmat& caloris temperie. Eadem ratione Venerem collo ſuſpenſum cohibere fertur, atq; in hunc uſum Indi ferre paſsim conſueuerunt. Sed ille quidem no bilior eſt quòd orientalis. Ex hoc genere eſt ceruleum, quod precioſiſ- ſimum eſt,& ego tantum ſemel uidi. Genus eſt aliud cęruleum, pallens in ſummo& opacum, in imo autem nigrum, quod uocatur Nicolus: ge
ſtantem facit triſtem& audacẽ,& ſomnijs terribilibus agitat: nam ſpi-
ritus adeò cogit, ut triſtitiam& turbationem moueat. Tertium genus
ferruginei eſt coloris in ſupremo, in imo nigri, in medio candidi, uoca-
tur à pleriſq; Oculus. Si fruſta duo ex Onyche inuicem cõfricentur, ca
lorem tantum concipiuntut uix ferri queat. Fruſta nanq; magna inue-
niuntur ex illo, adeò ut non gemma, ſed potius marmoris genus eſſe ui
B deatur: nam Romę in æde B. Petri ſex ſunt columnulę exhoc lapide. In
Colonia Agrippina Onyx adhuc extat latior palmo, de quo Albertus
olim, nunc uerò Agricola refert, candidas uenas ſic illum diſtinguere,
ut duorum iuuenum capita exprimant, rurſus nigras quæ ſerpentem
effingũt è ſummo capitis uertice unius in imum alterius deſcendẽtem.
In mandibula quoq; unius ex iuuenibus imago apparet capitis Mthio
pis cum nigra barba, reliquum lapidis unguis colorem, ut plerunque
ſolent hi lapides, exprimit.
Verum iure quiſpiam dubitet, unde figuræ hæ in gemmis& lapidi- Hun⸗ in lapi⸗
bus proueniant: neqʒ enim credendum eſt omnẽ figuram caſu contin- ta antze gere, cum, ut inferius dicemus, lapides multi ex eodem genere eaſdẽ re-
tineant figuras. Itaq; meo iudicio dicendum eſt, duo eſſe figurarum& imaginum genera: alterum, quod ſemper in eiſdem lapidibus apparet,
& hocà natura prouenit, quæ non ſecus ac in plantis foliorum& fru-
ctuum numerũ ſeruat& rationemi hoc figurarum genus uim habet,&
aliquid ſignificat. Tale genus figuræ inuentũ eſt in lapide nigro, formma Hiſtvria lapid coni, cuius ſumma pars præciſa fuit: hic ſerpentẽ in ſuprema parte pul- aune Tueurſer cherrimè expreſſum quaſi pictus eſſet habuit, infima parte pallidior, Sbenau. nullibi autẽ perſpicuus. Qui hunc Alberto dono dedit, affirmabat ſu-
per illum coiſſe plus q́; quingentos ſerpentes: in prato enim inuentus fuit inter Sueuiæ montes poſito, atq; ibi occiſis ſerpentibus ſub quibus
latebat, à militibus Principis ſublatum cum capite maximi ſerpentis
A
C

2⁰2 DE LAPIDIBVS —. 1 e H. cuiuſdam, qui ſapidem tangebat, translatumq; domũ. Eaiſtinuanun e ar eſt igitur huic lapidi à naturauim inditam, quæ ſerpẽtes ad ſe traheret. Credendũ eſt etiam lapides inuentos in agro Veronen ſu quibus, ut b Lbiles inſ- Leo Baptiſta Albertus refert, ſigilli Salomonis imago ac amuſsim de- Pnceffrilo picta inueniebatur, à natura ex propoſito agente ſic depictos, non for- Omoute tuitò, atq; inde uim illis ineſſe peculiarem quandam. Harum uerò duo ſunt genera. Primum, quod quaſi caſu fit,& tamen neceſſarid: uelutro
tunditas eorum qui in mari naſcuntur: rotundi enim fiunt longo flu⸗ ctuum attritu quicquid prominet exedente. Sed hi non exactè, nechin ê omnibus: nam cum ante perfectionem extrahuntur, nihil tale propo- 4 nente natura rotundi minimè ſunt. Quæ uerò in Polonia extrahuntur u ſorma ollarum, cauſam eandem habere poſſunt, quòd circumpoſitæl i teri lapidi oriantur:uel quðd, ut in Mtitis quodam genere, terra inclunmnſ r
non coaleſcat:calor enimexterior uaſa formare poteſt. Non cogiturau
tem à calore, quia humidum ſolum circumfunditur. Vel quia natura n hanc formam proprièdelegit,& ſibi pro fine proponit, ut in rotunds 1 Cubę inſulæ. Earũ rurſus quas proponit natura quædã ſunt uelut figu n ræ ſubſtantiæ ac formæ, aliæ quaſi picturæ. Quæcunch uerdò formæb- rigure in labi- co ſunt, caſu etiam fiunt, ſed non in omnibus. Illę ergo quę non ſempr e dibis. in eiſdem lapidibus inueniuntur, ſed rard, fortuitò non ſecus ac in nubi g bus generãtur, nulliusq́; uirtutis ſunt, quales in Alabandico lapide d-è0 miæ inuento Fribergi,& qui ex eodem genere ſcutulũ habuit rubrum Io quod quatuor lineæ circumambiebãt, quarum prima tertiaq́; albæ,ſe ui cunda& quarta rubræ. Et Annębergi Alabandicus alius formam hM* buit crucis, ſed hæc potius fuit forma quàm imago. Et inter lapidesb⸗ tuminoſos Hercinij nemoris Pyrites inuenit᷑, qui aurearũ macularum o diſtinctione refert ſormas uarias, uelut marini paſſeris, ſalamãdræ, gal- li, pontificis barbati, tum beatæ Mariæ Virginis filium in ulnis geſtan, tis. Similiter& in Alſatiæ lacu iuxta Miſnenſes montes ranarumacpi- ſcium figurę è cupro in lapidum ſuperficie delineatę inueniuntur: adeo uerò frequenter, aded diligenter, ut caſu cõtigiſſe uix poſſe dicas. Min ſ ſterus refert habere apud ſe effigiem Olruppæ: huncni fallor nosbo- i
tam uocamus.Certè huic piſci pręgrande iecur eſt, nec abſimilis gobio: Fluuiatilem gobium liceat uocare, poſtquàm Olruppa quod ſciamlai- num nomen non eſt. An igitur quòd hic piſcis aliquando lapidi heſe⸗ h rit, ideo cuprum rariore facto lapide eruperit ea parte? an potius qudd aqua ſemine piſcis infecta tranſeat in metallum aqua enim ipſa metalll fiunt. Seu ſidere aliquo formam illam imprimente? Sed nimis anguſoo o termino uis ſideris contineretur. An ſimilitudine aliqua hoc natura fin f xit, uelut& in animalium generatione? Ergo melius eſt hæc ad certs l lapidũ ſpecies transferre, uelut in animalibus& plantis, cum rectè figu 0 rę delineatę fuerint,& frequẽs euẽtus. At ſi rarus caſus, atq; figurę non l exactæ, ut in noſtro Achate facies humana quædã, tunc talia incõſtanti ii
b rationle

de 1 A* untut Sul dinpq ner m tan unt qut raun odamg re teri are pot onc dunditu'elquir epropeii, utinm tura qu t= ſuntu Quæxcu ueroſm .Illgen lugnoni ertuito t decusact sin Alae dicolg re ſcutu-abutt umprit Sertiagyi dandicht iusſom umgo.— neerlas t, qui a aruma
—
nipaſſ= alanit inis Rlitmin ulnse ſcsmPomiranana
LIBER SEPTIMVS. 2⁰³
à ratione funt,& fortuita erunt: uelut& in nebulis& plumbo liquefa-
cto in aquam coniecto,& oſsibus lucij piſcis ad inſtrumentorum ruſti corum formam comparatis. Ergo ex hoc genere ſunt figuræ achatum, atqʒ in his uis nulla, ſcilicet figuris, ſed naturalibus tantum.
De factitijs autem non parua dubitatio: nulla enim ratio id ſuadere Figure fictitie
poteſt,& tamẽ uires habere uidentur. Exemplo igitur potius id quàm uſla ratione comprobatum. Cauſa igitur eſſe poteſt, uel quia uis illa la- pidi inſita ſit, quam perperam figuræ ignari tribuunt, uelut de Iaſpide Galenus inſculpto referebat: uel quoniam fato id contingit: nam nul- lus habet quin, gratia exempli, tutus fuerit ab inimicis. Sed nõ ob id tu tus, quia ſculptum habeat annulum, ſed annulus id poſſe uidetur: quo- niam eius eſt qui fortunam hanc fato eſt conſecutus: uel quia tales natu ra ſumus, prompti, fortes, ſagaces, non quidem lapidis inſculpti beneſi cio, ſed natura hominis: uel quia inani ſpe periculis ſe exponentes, aut negotia amplexantes, à fortuna iuuantur, ob id ſigillis factum putant. Tot igitur modis contingit credere uim eſſe factitijs figuris. Quòd ue- rd neq; hæ, neq; plaſtices, aut domus, aut aliud quicquã manu factum præter uim fortunę uires aliquas habere poſsit, nunc demonſtrandum eſt. Cum enim figuræ mathematicę agere quicquam nequeant, neq; ma gis principia ſint rerum quàm numeri, manifeſtum eſt ſponteè nihil ac per ſe poſſe, ad actiones naturæ agendas aut permutãdas. Quòd ſià cœ lo per obſeruationes uim conſequi eas ſperes(hoc enim affirmant ple- riq;) neceſſe eſt ut principium aliquod ſit formæ: formæ enim naturalis actio eſt. Formam igitur naturalem mutari, non figurã eſt neceſſarium. Memorabile illud eſſe ſcio quod referunt de Hermionis monili, quod qui geſtarent, infeliciter omnes perirent. Recentius ac uerius de equo Seiano, cuius poſſeſſores Cn. Seius primò, inde Dolabella, poſt Caſ- ſius atq; Antonius, iudicio aut caſu crudeliter ac miſerabiliter periere. Erat autem forma inſignis acuirtute, colore autem admirabili, nempe puniceo. Sic de Toloſano auro fertur, quod cum Cepio Romanus ſu ſtuliſſet,& ipſe malè perijt. Non igitur hæc ſunt figurarum exitia, ſed fa ti, de quo aliàs diximus. Fortuita igit᷑& quęarte fiunt attigiſſe ſufficiat.
At Cryſtallus cur habeat ſex ſuperficies(uix enim unquã plures aut pauciores habet) nunc dicendum. Cauſa eſt, quòd uelut& apum caſu- læ ab alijs circundantur, atq; ideo& ipſæ hexagonæ ſunt, Cryſtalli fru
quomodo uim habeant.
Crystallus cur
ſex habeat ſu⸗-
berficies.
ſta ab alijs fruſtis. Sed cur quæ ab alijs circundantur, ſunt hexagona
forma, cum ſphæra à quatuordecim ſimilibus ſphæris, non autem ſenis circumambiatur? Melius igitur erit uim hanc in naturam corporis re- ferre: nam corpus omne quod ſuperſicieb. rectilineis circumambitur, longitudine, latitudine,& altitudine diſtinguitur: at hæc conſtat ſenis oppoſitis ſuperficiebus, quamobrem ſenas luperficies habent Cryſtal- lus,& reliquę huius generis gẽmæ, ut Beryllus. Rurſus natura hoc con ſtituit, ut dixi, generationis cauſa, ut in plantis dicemus: nam& in Cu⸗
C 2
———
’

8“
204 b DE LAPIDIBVS Lapide rotun- Pa inſula orbis alterius, lapi di. abundant. At obſcurior eſt in illis utilitas, non autem minus certa. Sed Cryſtallus ex aqu ea conſtat ſubſtanria, atque ideo facillimè liqueſcitin cyſtalim nõ igne, tranſitq́; eueſtigio in uitrum. Simili ratione dicendum eſt, ipſum eſſe glaciem. non ex glacie fieri, quamuis inter niues ſoleat inueniri, ſed humore ſui generis: nam glacies quæ emontibus pendet, cum deciderit 18ie exca- ſefacta liqueſcit, nõ Cryſtallus, niſi ignibus circundetur, aſsiduec uen⸗ to& flamma urgeatur. Quòd promineatè ſummis montium cacumini bus, nõ ob id contingit, quòd ita genitum ſit, aut quòd glacies unquam fuerit: ſed quoniam terra& lapides molliores imbribus, uentis& niue liquefacta defluunt,& ſaxum nudarur: quamobrem Cryſtallus quiin— ter lapides ac ſub terra genitus eſt, quomodocunq; hæreat, pend'ère ui, un cytalo a detur. In mucrone rarius, frequenter in corpore Cryſtalli generaturar Lentum rude ge gentum rude: quod nõ interillius uiti a, ſed egregias laudes reponitur- Ke et. nanq; ſic pulchrior habetur& rarioris exempli gemma. Inuenit᷑& ex eo ſpecies Amethyſto ſimilis, aded obſcura eſt, quam quidã Beryllum aqua in cyſtal eſſe putant. Vidi& aquam Cryſtallo ingenitam, ato; in aqua corpuste 5 nue nigrum, quod motu aquæ ad contrarium ferebatur, quòd eſſetila leuius, itaq; dum cõſideret Cryſtallus ſpontè aſcendebat: ludentes igi tur dicebamus,& perſuadebantur aliqui dęmonẽ Cryſtallo incluſum. Gemmarum du Sed cur non multum nitet? quia mollis: nulla enim gemma mollisni-
rinies quomodo tet. Sed cur molle non nitet? quia radios non omnes aut plurimos refed
n0 atur.„. 3 0 8 2 4 cognoſc ctit:igitur quod plurimum nitet, non adedò perſpicuum eſſe poteſt: it-
que magis perſpicuus eſt Cryſtallus Adamante, quia Adamas multo magis nitet. b Fſt& alia cauſa, quòd ubi exacteè leuis eſt ſuperficies, ad eundempe- nitus angulum radij reflectuntur, atq; ideo ualidiores fiunt. Si autem non ſit dura, non erit exactè plana ſuperficies: quamobrem radij diuer- ſis angulis incident& reflectentur, diſsip abunturq́;, ac impedientur. rramium. Vtuerd Cryſtallus gemma eſt alba, ita Pranniũ nigra& perſpicua, quod rarum eſt. Huius radix è genere Cryſtalli eſſe uidetur,& in daxo nia inuenit᷑. Aliquando uerò contingit radice nigra fermè exiſtentead- naſci gemmas alias, ut Sarda in Cypro è translucido lapide non exacte nigro,& Hyacinthus in Miſena Volcheſtein ſic exoritur. Exoriuntur 2, en,& quemadmodum diximus, rubræ, uirides, cæruleę, ac amethyſtinæ. us. Nebrites gemma non eſt, ſed rarus tamen lapis, opacus, colorem pel lis cerui ad unguem referens: uocant noſtri gemmarij Garatroniũ: cre- ditur geſtantem omnino tueri ne poſsit uulnerari. paæ lapis ſn Nobilior hoc, ſed nõ ei tamen ualdè diſsimilis eſt Pazar lapis, quem Bexar. corrupro no mine uocant Bezar. Gemma nec hic eſt, ſed mollis ac cine- rei coloris, auellanæ magnitudine, omnib. uenenis egregiereſiſtit. Hic
eſt ille lapis ab omnibus laudatus& à nemine fermè cognitus: quẽ Scii
bonius Largus, quamuis Cęſaris medicus, falſo ſcripſit lachrymam eſſe b ceruorum
des exactè ſphærici naturæ ſolius beneficiog

C Sigenen gregias r Aes repa p. igem e Inueni- dt, qua, uidaBen tam ato aquaca nfereb— quddc caſcendtdt: ludem monẽ( alloindt laenin= umam nomnesm rplurim rſpicu neſſe poti te, q=ädamst
ſuperſ— adeum alidio iunt. Än quamf cem nai unturq impedi ranniũ t fad pef alli eſſi etur&i
LIBER SEPTIMVS. 205 ceruorum in Sicilia inuentam, cum conſtet in Pely orientalis Indiæ re- gione ſolitam inueniri. Vbi etiam referunt radicem eſſe uenenoſiſsi- mam nomine Bezar, quæ ſtatim occidat: cuius fructus non ſolum ad- uerſus radicem, ſed etiam quæcunq; alia uenena, præſtantiſsimũ ſit au- xilium: uocatur autẽ fructus Nirabri. Sed quomdo alexipharmacum atq; uenenumex eodem oriri poſsint, dictum eſt aliàs.
Amethyſto color uini& gratia, gemma uilis precij etiamſi ſit orien- talis: creditur ebrietatem alligatus umbilico prohibere,&, quod dixi- mus etiam ſuperius, ſomnia mouere. b Corallus uerò gemma non eſt:eius ſpecies ſunt, candida, rubens,& nigra, quę tamen omnes in eadem planta conſpiciuntur. Qudò ſit ut nec ætate nec ſpecie differant, ſed uelut lapides reliqui uapore maris tingan tur:tener eſt, atq; arbuti inſtar in imo maris inter lapides et ſaxa oritur. Nobiliſsimus rubens,& qui ex eo rubetut purpura, igneum quendam emittens ſplendorem, è directo uentriculi ſuſpenſus illum uehementer cõfirmat, quod Albertus Galeno& Auicennæ adſcribere nitit?᷑: tenuis eſt ſubſtantiæ,& inter ea quæ in mari concreſcunt etiam tenuiſsimæ, i- deoq́; confirmat membra,& ſpiritus temperat. Vnde qui talis eſt qua-
lem ſuprà eſſe debere diximus, cor& cerebrum confirmat, mentem ex- hilarat,& morbo comitiali aduerſatur. Sed cum frequentiſsimus ſit il-
lius prouentus, optimi certè rariſsimus. Nam quæ abundant, facilè ab- ſoluuntur:& quæ facilè abſoluuntur, perfecta eſſe non poſſunt. Itaque optima quæq; rara eſſe neceſſe eſt. Cõcreſcit& duratur aere poſtquam mari extractus fuerit, quoniam aer quod tenue eſt illius humidum ſic cat,& frigus etiam partes cogit. Refrigeratur autem ab aere etiam æſta- te media, quia pars quę intus penetrat frigida euadit: oſtenſum enim eſt aerem cum diſsipatur refrigerari. b Proprium rubei ac ſynceri fulgentisq́; ut Carbunculus, eſt, qudòd ſi annectatur collo ut carnem tangat, cum ægrotat homo, aut breui ægro taturus eſt, aut ſi uenenum hauſerit quod nondum ſentiat, impalleſce- re,& nitorẽ amittere, adeò ut mireris, atq; hoc nõ ſemel obſeruari. Cau ſa eſt, quòd uapor ille qui nondum moleſtiã homini afferre poteſt, ſub ſtantiam teneriorem Coralli affligit miro experimento. b Hæ igitur nobiliores ac magis uulgares ſunt gemmæ. Cæterùm a- dulterant᷑ miris modis, qui tamen in tres numero deducuntur. Horum autem primus eſt uulgaris, ut inter duas planas tabulas Cryſtalli color cum glutine perſpicuo ponatur, inde coaleſcentibus his gemma annu- lo clauditur, ut rima coniunctionis lateat: atq; hic modus uulgaris ac ui
N ira bri.
Amethyſtus.
Corallus.
Vires Coralli.
Cur optima quæq; rara ſint.
Morbis futuris di gnoſcendis.
Adulterandi
gemmas tres
modi.
lis eſt. Copia harum gemmarum, imdò emporium eſt ipſa urbs noſtra,
in qua uirtus eadem cum gemmis colitur.
Peſsima eſt fraus quę ſubijcitur, nec uulgaris ad fallendum, cuius au
tor Zocolinus ex urbe noſtra, quem ob adulterinam monetam Prin-
ceps debito ſupplicio affici iuſsit, quanquam omnes gemmarij pro illo 3

206 ſupplicarent. Vides ingenia hominum, atq́; ex uno colſegio argumen e tum multitudinis accipe: cui ſi gratulor quod horummorum inclytus uir, tabellã ex uero lap culo, pro Smaragdo ex ſmarag loris diluti, quarum, ut dixi, maxima er minum eius conditionis, accipiebat, cu
DE LAPIDIBVS
diſpliceo, non tam pudet aut pœnitet q; hominibus odio habitus ſim. Igiturille ide, ueluti pro Carbunculo ex carbun- do nitidam ac uilem ob tenuitatẽ ac co- at copia, eritq́; ſemper, ut& ho- icoæqualem ac craſſam ex Cry-
ſtallo ſubijciebat, glutinoq́; quamtenuiſsimè poterat iungebat, inter-
poſito colore proprio, ut rub Smaragdo, cæruleo pro qud etiam ſuſpicio lioribus gemmam a ter uenditoris autoritatem deſideratur. nuitatem color illuſtrẽ facit: ſumma ſuperficies, cum ex genere ſit, ueræ
„.
e.
gapphirus quo
modo in Ada-*—„ 5 1 18 ar L 11UC C. em 1a mu
mantem uerta- mnatuùs eſt, arte cumn natura luctante G mma 111 Sgemina mutatur 1gils
tur.
Carbunculi a- dulterini.
Smaragdus quo modo fiat,
etiam ipſis imponebat, lio ab omnibus nobilioribus urbibus damnaretur, atq; ſic minimaau-
ro ſplendido pro Carbunculo, uiridi pro Sapphiro,& ut rima latèret, auro claudebat, doli tolleretur. Vetitum enim eſt in urbibus nobi- dulterinam auro claudere. In hac fraude nihil præ- Rima latet auro abdita,& obte
gemmæ nitorem proprium reddit. Ita mirificus hic artifex, gemmariß donec agnita fraude cum fuga ſibi cõſuleret, exi ri quantitate pudorem urbis no ſtræ proſtituit undiq; nec tamen ſper⸗ nendum latrociniũ, gemma trium aureorũ coronatorũ, trecentis per- ſæpe, etiam longè pluris uendebatur. Ergo agnita fraude, cum deeſſet lucri immoderati& abſq; labore mo dus, ad egregiam illam adulterinę
monetæ inuentionem ſe conuertit, eoq́; pœnas dedit. d
Tertius gemmas adulterandi mo dus longè nobilior ac minus da-
ope. Sapphirus nitidus, ſed alioquin diluti coloris, cum auro iungitur, apponit᷑ ignis ſenſim donec liqueſcat, feruet aurũ horis tribus aut qua tuor, inde gemma tollitur,& ſenſim refrigerari permittit᷑, inuenies Ada mantem:gemma enim manet: nec lima tangitur: quicquid autem eſt co loris cærulei perit. Ideo coloris dilutiſsimi Sapphiros quærimus: ſunt enim uiliores,& celerius in Adamantẽ tranſeũt, atq; perfectius mutan- tur. Qui primum inuenit hoc, ditatus eſt ualde, breuiq́; tempore. Inde detecta re, adhuc lucrum arti relictum eſt: nitet enim plurimũ ob dap- phiri duritiem. Sunt qui ex aqua marina gemma uiliore& molliore f ciant Adamantes pulchros. Sunt& qui Sapphirum non incoquãtau- ro, ſed creta inuolutum in igne ſolum, eodemq́; modo res ſuccedit. Ob ſeruandum tamen eſtut gemmæ frigidæ ignis ſenſim circundetur,& rurſus ut peracto opere permittatur refrigerari ignis extinctione: nam detrahere ex igne haud tutum eſt. Vitium eſt ſi quicquam remanſerit ueſtigij coloris cærulei. Carbunculi finguntur auripigmento deſtillato, ſed præter ſplendo⸗/ rem& colorem nihil eſt quod non deſideretur. b Maiore negotio Smaragdus conficitur. Teritur Cryſtallus tenuiſsi me, additur Martia cocta& ærugo ſplendidiſsima, uel uermicularis, ſ 3 ditur
4
S

boterat I gode n rde lo uinc 5 latret—ro cdaudt mimelt Ardibun .Inoe de ri alatet au Odita R des cumſ enerellt lcushica Ax, gemm umſugz T cölulen nretur, a icmin ütundiqt xctam coronato trecem agnitaff me, cunt legregiut amadut us dedit
ngenohi rac min n in gen=n muütam coloris, qrauro uin aurũ hér tribus ariperm m. inueni tur: quifidaum apphiré axrim ſcut, atq ſcinr
6
aitet enit. mmaui=& mo
ur— ſt luudl . lta
ert cut—„ldt le ⸗ uernid llsima—
LIBER S8EPTIMVS. 207
A tur later crudus, imponuntur hæc tria, ac in fornace laterum exco qui- tur inter alios ſigno addito, inde extrahitur gleba Smaragdo fimilis, ex cinditur, politur, uitrum tamen eſt, ſed adedò elegans, ut niſi qui primò inuenerũt(inuentum enim hoc eſt nouum, atq; ab annis decem citra) magnis fruſtis nimis celeriter uoluiſſent ditari, indeq́; ſuſpicionem co- pia& magnitudine inieciſſent, potuiſſet& nunc latère fraus maximo ac incredibili inuentorum lucro, quanquam nec ſine lucro fuerint. Vi- di adeò pulchros ut auro circundati natiuos ſplendore uincerent. Opti mè ſuccedit, ſi omnino bullis careant: nam bullæ uitrum eſſe declarant, & ſordidum lapidem faciunt. Tangitur tamen lima, nam uitrũ eſt. Om emmaomni⸗ nis enim gemma plumbi odore tranſit in uitrũ, præcipuè uerò cum ſue odore plumbi rit tenuem in puluerem redacta. tranſit in ui- Porrd in Martiacocta plumbum contineri palàm eſt. Martiacocta ne, e. enim cõſtat ſale chali, alumine& arena, tum plumbo nigro uel albo in compoſitio. calcem redacto: hac uaſa figulina intinguntur,& in fornacibus poſita nitorem uitri recipiunt ſimul ac ſoliditatem: neq; enim humorem con- tentum combibunt aut trãſmittunt. Hoc autem maxime ſuccedit in fi- b gulinis quibuſdam Germaniæ, quæ ob terram ſolam ſpontè talia ſuntt. Tranſmutatio Itaq; Martiacocta& plumbi odore gemmæ in uitrum tranſeunt, colo- utilißima non- rem tamen recipiunt:igne ſolo gemmæ eſſe non deſinunt, ſed colorem dum inuenta. amittunt, nõ recipiunt. Si quid igitur medium inueniatur, quo gemma
B colorem recipiat, molleſcat etiam, ſed non adeò ut in uitrum tranſeat,
tunc lucrum maximũ ſuccedet. Oportet igitur ut minus molle reddat plumbo,& magis quàm ignis ſolus: ſic enim Sapphirus in Carbuncu- lum tranſire poterit, cum ſit durior Carbunculo:& ſi magis mollis eua- dat, in Smaragdum, addito uiridi colore: rurſus Carbunculus in Sma- ragdum, eſt enim longè etiam durior eo, etſi ſit non parum Sapphiro mollior: tum multa huiuſce generis quæ beatum facerent inuentorem proculdubio eſſe poſſunt& latẽt:ubi enim extrema, ibi etiam medium eſſe neceſſe eſt. Porrò inter uitri genera quæ Martiacocta& Cryſtallo fiunt, color ſi addatur rubens, Carbũculus euadit: ſi cæruleus, Sapphi rus, ſed omnes uiliores Smaragdo, quia plus ab illarũ natura diſtant q́; uitrum quod Smaragdum imitatur: nulla enim gemma non durior eſt Smaragdo, quemadmodũ diximus ſuperius: ea de cauſa Smaragdum ſolum conantur imitari, quòd ſolum uitrum Smaragdo poſsit aſsimila ri,ob magnam ipſius Smaragdi mollitiem: conficiuntur tamen etiam il læ in latere, quemadmodum& Smaragdus adulterinus.
Sed illud mirum, quod quidam aiunt, lateres coctos grauiores eſſe, Later crudus quàm antequàm in fornacem ponerentur. Cauſa eſſe poteſt, quòd ubi dum excoqui- facti ſunt in Sole ſiccantur, cõcipiuntq́; aeris non parũ, qui intrò latens ze henaen au multò leuiorem lapidem reddit, quam ſit idem igne exuſtus: itaq; dum cogitur later grauior efficitur, quanquam humidum abſumptũ ſit. Qui etiam excoquũtur plus qᷓ; par ſit lateres, colorem ferri imitantur: unde
———— 1
1 †

DE LAPIDIBVS
208
grauitatis& coloris cauſa ea
riæ, at paruitas ipſa fit coacto
. X
cum quid retinet, unde ferme
Lateres inter- atqʒ in curuant᷑. Illud uerò magna
miſſo in förna- ꝓnoe in fornacibus uel breui momento w cibus igne fran O 8
ſemper, ſed cum calor immodicus igne ce
per uim,& liqueſcente terra quæ metalli- ſemper plus qᷓ́; par ſit exco cti inflectutur, dubitatione dignum, cur intermiſſo ateres frangantur. Id uerò non ſſante cõtrahitur frangit late-
res. dem cum denuòd accendit᷑ etiã frangit: nam qulæ iam ſicca ſunt, cum nouo calore feruẽt, difrumpuntur: ſicut de uitro patet. Cauſa eſt, quo- niam antequam liqueſcat& molliatur quod durũ eſt, flatu diſtenden- te rumpitur. Ob eam igitur inæqualitatem magnaa iactura figulis. Nec uerd, ut ad primum reuertar inſtitutum, gemmas ſolum ars ſa- ne quæ gęmas Pricat adulterinas, ſed& lapides atq; etiam cotes. Ex Smiri primòc, atterun. tes fiunt quæ gemmas atterunt,& ex Geode geodes,& ex cotibus alis cotes ſui generis: terunt᷑ tenuiter ſingula horum prout libuerit aliquid cõſicere tale,& candido oui, oleo lini,& iuniperi lachryma excipiunt Lithoſtroton. ſiccanturq́; ſub arena.Fit& Lithoſtroton, quo pauimenta templorum figuris uariantur hominum, ferarum, arborumq́;, ut Conſtantinopoli in æde Sapientiæ, Venetijs B. Marci,& Florentię B. Ioannis Baptiſtę. aut muri, ut Mediolani in æde B. Laurentij, ex fruſtulis lapidum diuer ſorum colorum, albis, rubris, cæruleis, uiridibus, nigris, glutino tenaci inuicem iunctis, ut non ſolam formam, ſed& colorem imagines refe⸗
44 444 Luntar.
Cotes adulteri-
Maltha peren- rant. Fit Maltha perpetua pro hoc opere ex calce& ſuillo adipe, uelpii
9
Aquaum du- ducendis aquis iungunt᷑ ea. Alia ad eundem uſum optima, conſtat cal- clus qubus. ce, oui candido, oleo, ferri ſcobe, marinis umbilicis: at canales ipſifium
ex lignis abietis, uel alni, aut piceę, uel piceaſtri, habent enim hæcligna
humidum pingue ualde& calidum, unde aquarum iniurijs maximèr
ſiſtunt. Fiunt& è plumbo, ſed optimi atq; æterni ex ære. Pro regulae- omnis materia nim haberi poteſt, quòd omnia quæ ignis iuſtò plus exuſsit, ut carbo⸗ T kuunpin 7 nes, æs, ſulphur, ab aqua nunquam, etiam ſi millibus annorũ in ea perſi faaea mmiwmſf ſterent, corrumpunt᷑. Sed ad iungẽdos lapides aut marmoris fragmen- perpetuz reſi- ta maltha ſufficit, ex puluere marmoris,& oui candido, aut pice conte- iit. cta. Palàm igitur eſt, cur aliqua in aquis incorrupta maneant,& quæia-
li ce, aut oui candido: hæc præcipuè aquis reſiſtit, unde etiam canales pro
Maltha pro 1, ,Nge“ bro lia tamen ob denſitatem aquarum iniurię obnoxia minimeè ſunt, ſedta
marmore. men in illis cortex corrumpitur.
Sed his relictis ad gemmarum hiſtoriam redeo. Cum uerò de his di-
ctum abundsè ſit, quæ ſub terra& in aquis, aut inter lapides concreſcũt
nunc de his quæ in animalib. naſcuntur ſermo habendus eſt. Et quam- Chues Pn- uis gemmæueræ in animalibus inueniri poſsint, quemadmodũ ferumt ns nahe de Alectorio in galliuentriculo, nullam tamen ueram gemmã è corpo⸗ re animalis alicuius detractam ad hanc uſq; diem uidi: rarasq́; omnino
eſſe oportet illas, ꝙ à frigore concreſcant. Indicio eſt à frigore gemmas concreſcere: primum, quòd inter lapides& locis frigidiſsimis oriani
Deinde
dem eſſe poteſt: paruitas pro ratione mate,
31

1 Truitas arüten
2 ratioden 1 ux
4
6 3
upertlat Tmaexq
luo pauf u un rumc;, u— nſtanu rentie I Imnisha ex fruſi. lapidun libus, nt—, gluuiar X colo imagm ccalce Ir Alloadi ſit undy iamcn
A —
dulum(=xòma, cond- bilicis t analesiy tri hahm enimh luarumm urijs n
eterni= e. Prom
1ſto ple eutsit lle millibtt mnoruil les aut moröle
aut can—„aut plc
„ leant,A arru ta Ale z1.
anoxiaſt. ime lunt,
un 4
B
LIBER SEPTIMVS.
„
tur:aquea etiam ſubſtantia non niſi gelu concreta ſplendet, uelut in gla cie: at gemmæ omnes nitent, pleræq; etiam perſpicuę ſunt. Molleſcunt etiam ignibus, adeò ut poſsint perforari, ut Adamas: aliæ etiam magis, quædam etiam liqueſcũt: molleſcit& liquatur, ſed difficillimè, Hyacin thus, facilè uerò Cryſtallus. Eſt etiam frigiditatis omnium lapidũ argu mentum haud dubiũ,& ſi reliqua deeſſent, tactus ipſe. Ergo ſi frigore concreſcunt lapides ‚gemmæ autẽ ut duriores maiore, nihil mirum eſt non generari gemmas in animalibus, ubi nihil eſſe poteſt frigidiſsimũ. Sed ſi omnino generatur aliquis lapis, qualis Alectorius, ſi gemma ſit, aut uires habeat, uita carere non poteſt. Gemma enim quòd durior ſit, cum lima haud tangatur, calore concreſcere non poteſt. Quod uerò fri gore ſit impenetrabile, uiuere neceſſe eſt. Non igitur dura poteſt eſſe in animali gemma, nam non tam liquido humore nutriri poſſet, quale eſt id quod in animali ſecernit᷑: neq; mollis, quia gemma non eſſet, imò nee- que lapis. Ab initio igitur per ſpiritum& humorem gemmam uiuere neceſſe eſt, atq; mollem ob id eſſe: inde paulatim hebetata uita, uelut in uteri mola concreſcere calore, donec adeò dura reddatur, ut non poſsit
209 Deinde, qudd etiam à frigore ſeruentur, à calore debilitentur,& uitien I- bier omnes frigore concre ſcere, quinq; ra
tionibus oſten⸗
ditur.
amplius augeri:tunc uerò frigore concreſcere, donec extracta, uel mor
tuo animali abſoluatur: nam eo uiuente, perfici& perfectè dureſcere non poteſt.“ 8 Precioſiſsima autem quod ſciam ex his eſt Margarita, quæ corticib. quibuſdam conſtat rotundis. Naſcuntur ex conchylijs rotundis nobi- liores, ſed tamen minus rotundæ: aliæ ignobiles rotundæ ex oblongis, quaſi contraria ratione. Striatum genus conchyliorum utrunq;,& in i- mo mari moram ducens. Fabuloſum itaq́;, eas ex cœli rore concipere. Ignobile Margaritarum genus ex Nacaronibus(ſic enim oſtrea uocãt longa) ſeu melius dicam conchylia, quòd ſtriata ſint, naſcitur. Seneſcit celerrimè Margarita, nec in hoc lapidibus ſimilis. Mittit Indicum mare boreale iuxta Cubagua inſulam, auſtrale iuxta Terarequi: naſcuntur & alijs pluribus locis. Maxima laus eſt in candore, ſplendore, acrotun ditate. Inuenitur in cõchylijs oſtre isue iuxta Britanniam, frequentior in Indico mari. Vna in theca plurimæ ſunt margaritæ, tum maximè mi nimarum, unde harum copia ſupra fidem: magnæ raræ ſunt: quæ uitio careant,& magnæ, ſunt rariſsimæ: repurgant ſanguinem, tenuemq́; ha bent ſubſtantiam. Sed colos eis ut pſeudoopalo, ſcilicet qui ex aſpectu mutetur. Cauſa iam dicta eſt, nam corticibus conſtant margaritæ, quæ ſuperficie una politæ ſunt, altera rudes. Experimentum ſume pluribus ſij peculis ſimul iunctis eodẽ ordine, ita ut nitida ſuperficies tegatrudem alterius. Inde ſi paruas eas finxeris atqueadeò tenues, ut ſolum ſcabrum non diuiſum aut uarium corpus efficiant, intelliges tandem qua de cau ſa aſpectus ratio colorem ac ſplendorem mutet. Colos tamen margari- te plerunq; eſt candidus, nitidus, modicè fuſcus: huncà ſuis conchylijs
Margaritæ.
9

210 PDE LAPIDIBVS cochlea ndicu mutuafitur. Non abſimilis hic eſt cochleis, quas India, ut dicũt, mittit. De colore, forma ac ſubſtãtia dicere po ſſum, quòd eas uiderim ſæpius unde ueniant, non ſat dicere poſſum. Eſt igitur forma triremis cum al- lum aliud, diceres poculum a natura exco gitatum, nam& magnitudo tanta eſt eius quam uidi, ut cotylã capiat: res profe- ctð uſus elegantiſsimi,& pulcherrimæ formæ Limacis ſeitur hæc eſt concha, margaritarum conchis ſimillima: tanto uerò no limaciarum conchis, quantò Indicus aer, ac terra, tum aqua, noſtris ele- mentis ſunt præſtantiora: multorum enim ſeculorum curſu res melio/
ta pupi, in qua uaſcu
res euadunt.
Borex. Borax, ſunt qui Cheloniten uocẽt lapidem, inuenitur, ut aiunt, inc
pite buffonis ſenis ac magni
inueniſſe, eſſeć; os potius quam lapidem. Duplex eſt, cauus oſsiq́; per- ſimilis, colore fuſco pallente,& alter qui in oſſe lapidem cõtinet:uerum os capitis eſt, ut Braſauolus refert, quod uetuſtate concreſcit, quia terra alitur. Sed uires non noui: aduerſus calculum ualere putant, ego incer- tus ſum an prohibeat lapidis generationẽ: at omnino prohibere nõpo teſt, neq; omnis:an uerò aliquis retardet, dignum dubitatione eſt. Limacius. Limacius lapis in capite Limacis, quæ cortice non integitur, ſolet ge nerari. Hunc, ut oſtendere poſſum, candido colore,& aſpera ſuperſicie eſſe oportet, quòd ex aquea ſubſtãtia coactus ſit frigore,& ob id etiam
ris nobilior
Braſauolus refert in capite illius animalis
perea lapis. paruus, quòd in paruo animali inuentus. Putant alligatum quartanam ꝰ patientibus prodeſſe non parum. In Perca piſce paruo, hunc coruum uocant, cum caput magnum habeat, duo lapides inueniuntur candidi,
oblongi, plani, altera parte quaſi dentati, quos lithiaſi cõferre creditum
eſt. Alligatur enim infra doloremmaximus,& intra horam lapidemin
ueſicam trahere ſolet.
Quomodo in Oriuntur lapides in animalibus duobus modis: altero quidem, fri- gore, ut in limace, perca, cancris, buffone,& ut aiunt, Indicis teſtudini⸗ bus: altero, à calore, ut in taurorum ueſica fellea ſępe,& in hominume- tiam aliquando: nam inuentus eſt annis abhinc paucis ante lapis infel-
lea ueſica hominis eo ſcabiei genere quod lepra uocatur laborantis. Gi gnit᷑& in ueſica, ac renibus magno illorũ malo: tum etiam apud meeſt genitus in pulmone bouis, lenis, ac cinerei coloris. Lapides omnes qui
animalibus lapi des generentur.
in cancris, limacibus, ac piſcibus gignuntur, ut coruo, manati, alijsc pluribus, prohibent generationem lapidũ in renibus, genitosq́; diſſol uunt. Nam hi lapides in his animalibus immodico frigore concreſcũt: epoti igitur renes refrigerant: at in hominibus lapides calore generan tur immodico: talis autem materia lapidea eſt& frigidiſsima: co nuenit igitur ut etiam urinæ abundantię, quæ uel calore renum uel ſiccitate lit præſens afferat auxilium. Ferunt etiam in uentre galli generari Alecto/ rium lapidem, quaſi dicas gallinaceum. Sed tamen Farda uel Achate
fingitur, in quo flammea macula appareat. Verum Alectorium ge⸗
nerariin
11

dmenf wutau mcar iilliusam uplexelaus obö lehpid x õtinetu ltane cq eſcit qu nualer nnt ex romninp ohiben numdi iioncch niceno i tegitunſ colore Sſperaii fitfrigt c Jobtt iantallxumqum piſce pt ,huncen dides in= iunturc oslithi ⁵öfertem
int tdramlapè
modis ro qui ut aiun Idicistet
LIBER SEPTIMVS. 211
A nerari in galli aut galli gallinacei uentre penitus non poſſe reor. Nam
cum gallorũ uentriculus ſit ualde capax atq; ſorditie ſemper plenus, hu mor ille paulatim diſtillare nõ poteſt, ſed nec colligi, nec cõcreſcere. Si uerò cõcreſcat, in meatibus potius id fiet: at ſic lapis minimus eſſet. Nec omnino quieſcere poſſet, donec coaleſcat. In iecore aũt manifeſtũ eſt ge nerari lapides, quia meatus ſunt anguſti,& caro denſa. Inueniuntur ta- men in uentriculis gallorũ gemmæ quas fortuitò deuorarũt: atq; hæ ſa tis pulchræ, quoniam à calore uentriculi purgantur,& nitorem acqui- runt:nam& gemmarij ſolent margaritas columbis offerre ut expolian tur. Quid mirũ eſt igitur, diuturniore mora& calore robuſtiore in uen tre galli duriores gemmas expoliri? Vtrum uerò in iecore gemma, du- bium eſt: nam calor auium maior eſt calore quadrupedum,& humor tenuior. Inueniuntur& in alijs animalium partibus lapides, ut in che- Lapis in chel⸗ lis gammari nodo ſuperiore, atque ego ſemel reperi: minorem reperit S'mmart unus ènoſtris cõtubernalibus: quos ego ambos ſeruo. Colos ex albo rubeoq́; mixtus, leuis aclenis. Maximi non excedũt granum piſi, imò nec æquant. Forma millicæ, imò, ſi neſcias, milicam eſſe credas, ut nihil habeat cõmune cum lapillis qui in cancrorum oculis inueniuntur. Ra- ritas facit ut augurij loco ſit illorum inuentio. Quædam etiam ſunt lapi dibus ſimilia quæ in animalibus inueniuntur, nec tamẽ ſunt lapides, ut ouum bouis. Hoc ſanè in uentriculo illius inuenitur magnitudine anſe Ouum in boue rini, ferrugineo colore, leuiſsimum, ac leniſsimum. Cogitur ex cibi ex- inuenitur. cremẽtis,& motu rotunditatem acquirit, pituita cogente. Vnde ſi fran gatur, ex pilis conſtare uidetur: durus eſt pro leuitate tanta. Ita natura ludit, ut etiam quandoq; boues oua pariant.
Sunt& lapides recepti in numero gemmarum, cùm longe abſint, ut Geodes, quem Ætitem, quòod prægnans ſit, falſo uocant. Ferrugi- Seodes. neus ẽ Gallijs, è Cannis in Italia defertur pallidus. Thecolithos duplex Thecolithos. eſt, quaſi dicas lapidem frangens, Indicus,& quem Agricola ſpongiæ lapidem uocat.
Proxima gemmis marmorum eſt gloria, pulchritudo, gratia: genera orum ęæ illius nobiliora, phengiticũ, parium, zeblicũ, porphyrites& ophites. ver=. Probantur omnia uel uituperantur, colore, nitore, duritie, perſpicuita- Marmorum ſi- te. Phenigiticum nitet maximè, imaginesq́; reddit. Vnde Nero ædem ęnd. Fortunę olim à Seruio Tullio inchoatã, quam Seiam uocauit, in domo ThenEieun. aurea abſoluit, ita ut intus cõſtructa eſſet hoc marmoris genere, lucem ſic excipiente concluſis undiq;ʒ foribus, ut diurna claritas ſeruata ibi ui- deretur. Zeblicũ in Miſena inuenitur, quod aduerſus uenena prodeſſe Zeblicum. creditum eſt: an iuuet, neſcio: quòd iuuare poſsit, certum eſt, quando- doquidem molle admodũ ſit: nam ſi ex uaſis è ceruino cornu bibamus edamusq́;, pocula uaſaq́; cõtracta iam mora in illis uenenorum plerun- que haud tamen omnium uires hebetabunt. Nariuun, Sreig
Parij marmoris ſpecies plurimæ ſunt, à colore differentiã ſumentes. ſpecieꝛ.
-) 2

2u2 DE LAPIDIBVS
Candidiſsimus, qui ubiq; cernit᷑ in Italia cinereus in Hildeſeimio tra-
ctu, qui eſt in Germania:uiride, ut in æde B. Ioãnis Baptiſtæ Florentig. Ferreum, ſuper quo Stolpa arx epiſcopi Miſeni fundata eſt hoc tantæ duritiei eſt, ut Agricola referat in Miſena fabros ex eo fabricare incu- des:palam uerd eſt tenax eſſe oportere,& tenuioris ac denſioris ſubſtã tiæ, itaq́; etiã graue. Eſt& nigrum ſplendidũ ac nitens, quo conſtat ſe- pulchrum Cardinalis Carracioli, uiri ſingularis probitatis,& præeſulis rouinciæ noſtræ, in æde noſtra magna, ad dextrã conſtitutumaltaris. Eſt& uariũ generis diuerſi, quod fragile plerunq; eſt,& ſponte rumpi tur, quoniã partes in eo quædam crudæ, quædã nimiuù exuſtæ ſunt. Eſſ & ſubruffum marmor. Quid moror? nullus color marmori concceſſus nõ eſt. Senæ ſuper altari ſeptem ſimul genera marmoris parij uiſuntur. candidum, cinereũ, ſubruffum, uiride, nigrum, porphyriticũ,& ophi- Porbhyrues. tes. Eſt autẽ porphyrites marmor rubeis ac quaſi candidis maculis di- ſtinctum, ſeu potius rubeum cum maculis internitentibus. Suntex eo colũnæ duæ Mediolani inſignes in æde B. Ambroſij ante altare, necnõ & ſepulchrum B. Dionyſij, quod translatum eſt ad ædem magnamur bis noſtræ, magnitudinis corporis humani, nõ paruæ etiam craſsitudi ophits:. nis. Ophites uerò uiride eſt, maculis totum plerũq; albis, tum uerdal- terius coloris diſtinguitur. Frequentes uidi ex eo columnas, tum men- ſas: ſicut& ex alio genere uarij coloris menſa eſt apud Andream Alcia vmagines natu- tum non mediocris pulchritudinis. Inueniũtur quandoq; in pario ſfor⸗ nale in mamo mæ conſpicuę uenarum uarietate ac concurſu, quæ effigiem picta haud re⸗ inferiorem reſerunt. Nam præter reliquas in æde Sapientiæ Conſtanii nopoli imago B. Ioannis Baptiſtæ tergo cameli tecti uidetur, quæabſo
lutiſsima eſt in omnibus, pręterquàm quòd alterum ex pedibus nona-
ded ut pictura poteſt exprimit. Cauſam horum iam diximus fortuitam eſſe, nõ propriam. Sunt& marmorum genera à regione nobilitata,ue lut Numidicum: hoc enim cum ex ſubtiliſsima lachryma conſtet, obre gionis ardorem ſplendidiſsimum eſt ac maximè nitens,& quod Hacile cęlari poſsit ob mollitiem& æqualitatem. Silex enim& cotes quiapar tibus conſtant craſsioribus, ideo ſculpi commodè nequeunt. Itaqued nunc marmor Numidicum eſt elegantiſsimum.
Alabaſtrun. Eymarmiorum generibus eſt Alabaſtrum, perſpicuum,& plerunq; candidum, quo pyxides pro odoratis unguẽtis fiunt, robuſtius uitro, metallicis purius: figulinis præſtat, quòd minus combibat aut remittal unguenti, ergo& illius neceſſarius uſus fuit. Quod ex eo perſpicuits-
tem acquirit aquę immerſum, magis combibit ſuccos acremittit, cuius cauſam ſuperius diximus.
Cos,& eius ge Proximæ marmori cotes: nobiliores ex his Lydia& Damaſcena.
nera. Lydia nigra, ſubſtãtia admodũ tenui, ſplendens, mira ſubtilitate refert metallorum colores: quo auxilio auri& argenti puritatẽ aurifices intel
ligunt: tenuitate quidem ſua detrimentum nõ afferunt, ut liceat millies
peril
3 ſ
46
ſr tr
1 1
t
—

amarm i pariſuld Im por iticũ, a quali G dis mai aternite taus. Sum mbroſ S tealtn meſtad emms „nö pat S etiamcni pleruc iis, tunu ex co dun unas funr Aeſtap Andtem ütur qurnoq;inmm u, que Miempic xde Irxentiæ melitedt detur alterut* pedibus umian Eimose
era àrot nenobü⸗
4
malach naconti ximen*S, R Cld
LIBER SEPTIMVS. 213
& experiri uel ſine unius grani iactura:nigredine autẽ oſtendunt colorem
metalli: nam nigredo colligit nitorem ac colorem. Cotis dotes ſunt, ce- lerrimè ſenſim& omnia abſumere, nec abſumi. Ob id Damaſcenæ prę ſtantiſsimę: cum enim chalybem affricatæ quantũuis durum celerrimè cotes in quibus abſumant, tum ſenſim ipſæ minimèatteruntur, temporis tamen ſucceſ- frobamaun. ſu& longo attritu ac frequenti etiam ip ſæ pereunt& abſumuntur:pra uæ, molles, carioſæ, uenoſæ, nodoſæ, aſperæ nimis. E genere cotis lapis eſt mollis, è quo uaſa fiunt Comi excoquẽdis cibis: tener eſt hic, ut poſ- ſit cælari,& tamen humido lento conſtat, quò fit ut ignibus diu reſiſtat: cinerei eſt& ſubfuſci coloris. Omnibus cotibus illud propriũ eſt, ſed præcipuè Lydiæ, ut ſupina parte optimæ ſint, quia à Sole perficiuntur: peſsimæ prona, qua terræ& humori incubant. Cotis memoria adductus ſum in nouaculæ recordationẽ. Lapis eſt Tapis inciqent. apud Indos flaui coloris, perſpicuus, qui nouaculæ inſtar ſcindit: par aut eſt ut uitrũ& Cryſtallum chalybeam nouaculam ob tenuitatẽ ſupe rare. Sed quod addunt mirum eſt, nõ cote aut mola alteròue lapide, ſed aqua ipſa acui. Id uerò contingit ob ſubſtantiæ tenuitatem. Proximus marmoriac cotibus, craſsiore tamen ſubſtantia, eſt Silex, Silex,& eius & ipſe uarij generis, tener, durus, tenax, friabilis, grauis, leuis, ignibus differentiæ. imperuius,& qui celeriter in cineres tranſit, ſqualens, rubens, coloris quoque uarij. Squamoſus ſilex eſt, imbrium ac frigoris patiens, lique- ſcit plerunque, demum in cineres uertitur: lapides reliqui ut plurimum tranſeunt in calcem. Norimbergenſis è fodina extractus dureſcit, cum reliqua eius genera potius frangantur. Eſt& lapis marmori natura ſi⸗- Mamor ſectil milis, quippe qudòd ſectilis ſit, ſed coloris cinerei,& mollitiei incredibi- lis, unde ſerra non ſecus ac lignum ſecatur ad opera. Copia eius in re- gione Veneta. Sed ob coloris obſcuritatem,& quia nitorem non ad- mittit, ad ſilicẽ referri poteſt. Propria enim omni ſilici ſunt, ſquamoſum eſſe, nec leue perfectè, ut marmori nitor,& quòd ſecari poſsit. Huic au- tem lapidi pars una ex utroque deeſt: non nitet, ideo marmor non eſt: ſquamis caret, ideo non eſt ſileex.ʒ b Cæterorũ lapidum nomen unum ſaxũ ſit, genera aũt ſex: à proprieta daxa ſex gne- te unũ ut Magnetis ſumptũ, à uiribus ut Calamochus, Acoloreut Amo““ chryſos, pictura ut Alabandicus, forma ut Trochites, ignium uel aqua rũ reſiſtentiæ nobilitate ut Magneſia. Igit᷑ à primo genere incipiemus. Magnes ſeu lapis Herculeus duorũ aut trium generum eſſe uidetur: Magnetis gen nam ex eo ferrugineũ eſt,& candidũ:& quod candidũ, eſt diſtinctum ²⁴. leuibus ac tenuib. ferrugineis uenis, quod tamen fermè undequaq; eſt leue. Ferruginei generis Magnes duas habet primò uires, nullis fermè Fenugineus ſeculis incognitas: trahit enim ferrum,& illitum Magnete ferrũ, aliud Dl en Fn trahit ferrum, adeò ut quandoq; cõtigerit Magnetem quinq; aut etam plures annulos perpetua ſucceſsione trahere. Poſt ætatè illã uetuſtiſsi-, u21ν mã Ariſtotelis æuo, ſi quid Alberto credendũ eſt, innotuit Magnetis uad Wmee
3

214 DE LAPIDIBV
duo eſſe genera, alterũ quod ferrum ad boream dirigit, reliquũ autem uodad auſtrum. Hoc autem modo res ſe habet. Affricatur Magneti ferrũ tenue in cuſpide, inde ſuſpenditur in æquilibrio, tum circumuol- uitur ferrum ſponte, ſic ut cuſpis boream aut auſtrum reſpiciat. lam er⸗ go hęc quatuor nota antiquo fuere tempore. Sed& illud cognitum eſt Alberti ætate, Magnetis eſſe genus quod uocant Th eamedẽ, adnatum ipſi Magneti, quòd abigat ferrum. Sed& illud, quòd 4 ferro etiam Ma gnes trahitur, quodq́; uirtus eius corpora penetrat, ut interpoſita tabu- ſa etiam ferrum ad ſe alliciat. Sed& id Alberti teitimonio, Ariſtotelem cognouiſſe pyxidis nauticę uſum. Ergo plurima, ut mos eſt, iandiu fue re cognita, quæ non pauci no ſtro tempore inuenta exiſtimauere: nam pyxidis nauticæ rationẽ cuidam Flauio tribuunt, qu am conſtat cogni, tam ſaltem ante Alberti Magni ætatem. Itaque hic error à leuitate Al- berti Magni originem duxit: cum enimille pluribus falſis quędam ue- ra miſcuifſet, factum eſt ut uera etiam fide indigna haberentur. Necia- men Ariſtoteli hæc nota fuiſſe crediderim de pyxide, aut quòd ferrum ad boreã dirigat, cum Galenus& Alexander Aphrodiſienſis, qui nul- lum naturæ miraculum tametſi leue prætermiſerũt, harum rerum aded admirabiliũ& utilium haud meminerint. Conſtat etiam tempore Ro- manorum hæc fuiſſe ignota, tot naufragijs ob hanc cauſam illis ſubeun tibus: unde non ſemel naufragio attritæ uires, dum aduerſus Pœnosdi
micant,& Octauij claſsis diſiecta aduerſus Sex. Pompeium. 1
Ergo iam uires denud ſerruginei Magnetis aggrediamur, inderatio cauſæ nous ex nes explicemus, initio ab experimento facto. Magnes igitur ferrum tra Pueeeu hit, trahit& chalybẽ. Refert& Hieronymus Fracaſtoreus uidiſſe quòd Sun argentum traheret:generaliter autem argentum haudquaquamtrahit.
Cauſa cur ferrum trahat eſt, quoniam illius eſt alimentũ: nam, ut dixi- lapides uiuũt: ob id etiam optimè in ſcobe ferri ſeruatur. Quid mirum eſt igitur chalybem, in quo maxima pars ferrũ eſt, trahi? Sed& ferrum ſià Magnete tangatur prius, facilius trahitur: argentum uerd uel ferria- liquid continuit, uel genus erat aliud Magnetis, de quo, ut re mihi inco gnita, uerba facere non decreui. Attamen hoc noſtris ſatisfacit princi- pijs, argentum& reliqua metalla à ualido lapide ſi ferri quicquam con- tineant, trahi poſſe. Nec ex omni parte Magnes trahit, ſed ubi corticete nui eſt, magisq́; una parte quàm alia, ferrumq́; nitidũ potius quàmru- bigine obſitum. Nec, ut fabulantur, allio cæpis ue impeditur, multo mi- nus Adamante: niſi forſan aded leuiter, ut in minimis ſolum ac debiii- bus deprehendatur, in reliquis aũt ſenſum effugiat. Ferrum uerò quod cum lapide confricatum fuerit, non ſolum celerius trahitur à Magnete, ſed& aliud ferrum facilius ad ſe trahit, quaàm ipſe lapis. Videtur enim uis Magnetis à ferro roborari: nam in ſuperficie ferri tenuiores lapidis partes hęrentes ferrum ad ſe alliciunt. Sed& ferrum magnum fruſtum Magnetis modicam partem uice uerſa trahit ad ſe, eoq́; magis ſi ferrum
à Magnete,

nüng cu LIBER SEPTIMVS. 215 tt. A— ur dn Aà à Magnete,& Magnes a ferro contacta ſint. Hoc ideo contingit, quo- ülrio, 14 cr niam ferrum Magnes ut alimentum deſiderat: qui cum illud ad ſe tra- uſtnmt Acaa n here nequeat, ad ipſum mutata uice fertur. Duas habet partes ex aduer Kd&i o 1 10 poſitas hic lapis: alteram quæ iacet ad meridiem, alteram ad boream. mi he 4 Cum uerd eruitur, uim eandem ſeruat, ut quemadmodum animalia, ad uod— wamn ſitum proprium& naturalẽ ſponte redeant 3 Cum uerò ob grauitatem ut e pol„ nequeat ſeipſum mouere, ferro affricatũ mouet illud in æquilibrio po- teltim KArikur ſitum ob facilitatem:& etiam quoniam principium eſt quoddam natu- mautme Ktin 4 rale, Nihil ſeipſum mouere. Ergo cum duæ— partes⸗ ferrum quodà wennes Fmuer boreali tangitur, cuſpidem illam ad boream dirigit: quòd ſi auſtralem
unt, quz umſtaa cuehicer leuirn
contingat, ad auſtrum etiam impellitur, non ad boream. Falſum eſt igi- tur, ut in noſtris lapidibus luce clarius ſpectare licet, Herculeum lapi-
dem ferrum ſemper ad boream dirigere, quandoquidem pars illius ſit
hurbe 1 qutt non parua in ſingulis fruſtis, quæ non minus ferrum dirigat ad auſtrũ,
Da na m nunr. quàm notiſsima illa ad boream. Quò fit ut ſerò uideantur uires eius ho epyxide, duod mines animaduertiſſe. Sed nec ad unguem dirigũtur partes ad boream äphro ſsg auſtrüumue, ſed ſingulæ ad locum quinque partibus cœli diſtantem. dilerüt h ira Qud fit utin horologijs non eadem ſit linea ſuper quam ferrum quie, Cur in horolo- onltateit uempa ſcere debet in pyxide,& meridie ubi umbræ ſignificãt horas: nam linea Nuu. aeh bhancca Anilbi pyxidis, ſi horologium perfectũ ſit, paululũ ad Orientem inflectitur à qse h as
s,dumac ifuspa dex. Pom=m.
is aggres ur ind Magne urfem Fracaſto=uicilt um hauct nquamt ſtalimet mam u rri ſeruat Quit ueſt, tra ed Ac argenta Lero uit etis, de q; ttre ni ocnoſin k is aci dideſifen icqur nestrahl³ lubicot
linea meridiei. Cauſa alia non eſt, quàm ſitus lapidis. Lapis autẽ ea par
te uires recipit, quoniã ortum ſtellę in cauda Vrſę minoris, quę quinq;
partibus orientalior eſt polo mundi, reſpicit. Verum ratione oppoſita non a ſtellis auſtralibus, ſed ab eadem cauda Vrſæ ſeu ortu ſuo pars in Magnete quæ auſtrũ reſpicit, uires acquirit: ita fit ut lapis hic cõtrarias habere uires uideatur.Nihil mirũ eſt igitur ortam eſſe ſuſpicionẽ Thea medis, quòd ferrum repellat cum Magnes ſit. Res autemiita ſe habet. Magnetis pars una ferrum ad boream, altera ad auſtrum, quemadmo- dum dictum eſt, impellit: quòd ſi pars quæ ad auſtrum dirigitur, ferro quod partem borealem petit applicetur, inſita inimicitia illud maiore impetu propellità ſe, quàm ferrũ ad auſtrum tendens trahat:& rurſus pars Magnetis, quæ boreã reſpicit, applicata ferro ea parte qua Magne tem ad auſtrum tendentẽ tetigit, à ſe repellit. Simile ferrum atqʒ ad ean- dem partem tendens ad ſe trahit uehementer, Magnetis expers ferrum mediocriter. Cauſa huius luce ipſa clarior eſt: nam diſsimilia repellun- tur, ſimilia trahuntur. Itaq; non iam ferrum abigitur ab ullo lapide Her culeo, ſed ut particeps contrarię qualitatis, aut quoniam cuſpis alterius lateris ſimili Magnete contacta eſt: unde dum illa trahitur, reliqua fuga tur. Ergoſi ferri utraq; cuſpis à boreali parte tangatur, utraq; ab auſtra- li repelletur, quaſi totum ferrum propellat.
Sunt qui affirmẽt, partẽ in eo lapide eſſe, quæ ad Orientem,& aliam
quæ rurſus ad Occidentẽ ferrũ impellat: de quo nihil certi afferre poſ-
ſum. Veruùm ſimili ratione qua ferrum à Magnete aut trahitur autim-

ͤͤ“
DE LAPIDIBVS
à ferro cui Magnes contactu inhæeſerit, ſer Dieo cuſpis ferri Magnetis parte auſtrali illita, ferro fixo exiſtente cuſpidẽ aliam à ſe propellit, quæ inæ- quilibrio poſita borealem partem Magnetis conti gerit. Atqʒ eademra tione Magnetis fruſtula à Magnete trahuntur, cum uires ferri Magnes aut illius fruſta combiberint. Itac; non Magnes Magnetemtrahit,ſed
ferrum Magneti hærens occulte. b
Accedithis tot præclaris do tibus, quòd Magnes ſub tabula poſitus,
ferrum ſuper tabulam in æquilibrio poſitum, quanquuam interpolitata
bula, celerrimè circumagit, non ſine leui aſtantium admiratio ne. Vnde
peluis lignea aqua plena ſuperponitur tabulxæ, in ea nauicula colloca-
tur, tenuiſsimis tabellis compaginata, ſine ferro, ſed glutine tantum: in
gatua quæ Prora muliercula ſormoſa flexa remo nauiculam agens, ita ut illius na-
Diup uiculæ motu remus moueatur,& cum eo mulieris imago: ſub pedèpo-
ſtremo mulieris clauiculus lato capite, cuius pars illa latior pileus uoc
ta promineat è tabula, ſic figatur ut lateat ſub prora, nec tamen aquam
tangat: optimi tandem Magnetis fruſtulum capiti uirgæ ligneę ex abie
te uel cornu inſeratur, qua circunducatur lapis ipſe ſub tabula poſitus
atqʒ ſic ſuppoſito Magnete claui capiti producetur nauis lapidis monu
uo cunq; uoles, uidebiturq́; his qui uirgam non poſſunt conſpicerei-
mago illa quaſi animata, nauim quocunq; uelis circumagere ac ducere,
216 b pellitur, ſimili etiam ratione rum aliud aut trahitur aut imp ellitur.
audienti quidem as remiganti ſimilis: nõ igitur materia ipſa tranſit᷑ ſedi
aliquid ſpiritui ſimile: nam tabula impediret motũ, cum corpora ſein- uicem nequeant penetrar. Denon ut re. Simili ratione Dæmon reſponſadabit. Fit ſtatua parua ex orichalco
ſponſum dare coronati uiri, aurea ueſte, cum cornibus in capite, facie pedibus acma-
aideatur. nibus nigris, pedes ac manus gryphis. Huic imagini ſceptrumex ferro diligenter inaurato, acuiribus Magnetis imbuto, in dextra manu collo cetur. Sedeat imago hæc ſuper ſolio ex ære ſplendenti aut cæruleo. Io ti fab ricę uitium in forma columnę circump onatur, ut quandoq; talem in manibus habuerim ſolidũ, uel ſi placet inane& ſolum ſolio uitrũ iun gatur. Inde ſuſpendarur machina tenui filo ad perpendiculum, utpro arbitrio poſsit circumuolui: Deinde in cacumine elegantis uirgæ con⸗
ſtituto occultè fruſto Magnetis uirga mota ad partes interrogeturimm
yhe upe Po Lulehror uirgæ ignote. notæ ac characteres tum figurę adijciuntur
ecl aon Oteitee⸗ agnes annulo aureo abſcondi Eodem exemplo ſtatuam
Hlan ſuper altare collocabimus è leuiſsima materia, atq; in ea ferrum Magre te imbutum, lapis autem Magnes ea parte muri collocetur, ut cumfer rum illum reſpiciat, facies imaginis conuertatur ad ſacrificiũ. Verifimi⸗ le autem eſt talibus technis, nondum hominibus aded ſolertibus, ſacer
Wodeeg dotes antiquos plebi ignaræ ſæpius illuſiſſe.
ne Succedit ferrugineo Magneti candidus,& creagus, quaſi carnem du cens: experimentum eſt quòd labijs hæret leuis,& uenis quibuſdam d
ſtinctus,
4.

Seid
mo ledg mnetanu uhmag=nutil zulieris in:fubpe sparillz Morpil bprora,*⁵ tamen: napitiu lignan apis ipſel Aabuhy duceturt 2s lapich nnonpd'* uconi eelis circi frgereaci iturmate: Apſaurr tmotuö, t Icorpon
itſtamua ſiraexot apite, f 2 vedibu cimagin a ptrumd buto,in=tram ſplendent itcxni
A
LIBER SEPTIMVS. 207 ſtinctus, rarus etſi, tamen etiam nunc inuenitur, cum nihil uoluit nobis natura occultum eſſe. Trahitur forſan ſiccus ab humido, hęretq́; labijs, non alia ratione quàm feſtucæ ſolent ſuccino. b
Non abſimilis huic uidetur Magnes alius, cuius ego experimen- tum tale uidi. Attulerat Laurentius Guaſcus Cheraſcius, prouinciæ Turonenſis medicus empiricus, his diebus hunc lapidem, polliceba- turq́; poſſe, ſi uel ſtylum aut acum tangeret, carnem totam abſque ullo dolore penetrare: quod cum nobis, ut par eſt, ridiculum uideretur, rem experimento in meis contubernalibus confirmauit. Ego tandem, ut tam incredibilis rei periculum facerem, acumi pſam prius lapidi affrica tam cuti adiutorij brachij intuli, ſenſiq; primò leuiſsimam punctionis imaginem: pòſt cum totum muſculum quaſi directà penetraret, acum quidem in profundum quà pererrabat penetrare ſentiebam, dolorem nullum penitus ſenſi:tuncq́; familiaribus quod in me fueram expertus credidi. Dimiſi uerò longo ſpacio flectens undiq; brachium, nec quic- quam moleſtum ſenſi, nec detracto effluxit ſanguis, nec foramen ullum relictum eſt: quandoq; ſemiguttula leuis cruoris, nõ autem ſanguinis, effluit, qua ueſtigiũ uulneris deprehendit᷑. Nec qui autor rei huius erat, loca neruorũ aut uenarum obſeruari uolebat, ut planè intelligeremus uim lapidi ineſſe. Lapis faba parua minor fuit, candidus, buxeusq́; po tius q́; candidus, uenis ferrugineis diſtinctus, lenis admodũ ac leuis, ut totus pondus granorũ XIII. tritici impleret. Ipſa uerò acus, quã ei ob- tulerã, confricata, etſi duriſsima eſſet ut prius, adeò tamen apparebat le nis, ut nõ amplius ferri naturã retinere uideretur. Ergo cum conſidera- rem, tria mihi occurrebant. Primum, ut nõ acus ingrederet᷑, ſed permu- tata ſimilitudine cum noſtra aliam obtuliſſet, quæ in ſe rediret, artificio non difficili, ſed huic obſtabat ꝙ acum ima penetrare ſentiebamus:& dum extraheret᷑, magno labore opus fuit. Secundũ, quòd cum ſub cute ſit pinguedo inter cutem& carneã membranã, inducta acu inter mem
ranam& cutem per ipſam pinguedinẽ, ſic introitus ſine dolore eſſet. Sedenim huicrationi ſubſcribere poterat, ꝙ acum in ſummitate paulu- lum inflexerat, ſeu dum lapidi affricat, ſeu dum in muſculũ per uim im- mittit. Verum ratio hæc haud ſatisfacit, propter multa. Primum, quòd ſenſu percipiebamus uſq; ad os penetraſſe. Secundũ, ꝙ ſummitas quæ prominebat extra carnem, angulum fermè rectum cõſtituebat, ut ratio mathematica nõ pateret᷑ ſtante acu tota recta niſi in ſummitate, atq́; ibi- dem etiam paululum flexa, nõ multũ, ſitum habere cuti ipſi fermè æqui diſtantẽ: accedit, ꝙ acus ſub cute iuxta foramè relucebat, nigræq́; uirgu læ formã referebat. Quòd ſitota adhæſiſſet cuti, nigra illa uirgula acus longitudini fermè fuiſſet coæqualis. VItimo adijciatur, ꝙ curuitas illa uix potuiſſet ſine lęſione cutis aut mẽbranæ carneæ penetrare, tum præ
4 4„—... cipuè, quòd hanc operationẽ cuicunq; libuiſſet demandabat. Ergo ad ₰½
tertium inuentũ confugi, quo pueri uti ſolent, ſcilicet cum cutim abſq;
E
Magnes alius carneus miræ uirtutis.

Quomodo ca- ro abſq; dolore perforetur&
cutis,& cauſa
huius.
rat. Sed hoc non ſolum contingit,
Fraus maximi quæſtus.
218 DE LAPIDIBVS
dolore digitis compre orar Ccarne prominentiam inferiorem prius attritam digitis. Attritione ipſa qua- tuor uidentur commoda haberi ad dolorem leu andum: raritas partis, per quam abſq; dolore acus præterlabitur: caliditas, quę dolorem non permittit ſentire: unde calida omnia acopa:& quoniam dolor qui atte- tendo ſuſcitatur, dolorem punctionis leuat. Scriptu eſt enim, duorum dolorum qui ſecundum eandem partem fiunt, maior minorem obſcu- uerum& minor maiorem, cum non
ex eodem fuerint genere. Deniq; eparte illa quæ magis ſentit,& eſt ner
uus, attritione ſpiritus excluditur, ſico; pars ea ſenſu carere poteſt. Sed ſa neq; atterebatur, imò paululum
tamen in priore experimẽto cutis ip u ſenſus doloris retinebat, neq; in ſummo hæſit acus, ſed muſculũ tranſ-
greſſa eſt. Quid ergocaliò ducenda ratio. Docet experimentum, ſepo illitam acum dolorem penetrando non excitare, aut leuem: an forſanin lapide illo uis erat pinguior, aut aded frigida, quæ ſenſum omnsẽ ac ſan- guinis fluxum prohiberet? an illud proprium omnino huic lapidi, ue- lut& ferrugineo, quòd ferrum, ut dixi, ad eas partes quæ iuxta polos ſunt dirigatur? an forſan præcantationi locus. Sed quis dicat hoccom- mento quantũ lucri liceat facere? aut quis po ſsit excogitare? Multahic narramus quæ parua uidentur,& tamen ſi ad uſum humanum conuer tantur, magnam afferent utilitatem, plerac; uerò turpe lucrum. Eadem
arma ſunt pro tuenda patria,& quibus latrones utuntur ad peregrinos?
occidendos. Nam quis non diceret, non tanti eſſe habere fundum quin gentorum iugerum, imò neq; mille, quanti eſt ſcire hanc technameldcq́;
oſtendit Alexãder Veronenſis nuper Mediolani. Nam uulneratis fer
ro hac arte pręſtigioſo ſeruis tum pueris,& tota pectoris carne trãsfoſ
ſa, tum uerò coxis, illisc; uulnere perterritis, ac nec cogitantibus quod
non dolerent(erant autem uulnera non ex acu, ſed gladijs prægrandi bus) oleo impoſito quod uel modicũ ſarcocollæ, aut thuris, autaloës, aut alterius cuiuſpiã rei quæ oleum non eſſe ſimplex oſtenderet, ſtatim ſanabantur. Sanabantur autẽ, ut dixi, ob uulneris pręſtigioſi naturam:
uidebantur autem ſanari ob confidentiam exhortantis, cum nihil con- ferret oleum, omnis tamen uis ſanationis in ipſum conferebat᷑. Quam- obrem tanti uendebatur, quanti ille licitator æſtimaret. Facile eſſethoe
uel naſuto cuiq; perſuadere has præſtigias ac ueneficia ignoranti, qudd oleo illi tam repentè perſanarẽtur. Addebat in tam procliui mortalium lapſu alias uires, utpote ſedandi dolores, comitialem morbũ depellen- di, uermes occidendi, finiendi febres, quę tum fides ipſa, tum caſus, tum impoſita illa medicamenta iuuabant. Amara enim pleraq;& odoran multos poſſunt finire dolores, flatus diſcutere, coctionem iuuare, uer- mes occidere, ſoluere lentas febres,& comitialibus prodeſſe: hæc enim omnia in humore pituitoſo utplurimum ſedem habent. Itaque medi-
camentoſum hoc oleum omnium opinione erat, Tantum uerò ex eo uendeba-
henſam brachij perforant acu,& carneam auris

1 Km. uemag enit . lenſu a e dotett auſcolä- Mtenm nenun taroaurnanhn aquæſc2aomix amomm wiclai cas party Wiuxn u8. Sed q dicun oßit ec rre: Mu aduſum a nanuma uero tur ucrumt dnes uniſ ar adpeng tieſſchi cefundu eſtſcire ectechun diolani. Mnuulner dota pedscarſet ,acnec eitantbo acu, ſed M lißprax
dcollæ, i*⁴ uni
B ſculo trahitur. Ob idi
LIBER SEPTIMVS. 219
à uendebatur,& tanti æſtimabatur, ut ſenos fermè aureos circulator ille in dies colligeret, præter id quòd ad ægros curandos non ſecus acmedi cus quiſpiam famoſiſsimus uocabatur. Indutus purpura, aſturcone ge- neroſo, multis comitatus famulis, ſycophãtię fidem faciebat,& lucri ex uberantis terras circuibat. Neq; minore potuiſſet tantum impenſæ fer re. At egregium illud oleum uulneribus alijs adhibitũ cum ille abeſſet, prodebat dolum, nihilo aut certè ualde parum melius oleo puro oliua uarum: nam& purum oleum, ut aliàs docuimus, uulnera recentia ſana-
re poteſt, quoniam, ut diximus, non putreſcit.
Sed iam de his ſatis dictum eſt, quemadmodum& de cauſis lapidis Herculei, quibus ad boream ferrum dirigit ferrum, uel ad auſtrum. Re linquere etiã aliquas dubitationes poſteris licet. Nunc ad ferrugineum Magnetem oratio ipſa retrahat᷑. Naſcitur in Hiſpania& Ilua etiam in- ſula, quæ inter Cyrnum ſeu Corſicam atque Italiam iacet, Elba nunc di citur, pluribusq́; alijs regionibus: ſed propinquiores adduximus, ur manifeſti erroris arguantur, qui ob regiones ipſas in quibus oritur fer- rum dirigi putant: neque enim regiones ipſæ ubi oritur hic lapis, reſpi⸗ ciunt oras eas quas ſerrum Magnete illitum, neq; una eſt tantum regio quæ illum ferat. Eſt& ſubſtantia ferro ac pondere ſimilis, ut maſculus quaſi dicatur. Porrò in his quæ ſenſu prædita ſunt, maſculus ad fœmi- nam mouetur: ſenſu enim trahitur. In his quæ ſenſu carẽt, fœmina à ma
gitur ferrum à Magnete trahitur ac rapitur: mu-
tud tamen, ut dixi, feruntur alterum ad alterum. Sed cur nullum aliud metallum à lapide ullo alio trahitur? quoniam nullum metallum aded frigidum eſt quemadmodum ferrum, neq; forſan omnino eſſe non po- teſt, ut metalla alia ab alijs trahantur lapidibus. Viribus celebrantur, b Sarcophagus, Calamochus, Halcyoniũ, Pumex, Smiris, J ripolis. Sar Sarcophagus. cophagus quaſi carnes edens, leuis, cãdidus, ſubcinereus, friabilis, in cu ius ſuperficie ſumma uelut farina quædam leuis reſidet, in imo autem at que intus ut uenæ luteæ. Ex hoc antiqui ſepulchra faciebant, quod in XL. diebus corpora ipſa præter dentes abſumerentur.
Eadem uerd ratione calx uiua in cryptas concameratas iniecta, ſu- perfuſa aqua, ſi in ea cadauera ſepeliantur exedi ſolent, tum uerò à cad- mia cum terra mixta: immodicè enim omne tenue atq; ſiccum& quod urere poteſt abſumit, nõ ſolum carnes mortuorum, ſed etiam oſſa: atq; non ſolum mortuorum, ſed etiam uiuentium: unde ſit eſcharoticũ abſ- Eſcharoticum que dolore, facile quod cutẽ pertundit in horis XXIIII. Si ſana eſt cu- fine dolore. tis, ipſum ſolum corio circundatũ imponitur: ſin autẽ ſanies, ut in ſuꝑ- purationibus ſubeſt, locus aceto acerrimo lauatur. Cõſtat medicamen- tum ètenero ſapone& calce uiua tenuiſsimè mixtis, adeò ut in unguẽti formam mollis tranſeat.
Ergo eadem ratione Sarco phagus confert, ſi quid aliud, doloribus Podagricorum
podagricorum, humores extenuando. Sed& acetum uerum quantdò oloribus.
E 2

8—.
dianæ cælabant gemmas antiquo tempore. Quòdd ſi non ſit Smiris bo-
ac denſarum ſolidæq́; ſubſtantiæ eſt Smiris, adeò ut ferrum poliat 8&
chum lapidẽ aliũ à ſpeculari eſſe uelint. Quicquid ſit Talchũ, eſt ſimile
220 D E LAPIDIBVS acrius, ed magis ut dolore, ita& ſenſu priuat: nam euocãt hæc quodin, tus eſt,& attenuat& diſſoluit, ideoq́; ſtrenuè ſiccat. cauanochur. Calamochus harundinũ ſpuma, Adarcem uocant Arabes, in humi dis ac paluſtribus locis circa harundines& Cremia naſcitur:in ſiccitati bus ſapore ſubſalſo, uiribus Sarcophago non abſimilis. Colos Aſijla- idis, foraminibus plenus, calidiſsimus eſt& acerrimus.
Halcyonium. Huic ſimile uiribus& forma ferè quod uocatur Halcyonium, id eſt maris ſpuma:& eſt copioſum, atq; in uſu. Videtur autẽ à nido auium deductum nomen, de quo dicemus inferius. Sed non ſolum nidum ue rum maris recrementum quoddam uile hoc nomine appellatur:& ut in uniuerſum dicam, Halcyonium homonymum eſt.
pumex. Pumicem cõſtat eſſe genus lapidis mollioris, igne ſulphureo exuſti ac per auras delati. Prohibere dicitur muſtũ ne ferueat,& pręſumptum ebrietatem, ſed non abſq; iactura uehementi.
smiri. Smiris ègenere eſt lapidum Oſtracoſorũ: atterit ænea rota, gemms pleraſq;,& dentes mundat fricando. Poro lapide& fragmentis Obſ
rus lapis, ignotum antiquis illum fuiſſe neceſſe eſt. Tenuium partium
exacuat: nitorẽq́; illi& chalybi addit. Nitor enim fit deraſa ſuperſicie, donec æqualis ac denſa reddatur. Quamobrem quædam nitent, quæ- dam non. Nitent quæcunq; dura, ac ut magis,& denſa. Itaq; lapillipre cioſi magis metallis,& metalla lignis. Et inter lapides Adamas, quod ſit duriſsimus:inter metalla aurum, quòd ſit denſiſsimum: inter ligna- benus, inter oſſa ebur, inter cornua buffali, eiſdem rationibus,& quæ- cunque his erunt denſiora ac duriora, magis ſplendebunt. Additur er⸗⸗ go ſplendor polita ſuperficie auroq́; illito, quod aurum quãtumuis te- nue ſit, ſit ſemper denſiſsimum. Quæ uerò expoliunt, dura omnia atq; æqualia ſunt: quod uerò ęquale eſt, idem tenue uel ex tenuibus. Quam rripolu. Obrem exactius expolit Smiride Tripolis: hęc gleba ferruginea eſt cro ceo proximior, aut ſi uis tener lapis, nõ ob duritiem, ſed ob tenuitatem ſubſtantiæ. Multa autem uidentur in his molliora, cum dura ſint. Qur dam ex mollibus dura cõſtant tenaci glutino, ut ſilex: alia ex duris mol lia, ut Tripolis. rataum. Fit& Tartarum ex uini fæce, quod in detergendo compar nonha bet: ob id ſordida,& duris nata locis,& carnis excreſcentias purgat, a uiuam carnem oſtendit. b Sypſam. Gypſum terra candida, tenax, leuis, fingendis operibus idonea, glu⸗ Talchum. tinans ulcera,& illius flos à pluribus Talchum uocatur. Sunt qui T4-
uitro, ſqua moſum& perſpicuũ ac quaſi ſpeculare. Epotum Talchum auellanæ pondere, difficultati inteſtinorũ mirum in modum prodett
Ex eodem genere lapis eſſe uidetur cruſtaceus, coloris nigri, aureis diſtinctus
—
— 8,—„—
————

euc mrau LIBER SEPTIMVS. 221 dcat. 2 diſtinctus uenis, ex quo tabulæ fiunt quæ ex Norimberga deferuntur. docant bes in Forma lapides inſignes ſunt abſq; numero. Cauſa uarietatis ea quæ in enia e urinlar herbis atq; arboribus dicetur. dümi=olos 9 Trochites ſtriatus in plano:& in plani medio punctus eſt, ex quo di- Trochites wenim ri guntur ſtriæ: ſed planum illud leui tympano circũambitur. In aceto awurl onium poſitus nõ ſecus ac Aſtroites mouetur ſpontè. Entrochos uerò ex mul Entrochos. Zideuur a Anidbz tis Trochitis componitur: eſtq́; uis eius qualis partiũ ex quibus cõſtat. donreee Red not Zumni u Pentacrinos quinq; lilia refert, ſtriatus lapis. 2 r d e nomin nela) Encrinos epluribus cõſtat Pentacrinis, ruber lapis, nigro adnaſcẽs. 12. mume Sic Belenites forma eſt ſagittæ, rimam habens intus ſecundum longitu Beleniter. nis ione dinem: alium continet lapidẽ, qui aurea ei iungitur armatura. Cumq́; S ſummn his quid leas trahant, fruſtra creditum eſt Lyncurios eſſe, ci neieng prim ex his quidam paleas trahant, itum eſt Lyncurios eſſe, cum i. his naſcantur locis quibus procul ſunt Uynces. ranert N rdran Conchites conchæ ſimilitudine, liris incuruis, atq; aurea decorus ar- Conchiter. ta ge matura. Eſt& aliud Cõchitis genus marmorisq́; ſpecies, candida, mol kpided ⁸ mem lis, in qua conchyliorum teſtæ ſemper inueniri ſolent: olim nullibi niſi Qoodh ltdm apud Megaramurbem, teſte Pauſania. Atq; hoc certum indiciũ, per- eleeft.- uium fuſam antea mari regionem illam. Nam conchyliorũ teſtæ cuim diutur- ,aded ſ rump neſint, inter lapides ac ſub terra multis in locis lapideſcunt, forma re- dreniman ralaſm tenta, ſubſtantia uerò mutata. Cur uerò armaturis pleriq; muniantur bremquemnim aureis uel argenteis, cauſa eſt materia ſalſedinis minimè expers: nitet e- as,Ade JItaqhi B nim ſal:& ex pura quadã parte conſtant. Quæ uerd ex cõchylijs fiunt, dterlapieadagp Sfalſa quadam parte conſtant: hæc exterius eiecta, immenſo loci frigo- edenuſa minh re armaturam cõficit, quoniam aquea pars ſplendet. Quoniam uerò a- dſdem nb queum bene immixtum eſt terreo tenui, non abſumitur. Sunt uerò ho- pleno nt Adb rum quædam ſagacis naturæ& certum finem ſpectantis, quædam per- n ant iquim ennis mundi argumẽta. Oſtracis uerdò oſtreis ſimilis, ut ſpecularis fodi Oſtraci: quodaltadeh ecur. Sic Onychites odorati tbus forma haud abſimilis. Et Cteni- Onychites. dliu Sluraon nychites odoratis unguibus forma haud abſimilis. Et Cteni- Ou expoli bul tesin pectinis effigiem ſtriatus. Strombites uerò in cochleæ formã tur- Ctenite⸗ nucuelſt enlulbe binatus, atq; in acutum tendens. b SDahis hecgleſ* Porphyroides cinerei coloris, aculeis purpureis inſtar armaturæ cla porphoroides. duritient dob 1 uis ſcatens. Myites muſculo ſimilis eſt, extremis tenuioribus, medio tu ytees. volliora adur mens. At Rhombites duorum eſt generũ: alius ſquamis conſtat rhom Rhombites. utſit ales 4 bi ſimiltudinem habentibus, à quibus nomen accepit, hic candididus 1 eſt: alius habet cylindri compreſsi figurã, uerum ſtriatus infrà ſupraq́;, ererget* kompi 1 adedò ut rhombi figuram referant. mis exc Sentuas Pentagonus Hexagonusq́; marginẽ habent,& in medio planitiẽ ut pentagonus. fritillus, in qua punctus eſt, à quo ut in trochitis radijs uſq́; ad extrema Hexagonus. „s0= bus dbe- deferunt᷑. Omnes hos Hildesheimius Saxoniæ tractus mittit, detulitq 16 Jar. Suuh ad Georgium Agricolã Valerius Cordus herbarũ uir ſcientiſsimus, Valerius cor- humuͦ 4 alchü⸗ quẽ ſtudio uaria diſcendi Romæ degentẽ, cum Germanus eſſet, mors aiherheean aicc e oeum immatura præuenit, omnium eruditorum ac bonorum dolore. berieinus ccularo 6 dune Hic idem alios etiã detulit lapides, forma ſingulari ac mirabili: quem- mirum ivi E 3 ſtaceus= alh

Sloſſopetra. admodum Gloſſopetr
Amo chryſos.
222 DE LAPIDIBVS
gelenites. ſis fodinis inuentam:& Seleniten ſorma renaſcentis in cornua Lunæ. hic aurea modò, modd argentea uel adamantina armaturaimtegitur:in
fHſterapetra ueniturq́; in Marięburgo. Sicut in agro Treu erenſi Hyſterap etra, quę lapus mins. formam pudendi refert muliebris: nigero; hic eſt lapis ac prædurus
Eciuxta Salpheldam T'huringiorum in puteo uiginti orgijs profun- do effoſſus lapis, qui ad unguem pectoris humani integri formamre- ſerebat, cum coſtarum diſcriminibus: erat tamen paulò pectore l- mano anguſtior. iie.
Detulſt ille idem lapides colore conſpicuos. Amo chryſum aureico loris, ſquamoſum ex quo arena fit aurei coloris literis ſiccandis apta:ex pertus ſum ſi in igne cõtineatur die una tota, ub eriorem arenæ copiam Aumaturs. reddere, ac meliorem pulchrioremq́;. Sic& Armaturam: ſquamoſis
eſt& hic lapis, uerum coloris argentei, eidem uſui, ſi non alteri, ſaltem Hieracite:. aptus. Hieracites quoq; ſtrijs& colore pennas accipitris aut perdicisi- pyrauſtus. mitatur. Et Pyrauſtus, qui rutilus eſt colore, aurea inſignis armatura, cauus, nitens: unde nõ ſecus ac ſpeculum cauum Soli expoſitus ignem accendit: in Hildesheimio tractu hic etiam ab illo inuentus eſt.
Porrò de Alabandico, quòd diuerſas referat figuras pictas, ſatis eſt ſcire. Diximus& de Onyche,& lapidibus qui in agro Veronenſiinue
niũtur: nam& in marmore quandoq; regij capitis figura cum diadema
Alabandicus,
te uiſa eſt: atq; hæc, ut dixi, quandoq; fortuitò, quandoq́; ob naturamꝰ
lapidis contingunt. Diximus& de cruſtaceis lapidibus, qui ignireſ- ſtunt:& de Silice, qui etiam aduerſus aquas reſiſtit,& ab ignibus liqua tur, quodq́; montium cacumina ob uentos& frigora franguntur, lapi- Tabule ſeribto dum fruſtis decidentibus. Supereſtut de nigris ſectilibus agamus, quo Tu, rum in Italia copia maxima eſt, precium nullũ. Molles ſunt,& fruſtis eiuſdem lapidis albæ lineæ in eis deſcribuntur. Liturã ſola ſaliua facit. Nec diu tamen retinent etiã ſi non deleas. Vtiles meditationibus, ſinon tam facilè frangerentur. Ob id tabulæ excogitatæ è tenui lino obducto gypſo, ac ſuper gypſum uernice(ſic enim hoc liquoris genus uocant) quæ flectuntur nec franguntur: atramentumq́ʒ ſcriptorium recipiunt, diuq́ʒ retinent, nec remittũt niſi madida ſpongia: quod olim tabularum genus cognitũ fuiſſe credo, atq; in uſu, ex Auguſti ioco, quòd Aiaxin ſpongiam incubuiſſet: quamuis frequens uſus eſſet ceræ ac ſtyli proe piſtolis ac meditationibus:æterna autem monumenta ære cælabantur, Alij nunc tabellis ex ligno ficus ac cinere oſsiũ, quod antiquitus ex M. Marcelli elogio cognitum ſuiſſe perſpicuum eſt, pro abacis utuntur. Nilapides uiue Quòd uerò animã lapidibus ineſſe neceſſe ſit, hoc abundè ſuperius de ea 3 e nſtratum eſt. Atqʒ utin am nõ ineſſe et uita lapidibus, nihil enim pro- iberet puluere è multis Smaragdis ſepulto ſub terra, additoq́; humo- re pellucido, magnam gemmam procreari. b b Duplici autem modo augeri lapides, ex dictis intelligere poſſumus: ue
am pici linguæ ſimilem, Lunębergi in alumino,

2s accp tautpen
aureaſAnisam
aum 80 ooſts
dilo inu useſt
eratſigu g dictas ſ muiinag Gderonal apitis ucumdi 1r0, qual EMG obmn s lapid, quih reſiſtit, t hignda K frigorAngunuu
grisſeci M sagam lü. Md ſunt,è- ur. Lisi Fola ll illesmea lonibus icatreiTailinoode ocliqu—genusd
nꝙ gua. c 30⁴ zduſtit Guoe S racfſl nnumet recalbe 4ʃ 1 80 u, qu quin ſt,=csun mell, nolll noca geſupe „ 1 ntüane apld„aeh ll tel ddioc ubteſs
L1f BER SEPTIMVS. 223
A uel quòd per uenas materia accedat ſemper, nutriaturq́; lapis nõ ſecus
atq; homo: uel quòd potentia tale exiſtens, uelut in generatione pulli ex ouo, fiat actu tale: nam ſucceſsione dierum totus pullus abſoluitur: partes autem in materia eodem tempore cum magnitudine ſua fermè to ta initium ſumũt, ut prius candidũ rubeſcat, inde concreſcat in neruos, oſſa, membranas, ac talia. Nec etiam quòd in aqua deſcendant lapides, terrei dici merentur, ſed ſufficit concreto humido quantulacunq; pars terræ ad deſcenſum. Pellucidi tamen omnes aquea ſubſtantia ſunt, uel frigore concreti, quamobrem ab igne diſſoluũtur. Silex autem nõ pel- lucet, quia terreus eſt: diſſoluitur tamen, quia frigore concreuit. At lapi des opaci, quales pleriq; ſunt,& qui in calcẽ uertuntur, nec frigore om nino concreuerũt, nec aquea ſunt ſubſtantia: aut ſi modò frigore cõcre- uerunt, quoniã frigidi eſſe uidentur, terræ multum, aquę autem parum continẽt. Manifeſtũ eſt igitur Cryſtallũ, quòd ſit perſpicuus hic lapis, & facilè liqueſcat, aquea ſubſtantia pura ac frigore concreta conſiſtere. Atq; hæc clara quidem ratione conſtant. Cæterùum aliqua ſunt ſubti lioris acobſcurioris contemplationis, ut propèad miraculum accedere uideantur. Quale illud eſt quod Pauſanias refert, fuiſſe in arce Megarę iuxta focum lapidem qui percuſſus lapillo citharæ plectro pulſatæ ſo- num reſerret. Id ſcio, quammulti ridebunt me nugas& antiquas etiam nugas Plinij more referentem: ſed nos quòd hoc cõtigerit, quamuis lo- cuplete teſte, nõ contendimus: quòd uerò contigiſſe potuerit, quodq́; in poſterum cõtingere poſsit, non dubitamus. Illud potius diligenter perquirendum, quomodo hoc fieri poſsit. Quòd uerò natura aut arte, nullũ eſt diſcrimen. Ab arte igitur, tanquam nobis notiore ac faciliore, ſumamus exemplum. Cum enim citharæ reſonent ob id quòd lignum
Lapis qui per- cuſous lapillo i- maginẽ ſoni ci- tharæ referret.
cauum eſt,& cauernis plenum, ac ſpongioſum, atq; multipliciter per
anfractus diuiſum, illud idem in lapide oportet excogitare. Vt uerdò ta- le eſſet, præter cauernas& cauitatem, metallicam materiam ſono aptam immixtã fuiſſe neceſſe fuit. Inter autem metalla ſolum& maximè æs re-
ſonat:nam cuprũ diximus, eſſe æs cypriũ. Fabulabatur igitur antiqui-
tas illic Apollinem citharam repoſuiſſe. Sed eſt aliud oſtenti genus quod non parum admirabatur antiquitas. Lapis erat in Olympia, qui adeò perterrebat equos, ut currus frangerent,& ſeſſores excuterent, au rigarum loris ac minis contemptis: unde lapidi nomen inditum Tara-
Taraxippus la
xippus, quaſi equorum cõturbator& formido. Nec in eo ueneficium, ker.
ſiquidẽ ars nulla:ſed talis ſpontè lapis, ut qui ruberet ac ſplenderet flam
mæ in modum ingens, ex quo imago relucebat equorum: unde illi uel ignẽ imaginati, uel propria ſpecie decepti, uertebant᷑ in fugam. Ignem 4„ X..... 0. 0 enim maximè equi formidant. Succurrit memoriæ quod mihi conti- gerit propè iam triẽnio exacto. Eram Ianuę, cœnauerã apud Illuſtrem . 3.. 2 e uirum Franciſcum Duardum Cæſareum Quæſtorem, à cœna pluit im-
bres maximos: pileo, ocreis, gabanio mihi fuiſſem oneroſus. Datille, ut

224 DE LAPIDIBVS
eſt mirè humanus, equos generoſos conſcendimus:aderat autem me- G
cum Ludouicus Ferrarius. Dum uiam quandam tranſimus, ſuccedunt nobis uiri ſaces ferentes: flabat uentus ab ea parte,& ſcintillas ferebat ante nos quamuis procul: adeò exterritis equis Kineus in periculo, ut iam uix contineri poſſent ab his qui nobiſcum erant ſeruis, etiam arre- ptis frenis ne etigerentur. Et erat callis anguſtus laterum ſtratura quaſi in fornicem procliuium, ut ſi erecti fuiſſent, actum de houi eſſet, præci pue quodob pluuias neq; pediſſequi nec ecui ſtare potuiſſent quinla- berentur. Et cum de his aliàs dixerimus, nunc ſatis fuerit monnille, quos ignibus maximsè terreri, atq; ob id Taraxip pum nõ miraculo ali- quo, ſed certa ratione illos in fugam comp uliſſe. Sed ut tandem metallicorum omnium narratioſii finem imponam, docere operęprecium eſt, quomodo ueræ gemmæa Hlas dum in annu Quomodo fil- lis latent dignoſcantur. Docuit autẽ nos primo hoc Hieronymus(ue
.„
ſegemmæ di- rinus ab oculis gemmarius, de quo ſuperius mentionem fecimus, de-
gnaſci Riie monſtrationem autem nos addidimus. Annulo conuerſo anguli8&la- poßnt 2 tera inſpiciantur,& uidebuntur dilutioris coloris: nam ſit color c,oculus D, anguli à& B, manifeſtũ eſt quod D nõ uidebit A colore C, quia linea D C cadit infra pun⸗ ctum A. Et rurſus ſi conuertatur annulus, idem contin- get. Quòd ſi A B ſuperficies ungui ſuperponatur, non uidebitur color in angulis, ſed erit dilutior: refranguntur enim radiſpoꝰ tentes in uera gemma ex unguis plano. 2„ b Margaritarum Eſt& alia nõ leuis lucri ſeplaſia, cum ex cõ cha Margaritarũ pulcher adulteratio. rimæ fingunt᷑ uniones. Aded aũt rectè fraus hæc ſuccedit, ꝙ necà gẽma rijs dignoſcunt: color, ſplendor, ſubſtantia, pondus reſpondent. Sunt qui etiam ex duabus fruſtis ob conchæ tenuitatem uniones conticiunt: Dum hæcſcriberẽ, lis agebatur de Margarita 6 8. aureis emptaa gem mario, quę ex concha ſacta erat: preciũ æſtimationis aurei ducenti. Ipe rabant imponere Germanis aut Gallis, quòd ingenio& arte minus uo- leã: hos enim barbaros putãt, cum nos uerius ſimus barbari: ſiquidem magis barbarũ eſt decipere quàm decipi. Sed ſatis de metallicis actum eſt, nunc autem ad plantas tranſeamus.
LIBEROCTAVVS
ce bplantis. OBILIORES metallicis plantę ſunt, atq; in hiis quedi ſenſus imago relucet. Etenim& odiſſe& amare plantss
IJ& mẽbra habere functionib. opportuna, ſatis clarũ ell I puto. Nam oliuam& uitem referunt odiſſe caules:& cu
Plantari odiii E amicitia.
—
U
X
am maàlum conſita, eam fructuoſiorem reddit, ipſa odoratiot, utrac;
——*

rrationi. ninpn rmxaſf ldunt imohoch vym s mentioſ t= ſecnu aulo cont B'angl turdilutt a colon a& B, maeſtũch alinea D iitin arurannu: Aidema ungui ſu= omm refrangut eninn
Scha Ma ierüg hreſucc E nar 9 ondust T Duden tatem ut es con rita 68. 4—Sennpe nationistt niducn dingenic rcem us ſimus arilg d ſatis de a tallichi
B quandoq; herba manet. Quod etiam cauli conti
LIBER OCTAVVS. 225
R utraqʒ mirumin modum læta prouenit ac luxuriat. Vna tamen eſt cau ſa generalis„cur plantæ quædam alijs ſibi uicinis pernicioſæ ſint: nam cum Solis calore& humido terræ luxurient, neceſſe eſt arborem om- nem opacam noxiam eſſe alijs, tum etiam multifidæ radicis: nam mul- tifida radice exhauritur humor uitalis, quo planta uicina atq; imbellis ali debet: umbrauerdò refrigerantur& plantæ& ſolum, ut tabeſcere ob id ipſæ uideantur arbores aut herbæ quæ umbrę ſubiacent. Itaque nux noxia eſt utroq; uitio: cõſita habet enim folia& multiplicem radicem: ficus uerd prægrandia. Animaduerti dum hæc ſcriberem triticum iu- xta ſepem in agro natum, humile, aridum ac rarum& minimsè frutico- ſum fuiſſe, cum ſeps humilis& rara orientem aut occidentẽ Solem nec diu tamen, nec ex toto prohiberet. Ergo generalia hæc, alia quidem, ut diximus, propria. b b Genera plantarum quatuor, arbores, frutices, ſuffrutices, herbæ. Ar Plantarum ge- bor eſt cuius truncus denud uireſcit,& ad egregiam peruenit magnitu uera. dinem, ut pirus. Frutex, cuius truncus manet, ſed non in iuſtam creſcit magnitudinem, ut roſa& myrtus. Suffrutex, qui& ipſe manet trunco, ſed tamen herbarum magnitudinem non excedit, ut bruſcus. Herba, quę caule caret, ut aizoum, id eſt, ſemperuiua& ſaluia: uel caulem in ſin gulos annos mutat, ut fœniculus. Poteſt& quintũ genus addi mediũ inter herbam& fruticem, uelut ruta: hæc enim arboreſcit quandoque, git. Caulis uerò ma- ximè capitatus creſcit in immenſum, ut in Pannonia. Sed arte arbores herbęq́; tum fructus creſcunt plurimum, ut punica& citonia, tum per- ſica. Et ex oleribus quæcunq; uirent, hyeme in fruticem induſtria tran ſeunt. Sed nullum aptius ruta, ut de qua Ioſephus Hebræus ſcriptum reliquerit, uidiſſe ſe in Machæro Iudææ rutam quę proceritate& ma- gnitudine nulla ficus planta eſſet inferior. Vidimus& nos in uiridario medici Mediolani rutam quæ multorum annorum beneficio in arbu- ſtum tranſierat. Itaq; manifeſtũ eſt plantas neq; ob magnitudinẽ neq; uiuacitatẽ ſpecie differre. Sed neq; ob id quòd folia magnitudinẽ non eandem retineant, uel ꝙ huic perpetua, illi decidua ſint, aut quòd floris colos non unus ſit, aut quòd ſterilis ſit al tera, reliqua fructum ferat. Er- go plantarum diſcrimen ex quatuor rebus ſumendum, quarum præci- Diſfrẽtia plan pua eſt facultas ſeu uires: uires enim ùà forma proueniunt, forma autem fae in qulb. eſt, quæ ſpecies ipſas diſtinguit. Fieri enim multò minus poteſt, ut ſa- Vnsehnte ſ lix ſit uitex, quàm ut aſinus ſit bos, tametſi ſalix ac uitex frondib.& cor tice ſint ſimiles. Nam uitex calida eſt& ſicca in tertio ordine. Indicio eſt primum ꝙ flauus diſcutiat,& quòd prima inter arhores floreat, cum ſa lix humida ſit ac frigida, ſeroq́; floreat,& flatum gignat. Produnt etiam odores temperiem. Ergo quæcunq; eiuſdem ſpeciei ſunt, etiam ſi alte- rum in India, reliquum in Scythia naſcatur, eiſdem uiribus præcipuis neceſſariò participant. Ideo abſurdum eſt credere, eiſdem plantis di-

DE PLANTIS uerſas atqʒ contrarias uires ineſſe, ut diuerſis eaſdem, aliamq́; eſſe ratio- C b nem plantarum& animalium. Secunda diſcriminis ratio ab odore, ter tia à ſapore ſumenda eſt. Quarta uerdò, quæ& ipſa præcipua, a figuraſo liorum, florũ, fructus, ſtipitis, corticis, radicum, deniq; totius plantæ. Nam quod ad magnitudinẽ attinet, quæ nam arbor ceraſo procerior: ſunttamen exillis Macedonicę uocatæ palma nõ altiores. Itaq; dubita tio ea ceſſat quæ olim de bugloſſo habita eſt. Nam cum forma& uirib. odore atqʒ guſtu penè pares ſint, utraſq; ſub eadem ſpecie collocari de- pere, palàm eſt. Etenim cum propter uires nomina illarum quęramus, palàm eſt medico illas eodẽ nomine dignas cenſeri debere, quæ eiſdem uiribus præditæ ſint: herbario nõ item, ſed iuxta figuræ rationem, me- dico uerdò non. Sed ubi iam hæc duo conſen ſerint, reliqua etiam adeſſe neceſſe eſt. Ergo ipſa rerũ natura potius quàm Dioſcoridis uerba ſumt exploranda: is enim quanquam egregius fuerit in dignoſcendis medi- camẽtis,& diligentiſsimus in tractandis,& clariſsimus in explicandis, fuit tamen doctrinæ genere empiricus, diſciplina uerò miles„& cuius 1 8 1 ſcripta ad poſteros multis uitijs maculata trãſierint. Vnde tot illorum contentiones, ut iam pudeat inconſtantiæ. Exploranda ſunt igiturme- dicamenta non à nominibus, aut magnitudine, uel colore, aut fœcundi tate, aut his quæ pro regionũ uarietate mutantur, ſed à uiribus atq; ſigu ra, odoreq́; ac ſapore. Illa uerò eiuſdem ſpeciei cenſenda erunt quæin his conueniunt, diuerſarum quæ diſsident. Specie autem idemmultsꝰ modis dicit᷑, alia quidem ultima, alia cuius rurſus diuerſæ ſunt differen- tig. His autem carere, aut illis abundare, non eſt differentiæ ſpeciei, ſed b locorum argumentum: quandoquidem magis& minus ſpeciemnon rraxinus, Lin- uariare certumſit. Vnder raxinum& Linguã auis, quam quidam fra- via vauſoae xæinellam uocant,& diptamum quo utimur, non antiquum illum Dio- becici. ſcoridis, ſed neq́; Virgilij, de quo ille: Diptamum genitrix Cretæa carpit ab Ida, Pube ribus caulem folijs& flore comantem Purpureo, NVerum, ut dixi, hunc noſtrum, eiuſdem ſpeciei eſſe non dubito: ſiquidem uires eædem,& forma. Sed fraximus arbor eſt, fraxinella arbuſtum, dipta- mus herba, omnes immodicæ ſiccitatis plantæ,& ob id ſerpentibus ini micæ,& uermibus admodum lethiferæ. Fraxinus uerò utrobuſtior- tiam umbra ſola ſerpentes abigere fertur. Extenuant& ob id omnes zuuhae mt Præter modum. Vnde referunt Sanctium Hiſpaniarum regem, cum 4 ſoria. ded obeſus eſſet. ut neq; equitare, neq; manus circumuertere cõmode poſlet, tædio quaſi uitæ aduocaſſe medicum egregium à rege quodam Arfricæ, curatumq́; ſemine herbæ quã exiſtimo fuiſſe Linguã auis: ſel ſeu ueneno adiecto, ſeu mutata ex contrario intemperie corporis, bre⸗ ui obijt.Itaqʒ extenuare immodicè omnia hæc genera conſtat, cum ſple nem abſumant: digerunt enim uehemẽter quæcunq; attenuarint. Hoc autemobeſorum iure merito medicamentum optimumeſt. Sed dices Non
226
——„

Wmimaill* cugn lericdch„cnxal n hgutt tionen rint, relij m etiama m Dioſch rAsuchi hentindig Qendir dariſimu t dexplie plinauer mn les, A lierint. Nusrtotü xplorant tigr ine, uel coſ autiau ntur,ſed at ibus ꝛciei cenſa eruna Specieat uidan rſus dius ſumdi eſtdiffet Aæſpes gis&m n ſpece uiauis, qen quit non anti milur
Purpt, N
4
B
LIBER OCTAVVS. 227
Non regio his eſt cauſa paruitatis, qu andoquidẽ omnia hæc genera in .. 8 4.
eadem regione reperiantur? Verum non ex ſola regione hæc contin-
gunt, cum ceraſiorum Macedonicorum plantæ primum in ea regione
originem duxerint: inde translatæ, eandem paruitatem retinent. Idem
contingit in fraxini ſpeciebus,& Sabina, cupreſſo, atq; ſantonica. Ex- tenuantur etiam arbores alimentis uelut& canes, quos è magnis ſub-
tracto alimento in mediocres,& horum prolem in paruos, atque ex his
in minimos mutamus. Nec aliud magis norunt mulieres. Eadem igitur ratio in plantis, quas ex alio loco ſeu regione ſeu montib. atq́; arido ſo- lo agreſtes& tenues tranſplãtamus, quaſi noui generis arbores aut her bas. At dices: Non omnia quæ cõueniunt forma, uiribus, odore atq; ſa- pore, eiuſdẽ ſunt ſpeciei? Namq; ſalix& uitex folia& truncũ ac corticẽ habent ſimillima: item odorẽ grauem ambæ, ambæ amaræ, ambaæ ſteri les, ambæ uiros effœminant,& ſteriles reddunt. Sed uitex quia calida & ſicca, ſalix quia humida& frigida, hoc faciũt. Amarus ſapor& odo- ris grauitas non ſunt ſimilia, ſed diuerſa ratione in utriſq́; hæc fiunt. Sa- lix quoq; lachrymam mittit, licet concretã,& pappos poſtquàm florue
rit: quorũ utroq́; uitex omnino caret. Pappus autem fit humido putre Paphus unde
ſcente, uel ob tenuitatẽ, ut in cardis: uel ob frigus, ut in ſoncho& ſalice. Parte autem ea qua per aera fertur, eadem uentos& tempeſtates præ- nunciare ſolet. Eſt autem pulmoni ac ſpiritui inimicus pappus. Sed re- deo ad plantarum diffferentias: hæ non ex florum colore, ut dixi, ſed a- lijs cauſis ſumendæ ſunt: luſit enim natura mirum in modum in florum
fiat.
coloribus. Sunt albi, ut cucurbitæ, lilij:& arborum multarum, uelut Florum colores
pyri, cotonij, fraxini: rubei, ut amaranthi: punicei, ut mali punicę,& pa paueris eius quod inter ſegetes ut in macerijs murorum naſcitur: ita e- nim uocat᷑, etſi papauer nõ ſit. Iris cęruleos fert, crocus croceos,& calen dula uocata herba, quæ etiam in extremis frigoribus floret, unde nomẽ ꝙ ſingulis calẽdis floreat ſumpſit. Aureũ fert chelidonia, mixtũ malua, & diptamus ille de quo nuper uerba fecimus. Varios in florib. colores edũt roſæ primum, inde uiolę& garyophyli uocati, tum Iaſemin& hel leborus:ille enim& albos& uirides& puniceos ferre ſolet. Sed admi- rabit᷑ quiſpiã cur cum tam uarisè in florib. natura luſerit, neq; uirides ta
men, neq; nigros flores produxerit. Sed de uiridib. parua quæſtio eſt: Flores cur nec
nam ſalix& uitis flores habent uirides, hos ob ſimilitudinẽ quã cum fo uvride;, nec ni- 1„..„„—. 1 1.
lijs habent, dedignamur quaſi flores appellare, cum tamen uitiũ florib. ³*⁸
tam egregius fructus ſuccedat. Verum de nigris altior eſt contempla- tio. An ꝙ nigri ſint aliqui? Sed ſi ſunt, cum rariſsimi ſint, adhuc dubi- tatio manet. An ſplendor copioſus qui in florib. eſt nigrum cæruleum eſſe oſtendit? Vel quia ni
..„— nis autem flos ètenuiſsimo ſuæ plantæ ſucco fit? Sed cum omniũ plan-
grum in craſſa ſubſtantia neceſſariò eſt, om-
tarum differentię quaſi numero careant, noſtri propoſiti non eſt de his lantarã diffè- diffuſe tractare uelut de metallicis fecimus: nam obſcuriora tantum, nõ rentiæ.
F 2

228 DE PLANTIS
quæ ſubijciunt᷑ oculis, attingere deſtinauimus, tarum& animalium hiſtoria erit. Aliæ igitur plantæ urbanæ ſunt, aliæ ſylueſtres, aliæ in mari, aliæ in fluminibus, aliæ in ripa, quædam in palu dibus, aliæ inter ſaxa, aliæ mediocri terra, aliæ etſi raræ, inter arenas na.
ſcuntur. Sunt& quæ in puteis, ut lichen: quæ in nemoribus, quæ ina-
prico proueniunt. Quædã etiam peregrinę tantum, ut Garyophylum,
& caſsia,& agallochum. Creditũ eſt& de terebintho& lentiſco, quan-
quam in Italia tamen inueniant᷑. Sunt rurſus fructiferæ, ſteriles,& quæ
carent radice,& quæ folijs,& aliæ ramis, aliæ flore. Sunt& bene odo-
ratæ,& malè olentes,& nihil olentes. Item quæ ſemper frondent, quæ amittunt ſolia: aliæ item raræ, aliæ denſæ, ut cupreſſus: aliæ& patulæ,
ut lotos& fagus. Sunt& ſublimes& humiles, enodes& nodoſ, uta-
rundo: ſolidæ quædam, ut Indicum ſanctum:quædam penitus inanes,
ut calamus: quædã medię, ut ſambucus: quædam habent truncum aliæ
Noui quibus ſtipitem, aliæ ſurculum, aliæ ſola habent folia. Sunt& quæ ſpontè pro- blantæ broue ueniunt,& quæ ſeruntur,& quæ inſitione aut ſurculis defoſsis, ut ſalix nuunt. 8. uitis: uel alieno ſemine. Mutilæ multæ, fungi tubera, polytrichus. Hærent quædam, ut hedera: aliæ innaſcuntur, ut uiſcum: aliæ repũtut
b chamæciſſos: aliæ terræ adnaſcuntur, ut muſcus& lichen. Sed muſcus plantæ aerem etiam arborib. hæret& aquis. Sunt& ſalubres,& inno xiæ,& lethales, uitiantes. t taxus, nux,& ficus, quarum umbra mala eſt. Caules quoq;& ſabi-
na,& ſpartum ac linum,& generaliter omnia malè olentia, ut bomby-?
ces& cuniculi,& his magis ſues, aerem uitiãt. In quibuſdam eſt uidere ſexum, ut in quercu,& robore, ac ilice: in quibuſdam nequaquam, ue- lut oleis ac uitibus. Quædam propriam quandã habent ſubſtantiam, ut palma. Quædam fructus habẽt hærentes ramis, quædã ſiliqua, quæ- dam tegmine alio, ut caſtanea, incluſos: quædam pediculo annexos; ut ceraſa. Quædam non niſi certis regionib. inueniuntur, aliæ autem paſ⸗ Rubus& fiix ſim. Nam buxus, rubus& filix non niſi frigido cœlo, atq; eo ubi ſæuiat Deeine A a4 hyems, ſpontè naſcuntur: de rubo mora ferente loquor, ideo argumen ta ſunt frigidæ prouinciæ, ut triticum temperatæ:& odorata uehemen cur omataſo ter, quæ aromata Græci uocant, calidæ. Nam uehementer calida ſemi- enir mtahe⸗ na in frigido aere, cùm tenuiſsimæ ſint ſubſtantiæ, adoleſcere nequeũt. Nec natura abſque aeris auxilio adeò poteſt fructuum ſubſtantiã con-
. coquere, ſiccare,& attenuare, poteſt hoc tamen in radicibus. Leant ain bar Porro plantarum partes ſunt, radix, truncus, rami folia, fructus, pe- dicculi, umbellæ, acini, ſemina, flores, lanugo, lignum, cortex, neruus, membrana, uena, matrix ſeu medulla, humor, lachryma, nodus,& alia multa: his igitur atq; alijs cauſis arbores& herbæ inuicem differũt. Er- Tenieaſie go tenuiores ſunt arbores: primò, quæcunq; fronde perpetua circum- 1.De gfankrſ ueſtiuntur, ut quæ calidiores ſint ac ſicciores, uel Theophraſto teſte, Ue cauſts, cap.. Iut palma, oliua, cedrus, myrtus. Hęc tamen ratio haudin herbis con- ſtat, cum ſemperuiuum craſsioris ſubſtantiæ ſit,& tamen hyeme folia b retineat:
ob hocbreuiſsima plan e
WVZBI—

r lempet ndenn, dupreſlusi I Rpu Senodes i doce
rqdan tin
dimhader a nam
unt& q pom
atſurculis—ſSis
ungituben lymi
ar, utuilcu ſiæmi ſcus& lich n dedm res, R innq. Alc eſt. Caulle docql amaleole t, uüde t. In quibe— mett aibuſdam=daqur andä hab sübſe ramis, qua llicun ddlampedi* anfe- zueniuntus Pauc- do colo, Soubi ente locqu eon eratæ:& q lh muchem Arcl
enar ndir,a 3 rem
'ſur
Trn S
„S lls 3 lachryt w* I,— 4 idifer beindfr og hronde—₰)— or he AI uel 1 bb 0b12 nbe 3 rall. nhye
LIBER OCTAVVS. 229
A retineat:in utriſq; tamen& agreſtes domeſticis,& odoratę olentib. gra
uiter, aut omnino nihil olentibus, ſunt tenuiores. Similiter ſi in monti- bus naſcant: unde hęomnes à medicis præferuntur. Sed cur radices fre cur raaices ple quentius cæteris partibus, floribus duntaxat exceptis, odoratioresc ue run; odoratæ. lut in ſanamunda. At cauſa eſt, quoniam in radicibus melior cõcoctio perficitur. Olent autem bene, quæcunq; humidum bene concoctũ ha- bent: tale enim tenuiſsimum eſtac denſiſsimum. Quocirca flores om⸗- Cur flores om-
naes ferme bene olent, quoniam tenuiſsimus eſt humor acadmodũ exi- nes fermè bene
guus qui in eis continetur, unde facillimè concoquit. Sed ut facillimè olent. cõcoquitur, ita etiam eadẽ cauſa facilius perit: manet in radicib.& trun-
cis, uelut aſpalatho, Santhalum nos uocamus: nam terreæ ſubſtantię fir
miter tenuis illa humidi concocti ſubſtantia hæret. Itaq; pueris quibuſ- paeris E iuue dam& iuuenibus etiam bene olere aliquando nõ fruſtra ſpiritum, per/ nib- ſptus be peram poſſe ſenibus aut intemperatis creditum eſt: nam in pueris hu- nealere poteſt, midum tenue, in iuuenibus modicum à magno calore optimè bene po teſt concoqui. Senibus caloris paruitas, intemperatis certè humidi qua litas obſtat, quo minus perfecta concoctio poſsit abſolui. Atq; ea ratio ne referunt quidam Alexandro ſpiritum olim ſuauem fuiſſe, qudd cor Alexanaro ſpi pus ſiccius haberet,& calorem uehementiſsimum: quamobrem mul- riti bene olen- tis diebus inter ſummos calores cadauer illius abſq́; odore tetro ſerua- tem ſeiſe tum eſt: quanquam nõ negauerim aut arte ſeruatum, aut ueneni eadem ui qua etiam extinctus fuiſſe creditur. 3 in an Veruùmutad partes plantarum redeam, quæ animalibus ſingulæ ac Partes planta- illorũ partibus reſpondent: radices uentri, ut exiſtimat Theophraſtus, rum& anima nos tamen potius ori illas aſsimilamus, caudicis uerò& trunci partem Tanſi hsce imam, uentri, folia pilis, cortex corio ac cuti, lignum oſsibus, uenæ ue- nis, ac nerui arborum& herbarum, his qui uerè ſunt in animalibus: ui- ſceribus animalium in quibuſdam matrix, quæ ſine matrice uiuere ne- queunt: in alijs autem, ut ſalice, quarũ uita eſt in cortice, cortex non ma trix, imò in ſalicibus matris pinguedinis loco habenda:oua floribus, ſe
intemperatls.
men ſemini, extremitates autem animalium, ramis: fructusi pſe ſangui-
nem menſtruum refert cui includitur plerunq; ſemẽ. Sunt uerò& par- Radicum par-
tium partes dignæ conſideratione, uelut radicis: ipſius enim eſt lignoſa tes.
media, ex qua plerunq; planta germinat. Ea maiorib. ob id uiribus prę dita eſt. Vnde ſi ex allio auferatur, neq; adeò quod relinquitur acre eſt,
nec tam malè olet, uideturq́; minus certè ſuccoſa. Secunda eſt tunica quæ tenuis eſt admodũ: tertia uerò ipſum pericarpium: quarta, tunica
exterior pericarpiũ circundans. Pericarꝑium uoco non propriè, cum
tamen dicatur de eo quod ſemen in fructu, imò fructum circundat ‚ſed 5
quod lignũ in radice ſeminis loco ambit. Vnde in decoctis malè faciũt Decocti ex i- medici qui ligneam partem abijciunt, cum ſit omnium præſtantiſsima: uoſaparte fe-
1 Ii debent. quod enim germen effundit, hocſolum habet uires, quia ſolum uixit. dehch Ideo lignoſa pars aut ſola, aut maximè medicamsẽtoſa eſt: pullulat enim
k 3
nẽ ſenibus, nes

rlorum partet. radicis eſt in germen. Optimaigitur ſupre
cur calix floi Sunt qui dicant nocte me
23⁰ DE PLANTIS
ſolum quod uiuit, atq;ʒ ea parte qua uiutt. nacſin folia quædã etiam è cortice germinãt, ſed ſemen& flos maxime eligno. Ergout ſolia ſtipiti, ita cortex ligno: utrunc; enim tutel gratia. Mutat autem ima parte ſuccus in radicẽ, media nutritur radix, ſuprema quod ma radicis pars,& à terræna
Similiter& in floribus: eſt enim folium floris, quod quoniam ex tenuiſsima ſubſtantia cõſtat &calix ſeu uaginulæ, quibus Hos continetur:ð& ſemen, cuius cauſa flos
ſactus eſt, ſicut illud generationts:& pediculus, in quo omniahæcim- lantantur. Quærendum eſt igitur ſorſan, cur floribus omnibus calix
Apollinis flo· adſit Sed non Apollinis flori, hic nanq; calice caret,& croceus eſt, ſe⸗ nis in eo folijs: ſub utroque crepu ſculo clauditur, meridie totus patet
dia arctè conſtringi, ut ſint uelut erraticis in bus. paruo circulo mutationes quatuor, geminæ quæ ad crepuſcula, medi & inuicem ſimiles, reliquæ contrariæ. Vnus caulis, unus flos, bulboſa
radix, folia uelut Ari. Vidimus hunc apud Gulielmum Cauliumno-
bilem Gallum. Cęterum cur pleriq; flores calicẽ habeant ratio eſt, quo
niam antequàm per
tura magis aliena. ſemper nitet,& in omnibus
ficiantur, à Sole tenuis florum ſubſtantia diſsipa- rlores cux ne- retur. Quocirca Apollinis flos craſſæ ſubſtantiæ neceſſarid eſt, acqun- cefarij. ſi ſolium. Sed colore, ut dixi,& ſemine medio multum à folio differt b Flos enim fructus cauſa, imò potius ſeminis. Sed cur ſeminis? Videtur autem ſemẽ ex terrea parte concocta eſſe, aliter neq; in illo uis genitalis! eſſe poſſet, nec conſeruari. Omni autem terreo ut coaleſcat humicdite- nuioris aliquid ineſſe neceſſe eſt. Humidum autem, præſertim ſitotum contineatur, impedit& genitalem uim,& conſeruationem. Cum uerò ſit in eo quod concoquitur,& celerius ob ſubſtantiæ tenuitatem con- coquatur, fructus omnes aliquis flos antecedet. Prius ergo ſemen gene Quæ plitæ ex ratur quàm flos, ſi quidemillius gratia, ſed tardius abſoluitur. Neque toto odorataæ. Ierò credendum eſt odoratas plantas inodoros flores ſemper mittere nam quædam olent omni parte, ut nardus, medica maàlus, in quaſolia, flores, fructus pręcipuèolent optimè, nec reliqua odoris ſunt expertin mali medice Sunt autem medicæ maàli plures ſpecies, notiſsimæ autem quinque, bbecies. Prinia quidem quæ propriè medica mâlus dicitur, prægrandis fructus & humani capitis magnitudinem perſæpe ſuperans etiam in Italia. de- cunda uocatur Arantium, ſeu deducta appellatione corrupta ab auran cio, quòd aurei coloris cortex ſit, ſeu ab Arantia Corinthiacæ regioni urbe iuxta Aſopum flumẽ. Tertia limuniũ, quod in eo genere ſuccum habet acidiſsimum, aded ut illius contactu dentes ſtupeant. Quartal,- muniata, ex mâlo medica primæ ſpeciei& limunio per inſitionem com mixta, cuius odor& ſapor iucũdiſsimus eſt. Quinta Adami màlusuo catur, qudd ſingula poma morſus imaginem in cortice retineãt. Quod uerdò eiuſdem ſpeciei ſint hæc omnia, primum quidem partes oſten/
dunt, quæ omnibus eędem numero ſunt, cortex, caro, ſuccus, tunic,as ſemen.
luit. In cichorea autem acſimilib.
2ꝑ„—jj——&

Khern a ce IIBER OCTAVVS. 231 imn SWelh àA ſemẽ. Planta omnib. etiam ſpinoſa, perpetua fronde uirens, to 3¹ tutel ta lens: f 1 102 euirens, tota redo- d taa.R ens: fructus aureus omnib. ſed in citrio diluti 88 97 rrdix a, 1 1 io dilutior color ob magnitudi- 5 Amg nẽ, in limunio autem ob frigiditatẽ. Tranſeũt etiam inſitione gnitudi- dspi=Caum tera in alteram,& ligna in frondes& floresacled ſi I1 liionemutuaal im ioli ilon ritis ſine fructu alter.. eò ſimiles, ut nõ niſi àpe- uie lans is ſine fructu altera ab altera ſecernat᷑. Sunt& uires omnibus eedẽ.& ümaſi A mac ſapor acidus omnib. cõmunis eſt. Diu quoqʒ ſeruari fructũ us eędẽ,& lewen 1 b ns eft. quoq; ſeruari fructi, ſeroq́; ma- Rſeen anah ture cere, omnibus conuenit. Lædi quoque ab eiſdem lelOc lusin qus nia contingit, ſcilicet frigore. Seruantur& lem cauſis omnibus fr 1 non deſit. Vnde magn 0 Does ure uhaonanes ubique, modò calor Snida. llc. no orbis beneficio non ſolum in Eur 1 e 2 0.„ 8 1 UI H2. lce aret, de cag ac Africa, ſed etiam tota in Æthiopia Indiaq́; ſingulæ hæ*—& Aſia aicur, meti— niuntur: nec ullus tam communis in orbe fructus, neq; ad Deris lnen doi utſ Nomen etiam ipſu 811 ⸗1 neq; adeò frequens. S uſm etem 1, 8 pſum unicum mali medicæ, docet unam fuiſſe olim ar- rquxadd eſclh c 11p erne am neq; arantium aut limunium latinæ uoces ſunt, nec Ure⸗ asc i horum nominum lo 5 2 as caulis ut. 1lOs b oco quicquam habent. Conſtat igitu 1 loS, ionum& artis uari b. Pelt. EonmrarsSitur prore dGulielmi eM. ault Bern nonab abeuis, l pa laporis gratlaenomuuundilenmumain⸗ alcchabe Wan rienee is, ſed parum ante nos. Nam Adami p 1 1nſ aatiocd tione ex citro arantio ami pomum inſi- ger rantioq́; torumſit mmd tum, utdocebimus ch cdc ihan dmarf xmulante, indepropaga- nernore= 1 Vifumeſt enim„ antienecs*deta uile pomum iam abundantia fact enim memoria primi parentis dio multut& diot dem technã, quicũq; ille fuit lacinnn⸗ ariu uendi poſſe. Sed malè qiu- „ 7. 1. vitauit, in tam i . Sedcur anſ muliebris incõtinentiæ exprimẽs Ar dices: kamintuau fructu tantum : 5. 4.. 4 4 C 5. terneq;in ubar E de eſt, citrij ſuauis: caro quoq; citrio craſsiſsima arai unes inſuauis ual . 9. 4. 10 1 1— ncoutco* uhm aAregionib. diſcrimina ſumpta fuere: calidior enim& 6 modemnallarded nm magis arantij fruct lus aũ iccior& agreſtis aautem, H=nm lA8 atn) us, mâlus aũt medica quaſi domeſtica plant conſeruat umCt in ſyueſtris. Propagant᷑ autemutræq;,& eiſdem modis d4 berlſena ſubſtantis a miu Plaidanem quod ſciam(nam dies noua ſemper afferre ler)tumnt zceſ 33. lae de. lochum ſeu xyloaloes, ci 2* agal- ene Ddoraka. det.Priutzoſcm Pi yloaloes, cinanomũ, aſpalathum, nardus, laſer& c olen 2— 5 aſer& crocu 1.eAAuirur. iper& zingiber etſi ſint calidiſsi 2 85 tardius à? Juitn) SlDer alidiſsima, parum tame npers nuioris ſubſtantiæ ſunt herbis, ſed Se 1 nolent. Arbores te- arboe habi ſorosflor t npeßct tudo uim Solis adiuuat, undec-.S denſiores: namtemporis longi- Eruusenuio medican inqd ra: arbores enim diu t, unde concocta tenuiora redduntur& denſio- ris ſabſtantie 1odumc cx herbi u uiuũt, herbæ pereunt citdò. Quæ etiam bene ſunt. qu ex herbis, odorem niſi in radicibus ob tenuitatẽ di enreolenr ddiſbimæ umqut quæ retinent, ut nard 4 b tenultatẽ diu retinere necueuut: b ut nardus 1 icitur anb ferri. Sed ut nardus, ad arbuſta potius quàm herbas debentre- icitur.—h, b rri. ded tamen egregiæ tenuitatis eſt Siliquaſtrun 10, ſuperans„ dicum piper. Herba eſt caule long& lula rum ſeu piperitis, aut In upud folijs lauri, flori 4, 180, quaſi rubro, crebris geniculis ationé— n auri, floribus candidis, radice unica ſubalba, capill vrlsſb. Dar hiaceth ta, ſiliquis oblongis— ba, capillamentis fibra- antia CGE“„„Illiquis oblongis, magnis ac rubentibus oduũ u 9 dentibus admodũ eenerès non leui ſplend 4 1 ut purpura, cum cuodit!=e nleui ſplendore, ut uirulentum quid referãt, ſemine intus f 9. té, molli, aded acriut longðhi ferãt, ſemine intus flaueſcen- esenke? L⸗ 1nOlli, eò acri ut longèpiper 1., den R ſtor ſiccitatis tum tenuitatis D 5 d. r ſuperet, unde in ultimo caliditatis ac imunio amin immatura eſt ſiliqua,& i iſtere neceſſe eſt. Acrius etiam urget dum 4 Quin mmatura eſt ſiliqua, ipſe cortex ſiliquæ: unde tametſi in uſumu . dnci rit, ex Hiſpaniola inſi.: ametſi in uſum uene- „cort* a inſula orbis alterius in noſt d nme in an6 CCLXXXNXIII. ueneni haud antacucctazund c, d 1“-11C11 auldGeire. um d acus, ueneni haud eſt expers. Venenum enim plantæ rtex, d

venenoſæ plen plerunque retinent, aut natura, a
DE PLANTIS ut caſu:ſed natura in his potentior eſt. te que ſit Natura pernicioſæ ſunt, quæ odorem habent grauiſsimum, aut ſapo-
232
rem qui ferri non poſsit, qualem huic ſiliquaſtro eſſe diximus: aut quæ ſuccum non uiridem emittunt, ut Tithymaloruù genera omnia. Sed& ficus lac exedens mittit,& lactuca cum ob ſenium immodice frigidae- Lac in plantis uaſerit. Nam cum ſuccus ad alienũ transfertur colorem à uiridi, neceſſe ar. eſtut uel ab immodica frigiditate aut ſiccitate aut putredine corrumpa tur. Nam frigiditas opus caloris impedit, ſiccitas uerò ne mutet᷑ quod concoquitur facit. Vnde ſicca prius ac potius uruntur, quàm conco- quantur: putredo ueròo quod iam factum eſt euertit. Candidus quidem ex omnibus his colos in ſuccis fit, à quibus etiam cro ceus, ſed non à fri- giditate: ſicut& niger, ſed non ob putredinem. Quamobremomni color ſucci in plantis, uiridi excepto, uenenoſæ qualitatis eſt argumen⸗ Lae blantaum tum. Sed cur omne plantarum lacad modum tenax? Quoniam ui- eaurtena. ſcidum ſit quoties calor in humidum tenue ac pingue terreo mixtum plus iuſto egerit. Itaq; ex plantarum radicibus quæ lac emittunt fitui- viſci compoſi· ſcum:lac enim, ut dixi, plantarum tenax eſt. Miſcentur autem ſuccusn
tio. dicis plantę lac ferentis cum laricis lachryma,& græca pix cum oleimo
dico:& tandiu ſimul coquũtur, donec diſtrahendo non frangatur. Re, ſiſtit hoc aquæ, quia oleum prohibet ne aquailli hæreat aut miſceatur. Gignitur autem uiſcum in radice e lacte putrefacto, uelut& lacin phan
tis ſitu quodam ſucci, unde in lactucis& cichorea,& ob humidiabun!
dantiam in ficu. Indicio eſt, quòd ubi uiſcum generatur in radice, gene- rantur& uermes. Plantæ plures generant ex his, ſed præcipua quæ ſfo-
rem candidum profert,& poſtquàm effloruerit pappos. Sunt& quæ Eſcaextußila in radicibus generãt alia, uelut tuſsilago lanã, ex qua optimafiteſca. Üt
gine. alia colores gignũt: nihil enim prohibet multa ſub terra generari, cum ſuper terram nemo admiret᷑:terra enim parens omnium. Quęcuncita
men ſub terra gignuntur ad ſuccos pertinentia, clariora euadunt in get
mine: unde tithymalus album, ut dixi, ſuccũ, chelidonia uerò croceum
emittit. Sunt& quæ ſplendeant, ut ranunculorũ ſpecies omnes,& præ
cipuè Aconitum, quod maximè exitiale eſt: nam ſplendor ille obim-
modicam prouenit ſiccitatẽ. Caſu uerò natæ plantæ in metallorum o⸗
dinis, aut iuxta cubicula ſerpentum,& quæ iuxta æs aut ferrum rubig
ne obſitum adoleuerint,& in paludibus, ſtagnis, cloacis, ac ſepulchris
Malum ſpino- Fungi etiam iuxta oleas. Malè& grauiter olent ſolani omnes ſpecies ſum. Neſcio ſtramoniam ſeu malum ſpinoſum, an inter ſolani differẽtias 3d, numerem, certè folia ſuccum nigri papaueris olent: ipſa uerò pomaco-
cta ſi edantur, præſentem inſaniam ac ridiculam quaſi excitant. Her⸗
ba eſt radice multifida, ferruginea, caule digitali& craſsiore etiam lon/ gè, quaſi rotundo, folio amplo, ex aduerſa parte ſubnigro: domeſtica
uiridi flaueſcente, oblongo, molli, tenui, quaſi ad uitis inſtar: flores can .„. N 8.„„4 ⸗ 2 3 didi euaginis prodeuntes calathi inſtar, ſuaue olentes liliaceum. dec
11, nul 4

92 quulin; iſtam Ddumten= uons c acpinou a roon — qur h itan „Nilcentu Mtemlu n& græc cumd ahendon π om uailli her t Aumi trefacto, ü JI ki ichorea& e humi- n generat— nlic xhis,ſed aipu rueritpag dun aa exqua Mimmßt rulta lubt e Geccr ens omni Qoc
ntia, dari— adun
cũ, chelid ueroch
ulorũſpe om
ſt: mam ſ3dvrlt
LIBER OCTAVVS. 233
A nulla certior nota quàm pomorũ quæ chryſomela æquãt magnitudine & forma, cæterum uiridia ac ſpinoſa: intus complent᷑ ſemine ferruginei coloris, magnitudine erui. Sunt autem quædam quæ figura ipſa uires lantæ quæda produnt: uelut echij ſemẽ, quod capiti ſerpentis ſimile eſt, aduerſus etiã forma uires pro uenena uiperarum præſtantiſsimum auxilium prębet:& napelli flores dut antequàm aperiant᷑ capitis humani mortui ſeu potius caluarię effigiem præbent: etenim radix ipſa lethifera admodũ eſt. An hoc quidem caſu, an ratione quadam naturali conſtat? an melior aliqua mens hoc præſti tit? Nam& in animalibus hocidem manifeſtũ eſt: ſiquidem canes no- runt herbam quæ euomere illos facit:& capræ diptamum Cretenſe, te- ſte Virgilio: — Non illa feris incognita capris Gramina, cum tergo uolucres hæſere ſagittæ. Aſini quoqʒ ſi quando atra bile laborauerint, edunt aſplenõ, ſplenisq́; tumorem finiũt. Feruntur& hirundines chelidoniam agnoſcere,& ui- res illius experiri reparatis oculis. Eadem ratione cardueles eufragiam, uiperæ fœniculum reparandi uiſus cauſa norunt. Sæpe enim cardue- les matutinis horis uiſi ſunt oculos eufragiæ affricare. Plura ſunt huius rei exempla. Sed in prouidentiam referre cuncta, abſurdum, cum caſu pleraq; cõtingant: abſurdius autem, nihil: non enim eſſet prouidentia.
D Quæ igitur prouidentia fiant,& quæ non, alibi diſſeremus.
3 Verum his relictis ad olentes redeamus, easq́; quæ potius uſui ſunt Laſer ex quo
—,„„. 41, Belzoi. quàm iacturæ. Ergo Laſeri primo tanta iucunditas ac illius floribus, ut
cogantur Arriano teſte pecus incolæ arcere ne diſrumpantur. Facile id ⁴de geſtis ale- credat quiſq; qui ſuccum illius quàm grati odoris ſit, æſtimauerit: cõcre uun.
tus apud nos, ac etiam uilis precij, ob copiam, uocaturq́; Belzoi: cuius
hiſtoriam in libello de malo medendi uſu, tum utilitatẽ, explicauimus.
Naſcitur in Paropaniſo monte, quamuis Macedones iactarent in Cau
caſo eum uidiſſe: odoratiſsimũ eſt longeq́; pręſtantius, Ludouico Var
thomano referente, quod inuenit᷑ in Sarmau iuxta Sumatrã inſulã In-
diaæ, adedò ut alterius fermè generis eſſe uideat᷑, ſed non defertur ad nos,
quòd etiam ibi in non leui precio ſit. Caulem habet ferulæ ſimilem, fo-
lia apij, ſemen latum quaſi foliaceum, radicem nigram. Simili fermè di-
ſcrimine ferunt lignum eſſe Aloen uocatum, hoc noſtro quod ad nos Xoaloer. defertur longè fragrãtius. Sunt enim illius tria genera: optimum quod Colampat dicitur, adedò fragrans, ut in manu detentum omnem alium
odorem obſcuret:cuius rei cauſa ad nos nonuehitur. Naſcitur enim in Taprobana inſula, quæ noſtra ætate Sumatra tum ab incolis tumà Lu
ſitanis dicitur, ubi præter opes egregias luxus etiam prohibet ne thy- miamata precioſiora ad nos deferantur. Iam lIoco agallochi diu uendi- b derunt oleaſtrũ. Hic enim Rhodo natus, ſeu regionis natura, ſeu qu dd Que uer Rpo planta ſit alterius generis, colore refert agallochum, nec uidetur omni- Ahu
no odoris expers, ſuauiter enim uelut ſpontè olet. Videtur autem hoc
G

Que lięna in aqua deſcen- dant.
Ligna cur pro- na ad ſuperficiẽ aquæ maneant, non recla.
234 DE PLANTIS
haud difficile, cum rara ligna à calore proprio melius concoquantur.
Odor autem bonus, eſt humidi bene concocti exhalatio. Sed ut adli- gnumaloes reuertar, optimi nihil ad nos fertur: quod uerò nonopti- mum eſt, adhuc ſuauiter olet. Secernuntur autem odore odorata, ut co lore aut ſplendore quæcunq; pulchra uidentur,& ſapore quæ ſapore probantur,& quęcunque talia ſunt. Nondum deſcripta eſt arboris hu ius forma: hoc ſatis cõſtat, quod didicimus ab Eraſmo Deſiderio, ina qua deſcendere, quod ſępius experti ſumus:& quanquã Ebenus acBu xus,& Indicum lignũ quod Gallicam curat luem, in aqua deſcendant, hoc tamẽ minus eſt mirum de illis, cum grauiſsima ſint: at Agallochum & leue eſt ualde,& confeſtim in aqua deſcendit. Cauſa eſt, quòd inane nihil continet, in quo aer claudatur. Ligna enim non ob aliud aquæin- natant, quàm quòd aerem ob raritatem in ſe contineant:ob id roburin
natat, robore longè leuius Agallo chum mergitur.
Sed cur ligna in aqua non erecta ad perp endiculum manent, ſedpro na ac aquæ ſuperficiei æquidiſtantia, cum tamen ex altis locis præcipi- tantur, deſcendunt in aere altero capite ac rectè? Cauſa eſt, quòd ſolet, capite altero præcipitari, unde in aere ob temporis breuitatem& impe tum non poteſt ſe conuertere: at in aqua cum ob illius craſsitiem ent deſcendat, caput reliquũ ligni& ipſum petit fundum, unde in aquato-
tum lignum ad æquilibrium manet. Hacratione firmantur naues: an-
Cinamomum.
chora AB C fune F naui alligata proijcitur in mare, itauth
F—„1, g ijmo B tangat fundũ: protracta igitur ne trabs DE inſixa G iaceat ſublimis,& ad perpendiculũ ſuperſiciei aquæma- 9
risq́; fundum(nam D E iacet ad perpendiculum ſuperfi- D===E ciei A C, ita quòd ſi eſſet in B, faceret crucemcum unci- nis) igitur cum A& C iaceat ad perpendiculũ ſuperficiei ⸗ Aſon,& DE ſit æquidiſtãs ſundo maris, erit ex cõuerſa quar Uæ₰ tædecimæ undecimi elementorum A C iacens, neceſſario perpendicularis ſuper fundum maris, quare uncinorum alter A uel C infigetur ob grauitatem maris fundo, nauisq́; retinebitur. Ergo ſitignum D E non adeſſet, ratione propoſita à C caderet ſemper æquidiſtans fundo maris, quare nunquam figi poſſet, nec nauim retine re. Ea de cauſa fiunt& anchorę uncinis quatuor in crucem actis, ſedmi nus tutò committuntur his qui binos habent tigno tranſuerſo: quddi hæreant, etiam longe ſunt imbecilliores. b Sed ad plantarum hiſtoriam redeo. Cinamomum lauriarbori haud abſimile eſt, folia folijs, truncus trunco ſimilis, niſi quòd humillis eſt,& latè ut ſalix diffunditur. Sed& cinamomi baccæ lauri baccis: uerunt- men illæ his minores ſunt& candicantes. Vnde licet cõiectari arbot unam eſſe, ſed regionib. ſolum diſtingui. Calor enim Indiæ humorem
corticis cõcoquere optimè poteſt, Euro pæ nequit. Eſt autem Cinamo
mum liber ſtolonum detractus: nam truncum non uiolantne pereatat
bor
—
— ⁸η

1
1
Dumno S 1liuda leconim m obiän eroitur.
dendicul M anenn amenei 8 loci dderC eſt quul mporis l= itatendt umobil macxasitia itſundu zmddein atione Hua nturnau gata proturinm ta igitu trabsD! diculũtrlicecag tad peri an iiculund 3, Haceré* lcemcm lperpei t llÜlipr 0maris A excouc- torum censn umman? are und ſundo, aaSscpreti opoſiti cdera, n lec maule cem actb
ngt 0
1. 9 de un A
L. I B ER OCTAV V 8* 235 bor ſiccatus: nam menſis ſpacio odoris ea ſuauitas, poſtquàm delibra- tum fuerit, abſoluitur. Sunt qui Cinamomum arbori màli punici ſimile dicant. Surculoſum eſt, ſiccitate gaudens. E baccis quoq; uelut elauri oleum effunditur efficaciſsimi ac iucundiſsimi odoris. Cinamomũ ap- pello quod in uſu eſt, non diu ab antiquis quæſitum. Illud enim iucun diſsimi& fragrantiſsimi odoris erat, nodisq́; plenum,& coloris ex can dido, cæruleo, nigroq́; mixti. Sed& tunc rarum etiam apud Cęſarem. Noſtrum uerd caſsiæ nomine potius dignum uidetur. Quoduerd tale erat, tenuiſsimę ſubſtãtiæ eſſe neceſſe fuit: eſt enim fragrãtia& ipſa ſub- tilitatis donum. Myriſtica uerò nux in inſula Bandan naſcitur, ut Cina momnũ in alia inſula nomine Zailon, Indię utræq;. Porrò arbor ex toto
perſico caudice ramis ac folio eſt perſimilis, niſi quòd arbos maior,&
folia anguſtiora paulò ſunt. Flore quodã& ipſæ Myriſticæ nuces cir- cundantur, ut cortice, tum alio etiam non ſecus ac iuglandes. Porrò in- terior cortex, qui etiam tenuior eſt ac reticulatus ſub nucamento, ſolet uocari Macer,& ipſe odoris iucundi,& nobis frequenti in uſu: aſtrin- git enim, nec multum excalefacit.. Garyophylũ in Moluchis inſulis, quæ quinq; ſunt paruæ ſub æqui- noctij circulo, naſcit᷑. Naſcitur& in Gilolo inſula, quæ Sicilia maior eſt non parum: atq; in parua quadam alia inſula ultra Tidorem, quæ una eſt ex quinque Moluchis. Sunt enim Moluchę, Tarenas, Tidor, Mut tir, Macchian, Bacchian. Verum quod in inſula parua oritur proxima Moluchis, nõ uerũ eſt Garyophylum. Cortex, lignum& folia Garyo- phyli non minus ipſo fructu acria ſunt. Naſcitur in collibus, ac collium accliuibus: nebulaq́; quotidie circundantur, quæ illis nõ parum ad ma turitatem confert. Arbor hæec aliò translata areſcit, ut ſatis conſtet aro- matum eſſe nobiliſsimam, ut thymiamatum ultimam. Planta eſt buxeo caudice, folijs lauri pauldò rotundioribus, denſanturq́; arbores aded ut lucum efficiant. E ſummitate ramuſculorum Garyophylum naſcitur maius, quod uocant clauum, corolla prius tamen in ea: flos perſimilis
florib.citranguli: cuſpis fructus Garyophyli ſtipiti inſidet, parte uerò
latiore abſcedit à planta:rubeſcit initid, mox deinde nigreſcit. Mittunt
Moluchæ etiam Zingiber, quod paſsim naſcitur: ſed& alibi pluribus in locis:uilius inde, tum quia herba eſt, radices iridis admodum habès, Ecuius genere ipſam eſſe reor, multiplices& prægrandes, aded ut quę- dam uncias duodecim pondere æquent: relinquitur una ad propaga- tionem. At piper hederæ haud abſimile eſt, humilis arbutus,& qui per ſe nequeat cõſiſtere, ſed alijs inhæreat arboribus, ramos emittit plu res duorum aut trium palmorum longitudine: è ſingulis malleolis ſeni dependent racemi palmo haud maiores,& uuis è quibus paſſulæ fieri ſolent haud abſimiles, uerum granis crebrioribus acmagis confertis,
quæ Octobri ac Nouembri menſe adhuc uiridia colligunt, ac expoſita ſub Sole triduo nigra efficiunt. Cæterum arboris folium plantaginis
— 2
Myriſtica mat.
Nacer.
Garyophylum.
Zingiber.
Piper.

236 DE PLANTIS ſolio quaſi perſimile, qd pediculo ad xret ctum:ſed qua parte pediculo iungitur, folium ea rotundum eſt, in ſum mo autem uertice mucronatum, non ſecus ac medicæ mali folia illa quęg in mucronem deſinũt: à tergo folij ſeptem nerui ſunt, ut in plantagine: ſed nõ oriuntur qui à lateribus, ab eo qui eſt in medio, uerumex inter- uallis, ab imo ad ſupremum folij tendentes, medium ſepiunt, oblique quaſi diſpoſiti, nec ex æquo, nec craſsitudo illa quæ folio mali medici. b Longi autem piperis procerior arbor,& folia maiora quam rotundi at tamen ſimillima. Satis autem conſtat ut cinamomum arborem laurieſ- ſe docuimus, ita piper hederæ ſpeciem, regionis cœlo perfectam acex/
cultam: quippe in Calechuto Indię naſcitur, atq; etiam in agro ſuburba
no. Huius quod diximus argumentum erit, quòd translata ad nos hæc
anrbor paucis propagationibus in hederam tranſibit.
Saryophylus Non præteribo me ſcire aduerſari hæc Dioſcoridi: ſed illi audita ſen
10 pſerunt, audaces gloriæ ſtudio,& ſecuritate quadam, quòd errataſua ob regionum diſtantiam nunquam detegerentur. Sedà Garyophylo fructu flos quidam apud nos ſuauitate odoris nomen ſumpſit. Candi- dus eſt, alius rubens, alius èduobus coloribus mixtus: humilis herba,
porri folijs, ſed anguſtioribus: maxima cura in uaſis educatur, necmi- nus iucundus aſpectu quàm odore. rhu. Eſt& Thuris planta, cuius lachryma ſuffiri templa ſolent, quòdo-
dore ſit iucundiſsimo dum ardet. Abies hæc eſt puſilla: quæ apud da-
bęos ob ſicccitatẽ cœli lachrymã hanc mittit. Vnde Mantuanus poers Molles ſua thura Sabæi. Validior quæ ſpontè fluit, imbecillior quæ ex ſaucia arbore: quodin omnibus liquoribus obſeruatione dignum. Sed apud nosabieti uni- Abies ſolaexar ca laus eſt, quòd rectà maximè inter arbores aſſurgat: proptereain pla- laeus Hontè ſtices proplaſmatis atq; fabrili omni alio opere cunctis alijs lignis pre- fertur, ut quod uix in alijs nec tutò conſequi arte poſsis, in huius arbo- Abietis magni· ris trunco natura optimè præſtet. In tantam uerd magnitudinemexcee tudo increaibi ſcit, ut in Zofingen Bernenſis prouinciæ Heluetiorũ pleræq; cxXxXX. 45 pedes longitudine ſuperent. Pars uerò recta, craſſa undique æqualiter & enodis, pedes C Xx. Vnde tam longo tractu Ianuã ad malos nauium fabricandos uehi merentur: ſiquidem primum per Arolam fluuium in de Rhenum, poſt per mare Anglicum, inde Hiſpanum, demum Meci terraneum deducuntur. Vidimus nos dum Ianuæ eſſemus, plures in credibili proceritate, rectitudine, æqualitate atq; craſsitie, ut mirarine- ceſſe eſſet naturæ conatum. Naſcitur in montibus, teſte Vergilio: b Abies in montibus altis. Cauſa horũ eſt primùum ſucci copia: neq; enim ſine materia quicquan magnum eſſe poteſt. Inde uiuacitas: nam tempore augmẽtum indiget. Eſt etiam minimè multifi da natura neruorũ quib. arboris caudex con ſtat, ſed ſimplex,& enodis, quia humidi ſubſtãtia æqualis eſt,& terreo
æqualitet
modũ breui adhæret ſurculo iun-C

8 odt a lataadu 1 uh 3
Noſcori ted illiaus te quad zuoden rentur. àGan rs nom taumpſt dusmix 1humübi rainual an ucaun
uieti ren agolt
2
ffiriten E ſolensg eceſtpuI: quæm t. Vndentu
xex ſiue irbore n. Sedr dnosa- Saſſurg aroptes pere cun— aljolg uiartep= eiahun nuerot mitudinct
à æqualiter mixta. Quòd uerò nerui ſimplices ſint, hoc contingit ex ui
LIBER OCTAVVS. 237 propriæ ſpeciei: nam hypericum undequac; bifidum eſt, alia ſimiliter in neruorum multitudine eandem ſeruant rationem.
Sed ad thuris redeo hiſtoriam. Vt Sabina Cupreſſo, ita Libanotis Abieti proxima eſt, quòd arbutus ex arboris genere ſit: itaq; in Apen- nino herbam aut potius arbuſtũ Libanotidi ſimile, imò ex illius gene-
Libanotis.
re, anguſtioribus folijs, acri ſapore, uidi, quod ita thuris odorem ſapo-
remq́; refert, ut nõ dubium ſit thus non ex alio plantæ g
go thuris arbor, abies libanotisq́;, eiuſdem ſunt generis, ſed regionum qualitate& naturæ robore differunt. Thus in Axabia fœcunditate ſo- li prodit è planta:frigidiore cœlo abies in arborẽ creſcit,& lachrymam minus efficacẽ, copioſiorem tamen, emittit. Libanotis nomine thus re- ferens, ſiccior abiete, non excreſcit in arborem, frigidior thure lachry- mam emittere nequit. Vires tamen ex his coniectari& uſum transfer- re licet, mirariq́; naturæ in his opera: nam eadem ferme ratio in cunctis arborum& herbarum generibus. Thus uerdò ipſum ſeu lachryma non eiuſdem generis, nec æqualis, apud omnes. Mthiopicũ nanq; adeò fra- grat, ut noſtrum hocthus dici nõ mereatur: ſed non omne, uerùm ſpe- cies tantum quædam. Indicio eſt quòd rarumid ſit,& etiam apud illos in precio: quamobrem eo ſolum utuntur reges, quos Neguz materna lingua uocãt, ad ſuffitus ceremoniarũ. Neq; mirum: ſpecies enim ſunt & equorum& canum, atque ſingulorum quædam generoſiores, non- nihil conſerente ſolo. Facit& ad id arborum cultus, ut quæ inter lapi- des& in apricis locis,& colligendi ſucci malus, aut quoniam ſyncerum omnino eſt, aut quia ſpontè manat, uelut de uinis, quorum diſcrimina excolligendi atq; extrahendi ratione tam multa ac uaria ſunt, atq; adeò magna, ut uix credere cuiquam liceat qui non experiatur. Nam pleric; ſucci igne aduruntur:& qui inter eos arteriaci uo cantur, peſsimi: ut li- quiritiæ ſeu glycyrrhizæ. Optimus ſuccus omnis qui trãslucet& conſi ſtit: nam quia trãslucet, purus eſt,& minimè aduſtus: cum cõſiſtit, pin-
genere fluere. Er
Thus Aethiopi cum nobiliſi-
mum.
gui humido abundat. Sic aloẽs optima,& reliqui ſucci, tum lachrymę. Aloer optima Sed thymamiatũ ratio longè diuerſa: nam odor eſt in ſiccato humido: Odorum rauio.
nec comburi debet, ignis enim non olet, ſed fumus: non igitur puluis, exuritur enim,& non emittit fumum. Quęcunq; igitur olent, craſſa eſ- ſe oportet:& quæ ſubſtantia ſunt craſsiore, ut thus, modicè cõtrita. Pul uis autem tenuiſsimus nihil olet,& quanto rei fuerit ſubſtantiæ tenuio ris. Sed& aqueum humidum impedit odores: dum enim manet, non redolet: dum abſumitur, uritur quod pingue eſt: facilius enim abſumi- tur igne pingue humidum aqueo. Pingue uerò humidum eſt, quod uri tur. Sic Virgilius: In pingui feruent incendia ſucco.
Antequàm igitur humidum aqueum abſumatur, uritur pingue, atque ita tollitur fragrantia. Sed ad lachrymas arborum atq; herbarum reuer
G 3

238 DE PLANTIS
27 2 3 X—.. 1 tor, quaru nobilitas eſt uel ab odore, ut laſeris: uel à coſore, ut lacca, quę 3
xx arbore ceraſo ſimili oritur in oriẽtali India: uel ab uſu, ut laricis, quæ phithiſicis& leproſis maximè confert. Vnde æſtuarium ex laricis arbo ris lignis concalefactum, hos quidem perſanat, illis autem non parum
Laricis lachn confert, atqueadeo ut aqua diſtillatione excepta etiam egregiè iuuetu- mæ uires. trunq; morbum. Sed larix ipſa ad opera melior, cum non flectatur plu uijs aut uentis. Videntur autem abies larixq;, tum pinus, eiuſdem eſ
ſe ſpeciei. Sed nobilior lachryma abietis, picea deterior, media laricis: conueniunt enim ſucco& forma, omnibusq́; penè accidentibus. Suc-
cus uerò hic adedò pinguis, uelut in animalib. ſanguis: unde dilutiorin tenerioribus plantis, obſcurior in antiquis, lucidus& pinguis in adul.
tis: ideoé; calidior& humidior lachryma quæcunc ſplendet, frigidior
diluta, ſiccior uerò obſcura. In larice præcipuè quaſi fungus quidamer
Agaricus. tuberat Agaricus, qui cum leuiſsimus fuerit& candidiſsimus, tummi- amara cur que nimè lignoſus, tum ab amaritate dulcis, optimus erit. Dulcia enim quę- ia inde qulcia. dam poſt amaritatem, uelut cubebarum fructus,& agaricus, ſicut poſt dulcedinem amara aloes. Cauſa dulcedinis poſt amaritatẽ, eſt ſubſtan
tia tenuis terrea cum humido bene concocto: ſiquidem tenue illud citd
expirat, dulcior uerò pars manet: uelut in aloe humidi quidem ſubtilis
bene concocti pars modica, multum uerd terrei craſsi atq; exuſti. Fitue
rò uetuſtate in aere agaricus candidior& leuior ac minus cõtumax, ut
fermè nihil in ipſo ad perfectionẽ deſiderare poſſe uidearis, cum tamen
ſit omnino uirtutis expers. Hoc autem intereſt, ut diſtinguas dulcedi- ne non parua in optimo conſpicua:nam& ex uetuſtate fit amarior. O- ritur igitur quaſi ex ſitu lachrymæ lariciæ. Conſentaneum autem ratio- ni pinguiſsimi ſucci ſolidiſsimum eſſe mucorem: ut uerdò magis exarue rit,& ſuccus tenuior fuerit, erit quaſi magis concoctus. Itaq; eſt& mo- dus quidam coctionis in his quæ ſitum contrahunt: demonſtratumeſt enim, in ſitu non perfectam eſſe putredinem. Porrdò laricis planta deco ganguinis dra- ra flore rubenti atque odorato. Inter lachrymas pulchritu dine ipſa no conis atbbor. Diles eſt ſanguinis draconis ſuccus, à ſimilitudine ſanguinis animalis di ctus. Hic oritur in inſula Soquotra: ambitus LX M. paſſuũ in Æthio- pico mari poſita iuxta Gingin promontorium. Arbor ipſa mirabilis: ſenſim enim in cuſpidem aſcendit, uelut ſalis aut ſacchari conus, exlato ab imoin anguſtũ tendens:quercus folio. Lachryma huius eſt antiquo rum thymiama cancamus. Laccæ, quã pro draconis ſanguine quidam ſub ſcripſerunt, copia noſtro æuo eſt, ſanguinis draconis autem penu- ria maxiimna. Terden, hdnucnenerarodor baneuiulſgranſdecee rucn ſe. plerunq; cali 2 1 AML o, atqh ideo inter rara. Caulſa, quo da. odor iucundus rarò ſit frigidus, quia calore perficitur: ob idq&́; calorem uincere neceſſe eſt: ob hocq́; pleraqʒ odorata quæ aromata Græci uo- cant calida. In ſanthalo autẽ& uacinijs, quæ uiolas cæruleas uocamus, ladul— Clor

mc dder ig ueqnul Tnus quis X andi Rimus muserit ciacnn dus,&a edus, l poſtama m cſtll ſiquidſ E muih lochumi, uidemit rrei craſs: exuſil uior acm S côtum epoſſeui tis em geſt, ut 3 gusti Xuetuſſaitaun onſentar-nauter orem ut=m oncoca. ⸗tachch rahunt:— onſtau .Porroò t ussplmm zmas pul udict udine ſat„ nbann u8 LX ME uuit. V
LI1B ER OCTAVVS. 239
in roſis, cum hæ in quibuſdã odore excitent capitis colorẽ, inalijs etiam ſanguinẽ proliciãt enaribus. Eſt& è frigidarũ plantarũ bene olentium genere Nyrtus, arbuſtum ob elegantiam Veneri dicatum: olet bene totum, ligno, fronde, fructu. Sed ex fructu defrutum. Liquor hic ſerua tur in annum, non minus ſalubris uſu, quàm odore iucundus. Adnu- merari poteſt his ex parte muſcus odorata planta: ſerpit arbores,& uir tutem illarũ quibus hæret retinet. Inde cedro optimus innaſcitur: poſt larici, demum opio& quercui. Quercui deterior. Qui larici hæret, facil lime ardet,& ardendo fragrat, ac ſcintillas mittit. Verum muſcus inter
herbas potius q́; inter arbores adnumerari meretur: imò ne herba qui-
dem omnino eſt. Sed Aſpalathũ arbor eſt in India procera, quæ in fri- gidiore cœlo, arbutus eſt ſpinoſa. In calidis enim ac humidis regionib. omnia proceriora, ſuccoſiora, uiuacioraq́;, niſi propria plantæ natura obſtet, adeò ut nemora etiam in occidentali India aſpalathi inueniant᷑. At in calidis ac ſiccis regionibus minores ſunt plantæ& ſicciores, uali- dæ tamen:in humidis ac frigidis imbecilles, ſucci plenæ: at quæ natura calidæ ſunt, proceræ amplæq́;: frigidæ, paruæ. Quamuis quędam natu ra etiam frigidæ, ut cicuta, loco humido umbroſoq́; melius proueniant
uiribus etiam efficaciora. Talem enim eligebãt Chij, cuius cortice iam B detracto ſuccum aquæ mixtum damnatis propinabãt, ad mortem abſ- ore.
que ullo dolore accerſendam, Theophraſti teſtimonio. Imitabantur e-
lis reſolutionem. At ſpiritus cum ſpontè diſſoluũtur, dolorem nullum afferunt, uelut in laboribus. Sed cauſa quæ ſpiritum diſſoluit, ut febris,
uulnus plerunq; ipſa dolorem affert. Cicutæ igitur ſuccus ſaporem gra
uem inducens, frigiditate immodica ſpiritus ipſos abſq; dolore extin- guit:difficultatem uerò ſpirandi non maiorem ea quæ ſpirituum pauci tati ſatis faciat. Quò fit ut nõ acerba mors accidat, uelut his qui aqua ſuf
focantur, multò uerò minus quàm ſtrangulatis. Itaq; mors hæc quæ ex cicutæ ſucco paratur,& quæ ex morſu uiperæ ſui generis, de qua Plu- tarchus in M. Antonij uita, cum ſopore graue fit,& ſimillima eſt ei quę
in ultima contingit ſenecta, unde etiam abſq; dolore eſt. Itaq; nihil mi-
A calor eſt in tenuiore tantum parte, reliquum totum eſt frigidum quod craſſum eſt moleq́; ſuperat. Sed in his obſcura non eſt frigiditas, uelut
Myrtuts.
Muſcus.
Arborum diſfe rentiæ ex rego nibus.
Morʒ abſq; do-
nim mortem quæ in extremo ſenio contingit. Nanq; dolor qui in mor- te ſentitur, contingit aut ob ſpirandi difficultatem, aut ob ſpiritus uita-
rum ſi Chij Athenienſesq́; uiros egregios quos morte damnaſſent, cicu
tæ ſucco perimerent, ut quod adimerent uitæ ac dignitati illorum, mor
tis lenitate compenſaretur. Sunt& poma mortis in prouincia Peru oc-
cidentalis Indiæ nuper inuenta: ſorba ſunt odoratać;, quod mirum eſt: 1, 98. 5 2,.. 1⸗.„ arborq́ ipſa fruticoſa, piri folijs, denſis, crebris ac uiridioribus: nec mi-
rum uarietate regionis adeò pernicioſam hanc plantam euadere. Nam perſica in Perſide ubi primum orta nomen ſumpſerunt,& inde transla ta cum ibi pernicioſa eſſent, in Ægypto innoxia facta ſunt. Arbor hæc
ligno
Poma momlis.
Perſica in Perſ de ueneno præ
dita.

Vmbra nucis
cur exitialis.
Lymphaticæ plantæ.
nor ac mollior. Anni ſpacio matu
240 DE PLANTIS
ligno ſolido, procerior pyro, cui ſimillima eſt. Viret perpetua fronde,,
fructu amygdalæ nõ diſsimili, Pręlõgo& uiridi. Nucleus pruni, ſed mi rantur, altero alteri ſuccreſcente. A- ded facilè concoquit᷑, ut nec copia grauet. Vnde alium longe Aperſico eſſe certum eſt: quandoquidem conſtet eius arborem, à perſici arbore multũ differret. Miteſcuù ergo pleraq; translata, alia etiam deteriorae- uadunt:itaq; cum mortis pomum exitialem ſuccum ferat, quo illitæſa- gittæ mortem afferantillicò, at; nullo redimitam auxilio: arbos uerd umbram quę faciem totam& palpebras inflet ac oculos abſcondat:ros ex arbore decidens ſi in oculum incidat corneam exedendo cæcitatem pariat: lignum dum uritur capitis dolorem excitat, odoremch teterri⸗ mum: atq́; hæc omnia, quòd humidũ tenue modicumq́; bene coctum atq; odoratum, multo craſſo& pernicioſo miſceatur. In noſtra regione ſorba ſolum guſtu ingrata redduntur, quoniam materia exitialis humi di calore aeris ambientis putrefieri nequit. Verum poſtquàm umbiĩã arboris huius noxiã eſſe diximus, cum etiam exitialem nucis multi int experti, haud ab re fuerit huius cauſam docere. Nucis planta tota frigi da eſt,& malè olet, pręcipuè folia ac ſurculi, unde multi uapores ab ipi prodeunt, quorum maxima copia ſub ipſa arbore perpetud eſt, necſo- liorum multitudo ac denſitas patit᷑ uim Solis illos abſumere, unde dor- mientibus noxia umbra, imò potius locus eſt: frigidiores enim quidor
miunt cerebro ſunt atq; externis partibus, calore ad cor reuocato. Indi- cio eſt, Lunæ lumen in eis hæmoptoim excitare, non in uigilantibus.
Facit ad hæc incommoda laſsitudo,& æſtus præcedens,& corporaim becillia& humida, ut ſunt puerorum corpora,& malis humoribus ple
na,& diuturna mora: cum enim hæc acceſſerint, ſidere percuſsiuident“
alij fiunt attoniti, alij in longas incidunt febres. Vnde nata opinio, ſub nucibus mortuos habitare. Non igitur umbra noxia, ſed propinqui- tas: nam umbra priuatio quædam eſt. Proximæ uenenis ſuntlymphaticæ plantæ, cuiuſmodi in Hiſpanio la inſula occidentalis Indiæ Cohobba, quæ ſolo odore inebriat,& pha naticos reddit. Herba hęc eſt credo è ſtrimoniæ genere, quæ ſi bibatur, in furorem uertit: nullo modo uiribus abſimilis ei quam Turcæ Aſe- ral uocant, cuius uſus apud eos plurimus eſt, quòd non ſolum lętosr dat& alacres, ſed etiam curam omnem ac metum pellat, ut ad muniae- tiam belli ſint promptiores. Eiuſmodi apud nos crocus eſt: nam uta Aſſeral ſi copioſius edatur, non iam ſolum alacres, ſed temulentos red dit: inde etiam copioſius ſumpta occidit. Talia ſunt uinum,& quæ eui⸗ no aqua ardens& fęx bibita,& ut fertur olim ænopia radix, à uini quu-
Baura radix dam ſimilitudine nomen adepta. Olim Ioſepho Hebręo teſte, Baaran admirabils. dix erat colore ac ſplendore flammę, quę niſi muliebri ſanguine lotioue
perfunderet᷑, mortem ijs qui eam tractarent afferebat. Sed& ſic exitia-
lem fuiſſe auellentibus, quare à cane auelli ſolitam, qui& ipſe auulſape

dexcitat— Dremon Kmodic Mbenea milcaati I noſtnn nammi t Aexitiali Vaun Sſtqumm mexitial Wnucsm cre. Nu x lantam undem f lnpor ardore metudch lis illos àT Jneremi
*
alore ad to reuocn
citare, 1r anuigin
Spræcqt=S, Acn ora,&n Thumor erint,ſid* ercuß gres. Vt+ hataopl
übrano E ſed pm
à riret. Eadem ſuſpenſa curabat dæmoniacos atq; lymphaticos. An igi-
elttrigt esenmg
LIBER OCTAVVyS. 241 tur hoc fabuloſum penitus: Nequaquam tam grauiautore. An hiſtoria uerac nec; id: proximum enim nimis miraculo: ſed æſtimanda eſt ratio rei, ex qua ueritatis imago refulgebit. Eſt Iudæa primũ regio uehemen ter calida, atq; tota fermè montuoſa. Baaram uerdò uallis, unde radix ſic uocata, bitumine abundans, cuius pars excocta immodicè ac tenuiſsi- ma defluebat& mõtibus. Ex hac igitur ardenti materia ac tam tenui, in- ter ardores Solis maximos neque paſsim in ualle naſci ueriſimile fuit, ſed uel ſub ipſis Solis ardoribus à quibus exacueretur ſimul& conco- queretur, aut in ipſa perpetua umbra, ut nihil ueneni illius penitus ex- halaret, herba hæc oriebatur& alebatur, ignea ſubſtantia: quæ cuma- uellebatur, uapor ille ardens& putridus(diximus enim putridum uni eſſe quod alteri ſit naturale) cerebro exceptus illicò enecabat auellentes ſeu homines, ſeu canes proximè adſtantes. Perfuſa uerò radix mulie- bri ſanguine, obtundebatur ab ea putredine, uel acredine lotij, atque ita tractabilior erat. Superſtitioſa uerdò gens addiderat, quòd quomo- docunq;, etiamſi procul auelleretur, occideret, ut res à naturalibus cau ſis ad religionem traduceret, qui mos ſemper fuit gentis, cum tamen hoc falſum eſſet: niſi forſan, ut in uenenis diximus, quædam traducan- tur continuitate rei, quod etiam in torpedinis ſtupore docebimus, atq; ita uis exitialis per funem ſerpens procul etiam quantumuis occidat: fie ri enim id potuit. Quòd uerò ſuſpenſa collo lymphaticos curaret aut dæmoniacos, id partim ob id creditum eſt, quòd tantas uires habeat,& quòd perſuaſum ſit optima quæq; difficillimè& maximo cum pericu- lo haberi, cum tamen non omnia quę maximo cum periculo habentur et difficillimè, optima ſint. Auxit hanc opinionẽ ſuperſtitio gentis, quę ut dixi, maxima ſemper fuit& ruditas: nam nullus populus aded à di- ſciplinis abhorruit ut Indiacus, totus in ceremõnias ac legẽ intẽtus. Ne- que ergo mirum tantum potuiſſe Baaram, nam nec tutum omnino eſt nunc napellum effodere. Compara modò ſpeciem plantarum& regio nes& alimenta, quid probabilius eſſe poteſt quàm quod miraculi loco hucuſqʒ; aut fabulæ habitum eſte Nihil mirum uerò ali plantam bitumi
ne, nam& ſulphure alitur. Narrat Ariſtoteles, in ſulphureis fontibus Herbæ in aquis herbas puſillas gigni: flantibus enim uentis ab ære excidit fæx, quam chn E Aa. uuocant auripigmentum, ea putreſcit,& ideo herba oritur. Propagan- Nodigrneratio At utadg turenim plantæ quinq; modis, ſemine, radice, ſtolonibus, ablaquea- nis plantarum.
* 17„ 2—. 2 Anos5S ctmE tione ac putredine, quã caſum meritò poſſumus appellare. Semine qui
lacres,= temulte dem pleræque, ut abies& larix: radice, ut glycyrrhiza aclilium. Eſtau laſun umd tem lilio tanta uiuacitas, ut ſurculi eius ſuſpenſi radicem emittant. Exi- 4m j2dixadi ſtimat Theophraſtus lachrymã cogi,& ex lachryma propagari: quohch m 21 Aco teteh uerius eſt. Nodi quoque huius plantæ ſub camino ſuſpenſi, abſq́; fo- Liliorum hiſb ph 6 anvitxl lijs etiam, inde ſiccati obruuntur fæce rubentis uini, ſepulti q́; in fimo ria. imulij 5 dalh cum eadem fæce flores edunt purpureos. Seruati quoque botri in uaſis ꝛfferc 8 a b H litam I

—=
242 DE PLANTIS.
fictilibus, uel toto anno cumaqua tepida perfuſi fuerint florent. Neque c
id mirum: cauſa enim omnium una eſt, humidum ſcilicet ualde pingue. Indicio eſt, quòd in cubiculis flores quaſi toto menſe ſeruant„& qudd lenta quaſi humoris ſubſtãtia eſt. Pulcherrimus flos hic uel ipſo Serua tore teſte: candidiſsimus ſpontè. Sed& Iridis flos in Italia quandoque candidus. Quædam plantæ omnibus modis propagantur, ut olea&ſi cus. Sed ſpontè naſci omnes plantas poſſe docuimus, quoniam conco- ctio ubique& ſola anima ſtirpes indigere uidentur. Sol autem anima eſt. Surculo prouenit ſalix, ſed& uitis. Ablaqueationis genus eſt& .. 1... 2. peculiare quoddam uiti, cum ſepelitur in biennium trũcus, effuſac ra- dice à priore præſcindit᷑. Idem fieri docẽt ueteres ex arbore in arborem. Conſtat igit᷑ nutrimento nutriri plantas, quod& inferius docebimus. Nardu. Sed ut ad odorata reuertar, Lilia Nardus& Crocus ex eorũ ſuntge nere. Omnis Nardus ſuffrutex eſt folijs roriſmarini longioribus, ang ſtioribus, craſsiuſculis, mollioribus, odoratis: flos paruus admodum inter cæruleum ac purpureum. Truncus& rami lignoſi: uiret hyeme: hæc ſi ſit grauior, moritur. Eadem cauſa eſt omnibus plantis folia amit Foliz arborib. tendi frigus ipſum: ob id in frigidis regionibus obducta ramis& trun/ eaur decidant. co palea, radicib. equi fimo, tota arbore in hypocauſto collocata, non ſolum illarum ſeruari nihil mirum eſt folia ne decidant, ſed arbores& fructus edere. Seruantur& ſpontè calidioribus ſiccioribusq́; plantis etiã apud nos folia, ut dixi, Nardo, Rorimarino, Saluiæ, Iunipero, Lau? ro, Cupreſſo: Buxo uerdò ob ſolam uehement em ſiccitatẽ mediocremq; caliditatẽ, amara enim eſt. Sed in India, quòd calidiſsima ſit regio, nul- li arbori ſolia decidunt, præterquàm ſiliquæ, quam uocamus Caſsiam. Hanc conſtat cum radices mittat ſubtus ad aquam uſque, natura eſſe frigidam& humidam triplici ratione: exhaurit enim copioſius humi- dum, abeſt plurimum à Solis calore radix,& frigore aquæ quamtan- git perfrigeratur. b crocus. Sed ut ad odorata redeam: croco radix bulboſa, copioſa, uiuax- lia porracea, ſed adedò anguſta ut capillata dici poſsint. Caulis maculo- ſus: flores coloris uinoſi, colchicis ſimiles, in quorũ media ſtaminacro- Salſamum. ci flammea ſurgunt. Erat& olim Balſamus in precio. Conſtat fuiſſear buſtũ ſanſuci quidem folio, atq; ex eodem genere fermeè, necullaresci propior, laſemino planta non ualde abſimili. Sed perijſſe arbuſtaom- nia penitus, affirmat Petrus Martyr Angerius ciuis noſter, legationi uice functus pro regibus Hiſpaniarum apud Sulthanum Ægyptido- minum, annis abhinc penè quinquaginta. Referunt alij adeò propag tum, ut paſsim in hortis Chairi habeatur. Sed cur Angerius regib. ſußs quib.opus inſcribit, mentiat᷑, aut in re tanti momenti oſcitauerit, nõ ui⸗ deo. Illud ſatis conſtat omniũ teſtimonio, etiam eorũ qui propagatum eſſe uolũt, iam ab eo tempore neqʒ fructũ neq; lignum, nedum ſuccum
illum celebratiſsimum ad nos deferri: unde uerum balſamuminterijſſ ——. exi⸗

ddKin.s docd SdCrod ereoriſt rümarini ziorbu atis: Hos E ausadn
Cramilig mi: uira
LIBER OCTAVVS. 243
A exiſtimandũ eſt, ſuppoſitam uerò eius loco plantam aliam, incolarum
ambitione uel auaritia. Porrò Iaſemini flos candidiſsimus eſt atq; odo- ratus, alius cœleſtis, Iuteus alius, quem uidiſſe me memini. Arbor ut he deræ repit& alteri adhęret: ſimilior topiarię uiti, cum nihil emittat quo alteri hæreat, nam non muros aut arbores ſpontè ſcandit ut hedera, ſed alligata pertractaq;. Folio uiridi, molli, tenui, ſubnigro, oleæ fermè ſi- mili: flos in umbellis. Illud admiratione certè dignum, quòd huic nul- lus fructus, aut nullius uſus, ut nec alteri nobiliori flori, non lilio, non croco, roſę, uacinijs, garyophylo. Cauſam eſſe putant, quòd uirtus tota in flore abſumitur: uel cum ſint tempora florum& fructus diuerſa, fru- ctus humida& craſſa ſubſtantia cõſtant, ut egregij ſint, flores calida& ſicca:ita difficillimum arborem inuenire tam diuerſa temperie, ut utriqʒ ſuis temporib. ſatisfacere poſsit. Sic rarò patri egregio clarus filius,& pueritiæ præter ætatẽ generoſæ, ſenectus decora: quod in Hermo gene Tarſenſi ſophiſta etiam Philoſtratus animaduertit.
Floribus odora tis cur nulli fru ctus nobiles ſuc
Vt uerò plantarum bene olentium hiſtoriam abſoluã, Ocymi men⸗ Ocymum fer-
ton. s ſ'„ 11—..* 3„ bi 1 omnibig müsh tio habenda eſt, ꝙ hæc herba bene oleat,& paſsim oriatur, adeò ut tota"èubiq; naſci-
dus obd* ramb
hypoca f colba ane decid ta, ſedabe oribus iRribusg arino, Sa r luni ntemſic an ẽmcdo od calidfttg 1e,qua mam, daquam E lue, mu haurit en trropioli ,& frig aquæc
⸗„ 1 1 2 4— f.„1 e tur. Mthiopia abundet. Videtur autem nõ ſine ratione utilium copiam na
tura excogitaſſe. Et quædam cum ubiq; abundẽt, mutato colore diuer
ſa eſſe uidentur, uelut Cyperus in Italia, Galanga in Babylonia,& Cur coperus, Gal⁊ cuma medijs in regionibus:facultate quidem& natura eadẽ, forma ue- gaet cureumæ rò& uiribus diſsimilia. Nam Galãga quantò robuſtior eſt Curcuma, euuſiẽ ſpeciei.
tantò Cyperus eadem imbecillior. Videtur tamen Cyperus Curcuma odoratior. Sed cœlo ſoloq́; uariari plantas ſuperius docuimus. Simili-
ter& in fructibus: nam Myrabolani(non ego dicam falſo Myrabola- Wyrbolani.
num unguentariam glandem) è prunorum funt genere, atq; hi, ut Ari- ſtoteles refert, dulces ſunt ante maturitatem: in calidiſsimis enim regio- nibus orti aqueo nec pingui humido raraq́; ſubſtantia, celerrimè con-
coquuntur& abſoluuntur, contraria ratione Tamarindorum, qui ob Tamarindi-
humidum pinguius ac terreum ſemper acerbi manent& acidi. Oriun- tur hi in Æthiopiæ parte quam uocãt Bernagaſſum, ultra Cancri circu lum iuxta mare Rubrum, parte occidentialiore inter nemora, ex arbo- re prægrandi fructum uuarum racemis ſimilem ferente. Mirabilia ſunt
naturæ opera, atq; illius induſtria in memoriam reuocauit Balſaminæ Balſamina.
fructum, à uirium& plantæ ſimilitudine ſic appellatum. Nanq; uulne- ra recẽtia celerrimè ſanat fructus,& arbos ipſa ſerpit ut olim balſamus, palos ſcandẽs quibus ſuffulta eſt. Mirum quòd fructus eius, qui ruber eſt,& halicacabo quaſi perſimilis, cum in terrã decidens paululum diſ- ,— 8.. I..
rumpitur, ſpontè totus ſcindatur. Cauſa eſt, quòd ſubſtantia teneriore conſtat,& nullis uillis ſecundum latitudinem contineat᷑, ob id ab impe
tu ſcinditur. Videt᷑& glacies eodẽ modo abrupta parte diuidi: quod
enim uillis caret omnino& grauitate dehiſcit, ob illam, fractum neceſ- . N. 4.. 2 ſarid totum diſrumpitur partes enim prægrauant,& rectæ cum ſint, H 2

———
244 DH PLANTIS
diſtant æqualiter, igitur ſecundũ totum diu cauſas cum uillis ſecundum latitudinem caruerint, ſecundum longitu-
dinem diuiduntur. Quamobrem medicamentũ ſiccum eſſe neceſſe eſt: ligna enim ſicca ſic parte diuiſa diuiduntur. Sed in lignis quòd uillos habeant ſecundum latitudinem, pars integra diuiſam in unum cogit,in balſaminæ fructu diuiſa ſeparat integram. Balſamum uerdò, ut ad remre deam, nihil cum hoc cõmune uerè habet, ſed ſuccus ipſe aureo coloree. rat,& ipſe uulnerib. ſanãdis aptiſsimus: rugas tollebat,& mortuorum
faciem à corruptione uindicabat, lapidemq́; renuù cõminuebat, delebat
.„ 8 X 0 3. oculorum maculas, uenenis reſiſtens, maximè aconito,& rigoribus fe-
briũ ipſarum, atq; in his omnibus uires Balſami excellebant. Nuncue- Balſemum ln rò ex Hiſpaniola genus aliud Balſami defert᷑ colore iuiubarum, ſplen⸗ lum,& eiusui dens ac tenax, odoris ſuauitate admirabili, adedò ut quiſquã exiſtimare trh. nequeat q́; iucundus ſit. Vidimus ipſum apud Sebaſtianũ Serliũ Bo noniẽſem architectũ regium Lugduni, uirũ certè ingenioſum, noſtriq; amantẽ, ibiq́; illud tractauimus. Aliès Ianuæ uideramus quod lingiã feriret ut piper, ſed illud, opinor, corruptũ erat ab igne: exuſtumenim quippiã& graue olebat. Hoc uerdò qualecũq; ſit, uulnera& ipſum rec tia celerrimè ſi quid aliud ſanat,& rugas tollit. Crediderim ſi nõ certèad omnia, ad plurima ſaltẽ id olei genus eſſe efficax: ad quæ& Balſamum Covus medi- uerum. Inueniſſe fertur Codrus medicus Italus, qui auidus ed fuit noua
auu. rum rerum quærendarũ, ut cum eſſet prędiues, mortuus tamẽ ſit ſenex!
in orbis noui auſtrali parte iuxta Pumidæ portũ, inſulaś; Zorobari.
gitur ut ad hiſtoriam reuertar, arbos quæ oleum iſtud parit Goaco
max, Punicæ forma& magnitudine fermè ſimilis, ſed tamen folio pau-
Iò maiore tenuioreq́;, cortice quaſi arido, ligno quod ardet ut tæda, fru-
ctus utuuarum racemi, rarioribus tamen& pauldò maioribus acinis, u
noſi coloris, qui cum ſurculis aquæ diu incocti, id olei genus reddunt
Sic facilè oleum odorem ac uires plantæ referens, in his quæ oleuma-
bundè cõtinent exprimitur. Olea enim fiunt aut ſeruandæ ſubſtantiæ,
aut uirium excipiendarum cauſa. Vis excipitur alieno oleo: aut repen-
tè, uelut cum oleo quadruplum aquæ adiũgitur plus ue aut minus:mi⸗
nus quidẽ, pro floribus aut folijs: plus autem, pro lignis: medioctiter
pro radicibus atq; fructibus: inde igne feruent tantum, ut quicquidetf
aquæ abſumatur. 8i uerd non repentè excipere conſilium eſt, id cõmo
dius fiet calore temperato:is erit aut Solis, aut cineris, uel balnei, auth
mi, aut uinaceorum, aut fracium: omnibus his etenim unguenta iunt
Olea odorata Vulgatiore itaque hoc ſecundo modo atq; antiquiore Dioſcoridis,inj
quomodo fiant—
Aodmer. Purum oleum flores quatriduo infundebantur, exponebanturc; in 80 le:inde expreſſo oleo diligentiſsimè tantundem Horum recentiumad/ debatur, ac rurſus ſub torrente Sole exponebatur: totiesq́ʒ id facerell cebat, donec odorem oleum combiberet: addebantur& ſpiſſaments pro unguentis, ut ex melle, tum alijs odoratis. Tertius modus ut
idũtur. Ob has igitur duas C
calote nullo

Eeb aconit Srigard an excel nt. Na nicoloreit r arum) adeoutq ⁷ Ndecit pud deda g 1üdes lceneing n umn ueuidera ² quol- entabigt e rulm qpſtt uult aiplu lit.Credid t-iſitöt Hcax: ad A ü- alus, quial— Seolu lues, mort tameu pori inſ e n mr oleum pani amils, ſe radenl gno quod ttutu. 3 pauld m ibun cocti, ido, Aenlsſ cſerens, i quri nntaut len t Ale lie itur aliet lec'an
”..
LIBER OCTAVVS. 245
A nullo indiget, ita repetitione numero ſiore,& diuturniore mora. Ita q;
Hlores hoc exemplo reddunt. Flores ſuper amygdalas, uel, quod longe melius eſt, ſuper Myrabolani grana purgata, ea enim nõ ranceſcũt, aut etiam cinamomum uel crocum(modus enim omniumunus eſt) con- ſpergito, ac ſub ipſis, alternaq́; diſpone florum& amygdalarum folia, compreſſaq́; tandiu tene, donec florum odor euaneſcat: quib. abiectis, pro eis alios flores ſuppone eadẽ ratione,& hoc toties repete:nam non una eſt ratio in omnibus, donec amyędalæ maximum contraxerint o- dorem, inde illas torculari ſubijcito. Oportet autem prius cortice nu- dare eas,& paululum torrere: hocmodo plus contrahit uiriumoleum, & minus corruptioni obnoxiũ fit, quòd ſucci nihil in eo relinquatur. Subſtantia uerò olei totidẽ modis excipitur, quot modis etiam uires ipſę. Sed nõ ſine uiribus ſubſtantia, at ſine ſubſtantia uires habent᷑. An uerd oleũ aliquod abſq; uiribus:? Dubiũ nõ eſt: excepta enimigne plu rimo, urunt᷑, nec uim propriã retinẽt. Talia uerdò quæ rep entè ac ui ipſa ignis excipiunt᷑, ad primũ modum pertinent. Verumis floribus aptus
non eſt, ſed lignis,& his quæ illi ſimilia ſunt, ue r
8 lut Garyophylis. In uitreo uaſe à contrita po- nunt᷑,& quantò leuiore licet igne diſtillant᷑:& ſſ f
liceat, aqua feruente circũ uas poſita oleum elice-(A& y M
62
re, longè erit melius. Summitati uaſi pileus ui- treus B imponit᷑, qui quantò latior, ed melior ad uires, odorẽ, ſaporemq́; trãsferendos: atq; idem
in utriſq; canalibus. Ergo pileus luto ne reſpiret aptat᷑, cui de more canalis adiacet c, cui alter ca- nalis uitreus adiungit᷑ D, ita luto ſeptus ut nihil poſsit reſpirare: hic per uas ligneũE tranſit, qd a- qua perpetuò frigidiſsima repletũ habere opor- tet: cannula H detrahẽtes quicquid iam calorem contraxerit, aliam nuper hauſtam denuò adden do:nam Dinfrigidatur, fumiq́; non uruntur, ſed 83
*.. 2 ½. 29* ½712„% 8 .5„— .— 2 o— . .„„„. „. ...„ 7 .e
in aquam uel oleum tranſeunt, conuerſiq́; per F canalis partem obliquã
& ultra uas aqua plenum exporrectã, guttatim inuas G cadunt. Vtigi
tur uidi primò turbidũ quoddã effluit, ſubſtantiã reitenuiorẽ efferens, pòſt aqua clarior exit, demum oleum, quod exuſti potius odorẽ refert, ꝗᷓ;ʒ rei illius Aqua defluxit. Poteſt& canalis D in ſerpentis figurã effingi, atqʒ ſic minus è rei ſubſtantia tum uirtute peribit. Secundus modus proportione reſp õdet alteri, cum beneficio temperatioris caloris aquæ incocta oleũ reddunt, uelut de Indico Balſamo nuper à nobis dictũ eſt. Atq; eadem ratione è lauri baccis oleum quoqʒ excipit᷑. Ergo geſiera- liter in his ſubſtantiam pinguem& facilè ſeparabilem eſſe oportet: ſed & frigore ac ſiccitate coactam, neq; enim aliter calido& humido ſolue- retur aut ſepararetur. Tertius non calore, ſed ui conſtat: hic conunu
1 3

DE PLANTIS
nis eſt omnib. fructibus, uelut amygdalis, piſtacijs, nucibus ſeu iugtan o
4
dibus ſeu auellanis ſeu etiam Indicis, tum myricis ſeu mo ſchatis, alijsc; innumeris, puta pineis, piperi, hederæ, fructui, perſici& ceraſi nucleis: gemina oleum tum etiam ſeminibus omnibus, uelut raparum, riciſi, raphani, lini, a- continent. pollinaris herbæ, papaueris: hæc enim famigerata, continentq; oleum Olei& pingue tum hæc, tum ſemina omnia alia. Nam in omni ſemine uita eſt, uita au- mis dſerim., tem omnis in humido pingui, pingue autemomne autin animalibus, & uocatur pinguedo, cuius tres ſint ſpecies: pinguedo generis nomine,
adeps qui circa certas partes, nõ communis eſt toti, ut renum adeps aut omenti:& ſeuum, quod ſiccius utroq; eſt, ob id ſolum ferme in cornig
ris animalibus& maximè:& quod in ſenſu carentibus, ut lapidibus,&
partibus plantarum, imò totis plantis, tum bitumine ſalec, metallis,
lijsq́; pluribus, oleumq́; uocatur. Eſt autem lachryma uniuſcuiuſque
arboris oleum terreo mixtũ. In omni igitur ſemine oleum continetur.
Viuere autem omnia ſemina ex hoc conſtat, quòod ex omnibus iuxta Theophraſti opinionem plantæ ſui generis procreãtur: aut ergo exo-
s mnibus id fiet, aut maxima parte, ſiquidem nihil prohibet aliqua ſemi-
na oblæſa eſſe etiam toto genere, cum etiam quædam animalia talia ſint ut talpæ, atq; plantę illæ putredine aut radice uel alio modo quàm ſemi geminis ac fu- ne prouenient. Semen autem dico, quod aliquotegmine concluditur cnus aiſerimen. fructum, qui nullo. Ob hoc ſemina quædam uaginulis, ut phaſellicice b resq́;: quædam ariſtis hærentia, pleraq; tenui cortice, ut frumentũ: quær
uerò in fructibus ſunt pericarpio continentur, uelut melonum pomo-
rumq́ʒ ac pirorum ſemina. Seminũ igitur quędam multum oleum con-
tinẽt, ut nux& lini ac heliotropij ac rapæ. Nucem appello partem quæ
in toto fructu continetur, quæ, ut dictum eſt, quod contineatur ſemen
eſt, quamuis quoniam edi ſoleat à pleriſq; fructus appelletur. Fructum
enim dicunt alij magnum ſemen, alij quicquid ultimò à plantis produ-
citur& editur: quod uerò ultimò producitur& nõ editur, ſemen. ded
hæc, ut dixi, non eſt ſeminum& fructuum propria differentia. Rapæ
geminis rapæ igitur ſemen tantum producit olei, ut in regionibus quibuſdam Germa
oleum. niæ non ſolum indigenarũ neceſsitati ſatisfaciat, ſed mercis loco in fini⸗
Hena herba. timas urbes conuehatur. In Mthiopia copia maxima eſt herbæ Henæ,
ecuius ſemine oleum non ſolum abundantiſsimum, ſed& optimume-
licitur. Ratio docet, ea quæ plurimum continent oleum, optimũ etiam
continere. Nam plurimum calore bene temperato& humido etiama-
bundanti indiget, à quibus etiam optimum, nõ ſolum copioſum gigni-
tur. In quibuſdam autem quæ paucum continẽt, optimum eſſe poteſt
nihil prohibet tamen eſſe deterrimum. Optimum igitur& cum abun,
dantia& paucitate eſſe poteſt, prauum autẽ cum ſola fermè paucitate:
nam, ut dixi, in omnibus monſtra quædam contingunt, quæ à natura
fiunt. Nihil enim prohibet aliquid eſſe quod oleo abundet plurimo, at
que eodem prauo uel fœtido uel inutili, quia nõ abſoluto. Abſoluitur autem
——„—————
——

8* F hh
. A, menl machry E niulcui rlemine encon t, quod 6, mnibau sprocrei r aut em nihipro E etaliqu quxdam fumalans ce uelalic doqun liquotegt ie condi muagin in utpui ui cortic i rumeni tdur, uelu rlonum ugdamm umole Nucema allopm ſt quod e tinemm uctusa] cleuur nidultim plants- ur& nã Sur ſm propri n joni hus a pulſcim b acit, ſ reisloa
rIBER OcCTAVVS. 247 A autem quicquid plenè concoquitur. Sed ad rem redeo. Elicitur oleum Nucis myriſti- ui torcularis:& quamuis multiplex ſit hæc ratio, ſufficiat tamen eam tri cæ oleum quo- bus exemplis declaraſſe. PDrimum erit myriſticæ nucis, quæ in parua di odoſie. uidit᷑ fruſta, diuiſa uino Cretico per triduũ infundunt᷑, ſiccantur biduo in umbra, ð& in ſartagine caleſcunt, aquaq́; roſacea conſpergunt᷑& ex- primunt᷑. Qudd ſi copioſius oleum, ſed minus efficax atq; iucundũ, ex trahere uelis, diuiſam cõtundes, inſperſamq́; uino Cretico infundes, in fuſam ſoli exponito donec cõtrahat cruſtã, iterũ miſcebis non amplius infundens, ſed aſpergens Creticũ, ac denuò ſiccabis, idq́; toties repetes donec quaſi putreſcat, tũc enim copioſum reddit oleũ. Atq; hic modus etiã ſemini Apollinaris herbę tum papaueri ſatisfaciet: ſed uini loco a- quã adhibeto,& permittito donec putreſcat, tuncuerò ſub torculari po nat᷑. Licet aũt putredinẽ expectare in his quæ non bibunt᷑. Hocq́; ſecun dum eſt exemplum, ꝙ ſemen Apollinaris longè ſit humidius myriſtica nuce, uelut amygędala pinguior eſt eo ſemine. Inde tertiũ exemplumin amygdalis, quę duplici purgatæ cortice torrent᷑ paululũ, inde quinta a- quæ parte perfundunt᷑, qui modus eſt cõmunis ſeminib. etiã, tum uini pro nuce myriſtica, inde maſſa ab igne caleſcat,& exprimat᷑ ſtatim: nã quia bibitur, ranceſcit dum morã patitur. Nanifeſtũ eſt autem ꝙ calore & aqua hi modi indigent:nam oleum niſi liqueſcat, non fluit, nam con- gelatum fluere non poteſt:quod uerò liqueſcit calore indiget, calor au-
B tem conſumit oleum, ob id aquam adijcere neceſſe eſt, aliter oleum&
paucum& toſtum effluet. Hocuerdòd magis neceſſarium in ſiccioribus corporibus, ut nuce myriſtica: additur ibi uinũ, quòd odorem exacuat
potius quàm obtundat: aliorum uerò grauis eſt odor. Sed& uinũ ma-
gis ad intima penetrat& diſſoluit, quod ignis calori commune eſt: ue-
rum ignis etiã trahit ex intimis partibus ad exteriores. Non igitur ex a-
qua aut uino oleum fit, ſed eius ſunt propugnacula. Vtrum uerò pars
aquæ an uini in oleum tranſire poſsit, dignum dubitatione eſt: namo-
leum aqueo& aereo humido conſtat: ubi efficax ſit humidum aereũ, fa
cilèẽ aqua:facilius autem etiam uinum tranſit in oleum, nam& uinumar
det. Sunt uerò quædam quæ adedò oleoſa ſunt, ut tuſa& calore naturali temperato fota in oleum abſqʒ; expreſsione tranſeant, quia præpinguia
ſunt,& oleo copioſo ac non multũ excrementi terrei habente abundãt.
Sed eſt alius humor mucoſus in omnibus radicibus fermè atq; ſemini- acoſt humo- bus:quæ uerdò inter hæc magis celebrantur, ſunt lini, altheæ, pſilij, mar- ris ratio& mo rubij, cotoneorum, pirorum, pomorum, ſœnugræciq́; ſemina: inter ra- qus detrabendi- dices uerò quæcunq; magis mucoſæ, ut altheæ atq; ariſtolochiæ: ab his
omnib. hanc partem tanquam illis naturaliter inſitam detrahere licet.
Mundata hæc reponuntur in uaſe,& quadruplum ponderis aquæ ca-
lidæ inijcitur, manentq́; per noctem: inde reiecta aqua radices aut ſemi-
na ſacculo ex canabe linòue raro excipiuntur, ligatoq́; ore ſuperiore&
uaſe ſuppoſito, modò cõcutiendo cum baculo, modò exprimendo ma

18 DE PLANTIS
effluxit, facilius arctius conſtringitur, ato; eadem ratione exprimitur ſenſim, ac denud arctius religat᷑, donec ipſum ſemẽ ſolum relinquatur. Præſtar igitur conſiderare, quæ nam ſit hæc materia quæ ſic effluit. At- que illud à uiribus ac ſubſtantia, tum modo extrahendi coniectari li⸗ cet. Cum enim emolliat& glutinoſa ſit, calidoq́; humido detrahatur, cõſtat partem& ipſam eſſe pinguioris ſucci, hoc ſolum ab oleo diſtan tem, quòd terream partem ſecum cõtineat: at pars hæc craſſa eſt ſiado, leum comparet, in quo minimũ eſtterræ. Propterea detracta parte hac minus continẽt olei ſemina ſeu radices. Radices igit᷑& ipſæ oleũ conti- nent. Eſt& aliud diſcrimen, qudd mucoſus ſuccus ſit frigidior& cru- dior oleo, ob id copioſior in radicibus, in quibus parum eſt olei. Fitig tur oleum quaſi ex mucoſo ſucco, ſicut quod in ſeminibus eſt, iampri- dem fuerat in radicibus. Vnde lini ſemen, quod hoc mucoſo abunqdei ſucco, oleum etiam ſine aqua emittit, quòd ſuccus is loco aquæ ei ſit: a--
que hoc oleo ad dolores tanquam puriore uti ſolemus. Eadem ratoo, ſed non adeò tamen euidens, in amygdalis: parum enim mucoſi cont- nent humoris, ſed aqua addita ſemper ſi nõ melius, ſaltem copioſiuso- leum excipitur. Horum memoria me reuocat ad ſcribendum, quibus modis pinguedines imbuantur odoribus, ut iam deſueta multis ſeculs rodus quopin quod ſtudiũ nobis ſemper fuit, in utilem uſum reuocarent᷑. Igiturpin-
dori„ 1—, Butine odor guedine à membranulis omnibus purgata addãtur ſanſuci tantundem cum floribus contuſi, ſerpillum, myrtus, cyperus,& aſpalathum citi-
bus imbuuntur.
num octaua ponderis parte, uini albi odorati& aquæ pro pondereom nium: ſimul hęc coquantur, ſed non diu, inde maneant diei ſpacio, inde defæcata pinguedine omnia percolentur: denudò eadem addantur, au duo tria ue ex his, aut unum pro odoris natura, additisq́; uino& aqun ut prius, eadem ratione ferueant, reſideant, defæcentur ac percolentur: totiesq́; id fiat donec pinguedo odorẽ combiberit. Sic alijs etiamodo-
nu, ſuccus mucoſus colligitur: ut collectum fuerit quicquid ex eo tum 6
ribus imbuitur, ſeruaturq́; non ſolum calore ignis, ſed expreſſa diligen
ter aqua, ſiccataq́; in umbra: nam, ut dixi, humidum ſolum aqueum pu treſcit:quod uerdò corrumpitur pingue, putreſcere neceſſe eſt. Suntigi
Humida inmi- tur humida quæ in mixtis continentur quatuor generum: autpenitus ruis quauor. cruda, uocanturq́; aquea:uel cõcocta perſectè, uocanturq́; pinguiauc mediocriter concocta, hęc autem mucoſa dicuntur: aut pręter modum,
hanc partem ignem Alchymiſtæ uocant, præſertim ſidum extrahithe
pars multo igne indigeat, uelut in metallicis, dum igne reflexo humi⸗
dum acre excipitur. Manifeſtum eſt igitur, qudòd neq́; plura neq; pau-
ciora poſſunt eſſe humidorũ genera. At in quibuſdam mixtis nonom-
nia eſſe nihil prohibet:ſed quæcunq; mixta ſunt uers, tria prima ſaltem habent.Latet autem in metallicis pleriſq; quod medium eſt ex illis. V
timum uerò quoniam terreo iungitur, extrahi non facilè poteſt: unde ignibus adhibitis incertum redditur an ſpontè acre ſit, an ob uim ignis b ſolam

beg ela LIBER OCTAVVS. 249
d—*. 1—..
* Oe e 4 A ſolã, an utroq́; modo. Vtuerò à primo humidi genere magis diſtãt, eò
eme ſo a rüing putredini etiã minus ſunt obnoxia. Aquea igit᷑& celeriter& perfectè
nteru g di putreſcũt: mucoſa perfecte, ſed ferò: pinguia ſerò etiam, ſed non perfe-
8 u, I I. 8...
atrahe onexh ctteèexuſta autem nec perfectè nec imperfectè. E carnibus quicquid eſt carnes quomo dochu ro dd pingue, quo ego modo uti ſoleo extrahitur, inciſis his in fruſta,& uaſe ο colliquẽtar. i, hocſol a b lead uitreo concluſis: hoc contectum pergamena charta feruenti aquæ per
tpan 1aihei ſex ſeptem ue horas immittitur, totaq́; caro ſermè in pinguedinem tran
nptere ad ſit& colliquatur. Tartarum uerò humido colliquatur, ſeu in marmore Tartarioleum. dccsigil Sfec ſub terra ſepultum, ſeu in uitro fumũ feruentis aquæ excipiens. Quib.
8 8Sda modis multa igne in calcẽ redacta, mutant᷑ in oleum. Vnde incertu, an
3luccs igidicn 8
tartari ſuccus ille oleum ſit, an potius aqua. Sulphur uerò ardendo tran sulphuris oleã.
adinſem R mch ſit in oleum: fumus enim qui colligitur dum refrigeratur, oleum effici- Welt,n tur, ut expertus ſum. Opus eſt autem uaſe unico tantum uitreo, quod „woän* ucol nolamuocant. Etut ſenſim uratur, induſtria eſt. Calchantum uerd pri luccus 3* daquxd mo uritur,& ſerò oleum reddit, ut quandoq; nonã uel decimam diem cuti ſolei e.. Eadm
attingat. Sed ferreo uaſe in die una excipitur, nõ tam copioſum, nec a- arum umu ded acre. Sed cur exuſta metallica facilius oleum reddunt,& aquam e- melius Lamcu tiam retinent- aqua autem acerrima eſt. An quia terreum admixtumut ocadſ ndumx prohibet pingue humidũ conſumi, ita etiam aquam non totamt an ue- utimd umutb rò quòd non exuruntur, ſed potius torrenturꝰ nam in cineres redirent. ſumreu Deeni. pr Videtur ergo aqua ſu blata, maxima ex parte celerior exitus olei: quod aaddätu E ſuctm B autem celerius exit, non adeò uim patitur i gnis, quia non adeò incale- perus, Dſpali ſcit, ob id facilius oleum extrahitur ac copioſius. Modus autem horum aii&aq*, roput ad librum ſecretorum pertinet. S unt& lachrymæ& ligna duæ oleum Oleorun om- deman a diiſ mittunt abſq; coctione, at illud efficaciſsimuũ eſt, ut terebinthi uel len aratio. r tiſci. Quod enim ſola uiriũ extractione conſtat, imbecille: nam neque denuo& Pnadd 1
d Kcyuin abſq; ſubſtantia perfectæ uires eſſe poſſunt, nec modus eſt ut ſciamus tura, ad NSch cum perfectèextractę fuerint. Quoduerdò ignibus extrahit᷑, non puras defrcs a acbal rei à qua extrahitur, nec incorruptas uires retinet. Optimũ igitur cuius bibent Saſen fubſtatia abſe coctione effluit: poſt tutiſsimũ quod per infuſiones fi:
blta io coctione etffluit: poſt tutiſsimũ quod per infuſiones fit: reignis Sexpre egicaciſsimũ quod per coctiones:coctionem dico ſic PD umidut lumas cam, non in aqua, ea enim ſecundo loco habenda eſt.—
atreſcert? ge ecl Quarto igit᷑ ordine quod amygdalis excipit᷑, quinto.) atuorg Mumm. antiquus, ultimo qui oleo& aqua per coctiones ſit.
ar uoo Tarch his Aquarum uerd diſtillatio eodẽ modo fit: ſed lon- auu oiorae. licuntut w tprpterl gèmelius odorem retinet, ſi hac utaris arte: nam ro ſa(1 ræſertit i lumem cea fragrans mirumin modũ euadit. Accipe uas figu
„ dun k gerete linum A, ſuper quod linteũ lineum rarũß extende,& . du plurasc ſuper ipſum roſas aut uacinia floresie alios aut her- 1
nqud(8. in bas ſparge, inde habeas patellã c quæ uas integat,&
uibu ꝛprim ſuper fundum D ignem pone, diſtillat odoratiſsima
2 un n Im cio⸗ non ſolum, ſed etis efficaciſsima aqua. Roſacea in do zuodm otel
woe cllepou le cõcluſa poni ſolet ut fumi odore priuetur, cum tamen odorẽ roſę reti
4

250 DE PLANTIS
.„*„ neat. Conficitur& repentè aqua, thus ſuperponit᷑ uitreus, in quo ſumus tranſit in guttas, guttæ inde col
lectæ in aquam coguntur: ſic acetũ in aquam facilẽ uertitur. Vtilis hæc ad oculoru maculas& ſuffuſiones detergẽdas, maximè ſi albo aceto ru ta incoquatur. Sunt qui in primo modo iuxta F moſchum ponunt,-- lia; precioſiora odoramenta, retinetq; acuua odores non ſolum pro- prios, ſed etiam moſchi,& aliorum quæ apponuntur. cur in qigill- Sed cur odor florum quorundam non retinetur in aquis, uerumut tione nõ omnes in Iaſe mino& Garyophylo flore ac lilio, aqua euadit odoris expers: odotes retinc Dictũ eſt alibi, quoniam tam tenui ſubſtantiæ nulla pars craſsior iun- 6 gitur. Ergo in his iuuabit, ſi folijs herbarum quę odore careantalterna- tim poſitis, materię craſsiori, non tamen quæ uratur, adiungatur odor, inde diſtilletur: atqʒ hæc unica ſpes proliciendi odoris, cum aquis inſu b ſa non remittant odorem, ſed putreſcant. Ignis autem ſi non moderate
adhibeat᷑, exurit ea quæ terreæ ſunt naturæ: ſitamen moderatè, ſolum . Aqua ex auena exacuit. Vnde aqua ex auena diſtillata utuntur Moſchouitæ, quòdui- ue inebriat. no careantt nec minus excalefacit aut inebriat quàm uinum. Cumenim ℳ b auena craſsioris ſit ſubſtantiæ, neceſſe eſt ut ex diſtillatione incaleſcat,
Caucbis uires. attenuetur ac exacuatur,& ad naturam aquæ ardentis accedat. Canabis ſolia in farinam uerſa, quòd caput feriant, potum ſuauiter inebriantem
b vernes ut aer cfficiunt. Eadem ratione decocta folia eius ac ſemina, ſi ſuper terramef-
Gallinæ ut hye illos, ſeu expellat. Vnde piſcatores ea uti ſolent. Idem ſemen gallinas,
V b me oua edant. ſi ab his edatur, fœcundas hyeme reddit: calefacit enim& attenuat. ded Aqua lai di, ad rem redeo. Apud Tartaros referũt, aquã lacte diſtillato inebriare: hiutone ge oportet igitur lac denſius eſſe,& moram apud ignem contraxiſſe. Itaq;
potef. ex lacte forſan equorum id contingit. Cæterum quid amplius dubitan-
dume omnis aqua cum ſæpius diſtillatur, hoc poteſt efficere: nam inca
leſcit, attenuatur,& uim ignis magis recipit: unde ardens ſæpius diſtil
lata eò acuitatis deducitur, ut bibi non poſsit. Liquet igitur ex hism-
nifeſtè,& qudd uinum igneam uim habet,& quòd ex omni fermere.
tum maximè denſa, potus repetita diſtillatione fieri poteſt, qui plus ui Totus ratio. no excalefaciet& inebriabit. Potus enim ratio eſt, ut ſuauis ſit atq; po- tens: ſuauitate quidem guſtum, robore olfactum delectat,& uentricu- lum confirmat. Quæcunq; uerò diſtillant᷑,& iucunda& odorataeua- dunt: iucunda quidem, inſuaui omni ſublata parte: odorata, ob uim ignis,& acuitatem ſubſtantiæ. Quæ enim tenuium ſunt partium, ina- gis redolent: odor enim eſt uaporis, uapor aũt in tenui ſubſtantia fun- b datur. Eadem uerd ratio inuenta eſt in potibus qui abſq; diſtillatione fiunt,& tamen inebriant, ut Medo apud Moſchouitas. Conſtat autem melle& lupuli ſemine, ſeruaturq́; in picatis uaſis, cum tamen nullum horũ ſermè ad inebriandum ſufficeret. Lupuli ſemen cum hordeo uel filigine aut tritico, zethum aut zythum facit, quod uocatur apud Ger⸗
dum calefacto aut ſeruente ſucco cya- e
raexeant. fundatur aqua illa, uermes ad terrę ſuperficiem trahit, ſeu odore alliciatꝰ
manos

qugodore; acran nratur ad fAaur- ndiodors, E an gnisautemd 1m. tamenm Paau atur Nloſch d atquamuin aCim nexdiſtilla incl madents a* u( votum ſuaui Fexhi acſemina,ſt ²⁴ rum jemtrahit, æ doni olent. ldem= ung AcHacitenim tem Adhde dif! Iou sudignemt cral- rum quida uust oc poteſt 42 re: t undeard M pW,
)
LIBER OCTAVVS. 251
A manos Birra. Modus hic eſt, ut Nicolaus Poll Cæſaris medicus ſcriptũ Zethi onficien
reliquit: Hordeum infundito in aquam donec diſrumpatur, inde ſicca- d ratio. tur, teritur tenuiter, imò molæ ſubijcitur. Huius partes duas, aquæ ſe- ptem ſumito, coquuntur ſimul donee aqua tertia parte decedat: deinde ſumunt dimidiũ illius aquæ, cui X L. partem ſeminis lupulorũ addunt, hordeiq́; tantundem quantum prius, coquuntur omnia horis circiter tribus aut quatuor: inde reliquam medietatẽ aquæ excolatã priori mi- ſcent, ac denud coquunt donec ad dimidiũ redigat᷑: ultimò proiectam b in ligneũ uas, addito modico fermento, diſtribuũt. Vt uerò neceſſari ò Zethumex ory qui Boream inhabitant zZethũ ex hordeo& ſiligine& tritico faciũt: ita** qui Auſtrũ, cum uino uti nõ liceat legis ſuperſtitione, cõficiunt Zethũ ex oryza, atq; hi omnes potus inebriant: ſed mitior eſt qui fit ex oryza, non ꝙoryza ſit hordeo frigidior, ſed quia lupulis caret zethi id genus: nam hi haud mediocriter calidi ſunt atq; ſicci. Igitur nulli uoluptas po- tus negata eſt: nam oryza nullibi non naſcitur. Multò uerò iucundius hoc uinum ex oryza, atq; ſalubrius alio zetho. Omnibus igitur morta lib. uinum atq; iucundũ cõceſſum eſt: imò duplex: nã& melubiq; fit. Salubrius autem omni zetho eſſet antiquum oxymel, quanquam Opmel anti- pauldò carius. Nam cum conſtaret ex mellis libris X X X. aceti X XV. a- quum.
nam temporis auxilio ex melle& aqua paratis uinum fit. At uina uua Shnn ratio & ſpecies.
1 te in aquam ar= dentem tranſit.
inde Surrentino, poſt Setino precium maximum, quòdalioquin egre 2

252 DEPLANTIS Lapis quo uina gia& chara, in multos annos conderentur. Tranſeunt& uina mirain c
8 5 aquam tran- candida, amiſſo etiã ſapore odoreq́;, percolata lapide Indico: nam craſ- 3
ſior pars ac nigra retineturi nlapide quod trãſit, immutatur ab egregia illius frigiditate. Marmoris igitur gennus eſſe oportet. Sunt& alij potus iucundi& inebriãtes, ut Mignolapud Senegam, quæ ultra Fortunatas inſulas paulò uerſus meridiem ex tenditur. Suc- cus eſt hic, ſero lactis ſubſtantia& colore, niſi quòd magis ad cinereum coccus pme uergit, haudab ſimilis, arboris ſauciæ. Alius è cocco( palmæ id eſt ge⸗ genus. nus) elicitur hoc præſtantior. Naſcitur copioſa in Chimam prouinciʒ Sureni litoris hæc arbos, excelſa palmæ folijs, fructus illius maior ca- pite humano. Hic à ſumma ſuperficie ad mediũ uſcq; membranis acſtu-
pa obſitus eſt: ex huius craſsiore parte funes, Etenuiore ueſtes conte/
xunt: iuxta mediũ cortex ut iuglandis, ſub quo medulla tenuis ac can-
dida, guſtu, ſubſtantia naturac amygdalis recentibus ſimili. Ipſa rur- ſus medulla recens contrita lac emittit nihilo minus dulce lacte anima-
lium. In medio igitur medullæ huius ſuccus continetur ſuauitate nulli
alij potui comparandus. Porrò ex cortice qui medullam circumambit quoniamnitet,& niger eſt acdurus, pocula fiunt gratiſsimi uſus. Fru-
ctum hunc Itali nucem Indicam appellant. e
paime decem Sed poſtquàm in cocci mentionem incidimus, cum nulla arbortot uſus. uſus præſtet, de illa referre tempeſtiuum erit. Hanc igitur mittit India,
Nignol potus.
quam Auguſto menſe putant, effluitq́; interim lachryma candida, ute ꝰ
putatis etiam uitibus ſolet, quę toto triduo uinum refert. Sed ſi hancco xeris ad tertias, mel fit ſuauiſsimũ. At ſi nec coquatur nec bibatur, tran- ſit in acetũ. Rurſus mel ipſumſi aqua purgetur, in diebus uiginti, tran- ſit in uinum. E fructus nucleis oleum exprimunt: ex libro arboris con ficiunt funes, è ligno carbones: fructus etiam ipſi iuglandium uice uela- mygdalarum eduntur. Fiunt& carbones ex exteriore cortice, utexin- timo dum netur ueſtes, etiam cotoneis delicatiores, ſericeis fermèpa- res. Folijs tegularum uice ad domos tegendas utuntur. Itaq; cumom- nia palmarum genera ſint multiuſus, præſtantiſsimũ coccum. Eſtpal- palme ferma. ma folijs prælongis, aculeatis, uiridibus,& ob longitudinem curuatis, collectisq́; in ſuprema parte comę in morem: cortex mollis ac perſqua mas prægrandes inuicemq́; ſuperequitantes inæqualis totus, nõ ſecus
ac piſcium qui ſquamis integũtur tergum. Talem in æde pacis uidi Ge-
Arborum quæ nuæ, ſed haud fructiferam. Nam arbores quæ transferuntur, aliæ non
transferuntur uiuũt, ut in Italia ex India lignuũ aliæ uiui 5 uctü, Erſe ertbe qu— gnũ aloes: aliæ uiuunt, ſed nõ edunt fructi- tuor.
pud nos:& quædam fructum reddũt perſectũ, quòd utriuſq; cœeli ſum patientes, ut uites ex Hiſpania in Indiã translatæ. Summa caudicis pal- mæpars ubi toro folia iunguntur& rami, mollis eſt,& amputata non ſolum mandit᷑, ſed etiam habetur in delicijs: ſapore tamen inſipido.& ſubamaro: carnea ſubſtantia toti eſt ligno, ſed hac ſolum in parte adeo
mollis
ut Genuæ palmæ: aliæ edunt edunt fructum, ſed oblæſum, ut piper¹"?

8 nnſen. annn inan
Suomec Latenuün
Srecenuil a uimili.hi lo mim lceladen as contin a ſuauin uimedu ²— circuma lakunt Ir Kinüuu dimus,( nullaas- rit. Hanl urmiu
crimlach mentt
uinumt ⁵t. Sedöh
coquati cbiban rtur, inqi= s uigit munt: eC'roab- nipſi iug lum xexteric ²⁰ortican catiorg ricess i
das utuſ. ltachan
antiſsin. A'«cum. oblong„alinemul nrcortẽ 1 llssache es inæqt 1 torus,ſi Talemit ²epac
,e e dim K mollis, ut edi poſsit maximè iuuencularũ arborũ. Iuuenis di eſt, qudd
B
LIBER OCTAVVS. 253 qui palmã ſerit, uix unquã illius fructũ uidet, tam ſerò fructificat. Vide turq́; planta hæc magnã ſenſus ſpeciẽ præferre. Nam in Data Numidiæ urbe, ubi abundat, niſi maſculi florẽtis ramus florẽtis ſœminæ ramis mi
ſceat᷑, fructus macilẽti ac inſuauis ſaporis oſſe prægrãdi naſcunt᷑. Quòd
ſi nullũ auxilium à maſculo ſuſcipiat, fiunt fructus decidui: at uel cinere uel ſolijs uel cortice illius cõfirmata, fructus ad maturitatem producit. Nec mirum ſimilibus confirmari, quod ſimilibus alitur. Melius igitur eſt cum Platone ſenſum quendam ineſſe plantis exiſtimare. Palmites eundem guſtum referunt: eademq́; ſubſtantia carnea, candida, ſolida: ſed illius pars ima quæ radici iungitur manditur ſolum: ſurculi qui pal mæ folia referunt candidi& ipſi, ſed lignoſi, nõ apti cibo. Sapor idem qui palmæ ſummo caudici, ideoć; cũ ſale, pipere, oleo edi ſolet. Differt tamẽ plurimũ à palma palmites: ut enim palma procera eſt arbor& da ctylos ferens, ſic palmites arbutus racemos inſtar uuarũ edit, cætera pal mæ ſimilia. Verum hoc uno illa præſtantior, quòd Venerem mirũ in modum acuehemẽtius omnibus alijs philtris excitat. Nam plurimum excrementi in concoctione tertia u ſtimulat,& diu manet in uentriculo. Sicilia hoc ſuffrutice abundat, E quo etiam Bdelium excipitur, ſed ſubnigrum& minus efficax: uim ta-
men habet iucundi odoris. Optimum aded olim in precio erat, ut Mo-
ſes plantam hanc in Geneſi inter pręcipuas auro illam iungens, colloca rit, ſeu lachrymę excellentia ſolum, ſeu etiam uſu plantę. Viſum eſt pro
fectoò illi, ut planta hæc tam egregia,& è cuius fructu thymiama elegans
effunderetur, iuxta hortum deliciarũ collocaret. Sed uidetur Moſes a⸗
liud genus plantæ intellexiſſe, atq; regio nẽ Bactrianã: ſiquidẽ ibi bde-
lium ex arbore, non è frutice naſcit᷑. Hæc oleæ magnitudine, nigraq́; ſo
lio, roboris eſt ac fructu caprifici: ex hoc inquã potius q&́; ex palmite na
8u
rtranf Muntoral b
ſcitur bdeliũ. Nam quod à Moſe laudat᷑, ſingularis fragrantiæ erat: no- ſtrum hoc malè olet, nedum ut inter thymiamata poſsit numerari.
— 4„.. plurimumq́; flatus gignit,& multum
Palmites qui e- duntur, ſeu Chi
philium.
Bdelium.
Cæterum ut palmites aridis ſurculis ſunt, ita aliæ herbæ pinguib. ad Aloes hepatica
modũ folijs, ut Aloes& Semperuiuũ,& arbor Indica folio admodum grandi, non tamen adeò pingui ut Aloes, ſed ſpinoſa, quod mirũ eſt, in
dorſo, paruis tamen ſpinis. Ergo ut pingues humoris multũ continẽt,
ſic aculeata olera, ut ſunt carduorum genera omnia, urinam prouocãt, quòd igneum humidum in eis neceſſarid abundet. b Sed cur aloes cum amariſsima ſit, folia habeat pinguiſsimasnam ſem
Peruiuo ſimillima, ſed nigricanti,& cubiti magnitudine, ut ſæpe uidi.
Cauſa eſt, quòd cum& ipſa aculeata ſit in extremitate foliorum, neceſ- ſe eſt, ut in tam copioſo humido calor abundet ac ſiccitas, quæ ſpinas ef ficere poſsit: quamobrem cum parũ prodeant comparatione magnitu-
dinis foliorũ, exuſtum oportet eſſe humidũ quod intus eſt, ſuccumq́; reddiamariſsimum. b 3
1 3
cC
folijs.
ur pinguibus lijs.

DE PLANTIS
254
„.. Ligniſancti de Sed ad arbores reuertor, raras maximè, è quibus eſt lignum ſanctum b ſerptio. uocatum, quod ex Indiæ occidentalis inſulis aduehitur, unde morbus
etiam irrepſit. Et quamuis de morbi illius natura libros octo edideri- mus, formam tamẽ hic arboris deſcribere propoſui. Naſcitur in Hiſpa- nia circumq́; iacẽtibus inſulis noui orbis, iu glande paulò minor, corti- ce maculoſo alternantibus uiridi ac cinereo, ſlolio arbuti auellanæq́;mi b nore, ac uiridiore. Flos candidus, croceus fructus, forma cuius acma- gnitudo duobus iunctis lupinis ſimilis eſt: arbor aded frequens, utlu- Modus lachp ci paſsim ut apud nos quercea nemora uideant᷑. Extrahimus ex hocnõ mã è quocunq; ſolum, ſed etiam quocunc; alio ligno lachrymã, quæ precioſior eſt ipſo 64 Stchen 11 gno, hoc modo: Secatur lignũ in fruſta digiti craſsitudine, exponun- quicquid ineſt lachrymæ in ligno. Eſtautem Lachrymarum lachrymæ genus duplex, liquidum atqʒ ſiccum:& rurſus crudum, ute arborearum æ raſi ac pruni:& pingue, ut tædarum omnium: ardet enim. Curauten lu hæ ardeant, illæ non, dictum eſt prius. Sed cur hæ liqueſcant, aliærema neant ſiccæ, nondum dictum. Liqueſcunt quæ parum continent terrei: nam lateres quia plurimum habent terræ, non liqueſcunt. Igitur conco b cta magis tædarum lachryma,& maturando aptior:nõ tamen calidior nam Euphorbij calidiſsima, quamuis elactis genere, non tædarumla- Tuphorbium. chryma. Eſt autem Eu phorbium ſpinoſæ plantæ lac, ſed non exquit- tè candidũ, tempore tamen quia ficcatur, ut lentiſci lachryma,& dentes flaueſcit: quod etiam ſignũ uetuſtatis. Simile quiddã habet cum Bahen
turq; igni, inde colligitur
ne plantarum aut ex pu tredine aut frigiditate uel ſiccitate. Verum cum
Declarabimus autem inferius, omnem plantam aculeatam eſſe immo- b dic ſiccam: ſicciſsimum igitur Euphorbium. Eſtuerò calidiſsimum, a que ob id ſuperimpoſitum nudis oſsibus una die, ea deſquamare ſolet tanta eſtillius uis. Eadẽ ratione& lac tithymalorũ dentes frangit. ded
genus reducetur: Eſt autem lachryma in arboribus, quod mucoſus ſuc cus in herbis:nam hic in plantis uix eſt, rara quoc; in herbis lachryma. Mucoſus ſuccus imperfectus eſt ad olei pinguedinem comparatus la lachryma oleum, ideoq́; facilè extrahitur. Siccæ autem lachrymaæ, qus- nacem coniectis, dum diutius ardent: diſtillat enim pix, quam uocant naualem, nigra lucidaq́;, conſumit oleum,& ab illo eluitur: lachryma
pix cur oleum enim ab oleo, oleum à furfure detergitur. Picata igitur uaſa oleum ſiin
mne gummi pingue eſt atqʒ ex aquea ſubſtantia, perſpicuum eſt etiam
ra radice dum colligit᷑, acris enim ſuccus, tum quia lac, ut dictũ eſt, om-
nõ exquiſitè ſit candidus hic ſuccus, ſed ſubcroceus, nõ A frigiditate fit
dices: Cum quatuor ſint tantũ humida in mixtis, lachryma ad quodni
chryma uerò pingue humidum aqueo mixtũ acterreo. In omniigitut
lis ſtyrax& pix græca naualisq́;. Excipiuntur hæ ex fruſtis pini in for
abſumat. ponatur abſumunt ob ſiccitatem cum tenuitate iunctam. Quia uerdo-
Tabernaeulum omne,& ubi abundat. Vnde larigneæ tabulæ tenues ſiex his taberna- ardens. cula fiant, impoſitis luminibus exterius aded relucent ut tota ardereui
deantur.

aduc g ig mien
LIBER OCTAVVS. 255
nrura I t,unden& deantur. Eſt enim laricis lignum rubicundum& perſpicuum: propter
nium: 12 lenim. Cu adcurh E lueſcantil quæpi Encontina snonlic runt.lgm ndoapt ² 1Oumad lacus go te nonmt ſephan ec ſednan ut lenti! achrmi
mile qu„ habeto B
tumqu t c, utaiit lirate ue Eritate Va ſubcros tanõafig lantam„ rleatanne
hymal N-dentes 3 amixti! chrymn
arbori a quod n araquq Siberböle
e imcompi- 2 1200. Inom
qua teres, ferruginea nigraue, pollicis ma
id facilè ſuit barbaris& antiquis his experimentis turbæ imponere, nunc ſatis ſit ad ſcenas uti. Pix autem græca fit è piceæ lachryma& quã uocant Colophoniam, apta plectris. Pinus igitur lachryma cruda, Co- lophonia excocta pix græca: quod uerò reſudat è ligno in fornacibus excocto, pix naualis. Reſtat igitur ſolum ut doceamus, cur pingue om ne humidum ſit perſpicuum. Eſt autem tale, quia in illo uiget calor cœ- leſtis, ab illo enim concoctio: calor autem cœleſtis claritatem affert, ut de ſole, luna, ſtellis, earumq́; lumine conſtat. Si igitur plurimunrterræ miſceatur, nitetiſi parum,& nitet& ſplendet ac perſpicuum eſt. Sed de his ſatis, ad propoſitum redeamus.
Eſt& fructus quem Caſsiam uocant fiſtulam in illis regionibus, ſili Caßia fhula gnitudine, cubito nonnun- aoiuych rohr quam longior, obliqua, ſucco prædulci ſed ingrato, nucleis paruis lupi creſca nisq́; ſimilibus, ſed longè durioribus: arbor procera, folio fermè ſali- cis, ſed craſsiore ac nigriore. Luridum quiddam præ ſe fert. Hanc non admodũ adultã uidi Mediolani, in domo Hieronymi Trincherij, quæ ſita eſt in calle pulchra. Fructus haud pendẽt, ſed pediculo ſolidiore ri-
gent:aderãt enim. Et ſtipes qualis ad unguẽ fambuco geniculatus. Flos
ueluti roſæ paruæ purpureus, frigoris impatiens, humoris auidiſsima,
unde radices uſqʒ in ſubiectã aquam profert. Nec ob id naſcitur in no- ſtris regionibus, quòd ab initio cœli inclementia obſtet, creſcenti deſit humor: nam in noſtris regionibus profundiores ſunt latices.
Sunt& arborum uires etiam ex umbra admirabiles: exitiales nanq́; Vmbre que ſa ut diximus, Toxico, lu glãdi, Tithymalo, adultę Fi cui, ſorboq́; Indicę: wiaufeue ſalutares uerò Loto, Fago,& Indicæ Hobio. Quibus ob odoremuti- lis, ut Roſæ, Myrto, Nardo, Malo medico, Iunipero, uelut mala buxo.
Certauit& in his colorum uarietate laudatiſsimũ Braſilium, alij Verzi Braſilium.
num uocant. Prouincia eſt Braſilia à nemorib. quæ hocligno conſtant
uocata, arbos nõ magna, Enzinę ſimilis, ſed tenuior,& magis obliqua:
folium quercinũ non tamen aſperum: cortex ex arbore propter robur
ſeu potius ſiccitatem ſpontè excidit. At quia diximus Enzinæ ſimilem, eſt Enzina quercus in Hiſpania Enxinaatbor.
genus, minus,& nõ aded rectum, cuius glandes ob ſuauitatẽ eduntur:
uaetuſtate Braſilium fit melius, rubeſcitq́; magis, quo differt ab adulte-
rino: leue eſt, ſubdulce, aſtringentis q́; ſaporis. Præclara uis ad tinctu- Atamenti ru- ram,& ad ſcribendum, multisq́; modis hoc rubrum atramentum para- bri æeſcriptio. tur:alij lixiuio potenti& adhuc feruente illius ſcobem immittunt: dera ſum uitro ſufficit ligni pars octaua, additó; modico aluminis inter ci- neres calidos, per horam excoquit᷑;, protinusq́; in uſum admittitur, nec deſideratur lachryma Arabica. Conſueui& aliter parare: lignum in te- nuiſsima fila deductum ſeco in fruſtula, quæ aquę decuplo pondere im mitto, relinquẽs infuſum horis ſaltem ſex, inde excoquitur aqua cumli

256 DE PLANTIS
gno donec tres è quatuor partibus decedant, ſito; colos rubeus, ſplendi G⸗
qus: ſi paulò plus excoquas, ſanguineus ruber: ſi adhuc diutius, cæru-
leus. Neutro tamen modo, ni protinus in uſum admittat, diu ſeruaripo
teſt. Proprium eſt enim omnibus colorib. quiẽ plantarum fiunt parii
1 bus, tempore mutari, nec purũ omnino eſſe, quòd materia plantarum ũ b imbecillis ſit,& humoris plena. Vnde ex eadem planta Indi omnesco lores coquẽdo diutius, aut breuiori temp Ore excipiũt. Certior& uiua, b b cior ruber color qui ex cinnabare conficit᷑: diſſoluitur in aqua Arabica b iam lachryma imbuta, uel oui candido longa agitatione ad aquxæ ſpeci deducto. Sed& huic ſuum uitium: nam ſi humoris plurimum miſcegs, ſubſidente cinnabare colos dilutior redditur: ſi parum, celerrime abſu-
mitur humor, quòd cinnabaris immodice ſiccet. vmmi radix li- Inter arborum genera quæ colorum uarietate præſtant, radix eſtuux guor pulcher- mi, pòſt oleagina. Ex his ob id uaſa& tabulæ gratiſsimi uſus, nonſo- V Ths lum ob colorem, ſed& ob ſplendorem. Varietatis colorum cauſa, ua- rietas caloris& pars oleagina. Vt enim in ueſtibus, ſic& in his dumui- 4 coria ut uarũ tiat oleum priſtinos colores mutat. Sed in ueſtibus macula dicitur, in
3 Wernna reci- his grata eſt uarietas, quia cum nitore coniuncta eſt. Sic ſuccus limunj 1 colorem in corijs alterna uarietate mutans commendat: nam Priorem dum uitiat, retento nitore, uarium dicit᷑ reddere, non maculoſum. dunm & cannarum Indicarum radices uarietate coloris ac nitore gratæ. Aica in omnibus his præſtant arborum quę in montibus naſcuntur, his quel i¹ Naxus. in humilioribus locis. Numerantur inter pulchra ligna Naxi arbori, o rraxinus. ex quo arcus fiunt: roſeus in illis colos ac ſplendens. Sed Fraxini trun-
cus omnium eſt pulcherrimus: ſecatur in tenues bracteas, fiuntex eon b bulæ ac menſæ precioſi uſus: natiuum decorem qui undarumuarietat
V ſubtili conſtat, illito oleo è lini ſemine adedò augent, ut aureæuidean-
tur. Combibunt ipſum intus ob calorem& tenuitatem illarũ, ſubſtan- tigq́; olei ſubtilitatem:quod ut combiberint, ſplendor& colos additur
non deciduus, ſed ęternus: omne enim oleum, ut dixi, ſplendet, ſed hoc
4
maximsè, unde etiã ligna alia pulchriora reddit. Fraxinus è Germania"- o ligitur, ut Naxus è Medera inſula Occidentis. Verumut hæ lignapul- o
plat inus arbo- cheerrima edunt, ita arborum pulcherrima Platanus eſt. Hæc aliquan⸗ i
wun bulchexri- do regum regem Xerſen meruit amatorem. Primuùm enim admirams
Xerſes rex eam eſt: deinde adamauit ita, ut in expeditione proficiſcens diemunm
mauit platanũ. integrã ſub illa conſumpſerit: inde diſcedens cuſtodes amaſiæ reliqui n
& dona: etenim armillas, torques, chlamydes, cæteraq́; nobilitatis or-
namenta in amoris ſui teſtimonium ramis illius ap pendit. Quæres b-
b Lanua hi did ſan, Vnde plantis tanta pulchritudochęc cõſtat fronde denſa ſemperh t
ahb Tus. uirente, ramis patulis atq; robuſtis, umbra ſalubri copioſaq́;, truncot"- i
rete, craſſo ac firmo, profundis radicibus, quas limpidus fons perpe 0
tuò irriget, læta uiriditatis ſpecies, cõ cutientesq́; aſsiduè uenti. Hæcimn
quam potuerunt maximũ regem in ſui amorem trahere. Ob qurlos 6 6 arbor
—, 3-— —

8 1 1 Srub ider. 4 4 du leng nicund Ne, qu rumiun Adad dr da
eg 2ertion L Llo 1 1
ur inaqun 9g ag* meadaqa 3 dumc 2 Alurimune ünr uſtm celern
Kuket
1 Mha ₰+ eſtantra ndule e Fimiuſ Sbimiulg Vardj ta:olomma n ueſtiſ uſic&inl
dinucſſ smcldi
ans coß Mndat: nmn redderꝭ nmacilci tte colohue. nitoreg nmont aG naſcum ter pulo m tignadan acſplen*.8. edfm ntenuc Nactes ſt
lecorem] undarun adcd au wrt, ut aum n& ten i utemiluii rint, ſt or& col dlcum, ¹ xi ſplende reddit. a inus eG dentis. 2* umuthen Nal Waseeſt. Hni
mal„ D mumenümd-
LIBER OCTAVVS. 257
R arbori ſecundus pulchritudinis honos debetur. Non eſt hæc aded in Italia frequens: exoritur tamẽ& in illa, omnium bonorũ ſimul atq; ma lorum parente. Eſt lotos arbor procera, patula, ampla, cortice leni cæ- Lotos arbor. ruleo, fructu ceraſij parui dulci& odorato. Gratia tãta arbori, ut etiam ad nomen uſq; peruenerit. Nam herba eſt eiuſdem nominis de qua fa- bulantur Poetæ, eos qui ederint tanta affici uoluptate, ut è loco illo ubi abundet diſcedere nequeant. Sed nõ eſt hic locus fabulis, hiſtoria pera gatur. Diximus itaq; colores omnes plantas excipere, non ita ſapores, Omnia ſaporã nam ſalſo carere uidentur: reliquos habent, amarũ, dulcem, acrem, aci- genera in plan- dum. Amargę, gentiana, aloes, ſantonicũ abſinthij genus: dulces, glycyr au ete ſal- rhiza, ſaccharum, polypodium:acres, ſ liquaſtrum, piper, naſturtiu, al lia, cepe: acidæ, ut oxalis, oxylapathum: inſipidæ, ut rapæ, maluæ, betę: at ſalſi ſaporis nullas eſſe Theophraſtus putat, quanquam moſchus ſal ſus ſit, ſed non admodum. Cauſam huius eſſe dicit, quòod alimentum i- pſum plantarum nequaquam ſalſum eſſe poſsit. At cum plures ſintter ræ ſalſæ, nec quæ naſcuntur herbæ in maris litore tamen ſalſæ ſint, exi- ſtimandum non eſt cauſam eſſe inopiam ſalſi alimenti. Ergo plures plantas ſalſas eſſe dicimus, non tamen tot quot amaræ, uel dulces: nec tam euidenter. Cum uerò ſalſus ſapor ſolus erodat, plantæ uerò tardè eijciant excrementa, ob id uix fieri poteſt ut planta egregie ſalſa ſit: hu- mida enim eſt,& ſalſum erodit humida, ut etiam in animalibus uide-
B mus, quæ à ſolo humore ſaporem hunc præferente eroduntur& exe-
duntur. Quædam uerò plantæ cum non uehementer ſalſam ferant ter- ram, ut citrãgula, limunia, mâla medica, ſi nõ ſępius aqua perfundantur areſcunt ſtatim, quoniam nõ miteſcens ſalſugo plantam illico perimit. Accedit qudd cum omnes ſapores in tenui poſsint eſſe ſubſtantia præ-
ter ſalſum, tenue alimentum ſolum trahente planta, omnes ſapores e- tiam trahere poterit præter ſalſum. Salſugo etiam imbecilliſsima eſt ſa- porum: nam multa quantitas ſalis ut aqua ſalſa reddatur eſt neceſſaria:
cùm igitur& parum nutriat quod ſalſum eſt,& difficile trahatur, quia craſſum,& multum offendat,& parum guſtum afficiat, neceſſe eſt pau
cas plantas, ac quæ tales ſint tenuiter ſalſas uideri. Nutrit tamẽ Indicum
mare ſalſam herbam, quam uocant ſalgazum mobilem, ac in maris ſu- Salgaxus her- perficie ſtantem, adeoq́; copioſam ut fſorẽtia prata referat: nam uiridis bamari: partim eſt, partim crocea: alitur tamen non falſo, ſed, ut dixi, pinguihu mido quod ſali coniunctum eſt. Noſtrum quoq; mare molliſsimũ her
bæ genns alit, al gam uocatum, quæ ſimili ratione relicta ſalſugine, nu- Alga maris her tritur ex pingui, quare& uere pullulat,& æſtate uiret,& hyeme emori ⁰⸗ tur, ob id etiam quòd ex pingui alatur ferendis urceis accommodata,
unde in illa ſepulta uaſa uitrea Veneti ad nos tranſmittunt. Sed unde
origo plantarũ in aquis? Inquit Ariſtoteles,& rectè, ꝙ quieſcente aqua ſumma pars à calore aeris corrumpitur, atq; putreſcit, atq; ſic uitam re-
cipit. Sed quia contingit aquam moueri, herba ſine folijs acradice gene
K

Cannæ& cala
258 DE PLANTIS
..„ 7„„. 3 Origo bantarã ratur. Indicio eſtob quietẽ herbas generari, qudd in fluminibusubia- 9 iaaqus. qua perpetuò fluit, herba nulla generatur. Cuùmigitur herbamuideris
in aquis naſcentem, indiciũ tibi erit aquas illas quieſcere& putreſcere.
Rurſus quia ſuperſtare aquis abſq; folijs herbanon poteſt, diximus au
tem carere illam folijs, ipſa planta foliorum conſitorum inſtar erit. Ca-
uncus cur ff rere uerò folijs indicio eſt herbas quæ aquis innaſcuntur, quoniamiun xilis,& fronde ci fronde carent, quamuis non aquę, ſed aquarum alueis tum ripis inna Caen. ſcantur: ob fluctus enim neceſſe eſſet ut frondes foliaue ſi qua eſſentex Dantes aldige ciderẽt. Simili ratione flexiles ſunt, ut Dantes in Purgatorio eleganter Taas Florenti- Jocet,& quæcunq; aliæ plantæ fluctibus aquarum exponuntur, utcnn nę: nam aquarum fluctibus frangerentur aut extirparentur, ſi non flexi les eſſent. Præſtitit autem omni calamorum generi, tum cannarum mi cur inanes. ut eſſent inanes: nam craſſum flecti non poteſt niſi ſit inane. Atfinge cãnas craſſas& ſolidas ac flexiles, num ſua grauitate ſponte torquebun
tur: Vtigitur rectæ eſſe poſſent,& grandes, inanes ac duræ factæſunt.
Vnde baculi ſenum tumex his, tum ex ferulis elegantes fiunt. Verum
cannæ Indicæ quædam enodes uident᷑, ſiue ſit genus aliud, certè inane
atq; leuiſsimum. Creſcunt aũt ibi in incredibilem magnitudinem: me-
diocriter dum uirent molles, dum ſiccantur duræ. Pingui autem, nõſi
ſo aluntur humido: ob id pinguiſsimũ& minimè ſalſum Indiæ ſolum exiſtimandum eſt, quòd in immenſum ibi creſcant arbores. Reſerunt
zrborum ma- enim ibi quandam inuentam è Ceibæ genere(nam hoc eſt arboris ge
gnitudo incre nus omnium maximę/)trifidam inter cæteras, cuius ſinguli trunci Xx. dibilis, nomine Ceibarum, ab b
niſpanis Gor- totidem pedibus diſtabãt: per ipſa uerò ſpacia currus onuſtus pulchre
darum. duci poterat. Atubi trunci in unum coibant, hoc autem àterra procul
fermè pedibus X V. craſsitudo arboris pedum erat XL. V. Abimaparte
craſsioris trunci, uſq; ad locũ ubi primò prodibãt rami, pedes LXXX.
ſuperior pars ex qua rami pendebant, abſq́; menſurę modo. Huiustn tæ proceritatis cauſa ſolum fœcundũ, cœli robur, arboris natura:namli gnum eius leuiſsimum eſt, terræ modicum& tenuioris habens, humi- di plurimum. Innituntur plerunq; radicibus profundioribus magne arbores, quò fit ut ubi ſicca eſt regio, tribus aut tantũ quatuor cubitisrꝛ
dix procedit in proſundũ:nec arbores ſolidioris materię in immenſum Solum quod ar borum radices..„ 21...- in profundum montibus ubi arbores radices in imum terræ non demittunt, homines mergi non pa- infidi ſunt& incõſtantes, ſeu quòd immodica ſiccitas, ſeu mutatio uen-
titur, homines, 1. 1 1 342 5 orum fre 91 2 a: tqueideo gigna inßto dr m frequens, mobilia& leuia mortalium ingenia reddit, atqueide
& incnſtan- infida& inconſtantia. Homines enim plerunq; ſui cœli naturã ſequun b e, tur. Ipſæ uerò arbores quæ ob ſoli ſiccitatem profundas non mittunt Arborum ulte, radices, diu uiuere nequeunt. Quippe arborum natura ſpontè ſua
in immenſum æuum producitur. Narrat enim Ioſephus, quercum A
mA.
pedum ambitu cingebãtur. Spacia uerò ipſa inter truncos iuxtaterram
creſcere poſſunt, uelut in Hiſpania inſula noui orbis. Atque ibitumnin
brahæ ſua adhuc ætate manſiſſe. Interſunt inter excidium Hieroſoly

11 Al 6
um Fnen nam Dotett nid ane. agrauitate Stetom 4½ les inanesz Hreſa rulisclegat iunt. 2 it genus Nd, em didilemmi M udim ur duræ. Pt Z iautm Cminimeſ rlnck bi creſcant;&Ires.N nere(nam aſtabe
eras, cuius E imm paainter ir Isium
pacacum: ufir ant, hocat lter dumerat X" Sübr rodibätra trdol qʒ menſun us do.Ru robur, arh ² maui m I tenui renbe ibus profi orübo 18 aut tantu a mora idioris ma Pnm nouiorbis Jhc
mrenond Trüull-— 1* 4 dicaſicciti tum
à mæ& Abrahæ ſomnium, anni ad unguem bis mille.
tur: ſolidum enim exiſtens, nec corrumpitur ab aqua, nec dum uiuit fa-
LIBER OCTAVVS. 259
Poſt quercum, palma, platanus, fagus, olea, pinus, ulmus. Aliter ſen tit Theophraſtus: ſed rebus ipſis magis credendum, quàm Græcorum nugis. Oſtendit plerunque ſenectutem longam arborum magnitudo, radicumq́; amplitudo. Cauſa diuturnioris uitæ eſt paruitas fructus, ac ut ita dicam ſterilitas, tum uerò ſolida ſubſtantia ligni. Vnde etiã quer Quercus ligna cus lignum ſub aqua illæſum perpetuò manet, tantummodoq́; denigra aquæ minime
obnoxium.
cilèẽ abſumit᷑. Contraria ratio ne arbor quæ poma fert paradiſi, breuiſsi- Poma paradiſi. mæ eſt uitæ: anno enim ſecundo truncus areſcit: fructus fert in botris, ut ſunt acini uuę, ſed mali magnitudine, ac in botro uno quandoq; cen tenos, unde ciſtæ magnitudinẽ refert botrus: croceo uerò uelatur ami- ctu, quo detracto fructus prædulcis ac ſuauis ſubeſt: folium tam longũ fert ut hominẽ ſtantem æquet: latum non parum. Ita fructuũ multitudi ne ac magnitudine tum foliorũ exhauritur. Vnde nulli propemodum cur arbores n arbori longæuæ folia ampla: ſed potius herbis, cauli, lapatho, cucurbi Whbrn⸗ tan7⸗ tę: nec huic prodeſt proceritas, cum anno eodem quo nata eſt intereat, efiansden⸗ nam humido copioſo indigẽt magna folia: hoc autem cùm plurimum ſit nec pingue, mortem affert celeriter: ob id etiã agreſtes cultis,& quæ naſcuntur in terra, his quæ in aquis, uitę diuturnioris. His de cauſis bre uis uitæ ſunt laurus, ligno ſpongioſo, punica malus, tum ficus,& quæ poma etiam fert: omnes enim fructibus pro arboris magnitudine ni- mis luxuriant.
Inter fructiferas ne uitem ſilentio præteream, quę quandoq; ter in an Fructifere ma- no ferat fructum, unde trifera uocata eſt, ultima tamẽ uua non mature- mαarbores. ſcit. Ficui familiare eſt, bis anno eodem ferre fructum: primò rariorem ac maiorem, ſecundò tantò frequentiorẽ, quantò etiam minorẽ. Palàm eſt igitur, utranq; arborem toties florere, quoties fructum editura eſt.
Sunt& arbores arboribus inhærentes, ut hedera: aliæ etiã innaſcun tur, utuiſcum: huius ſemen à pica aut turdo cum comeditur, haud con- viſcum cur a- coquitur, ſed ſtercori immixtum calore ac humore dum arbori incide- li innaſcatur rit radices gignit. Tria ex arbore commoda habet:qudd plus ſtercoris Ahnibi. habeat, non enim plurimum in terra colligi poteſt: quòd nec imbre nec Sole ramis intectũ facilè læditur: quod humore ſoli non diluitur. Eſt igitur denſum ualde, quòd non coquatur in uentribus auium, paucoq́; indiget humido, multoq́; calore: innaſcitur optimum abieti, quercui, pinoq́;. Narrat Ariſtoteles lincoſtim herbam fuiſſe multũ aculeatam,, Lincoſti:. quæ aliam ex ſe pãreret, hac ratione. Nam cùm in aqua oriretur,& eſſet aculeata, multũ humoris inter ſpinas colligebat, qui temporis ſucceſ- ſu putreſcens à calore ſolis aliud herbę genus producebat. Perſpicuum igit᷑, quomodo& cur planta plantæ innaſcat᷑: illud dubitatione dignũ, an quæ innaſcit᷑, ſemper ſit, eadem uidet᷑ enim herba quæ alteri innaſci- tur, certis generib. definiri: nõ enim omnis innaſci poteſt: ut plurimum
b K 2

DE PLANTIS
Videntur autem omnes plantæ quæ alijs in⸗ re nobilioris naturæ, ac uiribus prʒæſſtare: a facere, quæ alijs indigent. Finis enimra-
260 ergo eadem, ſemper non. nalcuntur, quippiam habe nam ſolet natura ea nobilior tionẽ habet, quod in altero& ex altero oceler ut Veneris labrum licet aquã contineat& rorem, nihil aliud generant. Obiter autem in omnibus arboribus plantas generari commune eſt, dum cortex dehiſcit, aut ſcinditur, aut uetuſtate deficit, uel cum quomo dolibet ob planitiem ſuccus aliquis uel aqua colligitur cum terra. Dico autẽ ſuccũ, quia perſæpe ex proprio plantę humido nutriunt, ut hede- ratunde etiã illud, ut hedera ſerpens uires arbor eas necat, Comico ſigni ficante, adnatã plantam matri fore pernicio ſam. Definiunt igitur ortus plantarũ genera certo modo, nõ tamen neq; ſemper, nieq; exquiſitè. Cu cupreſſis. preſſus enim cum magna arbor ſit ualde, attamẽ in Creta aut ſpontem ſcit autè ſemine minimo, atq; ob id triplex miraculũ uideri poſſet, nit
„„— e e. fit. Quæ uerò celeriter pereunt
ſuprà docuiſſemus eadẽ in plantis& ſpontè& ex ſemine fieri. Sed tan-
tam arborẽ ex tam prauo naſci ſemine, aut ſine ſemine, quid admirabi- lius ſit nõ ſat ſcio. Eſt aũt ſicciſsima arborũ, pinguiſsimũ habens humi,
dum& maximè cõcoctum: unde odit fimũ, ſtercora,& iuxta aquas ae
ſcit. Et lignũ illius odoratũ nec uetuſtate odorẽ amittit, nec tineis erodi
tur, nec corrumpit᷑ aliter. Quinimo folia illius tu ſa ueſtibus aut granis ermixta, omnẽ ab animalib his, qualia ſunt tineę plattęq́;, iniuriã po
hibent. Illud tamen mirum, ꝙ ſemen eius amet᷑ à formicis. Lachrymam! & hoc ipſum lignũ emittit, atq; ut par eſt acrem. Igitur non ſpeciemmu tant plantarum principia, ſed potius magnitudinem, formam, uiresq; piantarum duo augent aut minuunt. Sunt autem duo plantarum principia, locus& ſo prineipit. Ium: atq; ob id alia alijs locis uel ſolo proueniunt, uelut apud Ambroſ- coccus. ſenſes in Phocide coccus naſcebatur olim, quo etiam nunc noſtra pur- pura tingitur. Frutex eſt, ut Pauſanias ueridicus uir refert, rhamnima- gnitudine, iunco ſimilis, ſed mollioribus ac nigrioribus folijs: fructu qualis ſolano, magnitudine erui: cum præmaturus eſt naſcitur ex eoa- nimal culici ſimile, ſed minus, quod euolat: ob hoc igit᷑ colligi ſoletan ⸗ tequàm erumpat. Simili ratione in campis Galliæ abundat Berbers, Buxus. maximè Lugdunẽſi prouincia:& in montibus Buxus. Nam Galliaut dici ſolet, maximè pars illa, ſaxoſa eſt& lapidoſa& rixoſa. Buxus igi tur ſolo lapidoſo, cœlo paulò frigidiore uentisq́; gaudet. Pinaſteraui frigidioribus in uallibus montibusq́ʒ naſci ſolet. Sic frumentum con- mſula B. Tho- traria rationee in inſula B. Thomæ, quæ ſub æquinoctij circulo poſ dee eſt, ob ſoli& cœli temperiem in herbam trãſit fruſtratis agricolis. ldem cõtingit in noſtris regionibus cum nimis imbribus abundauerint. Ii uites eadem ratione ob nimias pluuias tranſeunt in capreolos uuarum NModus quo plã ferendarum loco. Ergo cum cœlum mutare non liceat, ſolum mutetut- te omnes omni Id fiet, ſi certo cinere aut terra effoſſa aut fimo pingueſcãt arua. Vt enim
bus in locis pro Nuuis uenire pofunt. fluuij omnes peculiares herbas alunt aut arbores, ita& putreſc
ẽtes mi
7
————
terir
—

“
exmiracllüt Kipul te& exſem SR line ſemine 1Tlact dü ſtercora, q Fium odorè amitti Catha illiustuſauc Tisan ſunttineebla uir
—
ametaformt Siach
acrem lgitur ſht mitudinem, um antamumprit[A2h ueniunt, uelu s , quo ctiamſ i. 1 ridicus uirr ttu ac nigroni lt
xmaturus eſaur dan
A teriæ aut cineres alij alijs conueniunt. Generaliter tamen omnes ſuis te omnes mentis plantæ gaudent: quoniam dum corrumpitur materia, aliquid fermẽ ſuis ramẽ
upinguibin t 1bes
LIBER OCTAVV.S. 261
prioris naturæ ſeruat, ato; ob id ſimile manet. Tranſmutatio autem& nutritio melior atq; facilior ex ſimilibus. Maximè autem hac ſimilitu-
dine gaudet ceraſus. Nec ſolum plantis hæc ratio conuenit, ſed animali
bus pleriſq; quæ ex putrida materia ortum habent. Vnde uermium ci
nis fomitem uermiu retinet, atq; alios generat uermes,& ſcorpionum ſordes ſcorpiones:& generaliter ſimilia à ſui generis putredine gene-
rantur, ut etiam ſuperius docuimus. Mutant igitur alimenta plantas,
adedð ut anacardus fructum ſerat exurentem rubeum, fabæ ſimilem, ſeu Anac
aruæ amygdalæ, mel intus continentem. Gignitur inter Siciliæ incen dia,& rarò alibi. Poterat forſan amygdalæ arbor comparari, nam præ- ter mel nucleus in fructũ paruę amygdalę ſimilis continetur candidus. Nigreſcit totus uetuſtate, ita Solis& loci qualitate planta mitiſsima in
uenenum tranſit. Nec ſolum regio, ſed ſitus multum facit: nam plantæ
quæ ex orientem excipiunt ſolem, celeriter creſcunt: quæ occidentem,
ſerd. Chryſocomos quòd auream habeat comam, folijs ac fructu caret, chnſocome.
corymbis aureis& radice nigra: naſcitur locis aridis& opacis: frigida igitur& ſicca,& ob id folijs& fructu carens. Vidẽtur igitur in planta- rum genere uelut animalium, manca quædam atq; oblæſa: ſic igitur ali-
ra Plantæ omnes
mentum omnia mutat. In Hiſpania lac ſerum aut nullũ habet, aut per- Lac Hiſpani⸗ quàm exiguum. Vnde dum coagulare ſtudent, etiam aquam addunt: minushhabetſe
—... 2. rl. ſunt enim paſcua aridiora: ideo non ubiq;, neq; ſemper: quæ regula ge
neraliter intelligenda eſt, cum de erroribus naturæ loquimur. Aberrat
autem natura non ſpontè quidem, ſed materiæ uitio. Aſininum autem lacob animalis naturam caſei habet minimũ, atq; ob id egregiè purgat,
& ſalutare eſt. Sunt enim in lacte partes ſex, ſpuma, pinguedo, butyrũ, Lactispartes.
caſeus, coloſtra, ſerum. Neq; prohibet quicquam quin etiam plures nu mero ſint. Serum eſt pars aquea, quæ pingui omni extracta materia re- manet. Coloſtra alij uocãt recoctam, quòd extracto butyro caſeoq́; co- quendo ſerum colligatur, ſomnifera& uehementer humida ac frigida. Porrdò ſpuma, butyrũ,& pinguedo eadem conſtant materia, quamob- rem detracto uno reliqua eſſe deſinũt. Pinguedo dulciſsima atq; iucun diſsima fit excocto lacte parum: nam relictũ per noctem pinguedinem colligit in ſuprema parte:cum uerò embolo lacagitatur in modiolo ina ni, tota pinguedo præter caſeum cogitur in butyrum. Eadem agitata ſa cit ſpumã. In uniuerſum autem quemadmodũ& in uino& ſanguine, lac partes tres cõtinet: aqueam, quę eſt ſerum: terream, caſeum: aeream, butyrũ. Vnde etiam manifeſtum eſt quod alias ſæpe diximus, tria tan- tum eſſe elementa: nam plures his ſubſtantias neq; in oleo, neq; melle,
lacte, uino, ſanguine, liquore ue ullo alio liceat inuenire. Vnde etiam ſi
quartum eſſet elementum, nulli eſſet uſui. Neq; tamen tria ſunt uerè in mixtis elementa, ſed duo tantumuerdè, plura uerò actionis cœleſtis ha-
5 V K 3

262 DE PLANTIS
bita ratione. Pingue enim humidum ex aqueo,& ignea pars ex terreo pingue humi- conſtat. Quæret forſan aliquis, quid ſit hoc humidum pingue, de quo qum quidſ toties ſermonem habuimus. Eſt autem humidum aqueum, quod calo- ris cœleſtis tandiu uim ſuſtinuit ut eum contineat. Manifeſtum eſt igi tur hoc tale eſſe, ut ad animam& uitam ſit paratum,& ob id etiam nito- rem in ſecontinet. Cum enim aqua immota quieuerit, calorem conci- pit, à quo immutat᷑,& nutritioni ac generationi plantarũ& animalium apta fit. Sed tunc denſior redditur, quia tenuior, ut pinguedo olei com b paratione, oleum lachrymæ arborum. Pingue enim lapidum ac metll- b licorum omnium ac metallorũ, ſimile eſt oleo tenuiſsimo, ſolidiſsimo atq; pauciſsimo: nec nomenobrinuit apud Græcos Latinos ue, quin incognitum fermè ad hanc uſq; diem. Pingue herbarum& pericardj fructuum mucoſus ſuccus: omnis enim ſuccus herbarum& foliorun b alis: ſed mucoſum uocamus ſolumab excellentia, in quo manifeſtaap paret muci ſimilitudo. Pingue autem lignorum lachryma, pi ngue ſemi b 4 num oleum, pingue animalium adeps pinguedue aut ſeuum. Cumue rò homo aliquid excellentius ſit animalibus, illius pinguedinem aljs præſtare ueriſimile eſt, quod etiam infrà docebimus. In lacte igitur& ouis multa eſt copia pinguis humidi: in hoc quidem ut alimenti, inhi uerdò ut ſeminis: quamobrem& hæc uicem alimenti ſubeunt: mm homines& carniuora animalia oua non ſecus quàm animalia deuo- rant. Sunt igitur in lacte partes plures, quæ coagulatione ſeparantur. 3 Modi coaguln Coagulatur autem lacà calore non proprietate ulla: nam nonuiuit nec ohae Auiuente re cogitur. Calor autẽ hoc modo lac cogit:dum enim tenuio rem pinguis humidi partem reſoluit, reſoluit& uinculum quopingue humidũ aqueo nectitur. Ex hoc igitur manifeſtũ eſt quot mocdis poſsit . coagulari: nam uel calore ſolo, dumin ſtanneis uaſis caleſcit, indeuasin b b frigidam mergitur: qui modus eſt ſynceriſsimus: uel admixto coagulo hœdi, uel ſemine cnici, ſerumq́; detrahit pituitam, uel lacte ficus, tunc,; & bilem& pituitam purgat. Manifeſtum eſt etiam ex his quæ nuncqi cta ſunt, quòd ab omni plantæ lacte coagulatur: coagulatur& oxymei te, atq; hic modus ſalutaris eſt hominibus. Mutatur autem fubſtanta lactis poſt ſanguinem ab alimentis: itaq; empta capra uel aſina, pabulo L⸗⸗ medicomẽ Potes lac efficere medicamentoſum, ſeu polypodium dederis proniga tcjſan. bile, ſenam ad omnem humorem detrahendum, ſeu agaricum auttibi malum pro hydropicis, aut fumum terræ uel lupum ſalictariũ ad pu1- gandum ſauguinẽ, uel mercurialem ac maluam ut aluum tantumex“o 4 3
——*ou9
D neres. Mutantur enim, ut dixi, corpora ex alimentis, atque primum
ſanguis& mores, inde lac& ſemen ac fœtus, ultimò carnes& uires pro
Germanorum prie ſimiles præcantatio nibus. Itaq; Germani cum magna ex partela mores.... 175 at
9, cte belluarum maximeè uaccarum alantur, iracundi ſunt, intrepidic;yat l
Corſicorũ mo- 7 jeni* Ft
ſicorũ mo que agreſtes. Jaur ienim tales ſunt, qui eodem alimento utunt᷑. Et Cor 4
res. ſi. ſi I.... t icæ inſulæ accolæ cum catulis paruis non ſolum cicuribus, ſed etiam agreſti us

un e Ezan LIBER OCGCTAVVS. 263 nnna u 4 agreſtibus ueſcantur, iracundi ſunt, crudeles, infidi, audaces, prompti, aglles, robuſti: talis enim eſt natura canum. Quòd ſi quis luporum car- ₰ un nibus utatur& maximè corde. adhuc euadet longè magis ferus& au- in daxac perfidus. Euidentius autẽ hocin animalib. quàm hominibus,& neeesee plantis quàm animalibus, quia non aliunde mu tantur. Et cum arbores „ Tdantar Snin ab alimento mutentur, magis etiam& frequentius herbæ, lolium in tri Tritieã cur in L ticum,& triticũ rurſus in loliũ, ſimili fermè ratione, qua ex cæcis ac clau loli uertatux. Hecnimky Iun dis, cæci ac claudi nõ gignuntur, ſed ſani,& tamen ex ſanis rurſus cæci 1 dcdtenuſdi wN claudiq́;. Robore ſoli Soliscʒ. loliũ in triticum tranſit,& imperfecta in düracs e ea duæ perfecta ſunt: imbecillitate utriuſque perfecta in oblæſa 4 Hanc gucherdarul de commutationem pulchrè tuus Princeps Poeta expreſsit cum dixit, dlucasherdarl Infelix lolium,& ſteriles dominantur aueneG.. xcellenua inch; a b Mutantur inſitæ euidentius arbores, cum furculi alienis tunicis inſe Inſerendi ratio- m mruntur, ut perſicus iuglandi, ferente arbore perſica parua, uiridia, ſuba euedonea,, mara, dura, non ſecus mixta utriuſq; plantæ natura q́; in mulis aſini& equæ. Oportet autem tempora ferendi fructũ, ut etiam in animalibus, ſic in plantis conuenire: nam præcox ceraſus, meſpilo ſerotinè inſerta, cuùm trahit alimentũ, ſtipes haud ſuppeditat, cum ſüppeditat ſurculus m Pp proprium tempus præterierit nõ trahit, nempe qui iam refrigeratus uicem almendi tim ſit, ac folia amiſerit. Dicunt tamen uitem inſitam ceraſo uuas præcoces n ſecus quim l ferre: quod nec ſemper, necubiqʒ; contingit. Sed eſt modus in his præ- qur coagulati* B ſtantior: Triennis aut paulò antiquioris ceraſi truncũ terebra transfo- nerateulla: mi ‿ dito: per id foramẽ bimę uitis quæ iuxtà nata ſit, ramũ traducito, locum lohccogitdu diligenter cõplens fimo, inde cera& ſtupa claudẽs, ſicut qui prominet uit de unncul furculus ab utraq; planta trahat alimentum: inde poſt biennium in cali unifeſtũeſtqu tau da regione, in frigida poſt triennium: præc ide ramum A uite iuxta cera neis ualscal t ſum, utuitis à ſola ceraſo trahat alimentum: utq́; uitis hæc præcoces fe- de ret uuas, ſic eodem modo inſita malo roſa flores ſub bruma. Eiuſdẽ ratio nis eſt cum ſemẽ lini cepis inditũ profert herbã lini folio, ſapore uerò acri. Oportet aũt& alimentũ cõuenire. Atq; ea ratione ex 7 cogitatã puto ſcalongiam, quæ tunicis ac forma allium refert, odore au Scalongia ſeu tem& ſapore tum ſubſtãtia cepam, ut inter hæc duo media ad unguem naeraerbunon. uideatur: medium enim prorſus eſt inter omnia, ſeu natura, ſeu arte. Vertunt& arbores quædam folia ſolſtitio, ut olea, tilia, ulmus: alia cõuerſio fulio- uerd ad curſum Solis toto ſemicirculo ſingulo die, ut lupinus, heliotro rum t lene⸗ endum, Zuu piumq́;, unde nomeniilli impoſitũ. Cauſa huius cõuerſionis poſtremę, Kund 5 ruellupum eſthumidum tenue ad Solis calorem ſe habens, ut corij ad ignem:nam
lbus ülline
ldus, llliuspin Gne 1docebimus. ISleg hoccnichemmt n hoc quldemut K lau.
iſimus: uel ad tac pimuitam ucl 11 u meſtetiamex ²2¹
eulatur:coagul 1 Nlutaturat tll-
.1 4 emptacapfau E 1 umde. ü olypociumde 1n cuag; Dila
50 15
4 7
1 ll 1. 8 7. 7 4 aluamut Aluu ae& ipſum iuxta ignem poſitum, infiectitur ad illum. eralimentis h FEadem fermè ratione flores cum tenues ſint ac ſpongioſi calore So- Plores curma- 1(oc utinò aperian
lis ſiccati, ſuperueniente frigore cõſtringuntur Solis occaſu. At poſtq́; umm humorẽ noctis combiberint, impleti ſucco ac tumidi neceſſario à So- mmn n! lis calore matutino aperiuntur. Verùm plantæ quarum folia folſticio
2 inuertuntur, aliam rationẽ habent ſui miraculi, Cùm enim cæteris folia
ur.
4

——
264 DE PLANTIS
am deciderint in his quod humidum ſit tenacius conuertutur: conſpi,
cuaq; ſit foliorũ ob id mutatio. ltaq; omnibus arboribus quæ foliaeo tempore retinent, id contingit. Verùm animaduertimus ſoluminea- rum folijs, quarum domeſtica à ſylueſtri pars colore multũ differt. Sed neq; credideris hanc cõuerſionem totam ſolſtitij die fieri(propdèenim ad miraculum res accederet) ſed quod paulatim factũ eſt, dum perfici id totum ad tempus in quo perfectum eſt referunt mortales. Velutae De nucibus fyo de genere quodam pumilionũ iu glandiũ, quòd folia, flores ac fructus rentibus ineſio ſiul emittere creditur nocte illa quæ feſtum B. Ioannis Baptiſtæ prę- aahaen Ba cedit. Quod ſi ita eſſet, quod aliud quæſo argumentu illuſtrius noſtra V religionis aduerſus pertinaces Iudæos, aut ſuperbos Mahumeti culto⸗ res, aut garrulos philoſophos deſideraremus? Veruùm, ut dixi, quod natura arboris iuxta illud tempus contingit, id totum in religionemdi
ui illius clariſsimi uerſum eſt. Arbaxes que Sunt& quædam ex genere arborum atq; herbarum, ut de rutaim
ſunt genere.
phſelus Indi- ſunt autẽ parui, rubri, oculoq́; nigro. Alius uerò Indicus eſt, magnito- c. dine amygdali, quem apud me ſeruo,& cuius feci periculum. Isnulai parte àueriphaſelli forma deficit: magnitudine uerò atq́; ſubſtãtiaum corticis quàm nuclei amygdalis perſimilis eſt. Cortex quacũ q́; tędame
leum corticib. exceptum ad lampadum uſum, ſuperaret: tota medulla
Herbarã tranſ uſuræ loco eſſet. Herbæ enim cum ſingulis annis proueniãtex cœliuu- rietate, non adeò mutantur ut uel ſemine careant, uel ſemen edant inſ arborunm cundum: multorum tamen annorum curſu uiribus deficientibus ſemi- generant. Igitur re ex uoto ſuccedente, licet ſequen-
latio tutior ad lucrum quam
na proculdubio deg
tianno uberem induſtriæ tuæ tibi fructum colligere: fruſtratus annnn iactura parum poteſt afferre detrimenti. At in arboribus haud tanum eſt experimentum multarum plantarum, pereunte agriuſu,& labore
irrito. Quicquid enim detrimenti multis herbarum ſationibus ſucced
re poſſet, hoc totum una arborũ colligeretur, ſi uel ſatæ non orirenuu
aut ortæ non adoleſcerent, uel adultę fructũ non ederent, uel ſi frucus
edant᷑ inutiles. Ergo experiri in arborum multitudine, periculoſumiin
paucis, ob temporis lo ngitudi nẽ inutile:& ſi etiam bene ceſſerit, ingn
tum. Longa enim expectatione dum iterare nobis rem neceſſariũeſe
intelligimus, ſpes homines torquet, non allectat. Qui tamen primusin
b agro Mediolanenſi moros plantauit, lucrum tulit nõ tam ſapientis in⸗ uenti, quaàm audacis: ſed præmium potius tulerunt ſucceſſores quan autor. Sed ut ad phaſellum Indicum redeam, in regione naſcitur cuino mell
d
e berbarum Jiximus, item ſaluia, tum etiam caulis: arboreſcit& phaſellus in den- gæ regno, de quo iam dictum eſt: ex arbore copioſiſsimus prouenit.
lius ardet: olei enim plurimum cõtinet, atq́; id aded acre, ut linguamſel riat magis quàm piper:& ob id creditum, mirum in modum prodeſſe uulneribus. Nucleus piſtacij ſaporem refert. Ob id ſi ex herba naſcere⸗ tur, non leuis lucri prouincia eſſet illum transferre: nam impenſam, o
*
———·„—

4 0 utchi
¹
noi dtot ranmiga
up herh d wen doreſcit alellun ore copi t imus m *
liusuerol Dusefix uiusſeciß aulumhi ttudineus&iqy lult is eſt. Cot tecquacin
tqidadés re, ulh
n, mirum enodum ſert. Obi- xhehe transſer: amim uſum ſup Wet: toli lis annis A ienüä’ta. carcant, Semench ſu uiribi* fceni uoto ſuc nte liel imcollige S ruftnm Atinart aus has
LIBER OCTAVVS. 265
A men eſt Benin. Cortex eius ſolum apud incolas in uſu pro gingibere,
uocaturq́ʒ; ab eis unias. Benin regio in Oriente poſita in itinere rectà ad Calecutũ è Luſitania ducente. Noſter uerò phaſellus herbæ ſemẽ eſtut reliqua legumina. Cauſa igit eſt ꝙ quæ herba eſt ob humidũ copioſius in calidiore ac ſicciore tum cœlo tum ſolo in arborẽ uertitur. Oſtendi- mus enim iam herbarum genus generaliter eſſe humidius arborum ge nere. Nihil autem prohibet, ut in canibus, puſillas herbas ac morticinas cum uiuacibus ac magnis arboribus ſpecie conuenire.
Memoria horũ me admonet ut de olei in Senegæ regno naſcentis natura reſerã. Colore crocũ imitat᷑, magisq́; illo dapes tingit, odore uio læ, ſapore noſtri olei quod ex oliuis cõficitur. Optimũ aũt oleum T ito renſiũ in Phocide, colore atq; dulcedine Hiſpano præſtãtius: unde ad coquenda unguenta ipſum ſolũ uelut rex habebat᷑. Omne igitur ſemen cum oleum emittat, eligitur quod uel copioſumuel optimũ habet. O- ptimũ ſimpliciter oliuæ. Quædã uerò ad morbos, ut lini uel heliotro- pij. Copia præſtant oliuæ, lini ſemen, nuces, amygdalæ, heliotropij ſe- men,& rapæ,& henæ herbæ. Sed& plura alia, quæ ob ignorantiã abij ciuntur: nam& nuclei omnes, ut ceraſi& pruni, oleum continent. O- ctauo igitur loco cortex phaſelli Benin adnumeretur. Atque hæc deo- leis compendij familiaris rei cauſa dicta ſint. Naſcitur& arbos in inſu- la portus Sancti, quę prima eſt ab Hiſpania in Indiam tendentibus, fru ctum ferens ceraſo perſimilem, ſed coloris cærulei: exiſtimo eam ex ge- nere ceraſi eſſe, ſed regionum uarietas efficit ut illius lachryma pro lac- ca in uſu ſit, admodũ enim rubet ac ſplendet: digeritur in paſtillos, cre diturq́ʒ tum maximè antiqua firmare dẽtes. Sed lachryma hæc uel ſpon tè fluit, uel etiam ſauciata arbore, quæ inferior eſt prima.
Proximus huic è plantis colori honos eſt glaſti, quo cæruleo colore panni inficiuntur, Guadam uocat uulgus, neculli herbę tantum impen ditur argenti: nam ex tam uili merce uectigal ad multa aureorum millia aſcendit. Vtuerò hæc herba lucroſior, ita pulcherrima omnium Litho ſpermon, inter cuius folia ſemina lapidea duritie, candore margaritarũ
nitent. Cretenſe dico: nam Italicum ab hoc non parum degenerat.
Sed quæret forſan quiſpiam de palmarum ligno, cur in fornicem in- curuetur, cum alia pondere preſſa flectãtur in ſinum uulgaris eſt fama, & tanti etiam miraculi Theophraſtum teſtem inuenio. Id uerò etiam
canthelijs aſinis contingere, autor eſt Xxenophon. Cauſam eſſe reor, ꝙ
prius flectatur quàm prematur: dum uerò iam curuata eſt, inflectitur ſurſum: habet enim neruos qui ad unã partem inclinant᷑. Aut ſi modò
ad utranq; partem flecti poteſt, ob ſiccitatem id contingit, uelut& in
corijs: nam pondus ſiccare poteſt premendo. Plutarchus uerò cenſet quoniami gnea ui polleat irritari pondere, atque ſiccatum reparatis ui- ribus contrahi: uel quia aere excuſſo robuſtius fiat,& magis flectatur in aduerſum. Atq; ut ex multis una fiat ſententia, lignum hoc cum pon
Oleum admira bilis naturæ.
Oleum opti- mum.
Quæ copiam olei emittunt.
Laccæ arbor.
Glaſti incredi- bilis merx.
Lithoſpermi bulchritudo.
Palma cur in fornicem incur netur.

ö
5ycomori lignã de ſycomori ligno quo
266 PDE PLANTIS
gere uexatur, diſcutit ſeu humidum ſeu aqueũ ſeu aerem: unde breuius
factum, retrahit ſeipſum. Videtur enim ſimili ratio ne fieri hoc uelut&
humidũ, motu primum ab radente, frigore uerò partim cogente& ex- primente, partim congelante. lIpſum uerò lignum pulchrum eſt, ſoli- dum atq; nigrum,& ob id ad multa opera utile. Vtrũq; igitur horum A contrarijs contraria patitur. Ligneæſtatus Winore admiratione dignum eſt, quòd ſtatuæ ſudent: nam ratioin ſudantes. promptu eſt, cum humidũ pingue ui caloris expreſſum ſudoris imagi nem præſtet. Ob id maximè ſudant quæ ligno co nſtant cedri, oliugu tis ac cupreſsi. Contingit hoc magis auſtris flantibus, quod humorſt Tigna quæ cim copioſior ac tenuior. At quæ interra ſulphurea ac bituminoſa naſcun- Thn, uuu ſei tur, ſi aerea ac ignea ſubſtantia ſint, parumq́; terræ ac aquæ contineant niietunt. quales ſunt al nus, abies, pinus piceaq́; dum franguntur, maximeſtum
quarundam aded redduntur uetuſtate candidiac ſplendentes, ut noq prunæ inſtar luceant.. Heiba quæ coi Non uerebor inter plantarum miracula reponere, quod Theophn tum ad 70. ui ſtus in quarto recitat de fruticibus, herbam ab Indo allatam, qua com-
ces in die exci- manducata coitũ ſeptuagies ille in die explere poſſet. Sit ne hocuerm uel nõ, nolim affirmare: quod tantum eſt præſentis inſtituti, adijcian, in Venere ſcilicet duo eſſe neceſſaria, flatum& ſemẽ. Ergo utin ſatyra ſi citra coeundi appetitum immodicè tenditur ueretrum, ita nihilprohi Y bet herbam eſſe quæ guſtata idem efficiat: quòd ſi ſenſim edatur, ſenſim etiam ſemen procreabit. Indi nunc Bethel in ore perpetuo ſerunthuius cauſa, quanquam nõ admodum ſalaces, forſan repugnante locinatur quæ nimio calore illos eneruat. Eſt autem Bethel quoduoct officinæ folium Indum, Græci malabathrum. Viride auten Veneri plurimum prodeſſe uidetur. Denigrat autem dentes ſi maſticetur. Serpit eius plãta ut hedera: folium lauro fimite quinq; lineis, ut in figura uides, diſtinctũ. Diligentius autem huius plantæ explicationem proſequutus ſum, quòdaſſum- ptum illius folium copioſius, mirum in modum hominemex A hilaret: adeoq́; uehemẽter, ut inſtantis mortis curam omnem tollat, ſenſu tamen ſtante. Hoc autem illi præcipuum: nam ſenſumſiau
tat.
Folium Bethel.
ſeras, auferes& triſtitiam& timorem, ut in ebrijs, ſtultis,& his qui m-
licacabum aut ſtrimoniæ fructus ederint. At ſtante ſenſu, omnẽ polt 1„ 4.
abijcere curam, omnemq́; timorem, hoc mirum eſt atq; rarum. Tura
huius cauſa apio uti dicuntur. Sunt qui croco hoc tribuunt. lidems Amphiam. di ad Venerem excitandã Amphiam medicamento, quod Hiſpanio pium eſſe dicunt, uti ſolent. Quærunt igitur iurè meritò quidam, quo
moco
din aere nunquam ſiccatur, inalueis tamenflu-
quod in aqua minum& aquarũ gurgitibus celeriter. Nam cum humido præpingui
Keratan ttnon bundet, aeri reſiſtit ne ſiccetur: ab aqua autem multis modis diſsipatur dert.
putruerint, ſcintillas igneas emittere ſolent. Conſimili ratio ne cortics

nü ntic unaehe
cpterre e uxcom mfrangu a. m nt. Conſt Rratonxs andidiac Sdh llac ‿½ entesu
lampond uodlh amabludt datana plerepoſſt! it nebon tpreſenti t à biuua um K ſen rgo u dituruer-mins- tquodſit x nedus elinore pi ituo br ſorſan rep Smmrebi
Eſtauten thelcu
54 4
malaback B. Vn b
8
3 detur. Dq atauteni
uchederat—
aincti T ligenl diſtinctu 1 lxm b roſequutſ 2E nm„ m hom
LIBER OGTAVVS. 267
1..„. 1„ 1— 5 X., üer rihocu à modo Meconiũ, cum immodice ſit frigidũ, atq́; adedò ut occidat, poſsit
Venerem excitare. Itaq; aliud Meconium ab Amphiã eſſe exiſtimant.
Sed& Amphiam uenenum eſt apud Indos, atq; ex eorum genere quæ
abſq; moleſtia occidũt: quod Meconio proprium eſſe, nemo ignorat.
Sed forſan aliud eſt quippiam quod& curas leuat,& Venerem ſtimu-
lat,& ſomnum affert, quale amomum& crocus. Ergo quòd ſint quæ-
dam quæ Venerem immodicam excitent, docuimus: quæ nam autem
ſint illa, perfecta plantarum hiſtoria etiam explicabimus. Nunc docere
expedit, cur floribus non unus eſt colos uelut folijs: id contingit quo- Flores cur ua- niam ſiccatur humidum, nec aliud ſuppeditatur. Folia nanq; cum hu- i. b midũ perpetuũ ſubminiſtret᷑, agente calore omnia neceſſariò ſunt uiri- Folia plantaraã dia. Qua de cauſa& ſuprema ſuperficies ſtantiũ aquarũ talis eſt,& uda cur omniauiri- loca quæ ſub ſtilis tectorum in terra poſita ſunt ubi Solis radij non ap- 4
parent. Igitur humidiſsima totius plantæ ſemper,& plerunq; frigidiſsi partium plan- ma, folium: calidiſsima& ſicciſsima, ſemẽ: in quarum medio flos eſt col tarum tempera locandus. Frigidiſsima rurſus ac ſicciſsima, radix: ut calidiſsima ac hu- teenr eaa midiſsima, fructus: in quorum medio truncus, propius tamen ad radi-
cem accedens. TPrunci denud calidiſsima ac ſicciſsima pars, cortex: hu- midiſsima ac frigidiſsima, matrix: lignum quaſi in horum medio collo catur:totus tamen, ut dixi, truncus frigidus manifeſtè ac ſiccus. Folia te- Partium in ar- gunt ſtipitem, flores, fructus, ſemen: lignumuelut in animalibus oſſa boribus uſus. omnia ſuſtinet, integitur à cortice defenſionis cauſa: at in quibuſdame-
tiam cortex eſt per quem defertur alimẽtum: matrix& ipſa in quibuſ-
dam eſt nutrimẽti cauſa:in omnibus humectat lignum. Quamobrem
quæ matrice carẽt omnia lachryma abundant, ut lignum ſanctum: quæ
copioſam habent matricis ſubſtantiam, lachryma carent, ut ſambucus.
Radix trahendi gratia alimenti à terra: flores ob fructum uel ſemẽ, nam
in illa ſemper uertuntur: fructus uerò propter ſemen, nam in omni fru-
ctu ſub pericarpio ſemen continetur. Igitur fructus perfectio uidetur
plantæ, ſemen uerò ad propagandã ſpeciem. At in quibus fructus non
eſt, ſemen cõmoda& uſus præſtat. In hoc uidetur natura plantis incle-
mentior friſſe quàm animalibus, cum plantis hyeme ueſtes decidant, animalibus creſcant, ſcilicet pili. Armauit& plantas uelut& animalia, Plantarum ar- ſpinis, duritie, magnitudine,& flectendi facilitate. Sed& errores ut in mæ. animalibus, atq; ed frequentiores, quò uiliores. Inde fit ut etiam in par
uis animalibus, in his quæ à materia gignuntur putrida, in piſcibus, in
metallicis abundent, uelut in plantis. Sed inanimalibus propriè perfe plantarũ mon- ctioribus monſtra ob raritatem, à monſtrando dicta ſunt: licet tamẽ& ſira. 3 hoc nomen etiamad plantas transferre. Nam ſi plantæ ſuum ſeruent or
dinẽ, non ſolum partibus certis conſtant, ſed etiam numero foliorum. b Aded ſolers etiam in minimis natura fuit: cuius cauſam intellige: cum Plantas omner motus plantis deeſſet ad generationem, utrunque ſexum coegiſſe ne- ßlora wnſt me ceſſe fuit, unde plures perſæpe in unum coeunt. Cumigitur in animali 5 quomodo.
L 2

268 DE PLANTIS
bus uelut in carinis ſpina una eſſet neceſſaria in quam omnia oſſa implã tarentur, atq; in plantis nerui uice ſpinæ fungerentur, neceſſe fuit urd in neruo plantarũ ſi unus eſſet, aut in ſingulis ſi plures folia altrinſecus dextra ac ſiniſtra pari ratione tum rami exorientur: nam& in animali- bus omnia duplicata, ut rectè Ariſtoteles dicit, uidentur. Ergo cum in ſummo cacuminis loco folium eſſet neceſſarium, gemina uero hincinde in nodis cuilibet plantę unicam ſpinam habenti, neceſſaria fuit ratioor dinis huius, ut in ſingulis nodis duo folia, in ſummo tria haberet. ltaq; cum arida fuerit planta, nec folia emittere poſsit, iuxta nodos efficitur . enophyllum, cuius eſt hæc forma.. Enophylifer· Folium unũ breui ſtipiti adnaſcitur abſcq; uenis neruisq́;, hederaceo ma mira. molliori perſimili tamen, ubi foliũ ſtipiti iungitur, prodit ſimul uagina criſpa tenuis ac uiridis, folio procerior in qua ſemina parua cõtinentur, uiridis admodum tota herba, radix unica forma capitis ſerpẽtis: cumch Aprili menſe in pratis oriatur, iuxta Papiam Maio areſcit:od ore nullo ſaporeq́;. Vulneribus prodeſſe creditur. Itaq; cum hic non ſuppedit- ret materia, è neruo naſci oportuit folium, atq; incacumine: namaliter tota planta tegi nõ poteſt. Hac ratione pinguis& pauca in enophylb, in trifolio mediocris paucaq́;, ſed pinguior in helleboro(non enimſiu nuis fuiſſet, tot folia neceſſarium fuiſſet facere) in pentaphyllo uerdte- nuiſsima ac heptaphyllo: nam in pauciora redacta fuiſſet pauca mate- ria, ſi fuiſſet craſſa. Quantò enim plura ſunt folia ſi ſtipes craſſus nõ ſuey rit, eoò tenuiora eſſe neceſſe eſt:ubi etiam materia ſicca pauca, pauci ner ui, aut nulli, ut in enophyllo, trifolio, pentaphyllo: ubi plurima, plures nerui, ut inarboribus. Quilibet autẽ neruus ordinem ſuum ſeruat: cùm plures fuerint, ordinem& numerum foliorum confundere uidentur. Ita ſiderum motus cum pluribus æqualibus motibus conſtent, confu- ſi& inæquales apparent.
Ergo quòd folia in ſummitate plantarũ imparia numero eſſe necel- ſe ſit, am manifeſtũ eſt. Nam uel à ſolis neruis prodeunt,& fit enophyl- lum: uel hincinde, fiuntq́; trifolium, pentaphyllõ, heptaphyllon, helle borus qui nouem habet folia: nam ſi plura ſint, melius eſt ut pertotam plantam iuxta nodos bina ac bina digerantur, ne tantum oneris cacu- men ſubeat. At contraria ratione ſi pauca, melius fuit totam ad ſum- mum plantæ traduci: nam folia ibi melius totam plantam, atq; ideoe-
rolia propter tiam flores& fructus tegunt. Indicio eſt, folia propter flores ac fructus ſerr 2 hu tegendos facta, quoniam folia ante flores& multo ante fructus naſcun oſtendiun. tur: quibus que perpetua ſunt, his etiam toto tempore anni fructus aut flores:& quòd ſi folia ſerius floribus naſcãtur, his maxima pars ſm- ctuum perit: hyemeq́; cum folia decidunt, nulli flores ac fructus naſcun tur, uidenturq́; ob id ſolum nata: nam cùum hyeme non pariat arbos de cidũt folia. Ergo imparia ſunt folia plantarũ quæ illa ſolum habentde cacumine, ꝙ integi dorſum plãtæ primum neceſſe ſit, inde hincinde 45 prodi

6 4* Acpucnisner ai ſa⸗ dnungicur pr nu
qaalemimp dän atormaapit R pin dam Nlaion Sodn .ltaqgcumh aalu d auchincacu t re:m
Anaus R pal as co
rorinhelleba Loha
acere)in pen P len
dra redactafi M pam
unt ſoliaſ ſti h
materia ſicca ⁵. àm naphyllo:uh Aum uus ordinem auce dliorum cont Crna
busmotibus Sotten
rũ imparia n Duod
cruls prodeu fig
aphyllö heg e le raſint, melil e uühr , ne tann uond
LIBER OCTAVVS. 269
A prodire æqualiter dextra ac ſiniſtra. Indicio primum eſt, ꝙ nulla plãta
quæ nudum habeat truncũ, paria habeat in uertice: deinde, ꝙᷓ mediũ fo liũ ſemper ſit maius, pinguius ac robuſtius reliquis, tum illi proximio- ra remotiorib. quodq́; ex aduerſo nerui ſemper cauitas in ſtipite adia- cet, ipſeq́; truncus facilius inflectitur in ip ſam cauitatem qᷓ́; in neruum.
Eadem ratione nerui foliorum etiam impares ſunt, ut in plantagine: nam uel quini,, uel ſepteni, uel etiam plures: nam præter eos qui bini& bini àlaterib.ſtant, medius adijcit᷑. Sed ſi plantarũ materia pro folijs a- bundauerit unico exiſtente neruo, adhuc eadẽ ratione in cacumine im- paria, per totã plantã bina ac bina in ſingulis nodis. Quòd ſi plures ner ui in trũco ut bini, erũt quaterna folia in nodis: aut bina ac bina, ſed nõ eregione:in cacumine uerò, ſena uel dena. Eadẽ ratio in ramis, unde ni
Nerui foliort cur impares.
ſi quid oblęſum fuerit, aut monſtrificũ, quod, ut dixi, frequẽter contin-
git in plantis, foliorũ numerũ in omnibus certa ratione colligere licet.
Simili modo& in fructibus:atqʒ ut à difficiliori ſumam exemplum, mala punica, quæq́; pro ſuo genere& quę ex eadem arbore naſcuntur, certum granorum numerum retinẽt, quædam nongenta quadraginta- quatuor, alia centum uigintiocto, atq; alia alio numero, omnibus certo ordine ex ambitu latiore corticis in anguſtum uerſus centrum tenden- tibus. Sic pyrorum ſemina, ſic malorum aut meſpilorum. Annectũtur
Mala omnia certo grano- rum numero œnſtant.
pediculis omnes, quia humidum ſic aqueum melius ab aere diſsipatur,
& fructus ob id melius nutriuntur. Semina uerò in his cõtenta,& quo
rum gratia fructus facti ſunt, robuſtiora euadunt,& magis apta gene-
rationi. Indicio eſt huic, ꝙ ſycomori fructus abſq; pediculo in naſcun- tur trunco: nam cum hæc arbor ualde pingue habeat, ut dixi, humidũ, nõ indiget ut in pediculo humor amplius ſiccetur. His de cauſis fructus quater in anno edit,& quę niſi ſaucietur arbor non maturantur. Quod iudicium in ficu& uitibus, quæ ſæpius in anno fructificant, facere debe mus: abundant enim copia pinguis humidi,& ſerd uel uix maturãtur, & uentriculo graues ſunt uelut& ſycomori. Oportebat autem talẽ eſ- ſe arborem, quę fructum adeò uberem ferret, ut frumenti uice apud in- colas haberetur, ſatisfaceretq́; hominum uitæ. Quæ igitur plantæ fru- ctum unicum edunt,& celeriter maturãtur, parum habent pinguis hu midi,& adeò maturant, ut facilè putreſcant ut ceraſa: quæ uerò nõ ma- turantur, unicũ tamen habent fructum, frigida ſunt& ſicca, ut ſorba ac meſpila: quæ uerò multiplicem edunt fructum, ut ficus, uitis, ſycomo- rus, omnia difficile ad maturitatẽ perducunt extremos fructus, ſuntq́;
humida ualde,& humido quidẽ pingui& multũ nutriũt,& ſerò cõco-
coquũtur. Quidam uerò fructus poſtꝗᷓ́; decerpti fuerint ſeruant᷑& are
ſcunt, ut iuglandes auellanæq́;: alij ſeruant᷑, nec areſcunt, ut punica: qui
—
dam non ſeruant᷑, ut ceraſa. Reuireſcunt qui ſeruant᷑ aridi, ut quaſi nu- per decerpti è planta, ſi perforato cortice in ſacculo per octo dies in pu- teum demittãtur, aut quindecim diebus ſub humida terra ſepeliantur.
L 3
Sycomori fru⸗ ctus et biferariz plantarum.
Fructus duri crticis quomo
do reuireſcant.

270 DE PLANTIS
Multa ſunt quæ ad hæc pertinent, non tamen ſunt ex his de quibus,
ut ſermo ſit completus, nũc dicendumerit. Huiuſcemodi ſu nt, quomo Plantæ quomo do transferantur plantæ e regione in regionem, ut ex India in ltaliam: do transferãtur aliæ quidem ſemine translato, aliæ in uaſis integræ aC terra obſitæ„3⸗ in longinquas a rum ſurculi in melle ſepulti: quandoquidem mellis humidum, tenue regiones. 6 ſt, d ul ce ac temp eratum, non pingue, non putredini ob noxium: hoc autem alendis teneris germinibus commodiſsimum. Quamobremð& iuglandes toto anno uirides in eo ſeruantur. fructus uerò& caro non succi quomodo Paucis diebus abſque putredine. Sed ſucci p oſtquàm efferbuerim(le ſeruantur. enim humidum aqueum, quod eſt putredinis principium, reſoluitur) ſuperiniecto oleo ſeruantur. Fumiterræ ſuccus tamen uel ſic ex amam in acerbum tranſit& acidum, quoniam pars terrea, quæ cauſa eſt amaui tudinis, deſcendens ſuccum inſipidum relinquit: hic cum ab aere uitia tur, tranſit in acidum, ut omnia dulcia& inſipida. Præſtat igitur& diu
coxiſſe,& loco frigidiſsimo condidiſſe. Putredo etenim, ut dixi, omnis
rubera ubi calida eſtꝛob id tubera naſcẽtia niues in directo ſuperſtantes colliquit ſant, nue calor enim putridus dum terreum humidũ ſecernit, radices gignitſie deaaxaun germine, quæ tubera uocant᷑:cõtraria ratio ne cum frigidã& humidan b tenuemq́; materiam cõcoquit, germina ſine radicibus emittit, quæfun- gos appellamus. Ideoq́ʒ fungi humidiores, tubera ſecuriora. Generali- Nodi preſer· ter autem conſeruatio à putredine fit, uel ſiccatis, uel refrigeratis, uelhu nandi dbuiredi midopingui obrutis. Quod enim putreſcit ut humidũ habeat aqueum!
he. neceſſe eſt,& ut à calore putreſcat. Sicca igit᷑ aut omnino frigida autpin
guiſsima putreſcere non poſſunt. Siccantur autem trifariam omniaucl
calore uiuaci, hic autem triplex, ignis, fumus& Sol: uel abrodente hu
midum, ut uento uel ſale: uel ſenſim ſiccante, ut aloe atq́; myrrha. Refri-
geratis autem putredo non contingit, ob id gelu multa nõ putreſcunt
& corpora mortuorum argento uiuo obruta ſeruantur, ſic tamenut&
intus penetret metallicum. Sernantur autem humido pingui quæcun
que parum putredini obnoxia ſunt, ut farcimina ſalitæq́; carnes oleo,
& piſces aſſati ſeu potius frixi: quanquam hic modus etiam ad compo-
ſitos reduci mereat᷑. Quædam uerò mixta cauſa, ut quæ uel melle, quod
pingue ſit& ſiccet, ut fructus pleriq;: uel aceto, quod ſiccet ſimul atq;e
frigeret. Quamuis igitur putredo ad incendium uia ſit, non tamen quę
putreſcunt, quia humidum adhuc habent aqueum, uerum quæ ex pu-
tredine relinquuntur, ardent. Sed fungi ut tubera non ardent, quiapu-
trido pingui& aqueo mixto genita, nõ à putredine relicta ſunt. Atlan
ri folia quæ à quadam putredine relinquuntur& ſicca ſunt, celerrime
Lauri ey iuni- ardent: iuniperi quoque, ſed ob ſolam uehementem ſiccitatem. 8e
ben 6 quia conci piũt ignem celeriter antequam aqueum humidumuel eici 6 gertes tur uel ſiccetur, crepitum neceſſarid emittunt: ob id igitur lauri foliad& 6 iuniperi dum ardent ualde crepitant. Sed ſunt qui ardentibus lauri o⸗ b lijs diuinatio nem ineſſe putant, ſeu quòd arbos ipſa ſacra ſit Apollin fell
„——

deeuen . lun dſice Mterrcaacaulach dinquirhi Fenabam inſipica. Btixiu utrcdo ers utclin irccto ſupf Dusa dulecernit-icesgin donecumt Züdeh meradicib: zaitutg es, tuberaſ M ora( liccatis, us x igens cituthum ndern giautom affit curautem Aramu mus X SO labm⸗ ate, utaloc. myn. did gelum 1 Inöpar rutaſeruat E, ſcrm- utemhum* binguc rcimina ſ* ic;cn3 mhicmod“ ziamalo Icauſi, uto Suc nd accto, quq 1 cetlmm xndium ui Enoll 6
a feu quòd hæc flammain uarias formas diducatur, ſiue quòd naturaa-
B
11BER OCTAVVS. 271 liquid contineat mentem mouens. Fuerunt qui exiſtimauerint trun- cum ligni iuniperi accenſum,& proprio cinere contectum, ignem an- nuum ſeruare. Tandiu certè mirum, at diu nihil mirum: fubſtantia e- nim denſa& pingui admodũ eſt,& ad opera incorruptibili, niſi quòd noſtris in regionibus haud multũ creſcit:& ubi creſcit, cedrus dicitur. Sola enim fructus rubedine cedrus à iunipero differtac magnitudine. Iuniperi lachryma uernix uocatur: ne diffluat atramentum, ſuper char tam commodsè ſpargitur: quia enim ſicca& tenuis, combibit liquorem ac ſiſtit. Pumex quamuis ſiccus non combibit, quia craſſum& ſine calo re. Quinimo ſi ſolo pollicis ungue chartã comprimas iam deraſam, mi- nus ſpargetur atramentum, quam ſi pollinem pumicis addas. Obid i- gitur ſicca uernice& lini oleo fit liquida uernix, ad omnes cœli impe- tus coercendos aptiſsima: unde picturis addi ſolet. Olim loco eius cera
tenuiſsima, uel oui albo ac ſandice factitio, uel creta cum nitro uteban-
tur. Cera aduerſus Solis calores uentosq́; ac ſalſi imbris tum uaporum iniuriam picturæ defendebantur. Oui albo& ſandice etiam calor pur- pureus præter tutelam addebat᷑. Sed creta ac nitro ſplendor iucundiſsi mus. Apelles uerò atramento tenuiſsimo(ſic enim ab uſu, non à colo- re, uocabatur liquor ille) pręter id quòd picturas à puluere ac ſordibus iniurijsq́; cæteris tueretur, claritatem magnam addebat eis, etiam reper cuſſo lumine: quæ omnia uernix noſtra ætate commoda etiam pręſtat. Probatur aũt pura, quæ colores non uitiet, perſpicua, tenuiſsima, ſplen dida, adeò ut colores illuminet, nõ obtundat, lumen uerd ipſum reper- cutiat:& ſolida ac firma, ſic ut aquæ udo, ſalſugini, uentis, pulueri, ſo- liq; incorrupta maneat& æterna.
Abſoluiſſe iam plantarum hiſtoriam ſcio, ſed quoniam atramenti ru bri atque punicei compoſitionem docui, cæterorum etiam, adijciam Cœrruleum è cœrulea terra uel lapide Cyaneo, tum aureũ è purpurina uel auro:reliquiq́; omnes è metallicis colores, utriſq́; ad unguẽ modis, quibus rubrum è cinnabari ſuprà miſceri docuimus, perficiũurt. At ni grum quod commune eſt, ſic fit: Gallæ confractæ recentis lib. i. lachry- mæ Arabicæ, florum cum corticibus maàli punici, ſingulorum librę di- midium, octo diebus in v I. libris aquæ macerent᷑: pòſt coquantur do- nec aquæ pars tertia decedat: feruenti amotoq́; ab igne addant᷑ calchan- ti tenuiſsimè triti lib.i. miſceanturq́; omnia donec frigeſcat,& poſt dies decem linteo denſiore coletur ac ſeruetur. Antiquo tempore pro ſcri- bendis libris fuligo balneorum& fornacum in uſu erat. Et nunc ad ex cudendos libros fuligine olei lini cum ipſo oleo utuntur. Scio qui fece rit optimum, quod tamen poſt ſex menſes ex toto euaneſceret è chartis magna fraude. Quærenda igitur ratio huius. Scimus quoniam terrea manent, humida nõ manent:& quæ tenuia ſunt, euaneſcunt celerrimè: unde aqua ardens ſtatim diffugit. Calchantum igitur in ſpiritum reda-
De iuniperi li- gno.
Cedrus iunipe ri ſpecies.
Vernix.
Atrementi ſcri ptorij aurei& cœrulei ratio.
Atramentã ni⸗ grum ſcripto- rium conficien di ratio.
Literæ quæ ſpõ tẽ euaneſcunt.

272 DE ANIMALIBVS
Titers quæ de ctum,& humidæ tenaciq́; materiæ mixtum, hoc efficere poteſt. Vnde o axl quæ pro magno miraculo referuntur de Apollonio Tyaneo, quòd bis accuſatus chartam ſynceram ac puram accuſator inuenerit ſeu Impe rator ſeu Tigillinus, ſimoddò uera ſunt hæc inter tot Philoſtrati impu- dentia mendacia& meras fabulas, miraculo omni carere potuit. Sed li teræ quæ arte hac carent, multis modis delentur: aut tenuiſsimo gladio chalybeo, aut puluere noſtri aluminis, quẽ ſæpe utilem expertus ſum, aut aqua deſtillationis calchanti& halinitri lachrymæq́; larignæ. De- lentur& aqua ſecunda, quæ inferius deſcribet᷑ ad tollendos pilos. Sed lus eſt ſcientiæ in uſus modo, quàm in inuentione. Siquidẽ ſi puluere delendę ſunt, affricandus eſt digitis molliter: ſi ferro, celerrimè& leuiſsi mè tractãdus gladius: ſi aqua, caue ne dum literas ſtudes abradere, char tam laceres:& ad ſummũ ne tam accuratum negotium ruditer tractes. Sed iam ad inſectorum animalium hiſtoriam tranſeamus.
LIBER NONVS de Animalibus quæ ex pu- tredine gencrantur.
NIMALIVN genera prima duo ſunt: alterum quoh præciſa parte uitam in ea retinet, inſectumq́; dicitur: atq; bD id ad imperfectionem attinet, quòd plantis idem contin N gat. Alia ſunt animalia perfecta, quibus id minimè con- ſuenit. Verum altius communis animalium hiſtoria pe- imò quærendũ, cur animalia nõ in rectum adeò creſcant ut plantæ, ſed potius in latum atq; profundum. Deinde, cur natura ani malium quædam ex ſemine genuit alia uerò abſq; ſemine? Demũ, cur quædam animalia alijs ueſcuntur, quædam uerd plantis ſolis? Neque idem eſſe credendum eſt, animalia è putri materia generari, aut imperſe cta eſſe, aut inſecta. Nam lacertæ& ſerpentes inter inſecta numerãtur, & tamen non ex putri materia generantur, ſed ex ouis. Atq; uiperæ e- tiam prodeũt ex utero, quãuis ex ouis naſcantur: ſed animal tamẽ, non ouum naſcitur, quia in utero ex ouo abſoluitur. Mures etiam qui ex ma teria putrida generantur, inter inſecta non ſunt. Serpentum etiam mul ti omnes ſenſus habent, cum tamen ex putri materia ortum habuerint. Itacq; ex putredine perfectum animal oriri haud eſt inconueniens: ſicut uerſa uice talpa imperfecta oritur ex animali ſui generis. Cumigit᷑ hic de ſerpentibus ſermo habeatur, tum de inſectis, nõ eſt tractatio hæc pu ra ac generalis, ſed quoniam inſectorũ maxima pars eo modo naſcitur abſq́; ouo,& abſq́; utero, ne dicam parente, ſimiliter ſerpentum pluri- mi eodem modo, ideo de omnibus his tractandum h ic cenſui. Porte b utad
De inſectorum 8 aierentia. 2
gatadi
usdl cim 1 jeſcätt colaq Alterul excrel KRL nun tsoml Waonin emper Daucl plles hnan ximior Ddes o
furlu
eſt,ꝗ extel
eren 1 fece
7
ſchorun qobalin
DWnip Dlline DPkoo ch amm. mugi nelra mauit apras uade Wmlibe tumir utlepo Ntbus8 Num, S mütus robal busa ctigi
deren
daturg

rum negotil t Aiad onam tanſca F.
0NIS quxcxX,, rrantub-
orim duoſijaum B
xetinet inſeg t iqä met, quddt 5sis erſecta,quih e im munis anim t Inb Alianõ inres uadt
LIBER NONVS. 273 ſurſum creſcant, animalia uerò nõ, ſed in latum potius atq; profundũ, eſt, quoniam humor animalium eſt pinguior, ideo undequaque magis extenditur:plantarum uerò caloreſt in radice, ideo impellit quà erum pere magis poteſt: cum igitur eruperit nõ tam facile à priore motus for ma recedere poteſt:unde fit ut in molli terra plantæ magis craſſæ& mi nus altæ euadant,& in ſolida tamẽ iuxta aquas cõtrario modo: humor enim ille minus pinguis eſt. Cur uerò animalia quædam ſolis plantis ueſcãtur, alia uerò ipſis animalibus, demonſtrandum. Animalia fuiſſe ſola quæ aliorum carnibus ueſcerentur, poſsibile non fuit: nam altero alterum comedente, nec alio cibo ſuppetente, cum ſemper aliquid loco excrementi ſuperabundet, quantitate primum moles tota animalium
& numero minueret, demum etiam imò breui deſiceret. Quòd ſi plan-
tis omnia animalia ueſcerentur, non adepta fuiſſet natura perfectio nẽ: quoniam ſanguis ille& caro non ex elementis confractis& optimè temperatis conſiſteret. Ob id nullum animal quod carne nõ ueſcatur, ſagax eſt& prudens, excepto elephante. Non ergo aues ſagaces, non
piſces, non animalia pedibus ſolis prædita, ſolicita, ſagacia& moribus
humanioribus facere poterat. Nam quæ carnibus utuntur, ſenſu pro- eim iora homini ſunt quàm quę plantis, ut canes, uul pes, cercopitheci,
feles, leones, delphini, urſi, aquilæ. Tria igitur animalium genera ſunt
ciborum uarietate diſtincta: quædam enim ſolis plantis ueſcunt᷑, ut e- qui, aſini, boues, oues, caprę. Quædam ſolis animalibus, ut leones, del- phini, pantheræ. Quædam utroq; genere, ut homines, cercopitheci, gallinæ, ſues. Quæ animalibus ueſcuntur, ſi animalia excipias quæ illis loco cibi ſunt, cum reliquis ciuilia ſunt, uelut coruo cum uulpe, pifici cum miluis, uulpi cum ſerpente, crocodilo cũ regulo aut lupo piſci cum mugili. Sed quæ plantis ueſcebantur, dentibus obtuſiorib. indigebãt ne frangerentur, qui pro armis eſſe non poterant: ob id alia ungulis ar- mauit in pedibus, ut equos, aſinos& camelos: alia cornib. ut boues& capras. Et quoniã cerebrum nimis oneraſſet ſicco alimento, quib. cor- nua dedit, dẽtes ſuperiores in anteriore parte ſuſtulit: paruis autem ani- malibus ungularum& cornuum præſidiũ fugam retardaſſet,& ob ui- rium imbecillitatẽ parum attuliſſet auxilij, ob id utrunq; illis negauit,
tibus& præacutis armauit, pręter aues: in his uerò roſtrum fecit adun- rum. Sed uniuerſis fermè quibus aut dentes non dedit, ut auibus: aut minus firmos, ut felibus, ac his quæ ſimilia illis ſunt, ungues curuos& robuſtos largita eſt. Carniuora igitur dentib.& unguibus, mitia corni bus aut ungulis, ſi magna erãt, parua celeritate ſola muniuit. Reliquum eſt igit᷑ his intellectis ut doceamus, cur quædã animalia è putredine ge- nerentur, alia per propagationẽ. Cauſa igitur huius differentię eſt, quia natura generationẽ pauciſsimis indigere uoluit: ob id princi paliter ge-
NM
R ut ad inſtitutum ſermonem reuertar, cauſa cur plantæ directè plerunqʒ plantæ cur in
longum creſcat magis, anima- lia undequaq;.
Animalium cur diuerſus cibus.
( Animalium ar ma.
ut leporibus cuniculisq́;. Fera autem omnia& quæ carne ueſcũtur, den
Animalia ex putrida mate- ria cur facta.

4 1 ——.nda—
274 DEANIMALIB. EN PVTR.
nerationẽ ex putrida materia in omnibus animalib. quæſiſſet: ſed quo e
niam perſecta ut abſoluerentur, longo tempore indigebant, nõ potuiſ-
ſet materia tandiu abſque motu conſeruari, maximè ob temporumui- ciſsitudines abſq; conceptabulo:itaque neceſſarius fuit uterus, uel oui
cortex in quo ſeruaretur fœtus donec perficeretur: atque ideo etiam ge-
neratio ex ſemine. Itaque manifeſtum eſt ſolam generationem ex putre
dine intentam eſſe à natura, eamq́; exiguo tempore abſolui: reliquam
coactam eſſe, nec primò à natura intentam, atque tardiorem. In quibus
igitur liberum fuit generare abſque auxilio ullo, nihil exegit, ut in fru-
ctuum uermibus: in alijs utitur colluuie abſqʒ certa materia, ut in mu-
ſcis. Perfectiora his generant᷑ certa materia, quã animal ipſum coinqui
nat, ut apes ex melle, quod proluunt ſorde ſua:& crabrones ſimilitera-
greſti melle. Alia indigent ouo. Perfectiſsima aũt ſunt quę in utero ge⸗ nerant᷑. Atq; his quinq́; ordinibus natura ad ſummũ perfectionis acceſ
ſit. An uerd eorum quæ ex putri generant᷑ materia, generatio perpetua
ſit,& an unquã deficiãt, ad libros de Arcanis æternitatis inquirere per-
tinet. Libri enim dum legunt᷑ aut ſcribunt᷑, mens ſunt: hæc aũt æterna.
Hoc igit᷑ differũt generationes ex ſemine& putri materia, quia in ſemi
ne eſt materia quæ calorẽ excipit ſemper ſimilẽ eiex quo ſemẽ generat᷑:
in alijs calor quidẽ eſt, ſed materiam cõtingit hic uel illic eſſe, ut ſit gene
Animalia ꝭ pu ratio taliũ fortuita: ob id ergo pleraq; horũ puſilla ſunt& imperfecta: reline genits puſilla quidẽ, quia parũ materiæ adeſt generationi aptæ cum fortuito pnne ſenſibus collecta ſit: imperfecta aũt, quia paruam habet quietẽ talis generatio,& e plerunque ob id breui perficit᷑. Quod uerò breui perficit᷑;, ut in operibus etiam ar- bartza. tis perfectũ eſſe nequit. Obid nullum penitus animal ex putredine ge nitum, quamuis omnes habeat ſenſus, poteſt illos habere perfectos& abſolutos. Sed in omnibus exterioribus ſenſibus deficiunt,& multo
magis in interioribus, imoq́; carẽt prudentia penitus,& ſtupida ſunt.
Apes uerò prudentes, nam ex certa materia generantur, nec ſine paren
te. Aut ſi ex uitulo generant, nõ eſtopus earum proprium, ſed naturgę:
ut pictura florum hyacinthi, quam nemo mente ſanus prudentiæ plan
tæ tribuet, ſed naturæ. Formicæ autẽ prudentes uidentur, ſed ex ſemi-
ne& ouis fiũt. Sed magnitudinis alia ratio, incertaq́; meta, etſi pleraq;
vermis auella- ut dixi, parua ſint. Reſerunt enim quidam, uermem qui in auellana nu Ne nucii ce gignitur lacte nutritũ, in immenſam incredibilemq́; magnitudinem creſcere, idq́; ſe expertos eſſe. Magnitudo enim generi animalium de-
bet᷑, non generationi. Sed generare animalia talia negat Philoſophus,
gnimalia bu-& rectè: uerum nõ quia animal alterius generis naſcatur materiæ ratio ene Sebes ne. Sed huius cauſam propriã docebo. Virtus generandi robuſtis& an eiuſdem ſpe Perfectis animalibus debetur. Indicio eſt, quòd mutila& læſa& ualde
ciei. Pparua non19
aut morbo debilitata ſunt, aut adhuc nõ adoleuerint, generare nõ poſ-
ſunt. Igitur animalia è putrida materia genita cum plerunque ſint imbe
cillia,
b rerle Obid aatſp eadem uæpe utſedl calteri eenill rolun Kraeni min
clllia, clli, niam lis eſa liaepe rd gel ukg ropaf
geolut
. caul hmnit umu wſeni Trona m cer wiudic masr ptalt, matur,
generant, aut rarò, nec ſibi ſimilia. Et imperfectis quæ ſenio
nutat tetian Cuod Waume opi Nuerlm lono madon ümui dictun — ſegen drimo aem

Aquetar Sm dullo, n e egtut Dichcerra ri ui 8. aun anit a pluman l R cri ea xsnn. Sumaünſl axxinm aadlummi„ſecion imatera, Aratopa s xterniſ tainqum t, mens lut* caua & putm m a qpns
dru puſilla t a&im cnerationi eqr cnt ubet quiet ra isgote nci, utin Mebut cnitus anin 1 AXpur⸗ oteſtillos! brepe-
LIBER NONVS. 275
A cillia, non generant: aut ſi generant, debilius parente generant, ut pedi-
culi, lendes,& mures alios mures, in quibus ceſſat uis generandi, quo- niam imbecilliora ſunt parentibus, in quibus uis generandi adeò debi lis erat, ut nõ poſſent ſibi ſimile generare. Relinquitur igitur, ut anima- lia e putredine genita ut plurimum nõ generent penitus, quædam ue- rò generãt, at imbecillius, nec ſihi ſimile: pauca uerò calore regionis, ut in Æᷣgypto, uel bona fortuna. Robuſta in ſpeciem continuam tranſeũt propapaganturq́; ut reliqua animalia. Quæ igitur nõ generant, non i- deo ſunt ſterilia quia ẽ putri materia ſint genita: ſed quia ex illa genita, à perfectione propriæ ſpeciei deficiunt: plerunq;& ob id monſtra ſunt. Ob id quæſtio illa ceſſat, an mures è putrida materia geniti, alterius ſint ſpeciei ab his qui ſucceſsione ſunt generati: certè non, forma enim eadem& operationes, ſed ſolum differunt ut monſtrum ab animali ſuæ ſpeciei integro. Neque enim dicet quiſpiam, hominem unoculum aut ſedigitũ, aut ex cuius utero infantis poſtrema pars promineret, eſ- ſe alterius ſpeciei animal ab homine, ſed hominẽ monſtroſum. Ita mu- rem illum è putri materia genitum, murem dicemus debilem atq; mon ſtroſum. Ita lendes ſunt monſtra pediculorum,& quęcunq; talia:mon ſtra enim non conſtituunt ſpeciem. Demirorq; ſatis de Ariſtotele, ꝙ; cum in omnibus tantum formæ tribuat, tam parum uerò materiæ, hac in cauſa formæ materiam prætulerit, cum manifeſtum ſit in hac anima- lium nihil ad plenam formam atq; figuram tum mores deficere præter quàm uim generandi, quæ etiam deficit in caſtratis animalibus, debili- bus, ſenibus, nimiumq́; iuuenculis. Sed ſi modò fuit Ariſtotelis error, & non aliquid in eius contextu deficiat, ut ſit potius argumentum alio
rum, certè hũͦ errorem emendauit Theophraſtus, uir ſanè qui à Gale Theophraſtus
no iudicio pręſertur Ariſtoteli,& meritò, ſi ſolum ad ſcripta quę habe aePbei 4 f mus reſpicimus. Nam de litera Ariſtotelis, quod multis in locis corru- que ad ſenſum pta ſit, non obſcuræ ſunt coniecturę. Itaq; anima calore cœleſti determi pertinent.
natur,& numerum ſuum ſpecies omnes habent. Nec ex materia ſpecies
aitos k ſcnlibus d Aunt
4 2 3 mnis. eLttue entna penid=2/
n nec ria generd i ne
carum pré Pcll, 4 mutatur, modò formam ſuſcipere poſsit. Varietates autem ex materia, omente ſa E urudim ut etiam in his quę à parentibus generãtur, ad monſtra referendę ſunt. udentes uls rrur,ſ„ Quòd ſi ad ſpecies referas, fient prorſus ſpecies infinitæ. Eſt etiã aliud cio, incertit zenacl argumentũ, cum uideamus muſcas in Italia in Germania Indiaq́;& E- n. uermeſ in an thiopia tum alijs regionibus tam procul inter ſe diſtãtibus& ex tam di 4 mdibien un, uerſa materia genitis forma& moribus ſimiles eſſe. Quòd ſi hæcuis in weimg Senin b cœlo non eſſet, materiaq́; diuerſa ſpecies diuerſæ generarentur, propè- — aliat 5 1 modum tot eſſent ſpecies muſcarum quot muſcæ. Quæ igitur diuerſæ rmn Hſint ſpeciei,& quæ ſolum deficiant& monſtra mereãtur appellari, iam generis ad cig dictum eſt. Reliquum eſt ut oſtendamus, nullum animal ex putredi- Animaliaè pu- Vr ne genitummanſueſcere, ſed omnia talia admodumagreſtia eſſe. Quod πνεσ‧e-
4 Im.„...——.—. ii quos ccsq, primò contingit, quia ut dictũ eſt ſenſus habent interiores debiles: quæ ſuſcũt propter
4 ſ..... 2 nin kun nea autem mauſueſcunt, imaginatricem uim& memoriam conſpicuam ha uatzor cauſas. 5don qu M 2 oœcruen

276 DE ANINMALIB. EX PVTR.
bere debẽt:tum quia exanguia, ideoq́; timida:timor abt, ut inferius do C
cebimus, impedit ne cicura fiant. Sunt etiam plerunq; breuis uitæ: tem pore autem indigent quæcunq; manſueſcere debent. Demum nullum eſt contractũ huius manſuetudinis, imò neq; conſuetudinis ueſtigium Aparentibus, quod plurimum facit ad propoſitum animalium quę cicu rare uolumus:hoc autẽ infrà docebimus. Et ſi aliquid in rem facit, talia omnia cum ſœda ſint aſpectu& horribilia, nemo illorũ conſuetudinem deſiderabit, etiamſi intentum aſſequi poſſe ſperet. Sed quædam horum planè nobis utilia ſunt, ut apes: quas: tractare ob commodum cogimur. Sunt autem potius inſecta, quàm è putri materia genita. Inſectorum e- nim alia uolant, ut muſcę& apes: alia in terra degunt, utuermes& lacer
tę:alia ambigui generis, ut formicę: alia uiuũt in aquis, ut ſcolopendrę: b alia uolant,& in aquis tamen uiuunt, utaranei fluuiatiles: alia in aquis gerpentum mi& terra, ut crocodili. Nobiliſsima ſunt omniũ tria genera: ſerpentes ob rem Enituso magnitudinem, apes& bombyces ob opus. Serpentes in immenſam magnitudinem creſcere teſtatur euentus, cum M. Attilius Regulus ad Bagradam fluuium tormentis atq; baliſtis in Africa unum longitudi-
nis pedũ cX X. occiderit. Et in uentre Boæ temporibus Claudij Cæſa
ris integer inuentus infans Boa interfecta. Alit hoc genus lacte, ſugitq́;
uaccas lactantes. Dracones etiam eſſe referunt qui Elephantem totum
berpentes qua- exugant& interimant. Sunt& in Calecuto Indiæ orientalis animalia qrvpeues ſerpentibus ſimilia, ſcilicet ore, oculis, cauda prælonga, abſq; pilis, apro rum magnitudine, aliquanto etiã uaſtiore capite, ſed pedes habent qua
tuor, uenenoq́; carent. Alia his ſimilia edunt in Hiſpaniola inſula occi-
dentalis Indiæ uocata Hyuana, dorſo ſpino ſa, aphona ſeu abſque uoce,
quatuor pedibus, lacertarũ cauda, dentibus acutiſsimis, cuniculis maio
ra, ceu leporum magnitudine, in arboribus, terra& aquis abſque diſcri
mine degentia, famis ad multos dies patientia, pelle coloribus uarijs di
ſtincta ac leui ut ſerpentibus cæteris, uenter ſupremus qualis auib. eſt,
ſed ampliſsimus à mento ad pectus. Sunt& quos uocant Bardatos à haleratorum equorum ſimilitudine, iucũdi guſtu, magnitudine cuni-
culi, colore albo& cinereo diſtincto: in terrę foueis, quas pedibus exca
uãt, habitare ſolẽt,& ipſi quatuor pedibus, anguina pelle& cauda:fert
hos India occidentalis, iuxta eandem inſulã. In aurea Caſtiglia frequen
tes ſunt uiperę, quę longitudine X X. pedes æquent, quibus caput non
minus eſt quàm hœdo. In regno etiam Senegæ miræ magnitudinis ſer
pentes abſq́; pedibus& alis inneniũtur, quales Boas eſſe diximus. Ma iores mittit Iaprobana. Olim Epidaurij maximos ſerpentes nutrie- bant& cicurabãt, unde nata etiam fabula Alexandri apud Lucianum. Et Romani in ſuperſtitionem cõuerſi, cum in Æſculapij ſtatua latuiſ- gerpentes cur ſet. Latère autem hoc genus ſerpentum ſolet,& diu poteſt, quoniã exi-
adFiu ſine cibo ui„— aunzinc eibou guo contentum eſt cibo, propter uiſcerum anguſtiam,& paucitatẽ ca- loris natiui, temperaturæq́; ſiccitatem. Atq; hoc norunt circulatores,
qul
ucg vel
ludp
acioſ- ai nug. etlac
condiun irnli- Karand
arum!.
dedl
morl ia leue Dtimũ ameo tonem taillur aradl
Cu
dental
nodiu Mai 8e
inmc
drni
b bocß

— dünbutſ N e3, Mrmaquns MJon arneiftuuiail a an mnüümngenen d d pus. Serdenta xim cum NI. Atil 2 tsin Africa ut S1 Soxtemporibu Du a.Alühocgen T ah ferunt quiklet S rer zuto Indir oric&an
ddaprælonga, Pd
recapite, ſedpé Sa- duntin Hiſpan Th noſa, aphonaſ a² bus acutiſsimit T⁵. uus, terra& aqt-
LIBER NONVS. 277
A qui eos in pyxide lignea circumferunt, cumq́; commodiſsimè modico
B
furfure appoſito. Sed magnitudinis ſerpentũ cau ſa eſt calor regio nis: Cauſa cur ſer- b nam ſerpẽtes dura ſunt carne, ob idin immẽſum creſcere apti: nã& arbo fentes in immè res plurimũ creſcũt, quia denſiore ſunt ſubſtãtia: ſic& Elephantes. Sed han wehan ſerpentibus frigida natura obſtabat, ob id non niſi in calidiſsimis regio
nibus illi ad tantam poſſunt peruenire magnitudinẽ. At qui nequeunt derpentes par- creſcere calore auxiliante, neceſſariò ſicciſsima ſunt natura, atque obi bemmioſihimt pernicioſiſsimi. Regulum ſeu baſiliſcum ferunt uel uoce ſola uel intui- tu homines occidere: quod ſi ita eſt, infici aerem in utroq́; ſpiritu eſt ne
ceſſe: nam ſimulacrũ illud quod lucis auxilio mittit, ueneni particeps
eſſe non poteſt. Igitur non ſecus ac mulieres ſpecula uitiantdum menſi
bus detinentur, homines ac animalia uoce uel intuitu ſerpentum affici
poſſunt. Obſeruatum eſt ſerpentes anguesq́;& quibus uenenũ adeſt, gerpentes non in trifolio nõ habitare laterẽue, quòd herba illis exitio ſit, ut illi cæteris, inuentuntur in ob id commoddẽ in locis calidioribus ſeritur. Viperæ etiam quæ aquas"lo inhabitant, parum aut nihil ueneni retinent, non enim poſſunt eſſe ſic-
cæ. At ue nenum auteſt immodica ficcitas, aut cum immo dica ſiccitate
co niunctum. Itaq; ut non omnes ſerpentes uenenoſi, ita neq; omniaa-
nimalia quę ueneno prędita ſunt ſerpunt. Nam& ſcorpij,& buffones,
& araneæ,& cancrorum genera quædam in India occidentali,& formi
carum nõnullæ quamuis pedes habeant, non tamen ueneno carent, ut
neq; ueſpæ,& alia multa.—
Sed nihil mirabilius eo aranei genere quod uocãt Tarantulam, qui Tarautula. demorſos morte per lethargum occupat. Remedium palàm eſt ex mu- ſica, ſeu quòd illa dormire prohibeantur, ut tubarũ ſtrepitu, ſeu, quod optimũ eſt, ad ſaltandum incitent᷑: nam ſaltando ueternus diſcutitur, ac cum eo ſimul uenenũ, quod natura frigidiſsimũ eſt. Nam& apud Pla- tonem in Phędone inducitur quies Socrati à carnifice imperata, ut cicu ta illum occidere ualeat. Nonigit᷑ muſica, ſed labore uenenũ diſcutitur: at ad laborẽ incitantur uario muſicæ genere, uelut& pueri& amentes.
Cur igitur tam paucis animalibus pedes habentibus uenenum atq; cur animalia illud perexiguum natura dedit? quoniam ſi pedibus ualerẽt, nimis per eedenaſaae nicioſa eſſent, ob id etiã tarda& puſilla ea genuit. Aranea in India occi dentali ad paſſeris magnitudinè creſcit, ꝙ natura hoc animal, ut dixi, ſit frigidũ, quod etiã ex ueneni auxilio docuimus. Sed ibi ut maior eſt, eo minus uenenoſa. Ea de cauſa nullã auem uenenoſam natura fecit: aut ſi fecit facictue, debile uenenum illius erit, ut ueſpę, aut nõ erit magna, aut nõ diuturna, aut non frequens& puſilla, aut in deſertis locis habitabit. Manifeſtum eſt igitur ex fine ipſo cur ſerpẽtes ſine alis& pedibus ſint.
Sed hoc ad finẽ pertinet:ratio quæritur propria: Diximus ſicca eſſe immodicè quæ ueneno prædita ſint, ob hoc cornua,& ungues,& oſſa carni immiſcuit, nec plumis ornauit, ſic enim ſiccius corpus effinxit. L
deoq́;& ſerpentum ſtercus plerunq; bene olet,& lacertorum maximo
3

278 DE ANIMALIB. EN PVTR.
gerpentum ſer rum, quos crocodileos uocãt: hi ſunt crocodilis magnitudine& ſforma C
eus olet bene. ſimiles,& in India occidentali, alibi etiam, ſed rarius longe naſcuntur: b anguibus quippe qui calicem quaſi depictum habent in fronte, ftercus optimèolet: nam odor, ut dixi, bonus à ſiccitate prouenit, at ſerpentes,
ut dixi, natura ſicca ſunt, ideo ſtercus eorum optimè concoquitur tum
ob uiſcerum anguſtiam, atq; bene olet, hac cauſa. Sunt& quibus ſpiri-
gerpentes qui- tus procul adeò redolet ut moſchus uideatur: atque hi in oriẽtali India buaſp trieus re inter Calecutũ& Canonor. Duplici aũt ratione eadẽ quæ ſtercus ſpiri gerpentes man tus redolet. Sunt uerò alij ibi pernicioſiſsimi qui ſtatim occ idũt, Nan- qali pernicioſij dalić; uocantur hi. Porrò è uiperarũ genere ſunt, quoniam uiperas ap fimi. pellamus pernicioſiſsimos ſerpentes. Pręſtantiſsimę in hoc genere ſunt Vee qe. quibus caput latum cauumq́;& in rhombi figuram diſpoſitũ, oculi ui- uaces, duoq́; dentes tantum canini, unguis in nare uel cauda, cauda ue-
rò breuis, breueq́; corpus, cuius color luridus, inceſſus motusq́; celer,
& caput erectum. Tales igitur tranſeũte in mortuas etiam ueneno, car-
car uenenum nem habent ad theriacæ compoſitionem aptam. Quædam enim ſunt Veaanenus quæ cum morte uenenum amittunt, ut rabidi canes ſcorpijq́;: quędam dam non. ſeruant, ut uiperæ: neque enim aliter prodeſſe poſſent carnes earum in theriaca, ſi omnino expertes fierent ueneni. Et unde ab eſu earum exco
riatio illa in elephantiaſi, ſi nihil omnino ſeruatur uirturis in illis? Qui
buſdam uerò contigit, ut cum boues ueneno animalis enectos atque
tumidos excoriarent, conſimili correpti morbo interierint, alij nõ ſine maximo labore euaſerint. Videtur autem contagium hoc deſcendere
ad corpora putrefacta. Sed in uiperis alia ratio eſt: nam potentia uene-
num manet, ob uehemẽtem ſiccitatem, ut ſecurè tractare mortuas poſ-
ſis, non edere. In quibus uerò non caro tota ſed pars ſolum ueneno affe
cta eſt, ut in ſcorpijs aculeus, in canibus dentes, hi cum morte uenenum
amittunt. Fiunt uerò deteriores uiperæ aut regione, ut in Numidia, ubi
& ferociores ſunt& pernicioſiores,& ſcorpij ſimiliter: uelut& monta
næ nemoralibus:aliæ cibo, ut quæ ranis rubetis quas buffones uocant ueſcuntur. Inficitur enim ſanguis alimento, tum membra: ſed magis o-
mnibus ſaliua fit peſtilens, unde inuenta ratio ſagittas inficiendi uene- cur anguib. ex no. Dentes autem pro ſagittis habentur. Ob ſiccitatem etiam arida cu- cidat ſenectka. tis exuitur uerè ab ipſis, uocantq́; ſenectam. Senecta anguis ſi oculi con fricẽtur ſingulo mane, negãt omnino corripi hebetudine uiſus aut ſuf-
wnec⸗ ſerben fuſione. Sed ut minus uerum, ita magis mirum crematam ſenectã dum Luna plena luminibus in prima Arietis parte fuerit, cineremq́; colle- ctum ſi inſpergatur capiti, ſomnia terribilia mouere. Si ex eo cum aqua
diluto facies lauetur, terribilem uideri: ſi ſub lingua teneatur, ſapiẽtem
& eloquentem: ſi ſub planta pedis, gratioſum coram principibus acma
giſtratu. Serpentum uerò quicunqʒ etiam uel in cauda ungulam uel in
fronte cornu habent, immodiee ſicci ſunt, atq; ideopernicioſiſsimi. Vt
igitur ſerpentes ueneno pręditi eſſent, pilis, plumis, cruribus, alijsq́; ca
rere
d
i esuel
batC Hedespe Na ind 1I8. B nedtum Vu nina änmh Viam dGon Uindenn annato ilacra ibus d Hmeſ NRitur uadaud NiRhu Uaripro Waadiae Gleprin quem demett um na dſt ecli aiden

unr ache! Ana mronecad,'ſtera 1. duiſtat gcidün der unt, mui dtennßine T
1
d
u mus Sd an urdus, nccſ=ouu einmorus S uenen napum. 0 m en ndidicanes! cijſca odeſſepoſſet e nss eni. tundes: clem oſcruaturui siilk eneno anim x inean
morbo inte uii T
emcontagiu Macdtd aratio eſtn Trotm 1 ſecure trac tAmor ota ſed pars Tuo entes, hicun ta'rteu utregione, dm orpijſimilit u rubetis qua GLn no, tum men 10. b A aratio ſagitti t ceen
„92 Arlo am. Sdenectat 3 lus rripihebetuj n 5
ſened
mirum crem le 1 e fuerit rrem parte r—:eocl
d 1
lamoue cor dſub lingus
LIBER NONVS. 279
A rere debuerunt,& parum etiam bibere his neceſſe fuit,& ut oculi ru-
berẽt. Hac de cauſa nulli fermę piſces uenenoſi: quòd ſi ſint, ſicciſsima cur in aquis parte tales ſunt, ut lepores marini felle,& ſpinis aranei piſces. Quin- euraaunae etiam ueſpæ aculeo, quòd ſicciſsima pars earum ſit. Indicio rurſus eſt 3 quantam poſſent afferre perniciem animantibus cæteris, ſi uel curſu,
uel uolatu ualerent ſerpentes, quòd præter ti gridem nullum animal
fermè rapax pernix fuit:& in regionibus ubi iaculiarbores aſcendũt,
uix homines poſsint habitare. Multæ uerdò in ſerpentibus nõ ſecus ac serpentum ua- in piſcibus uariæq́; formæ, adeò ut hac uarierate freti quidam noſtris rie fornæ-. temporibus auſi ſint oſtendere ſerpentem pedibus duobus, capitibus
ſeptem, uelut in Apocalypſi legitur: medium quidem caput longius craſsiusq́;, reliqua ut æqualiter ab illo diſtabant paria atq; æqualia: ut
uerò magis recedebant ab illo, ſic etiam colla erant tenuiora ac breuio
ra. Capita quidem uiperarum, oculi poſt aures, hiatus maximus, den-
tes caninis dentib. ſimillimi, ſed graciliores, anteriores aũt exigui cum
his qui à lateribus ſunt longioribus:lingua lata ut homini, caputq́; hu
mano capiti ſimile: cutis duriſsima, continua, cum ſudibus cartilagi-
neis uelut in ſturione, maculoſa. Colla inter ſe diuiſa è corpore prodi-
bant. Cauda dimidio longior corpore toto, ſerpentum caudæ ſimilis.
Pedes parui, longis unguibus: magnitudo cuniculi: ſub uentre candi⸗ dus, in dorſo citreus ad unguem, id eſt, uiridi diluto paleariq́; intermi
xtus. Addebant inuentos uiuos& utriuſq; ſexus: ſed cumego com-
mentum eſſe exiſtimarem, hac ductus ratione, quòd duo principia
in animali eiuſdem generis aut plura multò minus eſſe nequeant, ac fi-
ctitiam hydram, nam eam eſſe affirmabant, uir doctus Ioannes Meo- loannes Meoha na Piſanus rem mihitotam aperuit. Is cum eſſet à ſecretis Don Ferran- iſanus.
di Gonzaghæ, Mantuæ diſſectum narrabat hoc monſtrum, fictumq́;
inuẽtum. Quanquam neſcio quõdnam maius miraculum dici debeat,
an naturę produxiſſe, an artis tam appoſitè finxiſſe. Tantum poteſt au
ri ſacra fames. Sed an animali duo aut plura poſsint eſſe principia, à plu
ribus dubitatum eſt: quia Salamandra animal notiſsimum,& lacertæ salamaãlræ duo
fermè ſimillimũ, quodin fontibus, macerijs murorum& ſub terra in- mun. uenitur, eſt autem frequentiſsima in Italia, maculoſo colore& lurido, cauda uerò ſerpentis fermè, quæ etiam paruis ignibus admota uix ſen-
tit,& humore effuſo illos reſtinguit, per medium diuiſa parte anteriore
antè progreditur, poſteriore autem retrorſum incedit: ob id uerò duo
credita eſt habere motus principia. Sed quomodo animali duo poſsint
eſſe principia motus,& quomodo non, apertè demonſtrandum eſt. Ita
que monſtra quædam duplici capite naſci nihil prohibet, quandoqui- Animal an duo
dem etiam pueri tales quoq; inuenti ſint, ut infrà docebimus. Quod au boßit habere ca
tem natura in hominibus quibuſdam facit, in imperfectis ſpeciebus po
neſt efficere. Oſtenſum eſt autem ſuprà, ſpecies eſſe mõſtrificas, genitas quidem ab his animalibus quæ à putredine generantur. Sunt igitur ta-
—

280 DE ANIMALIB. EX PVITR.
1„ 24„„„ 4„ X 2 lia ad ſimilitudinem ſpeciei, ſed non ſunt, uerum animalia à generatio- c
* nis principio mutila. Impoſsibile enim eſt naturam nonrectè iuxta fi- nis ratio nem operari, ſi nullo prorſus modo impediatur. Eſt igitur for tuitum inueniri animal duplici capite, quamuis ſit in pluribus animali
bus ſecundum eandem formam. Nam talia omnia ab eiſdem ſpecie ge- nerant᷑,& ab his quæ in eodem deficiunt inſtrumẽto. Sed Salamandræ neq; monſtra ſunt, neq; ſui motus habent plus q́; unum principium: uerum cum diuiduntur, imaginatricem uirtutem habent imperfectiſsi- mam. Quid mirum cum dum ualent ſint hebetis ſenſus? exterioris di- co. quid de interiore dicendũ eſt? Cauſa igitur huius inceſſus eſt, quòd cum imaginatricem habeant debiliſsimam, hæc autem uirtus dolorem & malum effugere docet, utraq; pars autem dolorem ſentit ubi præci- ſum eſt corpus& altera ab altera diuiſa, anterior igitur uerſus poſterio rem uulnus habet, poſterior uerſus partem anteriorem: quare ut dolo- rem utraque pars effugiat, anterior anterius mouebit, poſterior poſte- rius:obh idq́; ſpeciẽ refert animalis duo principia motus habentis. Nul- lum igitur animal niſi monſtrificũ& natura imperfectum, duo poteſt habere capita, tum quia quod paucioribus abſolui poteſt natura pluri mis haud perficit, tum quia id animal ſibijpſi poſſet diſſentire& aduer- ſari. Atqʒ hæ ſunt rationes perſuaſoriæ, demonſtratiuæ autem in libris de Arcanis æternitatis demonſtrabunt. At dices: Cancri tamen adu- tranqʒ partem mouentur: ſed pedes habent antè reſpicientes, ob id nõ b mouent᷑ in utranq; partem ex principio. Si enim haberent principium motus utrinq;, haberent& utrinq; ſenſus atq; etiam inſtrumenta mo- tus. Animalia uerò natura diuiſa, ſunt dextra ac ſiniſtra,& ſenſus etiam per partes diſtributi, tum etiam antè retroq́;:& ideo diuiſa uiuunt, per- fecta autem parum, quia multo calore indigẽt. Signum huius eſt quòd
Homines diuſt Ioannes Leo refert in Æ gypto diuidi homines ſupplicij cauſa à carnif-
ſuperuiuunt. ce, ſuperpoſitaq́; ſuperiore parte foco ubi calx uiua ſparſa ſit, ſuperui- uere per quartam horæ partem, agnoſcereq́; ac reſponſa dare. Animal igitur ſenſum ubiq; retinet, modò per calorem liceat, atq; etiam functio nem omnem cui inſtrumentum non perierit. Inde ſedari tot controuer ſias quorundam nolentium animal ſine capite, aliorum ſine corde ui- uere: nam ſine capite non ſentiunt, ſed uiuunt: ſine corde ſentiunt, ſed celerrimè calor deficit atq; motus ac uita. Omne igitur animal ſi diuida tur, modò ſeruetur calor, ſeruatur& ſenſus. Inſecta uerò quia paruo in digent calore, tantiſper uiuunt ac mouentur& inquinant᷑ imperfecte, quantiſper uita perſeuerat ſeu calor uitalis. Eſt autem uis imaginatrix futurorum, ut ſenſus præſentium. Dolorem igitur fugiendo(hocau-
tem ad futurum tempus pertinet) pars poſterior ſalamandræ diſcedit ab anteriore, ut anterior à poſteriore. Sed ut ad propoſitũ redeam, cir- culator ille alium oſtendit ſerpentem, quem draconem uocabat, prio- re dimidio minorem: cruribus duobus, pedes uetuſtas exederat, collũ
caputq;
1 aput tllion uitate peral
urca ruste
Sin Alenul lomu tione uiper tumd Catun meng
lslong
Ii mag
Dnl qudde
4 ngrid cralini Pſuntar ns uit ſegere Walo mma
dech
V
umer r exX Stur b lgerer
—— 4 1— 3 1 3 2—— 4—— —-——————————— ä.,—— 1

IIp eiun Sut
ALauten auemdoloen t=tth danterorigil Lulun rtemanterioores x aMh teriusmouedit e Princpiamott A um natun imperfe K2 ndusꝛbſoluip Sm ſlidnpupoſletdi n e, demonſtratil& m t. Atdices: Am abentantereſg n 0. Sienimhab u nſusatq;etam Am dexnaacſiniſtt 8 eroc;:a deod 11E
ndigẽt. Signu 1 5 domines ſuppl dt ubicalxuiua ri cereq; ac reſpot 2* caloremliceat,¹ H⁵⁴
—. rtl ne apir ao d „line co b
Indeſed Ni
1IB ER NONVS. 281
A caputqʒ ut ſerpenti. Huic alæ duæ paruæ atq; cartilagineæ uelut ueſper
B
tilioni:nec uolaturum eum crediderim, etiam ſi uiueret, ob alarum par-
uitatem. Cæterum duos alios uiuos ſecum detulit ſerpentes, quos èui- perarum genere eſſe co nſtabat, duorũ longitudine cubitorũ, cauda pur
purea ſplendenteq́ʒ ac lurida, ungula ſeu cornu in naſi ſummitatẽ ſupe-
rius reffexum: cætera uiperarum communia, caput, oculi, dentes. Similem fermè huic,& ab omni ſuſpicio ne confictæ artificio ſfermè alienum in manibus habui: ſed alæ nullæ erant, inuentum in macerijs
domus dirutæ Mediolani. Caput oui magnitudine, ac pro corporis ra
tione prægrãde. Os ex illo mihi retinui. Dentes in utraq; mãdibula ut uiperis: corpore ſtellioni magnitudine& forma ſimili: ſed pedes tan- tum duo, cruraq́; breuia, ut conſtet non ſatis commodè à natura fabri- catum, cum tantæ longitudini quatuor pedes fuiſſent neceſſarij: ſed ta- men grandes erant,& ungulis magnis, ut felium. Cauda totius anima lis longitudinem æquabat: in cuius extremo tuber capiti Italici ſtellio- nis magnitudine ęquale ac quaſi rotundũ aderat. Crediderim ego hũc Ebaſiliſci genere fuiſſe. Nam cum ſtaret, gallo ſimilis uideri potuit, niſi quòd corio, non plumis, tectus eſſet, careret q́; alis.
Sed his relictis ad mitius apum genus reuertamur. Gignuntur pro pagatione& ex putredine nõ omnium, ſed boum, ut ex equis ueſpæ,
Animaliaẽ pu
trida materia fermoᷣ tot gene-
ex aſinis fuci,& crabrones ex mulis: quare uidentur ſingula cum putre ri quot ea quæ ſcunt animalis genus quoddam propriũ generare. E Solani folijs uer- f'rr eſcunt.
mis uiridi& croceo colore diſtinctus, cornu in fronte digiti longitudi
ne gerens croceum, quem ego ſæpe uidi. Salix ſuos habet cimices: uer
miculos pernicioſos ruta: populus alia, alia habet abies. Itaq; rectè de apum ortu Virgilius ceciniſſe uidetur: b b Tum uitulus bima curuans iam cornua fronte Queritur:huic geminæ nares,& ſpiritus oris Multa reluctanti obſtruitur: plagisq́; perempto Tenſa per integram ſoluuntur uiſcera pellem. Sic poſitum in clauſo linquunt:& ramea coflis Subijciunt fragmenta, thymum caſiasq́; recentes. Hoc geritur Zephyris primum impellentibus undas, Ante nouis rubeant quam prata coloribus: ant Garrula quam tignis nidum ſuſpendat hirundo. Interea teneris tepefactus in oßibus humor Aeſtuat,& uiſenda modis animalia miris, Trunca pedum primò, mox& ſtridentia pinnis Miſcentur, tenuemq́; magis, magis aera carpunt: Donec, ut æſtiuis effuſus nubibus imber Erupere, aut ut neruo pulſante ſagittæ, Prima leues ineunt ſi quando prælia Parthi.
Verum cum de harũ generatione Ariſtoteles ſatis dubitet, conſtat tamen nec mel nec cerã alio ex animali gigni potuiſſe. Nam mel neceſſa
riè ex humido tenui pinguiq́;, roriq́; mixto, gigni oportuit. Animalia igitur parua quæ inſiderent, uolantia quæ citò redirent, multa quæ col
ligerent quod minimum eſt, ſollicita quæ opus celeriter implerent, eſſe
De apum gene ratione.
8
——
——, ö

282 DE ANIMALIB. EX PVTR.
debuerant. At talia ouum incubare non poterant: gignuntur igitur& C melle apes. Creſcit hoc genus etiam in frigidiſsimis regionibus ſagaci naturæ inuento: nam hyeme latent. Itaq; in Moſchouia mellis& ceræ uſq; ad contemptũ abundãtia. Frigus regionis mitigat diei prolixitas: eſt enim horarum penè decem& octo.
Bomboces Non ſecus è folijs mori bombyces in calidiore cœlo, quàm ex bobus Ariſtotele co- 1 H iſſe Ariſtotel ale ſt. i 1„„ apes gignuntur. Hos cognouiſſe Ariſtotelem palàm eſt, inquit enim:
gniti.
T b7s. de Hi- Pamph'yla Platis filia in Cò inſula, prima docuit ueſtes bombycinas te . 8 6. 7.„„„ ſtor. animal. Xxere, ex filo quod à bombyce fit. Naſcitur hoc animal primò ex uerme
CeP.9. ſui generis quod cornua habet, inde ex illo eruca, pòſt bombyx, inde necydalus, ſpacio ſemeſtri, abſoluta tota hac mutatione. Eſt autem pa- pilioni ſimile, ſed oua edit cõgreſſu maſculi ſœminæq́;: nec edit interim quicquã, ſed ouis editis tabeſcit. Nec uolat niſi ut ſaltũ uideatur imitari. Eſt autẽ mirũ, quomodo eo cognito olim ſericea ueſtis tanto in precio
fuerit. Verum quãuis Procopius narret, monachos ex urbe Indiæ Se- rinda Iuſtiniano Imperatori oua uermiculorũ quorundamattuliſſe, at
que ita poſt Ariſtotelem annis fermè D c σ✕., dicatq́; Virgilius: b Ignoti facie, ſed noti uellere Seres. Tumalibi: = Folijs depectunt uellere Seres. Et Plinius: Seres lanicio ſyluarum nobiles perſuſam aqua depectentes frondium cani- tiem. Exiſtimo tamen hocnoſtrum ſericum illud eſſe quod ab antiquis
celebratur, Ariſtoteli, ut dixi, cognitum, ſed incerta nutriendi ratione, D
intermortua diſciplina, ſeu ꝙ Pamphyla docuerit delata ex India fila, & iam uictoria Alexandri Magni cognita, nõ tamen translatis uermi- bus, texere. Inde primum ſub luſtiniano& oua& artem educandi per mo nachos ad nos perueniſſe. Interim uerdò dum latuere, perſuaſum eſt antiquis è frondium lanugine depecti: ſiue quòd hocueriſimilius uide- retur, ſeu quòd bom byces ibi ſpontè in ſyluis proueniant, ſeu quoòd ſic incolæ occultare originem ſerici melius poſſe ſperarent. Verumut Cæ ſaris huius ac materni aui beneficio totus orbis innotuit, patuit aperte præter hoc ſerici genus nullũ aliud eſſe. Vtiliſsimi igit poſt apes bom- Tinctura pur- pyces. Aduehunt᷑ ad nos nunc ſemina pro purpureo colore ſerici con- purea noua pro 1.. 3 4.. ſerico. ficiendo, ſimilia cimicibus, à quibus ſublata ſunt capita, unde precium ſerico rubenti imminutũ fermè ad dimidium, cum olim èbibinellęher bæ tuberibus radici adnaſcentibus fieret. Aduerſus humanum genus cõtraria ratione Locuſtæ paratæ uiden tur: non paſsim abundant, ſed Africa fermè ſola hac peſte,& quod ma gis mirum eſt, alternis fermè annis laborat. Cœlum pro oſtento in Ita-
Locuſtæ„& earum damna.
lia ut uidimus, paucis abhinc annis, non ſecus ac denſa nubes obtege-
bant. Prouinciæ in quas calamitas hæc deciderit, ſatis ac germine omni una nocte ſpoliantur: diceres enim niuem decidiſſe nocte tota, ſi can- didæ tam eſſent quàm ſunt nigræ. Forma earum eſt ut locuſtarum lta- licarum, ſed rubro obſcuro colore, maiores paulò,& uolandi facultate
præditæ.
——————— ͦ—— gg;„— ᷓ——— 8 2— 2 8 K 1— ———“ 8 3——
Ndo nar omel auchg c-atas Noſs comde DMeſceha
Laule
Rv cum uritos murnan VWwonſt Wuige DWanene ces, Rr Rcrudac preter nuſue ooſtrie KKc Dunum Vrruin
DVüigue,
b ornib
Vpanen llls n deruat d hui antu
üüſta

doe.. düünd i 1 IBRR 4 NONVS. 28 z1 n 2 bu A præditæ„Sunt qui uentis ill 2 ad nos ferri ſupra mare, non ſ ponte, ob deni 4 1 lude multitudin em& regionis di antia, exiſtiment. Gi gnutur iuxta palu- 8 düga lprd des,& cum in cultam Africæ terram uolant, non generan t, uel parum. 1 prold Quææ in paludibus relinquuntur, nõ poſſunt adeò multiplicari ut euo- . nc Guneng lare ad pab ulum neceſſe ſit, ſed cõtentæ ſunt ſarmentis, algaq́; paluſtri, teen pälm. u obid cùm frequentiſsimè, non niſi alternis annis, plerũq; etiam rarius 1docuituelde* 6 in prouinciã graſſant᷑. Quæ uerò exeunt abſumptis ſatis, cum euolare ardocmim Pden cogant quxærendi cibi gratia, tandem àuentis præcipitantur in mare. llocmca D Anhn Qu andoq; uerò uentorumperſeuerantia roboreq́; earũ uſq; ad aduer ahcmunrot 5* ſas Africæ regiones deferuntur: cuius mali Sicilia primum, pòſt Italia 8 4 8 haud expers eſt. Experimento compertum eſt curam ad oua delenda
ignibus profuiſſe, nam ſobole priuantur. Si tamen cura non adhibea- tur, hoc malum uiſum eſt ſequenti anno repullulare, nõ leui incommo
mmlericcaueſt a ton
wonach do:nam pręter certam ſterilitatem periculũ etiam peſtilentiæ afferunt, monachose.Jelht
acomen ad futurum bellum. Quibuſdam tamen utiles: adeò nihil ex Locuſtæ cibi io
dloruquoni tum quaq; parte aut beatum aut ingratum. Arabes enim& Libyæ populi coſunt Affis cOXI,d, ſiccatas Sole redigunt in panes: recẽtes quoq; edunt. Nec mirum, cum
Krds— mi Noſes in ſeligendis cibis diligẽtiſsimus, lo cuſtas Hebræis ut ſalutares
dera.[ama comedere permiſerit. Et Ioan. Baptiſta illis cũ agreſti melle in deſerto
u7 depectenta Mudin cum illud eſſe ælèe , ſedincertan ta uis u docueritd mal
ueſcebatur. Naturæ autem rerum imperiti ignariq́;, de hoc admirãtur, & multa perperam fabulantur, ne uir ſolitarius locuſtas ederet in deſer
to: cum Germani quidam milites bombyces noſtros in ſerici ſpeciem
nutritos, in tanta etiam rerum copia deliciarũ cauſa frixos ederint, idq́;
ia, nõ tamen n iure: nam quæ innoxia ſunt,& ſapore ð odore tetro carẽt, ſola o pinio- oRouKa E ne conſtant. Itali enim muſtelas ſolo colore à uermibus diſtinctas, cum rodum latu* hæ nigrę ſint, uermes rubri, comedũt, atq; inter cupedias ponunt, cum * dhocitoms tamen ex putredine, non ex ouis, quemadmodum locuſtæ ac bomby- vequod noc ces, generentur. Simili ratione oſtrea conchyliaq́; tam auidè, ut etiam
ſyluis prouet 2., poſſe ſperaro 9 6 sorbis innot Fius Vuiismmig N l pro purpure 5— blata ſuntcap 4 8
— bibö jdium, cumn 9 abbe
cruda deuoremus, quæ ex putredine procreari ſcimus. Nec tamen ſcio præter hæc tria, ullum animal quod ex ſola putri materia ortũ habeat, in uſu eſſe culinarum. Sed ranas canoros piſces abominant᷑ Germani, noſtri edunt abſq; diſcrimine ſimiles buffonibus,& ſola ſpecie horribi les,& ob ſimilitudinem etiam periculoſas: adeò uſus in omnibus plu- rimum poteſt. Sed tamen nihil mirum è locuſtis panem fieri: ſiccæ e- nim in farinam commodè tranſeunt,& leuem habent ſubſtantiam,&
pingue continent humidum: hoc enim declaratum eſt communle eſſe
c. elod F pars omnibus animalibus: igitur ſi molantur, pinſanturq́; ac decoquantur,
arab nas e*s panem optimum efficere poterunt. Optimum dico nõ ſimpliciter, ſed
ſemelo— ſten illis regionibus, hominibusq́ʒ agreſtib. ac feris, quibus nihil boni eſt.
orat. Ca 3 ſf lbot Seruatur enim humidum pingu e, ſiccato à ſole aqueo: nec mirum, nam
on ſecus acd am eſt humidi genus quod etiam ab igne tutum eſt, nec ardet: aliter calx decider 3 1 b t chantum exuſtum oleum nõ mitteret, mittit tamen, quia humidum id euaaeg.* vem decut 2 ails ſubſtantię coniunctum eſt. Cum enim later ferreus ardet, ſi prorſus hu quod nõ ardet. rmacd 1 1La33 b 2
uoresu,f fß

284 DE ANIMALIB. EX PVTKR. midum eius totum arderet, extinctum non eſſet ferrum, ſed cinis. Eſt e igitur olei genus quoddam& pingue humidum, quod non facile ar- det. Tale autem metallicorum ſolidiorum, ut ferri, auri, calchanti, ar- genti uiui. b b Locuſhæ, ſormi Verum cur hæc cum minora ſint apibus, formicæ ſcilicet papiliones, ce, pabiliones Iocuſtæ oua gignunt, apes non poſſunt:? Cauſa eſt, quòôdcum pariunt,
b gitu
ne uo
oculi
corpe qpuec cemll
an us h non uolant, ſed formam retinent erucæ aureliæue, aut cum his commo cl 4 riuntur ut bombyces aclocuſtæ: nam oua in tam paruis animalibus uo melp latui impedimẽto erant: igitur cum apes præſtaret ob egregiam utilita nun
tem uiuaces eſſe, in ſeptimum enim aut etiam octauum annũ earum ui- 91o0,
ta producitur, oua parere impoſsibile fuit. Nec ſolum tam minuta, ſed dat,cl
& maiora animalia è putredine, imò omnia, credendum eſt originẽ duu M cere, cum iam de muribus conſtet,& piſces in aquis recentibus ſponte rauſt generentur. Cum enim, ut dixi, putredo præceſſerit, pingue ſeparatur lsil
Animalia om· Acinere, calorq́; confeſtim animam infundit illi materiæ aptam. Vnde famin
niaeè putri ma- fit ut animalia omnia quæ è putri generãtur materia, ut blattæ, uermes, Inilin
teria genita cuu;, 1 1. 7. 144.
ni sut qolores. Sva, dolores ubiq; natos ſi quid aliud finiãt: ſunt enim è calidiſsima hu- ccmel catbaridarum midiſsimaq́; materia. Ob id cantharides ſi id non faciunt nihil miruum, alidib uariaus. ex ouis enim generant᷑. Attamen& ipſis uires aliæ pro his adſunt:men- putel ſura enim mediocri tentiginem& erectionem ueretri faciũt maximam: ionbul
maiore excoriant ueſicam,& ſanguinis mictum faciunt: maiore adhuc anau
inſanos reddunt. b b D Pumes
cicendule. Eadem ratione Cicendulæ, quas Italia mittit muſcarum magnitudi- nonc ne, exiliores tantò quantò longiores, æſtiuis noctib. uolantes ac mican inliu
tes, pedes habentes ſenos, alas duriores muſcis, è crabronum enim gene Weleru
re ſunt uiſcera candidiſsima, exteriore cute polita, adeoq́; dum uiuit ſplẽ aum
dente, ut in tenebris literas nonnunquam uelut candela ardente adiu- Wdohe
tus legerem, ex eruca in crabrones, aut quoduero ſimilius eſt, è crabro- ſodnor
nibus in erucas tranſeũt. Quandoquidem eruca maior eſt crabroneni No
nusq́; lucet, uelut tunc ſenio confecta: tuncq́; uero ſimile eſt, oua, non quod;
cum uolat, parere. b Doſpl
gqua quæ inte Docet nos animantiũ genus hoc, liquorem fieri poſſe qui reluceat ſeiᷣ du nebris plendo- in tenebris: fit autem putreſcentibus his quæ candorem, lucẽ ac perſpi- ümor em affr di. cuitatem ſummam habent. Fieri poſſe nõ dubito: è quibus& quomo-⸗. uitz Daaanaen do, adhuc mihi incertum eſt. Ratio à pulmone marino tamen ſumen- Äinqcĩ b da eſt: hic enim lignis illitus facit ut nocte ſplendeãt facum inſtar. Caux uatſ
ſa igitur eſt humidũ pingue, quod nitere facit,& uis luminis in eo con-(alo
tenta. Quæ enim nitent,& non diu ab actione caloris cœleſtis receſſe zdedu
runt, nocte ſplendent. Talium igitur ratio hæc erit. Vnde quercuscor daun
tices,& quæcunq; humidum pingue& ſolidum putredine acquirunt, terebr nocte ipſa uelut ignis putrefacta lucent. Nisl cocoyumn. Cicendula maius miraculum præſtat Cocoyum: animal hoc mittit duuis NHiiſpana noui orbis Inſula, ex ſcarabeorum genere haud obſcurè: ma-
gnitudo
—ͤͤ“
ddon

d0 mmn, qedendum dtur
pilcssmaquismani arrccoprecdleripugi Antunditilimuenexa eneritur materia, ubn udinüt ſuntenimecii aridesſiidnon faciuntit plis uiresaliæ prohin rectionemuereuiſcun ins mictumfaciumm
B
lraliamittitmuſcarunr xſtiuis noctib. uohm resmuſcis ecrabronm te cute polita adeoqjct
quamuelut candehn
utqu oduero fimilist idemeruca miorcte ta: tunco; ueroſimieci
elp V nitere—— u abactione. aic tul atoh 4 ouc& ſoli uccnt. un vis, eſtat Coco as
LIBER NONVS. 285
A gnitudo qualis ſcarabeis noſtris, quos ceruinos à ceruorum lon gitudi-
ne uocamus. Volat non minus quam Cicendula, lucetq́; corpore, ſed oculis multò magis, adeò ut candelã referat, ſunt enim prægrandes pro corporis magnitudine atque prominentes: legitur, ſcribitur, Indi quo que eo ſolo lumine conuiuia agere ſolebant, aded magnã& claram lu- cem in ſe continẽt, nec in hoc maius miraculũ licet uel inuenire uel deſi- derare. Extinguit᷑ ſenſim illorum marceſcente uita, ut cum illa etiam lu men pereat totum, adeò uis hæc uitali animæ coniungitur: remanet ta-
men liquor ille qui reſplendebat in oculis ac uentre: quo perunctti, ſeu
. 2.. N. quod luminis aliquid adhuc retineat, ſeu quòd calore ſuo cutem accen- dat, cutem ipſam uelut prunã reddit aded rubicundam ac ſi plendidam.
NMirabilis eſt& generatio Pyrauſtæ, ut lumen Cicendulæ: nam Py- Pyrauſta in rauſtam inter ignes Cypri qui ſunt in fornacibus uiuere retulit Ariſto νινiuens. teles: ut etiam de uermibus rubris piloſisq́; in niuibus prodidit. Pyrau Vermes piloſt ſtam in igne generari, uel alibi genitam inillis ducere uitam, quod ueri ˙"νus.
ſimilius eſt, credere oportet, quoniã ignis nihil poteſt generare. Ex re-
crementis igitur in imo ignis& niuium generantur: utq́; uermes ſunt
calidiſsimi,& ob id frigoris tanti patientes, ita pyrauſta frigidiſsima. E putredine igitur humidi ſolidiſsimi metallorũ generatur Byrauſta, in
ignis uicina parte, ut non corrumpatur humidumab igne, nec procul
nata cum adulta fuerit ignis ſit impatiens. Eodem quoq; modo in niue uermes generantur, collectis uaporibus quibuſdam calidis, qui à frigo- re concluſi putrefaciunt reliquum humidi ſecum coacti. Atq; eo modo fit talium generatio, qui cum in ſummo frigore geniti ſint, in eodẽ quo- que ſeruari nihil mirum, cum tamẽ nullum frigus aliquid generet. Nec enim magis in ſummo frigore quicquã poteſt generari, ut niuis aut gla- ciei, quam in igne. Atemperato igit̃ calore cuncta generari neceſſe eſt: ſed non omnibus idem eſt temperamentum.
Notiſsima quoque apudeundem& Ciceronem Ephemeri hiſtoria, Ebhemerum.
quod animal quaternis pedibus, totidem alis naſcitur apud Hippanin Boſphori fluuium:uitam à mane ad ueſperam, unqde illi inditum nomẽ eſt, ducens. Mane puer, meridie iuuenis, ſenex ueſperi, occidente ſole cõmoritur: ut multò plus laboris ac temporis ad generationem quàm ad uitæ uſum natura impendiſſe uideatur. Demirari itaque tantã con- ditricis ſolicitudinẽ licet,& in tam breuisuitæ animali, tot inſtrumen- ta, tot facultates. Videt, audit, uolat, ambulat. b Culicem armauit in noſtram iniuriam:animal exiguum& frequens, aded ut uix iuxta aquas commodè liceat habitare. Robuſta promuſci- de, ut natura Ele phantem meditari dum hoc generat animal uideatur: terebrat non humanam tantum carnem, ſed& equorum pellem, hau- riẽs ſanguinẽ acri dolore, deniq; bombo egregio ſomnos diſturbat æ- ſtiuis noctibus, ut nihilſit odioſius. Nec obiter ferit ut muſcæ quæ paſ-
3
Muſcæ omnes
.... 1 feriunt, culices ſimomnes impetunt, ſed deligit quos feriat, nam ſolum ſanguine dulci non.

———
286 DE ANIMALIB. EX PVTR. b culiee& mu gaudet. Inuiſa eſt muſca, ſed reticulis è filo arcetur: timet enim alas im- c be Vaomudo plicare, atq; id experimento ſatis conſtat. Quæ ratio etiam in culicibus arcendis obſeruanda erit. 1 b Formicarum genus& ipſum cùm ſeneſcit alatum efficitur. Nec;ʒ mi- rum, cum& in Phrygia ſcorpiones alas habeant. Et nos quandoq; ma gno timore à ſcorpio alato tacti ſumus, non tamen pupugit, neq; mali quicquam paſsi ſumus. Fuir aũt hoc in Patauino agro iuxta oppidum Saccenſe, anno ni fallor MDXXVII. Itaq; multa talia& bombyces, ut dixi, cum formicis ſeneſcentes alas mittunt: cõſolatur enimillorum im becillitatẽ natura uolatu addito. Sed ab editis alis parum ſuperuiuunt. Videtur autem formicarum genus natura nõ neglexiſſe, tum ob hanc mutationem, tum ob uitę longitudinẽ, tum ob totillarum diuerſa gene ra,& politiã etiam quam ſeruant. Vt uerò apes regnum, ita formicę po pularem ſtatum cuſtodiunt. Creſcunt quædam admodum in calidis re gionibus, adedò ut Raſis referat, in Suſide inclyta urbe Perſidis regio- nis, fuiſſe nutritam formicã publicè, ſiquidẽ in foro Auiano, quæ ſingu lis diebus libram carnis ederet. Aliæ uerò in Iſthmo Sur& Nort occi dentalis Indiæ caſulas adeò duras efficiunt apum ſimilitudine, ut uix ſe- curibus tandem rumpi queant, atq; ſic arboribus perniciem afferunt. Inter blattarum genera, quæ alis carent, frumentaceæ præſtant, quæ
Formicarã ge- nera mira. Scorpij alati.
Zlattæ.
ſi inter furfures nutriantur, mirum dictu in quantam excreſcant multi- tudinem:ut ex decem in trecẽtas, paucorum dierum interuallo. Alun- D
tur ad nutriendos melanocephalos philomenasq́;, nec eſt illis hyeme ci bus ſalubrior, tonſoribus pleriſq; hanc curam habentibus: purgant e- Frucarum qua nim& calefaciunt animalia tenui uitæ fomite prædita. Mutantur ue- rundam mirabi. ls prmæ. rò8 blattarum quarundam genera non ſecus ac bombyces magno natu- rę miraculo: neq; enim has neglexiſſe uidetur tam multiplici metamor phoſi. Atq; inter reliquas genus eſt erucarũ, quod dum in aurelias tran ſit, ormã æmulatur infantis faſcijs inuoluti, facie quidem humana pro- pè cum mitra& cornibus, aliæ quidẽ aureo, alię argenteo colore, ut ni- hil mirum ſit aliquid ineſſe illis egregij quod nos lateat. Seu forſan hoc fortuitum ſit: ſed in tota ſpecie fortuitum eſſe non poteſt. Eſt autem ſpecies quidem earum quæ ex ouis generãtur perpetua ſucceſsione, uel erx putredine tantum. b b b b 8 11 n.e Animalium minima etiam ex hoc genere ſunt cognitorum Ariſto- teli, Acaris, qui in cera naſcitur: nũc India occidentalis nouum aliud ge Garapates. nus mittit Garapatem, contrito ſale tenuius. Sed& è pulicum genere Nigua. Niguam, peſtem quandam atrocem. Minus eſt multò pulice hoc ani- mal, quod hærens homini adeò lancinat, dum nec uideri poteſt nec pre hendi, ut pedes quibuſdam, alijs etiam manus excidãt. Inuentum auxi lium, ſi locus oleo perungatur, nouaculaq́; radatur. b Non contemnẽda prorſus harũ peſtium noxa eſt, quippe quantò mi
nora ſunt hæc animalia, eò ſunt frequentiora,& magis tædioſa. Vnde
Myuſcij
ranand NoD paru Kullum Umanim Rro cu anoc WFumica
DWinut
2
s, tamc
Soantau
aratio pides, Lrisin Naulfita Nlocui
b Duun. F
eumne
ahaca
Vanurar Hank Wuiddn ader Nenm aqu dam d

ſuperuium tumobh idiuergr ta ſo rwichn nin calicke erſidis egh 1o,quæli & Noncod ine, utunb lemafferun æſtant,qu cant multi Mlo. Alun- lis hyemec purgante utanturuo ngnomu ci metam
aurelias tu
numana pui colore,uud eu forſam 1 t. Eſtauto
cceſbiotel
rum Arl
aum aliud;
LIBER NONVS. 287 à Myuſcij olim Achaie populi cum iuxta mare habitarent, eorumq́; re- Wyuſcij ob culi gio illius aſsiduo æſtu repurgaret᷑, influens Męander arenam cõ geſsit, ces oppidi de- cõcluſitq́; paludem: inde copia tanta culicũ emerſit, ut oppidũ delerere feruerunt. coacti ſint. Nam omnia talia, ut diximus, multitudine tædioq́; ac ſœdita te omnia inficiunt. Sed culices præter reliqua etiam infeſtum addunt bombum,& truculenter feriunt, adeò ut iuxta paludes& ſtagna(nam his gaudẽt culices) moleſtum ſit admodum die, moleſtiſsimũ uerò no- ctu habitare. Quamobrem ueteres multa aduerſus has inſelicitates ſcri pſere auxilia. Sed una primũ ratio generalis à tactu, alia ab odore, tertia nſecta omnia à guſtu ſumẽda eſt. Auiſu quidẽ generalis eſſe nequit, neq; ab auditu, quomodo pellã ꝙ hi ſenſus in his ſint ualde imbecilles. Cum enim ut dictũ eſt ſenſus o- tur. mnes his ſint imbecilles, ob generationis tempus breue,& etiã ob cor- poris paruitatẽ, uiſus tamen& auditus quoniã minus ad uitam neceſſa rij ſunt, ut infrà docebimus, ſunt in his omnino hebetes, aded ut pru- dentiſsima animaliũ& maximeè politica, ſcilicet apes& formicæ, quem admodũ nuper dictum eſt, uno ſenſu ex his ex toto priuent᷑: apes audi- Apes ſade. tu, ꝙ uolantes uiſu indigerent,& formicæ uiſu, ꝙ terreſtre animal non Fonnicæcæcæ: adeò uiſu indigerẽt, cornib. auxiliantibus, quæ illis loco baculi ſunt ad tentandã uiam, uelut& limacibus: hæ enim ob ſiccam temperiem, illæ ob paruitatem oculis priuatæ, cornua pro baculo acceperunt ut cæci. Nullum autem animal uolans poterat eſſe cæcum, nam non adeò ſen- 5 ſim animal uolare poteſt an impingat& excidat, ſi uiſu careat. Apibus uerò cùm paruæ eſſent& oculis indigerent, ſuſtulit auditum, ne in tam paruo capite ambo ſenſus collocati fierent ob imperfectionẽ inutiles. Formicæ igitur cæcæ, apes uerd ſurdæ meritò fuerunt: retinent tamen ſorſan utræq; imaginem quandam ſenſus deficientis. Sed alij tres ſen- ſus, tametſi imperfecti ſint, magis tamen ob uitæ neceſsitatemuigent. Sunt autem ut dixi, guſtus, odoratus,& tactus. Iuxta hos igitur inuen- ta ratio depellendi hęc animalia. Tactu quidem metalla refugiunt,& la pides, ob frigus: cum enim ſint exanguia, frigida ſunt,& à frigore ob ca loris inopiã maximè lędunt᷑. Ab odore, quoniã omnia refugiũt odorẽ, qui fit animalibus ſui generis exuſtis. Ita locuſtę fugiunt docente natu- ra locuſtarum nidorem,& formicæ formicarum,& crabrones crabro- num. Fugiunt& omnem immodicè ſiccum odorem, ob idq́; cedriam etiam non exuſtam,& cerui cornu dum crematur. Cum enim ſint ſic- ca hæc animalia, ut dixi, à ſiccis uehementer offenduntur. Gnſſtu uerò amara refugiũt, ut abſinthium abrotonumq́;. Et ob id talia in ueſtibus Pannine tineis ſparſa, tum folia citrij& nardi,& ſabina cedria& duplici ratione, altera infeſtantur. quidem ꝙ amara ſunt, reliqua ꝙ ſiccum odorẽ ate uehementẽ ſpargũt. Eadem ratione aceti odor culices& ſimilia pellit, eſt enim acris: non ta men muſcas, quoniã ut dictũ eſt culex dulci magis materia gaudet, nam in aquis& humidioribus locis gignitur ć; muſca. Ob id referunt ſpon giam acri aceto plenã in medio cubiculi ſuſpenſam, arcere culices ne cu

288 DE ANIMALIB. EN PVITR.
biculũ illud ingrediãtur. Inlocis ubi abundant claudunt cubiculi fene c ſtras antequàm lumẽ inferatur. Nam ad claritatem lucis hoc animal, ut pleraque talia, accedit libenter, aded ut genus ſit quoddam papilionis, quod non ceſſat ad lumen toties ac tam propè accedere, donec con- ſumptis ab igne alis decidat& moriatur. Vocãt hoc genus uulgari ſer mone farfallã: Erophon Gręcè liceat appellare, ſi latinũ nomen nõ ha- gerpentes qui- Peat. Quę uerd illa arcent, cum ut dixi acria omnia& amara, peculia- bus fugentur. ri tamen ratione ſtaphiſagria ſeu ſtaphis ſylueſtris, adedò ut intrita oleo atq; filo eo imbuto ſi circundetur capiti, omnespediculi refugiunt aut moriuntur. Culices uerdò cannabe florente indita cubiculo. Pilo etiam equino ante cubiculũ ſuſpenſo non ingredi putant: fabulæq́ʒ hoc pro- pius quàm præſtigiæ eſſe uidetur. In priore genere eſt cucumer agre- ſtis, Elleborus niger, maius dracontium& raphanus, cuius ſucco per- unctos negant à ſerpẽtibus uulnerari. Corij quoq; cremati odor, quo etiam hyſtericę mulieres reuocari ſolent, ſerpentes fugat. Referũt quen dam qui uiperam dormiens deuorauerat fumo corij liberatũ, illa refu- giente fumũ quem æger ore excipiebat. Certum eſt igne omnes fugari ſerpentes,& non ſolùm ſerpentes, ſed ferarum pleraſq́;. Et quę ſerpen- tes fugant, ea omnia inſecta occidunt fugantq́;. Puſillum tamen ignem & lucem multa inſectorũ genera amant, ut muſcæ, culices, papiliones: amant& cancri,& piſces mugiles pernicie ſua. Omnia tamen hec ma- gnum ignem timent. Ignis etiã illa occidit,& oua delet atq; illuuiẽ qua b genus eorum, ut dixi, reparatur. Quędam uerò proprietate quadam ea Veſpertilio nõ repellunt, ut platanus fertur ueſpertiliones: neq; enim hoc animal ad acedit ad plata eam arborem accedere affirmant. Inuentum utiliſsimum fuit amurcam aan. olei calci miſcuiſſe ad illiniendas tabernas pannorum, ne araneæ blattę ue pannos infeſtent: prohibetq́; udum. Et forſan proprietate quadam inſecta omnia arcet amurca, aut odore id facit, uel quia udum prohibet illorum originem, ab udo enim generantur aut ab omnibus his. Quæ- dam uerdò etiam de his inferius exponemus, peculiariter quidem aduer ſus cimices ingratum animal, præter reliqua etiam odore tetro:& ad- uerſus formicas. Nunc ſatis ſit de his ſermonẽ habuiſſe. Aded uerdò ante nos non perſpecta ratione cæcutierũt ueteres, ut Plinius neget ldcuſtis oculos eſſe, quaſi nunquam locuſtas uiderit: cõſpicui enim ſunt ac pre grandes: hebeti tamẽ ſunt uiſu, ut diximus. Nos uerdò etiam ſi locuſtas nõ uidiſſemus, pronũciare tutò auſi eſſemus, oculosillas habere, quòd eſſe nõ poſsit ut animal uolatu præditum cæcum ſit: imò ſi animali uo- lanti oculos effodias, uolare deſinet, ſui periculi memor. Hæc igiturat- que alia de monſtrando intelligere licet. de Sagbeat Proprium uidetur eſſe animalibus è putredine genitis, quòdinſecta ſꝛ membrare ſint, ut pręciſa membra illis renaſcantur: ut caudæ ſerpentum& lacerto generentur. rum, chelæ cancrorum, oculi hirundinumterteè,& ut multi exiſtimant etiam ſerpentum., Cauſa huius eſt, quòod imperfecta ſunt: unde nonhi- rundi-
in qulslat Wienun MuieR
ullün crude ſcotel noeck damn
floſpe
aba
nulliu cadot dorril ſatam midt ſlen na gu ſent. pect Rtral⸗

1
— ͤ
Dapiliou e dones 1 nus uulgan nomen na nara peal untrita irefugiume 1lo. Plo eim ulæch hocg. dlcumerg uiusluco nti odor Neferütgr ratũ, illana eomnes ug Etquęſemi atamen lgner s papilione men hecmn gilluuiẽ qu vquadame oc animala fuitamurcn araneæ blu erate qund dumprolt bushis quidemas retetro:d Aded ueroi S ne etlocc
LIBER NONVS. 289
A rundinibus, ſed pullis hirundinum oculi renaſcunt᷑,& in ſœtibus etiam
erſæpe dum in utero ſunnt membra oblæſa reſtaurantur. Medici ob id quòdhumidiora ſunt dicerent. Forſan utraque cauſa uera dici poteſt. In genere igitur inſectorum erunt teſtudines,& crocodili,& chamæ- leontes,& quæcunque quadrupeda ex ouis generantur: non enim hæc neceſsitate quadam ex ouis, ut piſces uel uolucres, ut inferius demõſtra bimus, generant᷑, ſed ob naturæ imperfectionem. Igitur his ex talibus, membra præeciſa reſtaurantur, ignobilis enim natura oui& ſeminis, ue ſtigiũ uix in his diſcernitur. Porrò hæc tria naturã habẽt admirabilem.
—
Primum igit᷑ de crocodilo dicendũ eſt. Animal hoc lacertæ ſimillimũ, r
ſed dentes habet acerrimos, exteriusq́; prominẽtes magnosq́;, ungues ualidos, cutim ut corticem quendã impenetrabilẽ, caudamq́; robuſtiſsi mam. Solus primùum mouet ſuperiorẽ mandibulã, inferiorem uerò ha bet immobilẽ. Secundum in eo miraculum, quòd tandiu creſcat, quan
diu uiuat. Viuit aũt ad annũ ſexageſimũ, totq́; dentes habet, totidemq́;
diebus ex ouo excludit᷑, totq́; numero oua parit, ut cum hoc numero maximè conuenire uideatur. Creſcit autem ex ouo anſerino in longitu dinem cubitorũ Xx VIII. quandoq;. Quintum habet præcipuũ hoc ani mal, quòd cum terreſtre ſit, uitam agit ut piſcis: ſemper enim fermèin a- quis latitat, maximè autem in Nilo flumine. Vbi& illud admiratione dignum, ꝙ ſuprà Chairum urbem ſæuiat, hominesq́; occidat, infra aũt mite. Referuntà ſeptingentis annis, quibus Mahumeti cultores eam re gionem obtinẽt, factos longe ferociores q́; antea: huiusq́; cauſam eſſe, quòd in fundamentis templi cuiuſdam hi ſtatuam plumbeam crocodi- li inuenerũt cum literis Ægyptijs, qua cõflata crocodilos in poſterum deſæuiſſe. Cicurant autem eos ſacerdotes mirũ in modum, cum tamen nullũ animal quod in aquis degat uerè manſueſcat, tum minus hocq́d crudeliſsimũ eſt. Libet autem ex Strabone ipſo uerba de hacre ab Ari- ſtotele etiam ac poſteris confirmata citare. Ea ſunt: In præfſectura Arſi noe crocodilus mirũ in modum colit᷑,& eſt ſacer apud eos, in lacu quo- dam nutritus ſeorſum,& ſacerdotibus manſuetus,& Suchus uocatur.
Crocodili hiſto ia.
Hoſpes itaq; uir inter alios honoratiſsimus, qui nobis ſacra common-
ſtrabat, ad lacum ueniens placentulam& carnem aſſam,& quoddam mulſi uaſculum ex cœna attulit. Belluam in ripa lacus inuenimus: ex ſa cerdotib. alius os eius aperuit, alius bellaria iniecit, inde carnes ac mul
ſum:ille in lacum exiliens in ulteriorem partem traiecit. Hæc tam robu
ſta tamẽ ac grandis bellua Tentyritas(Æ△ᷣgyptij& hi ſunt)timet ac for
midat. Strabo enim inquit poſt pauca: Cumq́; crocodili Romam allati
eſſent ut uiderentur, Tentyritæ eos ſequebantur. Facta eſt illis piſci- na quædã,& foramẽ in uno laterum, ut ex aqua in apricum egredi poſ- ſent: Tentyritæ aderant, qui eos interdum reti educebant ad ſolem, ut 4 ſpectatoribus uiderentur, interdum in aquam intrãtes eos in piſcinam retrahebant, Credendum eſt medicamento dato ab his crocodilos he-
O

Chamæleon.
290 DE ANIMALIB. EN PVTR.
betari:nam paruas belluas occidunt medicamẽta, magnas prius ſolent o
hebetare.lIgitur in hoc animali tot taliaq́ʒ admiratione digna ſpectare li
cet. Viſu extra aquam eſt acutiſsimo,& cum non facile ſe circumuertat,
ſi quis fugiendo obliquè currat, non aſſequitur, aliaàs euadere difficilli- mum eſt. Deferuntur ad nos multi mortui, dignoſcũturq́; à lacertis ma ioribus qui in India naſcuntur,& quorum ſtercus optimè olet, ſeu cor- pus eorum mandibula inferiore immobili dentibusq́;. Rarior Chamæ leon, minorq́; multo, ſed longè maiore miraculo huic libro inſeritur. Referam igitur primùm quæ Ariſtoteles de ipſo ſcripſit, quem cogno- uiſſe, diligenterq́; attrectaſſe, diſſecuiſſe quoque, ex eius uerbis facile li- cet deprehendere: demum quæ ex alijs accepimus, adijciemus. Sunt autem Ariſtotelis uerba hæc: Chameæleon figura totius corporis lacer tam planè repræſentat: latera deorſum ducta uentri iunguntur ut piſci bus,& ſpinamodo piſciũ eminet:roſtrum ſimiæ porcariæ ſimillimum: cauda prælonga in tenue deſinens,& longis multisq́; lori modo impli cata in ſeorbibus. Elatior eſt à terra quàm lacerta, crurũ inflexus qua- les lacertæ. Pedes ſinguli bipartito ſecantur, partesq́; talem inter ſe ha- bent ſitum, qualem pollex digitus ad reliquam manus partem obie- ctam. Sed ipſæ etiam reliquæ partes paulotenus in digitos quoſdam findũtur, uidelicet anteriores triplici interius fiſſura, exterius duplici: poſteriores autem interius duplici, exterius triplici. Vnguiculi adun- ci, corpus totum aſperum ut crocodilo. Oculi in receſſu cauo intus re- cepti, prægrandes, rotundi, cute ſimili atq; reliquum corpus obducti:
D
media ſuii parte perquàm exigua detecti qua uideant. Quæ quidem ui-
dendi ſedes nunquam cute operitur. Nec pupillæ motu, ſed totius ocu li co nuerſio ne atq; in orbem mutatione quoquouerſus aſpicit quæ ue-
lit. Mutat colorem ſuum inflatus. Verum niger, non longè crocodilo
diſsimilis,& pallidus ut lacertæ,& maculis diſtinctus nigris ut pardi.
Mutatur autem color toto in corpore, nam& cauda& oculi concolo-
res fiunt corpori. Motus qualis teſtudini tardus,& cum moritur pal leſcit, nec mortuus amplius colorem mutat. Gulam arteriamq́; ſitu eo- dem habet lacerta. Carnem nuſquam niſi in capite& maxillis& poſtre mo caudæ perquàm exiguam poſsidet. Nec alibi ſanguinem quam in corde& oculis,& loco corde ſuperiore,& uenulis hinc tendentibus.
Verum nec in his copia ulla ſanguinis, ſed pauxillum tantum contine-
tur. Cerebrum prope oculos ſuperius poſitum, ac penè contiguũ illis,
cingitur oculus quodã circulo tenui lucido quaſi æneo annulo, qui de- tracta exteriore oculi cute uidetur. Membranæ in omnes corporis par tes multæ acualidæ, longeq́; firmiores quàm in reli quis animalib. ten- dunt. Diſſectus quamuis totus, diu ſpirare poteſt, motu perquam exi- guo adhuc circa cordis ſedem ſeruato. Et cum omnes corporis partes contrahit, tum uel maximè coſtas cogere atq; adducere poteſt. Lienem
conſpicuum nõ habet. Subit autem cauernas,& latitat lacertarum mo-
re. Hæc
nagt Con rulec wep vul 1usp. rneall lel(x. ſiit, re At cu Dſcural cötin unnh em remül ni nlep⸗ DWillaunt DWaren Wlour⸗ onno Naeet inh binar rcar, aſc
Nonc
ſnesſe
uere. pera derit urnc tqual- Dlunles näütig Wsdo A Lag erlur tum, usa
atpil

ſciemmus K
Scorporsla
alem interſeh S partem obe gios quolci reerius dupla puiculiadun auo intusre⸗
rpusobäudt
dæquiden- „ſcdtotisoc lpicit qœeu nge crocch igris uipn culi concc- mmoritun riamd;ſun gilsyus
inem qumb
tendeibi ntumcolll
ouüil ꝛcontigl
LIBER NONVS. 291
A re. Hæc inquam Ariſtoteles tam multa, in alijs aded breuis, adductus
magno rei miraculo. Sed qui noſtra ætate illos uiderunt, hæcaddunt: Corpus eius uiride fermè eſt cum ſplendore quodã, maculis ex albo cæ- ruleoq́; diſtinctis. Sub uentre tamen dilutior eſt color uiridis,& macu læ ipſæ ubicunq; ſunt clauorum formam quaſi referunt, cum rotunda pauliſper prominere uideantur. Aſpectus eius admodũ alacris eſtaclæ tus, ꝙoculi illius uirides& ex candido luteoq́; mixti multam lucẽ con- tineant, ideoq́; hilarior uidet᷑. Sed cum ſupra uiridem colorẽ aut album uel cæruleum ponitur, colos ſimilis iam natiuus uiget& magis efflore- ſcit, reliquis duobus non mutatis. Sed quiſq; ſuis in partibus ſeruatur. At cum ſuper nigrũ ponitur colorem, parsuiridis mirum in modãob- ſcuratur& hebeſcit, maculæq́; mutãtur. Idem etiamei abſq; coloribus cõtingit: uexatus enim aut detentus ui, maculas in nigrum cõmutat,& uiridis color obſcuratur. Idem lætus& alacris ſpõtè colores natiuos in- geminat& accendit:adedò ut non obſcurum ſit hanc colorum mutatio- nem illi contingere ob animi affectus. Conuerſus ad ſolem illius radios hianti ore excipit,& aerem deuorat. Nam ſenſim primò turget collum, inde partes reliquæ, donec aere ad uentris imũ deſcendente pars etiam illa intumeat. Naſcitur in Soquotra inſula oriẽtalis Indiæ. Cæterum ꝙ aerem deuoret, Ariſtoteles in uerbis ſupraà ſcriptis teſtatur: ſed cꝙnullo alio utatur nutrimento, non dixit. Aut igitur uerum non eſt, aut hoc non nouit. Quidam conſtanter affirmãt ueſci cibo, non aere, ꝙpegerat. Dicet forſan quiſpiã: Quorſum quæ ab Ariſtotele ſcripta ſunt tot uer⸗- bis in hunc trãsferre librum? At noſtripropoſiti eſt, cauſas rerũ obſcu riſsimarũ reddere: quare niſi tati uiri teſtimonio effectus fides corrobo raretur, uana eſſet diſpuratio. Cur igit hoc animal colorẽ mutet,& cur abſq; cibo uiuere poſsit, demonſtrandũ. At non ſine cibo uiuit, dices. Non cõtendo: ſed diu uiuere multa animalia abſq; cibo, ut urſos, buffo nes, ſerpentesq́;, omnibus compertũ eſt. Videntur quoq; cicadæ ſic ui uere. Quot igitur modis animal abſque cibo uiuere poſsit ſiedocuero, operæprecium facturum me abitror. Sed prius altera quæſtio diſſoluẽ da erit. Proponitur igitur hoc nobis, cur Chamæleon colores ſuos mu tet? non quidem latet quenquam, homines in ira fieri rubicundiores, et quaſi nigreſcere, in timore autem palleſcere aded ut quidam mortuis ſimiles eſſe uideantur. In uerecundia autem totus ſanguis concutitur, it reditq́; calor,& maxime in pueris, quod tuus inquam Poeta Mantua- nus docuit pulchrè dicens: b At ſi uirgineum ſuffuderit ore ruborem. b
Itaq; ubi tenuis curis ſit, atque ſanguis ipſe facile moueatur, ſuffundi di uerſum colorẽ neceſſe eſt: talisq́; mutatio in ætate prima uidetur homi num,& eò frequentior, quò humortenuior extiterit. Vbi igit cutis te nuis ac perſpicua& humor tenuis, ibi ſi affectus multũ poſsint, nec ad- ſint pili, coloris mutationem fieri neceſſe eſt. At hæcomniain Chamæ⸗
O 2
—

292 DE ANIMALIB. EX PVTR. meleonte ſunt, cutis perſpicua, ac tenuis, humor tenuis, pili nulli,& af C fectibus magnis, ut timori ac triſtitiæ, ſubijcitur: eſt enim animal pauci admodũ ſanguinis,& ob id natura timidũ,& ea cauſa etiam ex lętitia in mœrorẽ facillimè tranſit. Itac; nihil mirumab affectibus Chamæleon- tem immutari. At dicet quiſpiam: Non ex affectibus ſoluum, ſed etiã ex coloris pręſentia mutatur, atq; in ſimilem colori pręſenti. Verùmut di ctum eſt, non in omnẽ colorem mutat, ſed ea tan tum ratione quæ dicta eſt. Fingamus igitur adeſſe album colorẽ, dum illum uidet pars ea quæ alba eſt accenditur, atq; ſic colorem ingeminat. Videmus enim in ho- minibus, ſi mulierẽ quam amant mente conceperint, erigitur membrũ uirile, alijs omnib. partibus penitus immutatis. Si rem formidoloſam, cor ilicò palpitat, non pes uel uirile membrum. Itaque idem contingit in Chamæleonte: partes enim colori ſimiles humorem aqueum& cla rum ad ſetrahunt, unde omnes coloresilluſtrantur. Exemplum cape ab aurifabris: carbunculis ſmaragdis que ac ſapphiris argenteas ſup- onunt bracteas,& tamenomnes illuſtrantur, coloremq́; ſuum ſplen didiorem reddunt gemmæ. Sed quòd abſque cibo uiuat, alia quęren- Animal abſ;; da ratione: nam, ut dixi, cicadæ autore Ariſtotele etiam abſque cibo ui eherzneit uunt. Indicio etiam eſt quòd ore carent,& diſſectæ nihil in uentre ha- bent. Illudq́; magis mirum, quia totis diebus pleræq; ex his ſtrepunt, & oua pariunt,& augentur,& cortice ſunt duro,& coeunt, quæ om- cicaxum hi. nia ſunt opera alimenti. Olim cicadæ antequàm exuerent corticem tet- b ſtoria. tigometram, ſuaues cum eſſent, edebantur,& ſimiliter oua illarum A- riſtotele teſte. Cicada enim primdò uermis eſt ex ouo natus, inde tetti- gometra, ultimo cortice exuto cicada, tuncq́; durior eſt. Oua candida funt,& ualde ſuauia guſtu. Manifeſtum eſt igitur eas nutriri,& abſque cibo potuue. Nam& temporibus ſiccis,& calidis regionibus, abſque pluuia uigent,& oliuam diligunt ob umbræ paruitatem. Nutriun- tur igitur è cœli rore: nam ex rore manna fit, qua populus Hebræus nutritus eſt in deſerto. Et nunc etiam nutriri homines manna perſpi- cuum eſt, quantdò magis tam exili animali nutrimentũ eſſe poterit? Nu triuntur igitur èrore, uel etiam ex aere ipſo: nam aer humidum quid- dam corpulentum ſemper continet. Indicio ſunt lapides è ſilicum uel marmorum genere, qui ſemper madent,& radij ſolis. Igitur cum ca- lor tenuiſsimus fuerit, colligitur hic humor, quialias digerit᷑, collectus concoquitur, eſt enim pinguis. Indicio eſt dulcedo mannæ. Viuere au- tem cibo copioſius aſſumpto conuenit& ſerpentibus, ut dictum eſt, &buffonibus,& urſis,& gliribus,& muribus auellaneis, atque om- nibus his animalibus quæ hyeme cuùm lateant nihil habent recondi- tum. Duplici igitur ratione animal abſque cibo& potu uiuere ſemper poteſt: aut quia ingluuie priſtina reliquias ſeruet, aut quia aere quali- cunque nos utimur nutriatur. Atqʒ hoc perpetuum, illud uerd ad tem- pus, ut dici ſolet. Quandoque uerò hæ cauſæ iunguntur, ut quidam n lere A al aTel eke llr Settere b wencts
————————
Ariſt
Wcaru
lomi daer b re co ſeon dæ 7 qudt poc ct Hs mnc
ullum
in pal lagine
inin miun 1 rndite nmef edut Daranj quid nodoe Kutt Olm⸗ mi wa cro le nonp rarec Kten ſtudim
umte
lm, b dehoc nd Dann Wlnt a n ci mon Dniumt Luls. ecl kupe

maqueumd Eremplung s uxenten emc luumga dat, alaqum mablquecbon lhilinuenrelr erhu ftrepun veunt quæom ent coricemte⸗ rouaillauma- ntus, indeter 1,OQuacandi triri& abii onibus, u tem. Nuut-
4
4
3
LIBER NONVS.
homines diu ſine cibo uixerint: de his autem hiſtoria ſuo loco recitan- da erit. Quamobrem demiror quoſdam qui adedò anxieè illud euerte-
re conati ſunt, quod de Chamæleonte dictum eſt. Nam etſi Chamær-
B
leon ſine cibo nonuiueret, uiuere tamen poſſet, quandoquidem cica- dæ ſimiliter uiuunt. At non uiuit? Certè hæc, ut luriſconſulti dicunt, quæſtio facti eſt, quæ non diſputat an fieri poſsit, ſed an ita ſit: atque in hoccredendum hiſtoriæ eſt. b
His igit᷑ demonſtratis, ſupereſt ut oſtendamus teſtudinis miracula: nanq; primum hoc animal abſciſo capite per diem integram uiuit, nec ullum aliud animal tandiu. Idem execto etiam corde, ut etiam teſtatur Ariſtoteles, cum tamen ſanguineum ſit, diu tamẽ uiuit. Tri plex genus carũ:terreſtre, quod in lucis: aquaticũ, quod in mari:& paluſtre, quod in paludibuùs naſcitur. Marinæ pedum loco totidem habent latas carti lagines:adeò natura pro uſu unicuiq; membra apta fabricauit. Creſcũt in immenſum marinæ atq; aliæ in regionibus calidis, ut in Africa. Hu- midum enim pingue, ut declaratũ eſt, in calidis regionibus multũ ex- tenditur: unde teſtudines, piſces, ſerpentes, elephantes, omnia hæc in immenſum augentur. Oceanus Indiæ occidentalis maximas mittit, a- dedò ut ſeni homines unam uix deferre poſsint. Harum unam uidi Patauij, quæ& ibi mortua eſt: ſed illa ſcutum tantuim æquabat. Vidiſ- ſe quidam affirmant corticem ponderis librarum centum& trium: tu
modo cogita quanta tota eſſe debuerit. Adeò cortices magnos eſſe con
ſtat, ut minoribus Indi pro ſcutis utantur, maioribus integant domos. 14 P 3..— 2 Olim apud Romanos in precio erant tegmina teſtudinũ Indicarum, 4 P 9„ P„* 8 7*¶ 0 quæ diſſecta in fruſta digerebant in tabulas uarij uſus, limbis ex ebore
atq; auro additis: quę ars adhuc in uſum reuocari poſſet. Africanarum
caro ſeptem diebus cõtinuis ſumpta cumpane, elephantiaſim eius qui non plus ſeptem annis eo morbo laborauerit, magno miraculo cu-
rare creditur. Cuius rei cauſa eſt ſiccitas earum carnium cum robore
& temperamento humidi tenuis achene pinguis. Noſtrarum uerò te- ſtudinum albumina igne cocta non concreſcunt, quamobremilla pa- rum terrea neceſſe eſt eſſe: quæcunque enim terrea ſunt, ut lateres& gy pſum, cõcreſcere manifeſtuù eſt. Vita earum treditur eſſe diuturna, ſed de hoc nihil certi afferre poſſum. Illud ueriſsimũ eſt, huic animali præ- grande eſſe iecur,& ſolã inter ouipara habere ueſicã. Quamobrẽ quiſ- piam meritò dubitabit, cur tot miracula in his imperfectis animalibus ſint, tam pauca in plãtis& perfectis animalibus: Cauſa duplex eſt: alte ra, quòd primum in his defectus miraculi loco ſunt: plura enimex his
monſtrifica ut declaratũ eſt: reliqua, ꝙ hęc animalia non in ſuccoconue
niunt ut perfecta, perfectorum enim omniũ unus eſt ſuccus, ſcilicet ſan guis: at hæc ſingula ſuum habẽt ſucũ, atq; ideo ſingula etiã proprias& peculiares uires, quæ cùm toti generi non cõueniant, mirabiles uident: ſemper enim raritas admirationem parit. Frequentia facit ut naturale ui
Se 3
f ₰
Teſtudo.

Anguilla.
294 DE ANIMALIB. PERFECTIS
deatur. Aded uerò uiderur hos ſuos proprios partus dilexiſſe natura, e
ut ſuauiſsimos è piſcium genere, ſine ſemine, ſine parente naſci uolue- rit, ut muſtelas de quibus dictum eſt,& anguillas. Solum hoc animal inter ſanguinea ex putredine gignitur, cui nullus ſexus eſt, nec etiam generationis ini tiũ:& diu uiuit ſine aqua, etiam ad quinos uel ſex dies, quoniã parua refrigeratione indiget,& tenui gaudet aqua. Aer autem,
ut dictũ eſt, aquæ tenuioris ſemper partem aliquam continet. Generari
Muſtelæ piſces.
creditur ex muſtelis, quas terræ inteſtina uocant:& certè ſimilitudo magna eſt inter eas,& cõiectura euidens, quòd neq; origo alia anguil- larum, nec finis alius muſtelarum inuenitur. Sed tamen muſtelas bili- bres ſæpe Lugduni comedimus atq; maiores: ſed nõ ex paruarum no- ſtrarum Italicarũ genere, noſtræ enim rotundiores ſunt, neque ad eam magnitudinem perueniũt, necq; in aqua, ſed limo degunt, nigrioresq́; ſunt. Gallicarum guſtus anguillis ſuauitate inferior. Commune eſtu-
triqʒ generi, oſsibus penitus carere: nam pro ſpina nerueam membra-
nam rotundã habent funis inſtar. Multis ob raritatẽ in Italia meliores magnæ muſtelę uidentur anguillis. Rhodanus fluuius uerno tempore
Apua.
plurimas affert. Ita in omni genere natura luſit,& ſumma infimis,& in fima ſupremis coæquauit: nam& in tam uili genere mortuorũ refur- rectio nõ deerit. Etenim muſcas& apuas reuiuiſcere creditum eſt. De muſcis mirum, de apuis nõ ualde ſolicitor: è putri enim fimo aded faci
le generantur,& colluuie multorumaliorum piſcium, ut nihil mirum d
ſit ẽſeipſis putridis integras alias generari. Multa ſunt in his mirabilia, ſed alia& maiora ſuccedens ætas oſtendet: nobis ſatis ſit attigiſſe præ- cipua, totamq́; hiſtoriam per capita, cauſas conectens, ut ex his ad reli- qua quæ hic prætermittunt᷑, quæ ſi ſpeciatim enumerare uoluero, infi- nita futura ſunt, tranſire liceat, ſcireq́; quid uerum ſit, quid abſurdum, quid ue eſſe poſsit,& quid nõ, fabulã ab hiſtoria diſcernere, quod præ ſentis proprium inſtituti eſt. Solum id forſan admiratione dignũ ui- deri poterit multis, cur natura his quidem nullius propẽmodum uſus, multa& præclara dederit ad ſe tuendum auxilia, alijs autem fermè nul la:ut chamæleonti quidem, cuius nomen leonem humilẽ ſeu terrenum ſonat, non dentes, non curſum, non robur, non ungues: crocodilo tam immani feræ aciem uidendi acrem, peracutos& ualidos ungues, dentes truculentos, celeritatem tantam ut etiam canes minus generoſos aſſe/ quatur:unde etiam natum adagiũ, Sicut canis ad Nilum bibit& fugit: corium impenetrabile, caudæ tantũ roboris ut nauigia parua euertat, crura equorũ omnia uno ictu atterat, ut nihil amplius ad illius ſalutem
uideatur excogitari poſſe. Illud demum addidit, quod maximum eſt,
ut ſcilicet in utroq; uiueret elemento abſque diſcrimine, quod priuile- gium nulli alij animali tam liberè cõceſsum eſt: ut ſi uis aliqua in terris eum opprimat, tutus ſit in aquis:& ſi in aquis à potentiore infeſtaretur,
ſecurè ad terram ſe recipiat. Verum forſan hoc animal inter perfecta
numerari
Mds
mtame
aaceme
näine, Na pi
lDe
1
mli drqux b mona xceſſa uonia Dhuant wü g Wtuanin ullos 1 7 8
dlent. mno (t. eſ
Kauia

mdnecuealcs Junt nigrong Commums eht rrueam menb- in ltalia melm Luemoten umaintmisa mortuorrelu ceditumeſt.D mRmoadeo fac utnihüwirum nhismirdlin ſtattigilepr utex hié adid cuoluero, ii vidabfurdu nere,quocg tione dignur demodumd utemſernii lẽ ſeutenen crocodloti
*
LIBER DECIMVS. 295
A numerari debet,& ut elephas inter quadrupeda, aquila inter aues, aut ſi quid melius aquila eſt, cete inter piſces, homo inter uniuerſa anima- lia, inter ſerpentes, ni fabuloſum ſit regulus, ita inter amphibia crocodi lus eminet. In uniuſcuiuſq; aũt generis coryphæo natura conatũ quen dam effecit. Neqʒ ex ouo generatur crocodilus ob ignobilitatem, ut e- rucæ araneiq́; ac lacertæ, ſed utaues, ob cõmodum: de his aũt ſequenti libro tractabimus, quare ad reliquũ diuiſionis membrum tranſeamus.
LIBER DECIMVS de Perfectis Animalibus.
NIMALIVM perfectorũ quædam in ſolo habitant aere, Animalia per-
Mpedibusq́; carent, tametſi hæc Ariſtoteles non cognoue- fecta nobiliora
Srit, ut Manucodiata. Alia in aere& terra»ut Aquila,& uouem diſr e
, 1 8 tijs comprehẽ-
plereqh alie aues. Alia terreſtria, ſed auibus ſimilia, ut Stru antur.
ſcthiocamelus. Alia aquæ terræq́; communia, ut fiber: alia aues natãtes, ut olores: alia piſces uolantes: alia purè terreſtria, ut canis: alia ſub terra habitant, ut talpa:alia in aquis ſolum degunt, ut delphin. Nec noſtri inſtituti eſt omnes ſpecies, ſed tantum genera hæc nouem, contentasq́; ſub illis nobiliores ſpecies attingere. Eſt uerd alia diuiſio
B iuxta mores, alia iuxta uiuendi rationem alia iuxta generationis mo-
dum. Iuxta mores, quoniam alia fera, alia manſueta, alia cicura, alia a-
greſtia. Iuxta uiuendi rationem, alia carne uiuunt, alia autem plantis ac eiuſcemodi. Verum iuxta generationis modum, alia ex ouis, alia ex pu
tredine, alia ex animalibus generantur. Ex ouis autem quadrifariam,
aues, piſces, ſerpentes,& inſecta quædã uilia, ut bombyces, cicadæ, eru-
cæ. Demonſtranda ſunt igit᷑ primò tria. Vnũ eſt, cur aues cum ſint ani-
malia perfecta, ex ouis omnes generent᷑. Secũddò, cur piſces: tertid, qua-
re quæ imperfecta ſuntanimal gererarenequeant. Primum igit᷑ ratione cur aues om- magna factum uidet᷑: nam aut Paucos pullos, aut multos aues generare ues ex ouis ge- neceſſariũ erat. Paruæ ſi paucos generaſsẽt, breui genus illarũ perijſſet, rr utla. duoniã aues paruę à magnis deuorant,& retib. capiuntur,& x ſerpenti
bus anteq́; uolare poſsint rapiunt᷑. Interdũ oua abſumunt, pereunt fa-
me, frigore, milleq; alijs incõmodis. Omnes igit᷑ paruæ aues, imo om- 5—B₰½ 5
nia animalia parua, multos generãt pullos ſeu catulos. Magnę magnos pullos generãt: ob id, ſ magnę aues magnos fœtus in uentre geſtarent, magno& diuturno pondere fatigarentur, aut breui pullũ abſolui ne- ceſſe eſſet, arq; ſic aues non perſecta, ſed imperfecta animalia neceſſariò eſſent. Rurſus in paruis, ſi omnes ſimul fœtus mater in uentre geſtaret, immo dico grauaretur pondere: ſiunum poſt alium, toto anno impli- cita eſſent in alendis gerendisq́; pullis: adde quòd in tempora anni grauia inciderer, eſſetq́; obnoxia feris& auibus rapacibus. Nonigitur

——
296 DE ANIMALIB. PERFEGTIS b
fieri potuit ut aues ex auibus, ut ex belluis belluæ, procrearentur. Sed 6 der
dum ex ouo prodeunt pulli, quadruplex cõmodum cõſequitur. Nam fel
mas toto arno coire non: co giturcoitus autem maximè auium generi ie
inimiciſsimus, ob ſiccitatem: unde paſſer non ultra bienniũ uiuit. Bre- 4
ui etiam mater à pondere liberatur, nam ouum una die ex paruo ad in- zu
tegram peruenit magnitudinem, uel ad ſummum in duobus diebus: 3
quod manifeſtum eſt diſſecantibus gallinas, quæ ſingulo die ouum paà fele
rere ſolent. Nam unum ↄuum magnumuidebis, alterum mediocre, ſci nper
licet quod perendie editura erat, reliqua multitudo grauis ſorgi ſeumi ne
licæ perſimilis eſt. Oua autem edita primum abſq; incommodo diuab aags
aue fota, animal perfectum gignere poſſunt:& plura ſimul fouentur, ſeper
ita ut quod in quatuor aut ſex menſibus pullos in utero geſtando uicx nera
perficeretur, in ouis uno menſe abſoluitur. Manifeſtũ eſt igitur cura-q nonl
vaſbertilio ues nõ pullos, ſed oua pariant. Quædam tamen animal, ut ueſpertilio: cl
hæc ſola inter uolucres animal, non ouum, parit: dentes habetnon ro- clone
ſtrum, mammas cum lacte quibus filios nutriat,& alas membrana qua Fenwl
dam contextas, nõ pennis. Sed& hocuulpeculæ cõmune eſtinteruo aum
lucres. At hę aues non ſunt, licet uolent: quę enim aues ſunt, pluma in- uero
teguntur, roſtrum habent nõ dentes, ueſica& mammis ac lacte carent: Dalpa
auu propria.& ouum pariunt. Oua autemauium bicolora ſunt, piſciumautemu- alha
nius tantum coloris. Piſces uerò imperfecta edunt oua, quæ exterius dinl
iſces crr exo- perficiuntur. Cauſa imperfectionis ouorũ,& unitatis coloris,& qudd b Pilfka
uu generentur. Piſces ex ouis pleriq; generentur, eſt multitudo illorum: namtot ani- shal
malia quot oua pârere piſcis non poteſt. Gignit etiam piſcis oua, quia icq
animal ſi generaretur in utero, ex ſanguine generaretur, eſſetq́; piſcis uo
ſanguineus& calidus, quare pulmone indigeret& aere, nõ igitur eſſet icuu
piſcis. Ob hoc uitulus marinus cum animal non ouũ generet, etiam re- DWnlig
ſpirat,& cutem piloſam haber, propter caliditatẽ. In elemento etiam ma
tam frigido difficile eſſet tantam caliditatem ſeruari ex qua poſſet ani- rem
piſees eur ates mal generari perfectum. Cauſa uerdò multitudinis piſcium eſt elementi Renin
multiplicentur. facilitas, aqua enim generationis principiũ. Et quia eſca ſunt parui pi- mod
ſces maiorũ: nõ enim ibi tot ſunt plantæ, grana, fructus, quibus piſces ukte)
ueſci poſsint, ſicut in terra: ſed idem fermè cibus& animal: ex anima- 1 p.
libus enim fermèalimentũ: de maioribus dico. Piſces etiam parui ſunt ünp
ſenſus,& animalia cognitione carentia, unde fœtus negligi à parenti⸗ ſiut.
bus neceſſe erat: ob idq́; maiorem illorum partem perire, quamobrem 1tbo.
multa generatione opus fuit. Animalia enim pro ſenſus magnitudine inc
&e prudentiæ, fœtum ſuum diligunt atq; cuſtodiunt: ſiquidẽ cuſtodin uor,
fit propter dilectionem, dilectio à cognitione oritur. Quamobrem Joco
quæ imperfecta ſunt ualde, curam fœtuùs ſolum gerunt donec in uteo um
eos continent. Quę perfectiora, donec in lucem ex ouo prodierint: oua 1 ks
enim cuſtodiunt, natum animal negligunt. Quæ uerò perfecta, donec a u
robuſta ſint, ut canes,& aquilæ,& corui. Sed perfectiſsima, ut homo& ſe m elephas,

wlutuelpan nteshabetnun s wenbrann muneeſtiore vesſuntplumi misaclackecana piciumautenn du qux exteni
oèors,Aqudi
rum mmtotan mpiccsou g rur, eſetchſi
re, nõigitun
zeneret etim b
nelementoch x qua polat rumeſteler caſunt pan tus, qubo 3
LIBER DECIMVS. 297
perfecta ſunt, animal nunquam ex ſe generant, nedum ut genita dilige- re poſsint. Sed generant᷑ hęc uel ex ouis, uel putredine. Quoniam enim
perfectum eſt aliquid in omni genere, aliqua quoq; generatio perſecta
erit:hæc autem neq; ex ouis, nec ex putredine: multa enim quæ ſic gene rantur, imperfecta ſunt, quamobrẽ ſola quæ in utero fit generatio per- fecta eſſe poteſt. Imperfecta autem animalia generantur, uel quia natu- ra perfectius nõ potuit, aut noluit. Sed nõ poteſt natura bonis inuide- re, nec nolle quicquam quod bonum ſit: relinquitur igitur ut imperfe-
cta generent᷑, quia perfecta eſſe non potuerint. At perfecta eſſe nõ poſ-
ſe perfecta ex generatione, impoſsibile eſt atq; repugnans: quare ex ge- neratione perſecta,& quæ ex animali fit, animal imperfectum generari non poteſt. Perfecta etiã generatio pluribus indiget& maiorib. quàm ſenſuum inſtrumẽta& facultates: nam hæc uirtus nec; ſtatim natis fun ctionem habet correſpondentem ſibi, ſed ætate indiget. Quibus igitur
generandi facultas cõceſſa eſt, his& ſenſus omnes: talia autem perfecta animalia ſunt. Propter hæc igitur& alia nullum animal imperfectũ in
utero generatur, ſed eſt hæc generatio animaliũ ſolum perfectorũ. At talpam forſan quis nobis opponat, quæ cæca ex talpa generatur. Sed
talpa quinque ſenſus habet, uiſum tamen hebetem ratione finis. Cùum
enim ſub terra habitet, ſioculos præacutos non haberet, nil uidens con triſtaretur: nõ enim in obſcuro uideret. Qudd ſiacri eſſet intuitu, mol- les haberet oculos,& facile à terra læderet᷑ quacũq; occaſione, nec tamẽ quicquã uideret iucundũ: ceſſatq́; finis in habitantibus ſub terra perpe tuò, quorũ cauſa facti ſunt oculi, ut ſcilicet alonge ſentiret: ipſa uerò nõ in cauernis habitat, ſed ſolidam terebrat terram. Auditu igitur potius indiguit: nam cùum in terræ ſuperficie habitare cogatur, ob cibum, foſſo rum pericula& aliorũ animaliũ uim effugere auditu debuit: quamob-
rem cõmodiſsimè trãslata eſt facultas uidẽdi in acutiorẽ auditũ: Audit
.... d enim optimè. Sed neqʒ oculis omnino caret, uerum habet paruos ad-
modũ& prominẽtes ac nigros ſub pilisq́; latentes. Omne igit᷑ qd gene rat᷑ ex animali, perfectũ eſt animal, cuius mẽbri diuiſio iã explicata eſt. Præter hæc autem diſcrimina funt animalium perfectorum à forma
ſumpta: quædã enim abſq́; pedibus, quędam binis, quædam quaternis
ſunt. Quę alas habẽt, bipeda plerunq; ſunt: quatuor tamẽ habet ueſper tilio. Et quæ pinnas. Ex piſcibus tamẽ ſunt quæ plures habent pedes,
ſed non propriè pedes ſuntuocandi. Cancri plures habẽt pedes q́; qua tuor. Sed hic numerus animalib. ſatisfacit pedes uerè habentib. Homo
Ioco duorũ anteriorũ pedũ habet brachia manusq́;, ut aues alas. Diffe runt& forma oris,& cute, quæ quibuſdã eſt cum pilo, alijs ſquama, acu
A elephas, perpetuò fermè natos ſuos diligunt. Verum animalia quæ im Demonſtratio
oKendens nulli animal imperfe clum animal ge nerare ex ſe.
Talpa.
..„..„ 2 5 2* leis, cortice, pluma. Quædam uerdò uarij generis ſunt, incertæ q́; natu- Animal incerti
pis magnitudo, aliquantò longius, ore& rictu leporino, cum pilis lon-
ræ, ut animal quod præſenti anno X IX. Januarij Papiæ uidimus. Vul 2, is ae ſir-
8

Hiiſtrix.
Erinaceus.
Lib. 3. Georg.
& mira.
8.
nia cur ſit.
reat.
rum.
Britanniælaus,
298 DEANIMALIB. PERFECTIS gis, duobusq́; dentibus prælongis: ſiquidẽ digiti humani longitudine c prominentibus ad modum ſciuri: oculis ſerpentinis, quippe qui angu-
lis carerẽt& nigri eſſent. Pileus inerat capiti hircinę barbæ ſimillimus,
ſed non aliter q́; criſta pauoni. Pilus muſtellinus ac pulcher, niſi quod ſuper collum uelut lana candida uidebatur, anteriores pedes ut taxi, au res& poſteriores nihilo differentes ab humanis: niſi quòd pedibus un-
8.„. gula urſi pro humana erat. In dorſo poſtremaq́; parte ſpinæ circiter cen
tum, hiſtricis inſtar, quarum quædam in apice curuabantur, promine- bant alioquin immobiles:necut de hiſtrice ferunt emiſſariæ, cum mo- ueretur ſtrepitum dum ſe colliderent edebant. Cauda anſerina, ſed in ſpinas plumæ finiebant᷑. Si reliqua non uideas, anſerem dices: candidis ac cinereis plumarũ ſedibus, latoq́; lumine anſerem æmulãtibus. Vox ſubobſcura, rauca quaſi latrantis canis. Iracundum animal, ſed tamen quod facile à circulatore tractaretur. Canes odio proſequebatur maxi- mo, ſexus fœminei, ætatis iuuenilis. Potus nullus, cibus panis aqua ma
defactus. Animal hoc ſui generis uix eſſe credam, ſed ex hiſtrice alioq́;
uelut urſo natũ. Hiſtricem enim cõſtat eſſe ſuem ſpinas illas habentem in dorſo, quas poſsit eiaculari. Africam mittere proditum eſt, ſed nũc& Gallia habet& Italia. Spinæ palmi longitudine, præacutæ, leues, albo nigroq́; diſtinctæ. Sunt erinaceo ſpinæ ſimiles, ſed longe minores, to- toq́; corpore,& quæ emitti nequeant. Eſt& Erinaceus hiſtrice longe minor, cogiturq́; in orbem. Sed ædepol ad hominis ſalutem natum: ſic h
citate enim ac temperie ſua iuuat iecur, renes, ueſicam, uentriculum, pul
mones. Huic tanquã è regione ouis opponitur uellere molliſsimo. Pa-
Ouium utilits bula ſterilia ſubtilitatem lanæ augent. Vnde Virg.
Si tibi lanicium curæ, primùm aſpera ſylua Lappæq; tribuliq́; abſint, fuge pabula læta.
Ideoq́; Anglica lana nunc ut olim Nileſia celebratur. Quare iterũ ille: Eam circum Milleſia uellera nymphæ arpebant. Ergo nunc Britannia inclyta uellere eſt. Nec mirum, cum nullũ animal uenenatũ mittat, imò nec infeſtum pręter uulpem olim& lupum: nunc uerò exterminatis etiam lupis, tutò pecus uagat᷑. Rore cœli ſitim ſedant greges, ab omni alio potu arcentur, ꝙ aquæ ibi ouibus ſint exitiales:
Chbiehn mul quia tamen in pabulo humido uermes mullti abundant, Cornicũ adeò titudo in Brita
multitudo creuit, ut ob frugum damna nuper publico cõſilio illas per⸗ dentibus propoſita præmia ſint: ubi enim pabulum, ibi animalia ſunt quæ eo ueſcuntur, atq; immodiceè, tunc multiplicantur cum ubiq; abun
cur Britannia dauerit. Caret tamen, ut dixi, ſerpentibus, tribus ex cauſis: nam pauci ſerpentibus ca-
poſſunt generari ob frigus immẽſum: quia uerdò optimè colitur, qui ge niti ſunt exterminantur. Cum autem ſemel illis uacua fuerit, non po- tuerunt aliunde aduenire, prohibente mari cum inſula ſit.
Luci piſtis mi Eadem in lupis fermè ratio eſt. Mirum eſt illud, quod àtot audiui ui
ris, ut impudentius ſuerit tot teſtibus mendaciũ nõ credere, quàm ueri- tatem
— — ſf„
Intet luci atc lupe ral nilit cmu ob e ſume unal. XX. tion ſtro quin b Cum anim. neim matul tiun cornl hrele Whocer multit feonu temn cu
Ather
RLruc
namt idi ungt inde,
nmoo
cens lerche lloter ber ert utalia ceth doc quor ſ Ep wani
dopu

dus panis aqun lexbiitrein asillashabenn dumeſt ſedau- acutæ keuegab ngeminores,- eüüktie ong dutennaumtc vennicclumpu mollißimo,
Durriiteril axpebalt. m nullüani- Rlupumm oliſtimlis
1 4
1 B texitud
4
1 Comiclia 1 cöcloilkspe
4 ,—,
—
LIBER DECIMVS.
A tatem aduerſus eorum autoritatẽ tueri: lu pum piſcem fluuiatilẽ, quem
lucium Itali uocant, ſciſſo uentre oſtendendi lactis cauſa, inde conſuto,
atq; inter tinchas in uiuarijs repoſito ſanari humore earum, dum ſê illis
lupus uentre affricat. Hoc tamen cauſam habet manifeſtam, cum uiſce-
ra nõ ſint oblæſa,& humor ipſe glutinoſus ſi t, aerq́; ad corruptionem
minimeè paratus. Nec ſcio an in Iralia experiẽti hoc ſit ſucceſſuru. Quid
demums nônne illud, ut ad ouium hiſtoriam redeam, mirabilius euenit
ob regiones, ꝙ in calidis regio nibus ueruecum caudæ adedò in immen veruecum cau ſum creſcunt, ut Ioãnes Leo uidiſſe ſe reſerat in Aſoe Agypti ciuitate dæ immeſi pon unam librarum LX XX. quaſdam ad c L. creuiſſe referũt. Ad X V. aut d.
XX. creuiſſe uulgare eſt. Ego unamuidi librarũ circiter triũ, ut æſtima
tione aſſequi, nõ experientia potui. Sed proprijs in regionib. caudę no
ſtros arietes plerunq; ſuperant incredibili magnitudine. Cõtingit hoc
quia humidiſsimum eſt hoc animal& inter quadrupedia frigidum.
Cumq́; cætera oſſa extendi nequeant, ne pinguedine propria obruatur
animal totum humorem in caudam trãſmittit, fitq́; carne& pinguedi-
ne immenſa, extenſis etiam oſsibus ac neruis non parum, quæ humida
natura uelut& piſces ſemper incremẽto apta ſunt. Sed nonne illud e- Verueces cum tiam dignum admiratione, quòdueruecibus quibuſdam quatuor ſinit quatuor comi- corimua, quorum? aliquos mihi uidere contingit: ſed minore miraculo 2u Sß reſerat Ariſtoteles, uiſam capram in crure cornu habentem. Accidit hoc errore proculdubio naturæ& materiæ ad cornua generanda aptæ multitudine, at in his quòdcaput eſſet imbecille, maluit natura diuide- reonus, ꝙ́; moleſtè grauare ueruecem. Contingit quandoq; naſci arie- tem cum unico cornu in media fronte, ut in uilla Pexiclis dum ipſe reb. cornu in medio Athenienſium præeſſet. Aruſpices pronunciarunt futuram omnium fontis rerum confuſionem,& diminutionem potentigęurbis. Atq; id meritò:
nam duo natura diſtincta in unum coierãt, diminuto numero armoriũ:
idq́; in eius uilla contigerat qui urbi præeſſet. Contigit autem hoc ad unguem:primum quidem grauiſsimo bello Peloponenſi, quòd fames,
inde peſtis ſęuiſsima ſubſequutæ ſunt, demum etiam ſeruitus. Sed Ana
xagoras rem callideè texit ſuaſu credo Periclis, qui ei erat diſcipulus, di-
cens hocideo factum, quòd cerebri uentres in unum coiſſent Diſſecto uerò-animali ita eſſe oſtendit. Sedſi ob hoc ſolum id contigit, decuit
ſuo tempore naſci cornu, non cum aries natus eſt. Deinde nihil prohi-
bet errorum naturę proprias eſſe cauſas,& futuri pręſagia. Itaq; omniũ
ut aliarũ rerum, ſic& philo ſophię alterna uiciſsitudo, ad perniciem ſcili cet humani generis ac ſalutẽ. Quamobrẽ minus demiror Nerons quan doque Roma expuliſſe philoſophos, utin Neronis encomio diximus: Neronis Enco- magis eſt ſalutaris quàm pernicio mium.
quorundam enim ob auaritiam non ſa ſapiẽtia. Nihilq́; aliud eſt philoſophia in animo prauo,&́; in latronis s. Quid enim boni affert philoſophus docẽs princi pes
manibus gladiu populosq́;, mundũ æternũ eſſe, mortalem animũ, prouidentiã Dei nul 2
299
Aries cum uno

300 DE ANIMALIB. PERFECTIS lamenònne eſt ac ſi diceret, Palam fœn erare, adulter eſto, ſicarius, uene- C ficus, proditor, omniadeniq; mala peragas, moddò clanculũ liccat. Ergo aries ſtultus cõſuluit rectè rebus Athenienſiũ, duplex ſapiè᷑tia, ducis ſci licet atq; philoſophi, patriã euertit. Nam ne mirere dixiſſe me arietem eſſe ſtultum: quæ enim bifida ſunt ungula, omnia ſunt ſimpliciora ſoli- pedis, ut ſolipeda his qui digitos habent in pedibus. Animalium enim differentia una eſt propria à pedum natura ſumpta: quædam enim ſoli- peda, quędã bifidas habent ungulas, quędam autem digitos. Solipeda uædam robuſta, ſed non laboris patientia, ut equi: quædã patientia la boris, ſed nõ robuſta, ut aſini: quędã tolerant laborem& ſunt robuſta, zſeuns curſtu- ut cameli. Aſiniut patientes eſſent admodũ laboris, ſtupidi ſacti ſunt. les n iben lidem parcè admodum mergũt bibendo os, propter umbram aurium ao paummer- quam prægrandẽ in aqua uidentes timent ne aures madeſcant aqua,& ganto. ne umbra auriũ oculos feriat. Eſt etiam animal hoc natura ſiccũ,& ob id aquæ nõ amic. Fert aſina pullum anno, ꝙ aſinus XX X. annis uiuat, tametſi ob labores rard uitæ proprium curſum poſsit implere. Cõmu- ne eſt illi cum equo& ceruo ac damæ, imò etiã camelo, carere felle. Sed tamen camelus indiſcretũ habet. Cauſa eſt, ut carnẽ habeant ſicciorem, Equi. laborisq́; magis patientem. Sed equi generoſiores ſunt aſinis, minus ta men ſicci,& ob id minus laborem tolerant. Hi quos barbaros uocant, ſuntq́; perniciſsimi educatione, in Africa fiunt. Nam emittunt equas,
quæ timore ferarum agreſtes factæ quotidie ſe exercent. Inde pullos e d
reptos lacte camelarum alunt:ubi adoleuerint, palea& ſtipula: ita cibo aereq́;& exercitatione fiũt uelociſsimi. Fieret& in noſtris regionibus, ſed poſt aliquot generationes. Ceruarum quoque lacte nutriti multum proficerent, nanq; trimento animæ nedum corpora mutantur. Ani mal hoc ſenſum hauet& gloriæ& officiorũ. In Hibernia inſula referũt equos aded eſſe moribus bonis ac dociles, ut ita ſe accõômodent qua me lius ſeſſorẽ parte excipere poſsint. Indiciũ prudẽtię equorũ eſt dilectio maxima ſobolis: nullũ enim animal aded filios ſuos diligit, ut pullum ſuũ equa. Incerta meta uitæ illorum, ob labores: quidã enim ad annos etiam L. peruenerũt, rard tamen XX X. annũ excedũt. Fœminę diutius uiuunt. Vixiſſe equã ad annos LX v. prodidit Ariſtoteles. Nliſcentur
hæc duo animaliũ genera ob naturæ ſimilitudinẽ, quaſi cõmodum hu- manũ curante opilice: fiuntq́; muli patientia aſinorũ, robore aũt equo- Onagri. rum. Aſini agreſtes onagri uocati frequẽtiores ſunt equis agreſtib. quo rum carnes in cibis cõmendãtur:nam& domeſticorũ aſinorũ caro, mo dd iuuenes ſint, proxima uitulinæ eſt, non ut equorum uiſcida& abo- minabilis. Impropriè ædepol uocãt aſinos agreſtes animalia cornibus Biſontes. Prælõgis armata& iuba, alioquin deformia, biſontes aliàs dicti. Igitur genere quidẽ plura eſſe non poterãt tribus, ſpecie nihil prohibet: nam & mulos eſſe ſui generis in Phœnicia ſœcundos tradit Ariſtoteles: in his tamẽ plus minusuũe uel alacritatis& roboris agilitatisq́;, uel pa—
tica
lux a
Afric trun ginec ſitebi puuſe terumn, thus! zum ſ.
muahe
eiam Equo 1ti ſec nter! Wiumt
ſaumi
Nmnraq
rumlo
aübba 0
Nuinq
ecim,
mtanin
ipott
vatige
zex arder lcver pond b turch Attar Nuten nnu
eran aactu
nam
kug
lnaure fanta
uleuu dicor derit 1 iuma
umt

mX urnna 5 upidigeiſe r unbnman nudeſcarmn maroraſdcci XXXnDbu zitimpler(in do, arenäili hadeantcont ſuntumsmmn S bardrosuocn un cmimnrem cent. htpulas a&ſtpabrnch noſtungichu acte rurtrulbr dor mnr berutlübni
ccõömodertqut
cquoüituü sdllg un uicficunais
at ferist
TLIBER DECELEM V S. 301 A tiæ ad labores ſuſtinendos. Sed camelus omnium eſt pręſtantiſsimus. Camelus⸗. Africus unicam habet gibbam ſeu tuber, Bactrianus duas, quorumu- trunque uidi. Africi etiam aſinis colore fermè ſimiles, Bactriani ferru- gineo. Non ſolipedes ſunt propriè cameli, ſed quaſi biſulci: nec exqui- ſite biſulci, ſed quinum digitorũ pes quandã leuem effigiem exprimit, parte etiã ueſtigij carnoſus, ob id per ſaxa iter habentibus inutilis. Cæ- terum, qd miruũ eſt, cum cornua non habeat, ſolus caret anteriorib. den tibus fuperioris mandibulæ, ut ceruus atq; bos. Ruminat quocq; illo- rum more, quod neceſſe eſt: nam animalia nõ ob id ruminãt quia cor- nua habeant, ſed quia dentibus carent anteriorib. ſuperioribus, quib. etiam camelus caret. Vrinã ex auerſo reddit, nam genitale retro habet. Equos naturali odio proſequit᷑,& grãdis eſt altitudine fermè elephan 3 ti, ſed longè exilior. Porrò de magnitudine nõ eadẽ ratio, multũ enim inter ſe differũt, adeò ut iuxta hanc rationẽ tria genera numerent᷑. Hu- gium maximi dicunt᷑ unica gibba, minimi Raguahil, qui c. millia paſ- ſuum in ſingulos dies peragunt, ſunt enim leuiſsimi, aptioresq́; ad iti- nera qᷓ; ad onera. Currũt etiã celerius cameli equis Niſſanis, proptercru rum longitudinẽ diſtantiamq́;. Mediũ genus Becheti uocant᷑, duplici gibba. Sed omniũ optimi Africi:hi enim ex Bactrianis. Bibũt ſingulis quinq; diebus:& ſi antea, lædunt᷑: tolerãt tame n ſitim ad dies uſq; quin decim, tum ex uſu, tum quia animal ſit ſiccũ, tum ꝙ natura rectè cauerit 3 ut animal qd in deſertis uitã ageret, frequẽti potu minimè indigeret, u- bi potus copia raròeſt. Similiter& inediæ patiẽtiſsimus eſt. Vbiuerò contigerit ipſum extenuari, primùum quidẽ gibba, ob onus& ſolẽ, dor Extenuations ſoq́; extenuat᷑: poſtuentre, ꝙ ea pars mollior ſit,& plurimo calore abũ"ii. det:demũ cruribus ipſis, tuncq́; iam laborat. Caro illius ſuauiſsima eſt, lac uerò ſuauiſsimum& ſaluberrimum. Sed bibitur uinum, pari aquæ pondere uel etiam duplo mixtum. Saltat hoc animal ad tibiam, uide- turq́; muſica gaudere: ſed ars& uſus eſt potius quàm harmonigę ſenſus. Attamẽ cantu feſſus ſpontè ad iter peragendum excitatur. Iuuenculus autem collocatur in pauimento calido, homine pulſante tibiam citha- ram ue, camelus ob calorem pedes eleuat: ita ſingulis diebus huic rei o- peram dat. Modus congruit pedum eleuationi. Vbi annus hac forma exactus fuerit, pedes eleuat ad rhythmum, quanquam frigente ſolo: ita camelus ſaltare diſcit. Sed quid mirum de camelo, ut dixi, animali ſo lerti, quod diſciplina erudiatur, cum aſini ipſi ad tibiam ſaltent:& uoce in aurem inſuſurrata concidant ſupini ſponte: Clauſis etiam oculis, in- Aſinorã mira flantur que quaſiuenenum bibiſſent, nec minis nec uerberibus adduci dleiplina. queunt ut ſurgere uelint. Sed blanditijs adulationibus ꝗ;, ac ſpe uehen- di formoſas mulieres propoſita, ſubitò exurgunt alacres: ubi uerd au- dierint uehendas eſſe anus, demiſsis auribus claudicant. Interrogati e- tiam an formoſæ iuuenculæ illis placeant, capite annuunt. Demume- tiam formoſiſsimum in cœtu circumſtantium deli gunt. Ita parumui-
1 3

3⁰² DE ANIMALIB. PERFECGTIS
detur hic aſinus Aegyptius ab illo Lucianico differre. Sed tamen uera e eſthiſtoria quam Ioannes Leo Africanus narrat, uidiſſe non ſemel in ſuburbio ciuitatis Chairi nomine, Bebelloch, in quo circulatores fer- mè ſingulis diebus Veneris(eſt autem hic feſtus Mahumetanis, ut lu- dæis ſabbatum, Chriſtianis Dominicus) hacarte magnam ſtipem cor radunt. Nec aded res mira uideri debet erudire aſinum, nam pars ſenſi- bilis omnis uſus eſt capax. Eſt autem aſinus& ipſe anima ſenſitiua præ ditus. Oſtendit hoc in cheli manus, quæ tot diuerſis modis abſq; ulla cogitatione propter ſolũuſum mouetur. Quomodo autem ſenſim ad
hoc perueniant, tum ex his quę de camelo nuper dicta ſunt, tum quęde cane inferius docebuntur, intelligere licet. Conſtat autem tota hæcars erudiendorum animalium in duobus, uſu& ſynergia. Itaq; conſtat a- nimalia ſolipeda prudentiora eſſe biſulcis, atq; inter ſolipeda biſulcac camelum eſſe præſtantiſsimũ. Vnde meritò quis dubitabit, quòdnam perſectius animal dici debeat, canis an camelus. Equidem ſiad uitæ lon
gitudinẽ reſpicimus, camelus proximior eſt homini quàm canis: nam camelus centum quandoq; annis uiuit, canum uita uigeſimo anno ter- minatur: unde Homerus recte finxiſſe exiſtimatur canẽ Vlyſsis extre- mo anno mori. Verùmut camelus rarò ſexageſimum, ita canis rarius quartumdecimum ſuperat annum. Cameli quoq́; muſica delectantur, canes minimè. Sed canes capaciores ſunt diſciplinæ. Dixerim igitur
cameli humidum eſſe pinguius, canis autem ſubſtantiam eſſe tenuio- D rem, hisq́; de cauſis alterum altero uiciſsim homini propiorem eſſe. camelus magis Sed adhuc dubitatio alia emergit: quoniam camelus uidetur homi-
omnibus aljs num cauſa, nõ ſuijpſius, uel magis ſaltem factus, quod tamen falſum eſ- animalibus ui-
getur homind ſe nemo dubitat qui noſtra hæc inferius legit: attamen ſic prorſus eſſe
uidetur. Nam quorſum in tergo gibba illa, niſi ad pondera ſuſtinenda: quorſum quatuor genua, cum equus& aſinus duo tantùm habeant,& boues& cerui? nam cameli crura poſteriora anterius flectuntur, ſinu- anturq́; poſterius ut hominum crura& anteriora equorũ, quorſumq́; tuber illud cui inſiſtit dum in genua flectitur inferius poſitum niſiur cùm prælongis eſſet cruribus, poſſet flecti in genua, tandiuq́; manere donec onus exciperet? Itaq; camelus& canis ob conuictus facilitatem, ſi modò aliquod animal hominis cauſa factũ eſt, geniti uidentur illius cauſa. Sed tamen ut dixi abſurdum eſt talia credere: melius igitur eſtut exiſtimemus camelo gibbam eſſe factam, quòd cum animal eſſet uitam in ſolitudine ducens, locus in humore repletus ad ſitim famemq́; ſuſti- nendam plurimum conferret. Indicio eſt quòd etiam hominibus gib- bus ex humore crudo aduenire ſoleat: quodq́; ut dictum eſt dum cõti- citur labore, inedia, ſitiq́;, ea primum in parte extenuetur. Cauſa uerò genuum& anterioris gibbi ſeu inferioris fuit, quòd cum habiturus eſ- ſet crura gracilia longaq́;,& longum iter agere cogeretur hoc an imal in aridis atq; incultis locis uiuens quęrendi cibi potusq́; cauſa, quiete
indiguit,
cauſa factus.
digu beus
W b Non
tult 1
risl0 gerti
caulat
DImaf lus- ellea Cau Wlong Nvopt Dhanta
di qu
mecij cchol uuden
ollig quanc arterb
ler NMalom diilus maxil lusi- Hpedib den Noded
curr
giber
Jrito
fämus.
perbech
adedu NWlenire

lat autem dan eög 4. bac conh terſolpati dubitdi qut quidem adhs uni qumncm ita vigelimo m Ir cani Vhtie mum iaanhn Pmuladhcir line. Duen dſtanumdkm mini gnaumi arnetcsucrrim zuodenüim tanrtäolt
b LIBER DECIMVS. 303 à diguit, quam ob crurum longitudinem ſternendo utaſini equiq́; tu- tò aſſequi non poterat: ob id igitur in genua& tuber inferius recum- bens quieſcit. Talis eſt huic animali ſitus, qualis homini cum ſedet. Non igitur hominis gratia hæc facta ſunt, ſed cameli: nimis enim o por tuit naturam eſſe ſollicitam, ſi ob tam breue tempus ſuſcipiendi one- ris, tot tantaq́; in hoc animali molita fuiſſet, cum etiam homo i pſe pru- dentia, ſcabellis, ſcalis, alijsq́; modis altitudinis incommodo ſatisſacere potuiſſet. Formæ igitur animalibus propriæ, proprij eti am commodi cauſa ſunt. Verðùm dicet quiſpiam: Cur omnia hęc animalia pręſtantiſ- cur animali⸗ ſima formam habent longè ab alijs diſsimilẽ? uit, homo, elephas, came- nobiliora for- lus, crocodilus,& Delphin inter piſces. Conſtat enim abſq́; dubio hęc eenezealana eſſe animalium nobiliſsima, ſi modò homo animal mereatur appellari. omnibus abſi- Cauſa huius triplex eſt: prima quidem, ꝙoporteret animalia hæc eſſe milem. longęua, ſi deberèt eſſe perfecta: quare humido pingui multũq́; permii- xto prædita. Non igit᷑ uires aſſequl ex temperamento poteräãr, indige bant aũt uiribus, quamobrẽ forma equiſita opus fuit. Secunda cauſa eſt, quia extremũ plus à medio diſta quam media inter ſe: du plũ enim medij aut maius duplo eſt extremum: perfectiſsimũ autem extremum eſt, ob id plurimũ ab alijs diſtat, atq; ob id peculiarem formam habere uidetur. Tertia, quoniam perfectiſsima animalia multorum generum colligunt utilitates, ob id quaſi in medio illorum conſtituta uidentur,
B quamobrem& formam ſibi propriam. Nam camelus medius uidetur
inter biſulca ſolipedaq́;, abſq́; cornibus etiam cornutis ſimillimus: gib- bam præter id propriam habet. Homo inter bipeda quadrupedaq́;, glaber tamen eſt, atq; hoc ei proprium non ab alio animali ſumptum, niſi ſerpentes aut piſces adducas, à quorum natura uel plurimumabeſt,
uel omnium naturam induit, utpote omnium etiam particeps. Croco- dilus medius inter piſces& quadrupeda lacertasq́;ʒ. Proprium habetut maxillam ſuperiorem moueat, inferiorem habear firmam. EI ephas me dius inter cornuta animalia carentiaq́; cornibus, digitos habentia in pedibus et ſolipeda, propriam nactus eſt promuſcidem:& ſi licet dice-
re dentes, illos adeo magnos,& adeò exterius prominentes. Eadem di
co de delphine. Sed iam alid properat oratio: nec ſiſti ſinit niſ hoc unü occurreret quod nuper dixi, ſcilicet, cur mulæ ſint ſteriles. Fatigat hoc Siule cur ſte- Ariſtotelem cæterosq́; philoſophos, nos minimè in hoc quæſito labo riles ramus. Declaratũ enim ſuprà eſt, quæcunq; generationem habent im perfectam, eſſe ſterilia: at cum ſemen equi aſiniq́; multum diſsideant, aded ut ſint in terminis extremis eorum quæ ſimul ad generandũ con- uenire poſſunt, liquet quæ generantur ex horum cõmixtione eſſe ſte- rilia. Winus autem his canes Indicos, qui ètigride& cane generantur: minus etiam lyciſcas, ècane& lupo genitas. Similiter& laconicos ex uulpe& cane: nam hi cum parentum naturæ parum diſsideant, proli-
fici ſunt,& in alteram parentum ſpeciem tranſeunt continua ſucceſsio-

304 ne. Quodequidem fieri nõ poſſet, ſi mulę aliqua propria cauſa ſumpta C
DE ANIMALIB. PERFECTIS
ex parentum diſsimilitudine ſterileſcerent. Sed eſt, ut dixi, cauſa hæc
Sterilitatis cau
ſa
Cameli Indici.
De rabie.
communis omnibus quæ generatione imperfecta procreantur, ſeu ex putredine, ſeu multũ diſsidente natura ſeminis maris à ſanguine ſœmel læ. Vnde ex hoc generalis cauſa ſterilitatis habetur. Cum enim ſemina
maſculi fœminæq́; intra limites temperamenti fuerint, generatio fit,&
quod naſcit᷑ prolificũ eſt. di uerd ambo ſemina contrarijs fuerint qua litatibus, generabunt: ſed quod generabit᷑, ſterile exit. Si uerò ſimili la- borẽt intemperie, nihil generabũt. Sunt& ſtexiles in quib. uirga non erigitur. Hi autem, ſi natura cõtingat, parentib. ſenibus ſunt geniti. In quibuſdam ſemen uitioſum eſt, ut in his quibus auulſi ſunt teſtes. Per- mutantur igitur hac commixtione ſpecies, ac deſinunt eſſe. Forſan ex hoc genere erant alces, quos fuiſſe Cæſaris ætate certum eſt: atnuncan ſint,& quid ſint, incertumeſt. Similiter& cameli Indici Pauſaniæ tem- poribus pardis colore& uarietate ex toto ſimiles: at nuncaut nulli funt, aut rari ad modum: inconſtãs enim, ut dixi, eſt cuiuſq; imperſecti animalis generatio naturaq́;. Sed iam tempus eſt uthis relictis ad ge- nus perfectiorum animalium(hæc autem digitos habent in pedibus, non ungulas) tranſeamus. Perfectiora uerd nobis initium dabunt. Perfectiores autem in hoc genere canes ſunt, atq; hiè lupis olimor- tum habuerunt. Cum uerd efferantur, primò quidẽ in agreſtes, indein
lupos, ſicut& lupi cicures poſt multas generationes in canes trãſeunt.
Vnde lyciſcaę lupo caneq́;, nec obſtat uocis uarietas, quando quidem in occidentali India in Hiſpana inſula canes ex toto muti ſint, quanto magis ululare poſſunt, cum etiam aliqui canes domeſtici ululent, tam-
etſi inter oſtenta habeatur. Indicio quoqʒ eſt canes èluporũ genere eſ⸗
ſe, rabies, utriſq; communis morbus, atq́; pernicioſiſsimus:ſed tamẽ in lupo etiam grauior, ac prorſus immedicabilis, adeò ut furens lupus ad ſexaginta animalia diuerſi generis occiderit, in quibus homines erant pluſq́; uiginti: nec quiſqᷓʒ euaſit, qui ab eo læſus eſſet, neq; animal ullũ, cum etiã equus uix ungue nõ dentibus ſcalptus perierit, niſi uir quem multis uulneribus cõfecerat. Cauſam fuiſſe credo, quoòdilli multusef⸗ fluxerit ſanguis. Eſt autem rabies morbus ex putredine ſicca: ob id in fero animali& ſponte ſua iam ſicciore, ſæuior. Omnis tamẽè rabies ubi ad aquę timorem peruenerinu inſanabilis eſt. Vnde Ouidius: Nec formidatis ulla medetur aquis.
Miſcet᷑ canis uulpi& tigridi cõmunibus filijs, qui utriuſq; referunt for mã. Nam cũ tempora geſtationis uteri cõuenerint, miſceri poſſunt, ut in arboribus dictum eſt,& cibus cõmunis extiterit. Alopeca è caneac uulpe, quẽ uidi, maſculus erat& mutus, neſcio an tales ſint omnes. Hoc
animal ingenioſiſsimum uidetur natura homini conſultò copulaſſe, ꝙ
ſemper natura ſimilia ſimilibus nectere nitatur,& morũ ſimilitudo pa-
riat ac retineat amicitiã. Grauis enim eſſet canis homini, ni adedò ſolers
natura
—————— 1
ntur
oſsin hum & ed etian adeo Ilnll
qui ho
2Ot
mran ſtrati runt, alxil
Wrim. gtoue N
übus,
us,ac cadau
parun
ginam hulusa
enno Wxple aum rutt
Rd
narie
niollo lam.
rannl umR
inad Dnnis Mureri cerun üüills Cnen 4 l Mfepl Wulti- ien ludc

uulliſuntrta nuntelle Nun ertumeſt:am lndicipauin les: atnunenn eſt aiuſgme tuthneicde s habertuni is initiumdle tqghielnpäln
deinagahm
nes mncnatrig etas qpnuis Oto muiir gnn meſtaultrun es ebrrägrn Orstd
nidoslmxai
LIBER DECIMVS. 305
A natura eſſet: amatur ob diligentiam& ingenium, quibus placet. Fero- ciſsimi& robuſtiſsimi maximiq́ʒ ſunt in Corſica inſula, tum ob aerem, caner aceniimi
humido enim creſcunt quæ natura ſunt ſicca, tum ob exercitationem & educationẽ. Caput habent maximum corporis cõ paratio ne, quod etiam magnum eſt. Cibus, p ugna, aer, educatio, natura illos immutäat,
aded ut ſpecie differre uideantur. Docentur odiſſe genera quædam ho
minum, ut quondam Rhodi Turcas, Bezerillus Indos. Hic erat canis Canis mirabilis qui homines Indos ab Hiſpanis diſcernebat, autore Gonzalo Fernan- ſenſas.
do Ouiedo. Humanis carnibus maximsè efferãtur,& ſenſum ſupra na turam acuũt:ut ille doctus eſſet, uolentes ducere, nolentes lacerare, pro ſtratis parcere. Quod illi in Dei uoluntatem&i ndulgentiam transfe- runt, ego uel cibo humanæ carnis tribuo, uel uſui, uel potius dæ monũ auxilio. Neque enim placere Deo tantam crudelitatem mihi perſuaſe- rim. Hic uocem pugnantiũ retrahentiumq́; intelligebat, doctus& di- gito uel nomine demonſtratosaggredi, lacerare, trahere.
Naſci animalia hominum moribus ſimilia in ſingulis fermè regio-
nibus, edocet in Lithuania Roſo macha ſeu Gulo, animal quantitate ca Roſomacha.
nis, facie felis, dorſo& cauda uulpis. Hoc enim adeò eſt uorax, utcum cadauera depaſcatur, plenum iam uentre toto, inter duas arbores quæ pParum inuicem diſtent aluo compreſſa emittat quod ederit, inde ad ſa ginam reuertatur. Sic Lithuani ho minum ſunt uoraciſsimi. Reſerunt huius animalis pelles eſſe pulcherri mas, quas ſi quis geſtet, geſtant au- tem nobiles multi, præter etiam gentis communemuoracitatem fiunt inexplebiles comedones. Aut igitur potentia pellistalis eſt, ad actum autem calore hominis deducitur: aut refrigerato uentriculo id contin- git: uẽtriculus enim calore plurimo atq; exiguo abundãs uix ſatiatur.
Sed ut reuertar ad canes, nullum animal eſt tam docile. Docetur ue nari, explorare,& ferre. Vt eſſet inge nioſum, ſiccum eſſe oportuit. Inge nioſiores ſunt qui caput rotundum habent,& naſum admodũ depreſ
ſum. Docentur uertere ueru, ut in caupona Leonis Papiæ: nam ibi plu Caner ueru uer
res inſtructos uideas. Sed filo tantum laboris, tantum induſtriæ& Ope.
rum Hiſpani& milites pleriq; æquare norũt. Natura illis odoratũ acer rimũ dedit: eò magni uenationibus apti, parui in lectis& obſcuro do- minis ſuis blandiuũtur. Vbi feles ſepultus ſit, uel ſt illius pellem ſiccã in- uenerint, reuoluunt ſe: delectantur enim odore mortuæ, quam uiuam oderunt. Putreſcentem tamen reſugiunt: odor enim grauis eſt ſiccæ car nis illis cum putruerit, hominibus au tem omnis. Iracundũ animal eſt, & non ſecus ac homines rixis aſſuetũ. Accurrit enim ſpontè ad pugnan
tes fugientesq́; atq; clamantes, quamuis omnino inco gnitos. Nolarum Canes eur ulu-
ſtrepitu atq; tubarum clan gore, tum aſinorum rudentium uoce, alijsq́; lent. multis magnis ſonis ululant: hæc autem uox illis fletus eſt, ob iræ im- patientiam. Quam etiam ob cauſam lunam inſpicientes latrant& ulu- lant, quòd ſe ab illa contẽni exiſtimantes ægreè ferant. Sic enim& pueri

306 DE ANIMALIB. PERFECTIS
canes curmin-& mulieres cum ulciſci iniurias nequeunt, plorant. Cum membrũ oſ
Heu Peden ſeum ſit, ne uentrem urina conſp ergant, mingentes pedem eleuant. Indi kelt cio eſt, quod nec fœminę nec catuli id faciunt. Nam fœminis nullumeſt membrum, catulis uerd aded molle, utuerſus terram flecti poſsit, atq; ſic meiendo haud uentrem conſpurcant. Sagacitate tanta ſunt, ut cer- uum laſſum in gregem fugientem ab alijs ſeligant, ut fatigatum uexan tes ſtimulantesq́; aſſequantur.
Ve nanĩ ferme ſponte, docent᷑ explorare. Quidã odore aues explo- rant, quos ſagaces dicũt, uulgus brachos: alij lepores& ceruos, qui pri- mum retinent nomẽ. Sunt& retiarij, qui intuitu terrent perdices ac co- turnices do nec rete capiantur. Cõmune omnibus canibus eſt domum
tueri, oblatrare aduenis,& perſequi pauperes,& qui laceratis ueſtibus 8 ian u e ſunt. Inſtruuntur ſenſim ad ferendum: primò proiecto pane, ſed ſicut ſerre. parẽère imperanti& ad ſe uocãti cogatur:pòſt panis pyxidi clauo inclu ditur, ut cum panem famelicus inuaſerit, pyxidẽ ferat uocatus, ne panẽ relinquat. Senſim uerò a clauo panis aufertur, ut tandem cõſuetudine pyxidem clauo mordice capto referat. Sic tandem ferrum reportat, ea- demq́; ratio ne lapides,& quicquid eſt difficillimum. Tandem aquista bella immittit᷑ cum pane, inde clauus cum pane: eadem induſtria panis clauo adijcitur muro infixo, ut canis non ceſſet donec clauum eruerit. In omnibus fame opus eſt magiſtra, iuxta Perſianumillud: Venter negatas artifex ædi uoces. D Semeſtri ſpacio temporis ſic canem erudiui, ut nec puer docilior uideri poſſet, aut ad mãdata prõptior, cum nutusi pſos intelligeret. Et quam- uis totum in docẽtis induſtria ſit repoſitum, eliguntur tamen piloſi, ac pilo minime recto, ſed tenui atq; molli, tum prono: in genioſiores hiui- dent᷑,& patientiores laborũ, ac magis obedientes, qui& parũ latrant, ut melitei gratiores, nullius tamen uſus ob paruitatem. Certa non eſt ca num magnitudo, nec ingenium, nec color unus, necuox. Alij boues fer mè æquant magnitudine, alij muribus non ſunt maiores, muti alij, alij clamoſi, alij ululant etiam. Rubei, candidi, ruffi, ni gri, uarij, alij obeſt, alij curſores, alij macilenti, rudes alij ac quaſi ruſtici, alij manſueti, cru- deles, alij feroces, timidi alij,& quidem apti ad omnia, ſeu ſenſibus ſeu ingenio ualeant. Ita deniq; nihil moribus& uarietate hominum diſcri mina adeò æmulatur ut canis. NVerum quidam præferũt Elephantes, alij cercopithecos canibus, in duſtria& ſagacitate. Elephantem uidiſſe ſe refert Arrianus, qui cum in auribus bina haberet cymbala, promuſcide alternatim ea tangebat ad rhythmũ, ſaltabatq́; pro rhythmi ratione, cęteris eum imitantib us, cho reamq́; ducentibus. Iidem tanguntur miſericordia,& regem adorant, & iuramentum norunt,& exi gunt,& ſidera uenerantur,& ſui miſeret, agnoſcunt ſeſſorem,& ultionè expetunt ab his à quibus iniuſtè uexan- tur,& nihil ad humanitatem deeſſe ei uidetur, præter ſermonem, cuns multi
Elephantis for- Mal.
j ret, Peim attin Seda none quane abite auim amt atẽ ruen
libn
mul gi 1 lllia mul runt bus mnell 3 bigi luus later aſcet ſcih tusc geſſ modi tusill
1
ritel
clepl prol dum. arte weger unct uc rbus
anter
tism ift
mor
dum tt.

canibösin qui lacerat un decto pareſ spyxidichun Lrat uoals
tandemcilte rterrum wpew m. Tanimn ademinduinn onecchuunm numillud:
cpuerducleus ntellieraig untureragn d:ingniirdti „q uüwitm tem Centalt ccuox di- 2 niiormuti igriumjint ch al narl nnii cuſciu ntehoniun,
thecvis „d. rriarusc
LIBER DECIMVS. 307
A multi etiam homines bruti& diſciplina& morib. ipſis elephantis ma-
gis uideãtur. Vidimus nos elephantem reginæ Mariæ Bohemorum, filiæ Caroli Quinti Cæſaris, iuuenculum, annum ſcilicet agentem deci- mumtertiũ:nam florent circiter annum L X. uiuunt ad o C. certe, refe-
runt plurimiad C cc, quod uerum exiſtimo, ſed rarò: uelut in homini bus, quorũ etſi ſit plerunq; longiſsima uita LXXX. annorũ, uiuunt ta
men aliqui rariſsimo exemplo ad CX x. plures tamẽ excedũt LXXX. Isigitur aded docilis erat, ut ſeſſorem ſuum planè nõ ſecus ꝗ́;ᷓ homo a- lius intelligeret. Imperabat, admonebat, uno uerbo opus tantum erat. Inter reliqua cum aſcendere uellet, dextrum crus flectebat: utq́; ſenſim aſcenderet, illud eleuabat: baculum quo regebat᷑ ubi excidiſſet promu ſcide acceptum porrexit ſeſſori, quem adeò diligebat, ut ab illo admoni tus ꝙabſconditurus eſſet ſe in cœnaculo maiore, cum quiſpiam diceret, Seſſorem tuum quęrito, ad illum rectà iuit, inuenitq́;: inuẽto mirumin modum blandiebat᷑. Vbi archiepiſcopus Mediolanenſis adeſſet, moni tus illũ inclinatis anteriorib. cruribus& capite ſalutauit. Vhi ille dice- ret, Effare aliquid, mugiuit. Sed præſtat formã adamuſsim deſcribere. Primùum quidemillius altitudo tanta erat, ut homo erectis manib. non attingeret dorſum,& erat, ut dixi, iuuenculus. Craſsities duorũ boum. Sed adultis& maximis(nam& in his uelut equis alijs que animalibus non exiguum diſcrimen ſecundum regiones& ſtirpes) pro Xx x V. quandoq; bobus corporis moles eſt. Altitudo maximis uſq; ad decem cubitos, quod facile eſt etiam coniectari ex dentium magnitudine:huic
enim cuùum tactus eſſet, dentes cubirum cum dimidio non excedebant, cum tamen uiderim ego non ſemel qui fermè ſex cubitos uel incuruiæ/
quarẽt:qui ſi recti fuiſſent, longiores planè fuiſſent ſeptem cubitis. Nar rat enim Ludouicus Vertomanus uidiſſe duos qui põdus CcXxV
librarum æquabant. Poteſt unuſquiſq́; ſecum reputare, quanta debue-
rit eſſe animalis illius magnitudo. Sed ad ordinẽ reuertor. Longitudo elephantis minimè altitudini reſpondet: eſt enim multdò altior quàm pro longitudinis ratione. Crura habet teretia, ac ad columnarum mo- dum, atq; in hisiuncturas. Coxæ rectæ deſcendunt, nec in anteriorem partem ut bobus exporriguntur: hocq́; ideo contingit, qudòdiunctu- ræ genuũ ſunt æquales, atq́; adeò æquales, ut niſi flectere crura uideas, iunctura carere credas. Inde natam exiſtimo opinionem quòd iunctu- ris careant, quam ſuſpicionem auxitillius inceſſus: nam diſtentis cru-
ribus acſi iuncturis omnino careat, ambulat. Sunt autemilliuscrura
anteriora poſterioribus longiora. Porrò inceſſus ille cruribus diſten- tis, maximi roboris argumentum eſt,& cauſa uelocioris inceſſus: nam difficilius mouetur quod à longiore ſpacio: ut in haſtis, quæ difficilius mouenturex imo quàm ex medio:& æqualis angulus tantò maius ſpa cium intercipit, quantò cruris ſuprema pars à genu ipſo longius diſtite rit. Pedes rotundi in quinque digitos diuiſi, ſed diuiſio ea obſcura eſt.
[2

308 DEANIMALIBVS PERFECTIS 1 Sunt autem plani& abſq; munimento ullo, unde excogitata ratiò ſe-C duth candi pedes ſecuribus à Romanis: ſunt enim latiutorbes plumbei qui- car bus ad ueſcendum utimur. Maſculus maximum habet membrum ge- mec nitale, quod fermè uſq; ad terrã attingit, licet alij hoc negent. Eœmminæ uam- duæ mammæ tantùm, atq́; adeò paruæ ut ſub armis latitent. Caudaut belco ö ſuis pro ratione, ſed fermè abſq; pilis ullis,& prælonga, aded ut Aterrra gre, ö imum eius ne palmo diſtet. Cutis quoq; imò corium duriſsimum,& ſi- ruun militer abſq; pilis:rariſsimus enim eſt, ut unus autalter hincinde colli- ſetoe gatur. Cancellis uerò tota contexta uidetur. Piloſus eſt dorſi ſuprema enuft parte: quæ etiam aliqualiter iuxta renes in gibbam aſcendit:& auribus caten ipſis, quæ prægrandes ſunt, ac quaſi duorum palmorum, abſc; formwa inde, aurium, ſed quaſi quadratæ ſunt: his in duobus locis frequens pilus nese eſt, ac ut cæteris animalibus. Color toti corpori unus, ſcilicet fuſcusci- muit nereo immixtus, ita ut nõ alter ab altero diſtingui queat. Collum bre-⸗ grri ue. Caput uix à collo diſtinguitur. Oculi ualde parui, ſed tamen acutè uerlis cernit. E ſuprema parte frontis naſus exporrigit᷑, nonut in alijs animaa mlil libus iunctus capiti, ſed diſiunctus, qui uſq; ad terram exporrigitur,ut diote tanta ſit ſermè eius longitudo, quanta animalis altitudo: proboſcidem ktcr uocant, aliqui etiã promuſcidem, pleriq; manum. Hanc ut dixi narium umel loco eſſe nemo dubitat, poſtꝗᷓ diuiſa eſt ut naris,& ea reſpirat elephas piunt atque odorat. Imum eius quale porci naſus, color, ro tunditas, diuiſio. fereu Sed ſubſtantia proboſcidis multum à naſi ſubſtantia differt: uſus uerd Mqa multiplex. Nam tota neruea eſt& coriacea, adeò ut eam colligat ata;ʒ pſecu b remittat quomodolibet: breuem enim quandoq; adeò facit, ut uix cu jyoar bitum ſuperet, atq́; tunc latiſsima eſt: quandoq; uerò ita extendit, ut aan iin guſta deſcendat ad terrã, nõ craſsior fermè humano brachio: eſt tamen ima mollioris ſubſtãtię quàm reliqua cutis, atq; ideo Romani præſcindere tSw D“ eam aggrediebant. Circumuoluit eam undiq;, atq; maxima cum celeri aſleq b b tate: ſilibet, ea haurit potũ, cibũ quoq; capit,& in os mittit: nam pro- Regi muſcide nõ edit, ſed ore: nec ore edere aut bibere poteſt abſq; promu- namt ſcide. Os itaqʒ latitat ſub capite, ſimile ori ſuis: ſed dentibus omnibus dib. ͤ tam ſuperioribus qᷓ; inferioribus caret, nudasq́; habet gingiuas, necul- uchli b los habet alios dentes qᷓ; molares quibus edit,& duos illos prælongos blän qui altrinſecus prominẽt, è mandibula nati ſuperiore,& uerſus terram Äins deſcendentes, proboſcidemq́; in medio habentes. Atque hi ita deſcen⸗ ſalle: D dunt, ut caua dentis pars anterior ſit: quæ uerò animal reſpicit, gibba. qꝗn ldeoqʒ acies ipſa ſurſum reſpicit, ut ſi caput eleuet, facile in ſinu dentiũ beliid poſsit trabem aut tranſuerſum hominem ſuſtinere. Porrò proboſcidi gali tantũ roboris ineſt, ut arbores quas uiginti homines euertere nequeũt, uime G proboſcide circundata uno uel altero ictu proſternant. Vidimus nos ueli capite illum quæ cupit euertere prementem: iuuatur& dentibus illis ſeeœnte pro minentibus. Linguã adeò paruam habet ut uix conſpici queat. Vo. xxcic cem dupliciter emittit: ex promuſcide uelut tubę raucam,& ex oreuc aae
lut

boci ſagmn nus, ſclicii qucat. Colua arui, ſcdtmen onutinalfen tam exporiite itudor proti Hancutchim Jeancpmin
„rotundtscut
tiadiferubu duteanallgan adeofuh G eroinontun o bnürttum Lomapcdüt pmnman 1osmit un- pottkuüigh densbosor,- bet grguu
—
8 9 4 uosilospels
A lut hominis loquentis ſimul ac ſpirantis, unde ſpirabundam ea
LIBER BECIMVS. 309 muo⸗ cat Ariſtoteles. Palàm eſt aũt hanc ad affectus ex primendos,& maxi- mècommiſerationem eſſe accõmodatam: ob id nil mirum equos non tam animal quàm uocem utranque maximè formidare. Cæ terum in bello ſolebant Indi enſem duorum cubitorum Ppromuſcidis imo alli- gare, cum quo hoſtes occideret. Solet enim ſola uoce rectoris moni- tus noſcere quos ferire debeat,& à quibus debeat abſtinere. Tantum uerò etiam corpori ineſt roboris, ut duo ex his iuncti nauem maximam onuſtamin terram trahant. Olim quoque& nunc Indi ſolent duabus catenis ferreis circumligatis ſub uẽtre duas addere clitellas alterã hinc⸗ inde, illisq́; ligneum ſuperimponere caſtellum in quibus ſeni homi- nes erecti,& quandoque etiam uſque ad quatuordecim, pugnantes o- mni telorum genere, ſtant. Sed nuncob tormenta bellica euiluit id pu- gnæ genus, tum maximè quòd elephantes ignem formidant: ideoć; ad uerſus illos Indi faces ferre ſolẽt, à quibusadeò terrentur, ut longè plus mali fugiendo ſuis quàm hoſtibus pugnando inſerãt. Fœminæ iracun- diores ſunt ac ſæuiores robuſtioresq́; maſculis, licet corpore minores. Et, quod mirum eſt, cum tam tardè ad iuuentutem perueniant, àX II. tamen anno geſtare ſœtum, cuuim celerrimè, à x v. cum tardiſsimè, inci- pPiunt:ferunt autem toto biennio. Similiter maſculus quinto anno Ve nere uti incipit, coitq́; uere, nec niſiſin gulo triennio redit ad Venerem:
B& quam ſemel grauidã reliquerit, inire amplius non ſuſtinet. Catulus
ipſe cum naſcit trimeſtrẽ uitulũ æquat: cumq́; ambulat, adeò gradatim progredit᷑, ut mula edocta autaſturco uideat᷑. Grandiores aũt adeò mol liter incedunt, ut uelut nauigantib. per mare, his qui non aſſueti inſede rint, aut in ligneis caſtellis uehunt᷑, nauſea cõmoueatur propter corpo/ ris magnitudinẽ. Licet leniter incedat, homo greſſu concitato uix eum aſſequi poteſt. Cibum maximũ ca piunt& potũ, ſupraꝗ́; credi poteſt. Regionibus frigidiorib. alunt eos frumẽto cocto& melle, ut cœli iniu riam ſuſtinere poſsint: in proprijs aũt regionib.herbis& ramis tumfru
ctib. ueſcunt᷑: unde arbores ob id proſternũt: habitant locis paluſtrib. atq́; limoſis, regionibusq́; calidis. Sunt cupidi glorię:& quę diſcũt die,
ſolẽt nocte meditari. Ferunt aprorũ uocẽ formidare, ut ab equis formi- dant᷑. Sedhunc quẽ hic uidimus adeò nõ formidare equi uidebant᷑, ut mulæ alioquin timidiſsimę adeum ſpõtè accederet: quamobrẽ de iratis elephãtis& in pugna, acde uoce ipſa eius id intelligendũ eſſe reor. Pro boſcidi tanta facilitas tractandi, ut etiã ſtipem colligat: unde illud Au- guſti adagiũ, Tanquam ſti pem elephianto porrecturus: conſtringite- nim eam in imo ut libet, partesq́; alias extendit, alias contrahit, ut non
melius digitis homo quicquam apprehendat. Precioſiſsima in illis ſunt
dentes hi qui Prominent,& uirga, apud Indos etiã, ut maximi ueneat, neſcio in quemuſum niſiob Venerem, ideoq́; expetita Regibus. Den- tes uero ipſi, quia ex his ebur optimũ cõſtat, namex omnibus elephan-
3

310 D E ANIMALIB. PERFECTIS
Pbur quid ſit, torum oſsibus fit: ſed præcipuum ex his dentibus, uiliſsimum ex oſsi- C etiã quot gene- Pus: medium eſt quod ex dentibus molaribus. Omne ebur tenax eſt,— un. ſolidum& candidu, ideoć; ad pectines nihil melius. Nobilitas illi tan- gu⸗ ta ut inter gemmas& aurum ſedeat, quamuis copia uiliorẽ efficere de- ſi 1
Tbur quomodo beret. Seruatur oleo uel aqua, aliter ſiccatur: ſiccatum primò nitorem 65 ſeruetur. anittit, inde exeditur, demum etiam frangitur. Defenditur igitur ab ae lial ris iniuria uapore olei aut aquæ. Iuuenculis candidiores& molliores, uul
ut in onini animalium genere dentes:ſenibus grandiores, duriores, ſic- al
ciores, nigriores: optimi ad opera quæc; in adultis. Incertũ eſt an mu- jum
tentur dentes hi: ſed ſi mutantur, ſemel omnino tantum mutari neceſſe ibus
pauſmiæet phi eſt: obid nata diſputatio inter Pauſaniã& Philo ſtratũ: Pauſanias cor nult loſtrati dibuta nua, Philoſtratus dentes eſſe cõtendit:diſputatio ſanè pulchra, ſed mo- nge ate aanten re Gręcorũ, maximeq́; oratorũ, inutilis. Iuba& Pauſanias cornua eſſe obi aiunt. Primum dicit luba, cornua nunquã mutant᷑, ut in bobus& ca- pumn pris:dentes mutant. Elephantorũ dentes nõ mutantur, nõ igitur ſunt Aci
dentes, ſed potius cornua. Pauſanias aſſumpto cõtrario idem cõcludit, uod
inquit enim: Cornua mutãtur, ut inceruis: maiores dentes nunquam, tned
neq́; enim apris hi qui prominẽt mutãtur:at dentes elephantorũ mu- it cl
tantur, non igitur dentes elephantorũ dentes ſunt, ſed potius cornua. tesno
Dentes quoq; e mandibulis naſcuntur, cornua ex temporibus: at ele- atot
hantorũ dentes ex temporibus naſcuntur, non ex mandibulis, hocC; ilund
uidiſſe in elephanti caluaria affir miat Pauſanias. Deinde dentes qui ful b uinen
mina in apro uocãtur, in mandibula inferiore naſcuntur: at inelephan lique
to palàm eſt, ſi moddò ex mandibula oriantur, ex ſuperiore oriri. Eleæ- riliu
phas quoq; exacuere illos ſolet ut tauri cornua, quod in dentibus inſue undi
tum eſt. Deniq; elephantorum dentes igne molliuntur& diriguntur, lüſte
quod propriũ eſt cornibus: nam dentes potius uruntur ab igne quàm utx molliantur. His quinq; rationibus tum Iuba tum Pauſaniasutuntur, tlem.
ad de monſtrandu, elephãti dentes dentes nõ meritdò eſſe, nec appellari nd ad debere, ſed cornua potius. Nos quoq; duas ratiões firmiores adijcimus. uiſt
Primam, quòd elephantorũ dentes teretes ſunt exacteq́; rotundi, abſq; ueere
acie, quod cornibus propriũ eſt. Nam dentes omnes mucronati ſunt, lenit
ut apri,& canũ atq; aliorum omniũ. Elephas etiã dentibus ut dictum loraft
eſt caret in anteriore parte, nõ ſolum ſuperiore mandibula, ſedinferioo d'ir
re etiam, quod propriumeſt ſolum cornigeris animalibus. Elephanti ſtuma
igitur cornua illa erunt. Philoſtratus autem tres adducit rationes ad d⁴ in.E monſtrandum quòdhi dentes ſint, non cornua. Primam, quòd corniæ qupe bus iuxta annorum numerũ circuli quidam innaſcuntur in radice, utin ſuuyr
bobus ac capris:dentibus nihil, ſed ſunt undiq; leues, nec annorumnu- ſeeſ
mero quicquam accedit præter magnitudinem: at elephantorũ dentes uitc
tales ſunt ſcilicet, leues& abſq; circulis. Hi etiam ſolidi ſunt undequa- Wappßs.
que, nec inane habent quicquam præter exiguum foramen, quod pro- aula
prium eſt dentibus. Cornua uerò uacua ſunt intus, ut in bobus ſpecta- ſdlu rE licet.

1 ru Jölüinn LIBER DBG IMVS. 4 8 311 Aweöun 1 4 re licet. Nullum etiam animal eſt cornibus præditũ niſi quod ungulas ueähltan habet& bifidas, ut cerui, capreoli, boues, capræ: at elephas neque un- narinichen gulamh aber in pedibus, ſed digitos: nec bifidos, ſed in quinq partes di un 3 1 f t nctos. Talia nugantur Grærci ſtupore maximo leuitatis& imperi- dc an on tiæ: nam prima ratio dicentium cornua eſſe, adeo abſurda eſt, ur o ppo- ünie ſita ſuppoſita aſſi umant ad idem concludend ũ. Alter enim ſcilicet Iuba 4 bmzn uult, nunquam mutari elephantorũ dentes, Pauſanias uult mutari: nec Nrhanu ſ alteru trum con cedatur„quicquam concludere po teſt„cum tam den- tum 4 tium quam cornuum quædam mutentur, quædam nunquam: ut in cor Anaän nibus cerui mutant᷑, boum non mutant᷑. In dentibus apri fulmina non ratl: paui mutantur necmolares, anteriores autem mutant᷑. Illud uerò ſtuporis anepulämaat ingentis argumentum quod Philoſtratus dicit, dentes elephantorum Bns ob id mereri dentes a ppellari, quod ſolidi ſint, non inanes ‚ut cornua: int, utin dodu
primum quòod non omnia cornua ſunt inania, imò pleraque ſolidiora, tantun nät utcaprarum& ceruorum: inania ſunt boum& bubalorum. Deinde trarioidemdt quod maius eſt, quodq́; illum arguit adeò fuiſſe in ſcribenda illa fabel- esdamamg la negligentem& oſcitantem, ut nunquam ne dentem elephantis uide-
tes elephernn rit, cuius ſemper maxima fuit co pia, ut audeat dicere, elephantorũ den ut, ſedpouumn tes non eſſe intus uacuos, cum manifeſtè ſint uacui, ut aprorum fulmi- tempertur na tota illa parte qua tem pori inſeruntur. Sed neque dentes omnes ſoli ex mandbub di ſunt, quod ille præſupponit, cum dentes, ut di xi, aprorum qui pro-
Deindem B minent tota ea parte qua mandibulæ iungantur, ſint inanes& uacui. ſcunrraüd ltaque pudet iam tactæ ſtupiditatis illorum: tu m uerò quæſitum illud ſupanmd nullius prop émodum uſus—& quod 4 ſubſtantia rei quærendum erat: uoditnuii nam duobu suerbis res abſolui potuit. Con ſtat enim eſſe den tes: nam unmibn ſubſtantia eſt alba, minimè perſpicua, nec flecti ſpontẽ apta: led ſicoga- aa tur, rumpit᷑. Ecce quod habes quæſiti propriam diſſolu tionẽ atq; peru runtras tilem. At igne tamen ducitur: concedo, docebimus& oſſa igne duci, ſed nPuimm nõ adeò faciliter ut cornua. Illud potius præſtabat quęrere, cur elephas
ritdclenun tali ſit forma pręditus, atq; eò maxime quòd dentes maris prorſum caui imrmc tate reſpiciunt, fœminæ autem gibba, ut in figura uides. Hoc de
actes fœmina nos haud uidimus, ſed credimus Ariſtoteli conſtanter Mas. nnes müele hocaffirmanti Quxærendũ eſt igitur hoc diligen ter: neq; enim
Senivas obiter hæc naturã feciſſe credendũ eſt, ſed magna cum neceſsi-
mdbubt aate maioreq́; ſapie ntia. Hoc aũt fieri non poteſt niſi propoſito
mnbu9 fine. Eſt aũt finis, ut poſterius do cebimus, naturæ optimãaſſe-
ducirasa, qui perfectionẽ in cũctis: id aũt eſt aſsimifari dijs, ut ita dicã. Illi Fœxmina, rimmg aut præcipuè pręcellũt longitudine uitæ, probi tate, beatitudi-
unturift 1 ne, ſapientia,& ſecuritate. N aturę igit conatus erat utanimal ſi
es ecanl mile quãto magis ꝑ 0 ſle et effingeret. Vt igit longæuũ eſſet, prin b
dephuun cipijs uitæ plurimũ indigeb at: ea ſunt calor& humi dũ. Similiter& ma oliiſund— gniteadine nõ ſolum ut tutũ eſſetab iniuria cunctorũ aliorũ animaliũ, dund n od ut acris uiolentiæ reſiſteret, Nullum enim animal paruũ poteſt eſſe
utif 6

312 DEANIMALIB. PERFEECTIS
ualde longæuum. Nam ſi tenuium ſit partium, ab aeris circumambien/ C
tis aſsidua pulſatione atteritur& diſsipatur. Quòd ſi craſſa ſit ſubſtan- tia, ſpontè citò interit, ut boues. Erat& magnitudo ad ſecuritatem com moda, ſicut& bonitas temperamenti ad ſapientiam ſimul& uitæ longi tudinem ac probitatẽ neceſſaria erat. At ut calor& humidum abunda-
ret, in calidis regionibus ipſum naſci oportuit,& habitare in paluſtri-
bus locis: quò fit ur in India ſolum& Africa inueniat᷑: nam hæ ſunt cali- diſsimę regiones: Indiq́; multo robore& mole corporis Africos ante- cellant, quia India aquis abundet: Africa autẽ aridior ſit. Oportuit au- temut plantis& fructibus& herbis ueſceretur, namaliter probum ani mal eſſe non potuiſſet:animalia enim omnia quæ carne ueſcuntur, ſunt iracunda, fraudulenta, crudelia& ſuperba. Accedebat quòd tantæ mo- li plurimus fuiſſet neceſſarius cibus, ut uel perpetuò eſurire, uel anima- lia cuncta deſtruere cogeretur. Erat etiam neceſſarium ut in perpetuo motu ad perſequendas feras eſſet quod tantæ moli fuiſſet incõmo dum.
Sed herbę tamen cùm exigui ſint alimenti, breuem uitam effeciſſent, ut
Mandibula inſe rior edendo ſo- lum mouetur, ſuperiorſemper
inquit Hippocrares: quamobrem oportebat eum truncis arborum& fructibus ueſci. At his terræ plurimũ admiſcetur& lapillorum quan- doque, ob id neceſſarium fuit ut illius corpus àtalium eſu haud offen- deret, aliter perpetud ægrotaſſet. Non igitur terra aut lapidibus deuo- ratis offendit᷑. At fructus& rami arborum perſæpe altiores ſunt quàm ut animal efficere poſſet tantæ magnitudinis quod poſſetillos attinge- re: duritie igitur capitis proboſcidisq́;& dentibus illum muniuit ad e- uertendas arbores. Adiuuat& proboſcidis longitudo ad decerpendos fructus& ramos, ne uniuerſas arbores euertere cogeretur, quodilli la- borioſum fuiſſet atque damnoſum, nec ſoluùm ipſi, ſed alijs, ſublato ali- mento in poſterũ. Vt uerò tutum eſſetà leonibus, dentes illos effecit: nam cornua inepta erant propter duas cauſas: tum quia coguntur col-
lum inflectere, tum quia hoſtem non tam bene uident. At colli flexura
longitudinem expoſtulat: ut igitur eſſet robuſtiſsimum, collo breui opus fuit acminime flexili:unde& leones ceruicem rarò aut parum fe-
ctunt. Eſtq́ʒ id etiam ſignum in hominibus, ſià natura ſit roboris& for titudinis. Dentes igitur illos ante finxit, utq́; eſſent robuſtiſsimi& com
modi, non iam mandibulę inferiori, imò nec ſuperiori, ſed temporibus inſeruit. Nam mandibula inferior ſola edendo mouetur, dentes ſupe- riores nunquam: quamuis plurimi hoc nec in ſeipſis animaduertant. i igitur dentes in inferiori mandibula fuiſſent inſiti, robur ob illius parui tatem habere non potuiſſent,& periculũ luxationis in magno niſu attu liſſent,& co medendo mirum in modum fatigaſſent& tardaſſent ele- hantem. At quia materia dentiũ opus erat adtam prægrandes dentes fingẽdos, ſuſtulit dentes omnes anteriores tam ſuperiores qᷓ; inferiores, ut exhis illos conficeret. At dẽtibus illis impediebat᷑ ne os in terram ex- porigere poſſet, ſimul ac breuitate colli,& quia dentibus anterioribus careret,
are
rat: col. &e exl ſcas quu plel atul caflc riſs rita util rach temt
cell quis &co bus nlann pedl get et Aqu lures. K
nol

uelurneuün arum utin 3 ituiſletinänn 1 uinmefkai ntrunchahn R Lpilenns aliumedubadt aaut lapichad pealtorsimn d poſfalum Sillummuna tudoadbrnad d gerau uli ledistürn. s, densluci m qui aeen dent Noli- Gimum o urardauyr- rurabtmdos trobuſtbn
N
0
LIBERDECIMVS. 313
A careret, ob id neq́; cibum ex terra, neq; potum è fontibus haurire pote-
rat: his omnibus longa ipſa proboſcide,& inani,& ad modum manus comprehendente omnia, tum firmiſsimo corio& neruis, tum uinculis & cartilaginibus ſuccurri t, effecitq́; ob idut contraheret᷑ ad libitum, uel extenderetur, uel circumuolueretur undequaq;: unde illa& cauda mu ſcas& crabrones elidit. Sed cum ibi maior copia ſit harũ infelicitatum quàm ut cauda uel proboſcide poſsit omnes excutere, ſimul etiam pro- pter loca quędam quæ neque cauda neque proboſcis commodè poteſt attingere, his incõmodis duobus modis natura ſuccurrit: primum cute cancellata, qua illas comprehenſas collideret: ſecundũ, ut cutis eſſet du- riſsima atq; craſsiſsima, quod etiam ad arcẽdas iniurias aeris,& ad ſecu ritatem tum leonum tum aliarum grandiorum ferarum fuit non ſoluum utiliſsimum, ſed etiam neceſſarium. Quo factum eſt ut tanta&e tam du- ra cute non fuerit commodum edere pilos: nam materia pilorum in cu- tem translata duriorem illam efficit,& minus etiam erant pili ob id ne/ ceſſarij: qui tamen ſiadſuiſſent, magnum incõmodum attuliſſentin a- quis& paludibus uerſanti. Vnde ſic ſemel excuſſo tergore, totus nitet, & celerrimè ſicceſcit. At cuum lingua ſit ob dentes, elephas autem denti- bus anterioribus careat, lingua parua& intus recondita opus fuit, quo niam dentibus molaribus inſeruire debuit. Simul ſi magna fuiſſet, im- pedimentum afferret ne proboſcis cibum uſq; ad dentes molares porri geret. Sed quia opus erat ad uitæ longitudinem optima maſticatione, & quia etiam cibus à dentibus nullis anterioribus diſſecari poterat, mo lares adeò robuſtos& tam commodè fabricauit, ut quemadmodum te ſtatur Ariſtoteles, cibum omnem confeſtim redigat in farinam. Simul etiam conſuluit ut diu geſtaretur catulus in utero, tum propter uitę lon gitudinem, tum etiam ipſius uitæ longitudo cauſa fuit ut quamuis bien nio fœmina in utero ferat, multos tamen poſsit generare. Neq; enimul- lum animal quod parum in uentre matris geſtetur, Iongæ uitæ eſſe po-
teſt. Oculorum paruitas fuit, ut cum non recondi poſſent, tutiores fo
rent ab ictibus. Recondi non poterant, quia à lateribus poſiti non ui-
diſſent ea quæ antè occurrerent: neceſſariũ fuit autem eſſeà lateribus, ne ob nixum dentium& proboſcidis propinquitatem læderentur, at- que ita animal ante ſenium cæcum efficeret᷑, tum maximè quia longiſsi- mæ uitæ futurum erat. Cumq́; ob roburac dentes caput magnum effi- cere cogeretur, informe, ut ita dicam,& ſine rotunditate effecit: qualiſ- cunq; enim additio ad ornamentum facta capiti, ipſum in immẽſum au xiſſet: ob id ualde deforme caput habent elephantes. Diximus de illius uitæ longitudine ac ſecuritate, quę etiam cum ſummo robore cõiuncta ſunt. Sapientia uerdò ex temperamento procedit, uitæ diuturnitate au- getur& confirmatur. Vnde ſenes ſapientiores,& qui ex eis naſcuntur. Et nullum animal breuis uitæ ualde ſapiens eſſe poteſt. Vnde ſapien- titsima animalia ſunt, camelus, elephas& homo. Sed& eadem omni-
R

314 DE ANIMAILIB. PERFECTIS
bus alijs uitæ longitudine præſtant. Ex ſapientia uerò probitas proce- ſun dit:hoc enim demonſtratum eſt à nobis in libris de ſapientia. Sed& ab qui eiſdem cauſis, ut dixi, ex quibus uitæ longitudo& ſapientia ipſa. Vt ue et ro ſelix eſſet, probitate ac ſapientia conſultũ eſt: ſimul etiam ut eſſet gre nan gale, quod etiam ad ſecuritatem multum conducit. Soliuaga enim ani- adu
malia omnia ſunt infeliciſsima: omnis enim felicitas quæ eſt præter con templationem, conſuetudine habetur, qua charos noſtros tuemur& & ſouemus,& ab illis mutuò colimur. Itaque iam manifeſtum eſt, cur elephantem ſimul maximum, robuſtiſsimum, longæuiſsimum, ſapien- tiſsimum, manſuetiſsimum, ſecuriſsimum& feliciſsimum omnium bel luarum natura crearit, quoniam ſcilicet quinq; ex his partes erant ſum- mæ perfectio nis ad imitationem illius ſummæ quæ in Deo eſt: reliqua duo adilla quinque neceſſaria erant. Ex quo patet hominem ipſum eſ- ſe alterius generis ab omni belluarum natura diſiunctum, immortaleq; quippiam: nam ultimam perfectionem, quæ ex mortali materia confi- ci poterat, natura elephãto largita eſt. Videtur autem hoc animal cum ſue aliquid habere ſimilitudinis, cauda, proboſcide, cute, temperamen- to& moribus: irritatum enim efferum eſt, aliàs mite:& ſues ipſi grega tim incedunt,& loca paluſtria diligunt,& oculos habent paruos. Cæœ- terum ſues bifidam habent ungulam, elephantes quinq; digitos haud diuiſos, ſed ſolum leuiter diſcretos. Carent& dentibus anterioribus e- lephantes, ſues habent& fulmina etiam in inferiore maxilla, non in ſu periore, neque in temporibus. Gerit hoc animal inimicitias maximas Rhinoceros. cum Rhinocerote: hic eſt Indicus taurus. Corpus habet elephanii fer- mè magnitudine, cruribus breuioribus, colore buxeo: totus teſtis qui- buſdam in modum clypei armatus eſt à natura. In maris extremo iuxta nominis etiam ſui ſignificatũ cornu gerit palmi longitudine paulò ma- ius, duriſsimum, firmiſsimum, rectum atque præacutum, ſed quod uer ſus frontem torqueatur, quodq́; pugnaturus exacuit. Sunt& quidam ex his qui aliud exiguum etiam cornu habeant in tergore. Referũt an- no ſalutis M. D. X III. delatum unum ad Luſitaniæ Regem Calendis Maij, quem Rex biẽnio poſt ſpectaculi cauſa Vlyſipo nę cum elephan to commiſit, uicitq́; Rhinoceros. Adeò nihil natura uoluit omnino ab incommodis eſſe tutum: nam elephantem hic ſolus exagitat, dicũt qui- dam& ſerpentem: ſed ſocietas elephantem tutum ab utroq; reddit, nec periculo ſubiacet, niſi cum cauſa aliqua à grege ſuo diſiungit᷑. Rhinoce- rotẽ Pauſanias uidit, agnouit& Plinius, nõ tamen Ariſtoteles. Cõſtat hunc longe alium eſſe à Monocerote, cum quo ſolum nominis ſimilitu Monoceros. dine colludit. Eſt autẽ Monoceros animal rarum, equi magnitudine, pilo muſtelę ſimillimo, capite ceruino, in quo cornu creſcit unicum, cu bitorum trium longitudine, media in fronte atque rectum, in imo au- tem amplum, tendens in aciem. Collum breue, iuba rariſsima,& in al- teram tantum partem tendente, crura uelut capreolo tenuia, poſterio- b rum

thominenii nortalimanne tem hocun ite:&ſuo habentpud quinq; dini ttibus anrroh dre maxilau inimicnsmn shabettgin rxeo: vattiu- mariserruun nituderuii 5⁸8 cutum ſiſ uit. Sumtäm tergore,Ki er Regcull lT Regen 4 ſponxani A uoluit omm aoitat¹9 4b unoßn üliugiſt Ariſtocsl un nominis equimsl »- 1 au gelotu 3 „— MM rcctunn, 9 18 9 1) 9 araribin
a ol
LIBER DECIMVS. 3¹5⁵
& rum exterior pars multo pilo uilloſa, ungulæ bifidæ: in uniuerſum ſi
quis aduertat cerui naturæ non eſt abſimilis præter cornu illud: ferum
eſt ualde. Naſcitur in Mthiopia inter ſolitudines ſqualentem que ter-
ram, at que inter ſerpentes, mirumque in modum uenenis cornu eius aduerſari creditur.
At contraria aeris qualitate penitus ſub Boreali polo animal naſci⸗ Magnum ani-
tur, ceruo ſimile, cruribus anterioribus longioribus, carneam habens 171 promuſcidem, breuem tamen, cuius ungula ſi collo appendatur comi- tiales ſanare ſi quid aliud poſſe creditur. Quoniam dum hoc morbo la- borat animal ipſum(nam comitiali morbo laborat) non priusexcitat᷑, quàm ungulam poſterioris pedis auri intulerit:tunc enim protinus ex citatur àmorbo. Timidum eſt& imbecille ſupraquàm credi poſsit,&
ex quocunque minimo uulnere moritur. Eſt enim cordis frigidiſsimi,
ac cerebri non ſolum frigidi, ſed pituita redundantis. Habet autem cor
nua peculiari quadam forma prædita,& nulli fermè animali ſimilia: nam craſſa ab imo, ubi aſcendunt latiora palmo ſunt. Abundat apud
Dacos finitimasq́ʒ regiones, uulgariq́; nomine magnum uocant ani-
mal. Cæterum ab Alce plurimum differt. Alces enim, ut Cæſar eumn de Alcer ſcripſit, capro ſimilis eſt,& maculoſa pelle,& crura ſine iunctura habet. Huius uerò iuncturas uidemus,& pellem ceruo ſimilem. Sed de Alce inferius dicemus. b
8 Animalaliudmittit Athiopia, parte anteriore uulpi perſimile, cau- Animal mon-
da& poſteriore cercopitheco, pedibusanterioribus humanis, auribus ſroſm. ueſpertilionis, quod crumenam haber ſub uentre, qua catulos undequa
que gerit, nec dimittit niſi dum lactare uult. Mittit& India occidenta-
lis Chiurcam èmuſtelino genere, quæ eodem modo flios ſecum fert. Chiurca.
1. 4 7 4 9 9„.. In eadem Mthiopia aliud eſt genus bouis pilo ſubnigro, ſed corni Boues Seihio-
bus ceruinis. Sed ſi uelim omnia boum genera reſerre, opus erit proli. pici xiore oratione quàm huiclibro conueniat. Nam Hiſpanos duosnuper Bohemiæ Regina ſecum duxit, credo delectata proceritate cornuum: alterius enim cornua duorum atq; amplius cubitorum erant. Sunt bo- maſi ex eodem, quorum, ut dixi, hiiſtoria ab Ariſtotele recitatur. Sunt boues in Italia ni gri, cornibus nigris, atq; ad opera maximè gratis, Buf Bufau- falos uocant incolæ, nam nõ tota Italia habentur, ſed ultra Apenninum tantum. Agreſtes ſunt ualde, aded ut annulo ferreo naribus indito ſo-
. 5„—. KS 4.. lum circunducãtur. Et caro illorum cùm ſenuerint uix edi poteſt: tan-
tum àcommuni boum genere differre uidentur. Sed quid ego tandiu his immoror? præſtat potius ſcire omnium animalium cornua haben- tium differẽtias, uſumq́; ac naturam, altius ut decetrepetito principio. Quoniam demonſtratum eſt antè, animalia quæ herbis ueſcebantur, dentes habere obtuſos, non præacutos, atq; ea cauſa, tum natura ipſa, quæ à carnium eſu abhorret, inepta defenſioni quæ dentibus fit: ob id igitur armata partim cornibus, partimun guib.craſsioribus. At de un-
R 2

316 DEANIMALIB. PERFECTIS
guibus iam dictum eſt:reliquũ eſt igitur ut oſtendamus, animalia quę e
cur quedà ani cornibus prædita ſunt, alia ſolidis, alia inanibus eſſe munita. Quæcun- Tabeunde ns que autem inanibus cornibus armata ſunt, duo habent, ut boues: quæ dam plura ha- autem ſolidis, alia quidẽ uno, ut Monoceros Rhinocerosq́;: alia duo- beant cornua, bus, ut capræ damæq́;: alia pluribus, ut cerui,& quæ ex eorum ſunt ge b ilorã na nere, ut capreoli: nam hæc ramoſa cum habeant cornua, plurium loco
ſunt. Hocautem primò demonſtrandũ. Nam cum plura cornua gigne
re natura propoſuiſſet, ſi toto capite ſpargerent᷑ omnia, primùum præ-
ter duo inutilia erant ad defenſionem:deinde non fuiſſent proxima au-
ribus, aures autem natura ſiccę, reliqui ſenſus à cornuum materia impe dimentum recepiſſent: ob id nullum animal plura cornua toto capite
ſparſa habet, præter uerueces quoſdam, de quibus iam diximus. Reſe-
runt tamẽ rangiferos tres habere cornuum ordines, ceraſtas autem cor
nua ſeptẽ, Plinius dicit quadrigemina: cochleis certè quatuor ſunt, ſed
duo prælonga, duo breuia,& quæ omnia contrahantur. Sunt& plura
duobus inſectorũ quibuſdã generibus:ſed cochleis ad prætentandum,
ceraſtę ad decipiendum, dum in arena reliquum corpus latitat, cornua
ut ceſpitum germina prominent, data fuere, non ad deſenſionem& pu-
gnam. Eadem ratio in his quæ inſecta dicũtur cornuum fuit, aut aliao-
mnis præterquàm pugnæ, niſi qui buſdam ſcarabeorũ generibus: cer- tum eſt& illis& alijs, ſi qua ſunt quæ cornibus pugnent, nam ſcarabei Rangifr. mobilia habent, ea quæ pro armis illis ſunt, tantum duo eſſe. Rangife- ros non unius ſpeciei eſſe credendum eſt, non ſolum ob raritatem, ſed
quòd cornua duo ſint cerui, duo capreæ ſeu capreoli, reliqua duo caprę
uel damę. Exiſti mare decet hæc animalia coitu diuerſarum ſpecierum
ſimul genita eſſe. Ergo ut ad priorem diuiſio nem reuertar, cornua cer-
zuuirs ramoſa ſunt,& tarandis in eodẽ genere Scythicis. Capreoli ramoſa Aabi ae Pa habent etiam,& ut dixi hæc multorù cornuũ loco ſunt. Quæcunq; igi- nua ramoſa ti- tur ramoſa habent cornua, eadem multa quaſi habent: hoc enim natu
mida ſunt& ræ intentum. Atq; hæc eadem ſolida habet neceſſariò& dura: eadem
ſtalta,& dura timida ſunt& ſtulta,& uelocia pedibus. Demonſtrandum eſt igitur 2ſali habet hoc. Inomnibus aũt demonſtrationibus aſſumere deb aſup- Grtue. oc. Inomnibus aũt demonſtrationibus aſſu mere debemus tria ſup b poſita. Primum quidẽ, quòod natura omnia membra diuiſionis imple- uit, quoad licuit, aliter inſipiens fuiſſet. Nam cùm decretum eſſet orna-
re mundum, non melius id facere poterat, quàm ſiomne genus anima-
lium quod ſub prima diuiſione cõtinetur, fabricaret, nõ ſecus ac ſi quis
hortum inſeuiens illum floribus omnis generis exornet. Secundum
eſt, naturam ani malium quæ non adeò munita ſit ut ſtare poſsit, neceſ-
ſariò deficere: nec ob id talium animalium ſpeciem ullam ſupereſſe:om nibus igitur ſpeciebus tantum eſt, quantum ad earum tutelã fufficiat. Tertium, animalia ſuijpſius gratia atque uniuerſi ornatus cauſa, non aliorum, genita fuiſſe. Id igitur ſupponentes, cum decretum eſſet ani- malia cornibus quaſi arboribus munita facere,& primuni diuiſionis 1 lennl-
——“ ——“
iua
men run
1a ſle ſe fe utl tuaig oeſo muaig
b ebro
ceret autel
ala
eain Kol poecie 1p,
tur, d
nona
Ge.S Wcs co muane noc uoon mac
tle
oler ſicca⸗ cllle, ant keſt bus. bolig Nan Adat. b deme resor Naliun dpon dust nun doco

ncorpuslanns
9 1
ad delcqän ornuumfum adeorügrrtn pugnentmtt tum duochik olumobun reolireinii diuerfraum mreuer a hicisCpis co ſunt(E- habent: ucc ceſſarioene onſtranchnd nere debense mbraduiie mdecreunt ſtomnegs-
12
eis adpramn
LIBER DECIMVsS. 3r7
A membrum abſoluere, neceſſe fuit primum non plura duobus eſſe, ſed
ramo ſa: ramoſa autem dura& ſolida, ne frangerentur: cum enim non uiuant, nam uenis& neruis oportuiſſet eſſe prædita, atque ideo mollia, at mollia pugnæ apta non fuiſſent, flecti non poterant: ob idigitur du- ra neceſſariò fuerunt. Molle enim omne ineptum nixibus, niſi ſit flexi- le: flexile autem humidum& uiuens, ut rami arborum. Vnde ligna aut ſicca ſunt cum non uiuunt, aut flexilia quæcunque ſunt dura. Cor-
nua igitur& dura& ſicca neceſſariò fuerunt& ſolida: nam ex inani ne
que ſolidum quicquam naſci poteſt, nec inane quod firmum ſit. Cor- nua igitur ramoſa ſolida ſunt& ſicca& dura. Quapropter cum ex ce- rebro talis materia effundatur,& ex ſanguine generetur, ſanguinem& cerebrum ſiccum habebunt,& multo elemento terreo abu ndans. Tale autem omne crudum eſſe demonſtrauimus: ob ĩid igitur ſtulta omnia talia ſunt,& timida: hi enim affectus ſunt melancholiæ ſeu in cerebro ſeu in ſanguine abundantis. Cum igitur ſtulta ac timida ſint, pernicia efſe oportuit ut ſeruarentur: nam utdiximus, quæ ſeruari non poſſunt ſpeciem non conſtituunt. Fiunt& uelocia conſuetudine& metu.
Quæcunque uerdò duobus tantum cornibus atque his ſolidis arman
tur,& ipſa ſtulta ſunt& timida,& cornua habent dura ſicca que. Sed non adeò timida neque aded ſtulta, pernicia ſunt& hæc, ob cauſas di-
ctas. Sunt autem in hoc genere multa, cap rę, damæ, capricorni, ſeu ibi- capriomi.
ces colore cinereo, in iugis montiũ uiuentes, qui niſi locis frigidiſsimis uiuant, obcæcantur. Horum cornua quandoq; octodecim habent in- ternodia, ſingulis ut creditur nodis annum deſignantibus. Cornuum ueròo magnitudo quandoque pondus librarum XIII I. ſuperat:unde uaſa ad bibendum fiunt grati uſus. Vidimus Sicini& in uilla B. Mau-
ritij ſeu apud Seduſios& Antuartes: nigerrima autem ſunt. Damæ ue Dama.
rò leues& capris ſimiles in Germania latiora habent cornua, quoniam ſicca& debilia animalia tenuiora redduntur à frigore:latum uerd imbe cille, ut teres robuſtum. Hæcigitur in rupibus degunt, quia neque gra- uantur cornibus in capite, neque ad leuitatem& firmitatem quicquam
deeſt, cium ſint ſicciſsima. Capræ autem dociliores ſunt ramoſa geren/ Cabre mirum.
tibus cornua, adeò ut uiderim capram edoctam ſcandere ſeptem tubu- los ligneos uno ſuper alterum impoſito, donec ad laquearia ſcanderet. Ferrandus enim Turca olim, nunc Chriſtianus factus, tubulum offe- rebat ligneum erectum pugni nec amplius latitudine, illa primùm pe- dem unum, deinde alterum ex anterioribus imponebat, poſt poſterio- res ordine eodem: ubi conſcendiſſet, offerebat Ferrandus tubulum alium, ſupponens pedi: inde illa ſenſim alterumex anterioribus im- ponebat, atque poſteriores eodem modo, donec ſenſim etiam tubu- lus tubulo ſuperſtaret. Illo uerò continente tubulos uſque ad ſepti- mum, eodẽ modo capra aſcendebat donec ſub laquearibus fermè dor- ſo conſiſteret. Itaque non tam indocile uidetur hocanimal, ut doceri
R 3

318 DE ANIMALIB. PERFECTIS
omnino nequeat. Quinimo eadẽ ſuper lateres ordine diſpoſitos trãſire c Per 20 9— didicerat, tanquam imitatrix magiſtri ſui qui funambulus erat. Ode- ſaiun. runt capræ proprietate naturæ hominis ſaliuam, nec quicquam edunt quod ab homine prius deguſtatum fuerit, contraria lacertarũ natura, quæ auidè lambunt eam. Sedut capra inter habentia cornua ſolida do- cilior eſt, ita rangiferi inter habẽtia plura ramoſać;. Cicurant eos in La ponia captos: naſcuntur enim ibi,& eſſedis iunguntur, ſuperantq́; e- quorũ loco CL. millia paſſuum in die: ſunt enim corpore robuſtiore, cornibus autẽ tenuioribus quàm cerui. Et forſan duo tantum cornua habent ſecundum naturam: plura autem, ut in ueruecibus dictumeſt, caſu:uel cum ramoſa ſint& ramis frequẽtioribus fulta quam cerui, cre- ditum eſt fruſtra plures ordines habere cornuum. Aut uelut in plantis quæ germinãt uberius, ut pomo ac auellana, rami è pede& ſurculi pro- deunt quiè ſtolonibus naſci conſueuere:ita è radice duorum cornuum ſurculi naſcuntur qui è trunco naſci deberent, atq; eo modo imaginem multorum ordinũ præbent. Cõmune autem uidetur animalibus plu- cur ceruæ fæ ra quàm duo cornua habentibus, ut fœmina cornibus careat. Quam- minæ cornibus obre m creditum eſt à Plinio, dentium materiam in cornua non tranſi- careant. re, cum fœmellæ etiam dentibus ſuperioris mandibulę anterioribus ca rentes cornua non habeant. Ratio eſt duplex, à fine ſcilicet& efficiente, cauſa deducta. Cum enim matres fœtus in aluo gerunt, leuitate& agili tate opus habent, unde cornua prægrandia& ramoſa illis eſſent impe- D dimento. Eſt etiam genus illorum animalium timidum, ut fœminę ſint timidiſsimæ, quamobrem illis cornua nulli eſſent uſui. Deeſt etiam ca- or, qui materiam cornuum gignere poſsit,& genitam extrudere ſimul atqʒ extendere: ob id uelut hominibus barba, ita ceruis cornua ut ad ſo lum ornatum facta uideantur,& neutrũ adſit ſœminino ſexui illorum. Quæ ratio etiam in pecudibus obſeruanda eſt: cornuti enim mares, fœ- Oues in iugi minæ abſq́; cornibus ſunt. In iugis tamen montium frigidiſsi marum n ſ vece regionum alicubi, quoniam ob frigus aeris calor naturalis cõfirmatur, Sheei, etiam fœminæ cornua habent. Pugnant arietes cornibus, ut in his ani- malibus cornua ſint armòrum umbræ& imagines, non arma. Verum dices: Quid ergo illis eſt ad ſalutem, cum cornua nõ ſint? Aut igituro- Oues cur ficte. uium nulla eſt ſpecies, uel oues propter homines, non propter ſe factæ uidentur. Sed ouis originẽ habet è Sarmatia, ibi Snas uocatur. Greges ſunt uelociſsimarum ſerarum, Iana cinerei coloris, carne adeò ſuauiut Reges Parthorũ Scytharum ue(nam utraq; regio nunc Tartaricæ no- mine intelligitur) uenari eas non dedignentur. Par eſt autẽ ex ea regio- ne ortum habuiſſe,& factas cicures, quòd lana ueſtiantur aduerſusfri- gora, ut reliquæ feræ aliarum regionum pellibus precioſioribus. Sed Animalia infri cur Iana cinerei coloris ſit, nõ uidetur res dubitatione digna: ſiquidem gidis regionl- mn ,7,„ 1 decr ahg. 111 regionibus frigidis animalia pleraq; albo ſunt colore, ut in Cyllene rupe Coſsyphi aues penitus albæ,& in Sipylo circa paludem Tantali b aquilas
—

nibus arr nin commanm dibulemrn ne ſclliegech derunt leimi amoſiilkelrn midumuünn. t uſui.Drftrno nitamentum ceruierulul ninimwilhm rnuticnnnns tium figtim naturabsdi ornibusi. 8,nol 1m
nö fnt dus non proyu
4 1——, —“ e„.“ 2
LIBER DECIMVS.
Aſia iuxta Phrygiam maiorem, Cyllene autẽ in Arcadia. Idem uidiſſe ſe memorat apros& urſas candidas in Thracia natas,& ceruos Romæ candidos& lepores in Libya natos. Aquilas candidas cycneas uocare ſolebant, quòd eſſent exquiſitiſsimè candidæ,& cycnis ſimillimæ. Sed cur in frigidis regionibus candida fiant animalia, cauſa obſcura nõ eſt.
319 & acluilas candidas uidit Pauſanias. Eſt autem Sipylus mons in mino re
Canities enim à mucore fit, mucor à ſitu, ſitus à caloris imbecillitate, ca⸗
loris imbecillitas ab aeris immo dica frigiditate, in cute propriè, quæ& aeri exponitur perpetuò,& paruũ calorem continet ex ſe. Fit& quan- doque, licet rarò, ob calorem externum, exhalante innato calore: ob id
in calidis regionibus, ut Libya, lepores albos fuiſſe non abſurdum. In
montium Germaniæ iugis& lepores albos& capreas& ceruos candi- dos non ſolum non mirum, ſed rationi conſentaneum. Quanquã Pau ſanias affirmet uidiſſe quidem ceruos Romæ candidos: unde autem ad- uecti ſint, neſcire. Romæ talium co pia& aliorum olim fuerat, cum im- perarent orbi. Subijt recordatio ob id carminũ T. Calphurnij Siculi in Bucolico: b b vidi genus omne ferarum Hic, niueos lepores,& non ſine cornibus apros. Manticoram ſyluis etiam quibus editur Alcem Vidimus,& tauros quibus ex ceruice leuata Deförmis ſcapuli torus eminet, aut quibus hirtæ Iactantur per colla iubæ, quibus aſpera mento Barba iacet, tremulisq́ri gent palearia ſetis. Nec ſolum nobis ſylueſtria cernere monſtra Contigit: æquoreos ego cùm certantibus urſis Spectaui uitulos,& equorum nomine dignum Sed deforme pecus, quod in illo naſcitur amni, Qui ſata riparum uenientibus irrigat undis. 1
Nihil hic fabuloſum deſcriptũ eſt, quamuis à Poeta,& mira forma ac quaſi incredibili: nam de equis Niloticis hiſtoriam notam eſſe ſcimus. Hi à quibuſdam etiam marini dicuntur. Et dentes illorum eburneis eſ ſe ſimiles docebimus: parte autem anteriore equos referunt, poſterio- re in piſcẽ deſinunt. Vitulos marinos inferius deſcribemus. Tauri qui- bus iubę ſunt hirtę Pæonij ſunt, quibus toto corpore pilus eſt hirſutus, præcipus tamen in pectore& mandibula: hoc Pauſanias uidiſſe ſe re- fert. Quibus uerò mento barba prominet, Vri dicuntur. Hi ſunt tauri Germaniæ robuſti, quibus ſub mento uelut hircis barba iacet. Habẽt enim regiones quædam propria, ut Sardinia Muflum ſimillimũ ceruo imò ceruum, ſed arietis cornibus, quem iure ſubulonem etiam dicere poſſumus. Sedſi differunt ſubulo mufloq́;, hac ratione differũt, quòd ſubuloni longiora ſunt cornua& ſolida, ut capræ: Mufloni autem breuiora, contorta,& ab initio inania, ut arieti. Miſcentur enim ſpe- cies miris modis: uel coitu, ut de animali illo ad mirabili iam dictũ eſt: uel regione: nam, ut dixi, Tauris Germanicis longa barba prominet,
Equi marini.
Tauri Pæonij.
Vri.
Muflo.
maiusq́ʒ eſt corpus, Pæonijs hirſutũ, Libycis quos lant uocant lingua Lam
materna

320 DE ANIMALIB. PERFECGTIS
materna ſua, corpus candidum, ungues nigri ſeu potius ungulæ, corio e
impenetrabili, atq; ob id& ob pulchritudinẽ precioſo. Eſt autem hoc animal uelox ob conſuetudinem pabulumq́;. Variantur etiam regio- vipere Liy nibus ſerpentum colores. In Aethiopia enim& Libya uiperæ nigræ Sr ſnnt uelut& homines, quod etiam Pauſanias teſtat᷑. Nam cùum pilo ca- reant, aduritur cutis uthominum ab immodico calore, quare non eſt maior ratio de hominibus qudòd nigri ſint his in regionibus, quàm de Quomodo co- uiperis. Variantur etiam ætate, ut mures qui caneſcunt ſenio. Et non gnoſcuntur fiij ſoluum animalia ipſa, ſed ex ipſis genita ſenectutis extremæ ueſtigiao- iecrepitorum. ſtendunt: utin equis& hominibus, quorum facies cum ex decrepitis
parentibus nati ſunt, rugoſa eſt: uis enim cordis ubi hebetata eſt, con-
trahit cutim, atq; hoc eſt indicium iam debilium membrorũ principa- liũ. IIllud uerò ſæpe nos animaduertimus. Itaq; primũ mutationis prin cipium eſt ex mixtione diuerſarũ ſpecierum, ſecundum ex regionibus, tertiũ ex ætate& generatione à parentib. nimis iuuenib. aut ſenio con- fectis. Maxima uerò mutatio in regionibus ad Auſtrũ uel Boreamten dentibus, inde ab Oriente in Occidentẽ, poſt in paludibus aut ſiccis lo cis, ultimò montium ac planitiei diuerſitate. Libya uerò multa mõſtra mittit, non ſolum ob calorẽ immenſum& ſiccitatẽ, ſed ob aquarũ pe- nuriam, qua animalia diuerſi generis ſimul miſcentur: ut tauri quidam, quos rhinocerotes eſſe diximus:alij etiã gibbo inſignes, ut cameli, quo- rum meminit hic poeta. De Alce ſuperius dictum eſt,& ꝙ rarò uiſa ſit: cuius rei cauſam Pauſanias docet, dicens: Hominẽ proculodoratur,& cum pręſenſerit in conualles& profundiſsimas ſpeluncas ſe abſcondit: nec illam uenari ob id licet ſolam, ſed caſu, cum uenatores ſpaciũ mille ſtadiorum alias ſeras quærentes circũdederint. Mediam ille eſſe refert inter ceruum& camelum, quòd forſan gibbam habeat in dorſo. Aut hæc alia eſt ab ea quam Cæſar deſcripſit. Manticora autem non habet certum autorem, ſed poeticè adiectam exiſtimo. Cteſias, quem Plinius ſequitur, eam deſcribit, cuius etiam autoritate Ariſtoteles meminit, illi non ſatis ſidens. Sed non uiſam tot luſtris Romanorũ, nec à Pauſania, mirum eſt. Indię illam tribuunt. Sed ut dixi Libya in eodem tractu eſt & Aethiopia, in quibus tigrides, ut apud nos lupi, abundãt. Maculoſa pelle creditur eſſe tigris. Nos duas uidimus Florentiæ, quas tigres eſſe dicebant, cum pardis eſſent ſimiles.
Tco. Naſcitur& Leo eiſdem in locis, fermè ani malium quadrupedumau daciſsimum, cuius oſſa ignem colliſa creduntur excutere: Iongo corpo- re, colore fuluo, acri intuitu, longa cauda, quam quatit perſæpe, pilus non rectus anterius, ſed mollis ac flexus: corio prorſus impenetrabili: breuior parte poſtrema, capite magno, rictu oris amplo: tanto ceruicis ac dentium robore, ut camelum ore arreptum ferat:tanta fortitudine, imò audacia potius, ut ſolus ducentos aggrediat᷑ equites: unguibus ma
ximis ac duriſsimis armatus, rugitus aſper. Iracundũ genuit, quia for- tiſsimum:

und umexn luuenddaut
Auſtrüuihes
npaludbant
byaueronu tats ſcladi enturruttun nſignesuer umeſtAome inẽ procleim ſpelunatti nuenaunn iml NMediridi ahabertthi cora unnnt „Cteſas uns riſtotesns- unorũnai- bain vern piabunct entix, qust
LIBER DECIMVS. b 321
R tiſsimum atq́; ob naturã tam calidam alternis diebus laborat morbo,
quibus iacet proſtratus& rugit, non totis diebus, ſed ſtatis horis.
Sunt etiam animalia pellibus nobiliora, ut lincei,& e muſtelarum Muſtelarum g genere plurimę:Martes, Varij, Lardironi, Viuerrę, Piroli, Hermelini, nera. Ginetæ. Has Hiſpania mittit, forma& moribus domeſticis muſtelis, quas nos Foinos uocamus, ſimiles, pelle uaria ac ni gro etcinereo alternã
tibus maculis diſtincta. Sed Zebellinæ, alias Sabellę, omniũ longeè pre zebellne pel-
cioſiores pulchritudine& raritate. Has mittũt ſub extremis ſeptentrio*
nibus. Lapones. Nec numerus horũ generibus, ſi ad pelliũ colores ua-
rios reſpicias, aut ad illorum naturam moresq́, tanta eſt copia muſtela
rum. Pelles colli diuturniores plerunq;, utin uulpe, uiuerra, lardirolo: pellis colli cur
nam partem eam cute ſolidiore ob periculum natura muniuit, inde fa- diuturnior.
ctum eſt ut pili diutius contineantur.
Negauierat Ariſtoteles animalibus iucundos ineſſe odores, adeoë car animalia
conſtanter ut Pantheram bene olere tantum quibuſdã animalibus affir quædm iucun
met, non autem uerè: neq́; ab hoc diſſentit Theophraſtus. Sed ſtercus 4sui hir 8.
animalium quoniain multum& humidum erat, impedire odoris ſuaui iꝝ, 3⸗ buau b
tatem poteſt:in plantis non ita, cum ſit modicum& ſiccum, atq; conco rum cauſi·, 6.
ctum. Quamobrem animalibus quibus ſtercus bene olet, modicũ eſſe
oportuit& ſiccum, ut lacertis magnis, de quibus ſupra diximus, quos
etiam crocodileos uocauimus,& anguibus. Igitur ut natura nihil inta-
ctum relinqueret, ſtuduit diligenter ut odoratum animal efficeret, ne-
que unum, ſed diuerſa ratione. b b EZEibethumiigitur finxit feli perſimilem, ſed maiorem, animal quod 2Zibethum.
Hiſpania mittit, dentibus armatum& ferum ualde, quod nulla tempo-
ris longitudine miteſcat, pilo aſperiore, ore oblõgo, ut taxo animali: in
huius tam maſculi qᷓ; fœminæ genitalibus folliculum genuit, è quo ſe-
men argenteo cochleari excipitur, adeò odoris fragrantis, ut uel grana
tria, pondus librarum plurium cuiuſcq; arboris odoratiſsimæ uincant:
oportebat enim in tanto conatu aduerſus difficillimã rem naturam ali-
quid magnum efficere. Solent enim& homines conari, cum rem diffi-
cilem aggrediunt᷑, ut admiratione dignum aliquid efficiant: cumq́; me
ta ſuperãda eſt, haud mediocri interuallo illud efficere conamur. QuMu eandem regulam in Moſcho etiam obſeruauit: hoc mortuũ tantum ui- Moſchus di in in uia uexillariorum Mediolani cum Zibethum uiuens imdò uiuẽ b tia uiderim maſculũ ac ſœminã. Moſchus igitur magnitudine& forma
ac pilo, niſi ꝙ coloris eſt magis glauci, capreolo ſimilis eſt. Pilus tamen
etiam craſsior eſt pilo capreoli. Suprà binos& totidem infrà dentes ha
bet, hocq́; ſolo differt& odore à capreolo: nam pili uarietas àAregione
ortũ habere poſſet, cum animalia translata filios longe ſibi magis diſsi
miles q́; pro hac uarietate pili ex regionis diuerſitate pariant. Ergo in-
fra umbilicum huic animali ueſica colligitur, ſanguineq́; impletur, quę
omnem rem ad hanc uſqʒ diem cognitã magnitudine& ſuauitate odo-
8

322 DE ANIMALIB. PERFECTIS
ris uincit& exuperat. Quamuis etiam non ſyncera illa ad nos deſerat᷑, e
ſed tota caro cum oſsibus contuſa ſoleat uetuſtioribus ueſicis imponi, der
atq; pro genuina uendi. Indicio eſt paſsim in noſtro moſcho paruaoſ- m
ſium fruſta inueniri,& tamen uel ſic adeò redolet ut manifeſtum ſit hu- 34 iuſcemodi animalia neq; Ariſtoteli neq; Theophraſto nota fuiſſe: ne-„
que mirum, cum nec Galenus, ad quem magis perti nebãt, cum nullum du⸗
nunc unguentum horum expers ſit, quiq́; plus quadringentis annis po
ſterior illis fuit, ea minimè cognouerit. Hancigitur ob ueſicam totum fe
animal quantũ mittat iucũdi odoris uix dicere queam, tametſi, ut dixi, ere
non ſolum mortuũ, ſed iandiu eſſet. Sed& folliculo illo per multosan uſtr
nos arcis indito, omnes quæ intus ueſtes ſeruantur miro odore fragrädtA. woſ
riber e caſv Idem robur Fibri teſtibus ineſt: abundat in Perſide, ſed ex Balaſchã tio Tean. urbe aduehitur:tanta ineſt illi uis cum nondum cõſenuit neq; adultera 8 tum eſt, ut Vertomanusreferat, quaternos homines qui ſinguli poſt can ſingulosillud naribus admouerant, ſanguinem protinus ex ipſis nari- 9
bus miſiſſe. Sed Perſę ob auaritiam nullum ſyncerum Caſtoreũ ad nos dere
uenire ſinunt. Fibrum ipſum tamen nunquam uidii. Ferunt animal eſſe nnde
canis magnitudine, ſed oblongum, manſuetum, pilo nigro atq; ſplen- ndi
dido, cauda prælonga, atq; à medio infra piſcis caudæ ſimillima, pedib. uit poſteriorib. anſerinis, ita duplici auxilio pedum ſcilicet poſtremorum epa
& caudæ aquis in natat: domosex ligno miro artificio conſtruit, acumi r.
ne enim dentiũ quos habet robuſtos, non aliter quàm ſerra ad ſecanda p vli
ligna utitur. Inuenitur& iuxta Iſtrum flumen ſeu Danubium,& iuxta ſer
Rhenũ etiam, in frigidis ſcilicet regionib. ſed longè infirmius eo quoch ulen Lutras fitrig in Oriente ac meridie gignitur. Siquidem fiberè lutræ genere eſt, non usnit lens. ſecus quàm muſtelæ domorumè muſtelarum genere agreſtium. Tran ante fit enim natura ſenſim in eiſdem generibus ex minoribus ad maiora, detud
& ex minus pulchris ad pulchriora, et ex infirmioribus ad robuſtiora. ſent
Teſticuli igitur lutrę etiam ad ea quibus caſtoreum cõfert utiles erunt: paru
ſunt enim teſticuli calida temperie generaliter tenuiq́; ſubſtantia: ata- liand
nimalia quæ in aquis uiuunt calidiſsima ſunt& partium tenuium, ut Trecg concoquere poſsint cibum, qui piſcibus conſtat,& ſimul in ſanguinem er uertere: hoc aũt piſcib. cõmune nõ eſt quoniã nõ reſpirãt piſces. Lutre ulun
igit teſticuli ad ea conferent quib. etiam caſtoreũ. Hocigit᷑ animalis ge vte
nus terrę& aquæ cõmune eſt, uelut& crocodilus, contraria tamẽ ratio gaala
Equus fluuiali ne q́; equus marinus, ſiquidẽ& hic cõmunis eſt terræ& aquæ, ſed èpi- de, ſciũ genere, illa uerdò inter terreſtria animalia nu merant᷑. Viuit in Nilo ecorr
& Nigro fluminibus. Nilus in Ægypto& KÆthiopia, Niger in ea parte ulhe
Africę quę Caput nigrum& uiride interiacet, uocaturq́; Manſa, fluũt. üitun
Piſcis hic quatuor habet pedes, breuib. cruribus, uaccę figura, ſed equi- qquiq
no capite, unde nomẽ ſumpſit: ambulat in terra. PDrominent ei duo den auu
tes trium palmorũ longitudine elephãti dentibus ſimillimi, ſed candi- uen
diores, duriores,& diutius nitorẽ retinentes, ob idq́; etiã precioſiores. uuno
Fera

erlcde ſclale lenuitw mines dui a Prodinuseri rum Caſba- di. Feruntun pilonigum uudæ ſwüliug ſclicetpuhm tificiocofin quamfmaii u DDanubandu ngeinimann elutræxgnd enere mtul ninonsäu oribwsast umcöfmnh
ſmuli
LIBER DECIMVvS. 323
A Fera omnia animalia cicurant ſtatim ubi nata ſunt lacte humano la- Fera animali⸗
ctentes, aut, quod facilius eſt, canino. Sic etenim feles diſcunt amare do 4“˙“‧eicurent. minum, nec ſecus ac canes blandiri illi atq; eum comitari.
Eſt& formæ raræ Cercopithecus, magnitudine hominis, forma ho cercopithecuu. minis:cruribus ſiquidem, uirili membro, facie dicas hominèẽ agreſtem, quia totus eſt pilo obſitus. Nullum animal perſeuerat plus ſtando illo, homine ſolo excepto. Amat pueros& mulieres, nõ ſecus achomines, ſuæ regionis, conaturq́; cum uincula effugerit palàm cum his concum- bere, quod nos uidimus. Cæterum animal tamen ferumeſt, ſed talis in- duſtriæ ut homines aliquos minus ingenio ualere dicas, non quidem è noſtris, ſed barbaris, qui inclementes cœli regiones habitant, uelut Æ- thiopes, Numidæq́; quidam& Lapones. b b
Sed adalia tranſeamus, è quibus eſt canis leuis: ani mal hoc India oc- Canis leuis cidentalis ſolum mittit, magnitudine leporis, fed fermè craſſum ut lon gum, adeò pingueſcit: crura tenuiſsima habet, ut dum ambulat prę pon dere uentrem trahat ſuper humum:nec; enim grauiſsimum corpusab imbecilliſsimis cruribus poteſt ſuſtineri. Vngues tamẽ quaternos, ſed indiuiſis imdò iunctis digitis in ſingulis habet pedibus, acuto s, ac auium inſtar aduncos, quib. ſcandit arbores:& quod uix humi graditur, quip pe paſsibus quinquaginta in ſingulos dies, audet tamenarbores aſcen- dere. Oculis& ore paruis, ob idq́; haud mordicus: facie rotunda ut bu- bonis, collo tereti undequaq;, quoduelut attonitum mouet inpartes
diuerſas. Faciem ambit coronis epilis, quæillamin longum traducere
uidetur, cauda caret: pilo inter candidũ ac cinereũ. Hæc omnia quam-
uis mirabilia, nõ tamenà natura prorſusabſona uidentur. At quòdae-
re roreq́; ueſci uideatur, quodq́; nocte tota fermè canat ſenis uocib. per-
petuò deſcendentibus, ut muſica proportio ſeſquioctauę ſeruetur cum ſemitonio in medio, illud prorſus miraculo non abſimile eſt: die ſilet,
parumq́; uidet, unde hoc ſolum inter quatuor habentia pedes anima-
lia nocturnum dici poteſt: alia eſſe poſſunt, ſed tamen aues nocturne frequenti ores, bubo, ueſpertilio, noctua aliæq́; plures. Cauſa eſt, quòd ert lures aues in aere non aded impedimenta ſuntuolantibus auibus, ut in terra am- animala.? bulantibus quadrupedibus. Cumq́; maiore negocio cibus quæratur
nocte quàm die, præ ſertim his quæ rapto uiuunt animalibus, cuim reli.
qua lateant& tuta ſint, uel robore proprio, ut apri: uelloci opportuni-
tate, ut philomelæ inter dumeta acuepres: uel loci altitudine, ut corui b
ac cornices in turribus:uel nidi anguſtia, ut auiculæ: uel munitione, ut uulpes:oportuit quòd nocte ſolum uagari debuit animal alis eſſe præ-
ditum, aliter ſame conſumi. Etenim feles cati ue& lupi& uulpes nocte eli.
quidem, tum capreoli, cibum quærunt, ſed tam illis dies communis eſt
quàm nox. Itaq; aues nocturnas, quadrupedia autem non poſſumus di cere nocturna, præter hoc deſcriptum animal. Diſcrimina igitur anima lium quamuis plurima ſint, ad duo tamen reducũtur, ſcilicet corporis
8 2

314 DE ANIMALIB. PERFECTIS & animę differentias. Animæ quidem, cicur& ſerum, nocturnum atq; diurnum: atq; hoc maxime in auium genere. Sunt etiam in auibus me- diæ, ut qualea, quam quidã imò pleriq; coturnicẽ eſſe putant,& gallus hortulanusq́;. Auis enim hæc cinerei coloris,& carduele maior, nocte canit, in Hetruria notus: Gallus etſi nocte canat, nõ tamen uidet. Infau- ſti ominis habentur nocturnæ aues, non tamen mediæ. Auium quocq; propria eſt differentia: canore enim quædam, quædam mutæ, aliæ me- Sarau aui. diæ. Sarau nobiliſsima canentium,& pſittaco proxima. Pſittacus lo- quacium prima, poſt quam eſt pica, inde turdus, merula, atq; ſturnus. Sunt& corui loquaces,& paſſeres ſolitarij. Oderunt homines paſſe- rem ob ſolitudinem, creditumq́; in domibus cauea retentam, licet dul- citer admodum canat, exitium portendere. Oderũt& coruos ea ratio- ne qua uultures, ꝙ hæ aues ueſcant᷑ cadaueribus etiam humanis. Tria igitur auium genera infauſta habentur, ſolitaria, nocturna,& quæ ca- Quomodoaues daueribus inhiant. Loqui docentur tenebris ac lucerna fame acuino, e- fau Gharau- ligunturq́; iuuenculæ& lingua latiore,& ex pſittacis qui quinos habẽt in pedibus digitos: aptiores enim hi ad ſermonem. Porrò fames præeci- puum eſt neceſsitatis diſcendi uinculum, ut Perſius dixit: Quis expediuit pſittaco ſuum X⁴, b Picasq́; docuit noſtra uerba conari? Magiſter artis ingenijq́; largitor Venter, negatas artifex edi uoces. p Tenebræ aues magis reddunt ſolicitas,& ſenſumac memoriam colli⸗ gunt. Vnde etiam homines melius in tenebris recordantur& cogi- tant atque deliberant. Lucerna uerd adhibetur, quia in exquiſitis tene bris aues dormiunt, timéntque, ut ſenſus excutiatur, non augeatur. Te nui igitur lucerna opus eſt. Conati ſunt quidam auibus præſtigias fa- Anonis comen- cere, ut Anon Carthaginenſis: pluribus enim captis pullis earum do- tum ad ocupan cuit dicere, Anon Deus: inde dimiſsis in ſyluas, ſperabat hoc commen aemdyrannideé. to homines in ſuperſtitionem adductos, in illius tyrannidem quam me ditabatur conſenſuros: quod forſan ſucceſsiſſet, niſi aues ubi liberta- tem adeptæ fuerunt loqui oblitæ eſſent: oportebat enim diu in liberta- te habitas fame cogere ut quod uellet proferrent. b Ergo ut ad murilegos redeam, quòd animalia hæc media eſſent na- tura, glaucum oculum ac fulgentem dedit ut nocte uidere poſſent. Vi dent& equi lupiq́; nocte melius quàm homines. Homini ratio lumina monſtrauit: ob id neglexit natura tantam uidendi curam etiam inno⸗ cte.Quamobrem murilegis etiam creſcere pupillam creditum eſt Lunę ratione. Obſeruatum eſt etiam, ut minus mirum uideatur non ſolum diebus diuerſis, ſed eodem, hominũ pupillas mutari, ut quandoq; ma- Oculi parte gnæ, hiinc poſt paucas horas diminutæ uideantur. Pupillam dico par- onfpiue. tem in medio nigram: quæ uerò circumiacet uariaq́; eſt pro hominum & animalium differentia, uocatur Iris. Peſsi uerò circa iridem,& circa
Peſſos

mnneen LIBER DECIMVZW. dchdate A peſſos candidum oculi. Interiores anguli fontes uocantur, exteriores * du 48 hirci ſeu paropiæ,& oculi ambitus Eon. ddd 1 Sed ut ad feles reuertar, uaria ſunt illius genera, aut quia ſimilitudi- snötnau*. ne omnia fermè animalia ſæua ei ſimilia ſunt, pantheræ, lyncei, pardi, ti ameta 1. grides. Commune enim eſtunguium magnitudo,& robur, pellis di- hentadan ſtincta, uerſicolor ac pulchra, caput rotundũ, facies breuis, cauda pro- bwam den lixa, agilitas corporis, feritas,& cibus qui ue natione acquirit᷑. Cõmu- Vmeniha 1 ne eſt omni animanti ut ueſcatur his è quibus generatur. Cuùm enim ab Omne animal eunrhordn initio imbecillum ſit, unde illi uictus alibi quàm ubi natum eſt? Sed in zeſne 54 2 uen— his quæex putrida materia gignuntur, manet conſuetudo fermè ſem- da, us rüta amna bPerscum ad robur minimè perueniant:ſi cmuſciliones uino,& uermes etümbunne cœno,& erucæ ac reliqua folijs ijſidem quibus genitæ ſunt: aues uerò& nocum quadrupedes roſtro duriore„ uel iam natis dentibus aliud cibi genus — ſolidius quærunt. Cum uerò animal aliquod abundat, pleru nq; aliud cum animal a- am natura gignit quod illo paſcatur, duplici cõmodo, ne multitudo prio- liuod abun- dtacsqgigim rum damnum ingens afferat loco,& alijs etiam quæ ex his ueſcuntur Sa,eie nhae, m. honien pabuli commodum accedat. Sic cum formicæ nimium abundent in Kau lus dunt occidentalis Indiæ partibus nonnullis, ibi genitum eſt animal quod uo cant urſum formicarium, quòd lingua eas rapiat depaſcaturq́;: atque vrſufrmica- ſic regionis iacturæ prouiſum eſt, cum ad nullum alium uſum hoc ani-*¹¹⁵. mal paratum uideatur: neque enim ferum eſt nec mordax, dictumque B potius urſus à ſimilitudine corporis, quàm à robore uel ſeritate: hoc mac manrat linguæ humore diſcutit ac diſijcit ſolidiſsimas formicarum domos, in- s reconteri de etiam his diſiectis linguæ hærentes ad ſe trahit ac deuorat. Anima- „quuiqim libus uerò quæ non facile eſca eſſe poſſent, alijs prouidit, uel paucita- atun, ream te fœtus, uel uitæ breuitate, uel neceſsitate aeris aſperioris, uel diffi- n auibaw cultatealiqua pariendi aut educandi, ne in immenſam creſcerent mul- aptis ur titscinemr. h. athf ſtaeanke ſänfathHrfenis Eifes Erraßsfe (denbabnar Sed ad piſces iam ueniamus: qui nonnunquam in aquis ſulphureis hee i,ehis Petas up calidis inueniuntur, ut apud Budam Pannoniæ urbem: nonnunquam 89 Pupeisa tftanm hnuerd in aluminoſis, ut apud Iulium Carnicum. Immenſa ſunt animan- „ nll n tia in aquis, præſertim mari, ac magis in Oceano, præcipuè ſub torrida atenmcè o na, quoniam ibi calor& humor ad incrementum ſfaciunt, ſalſedo ad 2 conſeruationnem. Vaſtitas quarundam, ut Cete: incredibilis, rugiũt: o- ahxcmh ſculis cubitalibus iuxta nares poſitis tantum aquę effundũt, ut naues e- te uidereys tiam prægrandes obruant. Ex earum pinnis uirgæ ſunt pulcherrimæ, vige pulcher Hominimn quæ oſſeæ ſeu corneæ uidentur: ſunt enim nigræ, ſimiles cornibus bu- rime. dicrnd balorum,& aded flexiles, ut nunquam rumpantur:nitent præcipuèin aum rclimn ſole, ſic ut aureæ uideantur. Sin gula fila uirgam unam habent, atq; ob auideatul m id in una pinna plurimæ: uirgis enim pinnę cõſtare uidentur. Os uerò ari ugu capitis adeò patens, ut ex eo nauiculam efficere queas. Conſopiuntur, „Pupillm ut Munſterus ait, caſtoreo aquis diluto, nam protinus mergunt. Odiſ- 39; ekpmnn ſe odorem feræ piſces inſectantis ueriſimile eſt: itaq; hocunum aduer- crcaiis, 8 3

326 DE ANIMALIB, PDERFECTIS
Nanium àmon tam uaſtas belluas præſidium nauibus eſt. Nam& reliquas caſtorei o- e
2r veun qe dore terreri poſſe credendum eſt, uelut& ſtrepitu machinarum ignea- rum. Sunt enim aliæ etiam belluæ in mari tum monſtra, ut interreli-
Orcs. quas Orcas, quæ duabus alis ingentibus uelitat ſuper maria, terrorem potius quàm periculum triremibus afferens: atq; hæ ambę prætorias
domos uaſtitate quandoq; æquãt. Vnde luſus ille Lꝝcianicus in ueris
Ziphus. narrationibus. Eſt ziphus tantæ magnitudinis in Getico mari, ut pho
cam deuoret. Eſt autem phoca marinus uitulus, inferius ob egregiam
formam deſcribendus. Eſt& in eodem mari Orcadis genus quoddam
Springual. gibbero& agilitate inſig immenſam è genere Orcadũ eſſe creditur: piſces enim maximos& in-
credibilis uaſtitatis Orcades uocãt, ſimili nomine inſularũ quę Britan-
niæ in Oceano adiacẽt. Inimicę ſunt hæ balenis. Priſtis quoq́;& Phyſe
ter& Arbor& Rota omnia è cetaceo genere: ir enim græcè dum ce
b te ſignificat, ſignificat& immenſum atq; ingens& uaſtum: unde uτss. Pſcis barbatus. Sunt autem diuerſæ huius generis formæ, ut barba ti piſcis, cui cornua bina ſunt, poſterior pars anguſtior ac breuior, caput quadratũ, oculi
Rbinoceros ambitus XVTaut X X pedum. Rhinoceros quoq; faſtigiatum dorſum biſces. habet,& narem occultam,& in cornu deſinentem: pedes habet duode cim,& cancros deuorat. Sed& Vacca piſcis cornuta eſt, aliusq́; corpo-
re oſſeo toto, tum alij plures. Sed omnium admirabilior monſtrorum
rriton. Triton eſt. In Bacchi templo uidiſſe apud Tanagreos Bœotiæ popu-1
los Pauſanias Tritonem refert, aliumq́; apud Romanos, cuius hæc erat
forma: Capillos habent Tritones in capite ranularum inſtar in palu- dibus degentium: tum colore, tum quia diuiſi in ter ſe non ſint ſimilitu- dinem referentes. Reliquum corpus in tenuem ſquamã deſinit, robo-
req́; eo munitum eſt quo rhinas piſcis. Branchias ſub auribus habent, & naſum humanum. Os latius,& dentes ferinos. Oculi glauci Pauſa niæ uidebantur. Manus itidem habent, digitos& ungues, cochlea- rum acetabulis ſimiles. Sub pectore& uentre caudam habent pro pe- dibus, ut delphini. Sunt& in mari Indico iuxta Burneã quę ad æquino
Oſtrea magni Ctij circulum poſita eſt, oſtrea magna adedò, ut pleręq; carnẽ contineant tudinis immẽè- Ponderis librarũ X X v. Inuentæ ſint etiã quarũ caro XLIIII. librasæ-
ſc.
quauerit. Itaqʒ& in mari figurę omnes effictę uident᷑ ani maliũ,& nõ ſo
lum ani maliũ, ſed etiã inſtrumentorũ. Et in Indico pręcipuè mõſtra im
cur in mai menſæ ſunt& incredibilis magnitudinis. Cauſam tam multipliciũ figu monſtra plu- rarũ eſſe reor facilitatẽ generationis& uitæ. Nam cum ad generationè WMa. concurrant calor& humidum, ad uitam alimentũ, in mari calor abun- dat& humidũ atq; pabulũ. In mari enim ſal, in ſale oleũ, oleum autem humidum eſt pingue, ob id etiam alimentum. Propter motum etiam
non cõtingit peſtis, uelut in aere: mare enim quotidie mouetur, aer au-
tem aliquando tranquillus eſt. Ob id quælibet forma piſcis cõſeruari
facilè poteſt, non ita in aere. Mouentur etiam piſces in mari abſq; la-
bore,
gne, Springual uocatũ, ob magnitudinẽ autem

ne nluln ah ntsqungi anseningroh Runſtumwen rba tipiccsa 2putquti qptaſtigenni em:pecestadn nuta cdealuge nrabiliormahn nagrcoseun omanoscihn nularumitrin terſemitit ſquani 1 as ſubzub- os. Oaigi s R und audam- 3urncĩqxoal regpcmim aro XI Gnl3
7
entanimn
1 *
1IBERE DECIRNVSA. 327 A bore, terreſtria animalia nõ: unde terreſtria animalia uel eſurire co gun tur, uel labore nimio confici neceſſe eſt. Neq; mare gelaſcit aut feruet ut terra& aquæ fluuiorũ, niſi extrema parte qua ab aere tangitur. His tot commodis, tum mixtione diuerſarum ſpecierum, plurima monſtra in mari generantur, adedò ut aliquando propter æſtũ exundante mari co- pPioſius, ad trecẽta genera animalium monſtrificorum in litore Oceani occidentalis relicta ſint. Ratio quoq; qua monſtra monſtroſiq́; partus & octimeſtres in Aegypto uinant, eadẽ eſt cur quæ in mari debilis ſint uitæ, tamen ſuperſint. Qui uerò piſces non uiuũt, alijs piſcibus facilius miſcentur quàm animalia terreſtria quæ herbis paſcuntur, quia com- modius iunguntur. Qui uerò carnes& piſces deuorant, difficilius car- niuoris feris, quo niã minus habent ſenſus,& minus ob id amant: amor enim cum ſenſu fit: ob id piſces nõ miſerentur ut leones, neq; ullis par- cunt qui prædæ loco ſint. Referunt tamen raiam piſcem homini ſub a- Raia homini quis periclitanti auxiliari ne uel ſubmergatur, uel à beluis maris diſcer- amica. patur. Sed raia primum ſi hocagit, peculiari quadam proprietate facit: nam& ſola inter piſces marinos, quod ſciamus, alteri generi miſcetur, ſquatinę ſcilicet. Deinde raia uiua animalia non perſequitur, nec forſan carnes edit. Cur uerò ſola raia& ſquatina ſimul diuerſo genere miſcean car ſolu ralzat tur, cauſa eſt quòd pleraq; alia animalia in maris profundo lateãt. Car- terius— is niuora etiam prædæ non Veneri ſtudent. Pleraq; ob timorem non f- 2 buunaſfe B dunt ex mitibus: talia etiam gregatim plerunq; incedunt, ut non deſit ſocius è genere ſuo, pręſertim tempore quo ad Venerẽ procliuia ſunt. Ob tot cauſas ſolus piſcis ex raia ſquatinaq́; mixtus forma in mari cerni tur. Eſt autem raia piſcis magnitudine ſcuti, planus, atc; cartilagineus. Eadem uerd ratio de magnitudine belluarum in mari, pręcipueq́; Indi Fiſeer marint co, quæ de forma. Nam ob humidum& calorem& alimentum fermè"r a³deò magni ubiq; pręſens, tum quia abſq́; pedibus ſuſtinentur,& grandia ſuperant maris ſpacia abſq́; labore, ideo maximi ſunt piſces terreſtrium anima- lium comparatio ne, auium autem longè magis. Nam finge uaſtum ani- mal& elephanto quadruplo maius, ſi eſſe poteſt, in terra, nonne pluri- mo cibo indigebit, quo abſumpto cogetur magnum illud pondus ma- ximo incommodo alias quærere terras: itaq; facile contracto morbo peribit, aut inedia, ſi ſenſim& lentè ex una regione in aliam tranſierit. Deinde etiam ſi tutò tranſeat& abſq; labore, quis modus erit ne homi- num inſidijs capiatur? Horum nullum eſt periculorum aut incommo dorum in mari: nam necq; cibus deeſſe piſcibus, nec tranſitus ex una re- gione in aliam cum labore eſt, nec ullis hominum inſidijs medio mari, etiam ſi monarcha orbis imperet, ſubijci poterunt. Ob id igitur piſces maximi inter animalia, aues minimę: terreſtria magnitudine ſunt me- diocria. Nam cur aues minores ſint terriſtibus animalibus, ratio nõ ob- ſcura eſt, cum facilius ſubiectis pedibusin terra ſuſtineat animal, quàm in aere expanſis alis. Medij inter terreſtria& marina animalia piſces

328 DE ANIMALIB. PERFECTIS ſunt lacuum. Vnde in Algoiæ Sueuiæ regione lacubus piſcis Vual- Icor min inuenit᷑: cui ſub mento duo funes ſunt, qui quandoq; ad pondus ten librarũ X L. perueniũt. Hic piſces alios his funibus uenatur, tum etiam aues. Sũt enim illi loco promuſcidis in elephanto: meritoq́; ob magni- m. tudinem balena lacuum dici poteſt, tantò minor balena maris, quanto du mari lacus minores ſunt:& aquæ lacuum ob frigiditatem,& lacus ipſi u ob macredinem, ad generationem& alimentum ipſo mari ſunt inferio- nui res. Omnium igitur, ut dictu m eſt, terreſtrium animalium formas piſci nn bus expreſsit natura, hominem Tritone, mulierem Nereide(hęcenim llur non fabuloſa, Sirenes autem fabuloſæ) elephantem elephante, atq;a- oij piſtes omnes lia eiuſce modi. Sed omnes piſces parte anteriore licet uideantur ſimi- or 2 fhhen lesanimalibus pedeſtribus, poſteriore tamẽ in piſcem deſinunt uelnul u inter ſe ſint. lis fermè exceptis. Cauſa eſt, quòd uelut in nauis puppi temo illam di- uei rigit, ita cauda piſcis iter ſuum. Propterea piſcibus omnibus fermè cauxN qu piſcium incre da bifida. Tanta uerò illorum multitudo, ut referant in Narbonenſiſ ſin qibtlis cœptuma. Galliaæ parte aliquando uno retium tractu(incredibile dictu) captos VR piſces tot tantosq;, ut pondo ſeu libras CcC᷑XC N. æquarent: quod x& Mlo ex magnitudine& multitudine cõtigiſſe potuit. In uniuerſumautem dd piſcium genus& multirudine& magnitudine& robore& formæua ue rietate reliqua animantiũ genera præcellit, ut ſint etiam ex illis quibus qn non deſint pedes, uelut polypis, à pedum multitudine ſic uocatis. Hos dle vi ſterlli con· paruos atq; aſſatos ſuper prunas ad concipiendum meritò dabat Hip⸗ D iiii cipudt pocrates, quoniam polypus facile concipit& fert, nerueaq́; ſubſtantia um præditus eſt,& tarde cõcoquitur. Ob id etiam eius caput mala ſomnia i mouet:quðddurum concoctione atros uapores mittat non ſecus acce- ant Nonſtroſs pe, ſed longeè ualidius: alij ſunt informes, uelut quod corio eſt quaſi ſul um piſci lo, magnitudine fermè elephantis, ſuillo etiam capite, pedibus loraceis, mr ſine dentibus, paruis oculis, ſub uentre duo foramina habet iuxta caux cxr dam. Cauda prælonga: brachij menſura latiore, quam menſuramlon- cui itudine& latitudine implent ſingulæ auriculæ, corio craſsiore quim qli digitus ſit: forſan èpolyporum genere eſt: carere dentibus multis con⸗, ani tingit piſcibus, ſed cibum non capere paucis: non tamen ueſcitur Stu- nar Sturio. rio, hunc quidam ſilurum dixerunt, os enim nullum habet, ſedrotun- um dum exiguumq́; foramẽ, quo hudum ſugit,& tamen creſcit adiuuenci ip magnitudinẽ: nam qui centum& octuaginta libras exceſſerint uidi“. ſſ carne eſt ſuauiſsima, caretq́; ſpinis. b 1 un
Morß. Atcontrà Morſs piſcis eſt iuxta Moſchouiã in Iachis è borealiocea V n
no, maximè dentatus, è quibus gladiorũ capulos cõficere ſolent. Sunt ois enim piſcium dentes non huius generis tantum, ſed magnorũ candidi&o ut ebur, ſed in opere longe firmiores. mal anueabe 3 Sunt& piſces odorati, ut Polyporum genus quoddam nimium, 1c me pednt d⸗ ſcarabeorum uolantium ſpecies certa inter inſecta, tum inter aues gal, i 3 ſus. linę Indię occidentalis, imd potius uulturis genus: nam cadauera& res 8
corrll-⸗

temceeßuda re lietuitann piſcem deünun us puppitemii dusomnibuſn
referant inſat
qedibilcdin CM Toarann t. In uniuaim robonaäln lint etimalbe titudineſceual dum menh fert, newaslt eius cpriit es mittunnid quodasif apite pia raminaltui e, quam nn
LIBER DECIMVSA. 329
à corruptas ſectatur, olet tamen bene ob caloris uehementiam& ſiccita-
tem temperiei. b Sunt& piſces uiribus clari, ut Torpedo, quam Ianuenſes uocãt Tre Tovpedo
morizam. Frequentiſsimus eſt& ex echinorũ genere qui ſpinis abun-
dat, quorum captura piſcatorũ manus hebeſcũt,& obſtupeſcunt inna-
ta quadam ui, quæ tamen ſolum uiuentibus ineſt. Sedeſtalius echinus Echinus
nonsè genere ſpinoſæ torpedinis, ſed ex concharũ genere, quem Remo
ram uocant latini: dictus echinus,&ππαέέιετμο uα‿,& naues ſiſtat, fundo
illarum hærens. Vnde C. Caligulæ Cæſaris triremem moratus eſt, ma
lo illius omine. Limaci magne perſimilis eſt rarusq́;, ut qui poſt ea tem
pora non uiſus ſit. Vnde remorã aliam eſſe à torpedine conſtat, quam-
uis Ariſtoteles nominis ſimilitudine& effectus unum genus exiſtima I.: de natu- uerit. Referunt etiam in Arotan flumine beatiſsimæ inſulæ eilam, ra animaluum quam inferius deſcribemus, eſſe piſcium genus quod manu deprehen- 5.. ſum febrem accendat, illicoq́; qui talem piſcẽ teti gerit, febre corripiat᷑. te, eaſ ſbre Et quamuis incerto autore res tam mira paruam habitura ſit fddem, ni ahiciant. hilominus tamen hoc minus mirum q́; quod de torpedine& remora
dictum eſt ſuperius: animæ enim uiribus uarijs præditæ ſunt,& mare,
ut dictũ eſt, totum uitale ac monſtris ſcatẽs: mini mumq; in animalib.
quæ in eo gignunt᷑ natura laborauit ut ſapiẽtiam aut ſenſum egregium cõſequerent᷑, ob loci in quo ſunt qualitatẽ. Adeò uerò hebetes ſunt ſen-
ſu piſces, ut multas eorũ ſpecies neſcias an inter animalia an plantas nu
meres, ut ſpongias atq; urticas: affixę enim lapidibus nullũ animalis ue Vrticæ e ſbon ſtigium præ ſe ferunt, q́; quòd tractæ contrahũt ſeſe, manifeſteq́; mo- Ee ne uentur. Nec in arborũ partibus hoc forſan negandũ eſſe poſſe, ut in pal mediæ. marũ truncis obſcur, in folijs aũt arboris cuiuſdam, cuius folia ſimilia
mori folijs, præterquàòm ꝗꝙ duos habeant pedes, manifeſtèac conſpicuè
cerni affirmant: hanc enim arborem in Limbulon inſula iuxta Molu-
chias octo partibus ab æquinoctij circulo diſtantẽ natam in nemorib.
ſolia habere dicunt quę excuſſa ab arbore uſq; ad dies octo ſiuexentur rol quæ ue- ambulẽt, fitq́; arbos hæc ſenſitiua atq; animalis, ut urticæ pulmonesq́; xata mouẽtur.
marini ac ſpongiæ animalia arborea: tametſi pulmones haud in planta
rum genere ſunt collocãdi. Cuùm enim motus ſenſu& iniillis cõſtet, ni- hil prohibet in calida regione& pingui ſolo partes plantarũ quę auelli ſolent motũ habere: humidũ enim quo nutriunt᷑ pingue& tenue, qua- le animalib. his eſſe poteſt. Sed cur non alia animalia immobilia pręter vaDnbenran ꝙᷓ in mari, in eo aũt tot genera tantaq́; copia, ut præter urticas& ſpon- free wa in gias conchyliorũ tanta multitudo, totq́; illorum diuerſa genera, uelut aqui. & oſtrearũ:? Quoniam neceſſe eſtalimento ueſci animal, ob idq́; uel ani mali uel alimento motum ineſſe: in aqua aũt motus, in alimento igitur atq; in eo quod alimentum defert. Ob id etiam animalia fructib. inna- ta quandoq; manifeſte motu, progrediendi loquor, carent. Sunt& in mari animalia quæ non mouentur, ut conch ylia, oſtrea, in

330 DDE ANIMAILIB. PERFECTIS
quibus natura luſiſſe mirum in modum colorũ uarietate cernitur. Cau e
cauſa uieta ſa eſt, quòd uelut arbores herbæq́; pro ſua quæcq; ſpecie formas& colo epeeo res excipiunt, ſed colores poſtmodum nõ retinent humidi abundatia, ſic in conchylijs ob terrenam ſubſtantiam color manet& cõfirmatur.
Fit autem uarietas tum ſtriæ certo ordine, quoniã res parua uariata ac
mixta etiam obiter, dum æqualiter creſcunt ſpacia certo ſemper ordine
vngule, chelæ, elaborata uidetur. Sed cõmune eſt fermè omnibus animalibus alijs, ut
neumnes 4 ungulæ,& chelæ, tum pili, cornua, roſtra, colorem cutis ſequantur, uamur⸗uns. nectamen hoc ſemper eſt neceſſarium. b Sedad mare reuertar, ipſum enim eſt monſtrorum pater. Salſedine uerò quæ fixa manẽt obdurãt, ſic oſtrea,& cõchylia,& corallu, quam- cur mare con- uis hic dum ſub aqua latitat tener ſit. Sed cur obdurãt conchylia, nõal- cholia durare 3 ga, quæ& ipſa in mari naſcitur: Cauſa eſt, quòd alga creſcit, ob id flucti as5 tame a Pus maris reſiſtere nõ poteſt, atq; ideo tenuis à natura creata eſt, ut ma- ris impetũ obſequens effugiat ac deuitet: conchylia& oſtrea in imo ma nent,& craſſa ab initio creãtur. Diximus ſuprà, cur mollis alga ſit, con- ſtat́; cõtraria ratione duras eſſe conchas. Optimus eſt piſcis ibi Mana Manatus. tus,& qui plauſtro uix àduobus iunctis bobus uehat: huius caro adeò uituli carnem imitatur, ut ſi piſcem quis nõ te doceat eſſe, carnem iura- ueris. Contingit id quo niam calor magnus cõcoquit humidum: hoce- nim differt caro à piſcis ſubſtantia, quod piſcis humidum ab exiguo ca-
lore concoctum eſt. Referũt in huius piſcis capite lapidem inueniri cal-
culo renum ſaluberrimum. Mammas habet, quibus raro exemplo edi- tos filios admouet: parit autem geminos pro mãmarum numero. Sunt qui Boa illum uocẽt, quòd capite bouillo ad unguem ſit duobus quali brachijs, dorſo plano, ſqquama& duriſſima pelle, docilis ut canis, man- ruro. ſueſcit admodũ& recordatur iniuriarum. Eſt& Tiburo ibi captu faci lis ob uoracitatem, utilis ob magnitudinem& carnis ſalubritatẽ ac ſua- uitatem. Hic inter maris maxima miracula eſt, cui duplex genitale ma- ſculo, unica uulua ſœminæ:duplicem habet dentium ordinem, paritq́; piſcem ſui generis, non oua. vituli mæini Vituli marini maior eſt longè admiratio: mãmas habet, habet& pi mira natura, ua Ios, ſtertit mirum in modũ dormiens in litoribus: nec Plinio credeba- maæ; utv tur pilum eius in corio cinguli aut alterius ornamenti attolli creſcente mari, remitti decreſcente. Nunc cum innotuerit in Indo mari, uocantq́; inſulæ Hiſpaniolæ incolæ Lobum, fabuloſum hoc non eſſe uidet᷑. Nos ex illius corio cingulũ habemus, quo enſis dum equitamus accingitur. Serò amittit pilum:coriũ bubalo ſimile:colos pili uarius, ac lyncei pel- li quoquomodo ſimilis. Dextram pinnam capiti ſuppoſitam affirmãt ſomnĩr conciliare firmareq́;. Atq; hic eſt piſcis cuius pellem diximus ſu
prà non tangi à fulminibus: atq; ſi de eo quæ referunt᷑ omnia uera ſunt,
neſcio an aliud mirabilius natura fecerit: quando quidẽ& quoſdã mor boseadẽ pellis geſtata ſanare credat᷑. Erudiri etiam dicũt,& diſciplinæ eſſe

1 algacrelctah nturaccench hlaRoſtrin dur mollslgl nuseſtpicäh uehai: huiua, oceateſſe amm Aquithumämt humidunben tte lapideninn
f. nibusnmam
„
ämarmamn- nouem u e, docirom X T haäon arnis luil cui du dagi atiumocdonf Imas lba 18:nec Plie amentiansl8 n Indo mn
„Heu oc non ellell
„'
LIBER DECIMVS. 331
A eſſe capacem, agnoſcereq́; familiares,& populum mugitu Romanum
ac geſtu quandoq; ſalutaſſe, ut uideatur natura non ſecus ac fortuna a- lijs omnia negaſſe, alijs conceſsiſſe. b b Nihil tamen ferme toti piſcium generi natura negaſſe uidetur præter exquiſitum ſenſum. Nam licet ad natationẽ pedes eſſent piſcibus inu- ene var Pees tiles, atq; ob id paucis opportuni: quibuſdam tamen etiam illorũ pedes“ Luihaſtaa. natura conceſsit, aut quia in imo aquarum gradiant, aut in litore, aut ar morum cauſa, aut ut in tempeſtatib. firmius petris hærerẽt, aut tanquã manus, ut in cancris chelæ. Videntur aũt in polypis& cancris ac gam- maris, tum locuſtis ſquillisq́;, pedes omnium horum cauſa dati: propte rea etiam lentè narant. Vidimus in fonte paruulo Lugduni piſciculos Piſccs bipedes. cum duobus pedibus in parte anteriore quaſi ſub alis. Erant autem ue- ri piſces, quos ego capitones libenter à capitis magnitudine, quod ranis ſimile habent, lato ſcilicet& humili, acmagno ore appellauerim. In his uidetur natura prouidiſſe ut è ripa firmius cibum ſumere poſſent. An uerò è ranarũ naſcentium numeros an Cordulus Ariſtotelis: ſed Cor- dulus quatuor pedes habet. b Contrà inutilis eſt piſcis quem Viuellam uocant, quamuis magnus, Viuella. nam caro eius haud iucunda eſt: forma tamen mirabilis eſt hic piſcis, ut qui enſis imagine cartilagineum quoddam in fronte ferat palmorum quatuor longitudine, aut etiam amplius, ab imo uſquead ſupremum,
B dentatum acutis robuſtis que dentibus. Piſces etiam uolantes ibi na- Piſces uolder.
ſcuntur, quos ego uidi: parui ſunt& alati, alas habent iuxta branchias
longas, ut ipſi piſces palmo ſcilicet amplius, quæ dum hument piſcem ſuſtinent, cum ſiccantur decidunt. Gregatim eunt,& cum Oratis inimi
citia intercedit. Multi iuxta Bermudam ſeu Garzam inſulam inueniun
tur. Parum manſueſcunt piſces, quoniam paruo& hebeti ingenio cur biſces uix ſunt: ob id igitur maximè manſueſcunt Delphini, qui etiam celerrimi Leahe 6 ſunt piſcium, ut ingenioſiſsimi,& affectuum humanorum haud exper
tes, præcipuè miſericordiæ: adunca ſunt nare,& ore ſub capite ſatis in-
cõmodeè poſito, ne cum tam celer eſſet ac robuſtus, liceret ei quicquid
liberet in omnes. Eadem ratione aues omnes fermè cicurantur: qua-
drupedia ut ſunt medio ingenio inter aues& piſces, ita aliqua manſue-
ſcunt, aliqua non. Quædam etiam timore non cicurantur, ut mures Lepores et mu & lepores: quomodo enim amabis, quem inſidiari uitæ tuæ ſit perſua- res cur non ci- ſum? at hoc ſibi perſuadent qui timent: propterea tyranni etiam ſi be-"“'eruun. neficio multos afficiant, à nullis tamen ob timorem aſsiduum aman-
tur. Sic Neroni contigit, nec tamen exiſtimes non in multos Neronem
fuiſſe beneficum. Itaque piſces ob ingenij ruditatem& incommodam tractationem uix manſueſcunt& parum: accedit ut dixi etiam plerun
que timor. Cum igitur Delphinus ingenio ualeat, ſit que audaciſsi- Deſphini eu mus,& unus inter piſces ſpiret, atque ob id tractari poſsit commodeè, urune inter
.——.*piſces manſue neceſſe eſt ut uel ſolus, uel etiam maximsè inter omnes piſces manſue he
1 2

33² ſcat: qui ſi traduci ſuetudine.
DE ANIMALIB. PERFEGTIS poſſet in paruam aquam, parum à cane differret man e
Sed poſtqᷓ; in murium ſermonẽ incidimus, de illis illorumq́; generib. quæ plurima ſunt aliqua dicenda ſunt, altius repetito principio. Nam animalã diſe cum animalia plurib. modis diſtinguant᷑, ex alimentorũ etiam diſcrimi
rentiæ ex cibo- rum diſcrimine
ne differẽtias ſumi docuimus, generaliter quidem herbarũ arborumq́;, tum carnium, propriè autem quatuor modis: aut enim eſementorũ hu-
mido ueſcuntur, ut Chamæleon aeris, ſturio& multi piſcesalij aquæ, buffones terræ: quamuis enim terrã edant, terra tamen non eſt illis ali- mentũ, ſed exiguũ illud pingue humidũ quod in terra continet᷑: aut plã tis, ut ſolipeda pleraq́; tum etiam cornigera, atq; hæc prioribus nobilio ra: aut carnibus, ut leones& canes pręcedentibus ambobus pręſtantio ra. Quartum genus fructibus ueſcitur, hocq́; nobiliſsimum eſt: atq; in eo genere eſt homo, elephas, ſus,& urſus, tum etiam mures, auesq́; om- nes fermè præter carniiuoras:ſeminib. enim ac fructib. omnes ueſcũtur.
Etex his omnia etiam præter elephantẽ carnes deuorant, e
bus, quarum etiam quædam, ut gallinæ& picæ& cornices,
xceptis aui- cariſibus a-
luntur. Quæ uerò animalia carnibus ueſcuntur, edunt etiam& oua lac
& ſanguinem. Igitur quæcunq; talia ſunt, mortuis ſolum delectantur,
non tamen occ idunt quicquam præter aues: aues enim quæ carnibus utuntur, eædem deuorant ani malia ſi liceat etiam uiuentia, ut gallinæ sues Indiei. Uermes. Cum uerò ex his ſint in frigidis quidem regionibus minores, & agreſtibus ſimiles, in temperatis maximi, ut etiam Erymanthij apri,
qui regiones deuaſtare auſus eſt, memoria maneat, mirum cur in cali-
dis regionibus minimi ſint: habemus enim Indicos ſforma, uoce, mori-
bus alijs ſimiles, tum etiam uteri geſtatione: nam duobus mẽſibus, non
ut cuniculi tribus abſoluuntur ſeptimanis, cuniculis tamen nõ parum minores:quorum caro ſapida eſt, ipſi uerò uix mordent,& uix manſue
ſcunt, ſed uelociſsimè, ut pleracq; parua animalia, currunt. Non tam faci
le moriuntur ut cuniculi, nec unquam bibunt: imò ſi caules madidase-
derint, moriuntur, uelut& ex frigore. Itaq; eos Indicos non auſim dice re, ſed potius ob ſiccitatẽ paruos, quia forſan origo ex Africa ſit. Calor enim non poteſt magnitudini obſtare, nec humidũ, ſed frigus aut ſicci- tas, ob id frigore moriunt᷑, nec bibunt. Veſcuntur autem maximè cau-
libus, furfure& auena. Erigunt etiam ſeſe contra aliorum
morem, nec
ut cuniculi fœtus ſuos deuorant ob ſalacitatem: cætera, ut di xi, reliquis 84 1727 8 N 27 4„ 4 2 4
ſimilia ferme, niſi quòd digitos quinos aut ſenos habent in pedibus pro
ungulis,& pilus ut decet mollior, colos autem ut alijs albus aut niger
7.. mixtus ue. Dentes etiam anteriores duo quales cuniculis
gio res. Mixtum ex utroq; dicas hoc animal. Sed cum de muribus tractaſſe deſtinaſſem, ad ſues tran
‚ſcilicet lon·
ſieram, illud
D
non omittens, animalia quæq; magnitudinem ciborum copia autpau
citate dum ablactantur commutare, ut etiam canes ac ſues, tum alia om
nia:

. tammmunan uctib.ma deuonn an R comicsen edunteini- tuis ſolumdit wes enimqrar am uiuenag m regiocbonr etiam Enaut neat, mrrri dicos muum n duohriis niculis erig morderadiur a, cumn d imd ſicumn Indicos ril igoex Afui uduũ ſcdfig nur autem3- raaliorumf cætera, ui habentin 3 utalig abus Scu iiculsſi
A nia:itac; ad mures redeundum. Neq; uulgaris hiſtoria tam uilis anii
LIBER DECIMVS. 233
lis, etiam in minimis tam egregiè ludente natura: ſiquidẽ aded primum"i- fœcundũ eſt, ut Theophraſtus referat in Perſide mures ſœminas etiam in utero matris concipere. Res prorſus incredibilis, niſi facilitas procre andi ad utilitatem potius quàm ad præſtantiam referretur: uiliſsimae- nim quæque facillimè generantur& abſoluuntur,& celerrimè,& om- nibus modis: non ita elephas, aut Delphin, authomo. Itaque& plu- uijs adeò multiplicantur, ut neſcias quid magis mirum ſit, an tam faci- le genus illorum propagari, an interire: non enim minus celeriter in- tereunt quàm augeantur. Cauſa ut dictum eſt manifeſta:uiliſsima enim quæque ut colluuie propria ac ſorde generantur, ita minimis quibuſ-
b cunque cauſis intereunt:eadem enim facilitas interitus gen erationisq́;.
Nam quòd facile generentur, ratio una eſt, quia facile abſoluuntur. Fa- cile autem abſoluuntur parua in unoquoque genere& imbecilla: ta- lia ergo facile etiam interire neceſſarium eſt: quod non ſolum in ſpecie- bus, ſed hominibus ſingulis intelligendum eſt. Videtur enim homo quaſi ſpecies una, non æternitate aut nobilitate, ſed potentia atque per-
fectione.In Giaro quoque inſula Archipelagi referunt metalla erode-
re,& arbores dentibus tactas occidere. Hoc autem rabiei cuiuſdam,& immodicæ ſiccitatis argumentum eſt. Cur igitur ad tantam ſiccitatem
0
2 facillimè ferantur, cauſa eſt quòd facillimè mutantur. Mutanturautem aci
B facillimè, quòd ſint imbecilliſsima natura: recipiunt autemacretinent
uim, quia alioquin ſunt perfecta atq; ſanguinea. Species uerd eorũ in- numeræ, domeſtici, agreſtes, ſciuri, à caudæ magnitudine uocati glires, auellanei reliquis minores, qui totam hyemem dormiunt: alpini quo- que quos uocant Mediolanenſes Marmotas, ad hoc genus referuntur. Commune eſt alpinis ac ſciuris tum gliribus auellaneiś; manſueſcere. Omnes etiam hi præter ſciuros hyeme dormiunt: ſed auellanei qui inter corylos degunt rubri ſunt. Sciuri hyeme latent potius quàm dor miant. Omnibus his etiam commune eſt, ut erecti comedant, pedibus anterioribus pro manibus utentes. Pingueſcunt glires maximè hye- me, ut ſomno potius quàm cibo pingueſcere uideantur: quamuis ta- men recondant in arboribus caſtanearum nucum que immenſam ple- runque copiam. Sciuri auxilio caudæ& leuitate agiles aded ſunt, ut ex arbore in arborem ſaliant. Omnium maximi alpini, ſagaces admo- dum,& nihil præter nomen commune cum muribus habentes. Specu latorem enim in montibus unum eſuis habent qui gregem moneat, a- lioquin ſarmentis colligendis intentum: ex his enim mollia colligẽtes, ac pedibus ſupini amplexantes, onuſtus ab altero cauda trahi plauſtri inſtar ſe patitur, ut lectulum ſuum ſecum auehat, quem aliter deferre nõ poſſet. Creditum eſt euidenti ratione, cum plurimum pingueſcant, & in cibo minimè ſint ingrati, illorum carnes ad ſomnum concilian- dum plurimum conferre. Manſueſcunt hi maximè& ſciuri: ſed glires 1 3
„ſſ„-——
na- Nurium hiſto-

334 DE ANIMALIB. PERFECTIS
& auellanei parum, ob paruitatem. Videntur alpinis è directo Cuſete
(ſic enim ſciuros uocant ciues noſtri) contrarij: alpini enim tardimo- tu& quietis amatores, ſciuri autem nunquam quieſcunt: unde immo- dicè carnem illorum calidam& ſiccam eſſe neceſſe eſt. Nuper ex Aſia murem quem Indicum eſſe affirmabant aduexerunt, ore& cauda mu- ribus noſtris exquiſitè ſimilem, ſed colore& magnitudine taxi. Eſt au- tem taxus ſeu melis uulpe maior, colore cineris, longis que pilis, rictu fero,& præacutis dentibus mordax. Itaque utad mures redeam, uidi- mus ex his candidiſsimos: ſenio enim caneſcunt: genere autem aut fri-
b gore candidi fiunt. b Mare aliqui- Eſt& illud conſiderandũ, quod in mari non ſecus quàm in terra con- — an rin git, regiones eſſe quaſdam in eo ſteriles, alias piſcoſiſsimas: namin quibuſdam pabulũ abundat, in alijs autem nõ adeſt: tum uerò diuerſa terrarum genera odore ac ſapore uario aquas inficiunt, quos piſces aut ſequuntur aut fugiunt. Litora tamen piſcibus plerunq; abundantob pabulum,& gurgites, ob ſecuritatem. Adeo uerò magnũ eſt aquarum Mare ut le a- diſcrimen in mari, ut iuxta Indiam in Aethiopię directo paſsuum mil- lun. libus fermè trecentis, albeſcat ut lac, alibi cœruleum ſit, alibi nigrum ali biuiride. Album eſt, cum arenaalba ſubeſt mari minimè profundo:ui- ride, cum mediocris fuerit profunditatis: cœruleum, cum magnę, mo neturq;: ſed ſi quieſcat, color fit argenteus. Vidimus in Verbano la- cu, cum Lutetiam Parrhiſiorũ proficiſceremur, inter fluctuantes un- das totius lacus, partem nõ procul à nobis immotã argenteiq́; coloris,
cum reliquum totum eſſet cœruleum. Cauſa eſt, quòd uentusà montis
cacumine impeditur, nec aliter quàm umbra altitudine finitur. Parte uerò illa quæ uergebat ad montem(neq; enim tranquillitas ad montis radicem perueniebat) initium ſumpſit ubi impetus iuxta rupem ceſſa- bat: nam impetu colliſa ad latera permiſcebat eam quæ in medio erat. Nigra autem fit, quoties arena nigra ſubeſt aquis haud profundis, aut cum profiunda fuerit turbulenta. b b Itaqʒ illud idem contingit in piſcibus ex aqua, quod hominibusex cur nunquam aere: referunt enim in Calechuto Indiæ cum ciuitate tum regione nun- iuxia Calechu- quam peſtem ſæuire, ob aeris temperiem credo, ciborumq́; ſalubrita- tum bti. tem, ac forſan uictus moderationem: ita in partibus quibuſdam ma- ris piſces abundãt, quòd uictus ibi& aqua ſint ſaluberrima. Nam de ra- tione uiuendi non eſtut diſputemus in piſcibus, cum in ea peccare ho- mini tantumodo proprium ſit.. Auium omnis Eadem ratione& aer auibus abundat, alius ut ita dicam ſterileſcit. gencris abun- Indicio eſt auium omnis generis abundantia duplici modo ſalubritatis aut⸗ eüuee 1. aeris,& quòd ipſæ ſentiant maxime aeris qualitates,& quòd pabulum ximum argu- Stiam ſuppetat. Verum hocſignum adregiones referri debet, nõ adil- mentun. larum partes: eſſe enim poteſtut in ualle eriam abundẽt aues,& tamen
ibi grauis erit aer, camporum& collium comparatione. Veruùm colles
& campi

6
1
ie dircèpi eumſitalhii riminimegnt uleum, dmng Fidimuirſar ur, intertir notĩ uarnaa t, quodunm altituderun tra— erus unnni eam qennh 1is haud mnr
LIBER DECIMVS. 335 A& campi optimã obtinebunt aeris ſalubritatẽ. Vnde in Moluchis in- NManucodiata. ſulis ſub æquinoctio auis mortua in terra aut mari colligit᷑, quæ uiuens nunqᷓ́; uideri ſolet, quoniã pedibus careat: tametſi neget Ariſtoteles a- uem ullam pedib. carere. Hæc igit᷑ quam ter uidere iam contigit, ſola ut ita dicã ob id pedibus caret, ꝙ in ſublimi aere atq; procul ab omniuiſu humano liabitet. Corpus eius ro ſtrumq́; magnitudine& forma ſimile hirundini, pennę alarũ& caudę accipitrẽ magnitudine dum ales exten dit ſuperãt, æuant uerò fermè aquilã. Pennarũ craſsitudinẽ excogita- re potes, tanta enim eſt qualẽ pro auiculæ paruitate cõuenire ratio do- cet. Sunt igit᷑ tenuiſsimæ& perſimiles pręter tenuitatẽ pennis pauonũ fœminarũ ex toto: neq́; maſculorũ pauonũ pennis aſsimilant᷑, ꝙ non ſint oculatę, ut quę in maſculi pauonis cauda cernunt᷑. Maſculi dorſum auiculæ huius ſinuat᷑ intus, in eamq́; cauitatem oua ſcœmina facere ratio ipſa docet, cum& ipſa fœmina cauũ habeat uentrem, ut ſic utraq; caui- tate poſsit oua incubare. Maſculo hæret in cauda filũ longius trib. pal mis coloris nigri, mediũ inter quadratũ rotundumue, neq; craſſum, neq; admodũ tenue, uerum ei nõ abſimile quo crepidas cerdones cõſue re ſolent. Hoc exiſtimamus dum ſœmina oua incubat alligari firmius illam maſculo: neq; mirum eſt in aere perpetuo habitare, nam cauda & alis in orbem extenſis haud dubium eſt ſpontè ſuſtineri. Viciſsitudo etiã ſi quid eſt laſsitudinis illam excutere poteſt. Cibum nullũ eſſe puto B præter cœli rorem, qui ſimul ſit cibus& potus,& ita natura prouidiſſe diligenter tanto miraculo uidetur, ut in aere habitare poſſet. Veſci au- tem aere puro haudueriſimile eſt, quòd nimis tenuis ſit. Veſci animal- culis, neq; id, quòdibi non fiat congregatio ad generationem illorum haud dubieè neceſſaria: neq; in auiũ uentribus illa cernuntur, qualia in hirundinum: ſedtamen hoc non cogit, cum Manucodiatas ſolo ſenio confici credendũ ſit: at nec uapore, cùm infrà copioſior ſit, unde deſcen- dentes uiderentur: uapor etiam nonnunquam pernicioſus eſt, rorei- gitur per noctem ueſci ueriſimile eſt. Vt uerò Manucodiata ita auiseſt ut nullo modo inhabitet terra m, ita contraria ratione Struthiocame- Serihocchhx⸗ lus ſic à terra non diſcedit unquam, ut auem dicere nõ poſsis niſiad for lus. mam reſpicias. Nomen ut reor ſumpſit, quòd colli& crurium lIongi- tudine camelum imitetur: eſt enim homine ipſo paulò procerioris ſta- turæ. Struthio autem paſſerculus dicitur græcè, quaſi perironiam no- mine compoſito, uelut ſi quis pigmæum Gigantẽ diceret ſimul, uel ho- munculum giganteũ. E paſſeris genere eſt Struthiocamelus, ſed came- li magnitudine collum, roſtrum, oculi, caput anſeri, ſed pro magnitu- dine propria reſpondent, alæ& cauda pennis uerſicoloribus, cæœruleis, candidis, rubris, nigris, uiridibus, nec ulli auium in pennis tanta iucun- ditas aut pulchritudo, ob id galeas milites nõ alijs ornant. Quanquam ſint qui ob raritatem nunc Manucodiatæ tum alas tuni caudam in cri- ſtas figant, addita etiam ſuperſtitione, qui ſecum habeat in bellonon

336 DE ANIMALIB. PERFECTIS uulnerari. Corpus igitur raris plumis, rarioribus crura teguntur, adeò o ut hu mana crura nõ auis uideantur: nam magnitudine rotunditateq́; ac quòd in auguſtum, nec admodum, ſed ſenſim iuxta genu finiantur, humanum femur, quodq́; plumis careant, candida carne, imitantur: pe des bifidi ut bobus cum ungulis, crus ut anſeri, ſed pro magnitudine, lentus inceſſus. Illa quam uidi mitis erat, reliquarũ mores ignoro. Oua caput infantis magnitudine referunt, ro tunda, cum ſeneſcunt ebur ef fingunt. Suſpendi ſolent in templis, diu enim manent, quòd duriſsi- maſint, humoreq́; exempto quaſi oſſea redduntur. Pilos habet in ſupe riore palpebra, currit ut equus adedò celeriter: ferunt equum illam re- fugere, nec intueri audere: currit erectis alis, ſed tamen haud uolat, ſe- runtq́; pedibus lapides uibrare, concoquere ferrum, quod ob calidita- tem uehementem& uentriculi cõtingit craſsitudinem, ouaq́; oculisſo uere: ſed non fouet, uerum obſeruat, calore enim Solis pulli educũtur. Vocem eius nunquam audiui: maximam auiũ, ſimodo auis appellari debet, eſſe hanc certum eſt.
Aqui. Veruùm uolantium apud nos maxima,& quam cunctæ timẽt, eſt A- quila omnibus nota, generoſiſsima: anſere etiam multò eſt maior, ma- ximètamẽ alis& cauda potius quàm corpore ipſo ac pondere. Verùm
Biuloxor. in Iurrha Scythiæ Bialozor auis eſt ſub uẽtre candida cum quodã qua- ſi ſplendore, alis& cauda etiam ipſa Aquila maior, quam cæteræ uolu- cres adeò formidant, ut ea uiſa etiam Aquila ipſa exanimet᷑, cum tamen D corpore Aquilam nonexcedat. b b Auis maxima. In India etiam reſerunt auem eſſe rapacem, longè aquila maiorem, nigram purpureamq;, intercurſantib. pennis candidis: cuius roſtrum fuluum, cæruleoq́; ſeu phœniceo colore diſtinctũ, adeò pulchrè ut nil iucundius uiſu eſſe poſsit: unde& ob pulchritudinem& ob magnitu- dinem capuli ex roſtro huius auis fieri ſolent: cõſtat autem prædurum hoc roſtrum eſſe oportere. Hanc uolantium auium maximam eſſe con Olor. ſtat. Vnde alas ingentes auibus eſſe neceſſe eſt, uelut& Oloribus, qui ſola fermè magnitudine ab anſere diſtinguunt᷑, quãuis cãdidi toti ſint, & inter omnes aues ſuauiſsimè occinant: uox tamen, ut ſæpius audiens conſideraui, anſerina eſt. Atq; hoc genus auium tam laudatum diſcer- pit ſuos ac deuorat, in morte uerò dulce canit. Vnde Ouidius: Sic ubi fata uocant udis abiectus in herbis, Ad uada Mæandri concinit albus olor. Genus auium piſcoſum eſt etiam roſtri magnitudine& corporis ce Alcatrax. lebre in occidentali India Alcatraz dictum, cinerea croceaq́; pluma di- ſtinctum, roſtro duorum palmorum in acutũ tendente, cum tamen pa Picutus. rum ab hac magnitudine abſit roſtrũ tum ciconiæ tum gruis. Sed Pi-
—₰½ cuto roſtrũ maius eſt toto corpore, corpus autem coturnice paulò ma-
quanl quam

am anndetii imn multoekn plo acponia andidaanm aior, quman SRexnicn
longexun candidsannm ct, adatm udinentian öſtatanner niummann uelutäé0hi quiuscii umem utfrs
LIBER DECIMVS. 337
eron 8. A quanqᷓ́; puſillũ, ſe tuetur pulchrè. Illud in eo mirum, quòd pennam ha-
beat loco linguæ, unde à natura aliarum auium multum diſsidet: ſibi-
lat uehe menter: hunc& eadem terra alit quæ Alcatraz. b
Sunt& inter aues nobiles uultures augurio Romuli, tum magnitudi Vultures. ne& raritate, aded ut quædam nidos eorum nunquam uiſos affirmẽt, cum tamen in rupibus eius partis Anglię quę Scotia nuncuocatur, iu-
xta arcem maximeè plures nidi cõſpiciantur. Vultur carnes edit, nec ta-
men animal ullũ occidit, ob idq́; ſacer creditus eſt. Plumæ cum cute pro pellibus aptantur, adeoq́; excalefaciũt ut exurant. Aptantur& auium plumæ cęterarum eadem ratione, præcipuè olorum. Procul uident ma
ximè uultures, aciesq́; inſtructas proſequuntur exitiali augurio cladis
eius partis iuxta quam inſederint. Atq; hęc auis multumab antiquis ce
lebrata etiam nuncuiſitur. At Phœnicem prædicarunt multi auem, fa- Phœnix n ſtt. bulæ quàm ueritati propiorem. Referũt tamen quidam in interiore In-
dia auem eſſe nomine Semendã, quæ roſtrũ habet triplici ordine, atq;
ut in ellychnijs undequaque perforatum, quæ moritura dulce canat cy. cnorum exemplo, inde collectis ſarmentis motu alarum accendat illa uraturq́; ex cuius cinere uermis, tum ex uerme auis denuò renaſcatur:
quæ his malui addere ſubtilem ob hiſtoriæ ſenſum, qui ad orbis, qui ad uirtutis originem ſpectat, quàm ob rei ipſius deſcriptæ incredibilem narrationem prætermittere. b
B Sedut magnitudine, ita ꝑaruitate diſsident regiones. Apud nos cer-
tè auium minima eſt Regulus, qui per dumeta uolitat, paſſerculo dimi- Regulur dio minor. Sed eadem India mittit muſcatum paſſerem, quem qui uo- Paſſer muſcatus lantem uiderit, tum ob celeritatem, tum ob paruitatem crabronem aut 4aui minimus. ueſpam iureè exiſtimet: pennis aureis uiridibusq́;, alijsq́; uerſicoloribus ornat᷑: magnitudo ape paulò maior: roſtro uelut acus. eſt tenuiſsima:
totus cum nido grana tritici x XIIII. uix pondere æquat, hunc ecotto conficit. audax eſt,& nidum petentib. oculos inuadit, celeritate& par
uitate tutior. Conſtat itaq; auem hanc tenuiſsimæ eſſe ſubſtantiæ, cali- damq́;, ob id& audacem: nam cum roſtrum, pedes, linguam, alas, uiſce
ra, plumã, ungulas, cerebrumq́; habeat, tumalia multa, ſubtilẽ ſubſtan
tiam illius ac bene elaboratã eſſe oportuit: atq; ut reor hæc eſt auiũ om nium minima. Velut ſolertiſsima in eadem India habitat, quã ſtultumn Paſſerſtultus. uocant paſſerem à contrario ſenſu:nigra eſt auis, intermicantibus pen-
nis albis in collo, turdi magnitudine, quę aduerſus caudatas ſimias, qua
rum ibi numerus eſt incredibilis, hoc modo ſe munit, ut nec homo tot cõmoda aduerſus periculũ inuenire queat. Eligit primò arborem excel
ſam ac ſpinis obſitam, ut metu terreatur ob altitudinẽ,& à ſpinis arcea-
tur ob incõmodum. Ramis huius arboris maximsè aculeatis ſuſpendit
nidum prædurum, ne frangi ab inimico poſsit: inſtruit aditum angu- ſtum, ut hoſtis arceatur, ipſa ſola poſsit ingredi: Iatum in imo, ut com-
2* 4* modeè cum pullis degere poſsit, tum maximè quòd in eodemexcremen
V

338 DE ANIMALIB. PERFECTIS
ta illorum colligere cogitur, nullo exitu patente alio quàm is per quem C nu in ſuprema parte eſt ingreſſus. Verùm quia hoſtem uti nouit manunõ5 uu ſecus quàm hominem, nidi longitudinem ad quatuor palmos exten- v dit, ut cum manum immiſſerit, etiam proculabſit ab imo, atq; ea ratione fi oua uel pullos qui intus latent tueatur. 1 ſe
Præſtant aues mirum in modum generaliter ingenio ſagacitateq;; li
quòd fructibus non plantis aut deteriore aliqua colluuie nutriantur, 0³
yttacus.& in aere puriore degant. Atq; inter cæteras pſittacus, quòd grandi ſit ju capite, atque in India cœlo ſyncero naſcatur: unde etiam didicit non ſo- en
lum loqui, ſed meditari. Meditantur ob ſtudium gloriaæ, participes e- ſi
nim ſunt& huius& amoris, unde memoria non uulgaris illis. Eſtua-
rietas eorum in coloribus magna, unde pulcherrimi etiam apud Indos de exiſtimantur: nam præter colorum aptam uarietatem illam, ſplendor e
etiam quidam affulget. b b b 1 Pauonoſter. Nullam tamen auem pulchriorẽ pauone noſtro fingere naturã poſſe 8 credã, niſi cum uidero, tot oculis in caudaram longa atq; denſa plumis, Lo tanta colorum uarietate, tanto nitore, tam ſelectis etiam colorũ generi- ln
bus, ut album ac nigrum, quorum unus per ſe triſtis eſt, alter reliquos ger
alios obſcurat, colores deuitentur. Sentit ipſe pulchritudinẽ ſuam, ex- ii clamatq́; dum pedes intuetur, deformitatẽ eorum aſpernatus, caudãm-.
que in rotam erigit, exponitꝗ́; Soli ut pulchrior uideatur, gaudetq́; ho minum admiratione qui illam intuentur, ob id uſq; ad laſsitudinẽ eam
Pauo dus. cõtinet. Quo fit ut Pauo Indus& ipſe caudam ſuam miretur, in orbem b conuerſam geſtiens, quamuis pulchritudine multũ à noſtro pauonede cedat. Decoratur& pelle circa caput, cuius colorem pro uoluntatis a-- uſ bitrio mutat. Cùum enim uarij coloris ſit, alboq́; ac cinereo quaſi diſtin cti, adueniente ſanguine modò cærulea, modò rubra fit. Et cùm ſit ira- cundum, ſpeciem ac effectum irati hominis præbet, pellem illam pro facie habens. Sedaliud eſt maius, ꝙ eam pellẽ quandoq; colligit, ut uix uideatur, tu ncq́; pallet: aliquando uerd eam extendit, adeò ut roſtrum totum integat, tuncq́; purpurea plerunq; uidet᷑. Indicio eſt igitur illam
unà cum ſanguine extendi: quanq́;& uiderim ſimul pallentem atq; ex les tenſam. Colligitur igitur ac contrahit᷑ quoniã tenuis eſt& laſſa, ut ſcro m ti etiam cutis, quæ quandoq; tota cõtracta uidetur, quandoq; uerd exx itt tenſa multum. Igitur laxitas& tenuitas tamextenſionis& contractio- ui nis quàm mutationis colorum cauſæ ſunt. nt Sallis. At Gallus noſter exertam ſemper habet criſtam atq; rubentẽ, niſi ma. lè ualeat, etſi rarum eſſet hoc ani mal, nõ ſolum for ma ſed cantu admira tuu b tione digniſsimũ eſſet. Exultat uoce, proculq́; ea exauditur,& noctu i Sali cãius cur. etiam ad mille atq; amplius paſſus: cum expergiſcitur à cibo canit: ple he runq; tamen Sole meridiante mediaq́; nocte, ac cum radij primũ auro- h ram effingere incipiunt. robur igitur Solis ſequit᷑·,& in octo partestoo i& tum diuidit diem naturalẽ, non tamen oriente Sole, ſed cum acceditaad
auro-

5 ſtrofingenm ongaanqc etis etaanegti etriſtis eit im
pulchriuduin rum alperuu or uiceennar duſq;dim rſuammrer. vultũ amtmnn loremmaimn pac cril rubnähl ebet, neim puandosoig rtendit aurt
4
ladcodg ſmulpaler
enuis ſtäl
tu Nqunndi tenſionuäèd
LIBER DECIMVS. 339 A auroræ terminos, ſic& ante meridiẽ. Inſeritur cum ſerpente, cane& ſi- Cur gallus, ſi- mia culeo parricidę: inſons tamen huius culpæ, in mareq́; pręcipitatur."is vedeu,e⸗ Vt enim ſimia homo non eſt, attamen uidetur, ſic qui proprium occide Ah uhſecka rit patrem. Serpens inſidijs anteit, inimiciſsimumq́; humano generi nõ ſecus ac parricida. Canes omnes odiſſe uident᷑, ſolumq́; hoc animal nul li penitus ꝑarcit, neq; proprio generi. Gallus inſons huius culpę, forſan ob gentis ſimilitudinem adijcitur, quam maximè Romani oderũt, ſeu quòd ſuperbiſsimus ſit: præcipitatur in mare uelut omni indignum e- le mento,& cuius ſocietate aer, terra aquaq́; inficerentur, ob id culeo in ſuitur, uirgis ſanguineis prius uerberatus. Sed his relictis ſuperſtitionibus, ad naturæ leges ſanctiſsimas ac pru dentiſsimas reuertamur. Decretum erat aues facere quæ uolarent, ae- remq́; hunc decorarent(nam hoc de auibus pro cæterorum etiamani- malium ratione exemplũ ſumptum ſit) obid capite leuiſsi mo illas eſ cur aues caput ſe oportuit: quamobrẽ inter cuncta animãtia aues minimo capite ſunt: F*u³ baah & quæ magnũ inter aues habent, tenue os, ac cerebro inane ſortiuntur, alasq́; magnas. Ad capitis paruitatem duo ſequebantur detrimenta, al- terumut ſtolidæ eſſent, alterũ ut dentibus carerent: nam roſtrum Par- Aues cur denti- uum capiti paruo neceſſariũ fuit, dentesq́; ob id nulli uſui, tum ꝙ robur ²¹srreant. nõ eſſe illis poterat, tum quia roſtri& oris paruitas maſticationem im- pediebat. Primum incõmodum caliditate& ſiccitate temperamenti ſu- B ſtulit: quod etiã profuit ad pennarũgenerationẽ,& totius corporis le- uitatem. Inde ut ſiccum eſſet totũ corpus, paruo potu ſatiariuoluit, atq; Cur aues ueſica ea cauſa etiam carere ueſica. Sed dentium detrimẽto ſubſtituit alterum""eant uentriculum, ut dura in illo ſenſim concoquerent᷑: cum enim dura non poſſent cõminui, tempore indigebãt longiore& ſolidiore, arctiore; cur aues duos uentriculo, in quo paruus poterat cõtineri cibus, qui corpori haud ſuf habeant uentri ſeciſſet. Igitur alterum ſubſtitui neceſſe fuit, in quo& ex dimidio cõco-“s queretur,& quantum ſatis eſſet cibi poſſet contineri. Pedes etiam par- uos fecit, quòd inutile eſſet hoc pondus ad uolatum:& aciem uidendi acutam, ꝙ procul uidere ex altoq́; cõſpicere illis opus eſſet. Quòd ſia- ues aliquæ à nor maaberrant, non tamen uſum perfectum aſſequũrur: nam Diomedeas dentes habere quidã uolunt, atq; talia potius ad uarie tatem quàm aduſum ſunt neceſſaria. Veſpertilio dentes habet, ſed plu mis caret, totæq́; alæ ac corpus cartilaginea ſunt. Verum cùm decide- rit, uix exurgere ad uolandum poteſt. b b Aues omnes cicures natura fermè,& maximoè quę carne haud ueſcũ Aues eicures. tur. Nam in orbe nouo, cumprimum nauesad incultas inſulas ſe appli- cuiſſent, multæ aues tum maximè è columborum genere manu capi ſe pPermitrebant:nec aues metuunt hominum ſocietatem, niſi exemplo e- doctæ. Vnde eremitæ non pauci cicures habueruntex genere earũ quę agreſtes ſunt, uelut paſſeres atq; coruos. Sed auibus relictis ad animal quod ſub terra habitat tranſeamus al- V 2
4.—
—· 4———————

Talpa.
334 DE ANIMALIB. PEREFECGTIS
rius generis, quod Talpam uocant. Cinerei coloris eſt, muri ſimile for- c
ma& magnitudine, niſi ꝙ oculis caret: nã cui uſui oculi profuturi erant „ 3 ₰ ⸗
ſub terra perpetuò habitanti: aded uerd odit aerem, utſi cogat᷑ in lucem
egredi, breuiſsimo tẽporis ſpacio exanimetur. Diſsidet& cauda, quor
ſum enim ſub terra effingere tam longã caudam habitanti? Eadem ra-
tione& crura habet breuiſsima,& ungues acutiſsimos: unde crurum
breuitas neceſſaria per anguſta penetranti,& unguiũ acuitas ut terram
commodè perfodere poſsit: adedò autem hocopus celeriter& amplè ex
Homines parti cipes diuini cõ
fuij
Knimalia in ſa xis ſolidis.
Cancri.
plet, ut qui uiderint primò defoſſam talpa humũ, multum admirentur. Palàm eſt igitur naturam in cunctis ſolicitam mirum in modum fuiſſe, nec obiter ſed ex ſententia omnia pręuidiſſe, ho minesq́; quibus hocbe neficium Deus largitus eſt ut cauſam rerum primam inueniant, partici pes eſſe illius primæ naturæ: nec; alterius eſſe generis naturã quæ hæc conſtituit, ab illorum mente, qui cauſam eorum cur ita facta ſint, plenè aſſequi potuerunt. Nullum itaq; ſub terra perpetud uiuens animal ſan guine præditũ præter talpam eſt inuentũ: nam ſerpentum& ranarum pernicioſarum quædam genera, nõ ſolum ſub terra& in ſepulchris ue tuſtiſsi mis, ſed quod magis mirum dictu eſt, etiam in ſaxis ſolidis inuen ta ſunt. Sed hæc& ſanguine carent propriè,& animal non pariuntſui generis, ſed oua aut nihil.
Eſt& aliud generis ambiguę uitæ& abſonæ formæ, quod cancri no mine ſignificatur. Eius autem plurima ſunt genera, marinũ& fluuiale. Inuenit᷑& terreſtre, quod in terra latitat, maximsè in occidentali India. Quod caudã habet Gammarus uocatur, lapides candidos gignit ino- culis, cortice depoſito duriore mollem induit, tuncq́; lapides fiunt ma- ximi abſumpta materia corticis in lapidibus. Cancer uerò tranſuerſo latere procedit.
palſus unicuiq Atq́; hæc de animalib. portentoſioribus dicta ſufficiant. Nunc illuc
anlmali pro-
Prij.
Lib. 6. de plac. capitt 10.
Lingua ex¼erta d boue palpitat
ſciendum, ꝙ ſingulis animalibus pulſus& reſpirationes differentes ac propriæ ſunt: uelut canibus& capris, quos ſeu quas humanis nequa-
D
quam ſimiles, neq; inter ſe audeas confiteri. Sed& hanc pulſus rationẽ
membra quædã retinent, quãuis reluctante Ariſtotele& Galeno, iam auulſa à toto: ut lingua bouis tota die palpitet, nam uis illa indita adhuc manet, ſeu ꝙ calor ille dum reſoluitur ut aer in aqua moueat ampullas,
etiam per totũ nam& lapides ſicci,& uſta cornua,& agallochũ in aqua ampullas mo-
aiem.
uent, dum loco aeris aqua ingreditur. Hoc igitur ſatis mirum quod di- ximus de bouis lingua, uerum uitulinam in aquam iniectam etiam mo ueri affirmant, quod ego tamen nondum ſum expertus.
Illud mirabilius, quod Solinus durare etiam ſuis temporib. refert, in
Herculis ædem Romæ nec canem nec muſcam ingredi. Accepi paucis
Herculis pha- antè annis& V enetijs fuiſſe domũ mutui, in quam muſcæ nõ ingrede nu nec muſcas rentur, quæ incẽdio publico cõfſagrauerit. An forſan qu òd in ſublimi P 8 4
nec canis ingre
ditbatur.
poſita& ualde perflata, tum ferro& marmore rigens à muſcis deuitare . tur? nam

amin farsbl Canimalum
xſomaguir
3
nera, uriiit
mme in occitr Jes candiuge-
tuncqybrm Cncrsui
daſt ifhcbe piratiomi
u qus h
] 5 4 “
ℳ †
ILIBER DECIMVS. 33
A tur? nam omnia metalla muſcæ oderunt ob frigiditatem,& quòd diffi-
—
culter eis hæreant. Sed de canibus aliam rationem quęrere oportet, niſi forſan in ædis ueſtibulo ſepultum aut appenſum aliquid q́d refugiãt ca nes. Audiui ſæpius à mo nachis Carthuſianis illos cimicibus non infe- ſtari, adeoq́; multorum teſtimonio, ut pudeat negare quod leuitatis eſt credere. Nihilo minus hi, quod carnes non edant, cauſam afferunt. Seu idſit ob munditiem, aut artem aliam quampiã, nondum aſſequi potui. Ego tamẽ minus laboro quærere cauſam cur ſit, ubi mihi abundè non- dum exploratum eſt ſiſit.
His igitur quæ ad animalium hiſtoriam pertinent explicatis, atq; ad hominis tractationẽ tendentibus, iurè meritò dubitatio emergit, quòd nam animal homini ſitutiliſsimume Neq; diutius ambigere decet, cum equus in omnibus pręferatur: nam ponderibus geſtandis maximè ido neus. Ex equo quoq;& aſina, aut equa& aſino muli generant᷑, qui plus ferendo poſſunt q́ᷓ; ponderent. Iidem greſſu firmiſsimo procedunt. E- quis etiam manſuerudo maxima atc; docilitas, quibus in duobus à nul lo ſuperant᷑ animali. Duriſsimã quoq́; præter id unguſã habent, acom nis iniurię expertẽ, excipientemq́; ſoleas clauosq́; ferreos, in hisq́; came lum longè antecellit. Idẽ curſu atq; perenni reliqua ſuperat animalia: & licet equus unus ab uno camelo uincatur dierum ſpacio, plures tamẽ equi diſpoſiti in ſtationibus totidem camelos ſuperant. Nam camelus
Carthuſiani mo nachi cimicib. non infeſtan- tur.
De equit.
ubi fatigatus eſt parum remittit, at integer& ualidus equũ æquare cur-
rentem uel etiam uelitantem nõ poteſt. Pluribus igitur numeris equus
nobilitate alia uincit ani malia. Idem ad pugnam ardens,& gloriæ cupi
dus,& tubæ ſonitu accenditur,& fræna intelligit, ut non homo magis hominis uocem. Vigilat hic fermè ſemper, necrecumbit niſi laſſus aut piger:S& uili ſumptu alit᷑, ſœno, palea, herba, furfure, auena. Videturq́; hic ſolus ad omnia humana cõmoda natus: onera fert, uehit, currit, ſal- tat, pugnat. Probatur in xx VII. cõditionibus: mulieris tribus, leonis tribus, trib. aquilæ, trib. bouis, tribus cerui, tribus aſini, trib. uulpis, ro ſomachaæ, trib. ſeu pulli anſerini,& tribus proprijs. Mulieris hæ ſunt:
Equi boni con ditiones.
tas iuuenilis, quæ in equis à quarto anno ad octauũ extendit᷑ aut deci
mum:manſuetudo& morũ comitas, ut nõ mordeat, non calcitret, non ſe aquis mergat, nõ ſit obſtinatus& inobediens, ſinat ſe ab omnib. tra- ctari ac duci: pulchritudo, quæ ut in mulierib. in facie& pectoris latitu dine& mẽbrorũ cõcinnitate conſtat. Aquilę, ut oculo maximeè uigeat, Paruũ habeat caput,& illud erectũ teneat. Anſerini pulli aut roſoma- chę, ut ſit uorax, celeriter comedẽès& nihil aſpernet᷑. Ilia tumida nõ con tracta habeat,& pedibus diſtantib. incedat. Leonis, ut ſit animoſus& fortis, ut ſit parte anteriore elatus, nõ ſinuatus in medio, nec altiorparte poſtrema, ut ſit totus oſſeus acrobuſtus: hæcenim leonis ſunt propria. Cerui, ut ſit curſor, ſaltator,& leuis. Aſini, ut ungulas habeat duras, co- rium durum,& dorſum robuſtũ. Fugies enim equũ qui cumaſcendis,
3
ͤͤaͤͤͤͤſͤſͤſſ

342 DE ANIMALIB. PERFECGTIS
flectitur,& ponderi cedit. Vulpis, ut caudam habeat pulchram: nõ ſo- e lum enim ad decorem facit, ſed roboris ſignum eſt, quòd ex uertebris dorſi oriatur, quodq́; facile in quamlibet partem uertat᷑. Nullum enim animal in hoc agilitatis genere uulpi æquari poteſt:& quod pellis pul- chritudine vrren Bordeaue pedem habeat magnum, ac crura modera- tè craſſa: neq; enim exilia bona eſſe poſſunt: ut breuium iuncturarũ& firmarũ, ut ſecurus incedat: bos enim nunquam ceſpitat. Equi propria ſunt uelociter ac ſuauiter incedere, alacrem eſſe,& fræno ac calcaribus parere ſcire. Commune autem omnibus, atq; per ſe manifeſtum eſt, ut ſit ſanus:ſanitatis etiam pars eſt atq; optimum ſignu m, quòd in labori- bus uix ſudet. Alacritas dignoſcitur quòd hinniat, nec quieſcere ſciat, & ſi cogat᷑, frena mandat,& pedem concutiat. Vnde Poeta tuus dixit: Itat ſonipes& fræna ferox ſpumantia mandit. Memorantur duo fuiſſe egregij equi in hiſtorijs, alter Alexandri Ma- Bucephalus a- gni, cui nomen Bucephalus, ſeu quòd magno eſſet capite ſeu eleganti, 4 eu, Neg Boõ enim uox apud Gręcos utrunq; ſignificat: cui mortuo in India cum Poro Rege pugnanti, ciuitatem Bucephalam equi nomine cõdidit: tan tum Rex maximus uelillius meritis tribuit, uel quantum in equo Prin cipi repoſitum ſit intelligere ſe oſtendit. Alter unguibus humanis, qui Equu c. cæ C. Julij Cæſaris cum eſſet, orbis imperiũ illi portendit. Neq; tamenun- ſaris Dictato- gulas cum digitis habuiſſe credendũ eſt, nam ſeſſorem ferre nequiuiſ- n ſet:ſed ut de elephante dictum eſt, diſcrimina in ungula abſq; diuiſione ꝰ ſub digitorum imagine fuerunt. Bucephalus neminem admittebatter- go pręter unum Alexandrum, nõ tam ferocitate quàm ambitione, quæ illi equo inerat:unde ambitioſiſsimo Regi chariſsimus fuit. Cum igitur equus offert᷑ primum illius caput, quod paruũ eſſe debet, inſpicito, atq; decorum, erectũ, oculis uiuacibus atc; uitio omni caren- tibus, auribus paruis rectisq́;, collo breui, amplo, coma decora, pectore lato, parte anteriore ſublimiore parum tergo recte rigente, in quo nul a ſint cicatricũ ueſtigia, latiore ſpina, ilijs rotundis, lumbis plenis, cau- da pulchra, cruribus rectis minimeq́; dum incedit aut intus ſe colliden tibus, aut extrà defexis, iuncturis firmis breuibusq́;, pede lato& ungu la craſsiore. Inde inſpice dentes ut ætatem agnoſcas,& guttur cõprime: nam ſi anhelitu ſit haud integro, moleſtè feret. Trahe poſtmodum cau dam, ſi cedit eſt imbecillis: inde iuncturas ſingulas, maximè iuxta pe- des, comprime,& paululum inuerte, ſidolet quieſcere non uult,& mor bum patitur antiquũ. Colorem etiam conſidera,& ſi ſtellam candidam habet in fronte, laudatur. Quòd ſi etiam pręter idin omnibus pedibus uel etiam in duobus tantum, meliorem eum eſſe putant:& ut breui ab- ſoluam, pares maculas fugiunt, impares probant. Colos quilibet ſplen didus laudatur: ubi nitor deſit, præter id quòddecoremminuit, equum ignauũ eſſe declarat. Optimus eſt muſtelinus obſcurus, quem materna lingua baium uocant. Poſt aſcende,& uidebis ſi ſeſſorem refugiat, ſiſi- b nuetur

2
ms Alteralem veſlerapin cui momollh equi nomirc dqu annbg runguddohm ortendtlcga iſefloremimm in ungubh
aeminenxut
te qummmn riſsimut
„quodü usatq;uum lo, comanp recte naruas ndis, lunn9
cdit autinil
usc; pecin
cs,&gummf
*
ſ 8 3 5
LIBER DECIMVS.
tem, intelligesq́; an u erſatilis. Fac ut eat, agnoſces ſuauitatem greſſus,&
celeritatem, genusq́; eundi. Fac currere, uidebis cum retinet᷑ quàm pa-
reat fræno& habenis: currendo, quantum calcaribus: ſimul etiam in- telliges quàm ſit leuis, quàm uelox, quàm tutus, quamq́; ſpiritu graui aut facili. Deinde ad aquas deducito, agnoſces an ſe ultrò in aquam ia- ctet. Permitte bibere, ſi totas nares præter os mergit, maximè poſt cur- ſum, ſanus eſt pectore atq; ſpiritu. Illum etiam iuxta rotas quę circum-
343
A nuetur dorſum: hæc enim mala ualde. Inde circumuerte ad utranq; par
uertuntur deducito:ſi ęgrè accedit, pauidus eſt: ſi accedere non uult, om
nino obſtinatus. Hunc materna lingua reſtium uocant. Inde offer ci- bum:ſi alacriter edit, bonum: ſi ſegniter, uel iners eſt, uel guloſus. Inte-
rim oblata auena ſi calcitroſus eſt aut mordax, tunc maximè dignoſci-
tur. Abſumpta auena ſi recumbit ſegnis eſt, nec adlabores promptus: generoſus enim equus niſi magno ex labore non decumbit. Dum uerò inſtructus eſt fræno, habenis, ephippijs, ſi hinnit, ſi frena mandit: ma-
ximè etiam edita ſpuma, ſihumũ pede percutit auresq́; dirigit, ferox
eſt& alacer. Fac etiam ut ſaltet, leuitatem eius& dorſi robura gnoſces. Morbos autem morborumq́; curas in libro ſecundo de rerũ uarietate
docuimus. Nunc uerd tempus ut id quod maxime utile eſt, propter q́ d
ſermonem inſtituimus, ſcilicet quoniam ſubtilis ſit contemplationis, aggrediamur. Eſt autem id tractatio de equorum incedendi uarietate,
ut ad celeritatem& commodum pertinet. Celeritatis inceſſus cauſa in
tribus conſtat. Primum, ut celeriter moueat crura, atq; ſic uelocior eſt curſus uelitatione. Secundum, ut duos ſimul moueat pedes, nõ unum tantum: nam duobus motis pedibus ſimul, gemino motu equus pro- greditur: ſi uno tantum, quatuor motibus indigetut progrediatur. Sic igitur uelitatio& gradarius ut ita dicam inceſſus, uelociores ſunt ſim- plici inceſſu. Tertium eſt ut pedes multum ſpacij amplectantur cum in
iunctura crus uelut in axe procedendo uertit᷑: atq; in hoc pedes poſte-
riores maximè obſeruant: nam ſieorum ueſtigia anteriorum ueſtigia antecedant, neceſſarium eſt ut equus uno amborũ pedum poſterioris ſcilicet& anterioris motu plus progrediat᷑, quàm ſit ſpacium quod in- ter pedes eſt poſteriorem atq; anteriorem:hoc autem uelocis proceſſus cauſam magnam eſſe quis nõ intelligit? Ponantur enim pedes equi an- teriores A B, poſteriores C D, amoto à ſi C ponatur in loco A, amoto B D ponetur in loco B, igitur equus procedit ex CD in àAB,& ita quan
tum poſteriores pedes eius diſtant ab anteriorib. Quòd ſi c ponatur
amoto A in E, D ponetur amoto B in E, erit igit᷑ proceſſus equi ex GD
in E ỹ plus diſtantia pedum poſteriorũ ab anterioribus: uerùm id uix
contingit. Quòd ſi c ponatur in& tantum,& D in H, par eſt ut inceſſus
hicc ſit generalis omnibus fermè equis. Manifeſtũ eſt autem& luce cla-
rius, quòd ſi c ponat᷑ in E,& D in F,& A in L& B in M, quòd tantum diſtat L ab 4,& Mà B, quantum E à c,& F à D. Aliter ſi magis autmi-
Equorum gene ra motus oclo.
I M E F A 3 G H
C D

cauſacur equi uelut& tortores pedes poſteriores allidunt anterioribus. Allidunt igi-
allidant pedes.
344 DE ANIMALIB. PERFECTIS
nus, C& D ſenſim uel tantum approximabuntur à& B, uel tantumre
mouebuntur ut equus cadat: quod cum nunquam obid contingere ui deamus, certum eſt pedes anteriores æqualiter cum poſterioribus ſem per moueri. Non tamen in anteriorib. æque facile uidere eſt proceſſum ſicut in poſterioribus, quia ueſtigia magis conſunduntur. Nectam faci- le eſt neſciẽtibus hoc quòd poſteriores pedes æqualiter ſemper cuman
terioribus mouentur, concludere, quòd anterioribus multũ pro ceden⸗
tibus equus celeriter moueatur. Ob id ex poſteriorum pedum motu progreſſum equorum, non anteriorũ, quamuis una& eadem ſit ratio, ſolent metiri. Illud quoq; obſeruatione dignum, equos non ſolumſire ctè animaduertas, ſed animalia omnia reliqua dextrum pedem anterio- rem mouere prius ſecundum naturam, inde ſiniſtrum poſterioem, de- inde ſiniſtrum anteriorem& dextrum poſteriorem. Nam ſi duo ante- riores ſimul mouerẽtur, ut ex AB in E F, tunc animal diſtendereturex cp in EF: id uerdò incommodumilli naturaliter progredienti. Si uerd dextro anteriori ſuccederet dexter poſterior, ſi ſimul fiat nõ habet quo animal ſuſtineatur:cõmodius igitur eſt ut dextro anteriori pes ſiniſter
ſuccedat poſterior, nam ſic dextro poſteriore& ſiniſtro anteriore ſuſti
netur interim animal. Homines uerò eum motum ſibi commodumex
periũtur, in quo pars una quieſcit altera mota: cum enim homo ambos
pedes ſimul mouet, neceſſarid ueluti ſaltando conquaſſatur: deambu- lando enim& currendo ſemper pes unus altero moto quieſcit. Si igi- turtotus homo eleuatur, totus etiam neceſſariò decidit, atq́; ob id con- quaſſatur. Quòd ſi aſsiduè per totamq́; diem quis ſaltet, nonne uiſcera omnia difrupra habere uidebitur? Quòdſi idem in equo contingat, ea- dem etiam prorſus euenient equitanti, niſi quòd pedes non dolebunt, quia proprijs pedibus nõ inſidet eques, ſed ephippijs atq; equo. Igitur equus quatuor pedib. ſimul moueri non poteſt:nam homo cum ſaltat. inflectit genua neceſſariò, equus aũt nõ inflectit genua anteqᷓ; eleuetur, igitur equus quatuor pedes ſimul mouere non poteſt. At neq; tres, ab- ſurdum enim: ueligitur unum, uel duos pedes ſimul mouet. Iuxta hanc rationem octo modi motus equorum conſurgunt, tres unius pedis,& quinq; duorum. Cùm igitur mouet᷑ pes dexter anterior, inde ſiniſter poſterior uel etiam dexter, hoc enim in aliquibus etiam contingere ani
maduertimus, nec multum progreditur, ſimplex inceſſus appellat᷑ mol
lis& lentus: lentus, quia uno pede fit& parum ſpacij ſuperãte: mollis, quia homo qui inſidet parte una tantum mouetur, dextra ſcilicet alter- natim atq; ſiniſtra. Hic inceſſus equis eſt commodior,& nulla in parte equum fatigat, cum ſit ſecundum naturam. Cum uerd pes poſteriorlo
cum prioris ferme æquat,& celeriter pes pedem ſequitur, Propaſſus di
citur, id eſt inceſſus maior. Hic commodus eſt, multi tamẽ equi ob hoc
tur pedes equi cum tardi ſunt,& ſpacium maius motu pedum ſuperãt. Si uerò
d.

Xtro antain R ſin ſtwun dotum ſddicnmn acum enintene 0 conquafars tero moto qtti rio decdtna quisiſums em inequas dd pedtam hippjus ttnamr. it genuuntit poteſt e lmulmaur unt, raäui ranterot,il zusetiam onr ex inceſſogt
LIBER DECIMVS.„4,
A Si uerò moto pede dextro anteriore, dexter poſterior non ſiniſter cele- riter ſubſequatur, inceſſus fit mollis quem Trainam uulgus uocat, qui proprius eſtmulis: necfatigat hominem, imò celeritate pari minus q́; propaſſus, quòd dextra pars ſolum mouetur, inde ſiniſtra. Propaſſus autem cùm ſiniſtrũ poſteriorem dextro anteriori iungat, aut dextrum poſteriorem ſiniſtro anteriori, ubi celer ſit totum hominem ſimul mo uere uidetur, atq; ob idillum etiam concutit. Sed quoties duo pedes ſi- mul mouentur, aut duo ex eadem partéè, ut duo dextri, inde ſiniſtri, uo cantq́; quidam hunc motum gradarium, qui eſt aſturconum, hic om- nium equi greſſuum profectò eſt nobiliſsimus: quippe celer, ꝙ duob. ſimul fiat pedibus,& eò celerior quò pedes etiam ocyus mouentur, ma iusq́; ſpacium ſuperant:& ſuauis, quoniam altera parte mo ta, reliqua quieſcat. Hic eſt ille gradiendi modus adeò celebratus, quem portan- tem uulgus uocat. Qudd ſi ſimul dexter anterior cũ poſteriore ſiniſtro moueatur, tortorum equorũ hic eſt inceſſus, qui cum utranc; partem equi moueat, mouet& totum hominem ac concutit: eoq́; magis, quò magis pedes à terra eleuãtur. Semper enim illud uerum eſt, equos quò magis in inceſſu pedes eleuãt, difficiliorem efficere equitationem, quo minus autem periculoſiorem, quia pedes lapidibus allidendo ceſpitãt. Sedſi pedes anteriores ſimul moueãt, inde poſteriores ſimub ſi quidem
haud celerrime, nam celeriter neceſſarium eſt, uelitum hic eſt inceſſus,
B hæc fuga: ſiautem celerrimè, curſus. Hi ambo hominem concutiunt&
fatigant, minus quidem quàm tortoris, quia pars quieſcit poſterior aut anterior equitis: magis aũt quàm aſturconis, quia partis quies illa non eſt naturalis. Non enim homo prius anteriorẽ partem mouet, inde po- ſteriorẽ, ſed dextrã ſiniſtra prius, aut ſaltem uice uerſa. Quòdſi nondũ anterioribus pedibus quieſcentibus poſteriores eleuentur, fit ſaltus.
Hic igitur tres habet temporum differentias:primam quidẽ, in qua po-
ſteriore equi parte quieſcente anterior eleuatur, hæc ut dixi hominem
minimè concutit, quòd poſterior quieſcat: ſecundam, in qua nondum
quieſcentib. anterioribus pedibus poſteriores eleuantur:hæc non con
cutit, ſed renes propter motuum contrarietatem flectendo fatigat: ter-
tiam, in qua pedes omnes ſimul deſcendunt aut anteriores prius: ſi qui-
dem omnes pedes ſimul deſcendãt, cum ex alto id fiat, homo multũ con
cutitur:ſi autem anteriores tantum, plurimum uexatur uentriculus ob
inclinationem. Hæc igitur de equorum motibus dicta ſunt. Sed docili-
tas eorum etiam ſingularis eſt, adeò ut quidam enſem decidentem den-
tibus arreptum porrigant, nõ ſecusac elephanti, domino: alij, quòd mi
nus eſt, genua flectant. Docentur, ut de canibus dictum eſt, dum pulli E+ui quomodo
ſunt fame domiti, inde pane aut fœno enſi alligato, dumq́; ſcenum auel ⁰**numr.
lere ſtudent, enſem eleuant, quo capulo erepto cibum dant facilem. Il-
linunt etiam enſem melle, atq; ita libenter arripiũt. Inde contracta con-
ſuetudine, ut in frænandis etiam eadem diligentia mihi bene ceſſerit,
X
“ 3— 8. Z

346 DIANIMALIB. PERFECTIS.
ſpontè nudum enſem mordici arripiunt. Meminerunt enim equi com. e
modorum atq; incommodorum. Vnde non melius corrigitur equus qui ſpontè in aqua uolutet, quàm ſi ſpontè iam immerſum duo robuſti uiri tandiu auribus arreptum ſub aquis te neãt ut penè ſuffocetur:tune enim periculi& anxietatis memor, non amplius huic ſe periculo com- mittere audet. Idem ſi reſtiterit nec progredi uelit, retro agatur etiã no- lens, donec in ignem aut aculeos retroactus incidat, nec ſinatur progre- di donec ad extremum uitę periculum peruenerit. Quòdſi ſe erigat, ſty lis capiteconfoſſus deſcendere non permittatur. Alij fuſte caput tun- dunt, quodnon parum prodeſt. b Animali om Atq; tot& tanta de animalibus dicta ſufficiant, quæ ſingula armauit nia natura ar- contra cibi& potus penuriam, ad fœtuum ò& prolis conſeruationem, mauit aduerſus contra morbos, aduerſus temporum iniuriam, aduerſus reliqua anima ſenanoſh lia, deniq; etiam peculiari quodam ſtudio aduerſus hominem, ꝙꝓeſſet ſagaciſsimus. Principio aduerſus cibi inopiam curſu, ſagacitate,& uti- binaſcerentur ubi etiam copia eſſet. Veneris uoluptatem& amorem in prolem ad generis conſeruationem, paludes, aquas, montes, ualles, ſpecus, latebras, ſyluas, dumeta, ramos, frondes, omnia hęc ad tuendam prolem. Docuit& herbas ad ſalutem,& abſtinentiã quietemq́; maiora
ꝗᷓʒ homini, ob medicorum imperitiã, ex artis medicæ ope auxilia. Con
tra temporum calamitates, arboribus, montibus, cuniculis, corio, lana, pilo, pluma. Aduerſus animalia reliqua, ſpinis, dentibus, curſu, ſaltu, a- lis, unguib. latebris, ueneno, aquis, ſagacitate, cornibus. Aduerſus au tem hominẽ piſces armauit elemento, quod tutiſsimũ eſt auxiliũ, aded ut niſi uoracitate fallerentur, gurgitibus tutò latere poſſent. Serpentes
humilitate corporis, unde etiam latẽt hyeme in latibulis, cum prodeũt
Cur bomo ſo- occultãtur ab herba. Aues die alis muniuit, quadrupedes celeritate: no lu hname. ctu ho minẽ ne ſine luce cernere poſſet effecit, cum omnia quadrupedia ſtria nocke non uideãt, canes, lupi, lepores, equi, aſini, boues, ſicq́; tutò errare poſſunt ac udeat. cibo potuq́; frui, cum die homo omnes ſaltus poſsideat: at auibus, quia lux etiam noctu negata fuit, ſumma arborũ& turrium tum uepres cu- bile dederunrt, ut loci difficultate ſimul& obſcuritate tutæ forent ab in- ſidijs hominis. Acceſsit& huic cõmodo animalium cunctorũ, utile ho- mini, quandoquiden luce uti ipſe in nocte poterat, ut cum ſapientiſsi- mus futurus eſſet, humidiſsimũ ac frigidiſsimum cerebrũ erat neceſſa- rium: nam calidiſsimum cor habere debuit, ut molliſsimũ corpus labo ribus ſufficeret: at molliſsimum corpus erat neceſſarium, ut tenuiſsima ac ſpiritui tantarum rerum capaci apta materia conſtaret: itaq; in humi diſsimo ac frigidiſsimo cerebro, ut à primo ad ultimum rem deducam, oculos ſplendentes atq; ſiccos, quales ſunt murilego& nocturnis aui- bus, quæ ſicciſsimo ſunt cerebro, collocare penitus fuit impoſsi- bile: quare de hominis neceſsitate ac forma nunc prius dicere aggrediar. LIBER

Lprolis cn
Gant qur 8 m aduerſis— duerſus houin mn cerla lgen suol Uptaxn 4. es aqusun es,omniahzan unentia quar medicxoyxm ibus amadim nis dennbuei ce, cornbakn utiſsinũctun laterepoleim in latibusnt
6 1 8
uadruputta
cum omigr cq; tutbcnni poſidaui turriumaid uritate unis
347
4 LIBERVNDECIMVS
de Hominis neceſsitate& forma.
4
definie ndum erit. Hoc igitur initium diſputationis effi- I 7 4 5 cere oportet, utrum ne homo animal ſit. Deinde, an ani- malia ipſa genere ſolo naturæ cognita ſint, an partes eti- m, an etiam ipſa ſingularia, quod etiam in homine maiorẽè habet dubi
tationẽ. Rurſus, an animalia ipſa& plantę cæterać; propter ſe, an pro-
er* eee. — 3 8 4 8 = ,, 8 1 8— ☛ 8 4 ☛ 7 / A 4/ 5„7 8 c. 5 1 4 85 b2 F 6, . 9 S 4. 2 3
1 hon. Sd ſibi h re, W... pter hominem: quòd ſi propter ho minem, an ipſa illicò propter homi-
minem, an quodam ordine hæc propter alia, ut herbæ gratia exempli ob lepores, at lepores ob uulpes, u ulpes autem ob hominis cõmodum. Neqʒ ueròo hac diſputatione unquam olim pulchrior aut difficilior in- uenta eſt. Dubitatio enim maxima eſt, cur nõ plura genera animalium his ſunt, ſi natura quicquid efficere poterat implere conata eſt, aut cur his planè ſolis fuit contenta. Soletq́; multis modis huic occurri dubita- tioni. Pulchreq́; mehercle Epicurus, dicẽs naturam omnia feciſſe quæ potuit, ſed manſiſſe tantum quæ uim aliquam excellentem habuerunt, qua ſe tuerentur. Sic enim inquit: NANultaq́; cum tellus portenta creare Conata eſt mira facie, membriiq; corta,
Androgynum inter utraua. Inde ſubijcit etiam:
Nam quæcunq́; uides ueſci uitalibus auris,
Aut dolus aut uirtus aut deniq; mobilitas eſt,
Ex ineunte æuo genus id tutata reſeruans,
Multaq; ſunt nobis ex utilitate ſua quæ
Commendata manent, tutelæ tradita noſtræ. Inde paulò poͤſt: At quis nil horum tribuit natura, nec ipſa
Sponte ſua poſſent ut uiuere, Hæc ipſa iacebant. Demum ſubijcit:
Indupedita ſuis fatalibus omnia uinclis, Donec ad interitum genus id natura redegit.
Sed duobus modis peccat Epicurus:primò, quia adliuc manet dubita-
tio, cum aliæ animalium formę creari potuiſſent quæ manſiſſent, uelut lupi cum cornibus,& canes unguib. acutis. Deinde, quia naturã(prò nephas)uult caſu omnia condidiſſe. Ergo duorũ alterum neceſſarium mihi uidetur, uel quòd formæ uiuentium numero quorundam& uiri- bus ſiderum conſtituantur, uel quòd perpetuò uarientur temporũ ſuc ceſſu. Indicio eſt diuerſitas illorum in regionibusalijs atque alijs, ut ſu- prà demonſtratum eſt, necnon in temporibus. Has non omnes, ſingu- larium cõtemplatione habita, propter hominẽ aut propter aliaaniman tia facta eſſe conſtat, cum multæ talpæ ſibi uiuant& moriantur. Neque maioris partis, ſed ſolius ſpeciei, ſi modò propter alia facta uideãtur. Er go ſpecies rerum ipſæ, aut propter ſe factæ ſunt, aut propter hominem. Tot aũt genera ſerpentum quæ homini exitio ſunt, propter hominem 2
3——
SROPTER quid igitur cuncta creata ſunt,& an omnia cur homoſſit ſfolius hominis contẽplatione,& an homo animal, prius(retus.

348 DE HOMINIS NECESSITATE facta dicere, inſaniẽtis prorſus eſt, tum uenena mortifera. Quid igitur: plures fuere artifices,& unuſquiſq́; cõmodo proſpexit ſui opificij. Qui igit᷑ homini proſpexit, ita fabricauit, ut eſſet ſapientiſsi mus, omnibusq́; alijs commodè uti poſſet, aut ſaltem uitare quæ uſui eſſe non poterant. Sic qui aquilis ſapientior fuit quàm qui cuculis,& ta mẽ unuſquiſq; ca- uit perpetuitati ſtructuræ ſuæ. Cum igitur hominẽ creaſſet ſicut com- modè uteretur omnibus, factum uidetur ut omnia creata propter i- pſum uiderentur. Sed non eſt ſic, un umquodq; enim propter ſe crea- tum eſt, nec coturnix ob accipritem minus quàm animalia propter ho- minem facta ſunt. Vident᷑ igitur quæ deteriore conditione genita ſunt, ſed falſo, facta meliorum cauſa.
Itaqʒ& ex hoc alterius dubitationis ſolutio exurgit, cur animalium quæd am infelicia ſunt, ac uide Itur, ut lepores, raliæ, da mæ. Vnde ille dicebat: b 4
Imbelles damæ quid niſi præda ſumus:? b b
Satis eſſent felices propria natura, ſed obſtat aliorum illis opificum ſa- Pientia: igitur nota fuere omnia, ſed ſecundum ſpecies. Verùm de ſin- gularibus egregijs in humana ſpecie tantum, dubitatio non leuis eſt: di co autem egregia ſingularia, quorum uis in multos dominatur, utreges maximeè ac ſapientes. Itaq; ſuprema uidetur mihi fuiſſe tanti opificis ſa- pientia in duobus:ut nihil inutile relinqueretur in tanta mole, ſed om- nia uel uiuerẽt, uel eſſent alimenta uiuentiũ:& ut ex hac tam ſordida fæ
ce, aliquid quod cunctis his inferioribus dominaretur, ſimileq́ʒ; eſſet ſu- premis illis ſubſtantijs ſeparatis, effingeret. Apparebat autem neceſſa- riam fore illi rerum omnium cognitionem: quamobrẽ ſenſus, memo- riæ ac prudentiæ tantum impertiuit, quantum licebat in tam rudi mate ria collocare. Cumq́; ſuperi mortalibus in quinq; pręſtarent, ſapientia, felicitate, probitate, uitę́; longitudine ac ſecuritate: ſecuritatem autem mortali tribuere nequibat, cætera quantum potuit largitus eſt. Cumi- gitur materia fragilis eſſet ac rudis, multis indiguit auxilijs. Caliditate quidem opus erat, ut tenuis eſſet ac motibus ſufficeret: tenuitate ad inge nium, ſoliditate ad uitæ longitudinem, temperie ad morum ſitauitatem & moderationem. Quis non uidet hæc fermè duobus modis repugna- re? Sed tamen omnia pręſtabat abſolutiſsima compoſitio. Ne euaderet abſolutiſsima tamen, multa ac penè infinita obſtabant. Itaq; contigit ut pro fortibus pleriq; temerarij, timidi pro moderatis, auari pro parcis, prodigi pro liberalib. crudeles pro ſeueris, libidinoſi pro iucũdis, deni- que inſani, uecordes,& ut uno uerbo dicam, multi improbi euaderent. Sicut uero in animi dotibus, ita etiam corporis contigit: nam manci, de biles, morboſi, turpes, ſœdi, imbelles, breuis uitæ pleriq́; naſcũtur. Nec tamen propter hos illos ue, ſed perfectiſsimos ac totam ſpeciem huma- ni generis, quę omnia illi conceſſa bona continet, ho mo creatus eſt. Ita- que ut non arbores ipſas colimus ob fructus exeſos, putridos, immatu- ros,
1

liommiliag nſpecies Van lubitatioronlt ultos domuunr ühifuiſſetunn urin tanuacoki Lutexkacanke naretu iniht pparebunar uamobniism licebatirnmm q; prgſtaun itate: ſcann tuit largusdi- guit auxis oi d eh 1 iceret teum cad monm2
—
—
LIBER VNDECIMVS. 340
A ros, ac decidentes ſponte uitio aliquo: ita neq́; naturæ curæ ſumus ob
improbos, ſed uelut fructus ob fructus perfectos, arbor itaob optimos. Reliquit igitur ueſtigia quædam ſuæ priſtinæ cœleſtis materiæ in his inferioribus, cum hanc mortalem in initio ab illa ſecreuiſſet. N eqʒ accu ſandus quòd non reliquerit optima propter mala, aut quod quæ natu- ræ mortali repugnarent, non condonarit nobis. Omnia igitur anima quadam muniuit,& qua meliore potuit uiuentia ſentientiac;, demum
etiam intelligentia creando. Hominem itaq; omnibus donauit. Inde
in his certo ordine ab imperfectiſsimis, prout materia quæq; ſuppedita bat, trãſiuit ad perfectiſsima. Initiũ igitur fuit à metallicis tanquã abor- tiuis partibus, pòſt metallis, lapidib. plantis, marinis ſpongijs urticisq́; atq; conchylijs, uermes, ſormicæ, culices, piſces, aues, lepores, canes, ele phanti, cercopitheci, tandem homo creatus eſt. Quæres, cui tandem uſui muſca? ut de uno uiliſsimo atq; inſolentiſsi o dicam animali. Reſpondeo, animal ipſum ut ſpecie ipſa manet,& per ſe ſolum,& ad ornatum mundi eſſe,& omnia ſibi neceſſaria, nõ ſo- lum ad uitam, ſed ad beatam uitam ſortitũ eſſe, icta eſt propter ſe, non ut homini eſſetinfeſta: neq; enim omnis muſca hominibus infeſta, ſed uædam manent perpetuò in nemoribus:& in quibuſdam regionibus nõ ſunt, ut apud Lapones, in India etiam occidentali paucæ. Ergo gene rale bonum paucorũ incõmodo præponi debuit. Diuina igitur ſapien tia in unoquoq; fecit optimum quod ex tali materia Ppoterat excogita- ri. Et leporum multæ ſunt inſelices, non tamen omnes: quædam enim nunquam ho minẽ uiderunt aut canem, nec perſecutionem paſſæ ſunt. Simile eſt de ſpecie ac ſingularibus, uelut de homine atq; partibus ſuis. Quis tam amens eſt, qui nolit potius membra aliqua amittere quàm pe rire: Ita& ſingularia membra ſunt ſpeciei, quæ longè melius eſt perire, manente incolumi ſpecie, quàm ſpeciem ipſam aut deleri, aut non eſſe unquam conſtitutam. Cum tamen& illud longè melius ſit in ſpecie, ꝙ tam bene in pauciſsimis ſingularibus ſeruatur ſicut in plurimis, necul- la penitus operatio perit. Animali ſimembrum pereat, perit& opera- tio, redditurq́; animal claudũ aut cæcum,& tamien præſtat uiuere, quan quam etiam moriturũ: quantò magis ſpeciem quæ nullis manca eſt ope rationibus, nec deformis, æternitatemq́; cõ ſecuta eſt, tametſi in pauciſ- ſimis ſingularibus poſita ſit. Igitur homo ut omnia commoda aſſeque- retur, ex ultimo refractis elementis genitus eſt: nam primò elementis ueſcuntur plantæ, plantis animalia, animalibus homo. Ob id igitur car niuora omnia non ueſcentibus carne, inter piſces quadrupedia& aues ſunt ſagaciora, duabus cauſis: prima, quòd cibum habeant fugacẽ, nam inuenire oportet, inde aſſequi, cum reliquis inueniſſe ſufficiat. Altera, quòd iam cibus ipſe ex elementis refractis ſit, ſcilicet caro. Obidetiam neq; ulla caro eſt calidiſsima, ut in ſeminibus plantarum aapartibus ea rum frequenterlicet conſpicere, Itaq; homo, qui etiam carnibus ueſcit᷑
X 3
v
5 8 8 es 4 3 4 e---———
6
Cur carniuora omnia ſagacio- ra reliquis.
Cur nullt caro calidißima ut blantæ.

350 D E HOMINIS NECESSITATE
Homo quomo- tum maximè uolatilium, potuit eſſe ſimul tenuiſsimæ ac denſiſsimæ, ca o
do calidißimus. 1,1.“ Ic ee zeraperetſe lidiſsimæ atq; temperatiſsimæ naturæ. Quatenus enim aeris& caloris
mus eſſepotui. plurimum habet, elementaq́; in eo frigida terra& aqua maxime à pro- pria natura receſſerunt, ita calidiſsimus eſt: ut uerò nihil eſt amplius ex coctum quaàm eſſe debuit, terrenoq́; elemento pauciſsimo& puriſsimo conſtat, maximè temperatus. Ob id homo cum conſumitur, terræ pu-
ræ uix uncias quinq; aut ſex relinquit. Hominem non Atqʒ hæc fidem facere uidẽtur quòd homo ſit animal, hucuſq; etiam eſſe animal. ſic eſſe creditum eſt. Sed homo non plus eſt animal quàm animal plan- ta. Si enim animal quamuis nutriatur& uiuat plantæ nomen non me- retur, nec omnino planta eſt, quia animam habet præter plantam ſenſi-
tiuam, homo cum præter animal animam habeat intellectiuam, deſinit
eſſe animal: nam alterum genus animæ eſt intellectiua à ſenſitiua, ut te-
ſtat᷑ Ariſtoteles. Si enim forma alia à forma fuerit, alterũ ſub altero col-
locari nõ poteſt. Erit enim homo profectò ſenſitiuus ut animal uiuens,
non tamen homo animal, ut neq; animal planta. Si enim homo animal
eſt, id eſt, cuius forma ultima eſt ſenſitiua anima, manifeſtũ erit& eadẽ
ratione eſſe etiam plantam: at hoc nemo admittit, nemo credit. Et qua
ratione in intellectiuo ſenſitiuum continetur, eadem prorſus in ſenſiti-
uo uiuens. Nec tamen animal eſt quod ſolum uiuit, id eſt planta, ut nec
homo animal. Deniq; ſi homo animal eſt uel ratione utens uel carens?
Non equidem carẽs, eſſet enim bellua: eſt igitur utens ratione. Vtiita-
que ratione differentia quædam eſt animalium, uelut& bouis autlepo
ris propria differentia. Senſitiua igitur anima ut poteſt non uti ratio-
ne, poteſt etiam uti: intellectus igitur in ſenſitiua anima collocatur. Per
ſpicuum enim eſt differentiam quamlibet in eo eſſe potentia, cuius eſt differentia. Anima igitur ſenſitiua intelligere poſſet: quamobrem ho-
mo quidem uiuit& ſentit, uiuens quoq; eſt ac ſenſitiuus: animal autem
aut plantã dicere abſurdum eſt. Quibuſdam aũt uiſum eſt ꝙ homo ani-
mal eſſet ob naturæ cõſenſum in animæ& corporis affectibus,& quod
vitiligo exe- quidam morbi ex animalibus in homines tranſirẽt: uelut uitili g0, quæ quis in homines ex equis, præcipuè alba, tranſit in homines ſolo tactu: ut enim quise- wauſit quum attrectauerit qui eiuſcemodi morbo detineatur, ſtatim ab ea cor ripitur. Sed& quædam ex plantis in animalia tranſeunt, quamobrem
non eſt dicendum animalia plantas eſſe. Iraq; ad ſermonem de homine
tranſeamus. Nomo propter Homo ipſe propter quatuor factus eſt: primum, ut diuina cognoſce Se u factus ret: ſecundu m, utillis mortalia medi us exiſtens connecteret: tertium, ut mortalibus imperaret. Neceſſe enim erat& in hoc genere uelut& in cœleſti, aliquod eſſe optimum ae nobiliſsimum, quodq́; imperitetcæ teris, hĩc autem ui, illic uerò ſpontè. Quartum, ut quicquid mente exco
gitari poſſet, id omne opifex maior ipſa cogitatione praæſtaret, eſſetq;
animal fallax. Nam belluæ fallaces eſſe nõ poterant ob ſtultitiã, ſuperi uero
D

depemne beat inelcie .
delectiua ſaſn buert alterültd-
3 1
nüitiuusutuin na. Sierinbn ima, maniceiid dtut, newoant eadempnrui muüuit, üekgke elrationeutmn itur utessrui im, uchuäde maut portun tiuaanmash eo eſſepu epoſlen er cſenſi tuun aut uiſ unche rporis nftän nſirẽt: ueluns olo tactu: etineatur, ue- atranſcuntge ad ſermosant
b ILIBER VNDEGIMVS. 351 uerò ob probitatem Homo igitur intelligendo diuis ſimilis efficitur, prauitate autem belluis. Triplex igitur hominum genus: Diuinum, Triplex homi= quod non decipit, nec decipitur: humanum, quod decipit,& non de- uum genus. cipitur:belluinum, quod non decipit,& decipitur. Quod uerò decipit ac decipit᷑, quodq́; maximam ſolum occupat humani generis partem, non ſimplex modus, ſedmixtus eſt hic ex belluino humanoq́;ß genere.
At uerò quomodo gentes atqʒ prouinciæ, tum reges ac ſapientes cu/ Quomodo in- ſtodientibus intelligentijs notæ ſint, nunc dicam. Illud primum præte tellgenti per reo, quod in libro de animorũ immortalitate oſtendimus, ſcilicet om- eeande e. nia ſingularia cõtractis per multa generalia cõditionibus cognita eſſe: puliq. nam hoc non primò eſt nouiſſe ea, ſed alia quadam ratione: at uerd per ſe longeq́; melius nota eſſe regna& populos, tum reges ac ſapientes, c; prauos& priuatos ac ignobiles, nunc docere aggredior. Totũ huma- num genus cognitum eſt,& tota etiam terra quæ habitari poteſt, utq́; illius prouincia quælibet pars quædam eſt certa, ut centeſima ac mille- ſima, ita etiam gens quę in ea habitat cognita eſt, ut totius humani gene- ris certa quędam pars. At uerò reges ipſi& exercitus& ſapientes, cauſę ſunt horum,& ut prouinciæ uel pereant uel diuturna floreant felicita- te: itaq;& cauſas has nõ ſimpliciter quidem, ſed ut ad prouincias, regna ac ciuitates comparantur, notas eſſe oportet. Quamobrem nota hæc ſunt,& ſigna ac prodigia in horum interitu ac ortu fieri conſueuerunt:
B igitur tanta fuit de his cura.In genere uerò nudus creatus eſt, ut formo-
ſior eſſet, tenuior ac humidior. Sed quoniam nuditas obnoxia erat pe-
riculis& minus firma, tribus illum armauit præſidijs: ingenio ad inuen Tria hominis tionem neceſſariorum: ſermone adauxilium: manibus ad perfectio- dona preci- nem omnium eorum quę uel ingenio excogitaſſet, uel ſermone ab alijs k“* didiciſſet. Neq; enim aliud animal uere loquit᷑, cum non ex mente pro- ficiſcatur uerbum, nec manus habet, ſed manibus aliquid ſimile. Itaq; neceſſaria primò inuenit ratione, ædes, ueſtes, arma, cibos: poſt terram
ac maria metiri:nec his contentus, planiſphærijs, ſciotericis, armillisq́; ampliſsimam cœli molem, ac uix mente cõceptam, euocauit in terram,
in anguſtumq́; redigens, ſub ſenſu ac oculis poſuit. Inde naturalem phi loſophiam cõſtituit reliquasq́ʒ ſcientias: demum ad leges, quibus cum
pace uiuere multitudo poſſet, animum applicuit. Diſsidebant inter ſe Quatuor in enim homines, ac nunc etiam non minus quam bellugab illis, lege, lin- lubar honi⸗ gua, prouincijs, moribus. Neq; enim pluris eſt apud Mahumeti culto-“ ſüſzen res Chriſtianus, neq; apud utroſq; ludæus, improbo ac uiliſsimo cane: irridetur, urgetur, uapulat, ſpoliat᷑, deniq; occiditur, in ſeruitutem adi-
gitur, ſtupris uiolentis fœdisq́; tractationibus uexatur, ut non tanta
à tigride cui catulos ſubduxerit homo, paſſurus ſit. Leges autem qua-
tuor, Idolorum, Iudæorum, Chriſtianorum,& Mahumetanorum.
Idolorum cultor ſuam præfert legem quatuor argumentis. Primum, quod pugna ſuperior euaſerit aduerſus ludęos toties, donec eam legem
— . 8 3“

352 DE HOMINIS NECESSITATE. Cuſtoris idolo- j. Eba ga e opifici ſummo ac rectori. Deinde, quddcum populus regem habetali- tentio. quem ſummũ, decet unumquenq; adillius potius præfectos aulicosq; confugere in priuatorum cauſis, tum maximè minimis, quàm ex qua- cunque cauſa ipſum regem uexare. Eodem modo cùm Deus ille ſum- mus minimam habeat de his inferioribus curam, priuatorum uerò ne gocia etiam horum inferiorũ minimam obtineant partem: ad deos po- tius ſummi illius miniſtros ob quæq; negocia indigna refugere oppor- tunius putant, quàm adeò abiectis cauſis illum, quem uel cogitatione aſſequi tentare nephas eſt, uexare precibus. Denique hac lege, hisq́;ʒ e- xemplis, dum è mortalitate ad cultum diuinũ tranſire ſperãt, plurimos uirtute inclytos euaſiſſe, ut Herculẽ, Apollinem, Iouem, Mercurium, Cererem. Quod uerd ad miracula attinet, nec; in illis pauciora fuiſſes dijs ſuis auxilia manifeſta, tum oracula, quàm in omnibus alijs: nec no-
ſtram de Deo ac mundi origine abſurdam eſſe minus, imò longè ma-
gis, opinionem quàm ſuam, quod ex contentione inter ipſas leges alias
apparet, odioq́; earũ in omnes philoſophos uelut ueritatis autores. At
uerò hi uictimas hu manas obijciunt, ſtatuarũ mutarũ uenerationem,
deorum multitudinem, quæ etiam à ſuis irrideatur: illorum quoq; ſce
lera nephanda, quæ de homine pudeat etiam cogitare, ſummi opilicis
ingratam obliuionem.
ludæi cum Ma-
humetano G Pↄ2 AO chriſtiano di in noſtra lege continent᷑, omnes ad uostranſierunt, qui noſtram legem
ſpuauox. recipitis. Dei unius ſimplicitatem nemo aded ſyncerè ut nos colimus,
cuius etiam initiũ à nobis eſt. Miracula& prodigia maiora quàm ulla
in lege alia,& gentis nobilitas. Tum illi aduerſus eam: Non placuiſſe
Deo quicquid petijt:illos in ſuos prophetas ſæuiſſe: abominabile fuiſſe
genus eorũ ſemper omnibus: illos qui à Chriſtianis ac Mahumetanis
ccoluntur, à lege ſua iuſſosadoratrr. b
Lhſtei Hacexploſa rurſus Chriſtianus aduerſus Mahumetanũ diſputat:a
contentio. crior eſt hæc pugna, quę magnis uiribus utrinq; innititur,& ex qua re-
gnorum& prouinciarum ſalus pendet. Chriſtianus quatuor maximè
innititur fundamentis:prophetarũ primò teſtimonio, aded diligenter
omnia quæ de Chriſto euenerunt narrantium, ut nõ prædicta quis exi-
ſtimet, ſedrecitata poſt factum putet. Hinihil de Mahumete pronun.
ciant. Nliraculorũ deinde Chriſti autoritate, quę tanta fuerunt ac talia,
ut non ſint Mahumetanorum prodigijs comparandatut mortuorũre-
ſurrectio, Lazari& puellæ,& filij uiduæ. At Mahumetanorũ miracu- Aha e la, caſus lapidũ ab auibus nigris, uel occultatio in ſpelunca, uelut in Al-
S10. chorano ſuo docert, uel ꝙ miſſus aut translatus ex Mecha in Hieroſo-
Aod. Iymam in una nocte: ſeu ꝙ in cœlũ aſſumptus ſit, aut qudd Lunam diui
Aoaras. ferit: quę omnia aut teſte carent, aut miracula nõ ſunt. Lapides enimab
in mitio. auibus demiſſos, prodigioſum etſi ſit,& fuiſſe concedatur, non kerles b b el
leuerit: quare nõ magis placuiſſe Dei cultũ unius, quàm multorum, c
Sicilla euerſa, ludæusa duerſus Chriſtianos inſurgit: Si quæfibulæ p

minomndun eſſeminu in tioneinerfn uelut uertna rũ mutarüun deatur: ilom- mcogitare l
os inſuntit gerunt, quute d ſyncenunn rodigamas terſus emiiu euiſſe: ii riſtianune
Mahumxriif nq; innitimi
iſtianus qun
LIBER VNDECIMVS. 353
A eſt miraculum: at Lunã diuiſam uideri, nec miraculũ eſt nec prodigio-
ſum. Transferri aũt à Mecha in Hieroſolymam, uel in cœlum aſcendiſ
ſe, eſſet miraculum, ſed teſte caret. Tertia ratio à pręceptis pendet Chri
ſti, quæ nil cõtinent à philoſophia morali aut naturali abſonum. Nam
illius uitam æquare nemo quamuis optimus, imitari autem quilibet po
teſt. Quid poteſt? imò quantum ab illius exemplo abſcedis, tantũ nefa-
rij moris induis. At Mahumetus cędes& bella cõſulit,& turrim in Pa Axoara c⸗.
radiſo: Paradiſum autem in quo nubant, ſormoſi pueri miniſtrent, car a0 d74; nes edant& poma, bibant nectar, recumbant ſericeis lectis,& gẽmas ſe axoaras. riceaq́; ſtrata in umbra plantarum poſsideant. Quis ſani ſenſus hæc ſe- Moara ²o. rat? Abſurda nonne eſt illa uox in Alchorano edita? Angeli& Deus pro Mahumete orant. Et ꝙ fingat Deum aſcendere ad cœlum èterris, & quòdipſe etiam per dæmonas ſeruos ſuos iuret. Quid quòd hiſto- ria, etiam ſi ſit, cum potius fabula, ad minus quinquies de camelo repe- tita? Accedit ultimo pro Chriſtianis coniectura, quòd pauciſsimis im- peritis pauperibusq́; aduerſus tot Cæſares, ditiſsi mosq́; ſacrificos ido- lorum, lex ipſa noſtra promulgata ſit, orbemq́; totum etiam hæreſibus debilitata inteſtinis occupauerit. b
At Mahu metani& ipſi quinq; munimenta habent. Primum, quòd Axoara 43. Chriſtiani, non eam quam ipſi in Deo ſimplicitatem colant, filium ei dantes,& ipſum Deum. di enim, inquit, plures dij fuerint, inuicem infe
Azoara 87.
B̊ ſtierunt: nam regni proprium quoddam eſt, ut à pluribus abſque æ-
mulatione adminiſtrari non poſsit. Impiumq́; dicit Deo ſupremo om Aeen zo. nium conditori parem dare uelle, cum ſit maximus: aut filium, cum nul eue. 29. lo indigeat, ſitq́; æternus. Vnde ob hoc quod Chriſtiani illi tribuunt, Axoara u. cœlum inquit ſe confudit, terraq́; aufugit. Inducitq́; ob id Deum cons in fine. querentem, Chriſtumq́; ſe excuſantem, quòd non ipſe ſibi, ſed hoc alij ſibi non uolenti tribuerint. b
Alterum fundamentũ eſt& ab ipſo Mahumete, ꝙ Chriſticolæ ima- gines ue nerenĩ, uideanturq́; deorum non Dei unius cultores. Succedit axoaiss& tertiò argumentũ ex euentu, cum tot uictorias iam obtinuerint, tot oc 5 cupauerint prouincias, ut uix Mahumetangę legis Chriſtiana certa pars dici poſſet, ni beneficio Cæſaris noſtri iam alius orbis Chriſtiani cul- tus religione paſsim imbutus eſſet. Hem dicunt, Deum melius ſentien tibus fauere, eſt ueriſimile: neccum poſsit tot ſeruare minimo auxilio, quaſi aduerſus illos ſpontè perdat. Vita uerò illorũ atq; mores muta- tis uicibus, cum nos Mahumetéè, illi Chriſtum imitari uideant᷑, legi ſuæ nõ paruam tribuit autoritatẽ:orant, ieiunant, ſimplici utunt̃ cultu, imò ſimpliciſsimo, abſtinẽt à cędibus, alea, adulterijs, acimprobis erga De um nefandisq́; blaſphemijs, quibus quatuor potiſsimè uitijs populus Chriſtianus penè obtritus totus eſt. Quid ſi mulierũ honeſtatẽ& tem- plorum cultũ inſpicias? Deniq; quod ad miracula attinet, nos recitata,
ipſos præſentia habere dicunt. Alij multis diebus abſtinent cibo, alij
——8ſſſͤ- 1

35 4. DE HOMINIS NECGCESSITATE
igne uruntur, ac ferro ſecantur, nullum doloris ueſtigium præferentes: e
multi ſunt uocem è pectore mittentes, qui olim engaſtrimuthi diceban tur:hoc autem maxim eis contingit cum Orgia quædam exercẽt, atq; circunferunt᷑ in orbẽ. Quę tria ut ueriſsima ſunt,& naturali ratione mi ra tamen conſtant, cuius ſuperius mẽtionem fecimus, ita illud cõfictum Sancti Mahumæ naſci pueros è mulieribus abſq; concubitu. Habent& ipſi ſuos ſanctos tanoram. ꝓprodigijs euentisq́; præclaros: Sedichaſim ad uictoriam, Vanũ adpa- cem, Aſcichum ad conciliandos coniuges, Mirtſchinũ ad tuenda peco- ra:pro peregrinantibus Chidirellem, quem equo inſidentem uario, fe- runt ipſis obuiam factum iter oſtendere. Superſunt& crepidæ eius qui iniuſtè à Rege damnatus& in ardentem fornacem coniectus, triũ pue- rorum exemplo, quorum ſacra pagina meminit, illæſus euaſit. Vulga- tum eſt miraculũ illud Mirathbegi, quem Amurathem uocant latini, principis Turcarum, quo ex maximo& bellicoſiſsimo rege factus eſt ſacerdos, cœnobioq́; ſe ſpontè clauſit. Sed utinam tam facile eſſet arma illorum ſuperare, quàm hæc obiecta diluere. Verum res ad arma tradu cta eſt, quibus plerunq; maior pars uincit meliorem. Igitur his arbitrio uictoriæ relictis, ad prouinciarũ diſcrimina tanſea Tenebre ſex mus. Aded re fert uarietas loci, ut ſub utroq; polo nox una ſit perpetua menſan& dier ſex menſium, diesq́; totidem illi ſuccedens: ſed& in locis proximis qua
in quibuſdã re-. 7190 1 S— gionibus. tuor, in remotioribus duorum uel unius menſis. Has incolunt ſub Bo-
reali polo Lapones, Norduegij, Suetij: ſub Auſtrali aũt Braſilij& Anti p
lapones. Nouogrodiam amplam urbem eſſe conſtat, prouincięq́; Mo ſchouitarum regiam, in qua fermèæſtate lux una pluribus diebus ma-
net, ubi mella nullo cultu in nemoribus proueniunt. Ipſa ciuitas tem-
plo ampliſsimo pulcherrimoq́; nobilitata.
renebræ perpe Sed hæc omnia ratio ipſa ſphæræ oſtendit& patitur: illud durũ qd tue in Gorgia ab Haitono refertur, eſſe in regno Gorgianorum prouinciam Hanſem norguo. uocatam ambitus circiter paſſuũ centies mille, quam ſe uidiſſe affirmat, tenebroſam admodum ut noctis inſtar, atq; ea de cauſa neminẽ audere
ingredi, exaudiri tamen gallorum cantus, hinnitus equorum,& homi-
num clamores. Poſita eſt hęc regio in tertia Aſiæ tabula inter Antitaurũ
& Moſchicum montes, non procul ab urbe Zoriga. Sed facti cum ſit,
quomodo tanti miraculi fabulam aut hiſtoriam narraſſe ſufficiat.
Ratio bipler Eſt& aliud diſcrimen in regionibus à calore ac frigore: quæcunche- magnituins nim ſunt iuxta polos, gelu rigent: quæ ſub=0na quam Sol premit, eſtu unbim. feruèt: mediæ ſunt temperatis proximæ. Sub polis ciuitates eſſe popu loſas eſt impoſsibile, quoniã ſterilis eſt terra,& incommoda uectio fru gum: quamobrẽ aut palãtes uiuere neceſſe eſt, aut in paruis uillis. Qui- uerò temperatam incolũt regionẽ, mediocres habent urbes: nam com
modius fruges in eas auehunt,& meliusac tutius in his quaàm in uillis
uerſantur: nam multitudine hominũ& muris ſunt firmiores, artesq; ſi- bi inuicem melius auxilio eſſe poſſunt. Contigit tamẽ Romæx, quòdor bis im-

murathenua licoſiimo ne mnamtan ais Verumraaa orem. inciaru dierm dolo noxunii d& in loeuyme ns. Hasinom uſtralinites conſtat guus una plurtuass ieniunt. jum
pati rllu um prouuate
„ att quamſeruit a de cauſsi nitus equon x tabulainit moriga. Dedti origa. dcle nnarnaſci ¹
goreci
3 quam vß olis cuuamd
1 1
LIBER VNDECIMVS.
355
A bis imperium obtinuerit, magnitudo incredibilis, non mœniorum, ſed
populi. At in feruidis regionibus maximas ciuitates eſſe neceſſe eſt: pri mum, ꝙ ſoli pars aut ſterilis eſt, ſi aquis careat: aut fertiliſsima, ſiabun- det: ob hanc inæqualitatẽ cum locus multitudini alendæ opportunus inue nitur, par eſt ampliſsimam urbem condi, numeroſiſsimu mq́; po- pulumin eam confluere. Alia ualidior cauſa eſt, ꝙ cum proculueniant merces,& per loca deſerta periculoſaq́;, neceſſe eſt ut ſimul plures ue- niant mercatores, ac in modum agminis, ob ſecuritatem: quare cum in
aliquã urbem ſedem poſuerit, incõmodum nimis eſſet eam ſocietatem
uagari, non ſolum mercatorib. ſed urbibus: unde melius eſt& lo ngèfa
cilius, uicinos omnes in eum locum confluere, quod cum multis perſe-
uerat annis, cõtingit etiam è paruo pago urbem fieri populoſiſsimam. Tales igitur ſunt, Quinſai, Singui, Cambala& Cairum. Hãc ciuitatem Quatuor urbes Gehoar Illyricus ſeruus Elcaim Mahumetanorum Pontificis in Kgy Seune„ gypto ædificauit ſecuritatis cauſa, uocataq́; nomine Pontiſicis Elcaira, go. inde corrupto uocabulo Cairum. Si quis obijciat Byzantium ſeu Con ſtantinopolim, tametſi cum his quæ LX. atq; amplius habent paſſuum
N. in ambitu conferri minimè debeat, cauſa tamen imperium eſt. Anti-
quitate autem nulla præſtantior Lycoſura Arcadiæ ciuitate: ante illam Tcoſare eiui- inquit Pauſanias, ſol ciuitatem nõ uidit. In Lyceo monte à Lycaone Pe tatum omnium laſgi filio ædificata eſt. Ciuitates ſitu ac uiris conſtant. Situs ſalubris, in brima. expugnabilis, adituq́; facilis eſſe debet. Inexpugnabilis ſitus eſſe nõ po
teſt, niſi monte, uel palude, aut aquis. In mõtibus aditus facilis, in palu-
dibus ſalubris eſſe nõ poteſt: igit᷑ in aqua ciuitas æterna collocanda eſt.
At nec in omni aqua, ſed quæ breuib.& uadis abundet. Neq; breuia& viium ⸗ter- uada ſufficiũt, in dulcib. enim aquis inſalubris fiet aer. Quòd ſiàconti- ua um quinque nente abſit pluririmũ, aut mari obruetur, aut ſiccabunt᷑ uada: quæ ſi ſic- conditioner- centur, fame intereat neceſſe eſt: nam nec nauigationi locus, nec agri in
mari eſſe poſſunt. Talis ſitus eſt Venetiarũ,& Singui, ubi ſex millia põ
tium lapideorum,& Quinſai, ubi duodecim millia,& in Amſterdamo Batauorũ ſeu Holandiæx urbe. Atq; has omnes& maximas& opulen-
tiſsimas eſſe haud dubiũ eſt. Quod ad uirosattinet, horũ duæ ſunt par
tes, corpora mensq́;. Corporibus utimur ad ea quæ mens docet& im- perat. NMens pura eſſe nequit, neccui omnes libenter pareant, niſiquòd puriſsimum eſt illius ſeparet᷑& imperet. Pars autem hæcmentis lex uo ctur. Sola igitur ciuitas in qua lex imperet, non homines,& corpora hominum miiitarirobore exercitata, ſitusq́; tum ſalubris tum tutus&
aditu facilis æterna in libertate manere, id eſt, diuturna poteſt. Talis eſt venetæ urbis
Veneriarum conditio: quamobrem urbs Venetiarum uel ſola, uel ma laus.
ximeè libera urbs meretur appellari. Dictum eſt autem de his alibi.
Tertia diſcriminis ratio ex lingua eſt:nec eſt aliud in quo plus homo
ab homine differat, cum cætera animalia ijſdẽ uocibus eoſdemdemon-
ſtrent affectus. Solus homo ab homine nonplus intelligitur, quàmà „

356 DE HOMINIS NECESSITATE
Tinguarum di leone hirundo. Quot ueròd ſint diſcrimina linguarum, explicare nume
ſcrimina ãv. ro uix queam. Sunt tamen ſex ſimplicia genera: ab ore,& hi quaſi ſibi- lant: àlingua intra dentes, à lingua exerta:tum hæc duplex, ut in labijs, & in palato: à gutture,& à pectore. Licet autem hęcomnia ferme diſcri mina in Italia inſpicere: nam Florentini gula, Veneti palato, Neapoli- tani dentibus, Ianuenſes labijs proferũt. In uniuerſum lingua quatuor modis ſimplicibus ſermonem edit, acuta, reſſexa, ſuperius, inferius,& libera. Libera lingua eſt Romana. Fiunt autem modi compoſiti quin- quaginta ſex, quibus additis ſex ſimplicibus, erunt ex prolationis dif- ferentia ſexaginta duo linguarum genera. Sed hæc uariant᷑ ſingula pro nominum ratione, ut homo latinè, àνοεeκmηe græcè, umbri Hiſpanicè e- tiamſi nulla eſſet in prolatione uarietas. Quædam etiam eſt differentia
in prolationibus, nam uel idem uerbum ſubijcitur pluribus prolatio- num generibus, aut quædam ijs, quædam alijs: quis igitur infinita gene ra linguarum eſſe non nouerit? Sunt autem ex his quæ non facilè nomi naiungunt, ut Romana& Hiſpana. Quædam mira felicitate utuntur
Sennnica lin compoſitis nominibus, ut Græca atq; Germanica.
gua ut Græca fr 59. 4, 3
liciter nomin Vltimum erat diſcrimen à moribus, ut ſint qui homines edant, quo
iungt. rum genus adhuc in nouo orbe apud Hiſpanam inſulam perſeuerat.
Homines cden- Neceſſè eſt autẽ hos homines feros eſſe, atq́; eandem habere rationem
tes humanas 17...1 nh nes e quam lupi ad iumenta. Initium ex odio fuit: inde ſapore allecti cum ne-
dicta tranſijt. Sunt& pręter hæc diſcrimina naturalia ſexus, ætatis ac temperamen tſR, adeò ut plus homo ab homine differat, quàm à lupo capra. Differunt Sigantes, igitur primum magnitudine:& qui ſunt immenſi, gigantes uocantun qui parui, pygmæi ſeu pumiliones. Fuiſſe gigantes cùum multa teſten- tur monumenta, id tamen in primis argumento eſſe debet, quòd Clau- dij Cæſaris temporibus Gabbara nomine Arabs fuit longitudine no- uem pedum ac totidem unciarum, quæ ſi in noſtram redigatur menſu- ram, implet ſeptem brachia& quartam partem cum ſextadecima. Mi- nus mirum uideri poſsit noſtra ætate, cum inſula gigantum in nouoor be inuenta ſit. Nec ſcio tamen anis, quem Cæſar Italiæ non parua cum admiratione oſtendit, ex illa inſula eſſet oriundus. Vnum tamẽ ſat eſt, Fomo magnus Gabbaræ magnitudinem fuiſſe mirabilem, cum homo magnus trium euſt, daten brachiorum longitudinem nõ expleat. Adducor autem autoritate ſeri iins trium bra bentium olim de re militari, qui tyronum mediocrem magnitudinem chiorum. quinq; pedum eſſe ſtatuerunt: ut quarta parte pes antiquus menſura pedis noſtri minor ſit:ita Gabbara brachiorum quinque& trium par- tium è quatuor ſeu nouem unciarũ, quæ menſira dupla eſt cõmuniho minum ætatis huius magnitudini. Vt non absre dictum ſit ab illis, ho- minem tanta magnitudine neq; poſt Claudij tempora, nec mille annis
ante Auguſtum uiſum eſſe. Ante autem belli Troiani tempora Aiax
Tela⸗-
phanda omnia ſuis incrementis augeantur apud homines, in uſumuin
————

hjim durden s⸗qussigtum xhisquænt amminfich anica.
atqui homias mam inluimxr eandem khöar inde ſaporedti dud homoste
Xus, ætatau mmälupomlm nenſi, gean
gantescuin
to eſſcdtaß rabs fuubgs oſtram rciige mcum Ganis ula gigunn ſar ltaliæruns
LIBER VNDECIMVS. 57
Telamonius ingentis magnitudinis fuit. Refert nanq́; Pauſanias, dete Aiaci: relans
ctum illius monumentum inundatione aditu præbente, uiſamq́; genu monij magnitu rotulam diſco pentathli adoleſcentis ęqualẽ. Hic aũt ambitu capitishu dd. mani iuſtæ magnitudinis cum maior ſit, manifeſtum eſt Aiacem Gab- bara fuiſſe maiorem. Hylli quoq; oſſa eadem ætate quæ Adriani Impe- mMli proceri- ratoris fuit detecta, adeò grandia uiſa ſunt, ut non hominis, ſed belluæ ta. eſſe credita ſint. Hyllus autem Herculis temporibusuixit. b
uod ad pumiliones attinet, anno præterito circu nferebatur uir per Pumilionis par
1 11.,. 2 uitas mira. fecta ætate cubiti longitudine in pſittaci cauea. Sed nõ minus gigantũ
proceritas inutilis eſt ad animi experimenta, q́; corporis pumilionum.
Aſlij ſunt natura nõ magnitudine rara, uelut Colanus urinator Cata colanus urina niæ, quæ urbs eſt in Sicilia, ciuis, quem conſtat parum ante noſtram æ- tr. tatem, imò ætate noſtra floruiſſe. Is ſub aqua ternis ac quaternis horis uelut piſcis latitabat. Nec ualde mirum, cum in India occidentali nunc paſsim urinatores margaritarum oſtreis uenandis intenti, per horam integrã ſub aqua latitent. Sunt& forma mira, uelut Protophanes Ma Protophanis gneſius, qui eadẽ die lucta pancratioq́; uictor in Olympijs euaſit. Huic ferma mirz. enim ſub Adriano, rurſus detecto cadauere, os unum perpetuum àiu- gulo ad ilia coſtarum loco inuentum eſt. b
Alij quoq; euentu admirabiliores, uelut Ariſtomenis Meſſenij for riſtomenis tunat hic enim primò in pugna à Lacedæmonijs captus,& cum cæteris Meſſenij hi captiuis in Ceadã(hæc erat fouea ſub terra profundiſsima) præcipita- ſtarus tus, cum duobus diebus cæœteris mortuis inter illos uelut mortuus ia- cuiſſet, reuixit,& uulpem inſpiciens quæ cadauera deuorabat, illius ap- prehenſa cauda pallioq́; obiecto deductus eſt ad locũ per quem ingreſ- ſa erat uulpes, hic erat foramen anguſtiſsimum, euaſitq́;: ac genito filio rurſum captus, ſomnio puellæ, quam poſtmodum filius in uxorem du xit, euaſit. Demum ſuperſtite filio ex morbo ſenex extinctus eſt, adeò conſtanti opinione quòd immortalis eſſet, ut Gręci homines poſt mul
ta ſecula& uiuere& uideri illum affirmarent.
Nec minus miraculũ Leonarti Piſtoriẽſis, qui ſenſim eò ſe traduxit, ut Homines abſaq ſemel tantũ in hebdomada cibũ ſumeret. Et ſub Clemẽte Pont. eius no eibo uiuenter. minis ſeptimo, uir Scotus iuuenis pilisq́; rubeis,& ut uidebat᷑ habitu bilioſo, cũ ſpontè ſe obtuliſſet, dieb. x 1. in cuſtodia habitus abſq; cibo, alioquin aſſuetus uſq; ad x x. diẽ& uſq; ad Xx x x. in eadẽ inedia perſe uerare, miraculi præmiũ accepit. Huius aũt cauſas ſuperius docuimus.
Quid de Hamar Africano, qui cum in ſolitudinibus lippitudine la- Hamar odora- boraret, arenam odorans dixit, lam prope habitata loca ſumus. Atque tumræbili. ita ab Ægypto millibus paſſuũ ccLXXX. inLibya diſtãs,& ab oppidis tribus Berdeoan M. paſſuum X L. ſenſit habitationis odorem.
Fertur enim calido& ſeruatur ſicco odor: quamobrem his in regioni- bus percipere potuit tetrum odorem, quem ſordes tum animaliũ tum hominũ exhalant, cum nõ minus eſſet odore canis, q́; Colanus piſcis.
3
.

4,„355 DE HOMINIS NECGESSITATE
Nonſtroſæ for„.. 1..—„.
ox. qhe ſ Sunt& alia monſtris ſimilia, uelut in Caſſena Africę regione iuxta Ae- c thi opes uiri labijs acnaſo admodum craſsis. Irridebit ignarus naturæ
rerum, qui nõ uiderit Hippocratem Macrocephalorũ hiſtoriam cau- Ioan. Petrus
Be ſſius.
Boſiſium fabri lignarij in urbe noſtra filium, qui in parte orientali ur- bis iuxta cœnobium Seruorum habitat, iuuenem annos XX plus ue natum, cui ungues nunquam ſecare aut neceſſe fuit, aut conti git. Conſi- derauimus nos rem diligenter, ne forſan nobis imponeret, uidimusq́; ſummam digitorũ partem aded carne munitã, ut necun gues eſſent ne b ceſſarij, nec opportuni. Sed& ipſi ungues breues erant, quaſiq́; reſecti. Formoſißimi. Præſtiterũt alij forma, ut Cratinus Aeginenſis Achiuus mortalium formoſiſsimus: poſt quem Alcibiades Athenienſis. Alij pedum ueloci mdi ingenio- tate, ut Corinthius Ladas. Ingenio præſtant Indi Cambaienſes, àqui- Mßimi. bus notę numerorũ ad nos defluxerũt. Valent hi plurimũ ſupputandi b rationibus: etenim ingenium mathematicis, iudiciũ naturalibus, me- moria uerborũ ſerie probatur. Poſt Indos Grææci, poſt quos Hiſpani, Rohoris exbe Siculi Italiq. Roboris quoq; mirabilis experimenta nõ deſunt. Salta- nuanus Maxt tor quidã geminos in humeris, totidẽ in brachijs, unũ in ceruice ſerens coram nobis ſaltabat. Circulator alius lapidem, quem quatuor homi- nes non ferrent, capillis eleuabat, altero prius homine, quod ad alleui- andum pondus faciebat, in humeros aſſumpto. Idem malum cymbæ, dictu incredibile, dentibus primò ſuſtinebat: inde inhumerumtrans- n ferebat,& ex illo in alterum, nulla adiutus ope manuũ, cum perpetuò malus erecta ſtaret. Hęc cum mirauideantur, quatuor tamen conſtant, Modus procre cœli natura, propagatione, uictu, atq; arte. Regiones ut dixi maiores, andi homines aliæ minores homines producunt. Pumiliones facere non ſecus ac me⸗ zecreiane liteos canes licet: naſcunt᷑ enim ex paruo patre ac matre, faſcijs arctè col Tablles. ligantur, nonaffatim nutriuntur, ſed tenuiter. Atq; utinam tam utilis eſſet hæc inuentio quàm facilis. Eadem ratione magni è magnis paren- tibus procreantur, exercentur, nutriunturaffatim, faſcijs non cõſtrin guntur. Sed fallax in magnitudine, nõ in parutiate, robore ‚naturaq;. Namex urinatoribus urinatores ſpontè naſcunt᷑, inde ars& patientia naturam adiuuat: licetq́; in his omnibus ſemper augendo procedere donec humana natura patiatur, inde fit reditus. dSencge flum- Quantũ uerò regio poſsit, Senegę flumen(ea prouincia eſt in extre- utz mirum. ma Africæ parte in occidentali latere) oſtendit, ubi qui citra flumen ad Boream habitant, cinerei coloris ſunt& parui corporis:qui uerò ultrà, nigri, procera ſtatura ac robuſta ſunt: ſiquidem ea parte regio tota ui-
ret, altera ſqualet. b 8 Tme⸗ Iam uerd ut de inſtitutione loquar, illuduidendũ, cur ſpurij plerunq; as enhe ſint malorum morum,& rarò fructum bonũ ferant: à uilibus enim& ſine moribus mulieribus, utpote ancillis, primò generant᷑. Tum uerò alij à meretricib. impudicis, mendacibus, guloſis, peruicacibus: cumq́;
ſequantur
ſasq́; narrantẽ, in libro de aere& aquis. Et nos uidimus Ioan. Petrum

ulndiCmnbern ent hi durwin 1 iudicũmm uræci,polln rrimentanöc chijs, unüna lem, quenqen ushomine ud
t: indeinbunm
pe mamücn
quatuoruas Regioneuun nes fi ceneunn cac mannii r. Atq;ume ne magnitags Ratim, fſcn zutiate, bat unt, incemäi per augencg
2 E
LIBER VNDECIMVS. 359
A ſequantur matrem, tales& ipſi fiunt. Inde negligitur illorũ inſtitutio.
Pater quoq; plerunq; cum generat, flagitioſo& immodico amore deti-
netur. Plus poteſt igitur matris natura, inde educatio, tertiò patris affe-
ctus. Vt igitur ſpurij ingenui pudoris habeant᷑, non ancillam aut me- Moche pfoche retricem, ſed uirginem, pauperem ſed nobilem elige, quam bonis inſti- andi nae n tutis& moderate inſtitues, ab hac filios ſi ſuſceperis,& liberaliter edu- genuorum mo- caueris, ſimiles legitimis erunt. Nutricem igitur neque luſcam, neq; e- Wei rw 07. briam, neq; ęgram, neq; prauorũ morum elige: luſca luſcum efficiet in- ti, quæ maxi- fantem, nõ lacte, ſed intuitus cõſuetudine: ebria cõuulſioni illum præ- me pueris no- parat debilitat;,& ebrium ac intemperantem faciet: ægra ægrũ, inſana cent. inſanum. Plurimũ poteſt nutrix ad mores& corpus formandũ, adeò Nutrix oculis ut quę nigris eſt oculis, oculos infantis denigret, etiam ſi albi natura fue nigri, nigros rint. Sed& qui cum infante uerſant᷑ plurimum faciunt ad morum inſti thu inf auui tutio nem,& ad oculorum ſitum. Ne igitur ſtrabum ſeruũ aut ancillam e. ei iunxeris: quales igitur oculos pueri habere uelis, talem elige nutri-
cem. Infante nutrito hęc quatuor, quę nulla penitus impenſa parantur, Quckaor Ms. atq; ob id etiam cuilibet pauperi cõmunia ſunt, habere curabis illum: lia puero, qua Pulchrum nomen, uenuſtos mores, corporis agilitatem,& ut ſit ambi- nulla paranuuu dexter, quod etiam Platonis præceptum eſt, procurare debes. Sunt"menſa
& alia utiliora& modico indigentia diſpendio, ſed tamen non adeò
facilia pauperrimis. Sunt autem& ipſa quatuor, ars nobilis, habita- Quatuor ali⸗
.
1 1, tilia, ſed non debes, hoc autem hac arte paratur: mitte in locadiuerſaan tequam e- as fn v
mendi officio illum addicas, obſerua illum peccantem, atq; uerbera in- Qgomodo pro dicta cauſa: cum enim illud ſecum cogitat, te ſcire quod ſcire non puta/ hibere poßi- rat, nihil latere te exiſtimabit, atq́; eo modo cauebit ne decipiat: emito mus, ne puerſu etiam neceſſaria, ut non ſit illi opus habere pecunias: dico autem neceſ- etun.
ſaria, omnia quæ illi uelis indulgere. Hoc modo per artis exercitatio-
nem, deduces adiuuentutem: tunc homo perfecta ætate ſenſuq́; ac cor-
pore, ſuis relinquendus eſt moribus.
Qudd ſi diſpenſatorem fraudis coarguere propolitũ ſit, ubi decipiat Diſbenſao- te, accepta in ſcriptis ratione finge illicò amiſiſſe, aliam repoſce, conſer 88 ueauben⸗ inuicem:& ubi non cõuenerint, fraudẽ ſubeſſe intelliges. Caue tamen a ehtes ne tantum temporis interponas quòd ille meritò oblitum ſe poſsit ex- cufare. Cum quidam coarguerent de falſa donatione hominis qui iam diem obijſſet, inuentis libellis expenſarum defuncti uiri qui eum alia in ciuitate fuiſſe declarabant, cauſa fuerunt ſuperiores. Alij hominem ſupponunt qui ex condicto uendit, inde in rationibus precium requi- runt. Exigua hæc eſſe uidentur& pertrita, ſed non tam exi gua quin ad compendium rei familiaris alijs nobilioribus ſubtilitatibus multò præ
B re in urbe, ſcire ſcribere ac computare. Super omnia ne fur ſit cauere puero ualde u-
ferenda non ſint: nec tam pertrita ut non longe plures hæc ignorent, q́;
3 3 1„—. 8. qui ſe ſcire perſuadeant. Sunt enim genera horũ plurima, ſed de technis
peculiarem librum nec exiguum ſcripſimus.
48 357* 4—„ 1„ 8 8 1 1 1n 6

Humani corpo ris partii pro- bortio.
360 dDI HOMINIS NECESSITATE
lorũ ortu ad pollicis digiti pedis extremũ, facies pars decima eſt. Hunc per tria æqualia diuidit ſpacium, quod eſt à naſi ſummo ad capillorum originem,& ab illius imo ad mentũ, ut naſus ſit totius faciei pars tertia, & corporis totius longitudinis trigeſima: oris diductio, ſeu longitudo
ipſa, æqualis eſt oculorũ longitudini, quæ ab angulo hircqui ad lachry
malem extenditur. Sed hoc ſpacium ęquale eſt interſtitio oculorum, ut trifariam diuiſum ſit quod eſt ab hircquo ad hircquũ, ſcilicet duobuso- culis& medio ſpacio intercepto. Hoc totum duplũ eſt naſi longitudi- ni, ut ſit oculi longitudo uel oris diductio dupla nonę parti longitudi- nis faciei: ob idetiam oculi longitudini& ori diductio, naſi longitudo ſeſquialtera eſt, quę cum ſit tripla ſpacio, quod eſt ab imo naſi ad os, erit hoc ſpacium dimidiũ diductionis oris uel longitudinis oculi. Oris am bitus duplus naſi longitudini,& triplus diductioni. Totius igit᷑ faciei longitudo ſeſquialtera eſt oris ambitui ſeu ſpacio inter hircquos oculo- rum contento: nam hoc ſpacium æquale eſt cum oris ambitu. Naſiam- bitus in imo quanta eius longitudo, longitudo uerò naſi æqualis auris longitudini,& ambitus auris oris ipſius ambitui. Naris foramen pars eſt quarta longitudinis oculi. Sic igitur diſponantur:
Facies par. 18 Auris ambitus par. 12
Ab hirco ad hircquum par. 12 Oculi longitudo par. 4 Naſi longitudo par. 6 Oculorum diſtantia par. 4 Naſi ambitus in imo par. 6 A naſi imo ados par. 2 Auris longitudo par. 6 Aboreadmentum par. 4 A capillorum radice adna- Naſi foramen ꝓpar. ſum par. 6 Frontis ambitus ſummi par. 18 Naſi imum à mento par. 6 Palma manus ab articu Oris longitudo par. 4 lo ubiiungit᷑ adſum- Oris ambitus par. 2 mum medij digiti par. 18 Nuertice ad imas ceruices par. 24 Amento ad uerticem par. 24 A ſummo pectore ad capil Pes par. 20 lorum ſummas radices par. 30 Cubitus par. 30 A ſummo pectoris ſeu fur- Pectus par. 30 cula ad uerticem par. 36 Totum corpus par. 180 Muſculi etiam temporum faciei longitudini proportione reſpon-
dent:& naſo aures utobſeruauimus. Ambitus quoq; calcis quà pes ſl ctitur, æqualis eſt circuitui ſuræ: unde ocreis menſura. Itemq́; à manus nodo ad ſummum digiti medij pars decima totius longitudinis, Amen-
X„ 3 83„* to uerò ad uerticem, uel à uertice ad imas ceruicis partes duplum eius
quod eſt ſpacij ab hircquo ad hircquum. Nam à capillorum radice ad
uerticem quantum eſt naſi longitudo. Afurcula pectoris ſuperiore ad radices capillorum finemq́; frontis, quantum eſt cubitus ſeu latitudo
pectoris, id eſt totius corporis longitudinis pars ſexta. Pedis uerò lon
gitudo
Corporis perfecti forma humani hæc eſt: totius longitudinis à capil-
-g 1 b 3 c d ſi 9 1 t
d
— —
—
—
—
— 2—— ³——

ductioni. Touu, acio imter duc
cum orsanba
do uerd wimn ditui Nars r onantur. ambitus ilongitud orumditmu 1imoada eadmem- oramen 5 is ambimag! manusan biiungiun 8 9 A m mecdnjdgi Ito ad ueum
LIBER DVODECIMVS. 361
A gitudinis, à furcula rurſus ſuperiore pectoris ad uerticem pars quinta totius longitudinis, duplumq́ʒ faciei. Sicq́; apud Vitruuiu m litera de vitruiij locus bet emendari, cum conſtare non poſsit ratio, ut differentia octauæ& emendatus. decimæ partis addita ſextæ, impleat partem quartam totius. Expanſis autem manibus altitudo totius corporis ad unguem impletur:& ſi pe- des ac manus diducas, umbilicus medius fiet, ut ex priore figura qua- dratum, ex poſteriore circulus, ambæ in ſuo genere figurarũ perfectiſ- ſimę, altera rectilinearum, reliqua obliquarum conſurgãt. Tam exacta diligentia in menſuris natura utirur, ſed nec minus in temperatura ac mixtione: quamobrem nũc de ea dicere iam tempus eſt, initio à genera- tione ipſa ſumpto. b
ILIBER XI de Hominis natura& tem, peramento.
VI ſemen paternum materno dominatur, 3ilij animo cauſe fmilim
SR A ſimiles ſunt patri:ſi contrà, matri. Si autem paternumm ſe dinis filiorũ ad
men ſanguini mẽſtruo imperet, corpori ſimiles patri ef. f“rente.
iciuntur: ſi uincatur, matri: propter hæc animo quidem
iilij patribus ſimiles ſunt, corpore autem matribus. San
guis enim menſtruus potentior eſt ob multitudinem paterno ſemine
plerũq;, uelut& illud materno, quod minus eſtac tenuius. Eadẽ ratio-
ne in tenera ætate matri, cum adoleſcunt patribus ſimiles magis efficiũ-
tur. Etenim à caliditate mares procedunt, à frigore ſœmellę: par igitur
eſt maſculos calidiores patribus, qui& ipſi calidi ſunt, ſimiliores fore, ut
matribus fœminas, quæ à frigore generantur. Inde nata ratio maſculos Modus procre filios procreãdi triplex. Prima, ut ho mo exerceatur, ſolidio req́; utatur and flios ma- cibo,& rarius concumbat: nam ſic ſemen calidius euadit. Secunda, ut9. mater ſuper latus decumbat dextrum,& à concubitu illico ſuper illud
quieſcat. Dixit enim Hippocrates, maſculiin dextris, ſœminæ in ſini-
ſtris generantur. Facit& ad hocherba merculiaris dicta maſcula„‚quæ
duos quaſi coleos habet pro ſeminib. nam ſœminaracemos, autore Dio Tid*⁴. cap. 183.
ſcoride, à quo ſumpſit Plinius. Hasambas in noſtro horto cum Tho- 10,2s—p..
ma Iſeo medico dum hæc ſcriberem conſiderabam. Ex ſecunda obſer-
uatione multi noſtro conſilio potiti ſunt uoto: tertiam hanc nondum
experiri contigit. b Immenſum me æquor ingredi iam ſentio, de abditis naturæ humanę
differentijs dicturus, maſculorum ac fœminarum, ſenumaciuuenum,
tum gentium atq; partium. Siquidem aded ex his quædam diſtare ui- b
dentur, ut non unius generis eſſe credantur. Numidarum enim pleric; Namidara mo
nuncluã manus aut faciem lauerunt, à potuq́; abſtinent aquæ: gladiu in reragrqſtr.
—
*————

ſtudijs maxi-
362 DE HOMINIS NATVRA
non habent, ſed contenti ſunt camelarum lacte& iure carniũ, adeò ſor- e
dido conuictu, ut nihil à belluis diſtare credas. Quid rudes hos& agre- ſtes cum lautiſsimis Cambaiæ populis ac ingenioſiſsimis conſeres? Se- nes his delectant᷑ quæ paria ſunt ipſis cum iuuenibus, ut ludo aleæ: non mè gaudcant. enim uinci ſtudio iuuenum æquo animo patiuntur: ob id ſenes mentis exercitationem magis amant, iuuenes corporis, in cæteris ſtudia ex to-
to diuerſa, imò contraria. Senes auaritiam& triſtitiam ac timorem pa-
tiunt᷑, iuuenes uerò prodigi, alacres& audaces. Vident᷑ igitur ſtudiaæ-
tatum diuerſarũ non minus eſſe inuicem contraria, qᷓ;ᷓ animaliũ diuerſo
rum. Equidẽ hu mana natura, ut& alias dictũ eſt, uniuerſam rerũ om-
nium molem uidetur amplecti:& in illius ſtructura multa ac magnala
..—.——. Menſtrui ſmn- tent. Nam ſan guis mẽſtruus ex quo coagmentat᷑, uim magnam habet. Salnls lyres.
Senes quibus
gine,& ſata per quæ uadit lædit. Sed& balneum primogeniti filij, ubi Lepre cura. illius ſanguinis ſunt reliquiæ, ut experimento uidi, leproſos mundat. Cauſaà ſympathia mea ſententia quærenda eſt. Corruptior enim ſan- guis per arterias& uenas ingreſſus, corruptum attrahit. Eſt autem ſan guis qui à partu effunditur,& potentia qualis noſter,& corruptior,& uiribus adhuc partus ac pueri calidior: quocirca uehementer urget& purgat& extinguit, uelut radij Solis ignis flammam obruũt& euane- 8
differat, aliàs dictum eſt. b Sed ut adrem reuertar, oſtendiſſe me ſcio in ſecundo contradicentiũ rilj onnes p- medicorũ, omnes filios patriũ aliquid aut auitum ad unguem retine- nuaaſen ar 1: dico autem uerrucam, uel cicatricem, uel eff giem, uel mores, aut ma nguértrnent. Hm̃ lineas. Itaq; ſi bene miſceantur hæc ſemina,& ad minimas partes gpurij cur robu iungant, robuſti fœtus euadunt. Quamobrem ſpurij robuſtiores ſunt, Niorcs. quoniam ob amoris uehementiam ſemina multũ miſcentur. Similira tione& qui paucos generant, non enim conue niunt ſemina, incolumio res& ualidiores gignunt: quia quæ nõ conueniebant, cum mixta ſunt,
Muli cur lon- cauſam ualidam mixtionis ſortita ſunt. Eadem ratione muli longæui gæui.
ſcere cogunt. Sed qualis lepra ſit,& ut ab elephantiaſi ac pſora ſcabieq; D
neant, nam& qui ex eis coeunt, diu uiuunt,& qui à coitu abſtinente- qui parum: relinquitur igitur quòd hoc ob ualidam mixtionẽ contin- gat:nam ubi ualida mixtio, ibi tenuitas ſubſtãtiæ:& ubi tenuis ſubſtan tia, ibi& ſolida. Cum enim diſsident quæ miſceri debent, ut attenuent cur duo homi- Plurſmo indigent motu, unde tenuia& ſolida euadunt. Hinc fit ut duo rabn ua homines eadem temperie præditi, diuerſa ſpacia uitæ attingant, eodem b de, arentes, Quamuis utantur regimine: alter enim in iuuentute, alter ualde ſenex diuerſiuite ſpa Obibit. Nam longiſsimæ uitæ erit, ſi denſa& ſubtili ſubſtantia conſtet: cisſortiantur. Breuis, ſi ſubtili& rara: mediocris, ſi craſſa& rara: nam denſa, ut dixi, & craſſa conſtare non poteſt.
Auguſt foms. Sunt qui ex dentium forma, uitæ tempora coniectantur. Sed tamen
Auguſtus,
Siquidem mulier dum eo laborat, ſpecula ſpiritu chalybea inficit rubi-
magis ſunt equis& aſinis, à quibus procreantur: nec quia à coitu abſti

0 uidileprola eſt. Cornyna. umattrahitbie
snoſter Nom
direa uehenun
hmmamohm.
phantulxgi in ſecunchert uitumaiuns efligiemumm nina,&tram m ſ u run nultümimas eniuntſaasi eniebantcum lem rationens tur: necquiun &quia œius alidammisd. tie:Rubi 1
„ 9 ₰☛̈ 9 9 4 4 4 2 t 3 lor ipſe naturalis cõſeruatur,& quicquid fuliginoſum collectum fuerit“
LIBER DVODECIMVS. 363
A Auguſtus, qui annis LXXVI. uixit, dentes habuit raros, paruos& ſca-—
bros, ut oculos ſplendidos acuibrantes, quales& Alexandro Magno fuere, ut reſert Adamãtius Sophiſta. Facit& ad uitæ lo ngitudinem at- que robur, Veneris paruus uſus: nanq; plurimum in ea effunditur ex veneris dauna arteriali illo ſanguine atq; puriſsimo ſpiritu, quòd his indigeat genera- tio, propter quam Venus ipſa conſtituta eſt: colliquat etiam corpora, & cerebrum offendit ac neruos, tremulosq́; efficit, ſenium accelerat S& canos, oculosq́; præcipuè debilitat. b
Sed quoniam de ſanguine arteriali mentio facta eſt, non ignorare de- Duo genera in cet duplices in nobis eſſe uenas: alias quidem tenues& immobiles in nobis uenarum ipſa ſuperficie corporis exiſtentes, in quibus ſanguis tepidus ac ruber:& ſimguins. alias uerò ſub his craſſas& pulſantes, in quib. ſanguis flauus ac calidiſ-
ſimus continetur, qui à corde prouenit, ut primi origo eſt iecur. Pulſant Pulſus& mo-
uenę hæ craſsiores unà cum corde& æquis temporibus:hocq́; motu ca tus cordis utili- eijcitur. Dum enim dilatantur, refrigerant᷑:dum conſtrin gũtur, fuligo Tacan niut eijcitur. Accendi uerò ex motu ipſo calorem, indicat pulſus uehemẽs& ſu. reſpirandi deſiderium,& incendiũ corporis& ſudor manans poſt cur- ſum. Optima uerd ratione uitæ longitudini conſulemus, ſi aurũ abſq; vite producen erodente aliquo in aquam quandam uertere licuerit. Diximus& ſu pe- deæ ratio opti- rius alterius aquæ genus, ſed hoc in eo melius eſt quod ſolidius. Pore-““
B rit enim ob tenuitatem ipſa ſolida penetrare,& ob ſynceritatẽ perfice-
re ac purgare humidũ uitale,& ob denſitatem illud ſolidius ac melius ef
ficere. Multa in hoc genere ut liquare aurum poſsimus ſcripta ſunt à
Philippo VlIſtadio Nurembergenſi patritio: alia ſub Raymundi Lul-
lij nomine, quæ minimè uera ſunt. Adiecit tamen Friderici tertij Cæſa-
ris aquam nobilem, qua quidam uſq; ad annum centeſimum peruene-
runt, ſi modò quam ſcribit illa eſt. Sedut ad reſpirationis commoda reu ertar:reſpirant animalia omniia Reſpirationis
manifeſtèuel occultè. In aere quidẽ uolucres, ſerpẽtes,& quadrupeda: uarictas.
in aqua autem piſces branchijs calorem ſuum moderantur. Indicio eſt,
quòd ad aerem translata ſuffocantur, ut animalia quadrupeda uiciſsim
in aquis. In Acheloo piſces uidentur uocem cõcuſsis branchijs emitte-
re. Sed non id agunt, quoniam nõ reſpirant aerem. Delphinus uocem cur inter piſce⸗
emittit, quia aerem reſpirat: piſces qui aere non utuntur, muti ſuntom 35 1 5 Ve
nino. Cancri autem& aqua& aere ad reſpirationem utunt᷑,& modicè Huei Cetere
utroq;. Manifeſte reſſ pirant muſcæ, culices, ac bombyces. Tardigrada ſunt muti.
uix uideas reſpirare, cancrum, teſtudinem, limacẽ, crabrones, chamæ-
leonta, ſalamandrã, aſcalobotum: cauſa eſt in his, quod ubi motus fre
quens, ibi reſpiratio frequẽs eſt neceſſaria, tum magna: ubi paruus, nec
celer nec magna. Ob id animalia magna, quę parum& tardè reſpirant, breuis uitæ ſunt, ut boues:parua enim reſpiratio, parui caloris eſt indi- cium, qui magnã molem diu regere nequit. Signum tamen maximum

progenitorã au
Hiſtora de te-
364 DE HOMINIS NATVRA Maximum ſi- Uitæ longæuæ eſt, multum ac tardè creſcere. Huic proximũ, parum& o Piuu ui ore tarde. Sed ſimultum& celeriter, hoc breuis uitæ eſt indiciũ: parumue- 4 rò augeri& celeriter, breuiſsimæ uitæ eſt argumentũ: nam humidum quod facillimè extenditur, celeriter etiam conſumitur: quod uerò tardè conſumit᷑, pingue eſt ac denſum& minimè aqueum,& ob id etiam non facilè extenditur. Obid ele phas, inde homo, pòſt camelus, qui ad cente ſimum quandoq; annumattingit, uitæ longiſsimæ cenſentur. Tongæus uta Accepi ex monumentis tabellariorũ, abortuabauimei paterni Al- di ad hanc uſq; diẽ cc L XIX. annos iam fluxiſſe, ut nulla familia uitæ longioris in Italia eſſe credat᷑. Contigit& fermè ſimile in materno gene re, è proauo enim Aluyſio uſqʒ ad hanc diem anni fluxere CLXX. Cau ſa longitudinis uitæ in homine eſt calor maximus,& humidi pinguis abundätia,& tenuitas ſolida: breuitatis autem, multa reſolutio. Homo Hona cur ma- igitur natura calidiſsimus atq; hu midiſsimus eſt, ob id etiam malorum lorum moyum. morum: calore enim euaſit crudele, doloſum, incöſtans,& iracundum: humido uerò fluxũ, enerue, laboris impatiens,& deliciarũ amator: utro Sapientes cur que aũt, guloſum aclibidinoſum. Obidetiam ſapiẽtes cum calidiſsimi beßumi uiri. ſint natura ac humidiſsimi, propterea niſi philoſophia proficiant, peſsi miomnium ſunt. Adiuuat ad hoc perpetranda induſtria, quam ex ſtu- — uar dijs acquiſiuerũt:& melancholia, quæ reſoluto humore pinguiore gi- melmnevoten gnitur ex ſuperfluis ſtudijs atq; uigilijs. Vnde nephanda perpeſſose e⸗ giſſeq́ʒ; ſapientes, nihil aliud eſt dicere, ꝗᷓʒ naturam ſecutos, nõ profuiſſe D illis philoſophiæ ſtudiũ. Alij memores calumniarũ, peſſundederũt gen tem ſuam. Itaq;& reſolutio humidi uitæ breuitatis cauſa eſt, utabun- plante cur ani dantia diuturnitatis. Ea ratio ne etiã animalia minus uiuũt plantis: nam malibus diutur moueri illa neceſſariũ erat ‚igit᷑& habere calorẽ qui conſumeret, calore ntore autem humidũ conſumente, ut dixi, uita breuior fit. Porrò tenuitas om
Subtilitas ino-— 4 nmib. utili,ſei nibus rebus ſi ſoliditati iungatur utilis eſt, iucunda atq; grata: in paruis
toris.
in paruis neceſ aute m etiam neceſſaria. Apes quia tenui ſubſtantia ſunt tideo ſagaciſi-
faria. mæ,& diu uiuunt, ut ad ſeptimumannum. Vnde Virgilius: Neq; enim plus ſeptima ducitur æſtas. b vite longeueæ Formica etiam ipſa diu uiuit ac quantũ apis. Sunt qui teſtudinis uitam hanuntanan ad LX. atq; amplius annos producunt, argumento quòd multũ 8 tar rm. dècreſcant, quod, ut dixi, argumentum nõ ſolum in hominibus, ſed& animalibus omnibus& plãtis ualet. Hominem igitur inter omnia eſſe nueae chae eſuiſsime ſubſtantiæ, tum illius adipem, oſtendit ſepulchrũ ducis Ale r.. Xaumldri Florentię, quod ci cum ex candidiſsimo marmore craſſoq́; conſta ret, pinguedine tamẽ cadaueris tranſeunte fœdatum eſt macula, tumba ſis, decidentibus in eam guttulis columnarum. Alphonſi quoq; Auali
quanquã medicamentis plurimis tum ſale ac ſabulo ſiccatum eſſet cada
uer, pinguedo tranſmeans plumbũ in ſubiectas è loculo petras decides b
eas ſœdauit:& tamen mortuorũ corpora nõ ſunt tantæ tenuitatis quan tæ uiuentium. Duoi igitur dona mortalium prææcipua, diuturnitas atc; nobilitas,
———2——
—*
8 —

mmultanſäm geldobideim „incöltansäin, & Geliärrim mſapiẽtes can loſophiapnin Gaindulugm dutohumonm, Ide nephmim uram ſecuii mniarũ,xcints euitatis citid aminusuem rẽqui cer nior fit. maum dunda ang ſtantia friui
Vnde Viris
LIBER DVODECIMVS. 365
A nobilitas, ab ipſa renuitate quaſi parente profluunt. Maximè igitur pa-
ratus Veneri inter omnia animãtia terrena homo eſt, quia calidiſsimus eſt& humidiſsimus: uincitur tamen ab auibus, quoniam hær parũ ad- modum emittunt ſeminis, etiam pro corporis ratione,& quia teſtes in tus habent. Sapientes autem ob cõte mplationem ad Venerem minus ſuntprompti, quoniam ſpiritus ob ſtudium reſoluuntur, feruntuŕ; à corde in contrariam partem genitalium, ſcilicet uerſus cerebrum,& ob id& debiles ac maximeè ſibi diſsimiles generant filios. Itaq; iuuat maxi mè cum pulchris uerſari puellis,& hiſtoriam legere amatoriam. Quin-
etia m depictas uirgines formoſas habere in cubiculis,& Veneremnun
quam omnino intermittere, tum maximè cùm rara ad alleuandum cu- ras nihil ſit melius: balnea etiam his qui ob texturæ laxitatẽ nimis reſol- uunt, ſunt utilia. Verumerectio ipſa uirgæ à flatu craſsiore ſit,& quan- doq; dum detruditur ob alacritatẽ aut cõmiſerationem uirga erigitur. Quibuſdam dum ſuſpenderent᷑ membrum tendiuidebam, eſt; hoc ge nus conuulſionis. Iniaginatio etiam doloris alieni, in aliquibus ſuſcitat Venerem, adeo quòd, ut refert Ioannes Mirandula, quidã non arrige-
bat niſi uapularet, multi niſi uerberarẽt. Sequitur enim hic affectus ima
ginationẽ:unde quidam dum erubeſcunt aut timẽt, à Veneris uſu pro-
hibentur,& ſe ueneficijs petitos exiſtimant. Multa ſunt quæ huic malo 2— 1 P„„
occurrere credunt᷑:& formicæ uolantes oleo ſambucino ut dicunt ex-
B ceptæ,& membro uirili illitæ: tum multa alia, de quibus dictum eſt di-
ceturq́; inferius, quæ adimaginationem& medicamenta pertinẽt. Sed qualis plenitudini uenæ ſectio,& lauacrum laſsitudini, talis concubi-
tus mulieris ſupino uiro ad eos qui faſcinati eſſe creduntur: cum enim à
proprijs uinculis membrũ ad uentrem trahatur ſupino homini ſi mu- lier ſuperſtet, neque ob uincula penis cadere poteſt, nec retrahii ad uen-
trem, cum in uulua contineatur: cogitur igitur ſemen reddere, quo ex/
cuſſo ſenſim aſſueſcit pronus uir decumbere. Venus enim conſuetudi ne conſtat, ob id à conſuetis mulieribus prohibere difficile eſt. Prohi- bentur à uirginibus quibus cum conſuetudo non intercedit ‚obidq́; negant afferre auxilium. Ob id etiam aſsidua utentes Venere non in- tercipiuntur.
Teſtium uerò auulſio Venerem omnino extinguit& tollit. Præter id quoque caluitium prohibet,& barbam naſci, contrarios ſermè affe
ctus producendo: tuetur& hominem à podagra. Si aũt caluitium aut caſus capillorum pilorum ue alia ratione contingat, oleum tartari opti-
mèmedetur,& cadentes reſtituit,& qui non nati ſunt naſci facit. Itaq; nihil ſine ratione à natura factumeſt, cum calor ſitille qui pilos euocat: hoc uerò oleum tenuiſsimum eſt, calidum non parum.
Sed& ob calorem& humorem graue futurũ erat humanũ corpus, & ob id carere alis neceſſe fuit, cum uolare nõ potuiſſet: quatuorigitur
pedibus erat opus, ſed pronus fuiſſet capite: ut igitur geminis tantum
E., 3
Diuturnitas& nobilitas, duo mortalium do- na præcipua. Homo cuy ſala- cißimus anim: lium.
Sapiẽtes cur ad Veneré debiles.
Qucæ Venerem morienten ex- C it C mt
Eorum qui Ve nere nti ne- queunt cura.
Ad caſum pi-
lorum.

346 DE HOMINIS NATVRA ſtaret pedibus,& erectus,& ſine auxilio, maximis aclongiſsimis pedi- bus opus fuit. Ideoq; nullum animal maiores homine pedes habet. Ea- dem ratio& reliquorum. Sed cum de his Galenus abunde ſcripſeritin libris de uſu partium, non eſt cur repetam quæ ab illo bene dicta ſunt. Illud ſolum animaduertere decet, adeò ſubtiliter elaboratas eſſe homi- nisspartes, ut ſi dentes ſuperiores paululum intus flectantur, celerrimè Pentuam ratio. cadant: ſi extrà, celeriter, ſed non adeò: nam loquendo edendocq́;, cum non rectè ſibi inuicem occurrant, mutuò ſe debilitant, atq; inde cadunt. II. Antoni Ita cõtigit M. Antonio Maioragio amico noſtro, uiro certè eruditiſsi- MMaiorgij c- mo& diſertiſsimo. Structura uerò æqualis dentium ad loquendumut has eſt utiliſsima, ita ad ſecandũ non probatur: nam canes lupiq́; inęquales, ac ad modũ ſerrę diſpoſitos habent. Melius etiã hærent hi inuicẽ,& reli quias ciborum nõ aded retinent. Itaq; Indorũ populi quidã, quib. non adeo curæ eſt explicata loquendi ratio, ut dentibus cõmodius utantur, eos lima ſerræ in modum aptant. Magis enim hærent in radice, cumin ſummitate non coierint. Quæ enim ab uno latere coeunt, ab altero faci lius diſiungunt᷑. Sed ubicunq; inuicem diſtiterint apud nos non ſecus ac excuſſo prorſus dente ſermonẽ blęſum efficiunt. Naſcunt᷑ in ſenecta etiam dentes, ſeriusq́; quàm quis exiſtimet: ſed pro miraculis, non pro vir luc copio- regula, talia habenda ſunt. Vidi enim lanuæ Antoniũ Benzũex oppi- ſam cdens. do portus Mauricij, annum agentem XxXXIIII. pallidũ, barbarara,
pingui habitu, è cuius mamillis lactis tantum proffuebat, ut infantem D
ferme lactare potuiſſet: nec ſolum effluebat, ſed impulſu ferebatur. Mi les hic erat,& non leuia tota uita paſſus incommoda. Os cabitis cy Sed ut ad hominis reuertar cõpoſitionem, os capitis è pluribus fru- ? bluribus fim ſtis conſtare neceſſe fuit, ut tutius eſſet: nam parte fracta non eſt neceſſe s totum uitiari, ut uenæ arteriæq́; ingredi commodius poſſent, egrediq; Capitis ſuturæ excremẽta fuliginoſa. Suturis tenuiſſimis partes eius iunxit, ut firmius Thwace Auh continerentur, ut calor cerebri non eu aneſceret, ut frigori aditus minus Oſe espits Pateret, ur firmius membrangę illis hærerent:& quanquã ſuturę tenues eaſſa& dur eſſent, oſſa tamen non parum craſſa ſunt. Si tamen præter modumoſſ quid ſignificẽt. capitis craſſa fuerint, indociles,& parum à feris abhorrentes ac obliuio Indi caputa ba- ſos oſtendunt: talia ſunt Indis Hiſpaniolæ, ut Gonzalus Fernandus bent lurlans Ouiedus refert, atq; aded dura, ut conſenſu inter Hiſpanos e oſt erap Quiedus refert, atq; a ura, ut conſenſu inter Hiſpanos conuenerit, ſima. non eſſe ferienda capita tametſi nuda Indorum, quòdenſes frangantur: unde nõ fabuloſum eſſe reor, quod Herodotus ſcriptum reliquit, E- thiopum caluarias craſſas eſſe atq; præduras. Cum enim ob cerebrum materia oſsium non deficiat, calor abundans oſſa craſsiſsima reddit atq; Membrana ce- duriſsima. Quæ autem talia ſunt,& membranas tales ſibi iungunt& Mhuah u9 cerebrũ, quamobrem illos ſtolidos, obliuioſos& indociles eſſe neceſſe durißima. eſt. Nam capitis membrana quæ cerebrum circumambit, tenuiſsimain moderatis neceſſariò eſt, ne cerebrũ grauitate lędat,& eò durior, ut di- labi ſubſtantiam in concuſsionibus illius non patiatur. Nec craſſaeſſe
poteſt

titerint apulnn diciunt Naſcri-
x Antomühar XIIII. pältär um proftehgr ſed impuüt dmmocd. n, oscaptnn parte frrtui umodisis artes eiuuu ret,ut figuis & quanqum tamen prætcu ris abhornsi ut Gonzaui8 ater Hiſpanocx
LIBER DVODECIMVS. 36 R poteſt abſq; cerebri iactura, ni& cerebrum ipſum craſsius iuſto ſit. At- que illi membrana alia circumponitur, cum grauare cerebrũ non poſ- ſet, quòd ab oſſe ſuſpendatur, nec cerebrum ipſum tangat, non ſolum dura, ſed etiam craſſa facta eſt. b Similis cura etiam uſque ad capillos peruenit: cum enim o porteret Capilli cur te⸗ tegi caput, quoniã carne careret, leuiſsimo& tutiſsimo uelamine capil-"ucs. los excogitauit, fecitq́; ut maximè creſcerent, cium in alijs partibus nul- lo auxilio longi poſsint euadere: qua in parte& pulchritudini conſu- luit, adeò ut non ſolum mulieribus, ſedetiam pueris, quos uoluptatis cauſa ueteres habebant, potiorem in coma pulchritudinis illorum par tem collocarent. Præcipui igitur aurei ſplendentesq́;, quos conſtat eſſe tenuiſsimos acuenuſtiſsimos: nam nigri quantò à coloris gratia dege- nerant, etiam eò craſsiores ſunt. Sed cum multa tenuitatis experimenta in homine natura oſtenderit, nihil tamen ad eam ſubtilitatis rationem quæ in facie uidet᷑ accedit. Ex qua duo miracula pendent: alterum, quòd inſinitis penè exiſtentibus Tria maxins hominibus, tam paruo faciei humanę ſpacio adeò omnes diſtinguu nt Haue ſieie ut non ſolùm ſimiles inter eos duo eſſe non poſsint, ſed illicò à notis di- ſtinguantur: reliquum, quòd tam parua parte tantam quandoq; pul- chritudinem humano corporiaffinxerit, ut pro illa ſpontè mori cupia mus,& non uiſæ amplius formæ ſtimulis ad inſaniam uſque agitemur:
Bͤ quandoq; tantam adijcit turpitudinem, ut uel ſola memoria nauſeam
& abominationem exuſcitet. Quamuis in utraqʒ ſtructura oculorum, naſi, oris, dentium, frontis, genarumq́; haudſit oblita. Accedit tertium huius partis& ipſum ingens ſolertis naturæ argumentum, quèd tam pParuis illius mutationibus, lætiac triſtis, audentis ac timentis, irati ac miſerentis, amantis& odio habentis, ſperantis, deſperantis, ſani, ægri, morientis, infinitorumq́; tum animitum corporis affectuum aliorum, diſcrimina ac ſpecies appareant. b
lam uerò intus aliudeſt mirę ſubtilitatis acinduſtri ęnaturę argumen uid intus ad- tum, ſeptum ſcilicet pulmonis, quo aſpera àuenaliarteria diſiungitur: 2ra3bins d. nam aer liberè perpetuò permeat inſpirando expirandoq́;, ſanguini poc.= uerò tenuiſsimo& in uenali arteria cõcluſo nullus patet exitus. Vnde mirũ eſt, quònam pacto Galenus dicere auſus ſit ſi piritus tenuiores eſſe Lib ³.de ficul- uaporibus, cuùm liberè uapores extrà ferant᷑, intus manentib. ſpiritibus. aneia 30
Ordo itaque partium humani corporis hic erit: Tenuiſsima pars to- principio,
tius eſt ſpiritus, inde bilis, poſt adeps, inde medulla, poſt arteriarũ ſan Orqo bartium guis, inde lac, poſt uenarũ ſanguis, inde atra bilis, poſt pituita, melan- nauien he cholia, cerebrum, pulmo, caro, lien, iecur, uen e, arteriæ, nerui, membra- Kaee. næ, ligamenta, cartilagines, oſſa uerò craſsiſsima. Inter meatus autẽ te- Meatus tenuiſ
uiſsimi ſunt, qui ut dictum eſt ex arteria aſpera in uenalem tendunt, fimi. poſt qui è dextro in ſiniſtrum cordis uentriculũ tranſeunt per ſeptum. Inde ubi ramiuenæ portæ, ramis uenæ cauæ in ambitu iecoris iungun⸗
F.

368 DE HOMINIS NATVRA
tur. Horum nullus oculis patet, ſed ſola ratione inuenti ſunt. Poſt quiè
uenis in arterias procedunt, poſt oſsium, inde cutis, qui uiſui ſunt mani
feſti,& per quos pili prodeunt: quos etiam græco nomine poros ſole-
mus appellare. Horũ tamẽ tanta eſt neceſsitas, ut ſi aſtricti obſtructiue
ſint, febris inuadat. Per hos halitus perpetuò tranſeunt, ſępe etiã ſudor,
Cauſc ſangii- nonumnquam etiam ſanguis, unde ſudor ſanguineus, cum præ mole-
neiſudori. ſtia animi tenuis ſanguis igneo calore extenuatus exprimit᷑: quanquam
Ariſtoteles in tertio de partibus animalium hocadcruditatem referat.
Sunt& ſeptimo loco fines uenarum& arteriarum, per quos ſanguis
ipſe in membrorum ſolidam ſubſtantiam tranſit. Commune autem eſt
quinq; illis tranſmutationibus, per quas in rorem, inde in cõcaua mem
brorum traducitur, pòſt apponitur, iungitur, aſsimilat᷑, ut pars impu-
rior ſeparet᷑, reliquo autem tenuiore ac denſiore reddito, donecad mem
brorum ſubſtantiam perueniat. Sed ut paucitas ſanguinis non recte ui-
res& corpus alit, ita multitudo etiam eſt oneroſa, tum per ſe, tum quòd
indicet corpus nõ nutriri, tum quòod ſanguinem plurimum excremen-
toſum etiam eſſe neceſſe ſit. Cum uerò ſanguis alit corpus, extenuan-
tur uenę,& corpus augetur. In ſenio ſaltem caro poteſt reſtaurari, in iu
cur ſmguine uentute uerò ſolida etiam ipſa. Augetur igitur animal& planta, nam
8 R. Ghchre⸗ eadem in utriſq; augmenti ratio, cum ſit opus naturæ, dum extendi po- tur. teſt quod augetur.
n fine libelide Modus uerò quo augetur unumquodq;, ut rectè Alexander explica
aTachr eh⸗ re uit, talis eſt. Finge oui corticem teneriorem ali eo quod intus contine-
augentur. tur, manebit quidem forma, materia autem mutabitur. Sic omnis caui
tas quæ in corpore eſt cum plena ſit ſucco, extenditur manente forma:
quare augmentum ſecundum formam eſt, nam illa maner, non ſecun.
dum materiam quæ illi perpetuò adijcitur: quod enim augetur aut nu-
tritur, manere oportet: atq; in hoc iſta differunt à generatione. In omni
igitur adiectio ne quæ corpori fit, ſeparatur pars aliqua, reliquum atte⸗
nuatur ac denſatur. Quod etiam fit in generatione ſeminis ac lactis. Lactis uſir ad Porrò lac denſum eſt ac tenue, ob idq́; probè cum dulce etiam ſtt, ſi uutæ bne a quid aliudnutrit, unde etiam uitæ diuturnitati maximè confert: poſt nenuun. oleum ð& mel: nec minusillis eſt utile, ſed periculoſius ne cõcreſcat, pro pterea recens ſolum& à capris herbas tenues paſcentibus ac iunioribus ſumendum, ſtatimq́; à mulctra bibendum manè, ac quieſcendum. Vefſs cur te Dubitabit autem aliquis, cur denſiora tenuiora? Sed ratio haudob- ſcura eſt:tenuia probè cohęrent, nec rimas aut fiſtulas admittunt, obid cscoctio quii denſa redduntur. Concoctio igitur quæ excrementa ſeparat, attenuat agat. ac condenſat, modoq́; grauius modo leuius efficit: ubi parum aut nihil ſeparat, grauius reddit, ut in fructibus qui maturi grauiores fiunt.
Eſt etiã longitudinis uitæ, ut ad rem reuertar, de qua primò tractaba mus, cauſa ut dixi ex materiæ denſitate: proxima illi ex uitæ auxilijs, tum regimine: quartus locus eſt multitudinis pinguis humidi: ulti-
mus
C1
—
— * —
db
—

ner ofs umpa nemplunmm Duis alit conas ro poteſtit Pur animidi dusnatura, üer
ut recte Aam
ali eo quita
amutabimäi extenciumas namilhamu zuod en untaà gem pars Aliqus atione ſeninis robe cum dutt tati maximoi iculoſius war paſcentibuul
—
LIBER DVODECIMVsS. 369 A mus aeri relictus eſt. Britannia ad centeſimum& centeſimũ ui geſimum Quæ regiones annum uitam producit hominum. Veruùm in India longe diutius ui- longæud uitim uunt. Refert enim Nicolaus Comes Venetus, dum eſſet iuxta oppidũ hinue Luſitanorum in litore Rubri maris, anno ſalutis M. D. X XXILX. Per- lõgitudo hiire. ductum ad Turcarum exercitus Ducem, quem Baſſa propria linguaap pellãt, indigenam uirum, quiomnium accolarum teſtimonio annum Cc. ſuperauerat. Non tamen ſemper nec ubique in India tam diutur nam uitam inuenire licebit. Quærenda igitur talium hiſtoria, ac ex hi- ſtoria ratio. Locus ille calidus, ideoć; tenuem habet aerem& purum, propter uentos, cum in litore maris ſit: ob aquas etiam minimsè ſiccus. Victus autem ob idolorum cultum abſque uino carnibusq́;, præci puè uaccinis, ex fructibus conſtat ob cœli temperiem præſtantiſsimis, ſac- caroq́;. Inde longa temporum ſerie ac generationum, ſenſim aucta uitæ ſpacia, primum quidem ad centum uſque annos, inde CX X.& C L.& cIXX. ducentosq́;, tandẽ proxima extremo termino ultra C c. con ſtitit, quemadmodũ& mortales res omnes. Diximus enim longa pro- pagatione omnia mutari in melius uel deterius: ſic enim fiunt pulchri, magni, parui, microphthalmi, quemadmodum incolæ regionis Chi- Homines par- næ: fortes ut mulieres Tarnaffati(ea Indiæ quoq; regio eſt) quæ præ- 194 H ter id quòd in coniugis morte gentis ſuę more in ignem ſe præcipitent, ſuna. nsſhauſ dum de amatore loquuntur, immoto uultu linteum oleo madefactum Bů accenſumq́ʒ ſuper nudum brachium ardere ſuſtinent, nec cœptum ob id ſermonem turbant. Hæc conſtantia nõ more, nõ regione, ſed dura- ta per multas progenies contumacia aduerſus tormenta adoleuit, ut in- firmiſsimus ſexus maiora edat fortitudinis exempla, quàm quæ mira- mur in uno Mutio Scæuola Romano: tantum poteſt quod difficilli- me paratur. Atque utille dicebat decrepito palmas ſerenti, Cuiuel qui- bus ſeris? an pronepotibus? ob id ceſſarunt ſtudia maiorum rerum. Itaque ſi uel cibo uel regione tantum uitæ ſpacium quæras, fruſtra ege- ris. Necfilio: ſed ſi perſeueres, pronepotib. eueniet. Cibos diximus& uitæ auxilia hoc in libro, tum alijs pluribus. Solida ſubſtantia cibis& exercitatione paratur, ut multitudo pinguioris humidi. Sedde aere du er tenuis an bitatio non leuis ſupereſt, tenuis ne aer an craſſus magis ad uitæ longi- poſſus uite lon tudinem conducat. Craſsior enim quibuſdam uidetur: quoniam qui Shauap er. iuxta mare, mare autem humidum, humidũ autem craſſum. Videtur etiam minus atterere quod craſſum eſt. Sed ſi rectè cõſideramus, quæ- cunque uiuunt in tenuiore elemento, ſunt uiuaciora, ut piſces uermi- bus, animalia terreſtria piſcibus, aues terreſtrib. quadrupedibus, quia in puriore deguntaere aues quàm quadrupedia. Minimam enim ui- tam uermes uiuũt, qui in terra uiuũt,& ab humido ſolum terræ refrige- rantur. Talpæ enim, quemadmodum aliàs dixi, nõ in terra, ſed ſub ter- ra uiuunt. Ob id igitur in tenuiſsimo aere uita longiſsima: nihil enim notatu dignum talis aer exedit. Qua de cauſa ſi qua inæthereuiuunt, 3 Aa

370 DE HOMINIS NATVRA
tandiu uiuuntut æterna dici poſsint. Sunt& qui uitam ſine incommo- e L üu egtäe⸗ 26 do trahunt uſque ad extremum ſenium, qualem fuiſſe Laurentium Bo ſtrologus. nincontrium, cuius liber aſtronomicus manu ſcrip tus apud me extat, Lippus Brandolinus in libello de uitæ humanæ conditione refert: o- cto genarium enim aded integra me moria uſum, ut quæcunq; illi pue- ro contigiſſent,& quæ in iuuenta legiſſet, adeò memoriter teneret, ut eadem die uiſa aut lecta crederes. Summum igitur auxilium non ſolum ad uitæ longitudinem, ſed ad uitanda ſenij incommoda ſunt, uictus mo deratus, expers crapulæ, uini potentioris, Venerisq́; effœtæ. Mens læ ta,& ſomnus prolixus, cum exercitatio ne: non medicamentis, non ue- næ ſectione utaris. Aer quidem purus candidusq́; ac perflatus humi- dusq́;, ac qui uentis ex Oriente agitatur, optimus eſt. Britannia humi- dum habet aerem atque tepidum, ac putredini ob ſalſedinem minimè obnoxium. Victus uerò ratio cum ex lacte, diuturnitati uitæ maximè conducit: ſcripſit enim Hippocrates, imbecilliores cibi breuem uitam faciunt. Quicunq; igitur denſiores ſunt diutius uiuũt: at denſitati huic non mollities, ſed laxitas opponitur. Molles igitur etiam longæuæui- tæ eſſe poſſunt, laxi uix, aut non ſine magnis incommodis: quippe mol
Homo ciu mol litiem effugere non licebat homini, laxitatẽ licuit. Nam præter id quòd
. homo humidiſsimus futurus erat, ex persq́; terrenæ partis, atque ob id
mollis, tum quòd elementa ipſa refracta eſſent, acceſsit commodum ur facillimè ſentiret& exquiſite. Ob id pueri ſenſibus uigẽt,& inter uiros D molliori carne præditi,& inter membra cerebrum molle eſt, quoniam ſenſus baſis cuiuſcunque eſt. Sed ut ad uitæ ſpacia redeam, Indi ſpontè diutiſsimè uiuunt, adeò ut in quibuſdã regionibus alij centum, alij cen- tum uiginti, alij centum quinquaginta annis uiuant. Aer enim ibi me- lior,& cibi,& conſuetudo, unde etiam uita prolixior ac firmior. Quatuornaiu- Quatuor mihi natura maxima diligentia finxiſſe uidetur: horum pri e conatus; mum eſt homo diuinitate quadam, ut reliqua ſileam: Elephantẽ ſecun- do loco ſtatuo, ob uitę longitudinem ac docilitatem, adeò denſa cuteut homo molli: Adamantẽ inter gemmas nitore, duritie,& quòod ignibus non corrumpatur:quartus locus auro relinquitur, quòd tenuiſsim æſit ac puriſsimæ ſubſtantiæ, nullaq́; rubigine tentetur, non aquis aut igni bus aut tempori cedens, tantò grauius quantò leuior Adamas. Quomodo ⸗ni Hac igitur ſunt ſubtilitatis præmia. Sed uide quantum etiam in ge wuais Bnuero neratione ipſa ſubtilitas præbeat auxilij, initio ab oui exemplo ducto. eero. Primum igitur calore fouente, gallinæ ſemen illud in fiſtulas paulatim Qgomodo bul Oui carſdlam uertit, tum uerò& lutei aliquid, nam alæ& crura ex lu- daeceenpe teo fiunt. Indicio eſt, quòd pulli qui ex ouo cuius lutea duo ſunt abſque catur. ſepiente membrana, capite uno ſed quatuor alis& totidem pedibus na ariſtot 4 dege ſcuntur, arbitranturq́; prodigium, quale olim Mediolani contigit. Ita- nerat. animaliũ que quicquid inane eſt agitatur& ſiccatur, tranſitq́; in membranas, ner r ³. mPnt uos& duriores partes: quod igit primò ſit eſt arteria acuena, locusth cordis

digituraun d . 1
6
Peimus eſt hiin diniob llletan „Gruturnitatiln, cllliores chihu tius uiuũt: act SSlgituretanla Sincommocdbgh liait. Nampn rtenenxæ pan ent, accebitcnr nſibus usai ebrum mlar ſpaciarcdaii nibusalneni Suiuant 2if rolixioum
inxiſſe uium aſlleam Pfu- litatem asusi e, duritieidè 5 uitur qudcm ntetur,nofass
LIBER DVODECIMVS. 371 & cordis cõſtat ubi ſemen ipſum eſt: quapropter cum ſemen in medio ſt ani malis, quod primò gignitur, in medio conſiſtere decet. Hoc autem cor atq́; iecur. Quoduerò circa membranas adiacet, minus eſt ſiccum, propterea interius una membrana circumcingit omnia,& circumqua- que oſſa membrana tegi neceſſe eſt. Igitur eadem ratio fuit neceſsitatis in generatione,& utilitatis in genitis, ut ſcilicet ab extremis duriſsimis ad molliſsima per media tranſitus eſſet. Cum uerò amplius calor auge- tur, ſpiritus quaſi terebrat materiam, quæ ab ouo uel à matre ſu ppedita tur donec ad oui membranam perueniat: in quadrupede uerò uiui pa- rum pariente ad uterum. Igitur caliditas& motus, tum fiſtula& ſicca- tio& formatio ſe inuicem conſequuntur, donec animal perficiatur. Nec ſemper calor animalis neceſſarius eſt, ſed in quibuſdam ſeruatur in ouis, uelut piſcium: in alijs neceſſe eſt ut in uentre educantur fœtus, ut in uiperis: quibuſdam oua excluſa iuncta manent corpori donec na- ſcuntur fœtus, ut in cancris: inalijs ſimile calori materno quiddam ſuf- ficit: unde ſic ſine gallina pullos ex ouis educunt. Puluinaria duo reple Modus fhuen- ſtercore gallinarum tenuiſsimè trito, inde plumas gallinarumannecte fnus ſine gal conſuendo utrique molles ac denſas, oua uerò capite tenuiore ſupra extante, colloca ſiiper alterum puluinar, deinde reliquum ſuperpone in loco calido, permitteq́; immota duobus diebus, po ſt uerd ad uigeſi⸗ mam uſque diem illa ſic uerte ut undique æqualiter foueantur, inde ſta-
B ta die, quæ iuxta uigeſimam primam eſt, pipillantes iam ex ouo ſenſim
educito. Nec mirum, cum Ariſtoteles narret Syracuſis ſub terra foueri,
in Ægypto uerdò nullo auxilio prorſus. Noſtra ætate compertum eſt ſuppoſito igne leui atque fimo edi pullos, ſed è pluribus tamen paucos. Supponunt ignem, ne fimus refrigeretur. Verum non mirum fimica-
lore edi pullos, cum ſpontè prodeant ſœtus ex ouis tum crocodilo-
rum, tum Struthiocamelorum. Calor enim Solis eſt qui generat, fi- mi& gallinæ adiuuat. Igneus cùum nihil generet, remouet quod ob- b ſtat,& prohibet: obſtat autem frigus. Ergo neque omnia generant,
neque maior pars, ſiquidem paucioribus tantus calor ineſt. Indigent i
gitur exiguo calore, nõ plurimo: ſed exiguus ille ſeruari debet. Etenim
ſiab ignis calore quodpoteſtate uiuit, uiuere uerè poſſet, non ſolum in gypto& Syracuſis, ſed eriam in Germania pulli ignis auxilio educe-
rentur. Quippe animalium corpora antequàm perficiantur, potentia animalium œr ſunt ad animam, eamq́; ſuſcipere prompta: cum uerdò ſuſceperint, ad i- bora potentis pſas actiones. Quieſcunt autem per ſe,& hoc tempus ſomnus dicitur: aaatuam. cumuerò quieſcunt, quia abeſt obiectum, tunc uerè non quieſcunt, ſed requiem habent. Dum uerò complentur formæ, dumq́; res generatur, imperfectas formas abſq; numero ſubit: ſed quia illæ non agnoſcuntur
niſi per propria accidentia, ſenſus illarum numerum haud com prehen
dit. Igitur imperſectæ ſormæ numero ſunt infinitæ, perfectæ autem in unoquoq; æuo comprehendi numero poſſunt. Nam cùm finita ſit ma-
a 2
9* 4— 8 3——— 8 “ 8 cc—— 1 1—„ 4““— —„—. 8 3 3 8* 8. 1— 5

372 DE HOMINIS NATVRA
teria,& quod habet animam perfectam, certam quantitatem poſtulet, c non poterunt eſſe rerum ſpecies numero inſfinite. Vtru m uerò anima
magis anima ſit alia, ad libros de arcanis æternitatis perſcrutari perti-
De quibus bic net: hoc enim in libro de his tantum tractare propoſui, quæ ueræ de-
liber tractet. monſtrationi ſubijciuntur. Eſt autem uera demonſtratio, in qua, ut ait
Ne Haneheee Ariſtoteles, ſenſus his quæ per demonſtrationem probata ſunt ſubſcri
10, bit. Quamobrem hocin libro ab omnibus altiſsimis quæſtionibus, tum etiam incertis, abſtinui. b
Cæterùm ut ad generatio nis principia redeam atq; nutritionis, am-
bo à calido& humido fieri, hoc argumento deprehenditur, qudd cum
Pani lanei quo lanei panni extenduntur aut diriguntur, primùm quidem madeſcunt,
naentenaen inde expoſitos igni aptant& trahunt. Si igitur arte extenduntur quæ
S
quo. ciore fit quàm generatio aut nutritio, quòd quæ dulcia ſunt optimèe-
Melonum opti tiam concocta: talia autem, ut melones, co gnoſcun tur amaritudine pe
morumindicia. diculi,& odore uehementi,& corticis craſsitudine: hæc autem omniaà ſicco magis fiunt quàmab humido. In corpore autem humano nutri-
tio ob id optima eſt, quia humidum pinguiſsimum. b Conſentit uerò totum ſibi,& ut dicebat Hippocrates, totum tranſ-
pirat& permeat corpus humanum, adeò ut duo membra ſimul diuer-
ſis motibus aut temporibus uix agere queas. Vnde temporis men-
ſura conſtantior duobus membris, quàm uno tantum moto. Etcon-
tagio inter corpora animos que permeat:& ex animis in animos affe-
Morbi ctagio ctus& uitia,& ex corporibus in corpora. Morbi quidem quatuor ſi. generibus, aut cute, propter contactum: aut affectu, ut oculorum: aut conſenſu uaporum, ut in ulceribus: aut aeris putredine, ut in peſte.
Omnis enim conſenſus per contactum fit. Contactus autem quadru-
plex: aut corpore, ut cute: aut materia, ut in ulceribus: aut elemento, ut
in peſte: aut radio& ſimilitudine tantum, ut oculorum. Manifeſtum eſt igitur qui ſint morbi contagioſi:circa cutim, ut lep ra, pſora, ſcabies, uitiligo: circa pulmones ulcera,& pectus,& fauces,& genitalia mem- bra, ut Gallica lues: circa cor& cerebrum, peſtilentes morbi,& oculo- rum inflammationes. vita homini Sed redeo unde digreſſus ſum. Vita hominis longiſsima neceſſaria Sen rnem fuit ad omnium contemplationẽ atq; ſcientiã: hæc plerunq; finit̃, ſinon Sucent ante, annum iuxta centeſimũ atq; uigeſimum. Sed rarò ed abſq; incom- modo magno peruenire contingit: referunt tamen Moſen ad eam æta- Moſi laus tem abſq; detrimẽto perueniſſe. Siquidem neq; oculus debilitatus eſt, nec excidit dens, quæ duo maximè incõmoda ſenes uexare ſolent: mul toq́; minus mirũ eſt, cum plures ex Iudæis poſt ipſum ad eam ætatem, licet non aded integri, peruenerint. Moſen enimetiam præter diuinita tem præclarum uirum, qui tot annis populum adeò contumacem& ru dem rexerit, ſuiſſe exiſtimandũ eſt, qui legem adedò urilem illis tradide rit.
Concoci a humida ſunt& calida, multò magis natura. Concoctio uerò à calido ſic
D

c. dlar tnite. V d
LIBER DvVvODERCIMVS. 373
ua A derit. Verum uitæ longitudo Iudæis contingit ob uictus rationẽ, cum
ernitatig.
d qur dulcain Snolcunturmm
tudine.Ncnn dore autem bun limum. tHippocaur itduomemki cas. Vndemr inotantumm. Cex animta A. Morbiais aut affetum eris ruulll aeris purs Contadmti ulceribuus ut oculom e tim, ut lepnt
Cfiuces, Age
*
1 eſtilentesmod
à ſordidis caueant,& cœli ſub quo olim degebant temperiem.
Sed cur dentes ſenibus cadunt hominibus, cæteris autem animalib. turpes fiũt? Principiò plures dentes eſſe neceſſe fuit, ne uno afflicto aut exeſo, omnes paterentur. Deinde anteriores quòd præciderent, tenuio res& natu celeriores eſſe oportebat. Verùm ſic non facile perſeueraſ- ſent, propterea cadentes renaſci noluit, poſtremos nequaquã: nam diu- turnitati anteriorum ſufficiebant uel ſic. Sine anterioribus uerd cum ipſi ſcilicet excidiſſent, poſtremorũ nullus erat uſus. Ergo oſsibus ſic-
ceſcentibus radices extenuari illorũ neceſſe fuit, nec ſtare poterant, cum
undiq; ab oſſe non comprehendantur: quamobrem non plus eſt poſsi bile ho mini dentiũ carere incõmodo, qᷓ; ſenio aut morte. Porrò ſiccita tem oſsis procurat continuus labor cerebri, unde mala coctio,& partiũ adiacentium præcox ſenecta: igitur dentes ſcabros fieri,& tandem deci dere neceſſe eſt. Videntur autem canibus& alijs animalib. diuturnio⸗ res ac firmiores, ob uitæ illorum breuitatem. Oculorum heberudo ſit, quoniam oculi multo ac tenui ſpiritu indigent, quorum utroque ſene- ctus eſt indiga:cauere tamen& ſe tueri homo aliqua arte melius ab hoc incommodo poteſt, quàm à dentium iniuria. Dentes etiam ciborum
cauſa deteriores fiunt aut meliores:quibuſdam dentes debilitãtur, quia
Cur hontini ca dant dentes ob ætatem.
gingiuæ eroduntur,& deficiunt. Vidi contraria ratione hominem cui Mirun de cre⸗ ex diuturno uomitu acidi humoris tantum gingiuæ creuerant, ut totos mento gingiua dentes integerent. Quo experimento adducor, cum nihil tam ſimile ſit rum.
huic humori, ut opinor, quàm acetum cum fæce, ſi quis os cum aceto ac fece nigra colluat, gingiuas incrementum accepturas non leue. Cum enim aſtringat, lapideum etiam quod circa dentes naſcitur erodit, quo gingiuæ eliminantur. Zethi uerò potus uitiat dentes, ut in his qui eo u- tuntur eſt manifeſtum.
Diximus de potuumuarietate, pudeat niſi de panibus etiam dica- mus:omitto quòd paucę gentes pane ex piſcibus ſiccatis& mola tritis,
inde ſubactis aqua, ut moseſt, utantur. Quinque ſuntè quibus panis fie Pani geners ri ſolet: iuxta Boream è ſiligine, in temperatis ac calidis regionibus è tri- auin
tico. Sed duplex triticum, Aſianum, quodnoſtro nigrius, leuius ac dul cius exiſtit:nec in ſpicis naſcitur, ſed uelut milium in coma: nec tamena- deò molli, cum eam plures compleant ſpicæ. In occidentali uerò India Maizo ſemine panem conficiunt, ex quo etiam uinum. Herbæ fructus eſt ſeu ſemen ad unguem culmo, ſtipite, folijs, Sorgum noſtrum, ſeu Milicam ſeu frumentum rubrum reſerentis: ipſum tamen ſemen pau- Id maius eſt,& culmus ipſe folijs ambitur, quodin Sorgo Italico non contingit, ueruùm hocaccidere ex prouinciæ diuerſitate reor: dulcius eſt & illud, uerumut Sorgum friabile, nec pingue aut lentum. Eadem fœ- cunditate reddit annuam ſortem, eó; ampliorem quò ibi cœlum& ter ra magis conſentiunt. Audeam tamen iure hic contemptum Sorgum
Aa 3
8ſſͤſſſ -—

„
Oryxa cibus uniuerſo orbi ferme cõmunis.
Hyuca morti-
374 DE HOMINIS NATVRA
Maizum uocare recto nomine, aut Maizũ Sorgum. Aethiopia ſuum o
habet Taphum, frumento granum præſtantius, quòd non corrumpa tur. Oryxza generalis eſt omnibus cibus, cum ubique proueniat: ubi- que enim aqua.
Quintum panis genus ex Hyuca fit radice. Herba ſimilis ſparto no- ſtro, quod canepũ uocamus, radix tamen ipſa carotis ſimillima, ſed ma- ior, intus tamen candida, exterius aſpera,& coloris uinoſi fermè. Illud in huius ſpecie quadam mirum ad modum, quòdhumanam conditio- nem referat:nam panis ipſe ſalutaris homini& anno ſeruatur, qui fit ex radice expreſſo iam ſucco, ſuccus autem ipſe hauſtus illicò necat, nec ullo fermè auxilio ſanari poteſt. Ita ut dixi mors ipſa cum ſalute cõiun-
ferã uenenum cta eſt,& perpetuò cubat. Eapropter dum panem conficiunt, diligen-
& ſalutaris.
Panis cõditio- nes quinquæ.
Mamey.
Guanabanus.
ter omnem exprimunt ſuccum, quem è genere ſucci cicutę, ſed ualidio- rem eſſe conſtat: nam qui ibi uoluntariam oppetunt mortem, potuil- lius ſemet occidunt:quaſi lene exitium afferat. In locis quibus frumen- to utimur, ſiligo uades eſt: ſi illud deficiat, pręs eſt:miliũ pro utroq;. Vt uerò ratio panis generaliter habeat᷑, ea uerò habita, ex quot quibusq́; conſtare poſsit, intelligamus, neceſſarium exiſtimo ſcire quæ propria ſint illius. Sunt autem quinq;: ut bene nutriat, ut ſolidum exhibeatali- mentum, ut guſtu iucundus ſit, arque etiam non facile corrumpatur, in- uentu uerò facilis. Non ergo ſemina aut fructus aut olera radices ue aut
caro panis eſſe poſſunt, caro enim corrumpitur,& ſalita iniucunda eſt: o
radices& olera nõ bene alunt: fructus ſiccantur,& ſemina guſtui ſunt ingrata, plerach uerò ex his tempore fiunt deteriora. Manifeſtũ eſt igi- tur igne omnẽ panem oportere elaborari, aliter nec iucundiſsimus gu- ſtu, nec alimenti poterit eſſe præſtantiſsimi. Videntur autem hæc duo plerunq; ſimul iungi: etenim apud Germanos edi ex ſiligine ac frumen to panem puro autopyroq́; meliorem: tantum poteſt pręparatio: pin- ſitur enim bene,& mollior fit paſta, miſceturq́; ſal& lupi ſalictarij, utdi cunt, decoctum pro aqua: atq; hic panis ſi ex tritico fuerit, in delicijs eſt etiam apud Gallos& Italos. Verum apud Occidẽtis Indos deliciarum loco, præter alias ſuperius narratas plantas, ſunt arboris Mamey fru- ctus, magnitudine ingentis perſici, ſeu granati maliue punici, aut j- donij, cortice ferrugineo, carne piri, nucleo triangulo, in quo medul- la ferruginea ſaporis perſici, intus nuclei medulla alia, ſeu uerè nucleus amariſsimus.
Eſt&(uanabanus fructus arboris pinei forma, peponis magnitu- dine, cortice craſsitudine digiti, intus liquamen pro medulla iucundi gratiq́ʒ; ſaporis cum ſeminibus, ſiliquę inde magnitudine, forma, colore haud abſimilibus: ipſa arbor ampla, folijs oblongis magnisq́;: ſaluber- rimus hic fructus, qui facillimè concoquit᷑,& nullo tempore putreſcit. lam uerò ſingula ac propria quædam ſunt uniuerſis gentibus, in com- muni tamen ratione cõueniunt, non ſolum in his quę ad naturam per-
b tinent,
—
——
—&—
———
— 142

Aes LIBER DVODECIMVS. 375
K tinent, ſed etiam in moribus. Pane omnes utuntur, materia tamen ex
qua panis conficitur uaria eſt: omnes potu quodam utuntur ſalutari, iucundoq́;: hicalius tamen atq; alius eſt pro regione. Ita omnes ſerme Lacuus progen dum cõiuncti ac neceſſarij moriunt᷑, dolorem oſtendũt, mutantq́; con- tillbus præfe- p Acrrotih ſuetam uiuendi& cultus rationem: quo fit ut alij barbam nutriant, qui'eεn⅜i uarietas. 2 Dlorsuin lt non nutrire ſolebant: alij capillos, qui tonſi erant: alij tondent capil-
, quddnn los, quinutriebant, ut mulieres:alij barbã ponũt, qui nutrire ſolebant:
ni Kannof d quibus pulla in uſu eſt, his funebris eſt candida: quibus ſplendida, his
pſe hauſtulhn atra. Ita uidemus luctus eandem eſſe rationẽ omnibus, diuerſas tamen
imorsipſicne eſſe luctus cõſuetudines. Leniũt luctum lachrymæ& ſuſpiria: ſuſpiria Lacbrymæ&
npanemcusi educunt fuliginem in corde ex dolore retentam, ut cor perfri gerek: la⸗ lebereen 7 eereſucdnn chrymę uerò quod ſupercalefactũ eſt ſanguinex aduæ exprimunt, un- 10 pperundmn de ſpiritus liberè permeare po teſt. Itach cum à luctu dolor& uigilia in⸗ rat.nloch 1. uadere ſoleant, ut mihi anno uertente in morte uxoris Luciæ Banda- ih renæ, quanquam inſtitutis philoſophiæ munitus eſſem, repugnante rria quæ libe-
eltmüm tamen natura, memorq́ʒ uinculi cõiugalis, ſuſpirijs ac lachrymis& ine/ rant bominem . labi a,anm dia quinq; dierum, à periculo me uindicaui. Sum enim meorum Plus in teiucohi deriſtinoſng quam par eſt amans natura: unde ſoror matris meæ Tomaxina, cum au ¹ Purt- tranutſolda coni ugem& duos filios ac filias totidem peſte amiſiſſet,& neq; flere aut Niors repenti- nonſacleag lamentariex more uoluiſſet, uerecundia ſororij patris mei uiri grauis ua ob luclu ſie ctus autqaa&c aſperi, repentè magno edito crepitu diſrupta intus mortua cecidit.""˙ bitur,&n B Alios ſcio qui febre pernicioſa ob luctum fratris diſsimulatũ correpti Danna cohi- antur,&h breui interiere. Et ut res optimè cedat, necmors ſequatur, cohibiti lu- bitiluctas. dererionih ctus certũ præmiũ canities eſt. Auxilia igit᷑ aduerſus luctus pericula& Aliternectamg däna cõmunia tria ſunt: lachrymax, ſuſpiria, inedia. Vbi paululũ impe-/ Videnuas tusreſederit, philoſo phia te munias, obduraq́; aduerſus dolores illius 4 Præceptis. Sedillicò hæc meditari à dolore, neq; facile neq; tutum eſt.
u Sed dices, cur ſi communia ſunt generalia hominũ inſtituta, lin guæ cuar diuerſa lin umpomte ramen diuerſæ ſunt,& uaria lo quendi genera? Id contingit ex locorum guarã genera.
“.„ et 1 08 edi c
rſal Iwnun. 2 rq; ſal&l natura, cum Itali uix pectore uocem poſsint edere, Hebræi facillimè, „ er 3——„. 3 X xtri 6 8 nec niſi fermè cũ quodã ſonitu loqui poſſunt, inde translatæ uoces cum 1oe 3.. ⸗—. Occidets ia non propriam aſſ equuntur pronunciationem, degenerant. Sed& uul
s, ſuntarbon gus dum ſine cura profert illas, uitiat& adulterat: unde linguarum ua- nati maliepen rietas à plebe ſemper ducit originẽ, uincente multitudine. Inde in nun- triangulo,if dinis mixta colluuie gentium, uariarumq́; linguarum, perpetud alia dulla Alia, Euc nomina ſurgunt, quibus naſcentibus uelut etiam hominibus, neceſ-
ſe eſt illa quæ horum loco ſtabant interire. Vtilitas uerò quæ ex uarie orna, pepan tate linguarum habetur, eſt ut omnes animi affectus poſsint explicari. Cuius rei indicium eſt quòd neq; Homeri ſententiam latinè, aut mater- 8 dine u na noſtra lingua expreſſeris, nec Virgilij græcè aut materna lingua, magpc multè minus Franciſci Petrarchę ſenſus caminibus materna lingua edi- 5re nponf tis latinègræceue Vtuerò hæc utilitas uarieta tis linguarum, ſic com- s mercia ſimilitudinis. Apud pleraſquę tamen gentes commerciorum
— 1

376 DE HOMINIS NATVRA Romani dupli- cauſa tum originis duplex lingua in uſu fuit: tum uerò quæ plebemà q Knen⸗ e patritijs diſtingueret, uelut apud Romanos, uel Ciceronis teſtimonio.
b Vnde quæſtio illa diſcuſſa, an materna lingua ſcripſerint Cicero, Li- uius, Saluſtiusq́;. Certũ eſt aliam fuiſſe linguam politiorem quàm ple- bis, non tamen adeò differentem à materna, ut noſtra à latina. Id etiam
clarè perſpicies ſi orationem Vitruuij, qui uir plebeius, erat, orationi Ci ceronis uiri conſularis conferes. Sic nunc Græci habent uulgarem& pertritam aliam ab ea in qua libri tot celebres antiquorum Græcorum habentur. Et Turcæ propria pro uulgari, Patritij Illyrica loquuntur, eruditi Arabica ſcribunt atque interpretantur. Iudæi quoque regionis quam incolunt linguã habent,& propriam, quę Hebræa eſt. Nos quo- que Italicã habemus à latina diſtinctam, aliamq́; politiorem quam Tu- ſcam ſeu Hetruſcam appellamus: adeò ut non iam duas, ſed ſed treslin- guas ſingulæ nationes habeant. Nam& Romani, ut dixi, loco popu- laris& patritię, quę illis erat qualis nobis Hetruſca, Græcam habebant loco noſtrę latinæ linguę. Græci quoq; antiqui habuerunt popularem & expolitam linguam: pro exotica aliud genus erat linguæ, quod faci- Libri in lingua le qui eorum poemata leget percipiet. Afri quoq; triplicem habentlin 8 bheee 6 la guam: nam præter expolitam& popularem eſt Africana propria, in 4 5, 259; c. qua plurimos libros è latina cõͦuerſos, qui à latinis deſiderantur, ſuper- derantur. eſſe affirmat Ioannes Leo. Africanam nunc dico non propriam rurſus, Græcorum in Arabicam linguam translatos eſſe, quibus nos caremus. Et horũ etiam pars abſqʒ græco exemplari apud nos eſt, quamuis per- exigua. Multa perierũt incuria, alia ſeruant᷑ etiam abditis in Iocis. Re- butther⸗ fert Munſterus in Fuldæ ciuitatis Germaniæ cœnobio, quod templo un. adiacet principali, in q Beatus Bonifacius qui Germanos ad Chriſtifi dem uertit, ſitus eſt, bibliothecã eſſe à Carolo magno annis iam ſeptin- gentis inſtructam omni librorum genere, atq; adhuc extare. Ita latent undiq; monumenta magnorũ uirorum linguisq́; ſeruant᷑, modò non indige narum, modò neq; proprijs. Eſt enim Germanis idem triplexu- gcribendi tres ſus linguarum qui omnibus alijs. Nec ſolum legendi ſcribendiq́; notis
modi. ac loquendi differunt gentes, ſed& ſcribendi modis. Nã latini à dextra in ſiniſtrã, Hebræi à ſiniſtra tendunt ſcribentes in dextram. Indi Cam- baienſes à ſurſum deorſum. Neq; alij poſſunt excogitari ſcribendi mo- di, niſi ſi quis etiam tranſuerſim ſcribere uelit. cur mutii Ergo formę& naturę humanę& finis cauſam reddidimus. Supereſt
mali. ut de his qui ab ea deficiunt contemplemur. Mutilos hos ſolemus uo- care, cæœci, ſurdi, ſtrabi, claudi, ſedi giti, taliaq́; monſtra naturę quę mori- bus prauis prędita ſunt. Facillimè negotium abſoluunt aſtronomi, in- fortunas dominari dicentes, à quibus flagitiorum colluuies ortum ha- bet. Nos dicemus aberraſſe naturam in facilioribus, ob id uerius in dif ficillimis deſeciſſe: itaqʒ ut omnes mutili improbi ſunt, ita non omnes qui
ſed Arabicam. Nam conſtat libros Galeni plurimos, tum cæterorum D iii
—4——„——„—
——

tiqui hadunn xnuserat ligen iquocq; iin remeſt Affieng ahtinis delcen c dico non 2
n plurimos u
4
W LIBER DVODECIMVS. 377 qui corpore ſunt non uitiati integris ſunt moribus: nam plus exigitur ad formandum abſque culpa animum quàm corpus. Itaq; peſsimi ſunt omnium gibbi, cùum error ſit circa cor principium totius corporis:poſt cæci ſtrabiq́;, quòd circa cerebrum natura deliquerit. Inde muti, ſur- diq́;, nam in minus nobili cerebri parte natura defecit. Inde claudi, hos ſequuntur qui in magno membro ſunt uitiati, poſt quos ſedigiti,& qui digitos habent iunctos: nam in minus neceſſarijs aberrauit. VItimus locus eſt uerrucis acueſtigijs, quæ cicatrices æemulantur. Sed uerrucas Quomodo de-
extirpare licet oleo uitrioli, etiam naturales. Sicut& glabrũ locum effi- Plelur locus.
cit ſi pſum primò oleo linias, poſt madefactum linteum lixiuio, in quo
calx& auripigmentum incocta& diſſoluta ſint: poteſt enim hocmedi camentum radicitus pilos extirpare:& niſi oleo præuertas, ut dixi, aut
etiam diutius hæreat medica mentum excoriat. Aqua etiam prima de- b ſtillationis gypſi& ſalis gemmæ idem facit, ſecunda acrior eſt. Eodem Veſigi; cutis modo uariolarũ ueſtigia;& quæ lentibus ſimilia uidentur, acetum de- denas. ſtillatum acerrimum tollit: oportet autem ſequenti die aqua abluerelo-
cum in qua furfur& malua decocta ſunt.
08 eſſe, qubm
iapud nosdes ni etiam il niæ cœno 1r zui Germsli lo magme atq adhum nguisq; ſenis n Germansi- m legendi cie dimodis. Nis
ates in dextrn
artarilcd nexcogiani
—
Veruùm poſtquàm in ornatus mentionem incidi, de his quæ ad pul- chritudinem faciunt dicendum eſt. Tria uerò ſunt illius capita, uel ut na turalis ſeruetur, aut expoliatur, aut odoribus iucundis gratia addatur. Singularia autem recenſere præſentis non eſt inſtituti, ſed ad libros de b rerum uarietate pertinet. Emaculantur igitur primum dentes tartaro Dentibus qeal- in aquam mutato, dum marmoreo uaſe ſepelitur. Idem ex aqua quæ pri banii. mò decidit ex deſtillatione halinitri aluminisq́;. Senſim quoque mun- dantur, ſi radice maluæ aſsiduè fricentur. Et illud præſtantiſsimum, quod ob mollitiem gingiuas nõ erodit,& dentes ob aſperitatem pur- gat, ex pertumq́; eſt. Cruſta panis tantum aduritur ut uertatur in carbo nes, deinde contuſa affricentur dentes, aquaq́; nitida lauentur. Apium cum multa alia ſint eo odoratiora, oris fœtorem, ſi quid aliud, emen Oris fætori. dat: an quia præter odoris magnitudinem, quo tetrum odorem obſcu- rat, ue ementer digerit,& attenuat, hærétque multum ob pinguedi- nem humidi? Ad maculas autem delendas faciei aceto utimur deſtilla- Maculi- faciei to, item corticibus ouorum, tartaròque: hæc enim eſt materia delenda delendis rum macularum. Manè abluitur aqua maluæ,& in qua triticeum fur- fur reſederit. Quæ ſplendorem afferunt ac nitorem, ex oui candido, ex Fuci. ſudore oui, aut floribus maluæ, tum ſaccharo conſtant. Quæcunq; e- tiam ſplendent ex eo genere ſunt, ut argentum ſublimatum: ſed longè præſtantius& innoxium talchum, ad fucum faciendum, ſi præparetur quaſi natum. Quæ manus expoliunt mollesq́; faciũt& dealbant, uel fel bouis cum plurima aqua, uel idexcrementum quod ex martiacocta ua- ſorum excidit ſimile uitro contritũ, aut ſapo ex oleo palmarum: mun- dant enim hæc mirabiliter manus. Addunt alij communi ſaponi iridis radicem contritam, alij conchyliorum cortices, alij ſepiæ cinerem: ſed
Bb
Manus dealban tia.

378 DE HOMINIS NATVRA
hæc experimento probata. Quæ autem labia manusq́; à ſciſſuris tuen- e tur& molliunt, odoremq́; bonum reddunt, pinguedines ſunt, atque in eo genere odoratæ& ſynceræ, quarum uſus commendatur. Ars au- pingucdines o- tem talis eſt. PDinguedini recenti quantum ponderis habet atq; inſuper dorate quomo- dimidium amaraci, maioranam uulgus uocat, aut roſarum, aut myrti dofian. foliorum, aut cyperi, cõtundendo immiſce,& in paſtillos diuide, recon deq́; mero ſpargens in uaſe concluſa in umbra per horas xXIIII. plus
₰½ minus ue: inde aqua ſuperiniecta paſtillis coque leniter atq; cola. Inde
rurſus cum dimidio maiore pondere eiuſdem odoratæ herbæ qualiſcũ que fuerit in mundo uaſe contuſam& in fruſta diuiſam reponito, per- mittitoq́; contectam horis totidem. Demum fruſta collecta ſuperinie cta aqua coquito, reponitoq́; colatam, denuò addens odoratã herbam: ac id dum ter quater ue ſeceris, odoremq́; combiberit, quod puriſismũ eſt ſeruato, addens ſilibet garyophyllum crocumue, aut moſchum, aut zibethum. Semper aũt uino fruſta aſpergi debent, eoq́; odorato, ut me lius odorem pinguedo combibat. Aliter pinguedo cum uino cui odo- ata infuſa fuerint, ſæpius excoquit᷑, donec odorem ſuſceperit: namui- num celerius aqua& odorem propriũ pinguedinis tollit,& aromatũ odore illam imbuit,& ne putreſcat aut rancida fiat, q́d ut dixi uitiũ pin guedinum propriũ eſt, magis prohibet. Huius generis eſt cõpoſitio pi
4. S 3.. Pomata. ꝗmentariorũ pomata appellata, quæ molles manus reddit, prohibet ru
tur. Et in uniuerſum omnibus cutis uitijs aptiſsima eſt, atque ob id ma- ximo in uſu apud Italos. Eius compoſitio quæ præſtantiſsima eſt, talis eſt: Pinguedinem ceruinam ſuillæq́; partem quartam,& medullę cerui tantundem, miſcent: alij pro ceruina hœdinam ſubijciunt, alij medul lam prętermittunt. Has purgatas ab omni ſorde pelliculisq́; uino albo ſauant, exprimũtq́; toties donec uinum totum& quicquid eſt ſorditiei in eo auferatur, remaneat que ſyncera pinguedo ſicca atque puriſsima. In binas huius pinguedinis puræ libras addunt Appianorum pomo- rum octo decem ue carnem mundatã atq; contuſam, garyophyllorum tenuium ſemunciam, nucis myricæ unciæ partem quartam, Indicæſpi- cæ grana ſex, aquæ roſaceæ optimæ libras quatuor, coquuntur lentoi- gne omnia contecto uaſe donec aqua fermè tota conſumpta ſit, deinde colatam excipiunt uaſe aqua roſacea ſæpius abluto, poſt addunt ceræ uncias quatuor candidæ atque puræ, olei amygdalini dulcis atq; recen- tis uncias ſex: liqueſcunt omnia ſimul, atque iterumomnia excolata ex- cipiuntur uaſe mundo, roſacaa que aqua ſæpius purgato. Demumut coacta fuerit, ſæpius ac ſæpius aqua roſacea moſcho addito, alijs queo- doratis aquis ligneo que piſtillo diu agitatur ac permiſcetur, donec odorem ſuauiſsimum combibat,& uaſe uitreo in umbra boreali re- Ponitur, ſeruatur que. Hæc igitur ſunt uelut exempla eorum quæad b 1 b deco
— 8 2/———— 222—=B——+ 2„
gas atq; ſciſſuras in eis, tum labijs,& odorem bonũ pręſtat. Et ſcabiem O pellit, maximè ſi ſtyrax quani liquidam uocant, tertia ex parte adda-
4
—

4 5 4 Alccad uo adde wolna combideriudn Tocumue, autuna dedent coczaim dinguedo umm todoremſſuſchn aguedinis toki- dcchfat,ut
luius Nnerich
esmanusrette em bonüptt
ocant, terum
aptiſsimachmi quæ præſteas m quartman inam ſubat ſorde pel u um& quics nedo ficcau
ddunt Appänt-
uatuor, ccle
LIBER DVODECIMVS. 379
A decorationem pertinent, nam de pilis eradicandis nuper diximus, qua-
re ad inſtitutum ordinem reuertamur, de hisq́; dicamusin quibus ma- gis quàm mutilis natura aberrat. un Ea autem ſunt monſtra. Horum plura ſunt genera, neq; enim in ſpe cies referuntur, quamobrem infinitarum ſunt ſpecierum. Reſeruntin Cracouia infantem natum cum promuſcide naſi loco, oculis rotundis atq; alatis, auribus aſininis, alijs duobus oculis ſupra umbilicũ, cauda
muris, ſed bifida adeoq́; longa ut caput ſuperexcederet: manus pedeſ-
que quaternis digitis ad unguem. Accipitris digitis ſimillimis, ſed tres membrana uelut anſerini colligabantur. Sub alis& intra cubitos& ſu pra genua ſingula capita canum prominebant, ut eſſent omnino nume ro ſex. Superuixiſſe tribus horis ferunt tam horrendum monſtrum: adeò ut mirari minimè opus ſit quòd Pauſanias dicat, ſua ætate mulie- res monſtra peperiſſe Minotauro longe horribiliora. Sed tamen illud mirũ eſt quòd de his tanquam de ſuperuicturis mentionẽ fecerit: nam Minotaurus, ſi modò fabulanon eſt, quod magis reor, ſuperuixiſſe uſ- que adadultam fertur ætatem. In Moguntio quoque noſtris tempori- bus accidiſſe refert Sebaſtianus Munſterus, ut duæ mulieres, quarum
altera prægnans eſſet, inuicem colloquerentur: currens alia ſuperuenit
quæ loquentium capita inuicem colliſit: quæ grauida erat dum pare- ret ſigna timoris ininfantibus expreſsit: ſiquidem duas puellas peperit
B̊ a ſumma fronte uſq; ad naſum iunctas e facie, ſicut non niſi obliquè ſpe
ctare poſſent. Superuixit hocmonſtrũ tamen uſq; adannũ decimum. Altera mortua, atq́; abalia uiuente exciſa, quę ſupererat& ipſa mortua eſt: ſeu timore, ſeu pudore, ſeu animi moleſtia, quam miſera dumalte-
Mo nſtra ua- ria
ra ægrotaret cõtabeſcens ſuſceperat, extincta ſit, inertum eſt. Certius il
lud eſt, quod à multis quæſitum eſt ſepius, prægnantium affectus ſœ- tus qui in utero ſunt poſſe uitiare: unde tot maculæ infantibus uini, ſuillæ cutis, punicorum malorum, ac talium. Nam cum mater harum puellarum concuſſa timore imaginem colliſi capitis retineret, capita puellarum in unum coierunt. Neque enim id concuſsione ſola factum crediderim, quanquam non parum ad hoc cõtulerit: quoniam ſæpius
Prægnantium affẽctus in fa
tus agere.
mulieres magis caſu collidunt uentrem, quàm tunc cum caput illa col-
liſit, nec tamen gemini unà coeunt. Nam ſimodò concuſsio cauſa hu- ius fuit, nõ iam capitis, ſed dum caputalliditur, dorſi uel uentris. Super- uixiſſe ex monſtris ſolum eum uidi qui puelli medietatem ab umbili- co inferius inſertam habuit, adeò ut pene puelli mi ngere ſoleret. Cir-
cumuagabatur hoc monſtrum, iuuenis uigeſimũ quintũ annum præ-
ferebat, puelli pars inſerta qualis agentis decimũ an num, ſeu crura ſeu pedes inſpiceres. Ob id igitur à nobis multæ circa hæc quæſtio nes ſunt explicandæ. Prima, cur monſtra pleraq; dum in utero ſunt uiuũt, cum
nata fuerint moriuntur. Deinde quę nammonſtra ſuperuiuere queãt. 3 7... ⸗. quæ ue non. Nurſus, an natura in gignendis monſtris finemaliquem
Bb 2
2 e— 8 r

380 DE HOMINIS NATVRNA
obſeruet, an prorſus inutilis ſit error, lapſusq́; ordinis illius atq; pote- e
ſtatis. Et an mõſtra ſint qualia dicuntur à monſtrando dicta,& ſemper
aliquid futurum denuncient. Demum cur cum in Æ gypto fœcunditas
maior ſit,& uiuacior uirtus hominum,& aer melior, monſtra tamen
ſint frequentiora. Inde ex his, quæ nam regiones& cauſæ in homini- bus ſint generandorum monſtrorum.
Mon rA cur 4..*.’„ 5 2. 0 2 aohſ nud, na Principiò quidem monſtra in utero facillimeuiuunt& abſoluũtur, ta non. queniam generantur:& quæ generantur, ab eiſdem cauſis etiam ſerua-
ri neceſſe eſt quib. fiunt:uerum cum à natura propria remota ſint,& im becillia,& inſaluberrima, cumprimùum nata fuerint intereunt. Adnata etiam cõuiuunt, quia congenita participant uita eorum quib. cum geni ta fuere: difficilius enim multò uiuere qᷓ;ᷓ conuiuere: quamobrem nata protinus moriunt᷑ quę in utero uiuebant. Eſt etiam alia ratio: nam cum generari incipiũt, parum admodum differũt à perfectorũ generatione: uelut& caulis& quercus ubi primum pullulare cœperint, uix altera ab altera dignoſci poteſt: ubi abſoluunt᷑ tantum diſtãt ut nemo illas diſtin guere nõ queat. Et lineæ cumab eodẽ puncto prodeũt cum minimũ di ſtẽt, tantò plus diſtãt quãtò plus ꝓceſſerint. Ita ergo cum in utero ſunt, quia minus à principio diſtant, minus etiã à naturali forma& cõpoſitio ne degenerãt:quare monſtrũ etiam ſponte ſua quãtò magis augetur, eò fit imbecillius,& morti propinquius. Natũ etiam aeri occurrit frigidio
ri, ob id etiã in calidiorib. regionib. monſtra magis uiuunt, utin Æ ꝓ;- p
pto: minus his de cauſis in Italia,& longè etiam minus in Germania.
Que monſtr Viuunt monſtra quæ minus à naturali ſtatu remota ſunt& minus in muuant, duæ nò. Principaliorib. mẽbris: unde biceps monſtrũ nunquã diu ſuperuixit. Et in calido aere facilius, ut dictũ eſt, qᷓ; in frigido. Et quę ſuperuiuũtut commodiore ſunt forma, eò diutius uiuunt. Et magnitudo ſitu,& ſitus
forma,& forma numero minus à natura recedunt. Cumq́; à forma hu-
mana receſſerint, ut magis ab ea receſſerint, ad formamq́; belluarum& ferarum& piſcium& colubrum, ed minusuiuunt. Sed cur rarò abor- cur ranè mon- tus monſtrorum: Quia abortus rari, rariora monſtra, mõſtrorum igi- 4 1 abortun- tur abortus rariſsimi. An uerd naturæ ſimplex ſit error monſtrũautfi- Naonſtra anex nem aliquem tunc etiam in tendat, utpote arietem ex homine, nunc de- intentofie. monſtrandũ. Si enim prorſus finẽ nullum haberet, informe eſſet quod naſceretur: at non informe eſt ſemper. Quibuſdam uiſum eſt, ut Ariſto
teli, naturã aſſequi in proximo genere, cùm aberrat, finem ſuum, utpote
fœminã loco maris, bipedẽ loco hominis, aut ſi nõ poteſt, quadrupedẽ
ex humanioribus, eo argumẽto ꝙ rarius piſces gignat, arbores aũt nun
quam. Sed ſi ita eſt, aues primò generaret frequẽtius q́; arietes. Etcum
natura genus intendit, ſpeciem aliquã neceſſarid etiã fingere generisi-
lius intendet. Videt᷑ igitur cùm aſſequi non poteſt finẽ aliquẽ propriũ, proximiorẽ illi non incertũ, ſed ex genere fa bricare, nõ reluctante ma-
teria. Ob id cum materia diuerſarũ partiũ fuerit, monſtrũ multiforme gene⸗
———,————+
= —— jj

1 1 1
oese umdiſtätutm
dto prodeitcmn t. ka ergocumer amaturaliſomi ſuaquätom
dͦetiamacroc
tramagisuin
etiamminuiss Rtu remoutis ſtrũ nuncqum rigido. E . Et magei ecedunt. Cafs t ad formne ssuiuunt. Ser
5
LIBER DVODECIMVS. 38,
A generabitur:cum uerò admodum inutilis, penitus informe. Ob id quę omnino forma carent, uita paulò meliore plantæ uiuunt,& ſtatim in- tereunt. Cum uerò modicum pars materiæ à proprio temperamento di ſtiterit, paruus fit error in ea parte: uelut nobilis uirgo in gynęcio Lu- cemburgenſis Principis os duplex loco dentium habuit, nec quicquam aliud inſigne, præter egregiam morum grauitatem, conſecutum eſt. Qua de cauſa dubitari ſolet, an monſtra aliquid ſemper pręmonſtrẽt. Monſtra an ai Melanthon uir eruditus in 2. Phyſicorũ progymnaſmatũ refert, ante zuar aunie⸗ bellũ quod Cæſar contra Germanos geſsit, natũ in Francorũ pago in- nba fantem, ac protinus gladiũ apparuiſſe ex utero puerperæ prominentẽ, ꝗ nulla arte anteq́; ſuppuraret᷑ uterus extrahi potuit. Idq́; prodigiũ bel lum ciuile Germanię oſtẽdiſſe, ꝙ gladius ex utero et uiſcerib. prodiret. Sed qᷣmodo gladius: Exiſtimo materiã fuiſſe durã,& colore ferro ſimi- lẽ, nam ferrũ eſſe nõ potuit. Verùm an ſemper talia aliꝗd præſagiãt, ad libros de æternitatis arcanis demõſtrare pertinet. Frequẽs eſſet hæc prę nunciatio in Ægypto, cum frequẽtia ſint mõſtra. Cauſa duplexeſt: pri- cur in Aegy- mum, ꝙ feminę plures uno partu edunt infantes: ob id tum ex imbecil 4 Hihehe din litate tũ ex cõcuſsione ſœtuũ inuicẽ plurima degenerãt à natura ꝓpria, & in mõſtra tranſeũt. Viuũt etiam facillimè mõſtra tam in utero Gßex- tra, ob aeris ſalubritatẽ, unde etiam ibi naſcũtur octimeſtres:& ob id in
b Agypto plura ex mulieribus tum alijs animalibus monſtra naſcunt᷑.
B Cauſa igit᷑ generationis monſtrorũ ſunt facilitas generationis, unde in cauſe genera- plantis frequẽtiſsima fiunt, poſt in uiliorib. animalib. poſt in nobilib. tionis monſtro & ſœcũdis, ultimò in perfectis et parũ fœcundis, ut homine& elephãte,'umn. rariſsima fiũt. Accedũt his cõcubitus monſtroſi, imagines abſurdæ,& prauitas temperaturarũ. Atq́; ob id, quãuis fruſtra, tales partus in Dei
iram referunt᷑. Fiunt& mõſtroſi homines nobilitate ac perfectione, ſeu propheetæ dicant ſeu ſapiẽtes, uel ob parentũ egregiã naturã, aut come- tas& conſtellationes, ſeu ſiderũ cõcurſus præcedentes, aut quia natura multorũ membrorũ uim in unũ tantũ tranſtulit. Ob id factũ eſt ut hi minus quandoq; opere ualeaãt. Vnde fit tumob hoc, tum quia inuẽto- res circa inuentionẽ fatigant᷑, ut inclyti uiri maiores ſeipſis ſama& ope- rib. diſcipulos relinquãt, ut Socrates Platonẽ, Plato Ariſtotelè, Ariſto teles Theophraſtũ. Quod& Chriſtus docuit, dicẽs: Hæc& maiora his facietis. Non eſt diſcipulus maior magiſtro. Sed cum homines ſint ue Modus quo lut tympana, quæ niſi pulſentur nihil ſunt, pulſata homines etiam no- quis magnus
lentes in ſui trahunt admirationem, conuenit ut qui uelit aliquo eſſe in euadat. numero, ut omnia uerſet,& aſsiduè omnia iactet. Hoc cum faciant cla- rorũ uirorũ alũni, alioquin haud imperiti earũ rerũ quas illiinuenerũt, ob hoc ſucceſſores magnorũ uirorũ maiores habent᷑ ipſis inuentorib.
lam tandem ſupereſt, ut cum de omnibus dixerimus, de ipſo princi pio etiam agamus: dico autem corde. Videtur tamen principium mul tipliciter dici: aut originis, uelut ſemen: aut generationis, ut primæ ar-
Bb 3
Homines incly ti maiores ope- ribus ſucceſſo- res relinquunt,
De moiu cor- dis.

Cur excoriato umbilico homo
moriatur,
Demonſtratio niſi quinq; ſen-
ſus.
382 DE SENSIB. SENSIBILIBVS QVE
teriæ& uenæ quæ ad umbilicum terminantur, cuius gratia etiam refe- runt eos qui in Aegypto ſupplicij cauſa excoriantur, nõ prius moriq́; excoriato umbilico. Neq; liberũ eſſe carnifici niſi conceſſa uenia locum eum excoriare, ut diutius damnatus crucietur. Cauſa huiusigit᷑ eſt, quo niam iam excoriatus ſpiritum undequaq; exhalauit, ſed non cõfertim, confertim autem per umbilicum, quia peritonæum perforatum ibieſt propter uaſa generationis:itaq; eo demum excoriato debilis iam factus homo protinus extinguit᷑. Eſt& principium motus, ut cerebrum: aut generandi, quod generationis principio prius eſt, ut teſticuli: tum alijs modis dicitur, ſed omnium& uerè principium eſt cor: de illo tanquam primo maioreq́; dignum admiratione nunc dicendũ erit. Quomodo enim moueat᷑,& in amoribus ſubſiliat ac palpitet, ſatis dubitatum eſt. Verùum motus hic naturalis eſt: ſi enim uoluntati non paret, non eſt uo luntarius: ſi principium functionum nec dehiſcens, non eſt uiolentus: naturalis igitur eſt, at naturalis alius ſimplex, alius compoſitus, dilata- tur à facultate& ab ea etiam cõſtringit᷑, nõ ſpontè cõſidet: nam& len- tè conſtringitur in debilibus,& ſequitur fuliginoſi areris abundantiam conſtrictio: igitur compoſitus eſt. An igiturcalor, an anima? Melius eſt igitur calorem dicereut inſtrumentũ, animam autem ut primum mo
uens: neq; enim calor in contraria diducere aliquid poteſt, anima uerò
poteſt. Similis igitur eſt cœli motui,& quòd ab anima,& quòd reditũ habet,& quia nunquam ceſſat,& æqualis eſt. Sed tamen hic compoſi- D tus ex tractu& impulſu, ille ſimplex: hic non circularis, ſed à centro& ad centrum, ille circularis: hic pro affectibus mutatur, ille eſt abſq́; mu tatione: hic medio caloris fit, ille ab anima ipſa: reliquæ differentiæ in- ter hunc& illum ſunt mortalitatis detrimenta. Porrò animi affectuscã lorem mouent, inde inſtrumento moto cordis corpus moueri neceſſe
eſt, itaex ſolis animi affectibus totum corpus manifeſtè immutatur.
Affectus uerò ipſi ad nos per ſenſus adueniunt, de quibus nunc dicen-
dumeſt. L,IBERNR XIII de ſenſibus ſenſibilibus que ac
uoluptatc.
An ſenſus ſunt ſalutis noſtræ gratia. Ea querò quæno- bis occurrut, aut proxima ſunt, aut remota. Quę autem
Aproxima, uel exterius occurrũt, horumq́; gratia ſenſus, tactus eſt conſtitutus: uel intus aſſumuntur,& ea cum
non niſi uolentibus nobis intus aſſumantur, olfactu ex- plorare ſatis eſt. Ea uerò quæ nõ tangunt᷑, occurruntautem, ut fugere
pPoſſemus cum directè obuiant, uiſu præuidentur: cum autemex obli-
quo
— — —

Uh
olu nrauinongunn b de hi ſcens„Anc Nlex alius conmin öſpontecältrr uliginoſ areräar aturcalor, um anumautemun ere aliquidpor- uodab amm-
geſt. Sedtmn
non ci rcubrni- dusmutaruie aipſi: reliqxs enta. Ponas ordis corps pus manift²
niunt, dequs
LIBER DECIMVSTERTIVS. 383
K quòo, aerem mouere coguntur, atq; ſtrepitum facere„‚cui auditus Præ/
ficirur. Maniſeſtum eſt igitur, quòd quinq; ſenſibuso pus nobis& ani-
malibus perfectioribus erat: ſextum autem ſi natura cõſtituiſſet nulli
uſui futurum. Itaq; tantum erunt quinq; ſenſus. Tentauit& hoc Ari-
ſtoteles demonſtrare, ſed cõmunibus aſſu mptio nibus uſus eſt. At com cõmunia ſeuß
munia omnibus ſenſibilia& ipſa ſunt quinque: magnitudo, numerus, buaæ& ioſe
motus, quies,& forma. Hæco mnia ſolus uiſus perfectè aſſequit᷑, quòd ²⁰⁰˙
illis indigeret in luce: tactus minus perſectè, quòd ei opus ſit ſolum hæc
diſtinguere in tenebris, dum oculis non ualemus: nam dum oculis ua- b
lemus, ſufficit tactui ut propria cognoſcat ſenſibilia. Sunt autem, cali- ve fe tactus
dum, frigidum, humidum, ſiccum, graue, leue, molle, durum, lentum,“*
friabile, lene, aſperum. Nobiliſsimus autemuiſus inter omnia quæ exterius cõprehendunt: Oculus ſex cau
quòd procul magis, quòd plura, qudòd exquiſitius, quod celerius, quòd fef 12 jneor
ſub pluribus diſterentijs, quòod diuinius. Procul cognoſcere quis dubi-* fMihe
tat, cum ſtellas aſſequatur? Plura uerò, quòd nihil luce aut colore certo
careat, quęambo oculi ſunt obiecta prima. Exquiſitiſsimè etiam, nam
nullus ſenſus adeò minutas rerũ differentias comprehenditutille. Ce-
lerrime, ut cum ſolusillicò: nam auris ſoni aduentum ex pectat,& odo-
ratus reſpiratione indiget. Differentias plures agnoſcit colorũ,& om-
nia ut dixi communia ſenſibilia uel ſolus uel maximè ‚cumad tactum confertur. Diuinius, ut qui ſolus nihil afficiatur ſentiendo nec laboret,
ſolusq́; intellectui inter ſenſus ſimillimus exiſtat. Itaq; nihil mirum eſt
ſi natura nos ad timorem compulit in tenebris, utpote optimo duce deſtitutus. Ergo non ni gredo, non obſcuritas tenebrarum nos ad ti- cur in tenebris mendum impellit, ſed quòdoculi auxilio carentes, imbecilles& omni"iνειιmu iniuriæ expoſiti uideamur. Quòdautem ita ſit, oſtendit ſocietas, quæ
timorem alleuiat, cum tamen nigredo& obſcuritas maneant: uixq; ul-
lus ſit qui inter multos familiares etiam in denſiſsimis tenebris timeat,
quodq́; in ignotis locis& inſolitis magis timeamus quam cõſuetis.Igi-
tur oculi ipſi pro tot amicis ac ſatellitibus ſunt præſidio. Ea de cauſaſo-
lum oculum natura muniuit palpebris, ut ſolus tanquam rex nec inui cur palpebra-
tus laborare cogeret᷑, nec cum nollet ociari, ſed ad arbitriũ uideret quæ
uellet, abſtineret ſi odiſſet. At auris etiam quæ nolit cogitur audire,&
tactus ſentire. Tenuiſsimæ autem ſubſtantiæ oculũ eſſe ac ſentiendi ui- ocui ſenſum ſum, indicant tria: quòd exquiſitiſsimè dijudicet, quòd imago rei uiſæ eletenuißimu: in nullo ſubiecto conſtat: nam ſi conſtaret, in aere maximè haberet ſe-
dem, atq; ob idſlatibus uentorũ uelleret᷑, quod haud cõtingit: deniq; ꝙ;
Venere, profluuio ſanguinis,& his quę ſanguinẽ cogũt maximè læda-
tur: igitur optimũ in nobis etiã eſt quod ſubtiliſsimu. Hic ſenſus in a- Viſus in aqueo queo collocat᷑, tum quia lucẽ& lumen in perſpicua re collocari neceſſe
erat: at diximus aerẽ mixtionem nõ ingredi, itaq; in ſola aqua cõſtitui
3 2Il10 118 2 poterat:ſpiritus etiam in calido uel ſicco tam tenues cõ ſumptifuiſſent.

384 DE SENSIB. SENSILIBVSQVE
Nec neceſſaria fuit ſiccitas ad continendũ ſpecies ut iudicium ſequatur,
cum lux ac lumen maneãt. Sonus uerò cum haudmaneat, ſeruari in ſen ſu debuit ut iudiciũ ſequeretur: ob id ſonus in ſicco poſitus fuit. Igitur cur quibene quia oculus in frigido& humido, odoratus facultas in calido& ſicco
uident, procul aſtituta. atch slocis. cuibene d cul ſunt conſtituta, atq; in propinquis locis, qui bene ac procul uident, de- male odorant, ſu at; 1 Pi Op 4.4 8.
e uerſa uice. ElI 111K septem colo- Iumine igit᷑ oculus ac colore utitur. Sed coloris plura ſunt genera. Ari-
um& ſaporã ſtoteles in ſeptẽ diuidit, eisq́; totidem coaptat ſapores, ut iucundiſsmi Beneeu. iucundiſsimis, triſtiſsimi triſtiſ- Albus flauꝰ Dulcis pinguis Venus ſimis, medij medijs reſpondeãt. Croceus Auſterus
Nos poſtqꝗᷓʒ ad ſeptẽ redegiſſe cõ Puniceus Acerbus Luna
ſpeximus, cum nullum numeris Purpureus Acidus Mercu. tribuat honorem, rati ẽ numero Viridis Acutus 801 erraticarũ ſu mpſiſſe, erraticis co Cæruleus Salſus Mars lores& ſapores dicauimus. Niger fuſc. Amarusaſper Saturn.
cur nò ſeptm Sed cur nõ in odoribus ac ſonis& ſenſibilibus qualitatibus totidem maene generas In ſenſibilibus quidem qu alitatibus plura erãt, ſenſusq́; tactus lirtum ſenbi. non unus eſt: nam ſenſus tactus quadruplex uidet᷑. Vnus qui calidum, lium genera. frigidũ, humens, ſiccumq́; dijudicat. Secundus, qui doloremagnoſcit & uoluptatẽ. Tertius autem qui proprie Veneris gaudia percipit, cum in nulla alia corporis parte talem affectum aut illi ſimilem ſentiamus.
Quartus eſt qui graue& leue diſtinguit. Aſperũ uerò& lene percipit, d
quòd& dolorem& uoluptatem. Nam aſperum eſt quod moleſtia affi cit, lene quod iucundum: friabile& lentum ratione percipiuntur. Itaq; Tactus ſenſus quatuor ſunt tangendi modi: nec conuenit tot modis ſeptem ſolumal- Tuadruplex. ſignare differentias. In olfactu latebant proprię qualitates& earum di- ſcrimina, quòd is ſenſus in nobis ſit imbecillimus: in ſonis uerò cum ab uno tantum proficiſcerentur principio, nõ autem à primis quatuor qualitatibus, tot genera inuenire fuit impoſsibile: igitur cur ſolumin
guſtu& uiſu, ſatis eſt manifeſtum. Ratio compre(Quanta uerò poſsit oculus, uel his duobus accipe experimentis. Pri bendédi diſtan mò quidem cum ſpeculo altitudinem& diſtantiam turris, inde etiam knrindc ſii rofundum maris metiri poteris. Conſtituto ſpeculo, cacumenturris cum /becubo. ex illo inſpice, diſtantiamq́; à pedibus tuis per ulnas metieris: inde loco diligenter ſpeculi ſignato, paululũ per ulnas numero cognitas recedea priore loco cum ſpeculo: tantumq́; teipſum remoue, ut uideasrurſus ca cumen turris. Diſtantiam igitur locorũ ſpeculi in diſtantiam ſpeculia pedibus in ſecundo ſitu ducito:& quod prouenit, diuide per differen- tiam pedum& ſpeculi in primo atq; in ſecũdo ſitu:& quod exit, eſtnu- merus ul narum diſtantiæ ſpeculi in ſecundo ſitu ab imo turris. Hacin- uenta, altitudinem oculi tui ducito in diſtantiam iam inuentam ſp eculi
ab imo turris,& hanc diuide per diſtantiam ſpeculi& pedum tuorum
in ſecundo ſitu,& exiens eſt numerus ulnarũ altitudinis turris. Exem- plum:
bilẽ habent olfactũ:& qui bene olfaciũt, plerunq; haud procul uident:
Iupiter

„ dus Acidus
3 ſAcums us Salluß iſc. Amanui 1 bilidus quils duspluraerät Nexuidek. Vu cundus quidi Vencris gaul im autilli ſimi Aſperũ ueni perumeltqus mrationepen lit tot modtan
ropr 19 qua-
ccillimusit „, nõ auten oſsibile: igss
..
bus accipe 6 liſtantiam tum- A
tuto pe cllo,r
LIBER DECIMVSTERTIVS. 385 R plum: Sit diſtantia pedum ac ſpeculi ulnæ duodecim, ſitus uerò ſpecu- li ſecundi à primo ulnarum quatuor, tuncq́; pedes diſtent à ſpeculo ul- nis quatuordecim, altitudo uerò mea ulnæ ſex: ducito quatuor diſtan- tiam locorum ſpeculi in quatuordecim diſtantiam ſpeculi& pedum in ſecundo ſitu, fiunt ulnæ L VI. quas diuide per duo, differentiã quatuor- decim& duodecim diſtantiarũ pedum& ſpeculi, exeunt ulnæ uiginti- octo diſtantiæ ſpeculi in ſecũdo ſitu ab imo turris:hanc multiplica per ſex altitudinem tuam, fiunt L X VIII. diuide per diſtantiam ſpecu- li& pedum tuorum in ſecundo ſitu,& fuit x 1111. exibunt XI I. ulnæ altitudinis turris. 8 Eodem modo maris altitudinem metiemur. Nam poſito ſpeculo ſuu Quomod uiſ⸗ pra oculos, ſic ut lapidem uideamus è puppi, quem proræ ſubiacentem lapide in imo directè exiſtimamus, detrahemus duplum diſtantię pedum à ſpeculi di nndne 3 ⸗ recto, ex ſpacio loco lapidis directè ſuperpoſito& pedũ tuorum inter- liccat. fa cepto, reſiduumq́; ducemus in altitudinẽ ſpeculi ſupra oculos tuos,& quod producitur diuidemus per diſtãtiam pedum tuorum& ſpeculi, exibitq́; profunditas maris. Ergo tales ſunt oculi uires, ut ex infinitis hæc duo ſeligeremus facilio- ra exẽpla: uerum omnis ſenſus cognitis maximè gaudet: cognita in auUx ditu uocantur conſonantia:in uiſu, pulchra. Quid igitur eſt pulchritu- Quidſit pul- do: Res uiſui perfectè cognita, incognita enim amare non poſſumus: ea ritudo.
B autem agnoſcit uiſus quæ ſimplici conſtant proportio ne dupla, tripla,
quadrupla, ſeſquialtera, ſeſquitertia, ut de humana facie diximus: cum igitur columnis ea ratione diſpoſitis, aut arboribus, aut faciei partibus, illicd in illis æqualitatem& ſymmetriam intelligit delectatur. Eſt enim cur pulchride delectatio in cognoſcendo, ut non cognoſcendo triſtitia. Porrò ob ⸗ lectemur, ſcura imperfectaq́; ob id non cognoſcuntur, ꝙ ſint infinita, confuſa, in- determinataq́;:talia igitur cum ſint infinita, cognoſci nequeũt, igitur im perfecta non poſſunt delectare, nec eſſe pulchra: pulchrum igitur quic- quid commenſuratum eſt, delectare eriam ſolet.
Ea igitur cauſa nata ſunt columnarum ponendarum genera: pycno- ſtylum, ſyſtylum, diaſtylum, euſtylum, areoſtylum, in comparatione longitudinis, craſsitudinis, cum ſpacijs& epiſtylijs. Quod igitur nõ co gnoſcit oculus, proportione numerorũ paruorum ſaltem caret:& hoc totum ineptum, turpe ac rude dijudicat.
Hoc fuit Vitruuij conſilium in ædibus& earum partib. ab auribus vitruuij ratio ad oculos traducere rationem. In uenereis igit᷑ pulchritudinẽ, nobilita, ſubtilißima ex- tem& uarietatẽ quęrimus. Pulchritudo per ſe, ut dixi, delectat:& in co lea 2, 12. loribus purpureum roſeumq́; quærimus, qui colos ab extremis maxi- ne llee. mè diſtat. Nobilitas raritati cõiungitur: rara uero magis amamus, quo- neris uolupts- niam nõ tam facile his licet potiri: nos aũt ſemper nitimur in uetitum, 1em. cupimusq́; negata. Varietas etiã& permutatio& res intacta è raritatis genere ſunt. Sic& illicitis quãdoq; magis angimur, quia difficilius aſſe c

hi bentur ne uti
386 DE SENSIB. SENSILIBVSQVE
quimur talia. Omnis igit᷑ noſtra uoluptas eſt aut in his quæ per ſe amg gnita: aut in quib. præſtantes no⸗
bilia ſunt, id eſt pulchra, ſeu oculo cog bis uidemur:uidemur autẽ præſtantes in aſſequendo ea quæ alijs nega- ta ſunt, aut quia nobilia, aut quia rara, aut quia intacta, uel cuſtodia mu nita, uel uirtute prædita, uel illicita: in omnib. igitur his aut horum par te animus delectat᷑ gaudetq́;, acquirit etiam cum famæ, fortunarum, ui tæq́; iactura. Hic eſt amor ille ſæuus, de quo infrà ſermonem habiturus Minus amant ſum. Minus igitur amant, qui acutè uident,& non ſolum minus, ſedra qui acue un rius, quòd diligenter cõſideranti rara ſit facies abſoluta,& quæ uitio ca- den. reat, tum maximè quòd lenis cutis glabra& roſeus color deſiderantur ad pulchritudinem:amant igitur plerique quòd acie præuertantur, aut prius ament q́; inſpiciãt quod amare uelint. Ea de cauſa plurimi etiam
Curnõnulliuel ſi nolint amant: coguntur enim amare præſente pulchritudinis imagine
inuittament. non ſecus ac qui uruntur dolore: neq; enim uis imaginandi ex toto uo luntati paret:nec ſi pulchrum imagineris, liberum e nõ amare. Igitur
cõcepta in imaginante uirtute pulchra forma, nolentes etiam rapimur adamorem: ob id ſtudioſi uehemẽtius amant, ob imaginantis facultatis
robur. Hocautem ex exercitatione: cõtingit itaq;& ob eandem cauſam
cur amantes circa Veneris actum ex nimio amore impediri. Nam uoluntas cõtrahit quindoq; pro- ſpiritus,& ad ſuperiora reuocat,& imaginantem facultatẽ à qua maxi- neun ne u mé iuuatur Venus impedit. Homini enim propriũ eſt, nõ bene operã poßint Venere cum amata. inferentibus prompta Venus: nam ſpiritũ dilatat& mouet, repugnan
Lachrymæ cau tiaq́; accendit, quòd imaginandi uirtus excitetur: lachrymæ uerdò uim la. patientibus profluunt, quòd in dolore cum ſpe contrahatur cor& cere brum, inde à calore quicquid eſt humidi nõ ſolum in cerebro, ſed etiam
in toto ſanguine exprimitur per oculorum fontes. Lachrymantur&e-
qui& phaſiani dum imminens periculum cernunt. Sedubi ſpes deeſt,
non fit motus nec lachryma. Ob id in extremis timoribus aut triſtitia
nõ lachrymant᷑. Bene igitur poetæ Nioben in morte filiorum lapideam
factam finxere, non lachrymantem. Fluunt& præ gau dio lachrymæ,
quia& in illo ſanguis extrà fertur cũ impetu. Ob id etiam præ gaudio
nõnulli mortui ſunt. Omnes animi affectus, imò& mores, oculioſten
dunt, maximeè tamen lætitiam& triſtitiam. Aures ut oculis ſunt longe
aurium duplex in his inferiores, ita in duobusillis pręſtant ad diſciplinam tradendam, briuilegum.& affectus animi excitandos. b b Sunt ſoni differentiæ trium generum, acutus, grauis,& medius: qui
Aceleri ueltardo mediõue, magnus& paruus mediusq́; ab impetus ma
gnitudine procedentes. Sed mollis& aſper ab inſtrumẽti natura. Sunt
cur ſolus ſonus& rari& frequentes ac medij, tumuerò diſſoni ac conſoni medijc;. lgi- Pper a tus cur ſonus inter omnes quæ ſenſum mouere poſſunt, affectus mouetſo-
lus& maximsè, ꝙ ſolus cum manifeſto ſit motu. Magnus igitur aſperet
cõcitatus nec conſonus admodũ ad iram ac prælia mouet, adeò ut faciat
b b obliuiſci
dare duabus rebus ſimul. Sed cõmiſeratio Venerem adiuuat, undeuim 9
—— △

* b rrtnepichas enum uts mmagiaar s, liberumcttria drma, nolenan munt obimgmn mgit taq;& oden npedini Namui ginamem fclke nim propnücki
io Venecremak
itũ dilatat èm excitetur: häm dum ſpeco— nõ ſolumita im fontes. 1is
5 8
ncernunt.&99
LIBER PECrMVSTERTIVS. 387
A obliuiſci homiuem ſuijpſius. Ob id rectè in prælijs tum maxime in ini-
tijs, tubis&&tympanis obſtrepũt,& clamorẽ edunt milites: etenim ma- gna res eſt morti ſe offerre:nec niſi gloria qui nobiles, aut mente pertur Pati, quod maxime incõditis ſonis ac clamoribus cõtingit, ſpontè id a- gerent.Itaq; Pompeiũ rectè Cæſar redarguebat, qui uelut ituros ad lu- ctam, uel diſceptaturos de nugis philoſophorũ, milites in initio pugnæ ab impetu cohiberet. Molles, rari, parui, cõcini, ad cõmiſerationem ho- minem inducunt. Molles, celeres, parui, concini, adalacritatem. Gra- ues in fine mediocres: mixtiq́ʒ ex aſperis& mediocribus tardi ac parui, ad caſtitatem ac prudentiam.. b Illud ſanè mirum, quod quiſq; tamen poteſt experiri, lanceam ad ly TLanceæ experi ram appoſitam ut tangat, uelad hominis os, ſi quis caput lanceæ reli-"entum. quum dentibus teneat, tanquã in dentibus ſit auditus ſonum, uoces ac uerba procul exaudiet, quorum nec ſonum ſecus audire poſſet. Deniq; uide quales motus in ſpiritibus creant affectus, tales ſonos elige ad eoſ dem affectus mouendos. Etenim in ſonis magis conueniunt homines, urin ſonuo⸗ 8 1 21, e,, mues ſerme po- quàm in alijs ſenſibilibus, quòd ſonus ſimpliciſsima res ſit,& generali- mines conue- bus tantum differentijs uarietur. Sapores& odores& colores etia m à niant, non inſ⸗: mixtione primarum qualitatum prodeunt. b oribus uel odo Sunt porrò communes omnium ſenſibilium conditiones tres. Pri- n as&o49- ma, quòd, ut dixi, proportione conſtent: nam talia nota ſunt,& ob id Tria omnibus B delectant:inde fit ut cum diapaſon dupla conſtet, ea maximè delectet au ſenſibilib. um- res: inde bis diapaſon quadrupla, poſt diapaſon diapente tripla, inde ²¹"““ diapente ſeſquialtera, pòſt ſeſquitertia diateſſaron. Ditonus ad ſeſqui- quartam& tris he mitonium ſeſquiquintam accedit, deducta octogeſi- ma, ut in arithmeticis docui. Integris etiam penè conſtant proportioni bus ſex uocum interualla:altera ſupertripartiẽs quintas, reliqua ſuper- bipartiens tertias habens. b 4 Secunda ratio eſt, quòod moderata omnia placent:non grauis ille ac adeò magnus in Hiſpaniæ inſulæ montibus qui homines exurdat, nec qui adeò paruus, ut eum qui audit audiẽdo fatiget. Idem de celeri& tar do, acuto, graui, molli, quodq́; maius eſt, aſpero. b Tertia ratio eſt ut in omnibus meliora delectent, poſt deteriora: uer- ſa uice uerd offendant. Sic lux poſt tenebras, dulce poſt amarum, roſe poſt anethum, conſonæ uoces poſt diſſonas. Delectatio enim ac uolu- Voluptas om- ptas neceſſarid in aliquo ſenſu ſunt: ſenſus autem omnis cum mutatio- 29 eae⸗ ne eſt, mutatio aũt ex contrarijs: igitur uel ex bono in malum, atq́; hęc ſupponit aut tri eſt triſtitia: delectatio igitur mutatione mali in bonum erit, malum igi- ftuam. tur præfuiſſe neceſſe eſt. Quis edendo uoluptatem capit abſque fame? bibendo abſque ſiti? Veneris uſu, non præcedente tentiginec Lucran- do abſque cupiditate? Inde ludendi uoluptas adeò magna, propter ui-
8
cciſsitudinem frequentem amittendi lucrandi que. Hinc etiam delecta- Ludus cur ades
tionis iteratio frequens. Et in diſcendo quoque uoluptas eſt: quia quæ celecter
Cc 2

388 DE SENSIB. SENSIBILIBVS QVE
non nouimus, diſcimus. Vtrum uerdò in contemplatione eorũ quę iam o
nouimus, delectatio ſit? Certè aut nulla, aut minor q́; quæ fit dum diſci-
mus. Continuata uerò actione non delectamur, quia ignorantia non præceſsit. Eſt autem primus actus ignorantia quædam. Videntur igi-
tur pauperes diuitibus& principibus maiore frui delectatione, quia maiore triſtitia afficiuntur. Ea quoque ratione fit ut diapente in acutis,
cur diateſſeon diateſſaron in grauibus offendat aurem, cõtrario ordine delectet: nam haaa etedſ- grauis uox poſt acutam ferit aurem ac manet: igitur cum fuerit grauis ſimplicior acuta delectabit:ſi contrario modo, aurem offendet. At iam
ſuprà oſtendimus, ſimpliciorem eſſe conſonantiam diapente quaàm dia
teſſaron: eadem ratione diateſſarõ ſupra ditonum mulcet aurem, infra
lædit: nam facilius percipitur ſeſquiquarta quam ſeſquitertia, quòd ſeſ-
preceptum ad quiquarta à ſeſquialtera pendeat. Igitur tam in ſonis quàm picturis quę fathulbus m offendunt miſcenda ſunt his quæ delectant, ſed duplici lege obſeruata:
pprima, ut quæ offendunt, minus imprimant in ſenſum his quæ dele- ctant:altera, ne tam minutim diſſecentur, quòd ſenſus non percipiat: di ximus enim conſonantiam ſeu harmoniam eſſe plurium uocum perce ptam auri rationem. Si igitur adeò minutiſsimè concidantur, ut non percipiantur à ſenſu, non ſolum non delectabunt, ſed etiam offendent. Ideo pictura florum minutiſsimorum neque grata eſt neque delectat:
mn ltteris etgmm ſic nec literæ adeò paruæ. Sed in his tum in gemmarum ſculpturismi
marum ſculptu nimus error uel obliquitas deformes reddit: nam ſingula ad cõparatio⸗D
ris errores etid nem ſenſus dijudicat: ita in magnis rebus magnos errores, in paruis par
A Deuo aeßr uos ſentit. Verum auditus minores etiam agnoſcit differentias uiſu, mitatem. quare& omni alio ſenſu. Siquidem in acutis unam de triginta tribus, imò ex octoginta pulcherrimè deprehendit: ditonum enim abſque ez diminutio ne aſperum iudicat, ea detracta ſuauem. In temporib. ictum unum in ſexdecim diuidit partes. Subtilior igitur auditus uiſu, uel quia ut dixi illius ſenſus ſolus fit cum motu, aut quia uiſus obiecta, ſcilicet co lores, ob uehementiam contiguitate uitiant ſe mutuò, aut quia uiſus ſit Modus augen- multorum, auditus autem ſimpliciſsimi atq́; unici obiecti. Itaq; auxiſſe Aurhuaiene ictus tempus ac extendiſſe non parum facit ad uoluptatem, ut loco he- mioliæ, quam ſolam noſtri temporis Muſici norunt in tempore diffe- rentiam, diuiſio in quinas aut ſeptenasextendatur partes: hanccùm ſe- mel tantum audiuerim, iure illud protuli, Omne rarũ precioſum: affe-
ctus enim cum moueat ſonus, uis in illo eſt manifeſtiſsi ma. Mira exempla Inter multa antiquorum exempla duo inuenio præclara uirtutis ſoni mouendi afft- ad cõmouendos animi affectus. Alterum Timothei, qui modo mura- cqus ſono. to Alexandrũ coegit alacritate impulſum exilire è cõuiuio. Reliquum, quòod Agamemnõ diſceſſurus è patria, profecturusq́; Troiam, de uxo ris pudicitia dubitans Clytemneſtræ, ſic enim ea uocabatur, citharœdũ reliquit qui ſono illam citharæ adeò ad pudicitiam& continentiamin- citabat, ut Ægiſthus non niſi occiſo citharœdo ea potiri potuerit. Ou W duü

J I Idy„ 9b untembänng, LIBER DECIMVSTERTIVS. 389 danuare 1 Quiuerò maximè delectant ſoni,& ipſi ad ſuconeinentläm trahunt, veye Intin„Gutigen ſtudioſos dum nimis muſicæ reddunt 2 uelut hy raulica OrSanla. quo- 23 3 ulica or acrredan, rum Nero ſuauitate mira delinitus, etiam inter uitæ& imperij pericu-?=
miorefrun la, exercituum& ducum defectiones, imminens que exitium mani- Atione ftutch e feſtum, curam non neglexit. Aquam hæc continent, pluribus que fi- COtrario ord ſtulis aer immixtus aquæ, modulationem cum ſuſurro mixtum emit- net: igua tit. Tradit Vitruuius horum rationem: ſed poſtquàm Neronis ætate
vodo aune Vitruuij libros uulgatos conſtat. ueriſimile mihi non uidetur ea fuiſſe nlonantamn tam chara Neroni, quæ adeò uulgata ratio ne conſtructa eſſent.Itaque adtonunm d N Vitruuij normam pro modulo potius quàm exquiſita ratione haben- rta quam— dam cenſeo. 3 Cæſri aded pla. 3. wuir— Sed non ſolum nepoti 5 5 adeò p auerunt muſica 9. nmneut ant ſ burie 1 ſed& Dauidem Regem ortiſsimum uirumq́ʒ Ererum, alterij dulce Wſceriunzus Uee do detinuit, quæ& Saulem furentem lenibat. Neq; uulgarem harmo- mant„ ſenimn niam huius inſtrumẽti eſſe credendum eſt, cuius toties ſacra pagina me quod ſenſüunnn minerit, quodq́; unũ inter reliqua ad laudes diuinas celebrandas aptũ wam clle plunaa fuiſſe iudicarint. Conſtat fidibus LXXII. forma triquetra ad unguem, nunbimecona cuius ſymphonia incomparabilis eſt. b 1 lectadunt ſeda Vidimus& alia inſtrumenta ſingularis uoluptatis atque artificij, ut Inſtrumentum nequegratadi quæ tubarum, tympanorum, fiſtularum, tibiæ, lyræ, cornuum, teſtudi- uſuerf. mingemmmg nis, phormingis, ſyringæ, heptachordij, organorum proprię dictorum torũ uocem re- dit:namſingt B ſambucæ que uocem exprimerent. Hydraulica auium cantus, ut niſi ui ferue. mugnos enm deas, ementiuntur, ita ut auem dixeris: cornua humanis uocibus ſunt de, gheger um agmoſätk Pro xima, additis foraminibus: cum olim abſq; illis ad prælium milites talio.
excitarentur. Vnde Virgilius: Crepuerunt cornua cantu. Incondita ſa nè muſica abſque modulis tonitruiq́; ſimilior. Sed tonitrus ſonum edit grauem, uehementem& inconditum, adeò ut pullos in ouo& fœtus in
acutis unamia-
k lannen. l utero quandoque perimat. Itaq; hic maximè à muſica abhorret. Nec ta
ior igitur auces men eſt impoſsibile ex pluribus talibus procul exiſtentibus cõcentum
ut quiauifut fieri, qui exauditus pro miraculo habeatur. At uerò de ſonis, eorümq;
antſemumo affectibus in libris Muſicæ à nobis abundètractatum eſt. Nunc uerò
atq; unic obicue tantum adieciſſe ſufficiat, quòd ſo nus maior eò fit, quò impetu maio- Sbili acutißiimi
Actaduolupus re colliſio contingit: omnis enim ſonus ex colliſione: acutior uerd, quò unde fiant.
Juſicinorunt num per arctiora loca fertur quod colliditur. Indicio ſunt glandium calyces
tendaurpats inter digitos retenti auerſa parte, qui ubi uehementer inſufffaueris, acu
1Omo arüpus tiſsimos reddunt ſibilos& ualidiſsimos: acutiſsimi quidem ob loci an-
feſibim guſtiam, ualidiſsimi ob impetum. Sed impetum etiam adiuuat lo-
eftE rcau cianguſtia, igitur acuti ſoni grauibus longius exaudiuntur. Sed qui Sonitus aurium
mucno un ſpontè fiunt in auribus, tenuiores que ſunt, quàm qui in tinnitu, cre- de Fearehee Timo uiuo diti ſunt aliquid inaugurari, dextra quidem laudem, ſiniſtra uitupe- tenaat.
mexilrec In rationem: alijs in dæmonas, quorum exiliores eſſe tradunt uoces, a-
pwoſectur dbuns lijs in ſenſus acumen referentibus: nam ſanis hoc contingit auribus,
enimeauen gg, ac proculà morbi ſuſpicione. Alijs per uocatam ſympathiam: nam
udictiamd pus⸗ b 6. Cc z
arc deap l H

Odoris priuile gium.
Odoris omen.
390 DE SENSIB. SENSIBILIBVS QVR uis ea quę alium mouet, mouet& ſenſum eius in quem fertur. Hocau- o tem neq; in omnibus, neq́; ſemper. Proximus ſono odor nobilitate eſt, cuius propriũ, uirtutem aut re- creare aut proſternere, quòd cerebrũ ipſum per ſe petat: neq; enim ſo- nus, color ſaporue, aut calor frigusſie, rectà feruntur ad cerebrum. Igi- tur ſolus odor ex his quæ ſentiunt᷑, aut occidere aur recreare hominem poteſt. Nam ſpiritum, in quo animæ opus eluceſcit, aut bonus nutrit, aut malus deſtruit. Itaqʒ ea de cauſa thura dijs adolentur, quod diuina pars in nobis odoribus gaudeat. Atqʒ etiam ob id optimum omen cen ſetur, pręſentisq́; alicuius diuinitatis, cum odor bonus ab ſq; cauſa ſenti tur. Et corpora ſanctorum cum cætera ſœteant, bene olere ob id credi- tum eſt, ui diuinitatis aduerſus naturæ decreta pu gnante. Nec tamen ſecundum naturam impoſsibile eſt humanũ cadauer recens non ma-
lèolere, ut de Alexandro fertur, aut antiquum& ſiccatum bene. Nam
cùum quorundam animalium bene oleat mortuorũ, hominis uerd tem⸗ peries ad cuiuſq; animalis ſimilitudinem extendatur, mani feſtum eſtca
dauera aliqua hominum poſſe bene olere: eſt enim odor bonus uel in animali ſicciſsimo, uel in illius parte ſicciſsima. Hoc autẽ magis ad mul
ta corpora quæ in ueneratione habentur balſamo uel aromatibus un-
b guentisue ſpicatis condiri ſolent. Solus igitur hic ſenſus animæ& cor-
pori comunis eſſe uidetur,& ideo cum uaporibus transfertur, ut quæ tangunĩt᷑ guſtanturq́;:& ſine his materia omni caren s, Ut quæ uidentur D aut audiuntur, ob id eos qui olfactu præſtant, non alijs ſenſibus, ſaga-
car homines ces uocamus: ut canes uulturesq́;. Homines uerò qui olfactu præſtant, olfictu preſten ſunt ingenioſiores, quoniã calida& ſicca cerebri te mperies olfactu præ
tes, ingenioſt ſint.
ſtat: talis uerò ad imaginandũ prompta ob caliditatem,& ima ginum tenax, ob ſiccitatem eſt. Nullum uerò aliud animalodore ipſo oblecta- tur, ſed homo ſolus: nam etſi canes ſentiant florum odores, non tamen
Nullum animal his oblectantur. Non enim potuerunt aut expediebat belluas delecta-
potuit aut de- buit delectari
ri niſi in guſtu aut tactu. His quidem neceſſe fuit, ut hme non perirent
alio ſenſu quam aut generationem negligerent, aut lędentia non uitiarent, ſi guſtu&ta⸗ 2uſtus& ta- ctu uoluptatem ac dolorem nõ ſentirent. Sed in alijs ſenſibilibus utdi-
ctus.
xi nõ potuit eſſe delectatio aut dolor: quia delectatio in coęnitiõe pro- portionis poſita eſt ipſorum quæ ſentiuntur: ut duplæ& hemioliæ: at has cognoſcere, altioris eſt uirtutis quàm quę belluis ineſt: igitur nec tri ſtari, nec dolere, aut delectari potuerunt. Nultò minus etiam expedie- batillis: nam facillimè allecti picturis aut ſo nis odoribusue inciderent
in laqueos. Indicio eſt ꝙ cerui, qui ſolum ſtupent, nõ delectant lyræ ſo-
no, ſic exponuntur inſidijs hominũ:& coturnices ſimulata ſœminę uo- ce,& agreſtes auiculę à cõcluſis cauea. Quanta lupis& piſcibus ex odo re iactura, miſeriq́; hominũ dolis ſubijciunt. Sed carere odoratu miſe- rius fuiſſet, quia erat neceſſarius. Fruſtrai git in alijs ſenſib. natura dele- ctationẽ belluis adieciſſet, nulli uſui præterqᷓ́; ad perniciẽ profuturam.
ſſͤſͤ Adduntur
0 3

re:eſtenimobh itbim. Hocxin ir ballamo uiim igiturhicſeniu uaporibus im
aomnicaremsu 1
eſtant, noniht ines uerd quun acerebri tenpi obcaliditmis
udanimalom
antflorum oin
ut expediebas b
eſſe fuit, utfmst
tia non uitiant t. Sed in alips ſeni
cctatio incog
ia del tur: ut duplrän
aue belluisindtg
Klulto minusciin
ſonis odor
lbsiel
A 4 1
LIBER DECIMVSTERTIVSZ. 391
n/ Addunt ſaporibus odores à cocis meritò, quòd illis nihil per ſe præ- Cur ſaporibus
cipuũ adſit, cum tamen quidã ſaporibus adiecti placeant, qui per ſe di- 88 es iungan-
ſplicent, ut allij. Nam allium obſonijs inditum delectat eius odor per ſe Allj uis mira.
malus,& poſtquàm ederis halitũ inficit odore teterrimo. Sed& in qui-
buſdam etiam magis poſt diem, quoniam craſſa ſubſtantia multo tem
pore amplam uaporũ multitudinem tenuiorumq́; generat. Et ſanguis
etiam qui ad pulmones fertur odorem retinet:& excre mẽta ipſa allium
olent corruptũ, aliquid quoq; ex uentriculo per gulam reſudat in pul-
mones. Huius cauſa excogitatũ eſt ut ſolum guſtando odor ſentiatur,
non reddatur, nec offendat: id fiet, ſi allium in aceto dimiſeris, affricue-
ris etiam lancibus, ipſius uerò ſubſtantiam abieceris. b
Quæ ratio in pipere& gingibere ac cinamomo obſeruanda, ubi ſa- Quomodo o-
or& odor illorũ te delectent, calorem tamen eorũ uerearis. Modus vanalſs 1 7
uerdò alius in his Apitij ad compendiũ rei familiaris, quo odor& ſapor nifs relinqua-
manet, ſemunciaq́; cinamomi in totum annum ſufficit. Cinamomum tur.
tenue, odoratum, diuiſumq́; in fruſtula ſemunciæ pondere inter XII. Sene e 7
aut Xx VI. amygdalas excorticatas reponito ac cõſtringito: his pro uſu cladu tef⸗ ke.
ſublatis alias reponito. Sic etiam parua impenſa edes omnia moſchii o- num ſuffciat.
dore fragrantia. Quòd ſi ſaporem addere uis, incoquito, ut ſi acrem ſina b
pis. Quæ etiam facit ut legumina& carnes celerrimè& uſq́; ad diſſolu- Vt omniq cele-
tionem coquantur, nam caliditate& tenuitate quibus pręſtat, penetrat eug⸗ 0, Ben⸗
& liqueſacit. Simili ratione ligno iuniperi ueru factum carnes omnees Vicaro aſſata
quæ in eo torrent᷑ odore afficit iucundo. Multi autem ligneis uerubus bene olet.
utuntur pro ferreis. Itaq; animaduertendum eſt ex quibus lignis fiunt
uerua: ubi enim ſapor atq; odor, ibi uires. Manifeſtũ eſt igitur aliquid
& hoc& talia ad ſalutem cõferre. Sed& non ſolum arte, uerum natura etiam ſaporib.iuncti ſunt odores:caro enim aſſata tunc optima eſt atq; 18 tollenda, cum optimèolet. Saporis enim indicium odor. Saporis odor
Sunt uerò qui acri ſapore delectent᷑, alij ſalſo, unde garum in uſu an- Suleu. tiquis ſi quid aliud fuit. Eius deſcriptio: Inteſtina, cruor branchiæq́; ptio. thynnorum uaſe includuntur, aſperſa ſale multo, qui poſt duos menſes efundo excipitur liquatus. Aliudex inteſtinis fit magnorum piſcium, tum etiam piſciculis, maximè Mœnis cum ſale cond itis. Vſus eius ut di xi iucundus antiquis, tum etiam ſalubris, apud nos nunc exoleuit.
Acetũ fit ſale impoſito& re quacunq; acri quæ nõ putreſcat(exper- Acetum quo- tus ſum ego piper) lucro ingenti ſiſiliquaſtrũ ſeruetur. Fit& igne: cum modoſit enim feruer, inde exponitur Soli, aceto ia admixto, totum facile ace- ſcit. Aliud optimũ: Corna cum rubere incipiunt,& rubi mora,& cen- timora, quę in campis naſcuntur, dum acerba ſunt, ſicca& tere,& aceto acri excepta, in orbiculos cõpone. Hæc cũ ſiccata fuerint, extemplò ui- num in acetum uertunt. Cauſa horum eſt quòd ignis& Sol humidum pingue euaneſcere faciunt, unde aceſcit, quoniam ſubſtantia tenuis eſt: at ſi craſſa, uertuntur in ſalſedinem, inde in amaritudinem: com-
5

392 DE SENSIB. SENSIBILIBVS QVE
poſitio uerd hæc acida eſt potentia, in qua calor eſt co ncluſus, qui quic- e
quid eſt pinguis exhalare facit. b viʒun conu-· ¶Q/ ua ratione factum eſt ut& putridum uinum in acetum uerteretur. ptum quomodo Vinum corruptum inuaſe excoquitur ac deſpumat᷑ aſsiduè donecter- naee t ver- ria parte decreſcat:conditur uaſis acetum ſeruare conſuetis, additis his
etiam quæ acetum facere ſolent, qualia ſunt quæ diximus:& præter ea
Serpyllũ: herba hæc nota,& acris, cõficiendoq́; aceto aptiſsima. Aliud
optimum ad acetum cõficiendum: Centimora& corna acerba& pyra
ſylueſtria cõtundito,& cum aceto in paſtillos redigito: oportet autem acetum quo hæc cõſiciuntur eſſe acerrimum. Pyra autem agreſtia aded ad acetum cõficiendum ualent, ut ex his& aqua etiam acetum conſicia tur. Nam& aqua ipſa, nõ ſolum uinum, in acetũ uertitur, teſte Galeno. acet ex aqus Modus autem cõficiendi hic eſt: Pyra agreſtia triduo ſeruant᷑ in cumu- Luomodo fiat. 10, inde aqua ſuperfundit᷑ pauca, ſingulis ́; diebus uſq; ad dies Xxx X.
Licet etiam poſt hæc repetere: nam ſublata dulci parte, tum putredinis
auxilio aqua in acetum tranſit. Dactyli enim& caricæ& uuę, expreſſo
dulciore ſucco, inde aqua addita, primò quidem ac ſecundò uinum, ter- tid uerd acetum acerrimum detrahitur. Atq; hoc ſępius expertumeſt.
Nonigitur ex aqua proprisè, ſed ex acri ſucco, dum aqua ſuperfunditur,
fit acetũ. Quippe in aceto duę ſunt partes, acris& acida: quędam igitur
acrem, quædam acidũ,& quędam utrunq; excitant ſaporem. Vtrunq;
excitat uas aceto imbutum, quo nihil eſt præſtantius, ipſumq́; acetum. D
Acrem ſaporem acria, piper, ſiliquaſtrum, allium: acidum acerba cor- na, pyra ſylueſtria ac talia, tum calor quicunque, ut Solis& ignis: pro- prium enim cogit exhalare. Vbicunq; enim terreum purum ac fæciſi- mile aqueo admiſcetur, fit acidus ſapor: fæx enim acida. vt uinum non DSed ſi uinum ne aceſcat contraria ratione prohibere uelis, lardum vexſear. uaſis operculo ſuſpende, pinguedine& ſalſedine prohibet ſeparatio- dus à uino& em& attenuationem, à quibus cauſis acetum generat᷑. Eadem arte, ſed uaſe tollatu. non cauſa, odorem mucidũ àuino& uaſe ſimul tollunt, ſuſpenſis me
ſpilis ex operculo atris: hęc in quatuor inciſa& inſuta filo demittuntur
in uinum per menſem:& quamuis conſtanter affirment quod dixiſe-
qui, nõ tamen hoc mihi ut uellem perſpectum eſt. Securius illud& cer-
ta ratione inuentũ, quòd ſi in uaſe intus& extra picato concluſoq́;mu-
vimuſtum aul ſtum poſitum fuerit, acuas ipſum in flumine per menſem mergat, toto oin enn anno dulce futurum ſiab initio tale fuerit: nam à caliditate picis uinum ſeruatur in poſterum, aquæ uerò frigiditas ne ferueat prohibet: quare
ne dulces partes exhalent:à calore enim muſtum tranſit in uinum: ma-
net igitur& muſtum& dulce& turbidũ. Seruatur& admixta muſto
vinora dft alba ſinapi. Vinum enim tribus cauſis pręſtat, aut ſapore, aut ſuauitate,
rentiæ& pre- aut robore. Omnibus his ſimul cretico nihil melius eſt: ſed robore tan tum picata uina Græca quæ Romania uocant Veneti utiliſsima uterl
ſtantia.
doloribus non ſolum uini cauſa ſed picis, aut eorum quæ immiſceri ſo- lent.
☛ 2 △*————:—,
—,———————

der
lendocganua Sumora Rco A ütlosrcdgin 1h
130 he chaäan in zcetüuen grettaarduokne. lisc; dichusulqu blan dulcipmam icnim& ariala oqudemac ſccuts r. Auqhocſgpan ſucco, dumaqus es, acrs& aciin nq; exciuntſ ſpræſtantiumg um, alliummmn icunque, ut du enim terreun
fex enim acit 1 1
atione prohi X ſalſedinepe
3 3— 2 5 A lent. Quod uerdò lIanuæ uocãt amabile pręſtat robore& ſuauitate, ideo
4“ 4 *— 4
LIBER DPDECIMVSTERTIVS. 393
uentriculo cõ modiſsimum. Sapore aũt& iucunditate, alba Florẽtina,
quę uocant Tribiana:& flaua Benaci lacus, quæ uocant Vernaciola. Sed quomodo uaſa picari ſoleant, docere oportet: liquata pix effun- ditur in utres,& ita agitantur ut undiq; hæreat: inde addito iridis Illy-
2 3 2 1*„ 7„— 8 22. 2. r ricæ libram unam, croci& ligni aloes ſingulorum unciam cum dimi-
dia, hyſſopi nardiq́; ſingulorum pondo duo ſeu libras: nam pondo& libra idem ſunt: antequaàm igitur refrigeretur pix& congeletur, adde- re oportet ut hæreant pici, non tamen dum adhuc feruet, urerentur e- nim. Hæc aro matum quantitas in uas decem amphioorarum imponi de- bet:eſt autem amphora Xx XxxVI. è noſtris menſuris continens, octoq́; amphoræ tribus brentis noſtris ad unguem æquantur. Continet enim amphora LXXXIIII. libras uini in pondere: fit picatio ſingulis an- nis aut ſaltem alternis: uinaq́; quæ in uaſe imponunĩt᷑ picato, ni potẽtia fuerint in uappam tranſeunt: ob id in noſtris regionibus non picantur uaſa. Cùm autem uina perturbantur, antequàm ex toto pereant, hoc utaris, tametſi ſuperius multa medixiſſe meminerim, auxilio. Ouaduo uel etiam plura, ſi rubrum ſit uinum, cum luteo, ſialbum, è candido ſo- Ium, lapidum fluminis puluerizatorum partestres, ſalis tenuiſsimè tri- ti partes duas, miſce per tres dies quinquies aut etiam frequentius die- bus ſingulis agitando, ſed prius in uas purum tranſtuliſſe ipſum opus
B eſt:hoc ſi quid ſpei relictum eſt curat. Melius etiam fit, ſi mellis quantũ
ſalis addatur:hæc enim tria, mel, oua,& ſal, omnes purgant liquores: la pis autem ad trahendum infra plurimum iuuat. Ceraſa etiam acida im- miſſa certo experimẽto dum feruere cogunt clarant. In uino autem ſer
uabis toto anno ficus recentes hoc modo: Decerptas abſq; aqua& rore
in uaſe nouo figulino ita colloca ne ſe tangãt: ſit autem uas quadratum ipſum ſuprà diligenter operculo occluſum, uino ut innatet, quod ex ae re intus exiſtente continget, imponito: tandiu enim ſeruabuntur ficus, quandiu uinum manebit incorruptũ. Manifeſtum eſt autem quòd uas tenue eſſe oporteat, ut uini quodtenue eſt ſeruare ficus poſsit: nam hu- mido uini ne ſiccentur prohibetur: idem humidum cum putredini ob- noxium non ſit, ne putreſcant prohibet, ſiquidem, ut dixi, uinum incor ruptum ſupponimus. Mala autem punica& cotonea, tum alia multa e- ius generis ſeruantur, aut gypſo illita uel creta:nam cùm in loco frigido ſeruantur, frigiditate& ſiccitate incorrupta manent. Alij antequã omni
no ad perfectam ueniant maturitatem, imponunt ea hærentia arbori fi
ctilibus uaſis, ut uaſa ex arbore pendeant, diligenterq́; alligant uaſis os cum ramo arboris ne aer ingredi poſsit, ſicq́; ſinunt. Si uerò maàla puni- ca ſpontè aperiant᷑, lapides tres magni ac è fluminis alueo ſumpti ſuppo ſitiq; radicibus: uel ſcilla propè plantata prohibebit. Eadẽ ſemina om- nia ab animalibus erodentibus tuetur:illa enim acrem odorem eius re-
fugiunt. Succus quoq; ſemperuiui ſiin eo infundantur ſemina quæ ſe-
Dd
Vaſa uinaria quomodo picen 3
Pondo& libra idem ſunt.
Amphoræ ca- pacitat.
Ad uina pertur bata reficiẽda.
Vt ficus recen⸗ tes ſeruentur to to anno.
Mala punica quomodo ſer- uentur.
vtmala punica nõ aperiantur. Ne ſeminalæda tur ab animali-
bus.

394 DE SENSIB. SENSIBILIBVS QVE rere uolueris, incorupta ea ſeruat: nam animalia parua tum uolucreso- dorem illius, ꝙ frigidiſsima ſit herba, uelut noxium refugiunt. Vt uerò 8 fuban h fructus hab eas præcoces, irriga ſæpe calida aqua, Soli expone, ſtercore columbino equinoq́; foue, aut calce quæ illam ad mittunt, ut ceraſia,& vt fructus ha- inutiles ramos ſenſim ac inutilia quæq; præcide. At ſi ſerotina uelis, cõ- beas ſerotins traria ratione ages in umbra& multis operta folijs ſinito, præcidito iam natos fructus cum ramis antequàm matureſcant, denud enim florebũt, & alios fructus mittẽt: quos ut ad maturitatem deducas, hyeme uaſisſi plante ſteriler Ctilibus, quæ ex arbore pendeãt includito. Siuerò omnino ſterilis plan quomodo fruci ta ſit, Ariſtoteles conſulit ut diuiſa radice lapis immittatur. Nam ſi den- hne ereu ſusſf lore fructifera redditur. Quòd ſi putreſcar de plantis in ſus ſit cortex, temperato calore fru. putreſcant fine. fructus in arbore, aut animalia innaſcantur, hoc ex humido abundante Nefructus pu- euenit: itaq; arboremab imo perfora, ut uicem uenæ ſectionis habeat: e ha inarbo eru mpet enim quicquid eſt ſuperflui humoris: aut ignitum clauumibi dem infige: cauterij enim locum hoc auxilium obtinet. Defluentibus autem ante tempus fructibus, lamina plumbi circumligata trunco reti- nebit:quo niam copioſius humidum tranſire non patitur. Hoc igiturin arboribus quæ cortice non medulla aluntur, præcipuum eſt. Aluntur pleræque utroq; modo: nam ſi uel cortex aliqua in parte circunquaq; tollatur, aut medulla tota extrahatur, omnes fermè arbores fructiferæ præſertim intereunt: aliæ quidem à cortice ſerius, ut ficus: aliæ à medul-
vtfruttus wlo la nunquam, ut ſalix. Sed hæc fructifera non eſt. Quòd ſi mutare colo-D
ẽ, japoré, odo e propoſitũ eſt, arbori inſerito quæ fructum eius coloris ferat: uelut rem& formam
uxrent. citrio in morum inſito, citrium rubrum ſi rubra mora fuerint naſcetur. Inuentum hac ratione putantut roſea poma fierent, primo quidemin- ſito pom iſurculo in mori rubri arborem, inde propagata per inſitionũ ſucceſsio nes planta. Indicio eſt hæc poma colorem non ſolum, ſed ſi- porem& paruitatem retinuiſſe. Ergo eadem ratio idemq́; conſilium ac ſingulare mutandi odorem, ſaporem& colorem. Veruntamẽ etiam
prodeſt nouas plantas ſimilibus colore& odore uel ſapore alere: nam in omni mutationeueſtigium aliquod eius ex quo mutatio fit ſeruatur. Oportet igitur diuturnam eſſe mutationem aut ualidam: cum ualidam arbores non ferant, diuturnam eſſe neceſſe eſt. Videntur etiam mutari plantæ propter regiones aut loca ad quæ transferũtur:& loco quidem tanquam alimento, aut propter uentos Solemq́;. Læſæ etiam mutani, colore nempe ad utrunq;, ſapore autem& odore rarò in melius niſia- maros aut acres fructus edant. Sunt etiã qui perſica conſitis ſub ipſis ru bris roſis rubicunda fieri exiſtimẽt, quaſi arbores imaginatione quada moueantur, quod in palma certum eſt cùm fœmina maſculi amore con Arbores que ſumatur& tabeſcat. Excipiunt omne genus arborum inſitũ duæ arbo e an res, cydoneum atq; caprificus, adeò benigna eſt illarum natura. Oleae- . tiam quandoq; uiti inſeritur, uiſaq́; eſt olim à Varrone apud Macium NMaximũ, uocaturq́; Eleoſtaphylon: fructus eſt ut oliua, ſaporemacini
b“ ſecum
3

C in
utuicem uemrlän
umoris. autiohas Orls. aut hda
xiliumobtina, ſ lumbi crcu nüher anüre non patiukh intur, præcipun texaliquainprn omnes ſermeub tice ſerius,utha anoneſt. Qud ructum eiusc Iſ rubramons- omaſſerent p⸗ n, inde propas macolorem 1 cadem ratio iu colorem. 1e- odoreuel l ius ex quo muti nemaut ualicans Ileeſt. Videnund
„.„.„ 1.„ ,„, f inſitiones perſici in amygdalo, uuæ in myrto: ex altera perſicus fit cum
LIBER DECIMVSTERTIVS. 395 ſecum mixtum afferens.Inſeritur ramen ea ratione qua ſuperius dixi ce raſo uitem inſeri poſſe: nam tutior hic modus eſt.
Quo pacto inſitæ arbores ſalici, perſicus, pinus,& quæ nucleum ha- Vt fructus abſ bent᷑ alię feruntur ſine nucleo edere fructum, quod mihi ad hanc uſque ies 8 kous. die m nondum compertũ eſt:alij ramos, ut uitis per mediũ diuiſos, ex- tractaq; diligenter medulla denuò iunctos plantãtes, uuã abſq; nucleo naſci affirmant: idemq́; in alijs arboribus quæ ſarmentis plantatis pro- pagantur. Nanq; ſemina in acinis cum terrea materia genita ſint, neceſ⸗ ſe eſt ut per rariorem arboris partem deferatur id ex quo fiũt. Ea autem pars proculdubio medulla eſt: ſicut denſior cortex& lignum per quæ tranſit ſuccus. Exempta igitur medulla ſi planta ſuperuixerit, neceſſe eſt acinos ſine ſemine ge nerari. Nam neq; per denſam ſubſtantiam cor- ticis autligni, illorum materia deferri poteſt, nec per inanem meclullæ
locum. Quamobrẽ& minores acini fiunt pereunte parte craſsioris hu-
midi,& tenuior cortex, tenuisq́; tota ſubſtantia, qualis in paſsis uuis:
nam in his maximè experientia proceſsit, tum ob exquiſitam diligen-
tiam, tum quia multæ ſint arbores quæ ſine medulla uiuere nequeant,
aliæ aute mægrè. Sunt qui nucleum ipſum cortice poſtꝗ́; ſponte aper-
tum fuerit ſpolient, inde inuolutũ lana rurſus ſepeliant. Sed utiliſsimę veblsime inſi
nucleo iucundi ſaporis, habeturq́; in Italia: èreliqua ſapori uuæ iucun-
dus odor myrti adijcitur. Nec ſolum amygdalæ, ut pleriq; alij fructus, amygdalarum
ſapore cõmendantur, ſeduirib. egregijs: nutrire enim cerebrũ credun, uires.
tur& renes. Amaras ferunt occidere uulpes, ſi ab eis deguſtent᷑. Athe-
næus& Plutarchus referũt Druſi medicũ cum Germanis ea fiducia po-
tando certaſſe: nam præmanſæ perhibent᷑ mirum in modũ prohibere
ebrietatẽ:ob ſiccitatẽ enim abſumunt tenuiorẽ& odoratiorẽ meri par-
tem. Dulces olei fœcundę ſunt, atq; in cibis grati& ſaluberrimi. 8i uerò eeenn
ſurculi diuerſarũ uuarum depangãtur exciſi per mediũ, medulla tamen ᷑νς nnenede
ſeruata, aciuncti, fructus ex eadem arbore ijſdemq́; ramis coloribus ua clorã habean-
rijs prodibũt, maximè autem hocin uuis, unde uuæ albæ ac nigræ tum um.
uirides. Nec ſolum mutantur ex aliena inſitione plantarum fructus, ſed Peauta 88 bro
ſi truncus ipſe præciſus fuerit, illiq; inſerantur rami præciſæ arboris, fru eet. 1oae
ctus longè diuerſi à primis orientur. Sic tot orta pomorum pirorumq́;
genera:nam molleſcit& cicurat᷑ arbor quælibet ex inſitione: nam agre Wſhn er
ſtes plantæ ſicciores ſunt domeſticis, ideo cortice aſperiore, folijs& fru dnnEhun
ctibus frequẽtioribus, ſed minorib. ac minus ſuauibus: floribus etiam ferentia.
minoribus tenuioribusq́;, at magis odoratis: ipſa uerò planta tota mi-
nor& ad aculeos paratior, ſiex earum genere ſit. b Roſe forſan quærat cur ſpinæ: Cauſa eſt, quoniam odoratam eſſe o- Cur roſa ſiiſi
portebat& odoris firmioris, tum minimè excalefacientis, ut iucundior zuſa
eſſet: odores enim frigidi magis animam recreant, quòd cerebrũ calore
2„ S 6 4 2 4 0 aſsiduo ob motus infeſtetur: cum igitur flos eſſet, tenuis ſubſtantiæ fu-
Ld 2
Quomodo ex

396 DE SENSIB. SENSIBILIBVSQVE turus, erat terreo igit ur adiũgi oportebat: itaq; flos roſæ terream habet e
ut non tutò liceat tangere, ita omnia ſpinis conferta ſunt: at
Flores quomo- do toto anno ha
Flores& flia quomodo pin-
Quercus exci- ſa quandoque tranſit in geni-
ſubſtantiam& calidam ac tenuem aliter non eſſet odorata. At ſi talis fu turus erat, oportebat totam plãtam talem eſſe ac craſsiorum partium, ut tenui parte ſuperata flos conficeretur. Cum uerò tota plãta terreaeſ- ſet ac ſicca, neceſſe erat uel ut terreũ retineretur, breuiq́; exaruiſſet. Sin autem expelli conduxit, uel folijs poterat admiſceri, reddidiſſetq́; folia cõtumacia, ac quæ ob nimiam ſiccitatem breui excidiſſent: relinquitur
igitur ut quod poſtremum eſt factuq́; melius, ſcilicet materiam hanc ſic
cam, quæ eſt uelut floris fæx, aduſtamq́; expelli ſeorſum. Cumq́; non fuiſſet è cortice duriore proditura niſi aculeata, ideo ſpina prodijt, quæ ut frequentior eſt& minor, eò roſam magis odoratam, tenuiorem atq; calidiorem docet, inde etiam ad purgandum aptiorẽ, minimèuerdo- doris tenacẽ:talisq́ʒ eſt agreſtis, cuius flos quinq́; folijs perfæpe comple tur: ſpinæ uerò acutæ, minutæ, frequentes etiam ipſa folia— aded
1 omeſticæ florem habent denſis folijs ac pinguibus, quo fit ut ob foliorum multi-
tudinem odoratiores uideantur, ipſa uerò ſpina craſsior& rarior& mi
nus acuta, tum uerò ad ſaccharum condiendum,& adaquam, flos ipſe melior, ob pinguiorem ſubſtantiam.
Sed poſtq́ʒ; in florũ mentionẽ incidimus, quònã pacto ex plantis quæ perpetuò uirent, uelut Garyophylis, flores toto anno haberipoſsint,
quod in urbe noſtra faciunt, ſimiliter& fructus ex fructiſeris, docendũ D
eſt. Difficilius aũt flores fructibus habent᷑, ꝙ arbores quæ perpetudvui- rent, ſemper habeant fructus: ut Medica mala, Narancia, Limunia, cu-
preſsi, pineęq́;. Flores igit᷑ in his habent᷑, cum ſeruatę plãtæ loco calidio
re ita adoleſcunt, ut ſub bruma robur ac quaſi uiridẽ ætate m accipiant. Quxęlibet enim planta uirili aut potius uirenti ſua ętate floret, etiamſiin hyemẽ illa incidat. Pingunt᷑ etiã folia floresq́;, ut expertus ſum, lacte f- cus primò, deinde cum aruerit figura ſeu literæ ſint, inſpergit colos auri ue folia,& cotto deterguntur remanentib. literis picturaue. Sunt quila cte omni fieri id poſſe affirmẽt. Ex hoc manifeſtũ eſt literas lacte cõſcri ptas, licet per ſe legi nequeãt, inſperſo tamẽ polline carbonis deterſoq́;p cũ cotto, eueſtigio apparere. Pars enim pinguis lactis colores cõbibit, maximsè aũt nigrũ, ob diſcriminis magnitudinẽ: aquea cõbibit᷑ utnõſſ- nat colores dilui:ob id lacte optimè& papyro et in cute literę ſcribunt᷑.
Cæterùm ut ad plantarũ hiſtoriam redeã, tantum refert exciſio trun- ci, ut quercus quandoq; ab imo exciſa areſcat, quandoq; in geniſtãtran ſeat, quamuis rarò. Sed frequentiſsimè in aliud quercus genus degene
rat, quod tremulũ uocatur. Sed& quædam ſemina degenerare uetuſta
Permutatio pl te ferunt᷑, ut braſsicæ, quod raphanũ gignit. Sed quòd degenerent quan tarum ex debi-
doq; certum eſt: ita frumentum in ſiliginem, ſihumido ac frigido loco ſeratur, tertio anno tranſit: ſuperius de lolio locuti ſumus. Sed quæ de-
generant uix redeunt: redeunt quæ mutantur. Vt uerò magna habeas,
uelut

rro ſpina craßici diendum,& aim
dus, quonipach Norestoto anno fructus eximt ni ꝓarboresor amala, Naram cum ſeruate quaſi uirider irenti ſua ętats resq;, ut expas literæ ſint, inte. b. literis picum maniſeſtũ eſtlire umẽ polline cide⸗
nam tenera
maerſa in terra defodit᷑. Apij radix pro loci magnitudine uacui in quem
gionibus quibus Theophraſtus floruit, folia per hyemẽ perpetuò reti-
benkt. Porri quoq; exciſis folijs& radicib. tranſplantant᷑ ſuppoſita tegu 2—
LIBER PDECIMVSTERTIVS. 397
A uelut porros, apium, aceiuſcemodi multa, eiuſdem generis ſemina plu- Vt apium ucl
ra in ſtercore caprino excauato conde ac planta, miraberisq́; effectum: porram maxi- germina ſimul compreſſa ita naſcũtur, ut unius uicem plan-“ naſcatur.
tæ tantum referant: eſtq́; expertum. b b Eademq;h; ratione ſi ſemẽ lactucę, erucæ, apij, ozimi, porriq́; ſimul in ve plaa naſca
eodẽ ſtercore plantaueris, herba naſcet᷑ quæ porri, lactucæ, erucæ, apij, tur cum plurib.
ozimiq́; ſaporẽ& odorẽ unà referet. Si uerò colorem, odorem, ſaporẽ, 9 Finades
uimue theriacam aut purgantẽ plantarum fructibus, aut oleribus uelis vt fuclus ole-
adijcere, ſemen anteq́; ſeres triduo in tali re infunde, uelut ac dulcedinẽ ra peculiarem
in ſapa, ad odore m iucundum in unguento, ad uim purgantem in ſucco ſenuaau⸗ 4
cucumeris ſylueſtris, intheriaca aduerſus uenena, inde plantato nutri-
toq́; talibus per initia. Validius opus erit ac perfectius, cum in ſurculis
de pangendis medulla eiecta loco illius talia appoſueris, anteq́; etiam
plantes in illis liquorib. per tres dies dimiſeris ſurculos. Inuentũ eſt hac
ratione, ut ſemina omnia anteꝗᷓ; ſererent᷑ nitro perfundant᷑, quæ enim
ex his naſcunt᷑ coctiliora ſunt. Omnia etiam ſemina in ſcilla ſata maiorẽ Ssemina ut œcii
proferunt fructũ:nam ſcilla calefacit illa, humectatq;: incrementum au- liorafiant.
tem à calido& humido. Peculiari aũt ratione lens bubulo ſtercori im- en maa
ſemen defoſſum fuerit euadit: nec folum pro longitudinis, ſed& craſsi
tudinis menſura:diutius enim durat apij incrementũ,& hæc plãta pin-
guis eſt ac uiuax. Folia uerò eius antiquo tẽpore uaſis excipiebantur ut Plantarum p-
iuxta illorũ formam figurã reciperent: quo ſit ut exiſtirnẽ apium his re lis quomodo
föͤrmentur.
nuiſſe:nanq; id cõmune eſt his quæ folia nõ amittunt, ut amaraco& o-
zimo inter herbas, et buxo ac myrto inter frutices, ut figurã pro uaſorũ
forma aut uinculorũ ratione retineãt. Creſcunt rapæ etiam mirũ in mo- Raparum ma-
dum in Italia, adedò ut quædã pondus librarũ centũ attigiſſe ferant᷑: pin- gnitudo mura. gue enim humidũ plurimũ habent, nam ex ſemine, ut aliàs dictũ eſt, co
pioſum oleũ extrahit᷑, præcipuè aũt longarũ. Creſcũt& in immẽſum ra
dices illę acres quas Itali uocãt remolazos, ex raphano& rapa progeni- tę, in quib. ſapor raphani uiget,& raparũ magnitudo retinet᷑. Nanq; ex
his quæ X xX. libras ſuperarẽt v. uidi:alias quæ triẽni infante maiores eſſent. Miſcent᷑& genera, ut caules trũco raparũ eſuiq́; apti in Italia ha- Caules trunco rapck.
.1——. 1 Porri capitati.
la, ita cum in imũ deſcendere nequeãt, in latũ creſcũt, capitatiq́; uocant᷑.
Antigs noti, quia gratiores: ꝑratiores enim quia teneriores:haud enim
abſimiles ſunt cepis. Fũgos habebis cum ſarmẽtis inuſtis pluuia ſuper- vt fanei orian
uenerit, uel ſi nõ ſuccedẽte pluuia aquã ſuper reliquias uſtorũ ſarmento tur.
rum ſparſeris. Aliter populũ nigrã excide,& in illius fruſta ac iuxta trũ
cum aquã cum fermento infunde:nam qui ſic nati fuerint fungi, ut mali 1
.,—, Fung exitiales
eſſe poſſunt. Pernicioſi uerd ſunt lati& cum ueſicis, quiq́; digit orum quomado di-
contactu facile diſsipantur, rubentes humido tenaci quiq́; diſſecti fiunt groſcantur- Dd; b

398 DE SENSIB. SENSILIBVS QVE
uirides, inde rubei, fuſci, pdſt cærulei, demum temporis momento om- e nia commutante fuſci, ut niſi ab integris homo decipi queat ſepultis co- loribus. Quod ſi certius libeat explorare, in lacte ponas,& muſcas pe- rire uidebis:ut ſitexperimento etiam coniunctus uſus.
Tutiores omni alio genere ſunt boleti,& qui in arborib. naſcuntur & lon giuſculi tenui pileo atq; criſpante. Naſcunt᷑ etiam ſepultis lapi- dibus quibuſdam latis menſarum modo, quos in Samnitico agro inue niunt quatuor digitorumaltitudine ſub terra, inde aqua inſperſa intra quatuor dies. Abundant in nemoribus,& celerem ortum habent: a- lore enim indigent ſicciore, ob id lapides illos exuſti quippiam habere conuenit: præceps enim fungorum generatio, ac quaſi abſque radice:
Nulla planta non abſq; radice, nihil enim ſine ea. Si enim alimentũ trahit, ſi uiuat aut
abſq; radice.
Cardui genera.
Cardi,
augetur, etiam ſi nõ uiuat, à terra trahit, oportet autem id quod trahit,
eià quo trahit iunctum eſſe: pars autem quà iungitur radix eſt.
In uniuerſum igitur, generationes plantarum omniũ& incrementa & figuræ& ſapores& odores coloresq́; ac ſubſtantiæ,& ſi quid aliud
eſt, fiunt mutatione locorum,& alimenti,& permutatione ſeminum
ab his quibus infundunt᷑,& coniunctione cum alijs,& præciſione par-
tium,& uinculis aut uaſis,& corruptione ſubſtãtiæ, ut quæ fit cum con tuſione,& tranſplantatione inſitioneq́;, ac longa propagatione. Quæ- dam uerò à ſimilibus, quædam à diſsi milibus propagant, ut fungi. Hos non utilitate genus humanum excoluit, ſed gula. b Tutius eduntur Cardui, fructus herbæ aculeatæ æſtiuus, antiquis etiam notiſsimus. Huic genere nobiliſsimo alia plura ſuccedunt, atque ita ut totus annus perilla diſtributus uideatur. Nam ſub æſtatis fine& autumno cardui agreſtes aut potius Hiſpani, minores, ſed eò guſtuiu- cundiores. Inde initio hyemis& per totam hyemem Cardi, plantaal- ba, fruticoſa, ſubamara, ſpinis obſita, cuius non ſolum folia, ſed etiam trunci pars ima& ſuprema radicis, quæ bulboſa quaſi eſt, mandit᷑. Ve re ineunte rurſus& uſqʒ adæſtatem cardi ſylueſtres, nõ folijs ob lanu-
ginem, nec radice ob duritiem, ſed ima trunci& ſuprema radicis lignea
parte comedantur: quoniam in omnibus fermeè plantis amaris lignea pars ubi in folia expullulat abundantia ſucci, mollis& minus amara, gratiam ſaporis retinet, quod guſtui ingratum eſt amittit. Eduntur ta- Iia omnia ſale, aceto, oleo, pipere, nõ ſolum iucunde, ſed etiam ſalubri- ter. Nam ſal concoquit,& gratum reddit ſaporem: piper etiam præter hæc odorem commendat:acetum caliditatem omnium reliquorũ fran-
git, ut oleum ſiceitatem, cum pręter id etiam ad ſaporis gratiam non pa-
rum conferat. Quintum aculeatorum genus eſt Scolymos, ad medici- næ uſum, nonad cibos utilis. Cùum enim omnia aculeatarũ plantarum genera uentriculo maximè proſint,& renes purgẽt, uenenisq́; reſiſtant, miro tamen modo peſtilentes morbos id genus cardui ſanat, quod di- uiſam habet naturaliter radicem. Perfertur ex India ſextum genus Ce- b rium

da d
ubſtantir,äl onga Propagur s propagmiuih gula. b acu leatæxfiun 1 alia plumürina ur. Naml'rhitd minom fighi pemerli ni non bintunn oſa qunickm— ueſtres, iblio
—
i& ſupunn 8
2ſſſ. A—
b A
re, cum ramulis enim excipiunt, lauant᷑ inaqua, per diem ſiccantur, in- dcs. de ſubſtrato ſale& ſuperfuſa muria, quã ſuperius docuimus, ſeruant.
fundito, calidoq́; loco ſeruato, nubiloſo tempore igni, ſereno Soli ex-
LIBER DECIMVSTERTIVS. 399
rium uocatũ, quòd haſtis rectis& candidis cereas candelas referat, ſed magnitudine tanta ut lanceas æquet, fructu qui nucem nonexcedat ſa- tis iucundo, rubro, granis pleno. Eſt& Pithaia ibi, fructu ut melonge- na, ſed inſigni magnitudine, ut quæ citrullos ſeu angurias uocatas ſupe ret, bonialimenti, ſuauis ſaporis. Rurſus octauum genus Pinea, quòd Pineæ arboris fructui fructus ſit perſimilis, odore iucundiſsimo, carne ut malis cotoneis melioreq́;. Naſcitur è planta folio pingui acmagno, quale eſt aloes folium. Ipſam plantam nondũ adultam lanuæ ſeu Ge- nuæ(eſt hæc Ligurum metropolis) olim uidi. Vltimum ex nobiliſsi- mis aculeatarum herbarum generibus quod& India habet Tunauo- catur, cuius fructus citra omne periculũ multum ſanguinis cumurina edueit, nec ſecus tamen minorem uentriculo utilitatem affert.
Parumab his omnibus oliuæ guſtu differunt, ſed inuenit ars quod Oliueæ quomo- adderet: incluſas in tabulæ cauo malleis tundunt ligneis, excluduntq́; do d nucleis 5i- oſſa: necaliter eduntur Ianuæ. Mirum quòd oleo oliuarum oliuæ me-“""'or. liores multò euadant, inſigne argumentum egregiæ ſiccitatis. O ptimæ
inter omnes maximeq́; Hiſpanæ Colymbades ex oliuarum ſunt gene- Oliue cohymös
Fructus humidiores, ut mala punica, pira, uuæ, maximè ſeruantur ſi Fpncdo onfhes collecti longa ſere nitate præcedente, purgatiq́; ab acinis, ſi uuæ ſint, ui- quomodo ſer- tiatis, pediculo in feruente pice, aut ſi deeſt uino torreantur, inde biduo uentur.— ſiccentur in Sole,& inter paleas ne mutuò ſe tangant diſponant᷑: cum enim omnis putredo ab aqueo humido ortum habeat, ut alibi oſten- ſum eſt, neceſſè erit eo abſumpto non corrumpi fructum, abſumit᷑ au- tem maximeè parte ea qua inducitur ſcilicet pediculo. b b
Veruùm alia arte cucumeres ſeruant᷑: in fæce enim dulcis uini colloca cucumerer ti tandiu concluſo dolio incorrupti manent, quandiu& fęx. Aliter cu⸗ Tuomodo ſer cumeres melonesq; dulci muſto immerſos ſeruare licet:nec falleris, mo““
dèò muſtum dulce eſſe nõ deſinat: nam ſi deſinat, uinoſi reddunt᷑. Quòd
ſi hos præcoces habere conſilium ſit, in calathis ſerito, aquad́; calida per Cucumeres ut — oß præcoces ac me „, T 1 loncs habeas. ponens. Nam cum pręhumida hæc ſint ac uiuacia, ſponteć; luxurient, b ignis non lædit, nec exurit, ſed illius uis retunditur, quæ in ſiccioribus
aut minus uiuacibus læderet plantam ac occideret. Ergo uerno tempo
re è calathis effoſsi cum tota terra tranſplantant᷑ ſub diuo in areas. Hi e- tiam fructus ſi contecti à Sole& uentis tuti reddantur, mirum in quam
excreſcant magnitudinem. Quod ſiper hyemem ſeruare uirentes con-
ſilium eſt, iuxta puteũ ſerantur,& poſtquàm adoleuerint iuxta aquam
in puteo demittantur, ſic enim non ſiccantur: quoniam neq; Sole ſic-
cantur, neque uentis tabeſcunt, ſed uapore ac calore aquæ uireſcunt.
Qudd ſi ut iterum naſcantur conſilium fuerit, immaturos fructus uſch Tru tus& flo-
..... res ut tempore ad terram pręcide, inde plantam ipſam terra obrue& conculca, uirides quoui habcas.

4⁰⁰0 DE SENSIB. SENSIBILIBVSQVE
enim radices caulesq́ʒ fructum reſtaurant. Quæ ratio etiam in floribus zlen 5„ generaliter obſeruanda eſt. Reliqua turba quæ ab oleribus ducit origi- quomodo ſer- Nem, ut rapæ, cretanus, naſturtia, ſolo ut expertus ſum aceto ſeruantur, uentur. ſedomnibus commodèe additur fœniculus. Alia melius cõdiuntur, ut condi quo- Cu curbitæ, melo num cortices,& citrangulorum, caro mali medicę, to- modofiant. ta nux, atq; limunium. Quæ integra condiuntur, non perfecta decerpi ſolent, ut rapæ, nuces, limuniaq́;. Macerant᷑ diu aqua, quæ aſsiduè per-
mutanda eſt:coquuntur ut molles fiant, ſiccanturq́; in umbra, inde meꝗ ſaccharumũe defæcatum igne ſuperinfundito. Poſt dies ſeptem detra
ctum liquorem coquito& ſuperinfundito, terq́; aut quater repetes, ſic
Sacaharum& dulciſsimi& clari reddent᷑. Iam uerò& illud dixi, mucidos fieri ſi quid mel quomodo aquei humidi ſuperfuerit. Mel uerò& ſaccharum reliquiq́; ſucci, can- burgentur. dido oui& aqua repurgant᷑, deſpumando coquendoq́;. Coctum uerò dicitur& eſt, cum gutta coierit. Seruantur& fructus alijs modis, uelut ficus:primò ſerotini, cum decidentes ex arbore immaturiq́; frigore ma
turantur. Serotinos diximus fieri prioribus fructibus antequàm ado-
leſcant præciſis: frigore enim calor qui intus eſt cogitur& concoquit.
.
Alia uerò ſeruant᷑ liquoribus, ut aceto uuæ: quòd ſi mel addideris, non
abſurdum erit. Vidi enim ſeruatas quæ uirides uiderentur. Seruan- tur etiam uuæ quaſi ſponte in frigidioribus locis purgatæ& ſuſpenſæ
Nuces quomo- ad Boreæ regionem, uſq; ad uer. Melle autẽ nuces cõmodiſsimè: ipſæ
de et rin ler- dulces euadunt, melautem fit arteriacũ, faucibus enim nõ parum con- ducit. Sed mellis ratio generalis eſt, uelut& aceti& olei: liquoresenim qui ſeruantur, ſeruant, niſi ad modum uincente aqueo humido. Seda- cetum peruertit ſaporem, oleum autem odorem, mel uerò melius eſt, Leer⸗ a0ꝑPoteſtate qiudem calidum& ſiccum ac pingue. Carnes quoq; ęſtate co- modo ſeruen ctas nõ perfectè, expreſſa aqua diligenter in umbra per horam ſiccabis tar. loco perflato, inde aceto albo ſaleq́; conſperſas, collocabis in olla frigi- diore loco, reuoluens ſingulis diebus. Sufficiet hæc conditura ad dies
decem. Aliter ſic coctam ac ſiccatam, ſale iuniperiq́; contrito ſemine in-
ſperge, acin ollam aceto albo plenam locoq́; frigido poſitam merge, re-
b uoluens ſingulis diebus:miraberis ſaporis& odoris gratiam.
piſeer quomo- uæ mollia ſunt nõ coquunt᷑ cum ſeruare uoles, præter piſces: nam doſeruentur. hi friguntur in oleo mediocriter,& inter folia lauri myrtiue ſale cõſper aquam corru ſi reponuntur. Seruant lauri folia non ſolum piſces, ſed iam corruptam piam que cor- aquam emendant, innoxiamq́; atq; bene olentem reddunt,& aduerſus ganx. uenena præſenti auxilio ſunt. Emendat& calx, itemq́; coctio, ſed nil Aquaa quibus lauri folijs melius. Corrumpitur autem aqua ab his pręcipuè quæ ab 2- corrumpatur. qua corrumpunt: talia funt triticũ& cadauera maximè humana: nam
D
ſi ab aqua corrumpunt᷑ magis in dies, ut aquam corrumpant uehemen⸗
b ter neceſſe eſt. Corrumpũt etiam eam lupini ac linum, ut in foſſa urbis - noſtrę multitudinẽ piſcium in ea extinctã ob id admirarer. In uniuer- X. 2. ſum cum multa corrumpant aquas, in duo genera redigunt, uel ea quæ

0.¹ 8 Un Jux bodeideh LIBER DR RMVSTIKTIVS. 3 40⁰* perusſi but. R in aquis corrumpuntur, uel quæ iam ſpo ntè pernicioſa ſunt. Sed nihil B.Iln man quiete deterius eſt, ut nihil ad p urgandã motu. Sed motus ſerd aquam ain mehnätd purgat, quies aũt celerius corrũpit. Sedſi calida ſit aqua aut uinũ in ua- Aaua ey uini
arodün ſis poſita, ea uaſa in aquã aliam in qua halinitri libra ſit diſſoluta immer quomdo refri- undur enon Sito, aſsiduè mouens: refrigerat᷑ enim aqua exterior, quoniã uelut ob i- Serentuu. ni diu aquae 3 gnẽ quendã uapores exhalãt, nec tamẽ ut ab igne alij generant᷑. Quanti- antunqinnde tas uerò ac modus eius talis eſt. In aquæ libras C. halinitri libras à x x. dno. Doliade ad XX Vv. aſſumes: huius ex trib. partes duas infunde, ac ſenſim embolo terc uuxenn miaſculo in piſtilli fo rmam ligneo uerte, lente primò, inde paulò conci- uddixi muih tatius, do nec creſcente frigiditate celerrimè uertatur, ſemperq́; ad ean-
arum rigii dem partem. Explorabis autem digito fepius cum ad ſummum fri 9i- coquendoe ditatis peruenerit, inde adde dimidium reſidui halinitri, ac uerte denuò, trucus* ultimò reliquam partem ſeu ſextam totius addes, accircumages do nec bore im ad ſummum frigiditatis aqua peruenerit: quæ ubi ad ſfummum perue-
n nit, ſi paululum contrario motu agatur, nihil officies: at antè, multum 18 tructibuns ex frigiditate tolleretur. Solutũ uerò halinitrũ rurſus excocta aqua co- us eſ tcoginul gitur, cum tãdiu excoctũ fuerit donec cochleari in pauimentũ effuſum equod ſimii concreuerit. Et quanquã hæc generalior ac ſubtilior ſit aquas& aquis dirides uidama immerſa uina refri gerandi ratio, nihilominus tamẽ melius à glacie& ni 1s locis punmt ue aquæ refrigerantur. Seruantur hæc ad æſtatis ex tremum fruſtis ma- Glacies e nix utẽ nucescämt gnis, puris, frigore duratis diuturno, qualia reſert Munſterus inue niri duomodo aſta- aucibus enimnin B in Valeſiæ montium iugis, millibus multis annorum durata. Nam hęc erwann. Iaceti&caa Germaniæ regio adeò frigida eſt, ut nullis æſtatis caloribus glacies diſ rente aquvbe ſoluatur: diſſoluitur tamen calore ignis aut Solis, ſed ſerò. Huius igitur dorem, mirs- glaciei fruſtum oui magnitudine, aquæ magnumuas refrigerat, eamć; Loue.(amsas ſtatim uelut& uinum. Vidiſſe ſe refert horridam glaciei ſpeciem, ma- 2 bran. gnitudine& ſciſſuris quæ in ea erant adeò aſpectu terribilem, ut etiam mumbra— fontes turbare poſſet: quæ cum frangitur, ſtrepitum adeò diſſonum& erſas, coll 4 magnum edit, ut orbis ruere uideatur. Hoc genus glaciei& quodcun- Miciet hæs amm que aliud tantum durat, quanto maiore mora concretum fuit:tempora unipe iyemn enim diſſolutionis& generationis ſibi inuicem reſpondent: quò diu- 8 trigido i tius enim cogitur, eò fit grauior& denſior,& ob id etiam diſſolutioni Xodoris 920 minus obnoxia. Oſtenſum eſt autem hocin his quæ de ferro diximus. areuoles pu Ergo huius fruſta pluribus ſeruantur diebus in antris montiumum- olia lauri nſnir broſis, aut ſi inter ſaxa condiantur ac marmora paleasq́;, aut inter cry- mp ſces,ſcdlin ſtalla in uinaria cella Boreæ expoſita.
—. lentem redänn, Sed ad radices quas ſeru are propoſitũ eſt uenio, tum duriora reliqua, Lcr, ngs in quibus tamen teneriores eligemus. Et quæ ſeruanda cruda ſunt, ace uaab his frcc to ac pipere, tum garyophylis atqalijs adiectis odoribus, facile ſeruan- 3 vume tur: modò memineris odorũ alios quidẽ alijs conuenire, tum etiam gra
Deam 1d tiam apud homines non eandem eſſe, ut nec ſaporũ. Sed quæ melle con uam cofn uℳ dire uolumus, mediocriter cocta& ſiccata eſſe debent, quoniã molliora niac linum, füüt,& melius ſapores atq; odores cõbibũt. Inde etiã ſuauiora reddunt᷑. b Wid acmira 1u9t Ee
„ redisod- general 5
8 v“ſ 1 3 9.“ 3 3 8* 98 3 ———

4⁰² DE SENSIB. SENSILIBIBVSQVE Simili ſubtilitate humana induſtria etiam in delectandis oculisartes a- Serm 9 doritur. Hincamicus noſter bibliopola Nicolaus Landrianus corio ſic na n pe 84 expreſsit imagines, ut ex cyprio ære factæ uiderentur. Corium enimut ſmatibus ad ui· Parum maduerit, t pidum proplaſmatibus diligenter intrudit᷑ ligneis, aum exbrimat. aut alia ex materia factis: additur cera ut adamufsim com pleatur inane, & ſuperinducta charta inter tabulas torculari cöſtringitur, pingiturq; Herbæ it ad ui Juod cælatum eſt coloribus proprijs. Eiuſdem argumẽti eſt herbas ad uum pingi poſ iuum, ut dicunt, in chartis pingere. Herba uirens imprimit᷑ chartæ, ut ſi ueſtigiũ quaſi ichno graphia remaneat: inde alij carbone& ærugine mi xtis foliorum colores, tum neruos dilutiore colore ac ſtipitemp pingũt: alij ſucco herbę herbam, florum flores fingunt, ſed aquam è ſucco expri scenarum mi- munt, addu intq́; lachrymam quam uocant dragagantum.Illinc ſcena- icpꝑꝑaus rum ornamẽta magnifica, tonitrua, pluuię, niues: conſtant hæ cotti pap pis alternantib. Hollibus. Hinc Soles, aſtra, Lunaq́; ementito cœlo, quæ Nicolai sici Nicolaus Siccus uir tum optimus tum ſplendidiſsimus, omnich ſciẽtia capitanei iuſi · rum nobiliorumq́; artium genere eruditiſsimus repræſentauit in ea co
tie laus& in- mœdia quam te iubente coram Philippo Hiſpaniarum principe Cæſa- risq́; noſtri filio compoſuit, edidit, ornauit. Quis nõ miretur ibi Solem
Kenta.
ſideraq́ʒ in ſereno collucentia, latentia atris nubibus, hebetata candicis,
motũ cum ſidereaccum tempore repręſentationis fabulæ cögruen tem: ibi ſapphiros, chryſolithos, uerasq́; pyropos, lumina uitreis abſcõdita,
dodecaedris icoſaedrisq́; natiuo uitri colore mentiebantur. Defaerunt adamantes ſmaragdiq́;, ut fingendo finxiſſe non uideretur. Edidit ſce- na tonitrua, quid iam pluspoteſt Iupiter, aut Neptunus ipſe? cumetiam naues uelut in mari ferri ac fluctuari uideres.
Nihil intentatum hæc cura reliquit: inde etiam laquei, hami, retia, ar cus, canes, accipitres. Nec ſufficiunt doli, ni addantur inſidiæ. Tria ſunt in uniuerſum ‚quib. feræ omnes aut piſces aut aues capiunt᷑: Dolus, uis, & ueneficium. Vis auibus ſagittis& arcu infertur, piſcibus fuſcina reti busq́; tum calce ſacco agitata: occidit enim nihil guſtãtes, aut mente de turbat, ut balnea homines. Et canes& retia feras. Veneficia ſunt aconi
Feras ut occi- ta, tithymali, ranũculi g das aues, feras& piſces omnes occidunt. Nux uomica ut expertus ſum ca- Auer quomodo nes illicò interficit: eadem aues reddit attonitas, ſi cibis earum immiſcea caplantur.
tur. Memini me aliquãdo cornices manu cepiſſe, cum inter carnes nucẽ
illam tritã aã miſcuiſſem. Auiculæ ſi edant grana quæ uel in fæce uini cum
cicutæ ſucco, uel in aqua ardente, uel eriam in fæce ſola potẽtioris uini,
uel in decocto albi ellebori cum felle antiqui bouis, attonitæ reddũtur. Quæ uerò gregatim incedunt gregatim etiam capiuntur: ut perdices, magis his anſeres, omniũ maximè anates. Cicuratas enim ex ſuo gene- re præciſis alis iuxta aquas uallo circuniducto alere oportet copioſoi iu
cundiſsimoq́ illic cibo. Id anatib. inter reliqua eſt Sorgum incoctum
aquæ: nocte dum cicures clamant, agreſtes deſcendu nt ad cibum: nam animalia
genera omnia, quę cum cibis miſcent᷑, promiſcue
D
1

in delecdan
denelectanäne dcolaug Lan olh
— 6 Henter 8 amultsimcn 1 110 öſtring 4 iuſc — A ens m
dealj drbonald, b
ore coloreac ſ 3 gunt, ſed aqun
ntdragagama Hniues: conſang,
lendidißimai
llsimus, repra 8 llſpaniarunm ait. Quis nõömm ris nubibus hiim ntationis ſabudi ppos, luminaum ore mentiebam iſſe non uidami aut Nepuuuis es.
de etiamlaqut aiaddanturut aut aues an infertur, puiss
nnihil gufiaun tia feras. Vaun cum cibismifp
xuomicautes nitas, ſicbisend
ſle,cum Knte
A
LIBER DECIMVSTERTIVS. 40z animalia omnia conſenſum habent in quatuor uoci bus, cibi, uenereo- rum, pugnæ actimoris, ſeq́; mutud intelligũt. Retibus igitur quæ coo- pertoria uocant contractis, hærent enim palis inuoluta, clauduntur, ut
quandoq; mille uno impetu anates captas referant. Et quanquam mi-
rum uideatur, certum tamen eſt nullum eſſe felicius aucupium. Eligun
tur uerdò è cicuribus quæ colore agreſtibus ſint ſimillimæ. b Piſces quoq; cibo capiuntur: cibus igitur quatuor debet habere con
ditio nes:ut ſit odoratus, nam procul allicit eos, qualia ſunt aniſum, pa-
Piſces quomo- do capiantur.
nacis ſuccus,& omnibus melius cyminum. Sit iucundi ſaporis, ut eden
tes inuitet& fallat:talia ſunt ſanguis, pręſertim ſuillus: caſeus, præcipuè caprillus: panis, maximè triticeus: papiliones, melioresq́; inter eos ful- ui. Sit caput feriẽs, ut celeriter uim ueneni ad illud ferat: ut aqua ardens fæx uini. Sit demũ ueneficiũ, quod attonitos reddat: ex quo genere eſt calthæ flos, calendulam uocant, quòd ſingulo menſe floreat: nam her- ba hæc, cuius lutei ſunt flores, in fruſta conciſa, prægrandes etiam horæ ſpacio reddit attonitos: Eſt calx, quæ etſi aquã corrigat, occidit tamen piſces. Eſt tithymali cuiuſcunqʒ ſuccus:eſt utraq; nux, uomica,& quæ methel ſeu ſomniſera dicitur. Sed nihil præſtantius eo fructu qui ex O- riente uehitur, uocant cogolum: nigra bacca eſt, perſimilis laurinæ, ſed
minor ac rotundior. Compoſitio noſtraad piſces capiendos experta: Baccarum orientalium quadrans unciæ, cymini& aquæ ardentis ſingu lorum ſextans, caſei uncia, farinæ unciæ tres, digerantur contuſa in pa- ſtillos. Cancri capiuntur uirgulis diuiſis in ſummitate, quibus inteſtina
aliqua, aut ranarum corpora inſerta ſint, ordine diſpoſitis, iuxta gurgi-
tes aut loca quę habitare ſolent, denis duodenis ue:inde reticulo circũit
piſcator uirgas ſingillatim eleuans, ſubiectoq́; reticulo cum cancer non
aded celeriter poſsit ſe explicare, decidit in reticulum. Ita piſcator ma-
gna cum uoluptate centum aut ducentos refert domum bene robuſtos & uiuaces ac magnos:nam parui ad eſcam ſublimem non tam facile ac- cedunt:& ubi acceſſerint, antequàm capiantur excidunt. Sunt& quæ
non ſolum alliciant, ſed& quæ auertant, ut ſuccus foliorum cucurbitæ,
quo ſi quis mularũ aut equorum pilos intinxerit æſtate media, non par
uo rei miraculo muſcarum moleſtia carent: ita mihi hoc perſæpe utile
fuit, ſed longe utilius ad animi penetralia iam accedere. LIBER XIIII
de anima& intellectu. NIM uires, præcipue humani, de quo nunc eſt ſermo, 8 A EsNaggredi uolenti nouo quodam dicendi genere opus eſt, 2 NX quòd, ut Philoſophus rectè dicebat, anima omnia eſſe ui
Na deat᷑. Senſibilia quidẽ propter ſen ſus,& quæ intelligun- tur propter intellectum. Dicta tamen plura eſſe memini b Ee 2
Se r 2
—„ 0
3 1 ——. 2 1— 1—
Cancri quomo do capiantur.
Equi& mulæ
ut à muſcis non lædantur.
Animi partes cognoſcentis.

4⁰4 DE ANIMA ET INTELLECTV
in libro qui de immortalitate inſcribitur, tum in alijsà nobis cõſcriptis
libris. Mentis igitur partes duę: cõnexa, quæ in tres diuidit᷑, rationem, memoriam,& imaginationem: ſeparabilis, quæ duplex, intellectusac uoluntas. Eſt præter hæc ſextum genus quoddam uirtutis quo ſenſibi- lia cognoſcit, nec ſolum ſub propria ratione, uerumetiam inuicem com parata. Cumq́; duplex ſit appetitus, hic quidem abſque ſenſu, ille cum
ſenſu, ſedent in uoluntate& ſenſili animæ parte affectus ipſi, uelut miſe
ricordia, crudelitas, ira, manſuetudo, audacia, timor, fides, perfidia, uere cundia, impudentia, odium, amor, læticia, triſtitia, libido, continentia, ſegnities, prõptitudo, laſciuia, moderatio. De intellectu igitur primùm
ac uoluntate dicendum erit. nheechae, Intellectus, res eſt ipſa quæ intelligitur: uelut cum equum intelligo, 5 um 4 intellectus meus eſt forma equi. Ideoq́; eſt forma generalis,& uelut pri ma materia. Sed uoluntas, eſt cum ſertur extra, ideoq́;& obiecto poſte rior, nec eſt idem obiecto tunc, ſed illi ſimilis. Differũt igitur in duobus maximè: Primuùm, quòd intelſectus eſt res ipſa intellecta, uolũtas uerò tantũmodo illi ſimilis. Secundò, quia intellectus eodem momento con ſtat quo intellecta res, uolũtas autem poſterior eſt. Vt uerò ad oculum lumen& tenebræ, ita aduoluntatem odium& amor: ad intellectum ue Verum cur ex rò falſum ac uerum. Sed cur uerum& ex falſis& ex ueris ſequitur, fal-
fiſo duandoq, ſum autem nunquam ex ueris? Hocideo contingit, quoniam in falſo ali faiſum ex uero
nunquam ſequi quid poteſt contineri ueri, utin homine quòd ſit aſinus, continetur D
tur. ſentiat: at in uero cum purum ſit, nihil poteſt falſi contineri. Cum igi- tur àtoto ad partem deductio optima ſit, ex falſo uerum ſequi poterit, ex uero nunquam falſum: non ergo ex falſo unquam uerum ſequitur, ſed ex ea ueri parte quæ in falſo continetur. Afficitur autem intellectus ueri intelligentia, non parua uoluptate, ob tres cauſas. Prima, quòdſo- lum hiocopus in nobis proprium eſt, atq; cum diuis tantum cõmune, reliqua omnia cum belluarum genere aliquo, uel etiam cum omnibus
Intell: gẽdo cur delc ctemur.
aut pluribus. Secunda, quoniam nobilioris uirtutis hoc munus eſt:eſt
autem opus ipſum uirtutis perfectio. Tertia ob utilitatem, quæ ex intel
lectu ſcientiaq́; ueri cõſequitur. Falſum uerd odioſum ſemper propter
ſe:quoniam uerò quandoq; cõducit ad explendam libidinem, gratum
Fabularum nar eſt. Veruntamen fabulis aptè compoſitis delectamur, quoniam uero ſi ratto cur dele- 1„1,. d
eaes. miles uidentur,& admirabilia continent. Delectantur ob id pueri ma-
b gis ſenibus,& ſtolidi ſapientibus, quòd ueritatis in his plus pueri& ſto
audita cur ma- Iidi ineſſe putent. Quin etiam lectis audita ſunt iucundiora:& inter ea
Serrheo lets quæ legunt᷑ magis grata quæ alie na lingua conſcripta ſunt,& libri qui
rariores ſunt magis delectãt. Cauſa in omnibus una eſt, raritas ſcilicet:
nam rara in libris raris continentur, paucioribus cognita: quæ difficili-
bus, rariora ſunt, quia pauciores ſciũt quæ audiunt᷑: rariſsima quæ ſolis
nobis narrata ſunt. Vnde nihil delectabilius homini colloquijs de ma-
gnis rebus tum ſecretis, Vileſcunt enim quę omnibus cognita ſunt, eiſi
precioſiora
——-——
— ͥ——x

dsipſa intellian
tellectus eodenun ſteroreſt. Vimnu lum&amoraimn X falſis& exuast Contingit qunni-
quodſitanua
oteſt falſiconmnl
, ex alſouemss
alſo unqumum gr. Afficinuait b tres cauſiml- pcum diuius quo, uel ernanr ris uirtututnun ria obu tliungi verdod Ioſum ep 4 ſencamlhiss d dectamur,qoos Dclectanuuro critatisin bopu aſunt uucundin
conſcnpuſumt
cùm ſola ex tot fratrib. atqʒ ſororib. cũ ſorore euaſiſſet, pallidã perpe-
LIB ER DECIMVSQVARTVS. 405
ih A precioſiora ſint. Ob id facerdotes obſcurè traditas uoluere eſſe ſuas ce-
remonias:& nulla eſſent hæc niſi tenebris quibuſdã obſcuritatis adum brarentur. At uerò obſcuritas quæ intelligi ſcripta non patitur, igno-
rantiæ, ut moderata ſapientiæ eſt argumentũ. Eſt autem ſapientis offi- Sapientis tria cium, pulchras primò dubitationes, deinde etiam ſi fieri poteſt utiles in miinera
medium attuliſſe: inde ſolutionẽ cauſamq́; docuiſſe,& nihil circa cauſę
redditio nem abſurdũ dixiſſe: quo in genere maximè peccãt Platonici.
Sunt uerò intellectus ver⁊uενα tria quibus utitur, principia, experimen- e etante tum,& ex his conſequentia. Quoniam ex ſe aut ſenſibus habet quæ pri ſectus tria oſſe mò nouit: aut ex his cognoſcit, palaàmigitur ꝙ non poſsint eſſe plura.
Alia aũt alijs principia ſunt ſenſu cognita aut conſequẽtia. Mens autem
in his non laborat, æterna enim eſt uelut& ſpecies. Æternorũ aũt quæ- dam nõ mutantur, ut Deus:quædam ſucceſsione, ut cœlum:alia circui
tu. Species igitur immotæ ſunt, ſed non ut ſupremi intellectus, uerum ut mens. Non laborat igitur mens, quia in tempore nõ eſt, imò contem
platio ipſa animum exhilarat,& iuuentutem producit. Viuimus enim
tantummodo dum contemplamur. Vita ea uere ſola eſt, quæ diuis con
uenit ſempiterno æuo:talis autem hæc ſola in nobis. b Immutant uerò& præter lætitiam affectus omnes reliqui corpus i- a ſeclus anim
pſum,& cum eo etiã uitę ſtatũ, quodex his erit manifeſtũ. Delectantur ꝗuo pacto cor-
atq; triſtant᷑ alijs atq; alijs ſenſus omnes. Sed& ad delectatio nẽ ipſam fus mutent. ſpiritus extrà feruntur, refugiũt ex triſtitia intrò, uehementib. quidem b in affectib. celeriter, in paruis tarde ac ſenſim. Cuùm ſpiritu uerò& ſan-
guinem ipſum ferri palàm eſt. Cum uerò extrà fertur, dilatatur, refrige
ratur,& confirmatur ſi robuſtæ ſint uires. Cum uerò contrahitur, cõcul catur, atq; abſumitur. Calor ſi confirmetur, fiet concoctio, ſomnus con- ciliatur, digeruntur excremẽta, curanturq́; morbi:quod etiam inferius
edocebimus. Contracto uerò calore ſomnus prohibetur, concoctio ui-
tiatur, retinentur excrementa, morbiq́; creantur. Dicendum eſt igitur nunc de paucis animi affectibus, ut eadem ratio rinori eßt- ne alios aſſequamur. Igitur in timore cogitur illicò cõfertimq́; ſanguis cuu.
in interioribus partibus:unde tremũt homines, uox tollitur, aut labat,
pallet corpus. Quòd ſi perſeueretac ingens ſit, canitiem inducit: contra
ctoq́; intus ſanguine, aut tabeſcit homo, aut phlegmone excitato mor-
tis ſubit periculũ, quidam etiã ſubitò extincti ſunt. In triſtitia uerò non Triſtitiz. cõfertim, ſed ſenſim calor redit, ideoq́; nõ nutant crura, nec repentè mo riuntur, ſed uigilant, non concoquunt præcordia, ſuffocantur iuuenes,
tabeſcunt prouecta ætate cacochymia, malusq́; color,& morbi uarij.
Ob hanc ſeu ob timorẽ referũt Melibœã Amphionis& Niobesfiliam, Meliba. tuò fuiſſe. Inde Chlorim deinceps uocatã. Ira effundit calorẽ extrà ſubi„ tò, ſed tamẽ prius adeò feruet, ut in calidiorib. tẽperamẽtis ac ſicciorib. febris excitet. Omnib.certè incaleſcit corpus totũ, unde utilis his quib.

406 DE ANIMA ET INTELLECTV
Letitie. uel abundat pituita, uel triſtitia, aut timore habitus marceſcit. Lætitia o uehemens ſanguinẽ ſyncerũ extraà fert, ut in uirib. ualidis morbos cura- re ſoleat, in imbecillib. occidere: eſtq́; iræ medela, magis uerò timoris.
gpei. Sed ſpes tyſſtitiæ contraria eſt, ſenſimq́; ſi ſine timore ſit, naturalem calorem diffundit. Vnde inter omnes affectus animi ſola ſpes omnibus utilis eſt: cõcoctionem& dulces ſomnos parit: unde etiam corpus be,
ne coloratũ reddit ac pingue: immoderata tamẽ ſpes gaudio fermè ſimi lis eſt, nec ſomnos admittit. Omnis enim uehemens ſanguinis motus
verecundie. ſomnum tollit, cum ſomnus ſpirituũ& ſanguinis quies ſit. Verecun.
Mirabilium in 21 Of 1 hominibus effe tur, ectaſin& ſtuporẽ inducant: quos ſiuras aut nouacula incidas, nihil D
dia uerd ex ſpe conſtat ac timore, ideoq́; ſanguis duplici motu in ea flu- ctuat. Pueris acuirginibus familiaris eſt, gratoq́; rubore ora ſuffundit:
nec uexata ut in metu detrimentũ affert, ſed odium potius. Eſt autem
0⁴j. odium& ipſum ex ſpe compoſitum, ſed& ex triſtitia, non metu. Inui- nuidiæ. dia uerdò odium tenue eſt. Palàm igitur eſt, qu inam ex odio& inuidia corporis affectus proueniant. Sed amor cum odio cõtrarius ſit, erit ſu- ſpecta lætitia, nam ſpei ſuſpicio contraria eſt: dico quidem firmæ ſpei, ueluti inconſtanti timor. Suſpicio uerò timor eſt paruus, uelut audacia
Amoris.
Suſpicionis.. ¹—. 3. . 4 1 U nia 111 Ut 8 lelene ſpes maxima. Differt àlætitia, quo raq; eſt firma ſpes, ſed in au
dacia finis eſt mediocris, in læticia iucundus. Meminiſſe autem horum inferius diligenter oportet, ut phænomena intelligantur. Adeò uerò immutãt hæc omnia corpus, ut ſi cum melancholico humore iungan-
ctuum cauſe. ꝓrorſus ſentire cõperies: alij iacent uolentes ut mortui: alij etiam diui-
nant: hæcq́; pro magnis miraculis apud imperitos habent᷑, cum tamen
7. Aphor. a0. dicat Hippocrates: Si lingua repentè incontinensfiat, aut aliqua pars
corporis ſtupore elanguit, tale eſt melancholicũ. Sed Galenus ſenſum
huius minims eſt aſſecutus, ob hocq́; de mirat᷑ antiqui magiſtri dicta. Affectus igitur animi corpora mutant, ſoni autem animiaffectus: ne ceſſe eſt igitur ſonos corpora mutare. Omnium autem affectuum ma-
ximi ſunt timor& fortitudo: at hos mouere poſſunt ſoni: indicio ſunt
clamor in ini- tubæ Laconicũ inuentum, tympana barbarorũ, cornua& clamor Ro- tio pugnæ uti- manorum. Nam Romani ſub pugnæ initio adeò magnis clamoribus
ü⸗
obſtrepebant, ut Ioſephus coactus ſit Hebræorũ ſuorum militum au- res obſtruere, ne uel ſtrepitu terrerentur, aut attoniti fierent. Sæpe con- tingit præteruolantes aues ob eum clamorem excidere. Conſtat igitur ſonos multum ad fortitudinẽ facere, igit᷑ ad alios animi affectus. Nunc pro clamoribus boant machinæ igneæ non inanii, ſed exitiali ſtrepitu. Quantum uerò corpora ex affectibus animi patiunt᷑, indicant qui dum cogitant intentius, neque uident neque audiunt. Oculis igitur apertis aut auribus non uidere aut non audire, non licet: at licet intentius co- gitare, ob idq́; minus ſentire, ut etiam quandoque cogitationi intentus dolorem haud ſentiat. Neceſſe uerò eſt in affectibus animi corpus pati,
quoniam hi non ſine corpore fiunt. Intellectus uerò non immutat, niſi b b uel
4

t, quinamexoui- cumodio Ctni cſt: dico quitats moreſt panugrin unnqzeſtkrmigt lus. Meminilem emaintelligum. elancholicohum ras aut nouaahm tes ut momuie mperitos hlri ontinensfua holicũ. Sela nirat antiqmsi niautem znntE mium aumreh rre poſſuntms arorũ cornulim io adeò mgsi- rrorũ ſuomm t attoniti fecte em excidere 4 4 G
9 3 1
LIBER DECGIMVSQVARTVS 4⁰0
A uel quia cũ ratione& imaginatione operari illũ neceſſe eſt, uel quia dũ
intelligit delectat᷑ torus homo: ipſe enim intellectus omnino à corpore per ſe ſeparatus eſt. Nunc enim dum hæc ſcribo, meus intellectus eſt ea quæ per ſcripta hæc tu intelligis: dumq́; medica pertracto, medicina: dum de numeris ſcriberem, tunc nu merus erat, adeò quod alijs omni- bus qui diuerſa ſcripſerunt euenire neceſſe eſt, ut dum mea relego ſcri- pta, alius mihi fuiſſe uidear ab illo qui nunc ſum. Verum medio tempo re principia intelligit, nec percipit homo, uelut neque ſem per ſentire ſe percipit, cumabſtracta eſt mens. Cum igit᷑ dormit homo, aut adhuceſt infans, aut ebrius, licet uideat᷑ ociari, intelligit, ſed nõ fito peratio haben
ti cõmunis: nam cùm reſipiſcit abſq; negotio rurſus intelligit. Tterna
igit᷑ eſt forma intellectus, quoniã noſter intellectus dũ hæclegis& con
templaris manet& eſt, eademq́; ſunt formæ ſcilicet ac ſpecies rerũ uni⸗
uerſaliũ uſq;ʒ in æternũ. Videntur igitur maximè ſapientũ immortales animi, anima uerò flamma quædam, aut non ſine illa, neq; enim ab ſq; motu conſiſtere poteſt. At in ſenſu non fit immutatio, propterea perit, & etiã quod ſentitur idem nõ manet. Quare neq; eodẽ modo imagina- muraut utimur ratione. Memoria quaſi intellectui ſimilior eſt. Eaordi
ne iuuatur, quoniam quæ ordine cõſtant, tam facile continent᷑, ut quaſi unum reſerãt. Duplex eſt, rerum ac uerborũ: alteraq́; alteri pręſidio eſt, Memoria art-
unde etiam duplex:artificioſa memoria, rerũ quæ imaginibus conſtat,
olim inuenta traditaq́; à Cicerone ac Quintiliano, qua uerbacontinen
tur:& uerborum, qua res tum etiam uerba cõtinentur: conſtat primis nominum ueletiam initiorum ſyllabis, è quibus uerba tum carmina fi-
unt. Eiuſdem generis quæ numerorũ coniunctione conſtat: mirumq́; quantum uterq́; modus extemporaneis actionibus ac ludis conducat:
unde tam pulchri inuenti noſtri mercedem accepimus, ſcilicet opinio- nem memoriæ, quæ nos plurimũ iuuit, cum tamen lapidi atq; huic in- uento debeatur totum quicquid eſt, præter paſsiuam memoriam, quæ in nobis uiget. Actiua uerdò, atq; præcipuè artificioſæ utrunq; genus, ab imaginatione maximè iuuatur. Nec eſt fermèartificioſa memoria a- liud quicquam, quàm translatio rerum& uerborũ ad ordinem ac uim imaginatiuæ, quæ tamen tantum affert cõmodi uerborũ ſcilicet ac nu- merorum, ut facilius centum cum ea quàm decem ſine illa recitare poſ- ſis. Ratio tamẽ omnium uirtutum mortalium princeps eſt, hominiq́ propria ut mortalis eſt. At uerò ut intellectũ poſsidet, artes& ſcientias excolit, artificioſaq; inuenta quædam, quæ adartes non pertinent, quo niam utilitate carent, aut incerti ſunt generis: omnis autem ars, eſt generis certi atq; utilis. De incertis igiturat- que inutilibus primò dicendũ eſt. b
ficioſa duplex.
Memoria
baßiua.
3 s 8— v “

Cur alterius me„ dio tabulæ per- 8 SS cußæ minime 8
franguntur.
Vitrea uaſa i-
gni expoſita ſur
culo ſuppoſito,
408 5 LIBERXV. de incerti generis aut inutilibus ſubrilitatibus.
JIVSMODI ſunt hæc. Cur ſi ſuper tabulam aliam ictus incidat, nõ adeò frangitur ſuppoſita tabula, ut in cuneis
igen dis: certè quia ictus per totam ſuppoſitam tabulam —) diſtribuit᷑, unde minor euadit in ſingulis partibus: nec cogit᷑ pars deſce ndere alia relicta, quod maximeè fractu- ræ initium eſt: eo etiam intermedio temperat᷑ ictus: aer quoq; cum im- pulſu careat, uiolenter ingredi non poteſt ſecundam tabulam ſubie- ctam, quare nec diuidere.
Simile illud, cur uaſa uitrea igni expoſita ſuperimpoſito ſurculo non rumpant᷑: quoniam lignũ nõ incaleſcit, cogitq́; ut uitri partes miſcean-
cur nõ rumpan tur: frangit᷑ autem, quia aqueum humidũ prius in flatum conuertitur.
tur. Inſtrumentum ludicrum.
Verùm nullius uſus eſt inſtrumentũ ex ſeptem annulis. Bractea fer rea digitum lata, palmi longitudine, tenuis, in qua ſeptem foramina ro-
tunda, anguſta æquisq́; ſpacijs, ſecundum longitudinem diſpoſita, ſe-
ptem excipiũt uirgulas tenues, altitudine unciæ fermè, mobiles inimo,
& in ſuprema parte circumflexas, ut annulos digiti magnitudine inclu- D
ſos retineant, ipſæ uerò uirgæ à ſequenti annulo infra flexuram conti- nentur. Ob idq́; omnes annuli præter primum, ab antecedente, ne exi-
liant liberè extra anteriorem uirgam prohibent᷑: ferrea omnia& ferrea etiam nauicula, cuius ſpeciem ad unguem in margine reddidimus, lon- ga lataq́; pro magnitudine ſubiectæ laminæ. Hoc inſtrumento ludus excogitatus miræ ſubtilitatis. Primus ſecundusq́; annulus per inaneà ſpacium immittit᷑, inde nauicula per eoſdem annulos, poôſt illorum pri- mus per inane A demittitur, poſt quem tertius annulus per nauiculæ uacuam mediam partem, ut primi duo ſurſum trahitur, illiq́; nauicula intruditur:tum etiam primo ſurſum deducto, iam tres circumambiunt nauiculã ipſam: demittes igitur duos primos exempta prius nauicula, ita illa ſoli tertio incluſa manebit, inde quartum ſuperinducere licebit, ut omnis hæc induſtria tribus præceptis contineat᷑. Primum, quòd an- nulus ſurſum trahendus dimittendusue, unum tantum habeat ante ſe cui nauicula includatur. Secundũ, ut dum demittis unà ſemper primos duos demittas,& unum trahas, uel unum demittendo duos primos tra has. Tertium, ut quocunq; ſurſum tracto uel demiſſo, omnes qui ante ſunt ſurſum trahere neceſſe eſt, ac rurſus demittere. Primi itaque duoà nullo alio impediuntur, ne intercurrant: primum uoco eum annulum, qui liber eſt in LXIIII. uicibus. Si ſine errore agatur nauicula, in om-
nibus includit᷑ annulis, uirgasq́; omnes incluſas cõtinet in XX XI. alijs
b in

KXV. utinutii us.
riſuper ube uppoſita ndu B
d
er lotam ſo oled aaditin ſ 1 ad relicka, quod un elt ſccundam
4
12 ſ uperimpolipin ogiiq; uUt uim pun upriusin flaunm erſeptemanmule uis inquaſeptuin im longitucumt uncx ſermemh llosdigitiman annulo infratm imum, abzmmn hibent᷑:fenaum nin margincamt ne. Hoc— undusq; ama mann ulositin ertius annuspolt ſſum trahim liqr
LIBER DECIMVSQVINTVS. 4⁰9
A utL XXXX Vv.ſint ab abſolutione ad primi tranſitum ſeu ultimi, redeat
uerò totidem. Igitur circulus perficietur totus in Xx c. uicibus. Inu-
tile eſt hoc per ſe, ſed tamen ad ſeras artificioſas arcarum transferri po-
teſt. Similis ſubtilitas eſt in latrunculorum ludo, ſed delectabilior ob Laträculorum uarietatem& contentionem: ut enim nauicula in genere illo eſt ſubti ludus ſubtilißi- liſsimæ inuttionis, ita latrunculi inter ludos omnes: ſcripſimus autem ¹¹“ de ludis quatuor libros olim. b 8
In eodem genere eſt modus cognoſcendi chartam excogitatam. Fac charta excogi ut mente illam cõcipiat, mente inde oſtende per ſingulas: ubi annuerit, tata quomodo digito illam clam ſignabis, illicoq́; miſcebis, inde inuentã oſtẽdes. Alij cognoſcatur. eam notæ anteponut miſcentq́;,& antequam ſeparetur uident, inde ſe- parant, aut arbitrio ſocij relinquũt. Alij numeris ſæpius diuidentes ue nantur. Inutilis etiam eſt illa ſubtilitas quæ docet omnia cõ mercia pre- Commercia om cio quadrantis dirimi poſſe, etiamſi rei æſtimatio ſit decies centena mil u ahf lale lia. Sit equus, eius gratia exempli, precij ſcilicet decies cẽtenum milliu, rinipaſſe quem mihi uenditurus ſis ea pecunia: oſtendere uolo quadrante poſſe dirimi uenditionẽ. Nam ſi offeram quinquies centena millia,& renuas, offeram nouies centena millia: quæ ſi non recipis, offero nouies cente- na& quinquaginta millia: quæ ſi renuis, iterum offero nouies centena octuaginta millia: quòd ſi his aſſentiris, offero nouies centena ſeptua- ginta millia: quæ ſi non recipis, offero nouies centena ſeptuagintaquin que millia: quæ ſi non recipis, recipias autem gratia exempli nouies cente na ſeptuaginta octo millia, quæro an recipias mille minus? inde quingenta? tandem ad centum,& quinquaginta, inde ad decem, dein- de per ſingulos denarios, inde nummos, poſt quadrantes, imò etiam o- bolos progredieris, donec eò ueniat ut obolo uenditio dirimatur. Id fa cilius oſtendes ſi obolis ſingulis auctis interroges: nam in alterum duo rum abſurdorum incidere cogetur, uel ut oboli additione uendat quod prius nolebat ante oboli additionem, uel ut nullo precio uendere uelit. Heęc itaq; noſtra arguta inuentio ad nihil utilis eſt, egregia cum ſua ſub- tilitate, niſi ut reſpondentẽ ſophiſtica quęſtione inuoluat& fatiget. Sed in omniali mẽto excrementum: nex ubi excrementum ſine alimento. Tertium genus inutilis ſubtilitatis in Raym undi Lullij libris ſpecta- Ræmundi Tul re licet. Res prorſus riſu digna, o ninem uelle tradere doctrinã, nullam 1i ſubtaliias ri- noſſe. Plauti diligentia minus eſt eò deteſtanda, quo minus laboris in- u ilgens ſumpſit in conſcribendis nominibus fabularũ per literas, quæ cuiuſq; ſabtilitas. 4
uerſus argumẽti initium faciunt. Atille per combinationes omnem ut
dixi doctrinam tradere pollicitus eſt: cumq́; nihil ſubeſſet artis in locis 211⸗—.—... illis cõmunibus, dum artem ſubeſſe quidam arbitrarentur, non ſolum
qui admirarent᷑, ſed& qui ſuſpicerent& exponerent inuenit. Dumq́;
expoſitores ſe præſtant, non explicare difficultatem, quæ nulla eſt, ſed inducere conantur. b
Eiuſdem argumenti, id eſt, fruſtra perditæ operæ eſt libros com-
Ff

4¹0 DE INVTILIBVS SVBTIILITATIB. ponere, in quibus ſi quod oſtendere nõ poteſt totius argumẽti funda-
mentum neges, omnia prorſus corruãt. Velut qui rerum naturalium
originem principiaq́; ex oraculis Sibyllæ,& poetarũ ambiguis& fabu
Ioſis autoritatibus uenatur, oſtendereq́; nititur. Videntur enim morta
lium chariſsimã docere ſupellectilem, tempus inquã, effundere. Itacʒ
meritò genus hoc ſcribendià Galeno in libris de decretis Hippocratis
& Platonis damnatur, improbatur, reijcitur. Quidenim abſurdius, ne
ſtultius dicam, q́; in ſerijsrebus,& quæ firmiſsima indigerent demon-
ſtratione, teſtimonium ab oraculis& poetis petere, quorum mens ni-
hil minus cogitabat quàm quod ſcriberent? id ſolum quærentibus illis
ut numerus impleretur, car menq́; ſonaret. In eodem genere collocan/
tur Theologi naturalibus rationibus cõtra philoſophos diſputantes,
& hæreſum omnium inuentores,& qui de ſigillis ſub certis cœlorũ con ſtitutionibus faciendis loquuntur,& qui de magia naturali à numero-
rum ratione ſumpta, ut Agrippa infelix: nam numeri, ut rectè Ariſtote
Quæ ſeribitur les dixit, actionum& mutationum nõ poſſunt eſſe principia. Ea enim tria habere de uæ ſcribũtur, tria habere debent, utilitatem pręſentem, certum finem,
bent. Rhabani ſubti-
inexpugnabile fundamentũ. Quapropter& Rhabani ſubtilitas inter
litar mira. inutiles cenſeri debet, laboris immenſi& admodum curioſa. Hicſimul ..— 2.. 3
carminis& numerorũ legem ſeruat primò, tum imaginem figurarum
ſitu literarum explicat, literis in figura incluſis: rurſus ſenſum& hiſto-
riam continet figuræ, atq; his etiam carmina conſtruit. Tota uerdò ſerie D
carminum omnem explicat denuò ſenſum figurę cõtentæ: ſic cruces, ar bores, auesq́;, alia que innumera hac arte depingit, cuius hoc unumſit
exemplum:
Arbor odore potens F. r 0 ndoſo uertice nata
Qua ſumma uere ſacr o u f Hortus ditatus& par c u Floribus& foliſs mil Omnes excedens alt Ia s Cum totã pie magnu s u e Ambit uero h onorl a et Stans homo li Dæmonis horrendusr e m Arbor ſola tenens ua r i Purpureo regis ſub It ac Aeterno es radio ſt ant Aedes turritæ ex hoſ c d u
uor ho cn a ti oni
luit ordine berta⸗
ĩ nullis in orbe eſt
leno germine diuer
rauitudine ſyluas
ſtit h j onosq decus;
us loq uitur ea uoto denegat atra.
ſciri laude moueri
os uirtute colores
tu roſcida fulgens
in te nam pie uincla.
dum es nomine beata.
Si animaduertas deſcendendo legitur carmen hoc:
Forma ſacrata crucis uenerando fulget amicku.
Et rurſus dumè dextra in ſiniſtram tendis, hoc aliud in ſepto:
Magnus ueſtit honortlætus loquor hoc nationi.
Quæ ſi coniunctam in ſe haberent aliquam utilitatem, ſumma dignum
laude hominem arbitrarer: nunc uerò tam operam irridere licet, quàm
etiam ingenium admirari. Placere poteſt exemplũ, copia hor
um certè tædium

ollunt eſſe priua! nem prelentemem terI& Rhabanilbis admodum cral no, ium imaonm cluſis: rurſusſal nna conſtrii ſa mfigurę cõrnein depingit dum
ertier nuls ne bertas
LIBER DECIMVSQVINTVS. 411
A tædium parit. Hocq́; unum fermè eſt commune his, quorumnullus in-
ter hominesuſus eſt.
Eiuſdem, ſed aliquantò utilioris argu menti ſunt libri illi quatuor procli libri n Geo metrici Procli in Euclidis elementa: nihil enim nouũ docent, ob fpectant ad ar- idq́; ad artem nõ ſpectant. Quia tamen uaria eſt ſubtilitas, illa nõ unius daue eohee prorſus generis, ut in Rhabano& Lullio, ideo non omnino ut inutiles
abijci& ſperni debent. Nam& ipſius ſubtilitatis cum plura fuerinte- xem pla, ars quædam etiam erit.
Igitur conſimili argumento quale fuit Procli, oſtentatione potius iu QAuomodo quæ uenili, quàm utilitate manifeſta, tum ego tum Ludouicus Ferrarius pau bair euen cis in diebus inuenimus, quònam pacto quæcunq; ab Euclide demon hedjeran⸗ hun ſtrantur, uariata circini latitudine, à nobis ſub quacũq; latitudine illius abſq; ula pro- Acõtradicente propoſita inuariabiliq́;, præter circulorum ſolam inſcri boſiti unius tan ptionẽ ac circunſcriptionẽ, perfectè à nobis poſſent oſtendi. Et quam- etee a u uis dum hęc ſcriberemus, Ludouicus ipſe hanc totam demonſtratio nẽ poßint. typis exceptã edidiſſet optimè, quia tamẽ opus illud cõtentionis gratia ſcriptum eſt, haud arbitror ſuperfuturũ, cùm nihil aliud fermè egregij contineat,& ſi quædam ſint egregia, ſeorſum tamen poſita ſunt,& non unius generis, ita poſtulante materia: quo fit ut operæprecium eſſe du- xerim, ne quandoq; tam rarum ſubtilitatis exemplum periret, illud de
nud hic ſubijcere. ſed quomodo: breuib. demonſtrationibus, ne abhor
rentes à Geometricis tædio capiantur. Igit᷑ primò quarta primi elemen
torum uelut ab Euclide demonſtrat᷑, cum nullius præcedentis alterius propoſitionis auxilio indigeat, erit demõſtranda. Inde quinta: nã quod Primi
ad demonſtrationẽ attinet, ſola quarta, quã primã uocabimus, ut quir Eucl. Noſtre, tam ſecundam, indiget: qudò uerò ad protrahendũ lineas circuli ampli--„ tudo nobis propoſita ſufficiet, cum lineas quantũlibet in directũ proo-:, ducere liceat. Inde tertia erit nobis, quę octaua ab Euclide in primo ele mentorum ſcribitur. Collocato altero trigono ex aduerſo ſuper baſim,
lineaq́; à uertice ad uerticem recta ducta:nam conſtat, ut etiam à Proclo
oſtendit᷑ in tertio libro ex ſecunda,& animi cõmuni ſentẽtia, trigonos
habere angulos ſupremos,& latera illos cõtinentia æqualia, igit᷑ ex pri-
ma erũt æquales: transferre aũt trigonos licet, cum Euclides in quarta b ſua propoſitione id admittat. Quarta nobis erit nona Euclidis in primo-⸗ 4 libro, nam de illo intelligo donec alterius libri mentionẽ adiecero. Igit
factis lineis angulũ continentib. æqualibus iuxta circini latitudinẽ pro
poſitam, circulos duos ſecundũ datam latitudinẽ factis centris terminis
linearũ deſcribam, ſecãtes ſe in angulo propoſito& ex aduerſo, ad quã
ſectionẽ è cẽtris circulorũ ductis lineis, inde è ſectione ad ſectionem ex
tertia harum& circuli diffinitione illicò patet propoſitũ. Quòd ſi quis
adeò peruerſus ſit, ut nec admittat circulos alibi ſe ſecare quàm in angu-
lo, ducta linea inter fines angulum continẽtium recta, toties utrinq; cir-
culos repetemus, donec ſe tandẽ aut ſecent aut contingant. Per ſecundã
FE 2

4¹* wi INVTILIBVS SVBTILITATIB.
Euct, Noſræ,& Primam harum aſſequemur, tandemq́; per tertiam propoſitũ angu-« lum, ducta ex angulo ad aduerſam circulorũ ſectionem recta, bifariam 10 ſecari. Quintam ſtatuemus decimam Euclidis, per præcedẽtis modum 3 6 uim ac figurã demonſtratã. Sexta erit undecima illius:hincinde ex pun cto dato, quantum eſt circuli latitudo capiemus: utraq; uerò per quin- tam diuiſa bifariã, erunt partes quæ ad punctũ iungent᷑ dimidiũ latitu- dinis circini, ambæq́ iũctæ ipſa latitudo, unde extremis illius lineę pro centris poſitis ubi circuli ſe interſecabũt, linea ducta ad punctum datum 13„ex tertia harum perpendicularis erit. Inde decimamtertiã, decimãquar- 14 ² tam,& decimãquintam Euclidis, ſeptimã, octauam,& nonam harum Peferefe d ſtatuemus, cum nullis alijs niſi demonſtratis iam hic indigeant. Deci-
ma propoſitio erit hæc: Propoſitis duabus lineis inęqualibus ſe tangen tibus, de maiore quantum æquale ſit minori abſcindere: eſtq́; hæc pars tertiæ Euclidis: at Euclidis etiam de non cõiunctis demonſtrat. Pro hac igitur demonſtranda, diuidat᷑ angulus quem illæ cõtinent indefinitali- nea, po ſtmodũ facto centro extremo lineæ breuioris deſcribam circu-
lum, qui ſecet mediã,& ubi ſecat facto rurſus centro deſcribã circulum
qui in terminum minoris cadet, maiorem aũt ſecabit ad minoris æqua-
litatem. Tranſpoſitis enim trigonis, quorũ uertices ſunt in puncto con iunctionis propoſitarum linearum, fines aũt ſectiones circulorũ cum lineis, ita quòd media diuidens baſis ſit cõmunis utriuſq́; ſecundummo dum conceſſumab Euclide in ſua quarta primi elementorũ, ni datæ li- neæ æquales fuerint, erit pars toti æqualis, quod eſſe nõ poteſt. Siuerdò dicas circulum è minoris termino centrũ habentem ad mediam nõ per uenire, toties per quartam anguli illi bifariam ſecentur donec attingãt: inde repetita demõſtratione propoſitũ habebitur, ut prius. Vndecima Par brime ui erit, ſuper datam lineam triangulũ duum æqualium laterum deſcribe- re: diuidemus eam bifariã, erigemus perpendicularem è ſectionis pun- cto per ſextam, completoq́; trigono per primam patet propoſitũ. Ex hac& præcedente abſq; circulis per modũ Euclidis illius ſecundam de
4 u monſtrabimus, quæ erit duodecima noſtra. At ex hac per modũ Eucli . u dis, tertia illius demonſtrabit᷑ generaliter, quæ erit decimatertia harum. „ Decimaſexta Euclidis,& quinq; ſequẽtes, ut ab Euclide ponunt᷑ demõ 1—₰ 1—.. 3
. ſtrabunt᷑, habebuntq́; locũ apud nos decimæquartæ,& quinq; fequen 18 16 I— Pus 2A „ u tium, quandoquidem nullis alijs q́; demonſtratis iam à nobis hucuſq; 20 s indigẽt. Simili ratione uigeſimaſexta& quatuor ſequẽtes, uigeſimæ no 21 19 3 8„ 8—. 4. 8„. 26 0 ſtræ& quatuor proximè ſequentiũ locum obtinebunt. Vigeſimaquin 17 tanoſtra erit apud Euclidem uigeſimatertia, quę ſic demonſtrabitur:iii 28 neas continentes angulũ æquales inuicem ad datam circini latitudinem
7.. 4...—
20 facies. Inde ſubtenſa recta minor erit per decimamoctauã ambobusla- 30 24..„,— P 3... 32„ teribus trigoni datum angulum cõtinentibus. Huic baſi igitur per deci
mamtertiã hocex puncto dato in linea ęqualem abſcindemus: inde rur ſus ſactis utrinq; terminis, lineæ iam abſciſæ centris deſcribemus circu- b los,
D

c didem
. ⸗
hfürtee, LIBER DPEGIMVSQVINTVS. 41
ncldus 10 n A 1os, qui ſe ſecabunt ex decimaoctaua, ut dixi: ductis ergo lineis ex com- Eucl. Naſtræ,
Meci Derpraat muni circulorum ſectione ad extrema lineæ ſubiectæ, iam palàm erit ex
Deunn lllius,d tertia angulũ in dato puncto, propoſito eſſe coæqualem. Sextam inde Denſhe toſe
1 us: Utr h loco uigeſimæſextę demonſtrabimus facillimè ex decimatertia demon xtæ primi ele- au lungen, d ſtratione, quæ cõtradicentẽ deducat adimpoſsibile: ſed placet uera de mentorum per
vunde exn dal monſtratione oſtendere: alium igitur trigonũ ex præcedenti fabricabo"umenti con
cluſtonem ſe lineaduchaai h baſim habentem baſi ęqualem,& angulos qui ſunt ſupra baſimangulis zon. ſeß
dacẽs ad neceſ- decmamteni 8 ſupra baſim propoſiti trigoni æquales Inde ſuperponendo baſim ba- ſarium. 24 ni,ceauam Änn ſiex prima harum cõceſſa ab Euclide, fiet per cõmunes animi ſentẽtias ratis am hicie. bis, fuperponendo uerſa uice ur latera demonſtrent qualia. Quo per⸗ us lineis ngguide acto, ſeptima utab Euclide ex ſexta ſua, ſic uigeſimaſep timaex præcedẽ„ 2, nori bleincec te demonſtret. Inde prima primi elemen. Euclidis, facto trigono æqui³ 28 Siundis demo i latero iuxta circini latit udinẽ eodem mo do quo facit Euclides,in termi 8 7 uemillecätne nis uerd datæ lineæ duobus angulis ædualib. illis trigoni ex uigeſima-,. rcoumm quinta harũ, quare ex trigeſimaprima erit tertius tertio, at Prioris trian- priuma 2 erbreuions dont guli ex ſecunda haruman guli ſunt ęquales, igitur& ſecundi trigoni:igi üscnmodn turexuigeſimaſextaerit trigonus ſecundus ſuper datam lineam conſti- mäur ſecabitadum tutus æquilaterus. Tri geſi matertia erit duodecima primi ele men. ex da u 33 ruuenices ſuman to puncto per trigeſimã harum datæ lineę duco æquidiſtantẽ, inde per es autſcctionesci ſextam ſuper deductam ex eodem puncto duco perpendicularẽ, do nec zmunis utriugh ex eadem parte occurrat datæ lineæ, cui cum occurrerit perpẽdicularis primiclememn B inſiſtet ex uigeſimatertia, cum prior iam ſit rectus. Poſt hęc quando qui Reſiduam pri- s, quod eſſerin dem nil aliud ſupponitur præter demonſtrata, liberum erit uſq; ad ulti 1 libri præter habentemaltri mam primi, relicta ſola uigeſima ſecunda, ꝑrocedere. nun enen riam ſecentuir Eadẽmque ratione totum ſecundum librum, ultima duntaxat pro- Ian Febn
abebitur, unt Ppoſitione excepta. Primas quoque ſexdecim tertij libri,& partem pri- timam. ualiummb mam trigeſimæprimæ propoſitionis eiuſdem, quam trigeſimamquar Teriij libri pri xqualiummat
culamun tam huius dicemus: namducta linea ex centro, per ſecundam harum, mæ ſexdecim endiculama conſtat angulum ſupremum æqualem eſſe duobus exiſtentibus ſupra 1 mobohitionas. drimam pam,. b baſim pariter acceptis: cum uerdò tres ipſi æuales ſint duobus rectis 34 ũ Euclidssis r ex trigeſimaprima, neceſſe erit fateri, ſupremum qui in circuli dimidio
conſiſtit eſſe rectum. Imò eodem modo ghud ibidemonſtrantur, reli- ux ent decmm quæ huius propoſitionis partes patère poſſunt. Totus etiam quintusli Quintus liber ut ab Eucidepus- ber, cum ex alijs non pendeat, demonſtrabitur liberè ea ratione qua ab eeeer mrqunrrs,Aci Euclide. Tum uerò& duodecim primæ ſexti elementorum propo-
mæ duodecim
onſtratis umälu ſitio nes, cum demonſtratis iam tantum indi geant. Iam uerò decimam- byopefiuoner atuor ſcquär tertiam ſexti demonſtrare pro trigeſimaquinta oportet: iunctis igitur“ 35 obeinebunt. 9 lineis ad punctum ſecundũ rectitudinem per decimamtertiã, qu g ſint A
„ Aueſtc demoll CX& CB, ducam perſextam AF, quam per decimamtertiam faciam du
1* m circinilss plam circini latitudini, ductaq́; B F ducam per trigeſimam C E æquidi-
Mdas dauimt ſtantem B P,& faciam C G æqualẽ E F,& C k æqualem E A, per deci-
imam gaßh mamtertiam. Cum igitur ſit proportio ex quarta ſexti element. ut à F,
us. Huic 3 enss ad A B, ut AEadAC ‚erit ex decimanona quinti element. A EadA C, nhunn rf;
ecel

Rucl. Noſtræ,
4¹14 DE INVTILIBVS SVBTILITATIB.
1 mam eiuſdem quinti elementorũ: ideoq́; ex decimaquar N ta eiuſdemſi kC eſtmaior AC, uel æqualis, uel minor, AS ita CG maior, æqualis, aut minor cB. Cum igitur ko 2 N æqualis ſit AF, diuiſa per medium in, per quintam de- 1 ſcribetur ſemicirculus ſecundum propoſitam magnitu-
AHCS 3 S dinem, quia AF fuit dupla illi latitudini per ſextam: eri- b go igitur c x perpendicularem,& ducta 6L ex ſectio- ne circuli& perpendicularis, ducemus B illi æquidiſtantem per trige ſimamſextam:conſtat igitur C N eſſe proportionalem inter AC& o: nam, ut demonſtratum eſt, ut k c ad Cà, ita G C ad CB, quare ut k ad CG, ita RC ad Cß: at ex quarta ſexti ut CG ad CB, ita LC ad Cx: Lc autem ex octaua ſexti elementorum& trigeſimaquarta harũ eſt inme- dia proportione ko&: G igi?& Cx in media proportioneA C& cß. vkima ſecundi Ex hac habetur ultima ſecundi elementorum, quæ eſt trigeſimaſexta. elementorã:s6. Eadem ratione perficiemus Euclidis demõſtrationibus omnes ſex- Reliquum ſexti tielementorum propoſitiones, ultima duntaxat excepta. Inde decimã npeno er e ſeptimam tertij elementorum aggrediemur. Hæc erit trigeſimaſepti- ranij ma. Ducta igitur ex paincto præter circulum per centrum recta, ſumã Tucl. Naſire, mediam per trigeſimamquintã inter totam, quæ ex puncto uſq; ad cir- 8 27 cunferentiam interiorẽ,& illam quæ ei exterius adiacet, inde ſuper ter-
minum inuentæ erecta perpendiculari ſecundum quantitatem ſemidia o
metri circuli, ad quem ex puncto propoſito cõtingens ducenda eſt, con
cludo triangulum. Ergo huic angulo contento ex ultimo ducta& per- pendiculari, ſeu oppoſito proportionali ex uigeſimaquinta, facio angu
lum in centro æqualem uerſus punctum propoſitum, ex quo ductare-
cta ad extremum lineæ quæ angulum facit, ubi ſcilicet circulum tangit contingens erit: nam ex ſexta ſecundi elementorũ,& quadrageſimaſe-
ptima primi eiuſdem, linea ex puncto ad centrum æqualis erit lineæ ul-
timò ductæ, quæ recto opponitur: ex prima igitur harum angulus ille
in baſi iuxta circunferentiam rectus,& ex decimaſexta tertij elemento-
Reliquun ter · rum producta contingens. Reliquæ omnes tertij libri præter uigeſimã ij libri, exce- quartam& trigeſimamtertiã, demonſtrantur ex iam demonſtratis. In 8 4.*, uigeſimaquarta demonſtrabimus locum centri ut Euclides: perficere circulum non eſt poſsibile, cum repugęnet iam promiſſsis, illatamenute
mur, quia non eſt opus niſi in circumiſcribendis aut inſcribendis circu-
3 35 lis, niſi centri inuentione, ut demonſtrabimus. In trigeſimatertia etiam tertij abſoluemus quotquot uoluerimus angulos ſupra datam lineam, qui omnes, ſi circulus ſupra illam deſcriberetur, in circunferentia illius eſſent. Id prius auxilio trigeſimæquartæ tertij, quæ abſq; trigeſimater- tia demonſtratur in propoſito tuo circulo, abſoluemus, inde per uigeſi mamquintã ſupra conſtitutam lineam: ergo erunt hæ nobis loco trige-
ſimæoctauæ,& trigeſimænonæ, ſicut ultima ſexti elementorum pro quadra-
ut E Fad CB, quare kCad Ac, ut G ad cB, per ſepti-

rigefmaquam bei mediapropanann Sanſuechae demõ tionddond luntaxat excepelt mur. Hæc ertne vulumper ceunnt am, quæexpudr xteriusadiacns- ccundumqumm
dto cõtingestmm
atento exultnut ex uigeſimauc propoſitun 1 it, ubi ſcilicrtui
1 1
A quadrageſima. Poſt demonſtrabimus primam quarti elementoru hæc erit nobis quadrageſimaprima:per duodecimam ſexti elementorũ Vli ſexii
lum: fiat ex eadem duodecima ſexti elementorumut G Fad
LIBER DECIMVSQVINTVS
4 5½
m, Eucl. Noſtræ,
40
conſtitutam, ut ſit latitudinis circini propoſiti ad à lineam, ut ſemidia-"'Wai u
metri circuli, in quo eſt linea inſcribenda ad lineam inſcribendam, in- de collocata àA in circulo mihi permiſſo, expleo trigonum duum æqua lium laterũ,& angulo in centro circuli permiſsi, quem ſubtendit linea Aæqualem, ex uigeſimaquinta facio in propoſiti circuli centro. Con-
ſtabit itaque ex trigeſimaprima harum trigonos eſſe ſimiles, ſubducta
ſemidiametris recta, quare ſemidiametri conceſsi ad A ut ſemidiametri propoſiti ad ſubductam ex quarta ſextielemẽtorum, talis uerd fuit ſe-
midia metri propoſiti circuli adlineam Propoſitam, igitur ſubducta eſt primi
æqualis propoſitæ. 4 b b 22 4 Poſt hæc demonſtranda eſt uigeſimaſecunda primi ele-„.
mentorũ. Et ſint propoſitæ tres lineæ A B c, ſub conditio- Ae S
ne uigeſimæſecundeæ dictæ primi elementorum,& aſſumo
mihi conceſſum, cuius dimetiens D H,& medium eius D E„ 2E-
& ſit A maior B,& B maior C,& ex duodecima ſextielemen torum iam demonſtrata fiat D E ad EF, ut A ad B,& EF ad F G, ut B ad C:& quia B& C ſupponuntur longiores àA, e- rit tota E G longior E D, igitur G punctus cadet extra circu
—
FH, ita DPE ad u, cui Kadijciatur Læqualis G E, igiturut bF zſ& ad k, ita Lad FH. Quia uerò H F eſt minima quatuor quan
titatum proportionis unius, erit D F maxima, totaq́; D H
maior tota KL, ex uigeſimaquinta quinti elementorum: igitur per qua-
drageſimamprimam præcedentem collocabimus k L quomodolibet in circulo, ut ſit M O,& ex decimatertia faciam M N æqualem L, eritq; N
O æqualis K:& ducam ex centro ENP producendo ex aduerſo in Qo&
iterum ex eodem centro E M. Ex decimaſexta ſexti elem. productum KLoid eſt N⁸ in NO, xquale eſt producto DE in FHI, quia K& fuerũt proportione mediæ inter DF& FHI:& ex trigeſimaquinta tertij elem. productũ P x in NOæquale eſt producto ux in NO, igitur ex PN in NOfit quantũ ex DE in FHl: igitur cum P Qſit æqualis D H, erit NPæ- qualis FHI,& E Næqualis EF: EM autem eſt æqualis E D,& F Gæqualis L,& Læqualis M N, igitur FG æqualis M N, igitur trigonus EMN con- ſtat ex tribus lineis æqualibus D E, EF, FEG, igitur proportionis AB C:
fiant igitur ſuper A, anguli æquales 1& E, per uigeſimamquintã, eritq́;
trigonusille ſimilis E M N: igitur ex quarta ſexti elementorum propor- tio& ad latera reliqua ut EN ad EN,& MN, fed eadem erat ut Aad B,& C, igitur ex undecima quinti elementorum& nona, eiuſdem latera illa æqualia erunt B& C, quod eſt propoſitum.
Demonſtrata hac quadrageſima ſecunda, demonſtrabimus qua- ¹0 drageſimamtertiã, quæ erit decima quarti elementorum. Sit AB quam
Guan

4¹⁶ DE INVTILIBVS SVBTILITATIB. W diuido, ut docet undecima ſecundi elementorum in c, o
Noſtræ, A I1— & per præcedentem facio trigonum ſuper AB, cuiusu- num latus ſit ęquale A B,& ſit à Daliud ęqualeN C,& ſit B DP:quia itaq; A eſt proportione media ex decimaſe- 0ptima ſexti elementorũ, inter AB& BC, erit& BDæx- qualis ac proportionalis inter àB& Bc: ducta igiturli 1 E nea D C; erit trigonus BAD& DC angulo cõmuni, d KXlateribus continentibus proportionalium laterum,
ex ſexta ſexti elementorum: quare B D æqualis C D, quare D C æqualis cA,& ex ſecunda harum anguli CD A& Aæquales, at ex trigeſimapri ma D CB eſtæqualis utric;, igitur duplus adà.Sed per ſecundam harũ Dc eſt æqualis B,& per eandem B eſt æqualis AD B, igitur tam AD quàm B duplus ad A, quod eſt propoſitum. b b Reliquũ que- Ex his patet demõſtratas eſſe omnes propoſitiones quarti, niſi qudd ti libri elemen- non licebit circulũ circunducere aut inſcribere, ſed ſolum inuenire cen onum. trum: totaq́; doctrina Euclidis uſq; ad finẽ ſexti libri ſeu noni iam per- acta eſt. Vt uerd ad finem reliquorum librorum perueniamus, demon ſtrabimus quadrageſimamquartã, quæ eſt, ex quocunq; puncto india metro propoſito perpendicularẽ erigere, quæ ad contactum periferiæ circuli perueniat. Nam per trigeſimamquintam inueniemusproportio ne mediam,& per ſextam educemus illam perpendicularem ad lineam propoſitam ex puncto dato, pertingetq́; ad periferiæ locum circuli, cu- ius propoſita linea eſt diameter ex demonſtratione decimætertiæ ſexti elementorum, qua Euclides utitur. Cum uerò quadrageſimamquintã, quæ talis eſt: ſuper datam lineam triangulum angulum rectum ſupre- mum habentem reſpicientemq́; datam lineam, cuius latus unum aſsi- gnatæ lineę, quę minor ſit prima, cõſtituere, demonſtrare uoluerimus circulum deſcribemus nobis iam conceſſum, ductaq́; diametro ex duo- decima ſexti lineã ei ſubiungemus, ad quam diameter ſe habeat, ut pri ma linea ad latus illud, erit igitur hæc linea minor diametro circuli con- ceſsi, quare ex quadrageſimaprima collocabimus eam intra circulum, cõplebimusq́; trigonum, igitur ſuper primam lineam angulum inex tremitate, angulo contento ex diametro,& quarta linea æqualem per uigeſimamquintã facie mus,& lineam hanc productam ex decimater- tia faciemus æqualem aſsignatæ ſecundæ: quare ex ſexta ſextielemento rum completo trigono, fiet ſimilis primo& orthogonius. Quo inuen- to ad finem omnium eorum quæ ab Euclide ſcripta ſunt, tum ab Hy- pſicle addita Alexãdrino, abſq́; impedimento perueniemus. Sed hæc ut dixi ac ſimilia ad oſtentationem ingenij, utilitatem uerdò penènullam, in- uenta ſunt.

Propoſitonasqans b
cidere, ſedlohnne Rnẽ ſextilibniann lbrorum perna reſt, er quocucei re, qur ad counia quintam inuenem am perpendaain ad perifenelm onſtratione dtrr
mucro quases
zulum angttxen alincam, cusnm lere, demofi ſum, ductaqemmt uam diamenctn caminordiamac
417 LIBEKXVI. de Scientiis.
TNON uacantutilitate figurarum proprietatesill
Ncut recta motu plani eodẽ loco conſi ſtentis, utpote rotæ ſuper rem fixã. Sic enim regulę fiũt. Fiunt& recta exten
1
N ., 5 44 3—
—xx
ſione. Manifeſtũ eſt igit᷑ ex hoc, rectũ arte prius eſſe natura circulari, cir
——*... 4„. culũ aũt natura. Extrema uerò hæc, atq; ideo cõtraria ut periferiam:& quanto minoris fuerit ambitus. Omnes igit᷑ aliæ linea medię ſunt inter rectã ac circularem ac quaſi ex his cõpoſitæ. Circulii itur& rectarum
—
figurarũ certa eſt ratio, aliarum inconſtans, niſiut altera ab altera gene-
ratione pendet, ut coni ſuperficies à recta, à coni aũt ſuperficie parabo-
les. Ex ſuperficieb. autam nulla pęrter circularẽ generari dicitur, multò
minus rectilinearũ corporũ ullum. Rectilinea enim fiunt, non generan tur. Simpliciſsimum enim quod rotundum eſt, ut inter corpora ſphæ- ra,& inter ſuperficies circulus. Eius aũt duodecim propria ſunt. In hoc
igitur primo ſecantes ſe lineæ ſub eadẽ proportione partes conſtituũt. Angulusq́; contentusab illarum ſectione, angulis in circunferentia ſu- per utroſq; arcus conſtitutis pariter acceptis, eſt æqualis. Quadrilate- rum quod illi inſcribitur, duos angulos ex aduerſo collocatos, duobus rectis ęquales ſemper habet. Duoq́; eiuſdem rectangiſa ex oppoſitis la teribus conſtantia, rectangulo diametrorum quadrilateri pariter acce/
pta ſunt æqualia. Quadrilateri uerò quòd circulo circunſcribitur, duo
latera oppoſita, duobus reliquis ſibi inuicem o ppoſitis ſunt æqualia.
Eſt uerò capaciſsima figurarum pro ambitus ratione. Omnesq;; ſiguræ in eo contentæ, capaciſsimæ earum quæ ſub eiſdem lateribus contineri poſſunt. Figuræ ueroò in illo æquilateræ etiam ſuntæquiangulæ. Pun- ctum habet in medio, à quo omnes lineæ uſq; ad circunferentiã ductæ,
xæquales ſunt. Si extra ipſum punctus figatur, lineæ quotquot ad aduer ſam circunferentiæ partẽ ducentur, ductę in partem exteriorem rectan
gulũ efficient æquale quadrato contingentis ex eodem puncto. Quòd ſidiametros producatur extrà quantumlibet, alia uerd diametro in cen tro ſecet ad rectos, ex huius fine diuiſa portione quarta circunferentiæ in quotquot æquales partes, per earum ultimam recta ducatur ad eam quæ exterius in directo diametri adiacet, erit ipſa diametro adiacens æ- qualis omnibus rectis ex diuiſionum periferiæ punctis ductis perpen- dicularibus in ſubiectam diametrum uſq; ad aduerſam circunferentiæ partem, quæ quidem lineæ omnes ut palàm eſt diametro quæ exterius eſt producta æquidiſtant. Quòd ſi ab eadem extremitate diametrosli- neæ quotquot ſeu intrà ſeu extrà, ad adiacentẽ quidem extrà, ad circun-
G
v“— 5 8 “——. 4* 8 ſ
. 2OS 1e x ſe circuli proprie xaginta, quas nunc hic ſubijcere propoſitũ eſt. Fit enim uates w. as circulus motu non flexilis rei ex altero termino fixæ: ſi- 88& circu
apli creatio.

418 DE ScIENTIISA ferentiæ uerò partem alteram intrà ducantur, erunt in exterioribus re- ctangula ex tota linea in partem intercluſam periferia circuli,& in inte rioribus ex tota in partẽ reliqua diametro ad rectos ſtante intercluſam quadrato circulo inſcripto ſemper æqualia.
circulo,& h Quæ uerd circulo, hyperboli,& defectioni cõmunes ſunt, hæ ſunt.
FMon. mnde, Ducta ex cõtingente perpendicularis ſuper diametrũ iacentẽ in directo
nes proprieta- Puncti ex quo cõtingens ducta eſt, partes diametros ſub eadem propor
tesz. tione diuidit, ſub qua tota linea ex pũcto è quo cõtingens producta eſt adcentrum circuli ueniens uſq; ad alteram circunferentiæ partẽ, ad par-
temexteriorem ſe habet. Semidiametros quoq; proportione media eſt
inter eam quæ à centro ad punctũ exterius,& eam quæ à centro adlo-
cumubi cadit perpendicularis ex loco cõtingentis ſuper eandẽ diame-
trum. Cum uert Aterminis diametri duæ contingentes ducuntur, ab
eiſdem uerò punctis per idem punctũ circunferentię mutud adalteram
cõtingentem, erit quod ſub partibus contingentiũ his poſtremis lineis terminatarum rectangulum continetur æquale quadrato diametri.
corpora crea-(um ſemicirculus fixa diametro circunducit᷑ donec ad locum ſuum
21o. redeat, fit corpus quod ſphæra uocat᷑. Quòd ſi ſit portio ſemicirculo mi nor, fit corpus ouo ſimile, quodq́; ouale dici poteſt. A'maiore autem portione factum nomen non habet. Sed ſi rectangulũ quadrilaterum
eodem modo circundatur, fit cylindrus, quem columnam appellare li- cet. At ſi rectangulus trigonus eodem modo altero laterum rectum an-⸗ D gulum continentium fixo circunducatur, reliquo ſuper planum exten-
ſo, fit conus rectus ſeu pyramis. Huius tres ſunt ſpecies, iuxta laterũ re-
ctum angulum continentium totidem differentias. Nam ſi latera ſintæ-
qualia, fit rectus rectangulus conus. Si maius quod fixum eſt latus, acu
tus rectus conus. Quòd ſi maius ſit latus quod circũuoluitur, fit rectus
obtuſus conus. Rectum conum uoco ad differentiam illorum quorum
b inclinata eſt ſummitas, nec baſis circulus eſt. Omnis igi
tur coni recti primum baſis eſt circulus, quo plano inſ- det, ſeu obtuſus ſeu rectangulus ſit, ſeu acutus oxygo- niusue. Punctus autem coni ſupremus uertex dicitur.
Ex uertice ad centrum baſis ducta uocatur coni axis.
Quòddſi ſuper axem conus plana ſuperficie ſeu plano,
ut breuius dicam, diuidatur, figura ex plano quæ intra
conum cõtinetur ſemper eſt iſoceles triangulus, quem
‿ axis coni ſemper per æqualia in duos trigonos diuidit,
Noquorum quilibeteſt orthogonius: æquilaterus ueròæ-
qualis,& æquiangtilus triangulo illi à quo conus fabri
catus eſt. In prima igitur figura ſit orthogonius trigo- nus ADcC, ex cuius circũductu fiat conus rectus ABc, cuius baſis eſt circulus B E C F, ex illius centro D A linea, quæ fuit latus fixum trigoni, uocatur Axis coni, eiusq́; extremitates ſuperior dleh 8— c9 cHexll ulſelice
Aſerrer.

oneingentüühdmih requale quadtnis cunducit doneta Aodllt ponal
ale dipoteſt, I
cdſ nanguli s quemcolumm nodo altero barr ur, reliquo urs
f 1 9 en
squod ciruun diſſerentissms
ec haſis cimui
alis eſt circiuppß angulus ſt, Bn coni ſupremum aſis ductauom- 21s plana ſupeta tur, figuracxp
eſtiſoceles tru
alia in duosn
ſit rectangulus, ſeu acutus, ſeu obtuſus.
LIBER PDBCIMVSSEXTVS.
ro adrco- d A uidelicetà uocatur uertex coni. Si igitur planum diuidat conũ ſu per a-
xe A D, pars plani A B C intra conum contenta erit triangulus iſoceles ABC, quẽ palàm diuidere conũ per æqualia.] pſum uerò triangulũ ab
axe coni à D diuidi in duos triãgulos orthogonios AD B,& A C D, quo rum quilibet æqualis eſt æquilaterusq́; atq́; æquiangulus trigono APD
C primo, ex cuius circunductu factus eſt conus. Siigitur latus A D æ- quale ſit lateri D C, uocabitur conus rectus rectangulus:& ſi aD maior eſt p c, uocabitur conus acutus rectus:& ſi àD ſit minor D c, uocabi- tur conus rectus obtuſus. Quanq́; hæc diuiſio fer mè ſit ſuperflua: nam quęcunq; dicuntur cõmunia eruntomni cono, dummodo rectus ſi t, ſeu
Cum uerò conus rectus(deinceps autem breuitatis cauſa conum di- Creatio vuinq xiſſe ſufficiat, quandoquidem per conum rectum, cotum ſolum intelli- ſeuaxi inco
gi uolo)diuidetur plano ſuper trigonum AB Cad perpendiculum ſtan ti, ita ꝙtranſcat per aliquem punctũ conſtitutũ extra uerticem, puta, tunc uel axis ſeu dimetiẽs figuræ intra conũ clauſæ æquidiſtabit baſi ſe- cans ambo latera triãguli,& tũc figura illa erit neceſſariò circulus, utin
prima figura circulus G H. Deſcripſi aũt tam baſim q́; ſuperficiẽ ſecantẽ
circulos perfectos in prima figura, ut illos agnoſceres. In alijs aũt ſequen tibus figuris circuli longiores qᷓ; pro latitudine ſcribent᷑, ut conus& ſe- ctiones ex plano ad ſolidi imaginè trãslati melius repræſentari poſsint.
Quòd ſi planum illud per G tranſiens,& ad perpendiculum ſupra triangulum ſtans conum ſecaus biſariam, nam hoc ſemper eſt neceſſa-
rium, ſecet,& ambo latera trigoni àA B C, illius aũt figurę dimetiens nõ Surę b
æquidiſtet baſi coni, ſed quaſi inclinetur, fiet ſecunda fi- gura quę uocatur Ellipſis. Velut ſit conus AB CE, cuius triangulus per axem ſit A B C, in coni ſuperficie& latere trianguli punctus præter uerticem, quem ſemper G uo- co, ſicut& planum per G punctum,& ad perpendiculũ ſtans ſuper triangulum à E C,& conum induaspartes diuidens ſemper dicatur k. Si igitur G H quæ intra co- num clauditur, eſtq́; pars plani k, habeat axem G R ut in/— ſecunda figura, qui ambo latera AB& AC diuidat, nec ta ²= men æquidiſtet plano baſis B G E, ſed uel ſupra uel infra
inclinetur, fit figura uocata Ellipſis, id eſt defectio, quia non ut duæ ſe-
quentes poteſt in infinitum extendi. b
Si uerò plano k per punctum G ducto ſecanteq́; conum fiat figura cuius axis æquidiſtet tertio lateri, uocabitur figura illa parabole. Velu ti in tertia figura plano k diuidente conum, figura incluſa in cono quæ eſt GHDF, habeat axem G æquidiſtantẽ A Btertio lateri trigoni, tũc uo- cabit᷑ figura illa parabole, id eſt, eregione, quia quantumcunq; cum co- no ipſo producat᷑, ſemper eſtè regio ne alterius lateris. Cum igitur duæ præcedentes figuræ ſecent ambo latera trigioni à B c, hæc& ſequens
Gg 2
d
8““. 5“ -²“

DE SCIENTIIS
A non ſecant latus A B aduerſum, ut uides. Si igit planũ
ad perpendiculũ ſtans ſuper triangulũ A B C(quod ſemper intelligi uolo, ſicut etiã quòd tranſeat per pun ctum extra uerticem) nõ ſecuerit latus illi contrapoſſ tum, ſecando conum,& tamenillius figuræ quæ in- tra conum clauditur axis nõ æquidiſtet terrio lateri, ſic enim eſſet parabole, nec ſecet latus, ut dixi, contra- poſitum intra conum, quia eſſet ellipſis ut dictum eſt Sed illud latus contrapoſitũ ſecet extra conum, tune dicetur Hyperbole, id eſt exceſſus: quia angulus axe figuræ& latere trigoni contentus, in hyperbole maior eſt quàm in pa- rabole. Sit igitur planum ſecans conum bifariam,& ad perpendiculum ſtans ſupra trigonum A E C,& fiat figura G Hỹ ut in quarta deſcriptio- 1/* ne,& huius figuræ dimetiens G D non ſecet latus AB in- A tra conum, necab illo æquidiſtet, ſed protractum occur rat illi extra conum in E, quod neceſſarium eſt, quando- quidem nec illiæquidiſtat, nec occurrit intra conũ, tune hæc figura uocabitur Hyperbole, quia angulus AGD in ea maior eſt quàm in Parabole. ExX his iam patet, in cono perfectionẽ plani ad perpen diculũ ſuper trigonum conũ per axem diuidentis erecti,
7. , 7,„ 4/„, e f. 7 7/—⸗ 3 4 4 4„„ ..„S. . 27 7 7 .
& per datũ punctũ præter uerticẽ tranſeuntis, quatuor fieri figuras, ſcili p
cet circulũ, ellipſim, parabolẽ,& hyperbolẽ, nec poſſe ex uno cono plu ra genera inueniri: nam quintum habet plano diuidente duos conosæ- quiangulos contra ſe poſitos ad uerticem(in quinta figura exemplum habes)& tunc fiunt neceſſariò duæ hyperboles: hæ duæ ab Apollonio uocantur contrapoſitæ: ut ſi ſint — duo coni uerticib. iuncti A BC& ADE, ſic ut lineæ¹ S AE& CAD ſint directæ,& ſint trigoni per axẽ in eo- dẽ plano AB C& ADE,& pũcto pręter uerticẽ ſigna ta in uno, G in altero H,& planum k per ambo pun- cctta ad perpendiculũ ſuper ambos trigonos ductũ,& clarum eſt quòd facit duas hyperboles, quia axes fi- gurarum occurrũt extra trigonum lateri oppoſito, quia talesſunt in ambobus planis, uidelicet duorũ tri angulorũ& k, igitur illæ figuræ eruntambæ hyper- boles,& uocantur ab Apollonio contrapoſitæ. Exhis patet igitur, quòd omnes hæ figuræ conueniunt in hoc, quòd generãtur ex ſectione coni aut conorum bifariam: per planum ad per- pendiculum erectum ſuperficiem triangulorum, quod nõ tranſeat per- uerticem coni:& quod latera harum ſuperficierum ſunt lineę obliquæ: & quod non poſſunt eſſe plures his quinq;. Omnibus igitur his quin-
1 hn
1 1 1u1
1n
4
1. q— „.. 4
4 47* 21144, e 4 41 r 1 4
que figuris cõmune eſt, ut cum duæ quæ illas contangant rectè in unum
coierint,

„Aumenilli d mrsnöagpict
riens CD nonlmnd quidiſtet, ſcdgont quod nece ſgrimr anecoccurritina
petdole, quan rabole. 90 periecionä
onüperaxemdus cuntis,quaurir bolẽ, nec pollmn plano diuidmi n(in quinnipi neceſſirddden
ocantur cocal
n
r,& ſint msipi 8,& pũctopues u,& planumſfs Ip cr ambos rnge duas hyperbolof tra trigonum um bus planis uidin ſil æ Hguræ enflil Nonio conuap Jpollonio coftlat
uuræ conueniuntl
LIBER DECIMVSSEXTVS. 4²
& coierint, ducta recta linea ex concurſus loco uſq́; adaduerſam figuræ omnium coni
partem, uel in contrapoſitis uſq; ad rectam lineam quæ per puncta cõ- quinq; figurariͦ tactus ducitur, proportionẽ totius lineæ ad partem quæ eſt extra obli- e wmaa Le quas, eſſe uelut partium intra obliquas ad lineam quæ contactus pun-
cta iungit terminatarum.—
Cum igitur, ut dictum eſt, tertium latus trigoni diuidentis conũ per centrum et uer axem coni neceſſarid occurrat deductum axi hyperbolis extra conum, iνε⁹ eoke pars axis hyperbolis inter uerticem hyperbolis& punctum concurſus cum latere oppoſito trianguli uocatur uerſa,& punctus in medio uerſę centrum hyperbolis. Et habes exemplum in quarta figura. Nam A uo- catur uerſa,& L centrum hyperbolis..
Sunt autem hyperboli tria maximè præcipua, quorum primumeſt, nerhels tri⸗ quòdin quaq; illius parte circunſerentiæ duo puncta ſumantur, à qui- f'uns Suum.
bus binæ& binæ ad non tangentes rectæ lineæ deducantur mutud in- ter ſe æquidiſtantes, rectan gula, contecta ab his lineis quæ ab imo eue- niunt, atq; ab his quæ ab alijs punctis inuicem æqualia erunt. Secundũ eſt, quòd inuenire contingit duas lineas in eodem plano, quarum altera erit recta, reliqua latus hyperboles, quæ ſemper ſibi inuicem magis ap- Duarã linearã proximabuntur,& nunquam ſe tangent. Tertium ex ſecundo pendet, uæ ſemper ap quod erit iunctu facile, duas lineas quæ ſemper magis in eodem plano rueuectu&
1PS er nunquã coeunt approximabuntur,& quanquam etiam in infinitum protraherentur, aemonſtratio.
- „
B nunquam erunt proximiores mille ſtadijs, gra-
tia exẽpli. Demonſtrato enim ſecundo, ſi ſumat᷑ linea æquidiſtãs rectæ ex aduerſa parte mille ſta dijs, patebit quod dictũ eſt. Igit demõſtremus ſe cundũ, quod licet ab Apollonio demonſtretur, uolo tamen uti demonſtratione Rabbi Moyſis Narbonenſis, exponentis dictum Rabbi Moy- ſis Ægyptij, in libro cui titulus eſt, Directio Du bitantium, quod erat: Quædam intelligi poſſe quæ imaginari nequeunt: unde cõcludit, qudd intellectus ab imaginatione differat, non ſolũ ob nouitatem, ſed ob facilitatem& pulchritudinẽ. Sit igitur conus AB cD:nunc triangulum nullo ſecantem intelligo. Sed per ABD intelligo con- nexam coni ſuperficiem, in qua protraho A Cà uertice uſq; ad baſim. Et ſit k plana ſuperficies cõtangens conum in recta linea A C: quæ ſuper- ficies intelligatur in infinitum cum coni ſuperfi- cie extendi. Dico primò, hanc ſuperficiem planã nõ poſſe tangere coni ſuperficiem alibi quàm in linea A C: quòd ſi poteſt, tangat in G,& duo cir-— culum æquidiſtantem per d baſi B cD: cum igit
ð
N— 4 8 NUNN XNN. WNNAN
8⁸NÖNNKN 8 VNN
8

4²² DE SGCIERNTIIS circulus ſit in una ſuperficie, erunt puncta contactus plani k& perife e riæ circuli illius in una recta linea, ex demõſtratis in un. Elementorum Euclidis. Quamobrem cum illa linea iam tangat circuli periferiã inli- nea AC, cadet ex demõſtratis ab Euclide in tertio Elementorum extra circunferentiã circuli vXx G, igitur nõ tanget illũ in puncto G. Aſſumo igitur EF rectam æquidiſtantẽ à c in ſuperficie,& adeò propinquã rectæ à&, ut ſuperficies l ducta ad perpendiculũ ſuper ſuperficiem k, ſecet conũ& illius ſuperficiẽ in punctis, puta s& G,& palàm eſt ex di-
ctis, partè ſuperficiei ex H cono incluſam eſſe hyperbolẽ,& lineam s
quæ eſt in coni ſuperficie, eſſe latus hyperbolis. Cõſtat igitur iam latus
hyperbolis G s eſſe in ſuperficie eadẽ cum linea E F, ſcilicet in ſuperficie
H:& ꝙ iſtæ duæ lineæ cùm ſint in eodem plano u, nunquã ſe tangent: ſienim ſe tangent, uel in linea A C,& ita A C& E Fæquidiſtantes con-
currẽt, quod includit contradictionẽ: uel extra lineã A C,& ita cum GS
ſemper ſit in ſuperficie coni,& E F ſemper in ſuperficie k, igit᷑ K tange- ret conũ extra lineã A C. cuius iam oppoſitum demonſtrauimus. Dico
moddò, ꝙ cum E F recta,& G s latus hyperbolis ſint in eadem ſuperfi-
cie H,& protractę in in finitum nunquam conueniunt, quòd ſemperut magis à uertice coni elongantur quod eò magis fiunt proximę. Et ſufff ciat demõſtraſſe de uno, utpote quòod G& ê ſint propinquiores quàm
S& T: nam tunc patebit quòdubi magis procedẽt illę duę lineæ, erunt
eò proximiores. Capiatur igitur gratia exempli circulus P Q3.& duca D
tur TSR, ita quòd perueniat ad oppoſitam circunferentiæ partem: d& ſi militer ducatur M GN in ſuperficie H, ita quòd G ⁴ perueniat ad circun ferentiam circuli v G X:& ducãtur rectè L T& Oa in ſuperficie H, quæ contangent circulos QL P& XOv, quia ducuntur ex loco cõtactus:& quia Oo& M ſunt in ſuperficie circulio x v, nam é eſt terminus lineæ i N, quę eſt in ſuperficie circuli oxX v, erit linea o-¹ in ſuperficie eiuſdem circuli,& ita L. T in ſuperficie circuli ꝑ L Q. Sed tales ſuperficies æquidi ſtant, quia ambæ à baſi circuli:& ſunt lineæ O N& 1 in ſuperſicie i ambæ: igitur æquidiſtantes. Et iam L O& T M æquidiſtant, ſunt e- nim partes æquidiſtantium, igitur LT& oN ſunt ęquales. Et cum con tangant circulos P L Q& v OX, igitur ex demonſtratis ab Euclide in tertio Elementorum quadratum T L eſt æquale ei quod fit ex rRin I 8,& quadratũ o N eſt æquale ei quod fit ex M N in M G,& quadratũ I Leſt æquale quadrato oN, igitur quod fit ex r Rin T s eſtæquale ei quod fit ex MN in M G. Igitur ex demonſtratis ſexto elementorum ab Euclide proportio s r ad G, eſtut MNad TR. Sed M N maior eſt T R, quia ſi duceretur per N, ſuperficies æquidiſtans ipſum caderet infra R, aliter occurreret k, quia diameter Qp eſt minor X v,& ſuperficies circulorum ſunt æquidiſtantes, igitur 8 maior eſt G M. Ducantur igi tur s& G z adperpen diculum ſuper EF,& erunt anguli S v&⁶ M æquales, quia recti. Similiter anguli s T X& G1 2 ęquales ſinne uf
b b§ T&

,
Ken
putas&. 8 meſſe rpabr b d Adols.Cäſtun mmlinea E T ue em— va 3 5 3 numxäh 14 C&E Fxquli e extralinei ioaa perin lu perüci 17 dtum demonſm Tperolisſintinagd uncdaueniunt gait Omgs tuntpma⸗ XR latpropina s proccdètillechr exempli cralu aam circunfacur qudd 6 Nxern LTR Onit ducunturai v, nam Me 1 3 inea OM invenn 7 Sed talair xx O NRtHm O&TM xqp oN ſunt qust ex demonftrusi rqualeci qvii 1
TLIBER DECGIMVSSEXTVS. 4²3
A ST& GN ſunt æquidiſtãtes, ſunt enim ambæ in ſuperficie eadem quæ
eſt H,& in duabus ſuperficiebus ęquidiſtantibus circulorum:i gitur ex XXXII. primi elementorum trigoni s r v& Gx ſunt æqualium an gulorum, quare per quartam ſexti eiuſdem proportio s ad Gi, ut 8 v ad G z. Sed s, ut probatum eſt, maior eſt G&t, igitur Sx maior G. z. Sed s x eſt minima quæ poſsit duci ex puncto, s ad lineam E F, quia ad perpendiculum ed quòd omnis alia docta ab eodem puncto, ad lineam EFex quauis parte opponitur maiori angulo quàm s x, quiaopponere tur recto, igitur punctus G eſt proximior lineæ EF quàm punctus s, quod erat demonſtrandum. Plerique deficiunt in hac ultima parte, ad- mittentes paralogiſmum. Feci igitur conum ex rapa, ut conſulit Rab- bi Moyſes,& feci ſuperficies k& N ex papyro,& inſcriptis lineis à C, EF, S G. uiſæ ſunt non concurrentes, ut A latere uides, Sed eas niſi ea ar-
te inuentas difficile eſt deſeribeer. b
gulum dia metrorum circuli, quod eſt quadratũ. Secundum ex hocdu cit originem, ꝙᷓ proportio defectionis ad defectio nem eſt uelut rectan- gulorum ſub diametris earum proprijs contentorum.
Paraboles autem priuilegia ſex propria ſunt. Primum, ratio axis Par Paraboles prfe P P 12 b tium, in ea eſt ut deductarum ex ipſis punctis perpendicularium ad pa uilcgias.
raboles circunferentiam duplicata. Secundum, cum fuerit ipſa per- pendicularis æqualis axis parti, quæ ad uerticem ab extremo eiuſdem
Perpendicularis terminabitur, uocabitur ipſa perpendicularis latus re
ctum paraboles, erit que hæc ſemper talem habens proportionem ad quamcunq; perpendicularem ex axe ad circũferentiam, qualis eſt per- pendicularis ipſius ad partem axis, quæ ipſam perpendicularem& uer ticem ſectionis interiacet: uocantur uerò hę lineæ perpendiculares ordi natæ. Manifeſtum eſt igitur, quòd cuilibet parti axis paraboles ac ſuæ pPerpendiculari ſemper eadem linea in continua proportione ſubtendi tur. Tertium, quòd ſiin ea punctus præter axem ſignetur, ab hoc con- tingens ducatur, huicuerdò æquidiſtantes plurimæ à circunſerentia ad
circunferentiam ducta ex eodem puncto contingentiæ æquidiſtansaxi
omnes lineas æquidiſtantes cõtingenti ductas per æqualia ſecabit. Por tiones quoq; quomodolibet ſumptę, æquales habẽtes diametros, etiam æquales ſunt. Ipſa uerò ſuperficies æqualis eſt rectangulo ex tota baſi in duas è tribus axis partes. Sextum, cum tres co ntingentes periferiam paraboles coincidũt, duæ quidem extremæ, media eas ſecat, erit propor tio partium trium linearũ una, ſcilicet partis inferioris ad ſu periorem,
& ſuperioris alterius ad inferiorem,& mediæ illarũ, quæ ad periferiam
paraboles terminantur.
Defectionis duo ſunt priuilegia: primum quòd proportio eius ad cir- Pefe tionis pri culi ſuperficie m eſt uelut rectanguli diametrorũ defectionis ad rectan- uilcgia:.
Lineæ nunquam concurrentes.
Spiralis autem lineæ priuilegia ſex etiam ſunt. Primum quidem, ꝙ;&pirali linea ducta cõtingens ex fine illius occurrit perpendiculari ex initio, ſemp er briuilegia s.

4
4²4 DE SCIENTIIS tantum abſcindens ex contingenti, ut proportionem habeat ad circuli ſub eodem ordine periferiam ſecundum ordinem ſeriei numerorum. Vnde patet, quòd portio primæ ſpiralis ex perpendiculari, erit æqua- lis periferiæ primi circuli,& portio perpendicularis ex ſecunda ſpirali dupla circuli ſecundi periferiæ,& portio ex tertia ſpirali tripla circuli tertij periferiæ, atq; ita deinceps. Secundum, ex quocunq; puncto pri- mæ ſpiralis educta contingens, occurrit perpendiculari ex initio eiuſ- dem dimetientis ductæ, tantam ex illa abſcindẽs partem, quanta eſt por tio circunferentiæ circuli, cuius ſemidia meter eſt linea ex initio linea ſpiralis uſque ad punctum contingentis, clauſa inter primam lineamre ctam ſpiralis, quæ moueri intelligitur,& locum ad quem per motũ per- uenerit ipſa ſpiralis e directo loci contingentis. Eſtq́; tertium priuile- gium, quòd ſpacia ſpiralium ita ſe habent: primum quidem unitatis, ſ- cundum ſenarij, tertium duodenarij, quartum decemocto, atq; ita dein ceps additione perpetua per ſenarium facta. Quartum, proportio cu- iuslibet circuli, ad ſpacium ſpiralis ſuæ contentum intra eandem cum recta, eſt uelut quadrati ſemidiametri circuli ad rectangulum ex ſemi- diametro circuli, in rectam præcedentis ſpiralis cum tertia parte qua- drati ſemidiametri circuli ambientis primam ſpiram. Quintum, pro- portio ſectoris circuli circumſcribentis ſpiralem aliquam portionem, ad ipſam portionem ſpiralem terminatam in centro& angulum ha- bentem eundem cum ſectore, eſt ueluti quadrati ſemidiametri eiuſdem D circuli ad rectangulum ex ſemidiametro,& eſt maior ſectoris ſpiralis ſ guræ,& minoris eiuſdẽ ſectoris, addita tertia parte quadrati differentię duarum rectarũ ſectorem ſpiralem continentium. Sextum, cuùm ſecto- rem minore circulo abſcideris, cõſtantem inter duos circulos, quorum ſemidiametri ex circumuolutione aliqua aucti ſint, ſpiralis quæ à termi. no minoris ad maioris lineę finem procedit ſuperficiẽ diuidens, in duss partes eam diuidit, quarum proportio exterioris ad interiorem, eſt ue- luti ſemidiametri minoris cum duplo tertiæ partis differentiæ ſemidia- metrorum ad ſemidiametrum minoris cum tertia parte differentiæi- pſorum etiam ſemidiametrorum. b Rectilineaum OQmnibus figuris rectilineis hocunum eſt cõmune, quòd protractis Shun ſerc ſingulis laterib. exteriores omnes anguli pariter accepti, etiam ſimille fuerint, quatuor rectis angulis ſunt æquales. Hoc autẽ ex hoc pendet, quòd omnesqui intrà cõtinentur anguli, tot rectis æquãtur, quotus eſt numerus duplus laterum ſeu angulorũ, quatuor demptis, quod ex tri- rrigonorum gonorũ ratione pendet, in quos figura diuidit᷑. Nam cuiuslibet trigoni ruuilegia 3. tres anguli pariter accepti duobus rectis ſunt æquales, exterior uerò an b gulus duobus interioribus ex aduerſo poſitis pariter acceptis eſt æqua lis. Area eriam æqualis eſt producto ex dimidio aggregati omniũ late- rum, in differentiam cuiuslibet lateris, ab eodem dimidio omnia ſimul multiplicando, non iungendo, ut tres fiant multiplicationes. b b Quadrati

r ontentuminmn circuliad rectanau b ntis ſpialis amm 1 mamſpiram 8. s ſpiritmaliqun atam in centroè
iquadnatiſenit
do, eſt muaii
ütertia parteuts ntinentium. Konn eminter duna naucti ſin ta cdit ſuperfins- cxterioris aien ertie partisdtrnt cum tertiapasi
neſtcömuneg
LIBER DECIMVSSEXTVS. 4²5
4A4 Quadrati uerò proprium eſt, ut latus eius inter aggregatum e xipſo Quadrati pro- & dimetiente ac inter differentiam eorundem proportione media con-
prietas.
ſiſtat. Hocautem contingit, quia dimetiens quadrati quadratum du-
plum efficit ipſi quadrato, cuius erat dimetiens. Æquilateri uerò penta Pentagoni æqui
goni& æquianguli latus eſt maior pars lineæ diuiſæ ſecundum propor laer æqui-
tionem habentem medium& duo extrema, in cõparatione ad lineam,"oe'ie
quę duobus pentagoni eiuſdem lateribus ſubtenditur. Hexagoni uerò Hexagoni con
uerò latus, qui tamen ſit, ut dixi, æquilaterus atq; æquiangulus, æqua- f milis proprie
le eſt ſemidiametro circuli eundem hexagonum circumſcribentis. He- z4 pegon enr
ptagoni uerò latus& linea quæ duobus eiuſdem lateribus, ac linea quę ſimilu proprie
tribus pariter ſubtenditur conſtituunt trigonum, ſi fuerit, ut dixi, æqui ts.
laterus ac æquiangulus, cuius proportio aggregati ex latere& ſubten-
ſa tribus ad ſubtenſam duobus, eſt utſubtẽſæ duobus ad latus eiuſdem,
& rurſus lateris& ſubtenſæ duobus ad ſubtenſam tribus, eſt ut ſubten
ſæ tribus ad lineã ſubtenſam duobus eiuſdem heptagoni lateribus. Hoc
autem inferius demonſtrabitur. b Habent& corpora& ſuperficies planæ, obliquæ proprietates: uelut, êphæræ priui-
Amdbiens ſphærã, quadrupla eſt illius maximo circulo, ipſa uerò ſphæ he⸗
ra inter corpora omnium pro ambitus ratione capaciſsima. Cõtinet au corporũ quin-
tem& contineri poteſt à quinq; corporibus, quę ſola poſſunt æquas ha rue ſphæra cn
b ſi— ſi./ ſc lid 1 1.„—— tentorum pro- er omnes ſuperficies, æquosq́; ſolidos angulos, ac latera inuicẽ æqua- rietas
B lia. Partium uerò ſphæræ, quæ plano ſuper axem perpendiculari diui- Partu ſphæræ
duntur, tria ſunt priuilegia. Cuiuſcũq; partis ſphæræ ſuperficies æqua- Priuilegia. lis eſt circulo, cuius ſemidiameter eſt linea à uertice portionis ſphęrę ad terminum circuli, qui eſt baſis eiuſdem portionis. Ex quo patet, ꝗ pro Portio ſuperficierũ partium ſphæræ plano ſeparatarum, eſt ueluti par- tium diameter eodem plano diuerſarũ, cum dimetiens tamen ſphæræ ſuper planũ perpendicularis fuerit. Proportio aũt partium corporea- rum ſphæræ, quas planum unum diſtinguit diametrũ diuidens ei per- pendicularem, eſt uelut corporis producti ex quadrato maioris portio nis axis in lineam conſtantem ex minore portione& dimidio axis, ad corpus conſtans ex quadrato minoris portionis, in lineam conſtantem ex dimidio& maiore axis portione. b Hoc autem ex iſto pendet, quòd conus habens baſim eandem cum coni rect pri- portione ſphæræ, ſi talem habeat illius altitudo ad altitudinem portio ztäbgis du nis porportionem, qualis eſt aggregati ex altitudine reſiduæ portionis, & dimidio axis ad altitudinem eiufdem reſidui portionis, erit conus il le æqualis axi. Ex hoc patet quòd quælibet ſphæra eſt quadrupla co- no, cuius baſis eſt circulus maior, altitudo uerò medietas diametri ſphæ ræ. Quilibet etiam conus æqualis eſt ſectori ſphæœræ, qui centrum ex ſu perficie extima terminatur, cum coni altitudo fuerit ſemidiameter ſphę ræ,& baſis æqualis ſuperficiei ſectoris: igitur erunt baſes& altitudines tunc æquales. b b Hh
“ 1 ö ö“ 3 “—=“

42²6 b DE SCIENTIIS
conoitalãre- Conoidali corpore rectangulo diuiſo per planum, portio quæ ada o
ckangulorã pri
uilegiaz.
picem terminatur, ſeſquialtera eſt coni portioni eandẽ baſim acaxem habenti. Conoidalium rurſus rectangulorum portiones inuicem pro- portio nem retinent, ſi plano diuiſæ fuerint, quam axis partium earun
conoĩdali ob dem ipſius quadrata. Cum uerò conoidale obtuſiangulum ſecatur pla-
tuſiangulorum priuilegium.
Sphæroidis pri
Uilegia 4.
no, erit proportio partis ad uerticem terminatę, ad portionem coni ean dem baſim& axis portionem habenti, qualis lineæ conſtantis ex axis parte conoidalis portionis cum triplo lineæ, quæ ex centro hyperboles ſeu obliqui formæ lateris ad eandem axis portionem cum duplo eiuf dem quæ ex centro hyperboles.
Sed ſphæroidalium priuilegia quatuor ſunt: cum enim plano diuidi tur per centrum, per æqualia diuiditur, eritq́; quælibet portio duplaco no baſim& axem æquales portioni ipſius ſphæroidis habẽti. Si præter centrum ſphęroides ſecetur, quomodolibet proportio partis eius adco num eandem altitudinem& baſim habentẽ, eſt uelut dimidij axis cum
reliquæ portionis axe, ad eandem reliquam axis portions alterius par-
tis ſphæroidis. Ex quo patet quartum, quòd cùm ſphæroides& por- tio ſphæræ altitudinem& baſim eandem aur æquales retinuerint, ipſæ inuicem erunt æquales.
Clindri Priui Inde cylindri priuilegia duo. Cylindrus cono triplus eſt, altitudinem
legia 2.
Modi tres inue niendi Geome-
eandẽ ac baſim habenti. Sphæræ uerò, cuius dia meter ſit æqualis altitu dini ſuæ,& maior circulus baſi cylindri, ipſe cylindrus ſeſquialter erit. Hę igitur ſunt ſexaginta proprietates, nobilitate& pulchritudine& ad- miratione præſtantiores, Geometricarũ figurarum tam ſuperficialium quàm corporearũ: quandoquidem non me præterit eas pens eſſe inſi- nitas, ſed cum his elegantia non poſſunt conferri: uel quia nondum dę- monſtratio earum inuenta eſt, uel quia nõ ex ſola no minum dignotio- ne poſſunt intelligi, uel quia ad æqualitatem non referuntur, ſed quaſ uagantur. Æcqualitas enim Geometræ quidam eſt ſcopus.
Quòd ſi quid aliud demõſtret, ut maius, aut notũ? maius quidẽ æqua-
trica Theore- lis gratia, notum autem cognito ęquale. Tripliciter licet hoc aſſequi, uo
Matd.
caturq́;, Argumenti concluſio, ſi directè procedat, aut per negationem cumad inconueniens reſpondens deducitur. Et per continuam poten tiam, uelut cum paraboles aut ſuperficiei ſphæræ magnitudo ab Archi mede demonſtratur: eſtq́; hic modus, quo plerunq; utimur in ſubtiliſsi mis inuentis. Eſt uerò duplex hic: ſimplex, qui ex maioris ac minoriscõ ſtat comparatione, ut in ſphæræ ſuperficiei magnitudine determinan- da: alter ex proportionibus quæ fine carẽt, ut in areæ paraboles. Nihil
Seometria ſciẽ mirum igitur Geometriam eſſe omniũ ſcientiarum ſubtiliſsimam: quæ narum ſubtiiſ- cum tamen à manifeſtiſsimis initium ducat, meritò anſam præbuit, ut
ſima.
prima omniũ etiam pueris doceretur. Mirum eſt quàm breui ex aper- tiſsimis paucis axiomatibus ad obſcuriſsima te trahat, Sic etiamex hu- millimis in altiſsima illicd aſſurgit.
Circa

lider proponimm dente, eſtuelunchnt Auamaxis ponihit a, Cadd cum ſphm
cmaurxqualesma
rus conotiipluci cuius diamenr 1, iple cylindmit obilitate& pum ũ Rgurarumn me prætaas t conferri:um nõex ſola—
atem non r 3
auidameſtlos
—· 1 s autnotũse Tnpliciter licn
1IBER DEBCIMVSSEXTVS. 4²⁷
Circa mathematicas tamen cõtingunt imperfectæ demõſtrationes, Reflexa pro- & quodammodo paralogiſmi. Imperfectæ autem demonſtrationes E⁰νο Lauift. inueniuntur maximeè in generibus proportionum non perfectæ natu- ræ, qualis eſt reflexa proportio quæ à nobis inuenta eſt. Et quia ſubti- liſsimæ& ipſa eſt cõtemplationis,& omnibus figuris æquilateris quæ circulo inſcribuntur, communis, ob id à nobis hic erit demonſtranda, tum maximè quòd illius auxilio ad laterum heptagoni inuentionẽ pro cedimus, docemurq́; reſolutoria methodo uti. Ob tot igitur cauſas& tantas quamuis præter ordinem, demõſtratio huius proportionis hic ſubijcitur. Cum igitur fuerint tres quantitates, quarum proportio ag- gregati primæ& ſecundæ ad tertiam fuerit uelut tertiæ ad ſecundam, di cetur proportio hæc reflexa: ueluti in numeris capio, ↄ. 16. 20. propor tio 25. aggregati ꝰ.& 16. ad 20. quę eſt qualis 20. ad 16. dicetur propor tio reſſexa. Nam 9. eſt prima quantitas, 16. ſecunda, 2 0. tertia. Quòd ſi proportio aggregati primæ& tertiæ præter hoc fuerit qualis ſecundæ ad primam, diceretur tunc reflexa bis. Hæc autem in numeris exemplo declarari non poteſt, ſed ab heptagono, ut docebimus, ortum habet. Dico igitur quòd ſimplex reflexa eſt inter duo latera continentia angu- lum duplum in aliquo triangulo,& latus reſpiciẽs angulum duplum, & latus reſpiciens angulũ qui eſt ſubduplus. Sit igitur triangulus ſeu triangulum(nihil enim refert hæc curioſitas) AB, cuius B angulus du plus ſit angulo A, dico proportionem aggregati ex AB,& B G ad latus A C, quod angulum reſpicit B, duplum eſſe quale A C& BC, quod reſpicit A ſubduplum. Namex no na primi elementorum diuido angulum AB C per æqua- A 5 lia, linea B D. In duobusigitur triangulis ABCG&BCD angulus C com munis eſt,& R& æqualis C Bͤ D, cum uterq; ſit medietas anguli B,& angu lus C& DB̊ ex trigeſimaſecunda primi elementorum æqualis erit angulo B:quare duo illi trianguli erunt æqualium inuicem angulorũ. Et ideo per quartam ſexti elementorum Euclidis(ſemper intellige) ratio AC ad C B, eſt qualis cß ad c D. Dupla igitur eſt ratio A c ad c ꝑ. ei quæ eſt A Cad c. At quia angulus B per æqualia diuiſus eſt, erit per tertiã ſexti elementorũ ratio laterũ ut partium baſis, ſcilicet AB ad B C, qualis AD adp C: quare ex cõiuncta proportione propter decimamoctauam quinti elementorũ ratio aggregati A B& B CadB C, ut à Cad cD. At
E
A CadcC D dupla ei quæ eſt à Cad B C, dupla igitur eſt ratio AB,& B
c ad B C, ei quæ eſt Ac adC B. Igitur ex diffinitione duplæ proportio- nis ratio aggregati A B& B Cad AC, ut A Cad B C, quod demonſtran-
dum fuit. Sit igitur figuræ cuiuſuis æquilateræ in circulo deſcriptæ, pu Pas⸗ genera- tatredecim habentis latera, latus unum A,& ſit AD ſubtenſa duob. la rum af 39 teribus eiuſdem figuræ à C& CD,& producatur B D: quia ergo AB eſt habentium late æqualis à C,& etiam eadem ratione c D, erunt ſinguli arcus AC& CD a cirruloinſcri
.. tarum. æquales A B arcui, quare totus arcus A Dduplus arcui à B, ex demon/ 3
HUh 2

DE SCIENTIIS ſtratis in tertio elemẽtorũ Euclidis,& ex ultima e ſexti eiuſdem angulus àA B D duplus angulo AD B: quare ex nuper demonſtratis ratio aggregati laterum Aà B& B Dadlatus APp, ueluti lateris 4 D ad latus AB. Atq; ita etiam ratio ſubtenſę qua tuor lateribus& duobus,& ſubtenſæ ſex late- ribus ac tribus, tum aliarũ cum latere reſpiciẽte ſubtẽſas. Multiplex igit᷑ ratio in figuris ęquilate ris circulis inſcriptis,& quæ ex his componunt Laterun bept Sed nulla meliusq́; heptagoni circulo inſcripti& æquilateri. Sit igi 2oni ration tur heptagonus deſcriptus AB CDEFG,& duobus laterib. ſubtenſad F&BF, ſubtenſa àB& AF, cumq́; ut demonſtratum eſt angulus FBA duplus ſit angulo AEB,& arcus BCDEFMuplus eiſdem rationibusar cui A GF, erit angulus BA FE duplus angulo ABF, quare ex demonſtra- ta proportione BA& B FadAã Fut AFadAB: itemq́; per eandẽ AB& 1 AFad BF, utB F ad AE. Refexa igitur hæc bis pro M ☛ᷓportio uocabit. Ponemusigitur à B nouem, poſita Rigit᷑ AF ſexdecim,& BͤE uiginti, ſi proportio uigin tinouẽ ad ſexdecim eſſet qualis ſexdecim ad nouẽ, yr haberemus latera trigoni àAB F. Sed cùm maior ſit ſh proportio uigintinouem ad ſexdecim, quàm ſexde „— cim ad nouem, ponemus AF, ſexdecim, acrem, ad dita AB, fiet aggregatum AB& AF uigintiquinc;: plus reducatur in AF fiet, quadringenta: plus quadrato& rebus qua- draginta una Muius totius latus eſt linea B F, nam ipſa eſt proportione media inter aggregatum AB& A F& ipſam A F. Igitur ex demonſtra tis in Arte magna& regula Aliza, ratio laterum A B, AF, F B, eſt nota, quæ iuxta numerorum exemplum propinqua eſt huic AB ducenta, ¹ F autem ccclix. B F uerò ccccxlviij. Nam cum B F ſit latus unius qua- drati& quadraginta unius rei& quadringentorum, ſublata re eſſet F uiginti plus re una ad unguem: inde ducta A B& B Fin A F, fierent cclxi.& ix. res æquales quadrato àA F, quodeſt celvi. cum xxxij. rebus& uno quadrato: quare quinque æquabuntur quadrato& xxxij. rebus: igitur rei æſtimatio eſt latus ſuperficiei cclxi. minus xvi. at A F poſita eſt xvi. addita re, igiur AFE propinqua eſt lateri ſeu radici cclxi. quod eſt fermè xvi. ³μ. Multiplicatis igitur omnibus per ducenta,& addito quod detraxiſti B E lineæ propter rem, erunt latera trianguli B Fco gnita. Quibus habitis, ſi ducatur ex B linea per centrum,& ubi caditin circuli periferia linea ad F& ad A, habebis quadrilaterum cum duo- bus dimetientibus, cuius duo latera& dimetientium una erit cognita. Duos inſuper trigonos orthogonios, quorum baſis erit diameter circu li:unde poſita reliqua dimetientiũ re, cum dimetientium rectangulum æquale ſit rectangulis duobus quæ fiunt ex lateribus quadranguli inui cem

de b TIBER DEGIMVSSEXTVS. b 429 er ena 4 a cemoppoſitisper demo nſtrata à Ptolemæo erit ex his quæ docuimus à b adlauus dn in arte magna compoſitis minoribus capitulis ratio diametri circuli ad Aucgiacn àb A latus heptagonicognita. Ld ummür Ex his igitur conſtat methodi reſolutoriæ, cuius toties Galenus me-/ Reſulutorie me vodu a minit, exquiſitiſsimũ cui nõ par eſt in medica arte exemplũ. Propoſit ũ thodi exemplñ. tumaliarũ aadd in circulo cognitę diametri heptagonum deſcribere: factum iam ſuppo Plex igitraio hl namus,& ſit ſuprà deſcriptus:oportet igitur ſcire qualiter deducta dia- puis& quxen 8 metro deducenda ſit A B. Vt uerò hoc ſciamus, ratio AB ad diametrum ulo mſciptid 8 excogitanda eſt: ut uerò hæc habeatur, ratio ad AF&F B quærenda e- 6,& üuoduntnit rit: ut hanchabeas, excogitanda eſt rurſus angulo rum prop ortio quæ nſtratumch ſola eſt manifeſta. Inde ea habita quærendum quod hæc proportio in- EFduplus dläen, terlatera decernat. Atq; hęc bis reflexa proportio dicitur. Hanccum ex reflexis ſimplicibus conſtet, diuiſam demonſtrare oportet. Atque hic ask, qunas ſt finis reſolutoriæ methiodi. Ab hoc igitur fine, compo ſita methodus adA:itemqgpua Daa voſirimusinlaterum leptagonfcdlenno nſtratione, initium ſi 12 D.A. quam præpoſuimusin laterum heptagoni demonſtratione, initium ſu 135 Rchern Lu mit. Sed& in his quandoq; error contingit, ſi quis nõ diligenter omni- enunigirzm no aduertat. Cuiusrei exemplum eſt: ſit circulus A B C, in eo diameter & 3ugmti lign B G. cui ſupereſt ad perpendiculum DA:ex A— n eſſetquilisſeutt inquã uidetur deduci poſſe linea aliqua ſecans rigoniab E. dh BGCutAEF, itaut ſit G E ad EA, ut AE ad EE, nouemadſaim quia C E poteſt quantumuis augeri, quod ta- gemusAr, ſahh B men fierinon poteſt. Et ſi fieri poſſet, Aliza re- atum AB Amgn gulanõ indiguiſſemus: quia poſita B C decem, arplus quaas KE Pputa ſex, fieret cõfeſtim ED cognita, ideoq́; ca BE, namin& EC&E B.& quia proportio G E ad E à, eſt e mA E.LM uelut E F ad E B, ex demonſtratis ab Euclide in tertio elementorũ fie- PlamAf. ret ut aggregato primæ& quartæ quãtitatis tum tertia cognitis, ut quã- ohterum a hi titates cognoſcerent᷑. Igitur cubi& alicuius numeri æqualis decem re- pinquaeſimi us notum eſt capitulum. Diſſolutio Paralogiſmi eſt, quia iam AD eſt amcum! Har media inter partes Dp& BD, utnotum eſt per ſe,& ſemper creſcit pro ringentonman portio AE ad EF magis q́; CE ad EA, igit᷑ proportio C E ad EA minor dueaA eſt proportione A E ad E F. Vbicunq; tamẽ punctus aſſumat᷑ in circun odeſtcclviams ferentia àB ſemper deduci poterit, quia proportio partis CB terminatę ntur qua uäu ad deductam ex puncto illo ad perpendiculum, eſt maior quàm dedu- icclxi. mimsmmE ctæ ad perpendiculũ à D reſiduum cui ſemp er eſt æquale,& prior pro- tlateniſturadins Portio minus augetur quàm poſterior, igitur quandoc; peruenientad bus per duan, æqualitatem. In uniuerſum igitur paralo giſmi fiunt, uel cum aſſumitur Kodi quihs mn ſatera rungs aliquid in conſtructione problematis quo non utimur in demonſtra- funt paralo- erunt muma tione, uel cum utimur principio non uero, ſed ueriſimili, uel cum aſſu- gimm. aap er uuun mimus nõ demonſtrata pro demonſtratis, uel pro medio quod mediũ bis qus 4 uuc non eſt. Omnia autem hæc magis contingunt in remotis à ſenſu, ut cor mmecientind i poribus& diuerſi generis quãtitatibus. Indicio autem paralogiſmi eſt wumb. un falſi experimentum in concluſione uel medijs, aut deprehenſio alicuius ndimetim h Hh 3 laterib 5 qu- *⁴

——ͤͤͤͤſſͤſͤſͤſſ“ 2“*—
—
—
—
42
DE SCIENTIIS
—
defectus ex his dictis. Sed maior paralogiſmus ac difficilior oritur in di uerſo genere: uelut, capio circulum à B C,& ducta cDA per centrum, & cE, G k, cB æqualiter altera ab altera diſtantib. itemq́; C d abalte-
—
ra parte tunc anguli C B L, CkL, CEI, BAL. periferia& recta contenti ſunt acu ti: quod facile demõſtratur ductis gratia † exempli D E ex centro& HF contingen *te, tunc F HD rectus eſt: ſed cE minor
DHF, angulo D H C,& angulo cõtactus FEFE K, igitur cEL eſt acutus: ſimiliter A L acutus eſt ex demonſtratis ab Eucli
de in tertio libro,& tamen maior Chl,
ut CEL maior G k L,& CkI eſt maior
CBL: quod patet, quia deficiunt omnes angulis contactus qui ſuntæ- quales, ut à nobis demonſtratum eſt in tertio noſtrorum elemento-
rum,& deficiunt etiam angulo rectilineo contento à ſemidiametro&
Duæ quanlita-
tes parum ma- gnitudine diffe rentes, quarum maiore ſemper ber medium di uiſa,& minore
ſemper duplica teret ut in ultimo ar
ta, minor nun- quam maiorem excedere poteſt
mam quantitatem, nunq
K
lineis C B, Ck, cE, qui ut magis remouentur dictæ lineæ àlinea ca, ſemper ſunt maiores: ergo ex communianimi ſententia angulus C1. minor eſt angulo CkL,& angulus CkL angulo CEL,& CEI angulo CàAL. Sed angulus C G A maior eſt recto: ducta enim G H contangente & D q ſemidiametro, fiet D G H rectus ex demonſtratis ab Euclide, ut dixi, in tertio elementorum,& angulus D G G eſt maior angulo conta- D ctus ut ibi infertur pro corollario: igitur detracto ab angulo D G H re- cto angulo contactus,& addito D 6G c, cum fiat angulus G I. erit ex communi animi ſententia C G L obtuſus. Igitur linea G&B tranſeunte ſen
ſim ex B uſq; ad G, anguli periferia& rectacõ tenti ſemper augebuntur,& ſenſim,& pero- mne genus magnitudinis uſq; ad obtuſum, ut patet,& tamen nunquam fiet rectus, ut de- monſtratum eſt, quia in A& ante A ſemper eſt acutus, poſt A obtuſus: igitur patet inten tum. Maior hoc fit paralogiſmus in diuerſo genere,& talis eſt. Aliqua quantitas cõtinuè augetur plus quàm ad duplum, uel ſaltemad duplum, donec perueniat ad longè maiorem quantitatem alia, utpote centuplo maiorem, & tamen antequàm perueniat adillam extre-
uã fit æqualis aut maior illa minore quantita- te. Ethoc uidetur impoſsibile duabus de cauſis. Prima, quoniam opor gumẽto augeretur nõ æqualiter, id eſt ad duplum, ſed magis quàm centuplo. Secunda, quia cum quantitas illa minor non poſsit excedere minimam illam aliam maiore magnitudine quàm ipſa
aut æquare. ſit, oportet ut illa minima ad duplũ creſcente tandẽ ſuperet hanc quan-
titatem,

nouentur dictælrax uunianimiſentemas aL angilo CE cto: ducacnimon us exdemonſtmmt
8D GCctm
dur detractoun c, cum fatugun us. lgitur linncai ad G, angulas augebu ntulen mgnitudimit men nunquni leſt, quuin 1tsl oſt A obtuſus 3
B, RC, AD incontinua proportione quacunq; uolueris, ſe contangen-
tes in puncto A,& ex demonſtratis in tertio elementorum ab Eucli- de illorum centra erunt in una diametro quæ ſit àA E FG,& tunc certum eſt quòd angulus BAD eſt maiorangulo B A C& CA D ſeorſum ſum- pto:nam totum eſt maius ſua parte: uel igitur angulus B A c eſtæqua-
lis angulo cAD,& tunc angulus BAD erit duplus angulo BAC:uelan
gulus BA eſt maior AD, eritq́; angulus BAD plus q́; duplus angu- lo cAD. Velſi ponatur angulus c AD, maior angulo BAC, erit angu lus B A D maior duplo anguli B AG. Conſtat igitur quod neceſſarium
eſt quodangulus B A Dſit duplus, aut duplo maior altero angulorum
BACuel GAD. Sit igitur duplus uel maior duplo, gratia exẽpli, angu- lo BAC(nam hoc eſt uerum) tunc capio duos angulos B à C&k: dico igitur quòd ſemper duplicato angulo B A C,& diuiſo angulo k quouſ- que uelis, etiamſi in infinitum procedas, nunquam tantum BACexcre- ſcere poterit, ut minimã partem anguli k uel æquetuel ſuperet, cum ta- men differentia illorum angulorũ minima ſit, cum iam anguli ipſi mini mi ſint, utpote pars milleſima k. Nam in ſcriptis circulis ſemper eadem ratione cõtinua minorib. qua D A ſe habet ad B A, duplicabit᷑ interior angulus, qui fiet ex circunferentiæ parte conuexa interioris cum conca ua circuli A B periferiæ,& hoc donec perueniat ad anguli eius magnitu dinem qui periſeria continetur duobusrectis, ſolum eo minorem, quò
funt duo anguli contactus: augeat enim quantũ libet circuli interioris
paruitate,& ducat᷑ contingens AH maiorem circulũ, quæ etiam neceſſa riò continget minorẽ, quia ut demonſtratũ eſt, diameter circuli maio- ris eſtidem cũ diametro minoris. Si igitur fingamus AH eſſe latus par- tis unius anguli x quantumcunq; minimæ, reliquum latus neceſſariò cadet infra periferiam circuli minoris, aliter inter contingentem àA H& circulum minorem recta cadere poſſet, contra demonſtrata ab Eucli- de in tertio libro. Igitur ſi recta cadit infra periferiam circuli minoris, fiet angulus contactus circulorum pars anguli àrectis contenti: ergo cum pars minor ſit toto, erit angulus contactuum quantumcunq; ma-
8

432 DE SCIENTIIS
gnus minor angulo rectilineo quantumcunque paruo: quod erat de
monſtrandum. b b
Igitur primi argumenti diſſolutio eſſe uidetur, quòd angulus ille nõ æqualiter auget᷑ eo motu lineæ C B, ſed ut magis prox imus ſit ipſi A,ed maius ſit augmentum, ideo ſtatim tranſit ab acuto in obtuſum abſque
recto. Demonſtratio huius eſt, quòd in proceſſu primæ medietatisſe- micirculi à C uſq; ad i, ſolum acquiritur angulus c1,& in proceſſu
alterius medietatis ſemicirculi acquirit᷑ angulus& M A, ab M uſq; ada, ſed angulus CMA eſt maior angulo cx. in angulo œM Aàrectis con- tento, igitur multò magis augetur angulus recta& circunferentia con- tentus in medietate ſemicirculi Aquàm C. Eadem ratione de parti- bus circunferentiæ N Ainuicem collatis. Igitur incrementum anguli c Ek ſuper ckß̊ maius eſt incremẽto Ck˖̊ ſuper CL:& incrementum cAE ſuper cEk, maius eſt incremento C E k ſuper Ck: igitur etiam
quòd linea tranſiret per omnia media ex B ink, non tamen ex k in E,&
multò minus ex E in a, ideoq́; necex Ain G. Apparet igitur primipa- ralogiſmi diſſolutio. Sed ſecundus non eadem ratione diſſoluitur, ue- rùm multi ſunt modi demonſtrationum,& longè plures aſſumptio- num. In multis enim profuit ſcire quòd ita eſſet, ut in ſolidi cubinume ri generatione paulò poſt demonſtrabimus. Et quod maximum pro- ductum ex parte cuiuslibet quantitatis in reſidui quadratum, eſt cum tertia pars quantitatis in reſidui quadratum ducitur: hoc enim in Geo- metricorum ele mentorũ duodecimo libro demonſtratur à nobis. Ve rùm id antiqui latere uoluerunt, ut magis admiratione digni uideren- tur. Quæ enim nobis non parum profuere, etiam illis præſidio fuerũt: quandoquidem nos in pluribus principia cum tota arte inuenerimus
Quod etiam feciſſe Apollonium& Archimedem arbitror, non tamen
Euclidem, neq; philoſophorum quenquam aliorum: nam demonſtn tis ab alijs adiuti ſunt. Veluti penultimam primi elementorum referit inuentum eſſe Pythagoræ Samij, ob cuius inuentionem lætatum adeò tradunt ut bouem immolauerit: quod tamen uix credi poteſt, quan- doquidẽ ab omni cæde animaliũ abſtinuerit Pythagoras. Sed certum eſt ex demonſtratione Architæ Tarentini illius diſcipuli de inuentio- ne duarum linearum inter alias duas continua proportione iunctarum ante tempora Euclidis Megarenſis Geometrica inuenta& præſtantiſ- ſima floruiſſe. Neq; tamen parum fuit Euclidem in eumordinem aded exquiſitum cuncta redegiſſe,& quæ deſeceranit adieciſſe.
Sed ubi finis non aded certus eſt, difficilior profectò eſt inuentio. Quorundam quidem difficillima prorſus, ueluti quæ maxima poſsit eſſe proportio dupli tertiæ quantitatis ad aggregarum primæ& quar- tæ continuæ proportionis. Nam ea conſtat in minore proportione ſeſ quiquinta& maiore ſeſquiquinta. Si enim capiamus Ixiiij.& Ixxx.& centum,& cxxv. duplum tertiæ quantitatis eſt cc. aggregatum primæ
b KL quartæ

num,& longtpue od itaellet, utinit abimus. Eiquodu us in reſicuu quns Iratum duciturk libro demolfm ugis admirtn fucre, etiamnn cpu cum tnuam rchimedemmm quam alions nam primi cer uius inuentionni d tamenuix 4 nuerit hjchd viniillius d qput
b oh oncinua propori
LIBER DECIMVSSEXTVS. 4 33
A& quartæ clxxxix. Proportio autẽ 3ο2²ꝛ minor eſt 8. Eſt autem ecclx.
duplum tertiæ quantitatis,& cccxli. eſt aggregatum primæ& quartæ in proportione ſeſquiquinta, ut ſint quantitates ipſæ cxxv. cl. clxxx. ccxvi. Hoc autem demonſtrari poteſt:ducto ccclx. in clxxxix. fit Ixviij. N. xl. Eſt autem hoc minus quam lxviij N. cc. Sed facilius ut à nobis& propriè, proportionum magnitudo, ſic ſenſu& ratione ſimul demon- ſtratur. Ad clxxxix. addo ix.& ſunt nouem undecimæ differentiæ clx XXix.& cc. fit cxcviij. cuius pars decimaoctaua, quę eſt xi. addita clxxx ix. facit cc. Simili quoq; ratione aſſumo differentiã cccxli.& ccclx. quæ eſt xix. huius nouẽ undecimas partes quæ ſunt xv. addo ad cccxli.& fit cccxli.. huius capio partẽ decimãoctauã, quę eſt xix. 8 addo adcce xli. fitq́ʒ totum ccclx 8. Et quia hoc eſt maius ccclx. ideo proportio cc. ad clxxxix. maior eſt quàm ccclx. ad cccxli. Igitur in proportione qua- drupla maior eſt proportio dupli tertiæ quantitatis adaggregatum pri mæ& quartę, q́; in ſeſquiquinta. Modò oſtẽdamus in ſeſquiquarta nõ eſſe maximam. In minore quidem ut eſt d ad cccci. fit ut duplum tertiæ quantitatis ſit cc M. d. aggregatũ primæ& quartæ clxxxix. N ccccl Xxxi. M. cci. differẽtia igit᷑ eſt xi. M xviij. i dccxcix. Cuius nouẽ partes ex undecim ſuntix. N. xv. N. ccclxxxi. addita hæc pars ad clxxxix. 5l. cccclxxxi. N. cci. facit cxcviij. M. ccccxcvi N. dlxxxij. huius pars deci- maoctauaeſt xi M. xxvij a. dlxxxvij s. addita hæc pars ad lxxxix N cccclxxxi. N. cci. facit cc. M. dviij N. dcclxxxviij a. hoc autem maius eſt duplo tertię quãtitatis, qd fuit cc N. d N. igit᷑ proportio dupli tertiæ
quãtitatis inter d& cccc. ad aggregatũ primæ& quartæ maior eſt qᷓ́; du
pli tertiæ inter d& cccci. adaggregatũ primæ& quartę, cum fuerint in cõtinua proportione diſpoſitæ. Rurſus dico hanc nõ eſſe maximã quæ eſt d. ad cccc. nam capio eam quæ eſt d. ad cccxcix.& erit aggregatũ pri-
męò& quartę quantitatis clxxxviij M. dxxi M. cxcix. dupluũ tertię quan
titatis cxcix M. d M. diſcrimen harum x M. dcccclxxviij N. dccci. cuius nouem partes ex undecim ſunt viij N. dcccclxxxij. dclv 4.. hocaddi tũ aggregato primæ& quartæ quantitatis facit cxcvij M. diij N. dcccli iij. cuius pars decimaoctaua eſt x M. dcccclxxij N ccccxxxvi ε5ã. hoc ad- ditũ aggregato facit cxcix N. ccccxciij M. dcxxxv 335. dd eſt minus du⸗
0
plo tertię quantitatis, qd fuit xcix M. d ũ. Igitur proportio dupli tertię quantitatis inter d& cccxcix. ad aggregatũ primæ& quartæ, maior eſt proportione dupli tertiæ inter d& cccc ad aggregatũ primę& quartæ. In talibus igitur inuenire demonſtrationẽ difficillimũ eſt, quantò ma- gis ubi duarum quantitatũ diuerſorum generũ quæ ad æqualitatẽ nul- lam perueniunt, in genere perfecto fit comparatio. Nam paraboles ad trigonũ interiorẽ exquiſita eſt ratio epitrita, ut ab Archimede demon- ſtrat᷑, quod in quinto priuilegio à nobis expoſito ſuperius continetur. Hocigit᷑ principiũ fuit quo Archimedes proportionẽ etmenſuram pa- rabolis pPotuerit inuenire. Liquet ex illius demonſtratione, ꝙ ſi propor i

434 bDE scIENTIIS tio hæc in abſurdam aliquã& quę nullo modo numeris deſcribi poſſet o quantitatẽ incidiſſet, Archimedẽ illam nõ potuiſſe demonſtrare. Ita& ratio ſphæræ ad conũ dupla apudillum:&rurſus apud Euclidem cylin dri ad conũ tripla exquiſita. Quibus inuentis, facile fuit etiam partiũra tionem inuicẽ declaraſſe. Nam quæ inuicem nõ iungunt᷑ ratio nali pro- ͤ portione, medio duarum proportionum innoteſcere conſueuerunt. b Qbadraturie, Quamobrem quadratum circulo æquale impoſsibile eſt inuenire: zeaheſotesi& qui conati ſunt, non uidentur demonſtrationes Archimedis aut A- potfſt. pollonij aut Euclidis intellexiſſe:aut ſi modò intellexerunt, nõ animad G uerterunt. Nam principium omne inuentionis à compoſitione fit, com poſitionem ſequitur reſolutio. At in compoſitione notus neceſſarid eſt finis, ob id igitur in genere diuerſarum quantitatum ſinem& rationem notam eſſe illarum oportet. At incirculi magnitudine, ſeu ſuperficies ad quadrati ſuperficiem reſeratur, ſeu periferia ad diametrum, nulla per e nota proportio eſt: demõſtratum enim eſt ab Archimede, rationem periferiæ ad diametrum minorem eſſe quaàm xxij. ad vij. maiorem ue- rò tripla,& ε. Atq; id eſt dicere minorem tripla,& z8 maiorem tri pla, ze ſeu inter proportionem ½& 1½έαν. Sed neq; in ſuperficiebus: nam ͤ poſita diametro vij. erit quadratum interius circuli xxiiij.. Sed area circuli ut ab Archimede& nobis demonſtratum eſt, fit ex dimidio dia b b metri in dimidium periferiæ, quare erit cccviij.. igitur proportio qualis lxxvij. ad xlviiij. quare ut xi. ad vij. Verùm ut dictum eſt, peri- D feria eſt minor xxij. quantitate non ſenſili nec rationali: quadratumau tem interius non mutatur, igitur proportio circuli ad quadratum inte- rius inſcriptum eſt minor aliquanto quàm xi. ad vij. igitur abſurdad& incognita. Conati autem ſunt antiquorum plurimi,& alij noſtro tem- pore, quorum uix eſt numerum& nomina referre: uerum res quę poſ- ſibilis non eſt, claritatem ingenij illorum hebetiore m uideri fecit. Sel ortum hic conatus irritus habuit ex uerbis Ariſtotelis malè interpreta tis. Exempli loco enim dixit, circuli quadraturam, cum quæ ſciri poſ- 1 fmunt,& nondum ſcita ſunt, refert:& ſi ſcita non ſit, non obſtare quin ſci ri non poſsit. Non tamen dixit ſciri poſſe. Dupliciter autem ſciri con- tingit illam: aut obſcuriore modo quàm cùm ignota eſt: uelut per elicas lineas, quibus utitur Archimedes,& æqualẽ rectam circuli periſerię de- ſcribit: aut per translationem, quam nemo adhuc tentare auſus eſt, par- tim ob difficultatem, partim ob demonſtrandi modum ignotum: alij . quòd cõſiſi ſint faciliori modo eam inuenire poſſe: alijs quòd ſcripta an tiquorũ huic generi demonſtrationis neceſſaria deeſſent, intacta fuit. Verum cum ad certam notionem nõ deueniat abſq; demonſtrationis auxilio, non licet illam percipere ante demonſtrationem, utin quibuſ- ͤ dam arithmeticis quæſtionibus caſu quandoq; contigit. Sed de his ha- 1 ctenus, quæ ad demonſtrandi modos pertinent, in quibus maximè ar b tis geometricæ ſubtilitatem edocuimus. 4
Hanc

dattrationcs A 8
ucntioniscongin
nimeſtab Arüids qummxxi. ama Mmnipla, A ee d. Kddneq;inſupt nterius drculimn, nonſtraumeſtite erit cccvii. z r Ivij. Verumut mſili necratiomta dortio circuliun uam xi. advial orum plurim un minareferraai um hebetiomun erbis Ariſtotsei uadraturam, dus ſcitta nonſtt noot ſſe. Duplicitra acumignota cktu
A
quantitatũ incognita inuenire, et explicare: eademq́; lineis
LIBER DECIMVSSEXTVS. 435 Hanc proximè Arithmetica ſequitur, cuius ſubriliſsimũ inuentum Artis magnæ eſt ars, quã nos magnam uocauimus, ànobis inuenta editaq́;, Algebra- duuntupleæ ticam alij dixerunt, cuius eſt multiplex utilitas: Ingenium acuere: latera ²*
iuxta Geometrica inſtituta, uel planis aut ſolidis deſcribe- re:propoſita ſoluereproblemata ęnigmataq́;: et malè ſolu ta poſſe refellere, ut lateris heptagoni magnitudinẽ à Bo-— uillo perperàm quæſitã,& æqualitatẽ rectæ cum periferia circuli ex libramẽto à Nicolao Cuſa confictã, exploſam uerò iurè à Ioan
ne Monteregio. Cõſtant omnia ſimpliciſsima figura, quæ lineas, areas
& corpora etiã oſtendit: ſed& poſt quartã ſecũdi elementorũ Euclidis
ſex proximas ſequẽtes. Eſt uerò& aliud ſolidi numeri cubi cõpoſitio- cubi numeri nis genus Arithmeticę propriũ, in quo genus reſolutionis quod à com bulchra compo Do e ne ortũ habet fit manifeſtũ. Omnis enim cubus numerus cõpo/ mſne,e nit᷑ ex quadrato ſui lateris,& duplo producti ex latere in omnes antece ſolutoriæ me- dentes numeros uſq; ad unitatem: uelut, capio dxij. cuius latus eſt viij: thod
dico igitur quòd viij duct in ſe,& fit lxiiij.& in duplũ antecedentium numerorũ qui ſunt, i. ij. iij. iiij. v. vi.& vij. ab unitate ut uides incipien-
do,& eſt duplum horum lvi.& productum ex viij. in Ivi. eſt ccccxlviij
faciunt ipſum cubum, id eſt dxij: nam ccccxlviij.& Ixiiij. faciunt iuncti
dxij. Ab initio autem uidebatur hoc non poſſe demonſtrari, ſed uia re- ſolutionis demonſtrauimus. Cum enim quilibet numerus cubus fiat
ex quadrato lateris in latus ſuum, fiet eriam ex quadrato lateris in unita
tem,& eodem quadrato in latus unitate dempta, ex ſecundi elemen-
torum Euclidis primo theoremate. At productum quadrati in unita-
tem ſemper eſt æquale quadrato, ex demonſtratis à nobis in principio
ſexti operis perſecti, idq́; etiam ſenſu ipio percipitur: productum autem
quadrati in latus dempta unitate æquale producto lateris in duplum ag
gregati omnium præcedentium numerorũtitaq; hocdemonſtrato pa-
tet propoſitũ. Hoc autem rurſus reſolutione indiget: qualis enim pro-
portio quadrati ad duplum illius aggregati, talis lateris ad ſeipſum dem
pta unitate. Igitur ex demonſtratis ab Euclide in ſexto elementorum,
tantum fit ex Jatere in duplum illius aggregati, quantum ex quadrato
in latus dempta unitate. Oportet igitur rurſus illam proportionem de
nuò oſtendere, atq; hæc eſt demonſtratio: quia duplum illius aggrega-
ti ſemper eſt æquale producto maximi numeri in maiorem unitate, ue-
lut duplum aggregati numerorũ uſq; ad vij. eſt Ivi,& hic fit ex vij. ma
ximo numero in viij.qui maximum numerum unitate excedit. Ig tur
cum ex latere in ſe ducto fiat quadratum ipſius lateris,& ex latere in ſei- pſum detracta unitate fiat illud duplum, erit ex demonſtratis ab Eu- clide proportio quadrati lateris ad duplum illud qualis lateris ad ſei- pſum detracta unitate, quod aſſumpſimus demonſtrandum. Eſſet i-
gitur iam hoc perſectè oſtenſum, niſi quod nondum conſtat, quòd ex
I1 2

436 DE SCIENTIIS
quolibet numero in unitate minorem, fiat duplum aggregati omnium o antecedentium numerorum. Hoc uerdò ſic demon ſtratur: Quilibet duo numeri æqualiter à medio diſtantes iuncti, duplum medij nume- ri efficiunt, igitur omnes numeri ab unitate iuncti ſeriatim, tantum efficiunt quantum ſi medius numerus pro numero illorum termino- rum aſſumeretur. Sed maximus numerus continet ad unguem ordi- nem illorum, igitur omnes numeri ſeriatim ab unitate ſumpti, tantum iuncti faciunt quantum medius illorum productus in maiorem. Igitur
duplum aggregati talium numerorum, eſt æquale duplo productime-
Michaelis Sti- phelij inuenti in arithmetica. Muſicæ ſubtili tatis inuenta.
Chromatici& Enarmonici
Diateſſari inuẽ tio.
dij in maximum illorum. Sed numerus maximo unitate maior, duplus
eſt medio, igitur ex numero maximo in unitate maiorem du plum fita gregari omnium nu merorum ab unitate ad maximum numerum. E & medius quidam compoſitionis modus. Sed in iam declarato licet per compoſitionem reſoluta colligere, atq; ſic demonſtrationem theorema tis afferre. Laudabimus& quædam ſingularia inuenta, ut Michaelis Stiphelij laterum inuentionem, translatam à nobis in Pprimum operis perfecti librum.
Succedunt his Muſica inuenta, triplicis olim ordinis Diateſſaron,? quibus ſolum unum nunc Diatonicum cognitum eſt, reliquos ordi-
Enayrmõ. Chromat. Diaton. Stabilis— Proslambanom enos.
Tonus. Tonus. Tonus. Stabilis cwpae Hypaton. Dieſis. Hemit. Hemit. Mobiliss— M ſ parbypate Hypaton. Dieſis. Hemit. Tonus. Mobilis—ᷓ‿j j y Lichanos Hypaton. Ditonus. Trishem. Tonus Stabilis Mℳ—H)pate NMeſon. Dieſis Hemit. Hemit. Mobilis 7 7. ſ Parhypate Meſon. Dieſis. Hemit. Tonus. Mobilis 4 Lichanos Meſon. Ditonus. Trishemit. Tonus Stabilis/ Meſe.
Dieſis. Hemit. Hemit. Mobius l Trite Synemmemenon.
i lrhui die dohi h Dieſis Hemit. Tonus. Mobilis— A Paranete Synemme menon.
Ditonus. Trishemit. Tonus. Stabi’is 3— Nete Synemmemen on. Tonus. Tonus. Tonus. Stabilis M—— barameſe Dieſis. Hemit. Hemit. Mobilis— ſ— Trite Dieeugmenon. Dieſis Hemit. Tonus. Mobilis— 1— Paranete Diexeugme non. Ditonus. Trishemit. Tonus. Stabilis M Nete Dieeugmenon. Dieſis. Hemit. Hemit. Mobilis—- Trite Hperboleon. Dieſis. Hemit. Tonus. Nohil— Paranete Hyperboleon. Ditonus. Trishemit. Tonus Stabilis. ſ Nete Hyperboleon.
nes ſeu incuria ſeu difficultate amiſimus. Nũc uerò breuiſsimèillorum reſtitutionẽ per nos factam, atq; in primo et ſecundo muſicæ tractatam doceamus. Chromaticum fit per fictam muſicam, ubi non ſolum in bfa b mi ſed& elami& alamire hemito nium inducitur, ut in cheli proprieè, ſed& organa eius rationis muſicæ ſunt capacia. Dulciſsimus uidetur hicmodus diatonici generis comparatione, ob frequentia hemitonia: Parua enim interualla& notæ proportiones uocum ſuauitatem affe- runt. Innititur autem Chromaticum genus hemitonio, tono,& trishe-
mitonio

u r0 ſic 1 eun Wen.
LIBER DECIMVSSENTVS. 437
Siund Vu A hemitonio, ditonum fugiens. At hæc parua ſunt interualla, ſed mino- 2. 3
ledemonſtrna, ungularia inuem n bermänobising dlicsclimordinülh un cognitumeta
e abem —, 72 Hyoce wycr
7 katheae
—. — Trur Han
— p rancte um Nete haaseat
baafß —me Diecae —mantte Ders
S
ra ſunt Enarmo nici dieſib. diſtincta,& ob id dulcior chromatico har-
monia. Vt uerò exemplũ eius habeas in elymis, ut in quinto muſicæ do
cuimus, tre mula uox parum aperto foramine, hemitoniorum, mini-
mè autem tonorum dieſim efficit: quæ perpetuò fugiens in ſingulis uo
cibus incredibilem affert ſuauitatem. Aliud in cheli(poſtquam Orga- na huius non ſunt capacia) ſu mamus exemplũ. Scis interualla in cheli hemitonio ſingula diſtingui: ſentis tremulas uoces, quæ dimidium tan tum uocis interualli ſuperant, atq; ideo dieſim quantam dulcedinem re
* 7 X„ ⸗.... 4 tineant: finge moddò in ſingulis currentis manus ictibus tremulas uoces
interſeri,& cogita quàm incredibilem harroniam ſis auditurus. Sed in cheli unus non poterit ſe explicare. Commodior lyra eſt, quia etiam ma gis retinet uoces. Sed antiqui inſtrumenta ad hoc apta cõficiebant, inter
quorum chordas interualla dieſum erant conſtituta. Extremæ uerò eiſ-
dem locis quæ conſonantiam efficiunt, neceſſaridò in omni diateſſaro re- ponuntur. Verùm in Diatonico duos addidimus neruos, alterum ſub imo, reliquum ſupra ſupremum, ut he mitoniorum ratio cõſtaret. Cum
X„..„. ˖ uerò duo ſint extrema,& medium, quod uocant Tenorem, in diuerſis uocibus(nam quæ de diateſſaro dicta ſunt, ad unam tantum referũtur)
uox quarta Altus adiecta eſt, quæ quòd uacua repleat, cæteris ſuauitate e uox no-
præſtat: cum enim rei iam perfectæ aliquid additur artificioſe, ad orna- tum plurimum conducere ſolet. Ob id omnibus uocibus hæcmira ar-
te conuenit. Obſeruat hæc unicè grauitonam, contra quam ſæpe in ſu-
premum ſe attollit: modò quaſi in grauitonam mutata, in profundum
ſe mergit, ſublimiorem harmoniæ totius uocem contrario motu ob ſer- uans.Plerunq; circa mediam ſpacia cõplendo ludit. Quo fitut cum no-
biliſsima ſit, præclaram etiam exigat cantatoris naturam& ingenium:
quibus ſi deſtituatur, nulla prorſus euadit. b
Porrò facilis eſt notarũ cantus:notas uocamus, Vt, Re, Mi, Fa, Sol, La: ſed proferre uerba, difficilius. Ideo cum notas prius diſcant pueri, ad uerba ſæpe cum difficultate non leui transferuntur. Fit aũt hęc tranſ- latio tribus modis. Primus eſt, ut quis diapente, diapaſon, diateſſaron, & cæteras medias conſonantias, itemq́; ſeptimam& nonam& ſecun- dam aure diſcat,& proferre uoce, atq; ita ſub illa uocum magnitudine uerba ac ſyllabas potius proferat, quod arduum ſanè eſt, quoniam ſexta & tertia duplices ſunt, nec licet eas proferre ſine imaginatione notarum, atqʒ ita ſi alterã pro altera ſuppoſueris, ſemitonio diſcordabis à reliquis uocibus.Secundus modus eſt, ut mente cõcipias quocunq; ſpacio acli- nea, quæ uox& quanta eſſe debeat, atq; ita ſyllabas ſub loci uoce profe- ras. Hic modus melior eſt primo: ſed cum occurrerint dieſes& ſemito- nia toniue ficti, non ſatisfaciet, ægreq́; proferentur. Tertius omnium o- ptimus eſt, ut imaginatione& uoce quidem notas& uocum magnitu-
dinem retineas, lingua uerò ſyllabam ſubiectam proſeras: atq; hicut eſt
Ii 3
ilißima.
Canendi praæce bla.
1 † 1 3
3 1 2 “
K ö“ 3 “ 3— 8

Meridiei linea quomodo qua- cũq; hora abſ- que herculeo la pide haberi aßu.
438 DE SCIENTIIS
optimus, ita difficillimus. Igitur tribus modis rurſus hunc aſſequemur: e
uel longa conſuetudine, ut ſenſim dimiſſa nota, proferas ſyllabam in no tis, primò longioris moræ& uniſonis: deinde, ſenſim aſcendentibus ac deſcendentibus, mox in diapaſon& diapente& diateſſarõ. Item in con ſonantijs quas uocant cadentias, demum in alijs uocibus, poſt ad notas breuis moræ te transferas. Alter modus eſt, ut linguam immobilemre- tinere condiſcas, atq; ita uocem ſine notis ac ſyllabis proferas. Poſt ſub
una tantum ſyllaba ſemper, ut ſub A uel E. Vlt imò ad ſyllabas proferẽ
das accedas. Hic modus uarietatem ex modo proferendi ſuſcipit, ut pri- mus ex re ipſa ſeu cantu. Tertius, qui meo iudicio melior eſt, ſit alterius au xilio, qui notas proferat te ſyllabas canente: ſic enim& temporis& uocis magnitudo ſeruabitur,& tu ſenſim te transferes conſuetudine ad id quod eſt difficillimũ. Erat& aliud in diſcendo compendium, ut ſine manu optimè quis diſcat. Hoc autem continget, ſi diſcipulum docueris diapaſon unius omnes uoces, nam reliquæ omnes eiſdem ordinibus re- currunt, atq; ita mutationes pro uocatis clauibus, quæ ſemper tribus in Iocis habent᷑ ob ſemitonia. Nam claues mutata fermè ratione ita ſibi cõ- parantur, ut in duas omnes ob ſimilitudinem redigantur, cum ſex uideã tur: tres quidem uocatib mollis, totidem ſine illo: has ſiobſeruaueris di ligenter, in duas tantum reduces, non ſolum mirabili& compendioſa ratio ne, ſed etiam admodum facili. Verùm de his diffuſe in Muſicis, ut dixi, tractatum eſt. b.
Poſt has Optica eſt diſciplina, cuius ſubtiliſsimum inuentum eſtho rologiorum quæ umbris horas edocent: eam traduxit, ut multa alia Vi truuius in opus ſuum. Nuper inuentũ eſt, ut ſuper multiforme lignum planis multis dextra etiam ac ſiniſtra deſcriptis horarum ſpacijs diuer- ſa ratione, cum eandem horam ſingulæ umbrę tum horæ partem oſten derint exquiſitè, tunc inſtrumentum iuxta lineę meridianæ ſitum adun
guem poſitum erit, ex quo illam habebimus.
Veruùm hæc ſcientia optica media uidetur inter mathe maticas& pul cherrimã naturalium rerum ſcientiam, quam uocamus philoſophiam, cuius ambitus latiſsimè patet. Scripſimus de dignioribus illius parti- bus in libris de æternitatis arcanis, animi im mortalitate, rerum que ua- rietate. Verum nobiliſsima pars eſt illius quæ temporum naturam præ cognoſcere docet,& aeris temperiem: utilis nanque agricolis, nautis, mercatoribus, Imperatoribusq́;, denique omni humano generi tum iucunda tum ſalutaris. Aeris igitur conſtitutiones duabus conſtantdif
ferentijs, quarũ altera in frigido& calido, reliqua uerò circa humidum
Ventorum ſi-
gna.
& ſiccum uerſatur. Hoc in genere quinq; ſunt ſpecies: Serenum, quod & tranquillum ſit:uentoſum, nubes, imbres, grando, ſeu horrida tem- peſtas. Niues imbrium loco habentur cum hyems fuerit. b
Ventorum ſigna ex na turalibus decretis ita habent᷑: Tuber quidam Lunæ iunctus, quem ego cum uidiſſem ſtatim ſubſecutus eſt uentus ua
A

unota profa lcende tnid 8 apente& ch
An
otis ac ſy uclk. V
Dipn
tmwoach
condingedſüclg
uomneseltaa
aus dauibus qugr
es muuata fermem bdinemrediganus em ſineillo: halin
*
nſolummirabi
Ferum dehisdi
s ſubtiliſsimma
nt: eam traduua eſt, utſu perda deſcriptis horät
r umbrę turass b uxtalineę mss b
dimus. idetur interm
LIBER DECIMVSSEXTVS. 4³⁹
A lidiſsimus. Nubecula circa aſinorũ alterũ ex eadem parte futuro spræ-
nunciat uentos. Rubeæ nubes toto cœlo ſparſæ, aut rubra Luna, item
Solis occaſus inter nubes rubeas, nubes uolitantes: nolarum ſonus, qui
nibus poſita cum mouentur:areæ circa Lunam quæ repentè diſſoluun- tur, uentos& qua parte orientur oſtendunt. At uerò Luna pura dur
occidit aut oritur, aſtraq́; tum Sol candidus ac purus occidẽs, aut ſi Sol paucis cum nubibus cadat,& corui uelut læritia gregatim crocitantes, aſsidueq́; obſtrepens noctua noctu, ſerenitatem nunciant. Tempeſtatum ſigna melius quàm poeta tuus explicare me poſſe non cõfido, tametſi mihi libera ſit oratio, Virgilij uerò numeris ueluti com- Pedibus contineatur. Primo igitur Georgicorum ſic inquit:
At Boreæ de parte trucis cùm fulminat,& cumm b
Euriq; Zephyriq; tonat domus, omnia plenis Rura natant foßis, atq; omnis nauita ponto
Humida uela legit. Nunquam imprudentibus imber
Obſuuit, aut illam ſurgentem uallibus imis
Aeriæ fugẽre grues: aut bucula cœlum
Suſpiciens, patulis captauit naribus auras:
Aut arguta lacus circumuolitauit hirundo:
Et ueterem in limo ranæ cecinere querelam:
Sæpius& tectis penetralibus extulit ouu,
Anguſtuum formica terens iter:& bibit ingens
Arcus: è paſtu decedens agmine magno
B Coruorum increpuit denſis exercitus alis.
Iam uarias pelag uolucres,& quæ Aſia circùm Dulcibus in ſtagnis rimantur prata Cayſtri, Certatim largos humeris infundere rores: Nunc caput obiectare fretis, nunc currere in undas, Et ſuidio in caſſum uideas geſtire lauandi. Tum crnix plena pluuiam uocat improba uoce, E t ſola in ſicca ſecum ſpaciatur arena. Ne nocturna quidem carpentes penſa puellæ Neſciuere hyemem, teſta cum ardente uiderent
Seintillare oleum,& putrer wncreſcere fungo. b 1 Illud etiam certo ſigno adiecit, quod obſeruatione dignum eſt:
Si nigrum obſcuro comprenderit aera ornu(. Tumilla à Sole: Ille ubi naſcentem maculis uariauerit ortum 5 Conqditus in nubem, medioq́; refugerit orbe, Suſpecti tibi ſint imbres:nanq; urget ab alto Arboribusq; ſatisq́; Notus, pecoriq; ſiniſter. Aut ubi ſub lucem denſa inter nubila ſeſſe Diuerſi erumpent radij: aut ubi pallida ſurgit Tüithoni croceum linquens aurora cubile: Heu malè tum mites defendet pampinus uuas: Tam multa in tectis crepitans ſalit horrida grando. Hoc etiam, emenſo cum iam decedet olympo, Proſuerit meminiſſe magis:nam ſape uidemus Ipſius in uultu uarios errare clores. Caruleus pluuiam denunciat, igneus Euros. Sin maculæ incipient rutilo immiſcerier igni, Omnis tunc pariter uento, nimbisq́; uidebis
. 1..„.„11„. moddò optimè auditur, modò uix percipitur: uexilla in turrium culmi-
Jerenitatis in⸗ dicia.
Tempeſtatum bræſgia.
88 8— 4— 8 42 7* 1 3 “““ ——
)

440 DE SCIENTIIS Feruere:non illa quiſquam me nocte per altum Ire, neq́; à terra moneat conuellere funem.
Areæ etiam plures, aut ualidis colorib. Boues lingunt ungulas mugien
tes,& ad cubilia redeunt, gallinæ puluere ſe opplentes, mures ſtriden, tes feles etiam caput manibus lauantes, imbrem prænunciant. Sentit mi
Trißblium us rum in modum procellas trifolium aduenientes, cogitq́; ſe, contrahit ac criſbetur ſub— procellarum—. 8. 1,
aduentu. tie contrahitur, ſolitum iam ſe mutare, ac moddò aſtringere, modò dilata re. Itaq; nec in omnibus illius ſpeciebus forſan id continget: nec multò minus in omnibus aut ſemper erit manifeſtum. Omnium conſtans lati
Nubiloſi tem- tudo quædã exigitur. Minora ſigna etiam, cumabſunt uenti, nubes&
bi ſen⸗ i diem caliginoſam oſtendunt. Venti ualidi, cum pluuijs, grandines ubi cia. abfuerint, uentorum indicia, ſolos expectabis imbres. Pruina lædetui-
Truinæ indicis, tes& arbores, penuriamq́; uini indicet, quoties arboribus germina iam 3 mittentibus(id in noſtris regionibus cõtingit, Martio, Aprili, ini tioq; Maij) frigido ac ſereno tempore plenilunium incidat, aut ſaltem ſilumi ne Luna plena fuerit. b Quæ uerò fiunt uentorum ira, admirationem pariunt. Sæuiunt enim hi in iugis montium, adeò ut dum Apenninũ tranſirem, uentus pileum ſuſtulerit, ac uelut ſagittam è ſcorpione emiſſam deferret cum impetu, parum que abfuerit ne portenti uice decideret cum pluuia in proximas uillas. Tranſtulit& equũ cui inſidebam per duos paſſus, ut fermè præ- cipitarer. Quare ne fabuloſum fuiſſe putem quod à Pogio recitatur, ad- ducor. Recitat ille, uentis coortis dirutum oppidum quod Borgethum uuocatur, ſex M. paſſuũ à Roma diſtantem,& ædem diuæ Ruſinæ, tranſ- pe heie Pn latamq́; cauponam integram. Ergo nech mirũ pluere ranas, piſciculos, piſcium. lapides: nam ranæ ac piſces eè montium iugis uenti impetu transferũtur. Transfertur& puluis, qui ui uentorum cogitur in lapides. Indicio eſt non procul ã montibus illos cadere, ſed ut olim in Albano monte, atq; in uallibus è proximis altio ribusq́; montiũ cacuminibus. Refert Geor- gius Agricola, Chepnicij luteam terram cum aqua pluiſſe. Et in Sue- uia, anno M. D. xxxiiij. aer inficiebat ueſtes cruce rubra: id cõti ngit pul- uere cum imbribus delato, forma uerò crucis ob fila, quæ crucis formam dum texuntur referunt, apparuit. Transſeruntur& oua paruorum ani maliũ, ut etiam ranarum& piſcium, quæ inter turbines uentorum& im briũ procellas emittunt animalia, quæ pluere uidentur. Nihil igitur mi- rum, ſi cauſas ſpectes: nam non niſi in magnis uentorũ motibus iſta con- tingunt. Quamobrem& Reipublicæ tempore hæc erant frequentia, ꝙ Se eien eu frequentius etiam uenti ualidiſsimi fierent. Imò uis uentorũ olim maior Lerren uidebatur: ob quam non ſolum hęc monſtra, ſed etiam diluuia& inun- dationes contingebant. b Dira igitur hæc prodigia, quoniam à uentis immodicis fiunt. Atuen ti immodici à caliditate& ſiccitate graui oriuntur: unde proditiones b ſtendunt,
Ventorum ui- res.
4
criſpat. Humidiſsimũ enim cùum ſit& neruoſum, frigore& aeris craſsi-
D
oſtel
Aut iis ui ntad apit
rund
tiam .ec ditun
T nali noue dicio
ſeren
Ba
onitur gnitu
quibu dir conſt nera rump Icuant nelutt intat dumn rmmit ruat citur ſrip thile ſump nisp. lumit umn wreb dumng D. xx queac uUtaul non
peſtie
ur,
nonl

nrationem parin ocnnmu nanſirena 1
1
ne emiſſam deſena lccideretam Der am perduospat, dutem quodalha tum oppidmass dem,& xdemtum — 8 eq; mirũ plurat niugis uentim m cogitur ias 5. dutolim in nn
4
s quanta ſubtilitate. Sufficiat mihi nunc futuræ peſtilentiæ ſigna referre,
nriũ cacumitist b
43 am cum 1quapbii-
ſtes crucerubaii
rucisob fia qam
LIBER DECIMVSSEXTVS. 441 oſtendunt, ut etiam in adagio ſit, Ventus immodicus, proditio ui get. Cur prodigis Aut enim cauſa uentorũ horum ex aſtris ſumpta eſt, Mercurij& Mar- ex pluuia, uel tis uictoria,& ſiderum potentio rum, Caniculæ, Arcturi, Orionis: aut 9 naies ut ad nos propius accedamus, calida& ſicca conſtitutio, quę imbecillia cient. capita uexat, ea agit in proditiones, ſeditiones, ac cædes. Plebsaũt ple- runq; talia habet capita ob paruam experientiam rerum& intemperan tiam, quocirca contingit illam ad facinora uel illorum peſsimos impel- li. Sed falli etiam cõtingit, tuncq́; ualuiſſe ſupplicationes dijs factas cre- ditum eſt. b b b b Tansteruntur& piſces in piſcinas& nouas aquas,& noua ſemina Vnde nouæ plã in alienas terras, uelut de laſere refert Theophraſtus: unde origo piſciũ aeu u 22 nouarumq́; plantarum fruſtra credita èputredine duxiſſe initium. In- ran: dicio eſt maximè hæcuideri poſt procellas, nunquam poſt diuturnam ſerenitatem. b Eadem ratione quandoq;, ſed rarius, nouum genus auiumac inco/- gnitum transfertur? longinquis regionibus ui uentorum in noſtras, à quibus ſuſtinentur.* Simile eſt ſfermè, ſed quaſi diuinius, quòd medicina meditat᷑ per has conſtitutiones temporum, ſalubritatem corporum& morborum ge- nera prædicere, de quibus maximè Hippocrates in tertia Aphoriſmo- rum parte,& Ariſtoteles in prima problematum tractauerunt, mirum
De Medicina.
Peſtilentiæ futu uelut utiliora& euidentiora, tum de quibus minus exquiſitè tractaue- ræ ſigna. rint antiqui. Atque inter hęc primum atque firmiſsimum, atque ſecun-
dum naturam non ſolum ſignum, ſeq etiam cauſa eſt, aſsiduitas pluuia-
rum in fine Veris uel in æſtate, abſq́; uentorum flatibus ullis, cum uehe
menti calore,& dum non pluit turbidus tamen ac nebuloſusaer conſpi
citur. TYalem conſtitutionem in Cranone ciuitate olim Hippocrates de ſcripſit, quam maxima& horrenda peſtis eſt ſubſecuta, in qua præter le
thiferas febres& tubercula atq; carbunculos, i ntegra membra tabo ab-
ſumpta excidebant. Calor enim(ut diximus)& humidum corruptio-
. X.—... 2*.— nis parentes ſunt, cum motus illa nõ temperauerit. Aliud èccœlo ſignũ
ſumi ſolet, cùm ſeilicet deliquia ſolis magna fiũt, aut Cometes, aut igneę
flammeæ in cœlo id eſt aere uidentur. Ex immodica eni ni ſiccitate& ua-
pore bitu minoſo, hæc quæ aerem etiam corrũpere poſſunt fieri ſolent: quanquam ſi nihil aliud ſubſequatur, fallax ſit ſignum. Nam annis, it D. xxxi.& ſequentib. multæ ſtellæ crinitæ,& ab anno NI D. xxxix. uſ- que ad annũ ii D. li. tot ſolis& maxima tum lunę deliquia apparuerũt, ut nunquam plura neq; maiora cõtigiſſe legantur,& tamen Italia ab an no MMI D. xxxi. uſq; ad annum præſentẽ D. lij. nullã paſſa eſt inſignem peſtis cladem, imò neq́; fermèueſtigiũ. Si tamen arbores ardere uidean tur, certius eſt ſignum calamitatis futuræ, quoniam iam aer ipſe noſter non ſublimis, qui minusad nosattinet infeſtatur. Quòd ſi aer quaſi pul
Kk

44² DE SGCIENTIIS uerulentus menſibus aliquot perſeueret, peſtem futuram denunciatſui c lum generis. Nam impurum quod trahitur, cor, ſed magis cerebrum uitiat. tenu Cum enim peſtis& ab aqua& ab aere fiat, quæ ab aqua fit, cor magis 4 do petit: quæ ab aere, cerebrum. Nullum enim ſeptum adeò denſum in ce tis e rebro uelut in pulmone, cùum tamen cerebrum reſpiret. Ipſius uerò ce u rebri ſubſtantia, cordis mollior ac magis exanguis. Quo ſit ut in ſpecu- rull bus ob uitium cerebri primum in lipothymiam, inde corde conſentien xnel te in ſyncopen& mortem incidant. Ex his igitur in cauſarum cognitio dctu nem uenire licet, ut ex cauſis in morbi genus. Cumq́; panis aeri expoſi- rigie tus mucorem contrahit per noctem, habens iam corrupti aeris ſigna, ems proximamq́; ſi nondum cœpit peſtilentiam. Cum uerò diuos anus aut 18, puellæ ſtragem prænunciantes uidere atq; audire ſe exiſtimauerint, pe tura ſtis ſubſequetur. Nam ſi uiderunt inquã& audierunt diui nõ mentiun- nim turã Si autem non uidentes uidere ſe exiſtimant, atq; audire perperàm, delte iam atra bilis in ſanguine exuperat aeris praua qualitate, quæ in dere- erun rius procedens peſtem facit. Canum quoq; frequẽs rabies ob id peſtem a bu nunciat, quòd hi uel ab aquis uelab aere in rabiem agũtur. Declaraui- aten mus enimab aquis corruptis rabiem generari. Similiter& luporum in ſug greſſus in urbem,& moleſtia aſsidua, rabiei in eis cuiuſdam ſignumeſt. raun⸗ Nimia enim audacia rabiem nunciat. Ab his igitur cauſis quibushi in ra dotl biem aguntur, corrumpuntur in hominibus humores,& peſtis genera Les tur. Ob id etiam quandoq; contingit ante peſtem aues deſerere oua at- D rIi que nidos,& imperfectos pullos: omnia enim hæc ſigna ſunt prædomi ge ut nantis atræ bilis, ſeu ob aerem ſeu ob aquam corruptam. Oues autem(untr præcipuè ante id tempus clade afficiuntur: imbecilliores enim ac ſimi- vnſ les hominibus natura, ab eiſdẽ cauſis quibus homines peſtem patiũtur. A Ranarum quoq; multitudo& blattarum in muris ob ſuperfluum hu- zun midum pingue fit, quod naturæ humanæ aduerſatur,& illi perniciem eltt affert. Cumq́; uermes ac ſerpentes apparẽt tum talpær, id contingit quo din niam cubilia propria deſerunt ob moleſtiam uaporis qui ſub terra con 1 6 tinet᷑, quiq́; aſcendẽs aerem uitiat aded infeſto affectu, ut perniciem ſer⸗ rn pentibus afferre poſsit, nedum hominibus. Nihil enim penitus ſubter d ra ſalutare homini fermè eſſe poteſt: generaliter autem omnino eſſen5 el poteſt. Ob id oportet talia frequenter uideri& paſsim,& perſeuerare icut & augeri: tunc enim proculdubio peſtem futuram pręnunciant. Aues ie etiam ſi hunc morbum concipiant, ingentis peſtis ſignum ſunt. Refert um⸗ enim loachimus Schylerus in illa grauiſsima peſte Britannica aues ſub nunt. arboribus mortuas inueniri ſolitas cum puſtulis ſuh alis. Itaqʒ cum ſic- üun cius animalium genus atq; liberius eo morbo afficitur, multò magise- luei; tiam homines. Tranſire enim hic etiam in equos uiſus eſt. Naſcitur pre aler terea in fructu quercus, quem gallam uocant,& qui raro menſe Martio runn nonperforatur, uermis quandoq;, quandoq; araneus,& quandoq; uu At ſca. Vbiuermis innaſcitur, peſtem nunciat: nam uermis ex multo fit aubi 4 3““ humido, uinf

kriradiem an. generaii. Simillni rabiciines cuiulh Ab hisigtur cant
unibushumorda-
*
ante peltemaune nia enim hæcſen aquam Comp
ntur: imbeclus
zuibus homira uminmursauf mr aduerſasit arẽt tum talprun cſtiam uaporsi- inſeſto affectuu
LIBER DECIMVSSEXTVS. 443 A humido, ſed nõ probè concocto. Si muſca, fertilitatem: nam humidum Abundiiæ& tenue& bene concoctum declarat: unde aeris calorem temperatum eſi ſxrilitatis ſigna ſe docet, qui ubertatem affert. At ſi aranea erumpat, iam hoc ſterilita- tis eſt indicium: eſt enim aranea animal frigidum atque ſiccum,& ob id telas co nficit: frigus autem ac ſiccitas generationi omniac uitę contra ria ſunt. Porrò fertilitatis ac ſterilitatis ſigna ad quatuor in uniuerſum genera referri debent. Ad aſtra quidẽ primum, at de his ſuis locis planè dictum eſt. Ad elementa uerd immoderantia omnis, qualis calidi uel frigidi, ſicci aut humidi,& nimia aeris trãquillitas,& peruerſitas, ut hy- ems calida, uer ſiccum& tranquillum, æſtas temperata. Ad ipſas plan- tas, uelut frugum ſemina cùm leuia fuerint aut corrupta, ſterilitatem fu turam in eo genere nunciãt. Et ſi ſub Caniculæ ortu citò areſcant. Si e- nim uehemens hoc malũ fuerit, in plurimos annos protenditur: uelut de ſterilitate Ioſeph ſub Pharaone, quæ ſeptem annis durauit. Ob id etiam qui ſerunt, meliora ex eo genere legunt ſemina. Similiter& in fru ctibus, in quibus perpetuum illud fermè manet, ut maximam uber- tatem maxima ſterilitas ſubſequatur, ſeu exhauſtis arborum uiribus, ſeu quomodocunq; lęſis germinibus à quibus germina prodeunt, ute- tiam ex grandine contingit. Ab accidentibus uerò& ſignis: nam terræ- motus& locuſtæ, ſæpe peſtis, frequentius ſterilitatis cauſæ manifeſtæ & efficaces fuerunt. Et piſcium abundantia ſterilitatem nunciat: ab hu B midi enim copia fiunt piſces, triticum autem ab humido temperato: un de, ut diximus, nec in inſula Beati Thomæ prouenit. Sic tritici ubertas contraria ratione paucos piſces facit. Sed ſi omnia attingere uoluero, fi- nem nunquam ſum facturus: uituperatur pictor ille quanquã egregius ab Apelle, qui àtabula nunquam ſciret manus abducere, præcipuè cum homini nihil ſit difficilius ſcientia futurorum: hæc nanq; adeò obſcura liomini nibil eſt, ut niſi diuino aliquo afflatu adiuuetur, uix laudẽ afferat. Ob id qui min⸗eſuien. in ea claruerunt, fuerunt autem admodum pauci, diuini meritò uocati ieahteu ſunt. Claruerunt autem inter uiros Muſæus Athenienſis,& ex eadem Vates e sibyl urbe Lycus Pandionis filius,& Bacchides Boœcotius, tum T'ireſias& i- Re. pſe Bœotius, tum Cyprius Eucleus,& famoſus Epimenides Cretenſis. Sicut inter fœminas Sibyllæ, à tuνκe, qd eſt uaticinari, ſeu àse, quod eſt deorum,& Brns ſententia, dictæ. Nobiliſsimæ è decem Erythræa& Cumæa, quam Amalthæam ſeu Demophilen uel Erophilen appella- runt: harũ enim carmina Romanis præcipuè in precio fuere. Sed& diuinatio futurorũ quadruplex: aut enim ex inſolitis, uelut cum in Hel Diuinatio qua uetijs ut referũt in aere uiſi ſunt duo leones inter ſe pugnantes, quorun druplex. alter alteri caput præcidit. Et uiri beati,& acies, ut tempore Machiabęo rum,& ante Hieroſolymæ deſtructionem in cœlo perpetuis quadra- ginta diebus. Atqʒ hæc forſan non ineptè quiſpiam in uapores, uelut& nubium uarias formas, referat. Sed de his alio loco dictum eſt. Aut in uim fatidicam, de qua nuper locuti ſumus. Aut in artem quampiam na-

444; DE SCIENTIIS turalem, ut aſtrologiã, phyſiognomiã, metopoſcopiã, chiromantiam,
nauticã, agriculturã, medicinam, ſomniorũ interpretationem. Autin
Viri ia. ſubtili- tate præſtantes.
Archimedis lautz.
Ptolemæi laus.
Ariſtotelis laus
Fuclidis laus.
ra ſuit oriundus: pluraq́; alia quæ etiam extant pari ſubtilitate ſcripſit,
Scoti laus.
laus.
prodigia ominaq́;& auguria, ementitasq́; artes, de quibus in quartoli-
bro de Sapientia diximus. Et poſtquàm tot tantaq́; ſunt futura præno
ſcendi argumenta, tam uaria, tam incerta, ut nec; obſeruaſſe decorum, necomnino neglexiſſe tutum fuerit, pauci tamen reclamantibus proar bitrio omnibus, deterioraq́; ipſis q́;ᷓ quæ reprehendunt admittentibus, hoc in genere eruditi inueniuntur, qui quæ obſeruare debeãt tanquam uera norint, quæq́; tanquam falſa negligere. Omnis enim ueritas diui-
na eſt,& ab optimo proſiciſcitur. Frequentiores licet in diſciplinis ui- ros præſtantes inuenire, è quorum numero duodecim ſelegi, unicuiq;
iudicium ſuum relinquens. Archimedes primus ſit, nõ ſolum ob monumenta illius nunc uulga
ta, ſed ob mechanica, quibus ut Plutarchus autor eſt, uires Romanorũ
ſæpius fregit. Refert mira illius inuenta in M. Marcelli uita,& nosa- lia non minora ex Galeni teſtimonio, in utroq́; genere nõ tam primus autor, qᷓ; inimitabilis. Nec qui Græculos(omne ſolet appellare Cicero genus id hominũ) laudare ingeniũ,& inter urbis ruinas Syracuſiæ ac ſentes ſepulchrum quærere dedignatus eſt. Proxima Ptolemæi Ale- xandrini gloria, qui tam claras ſiderum rationes ut in æternum ſuffice- rent excogitauit, ſolusq́; diuini opificij modum& ſubtilitatẽ exprime- re auſus eſt, ut inueniſſe non dicam. In alijs uerò inuentis, quæ plurima extant, nequaquã ſibi diſsimilis. Tertium locum meritò dubius ſum quis obtinere debeat, pluribus ex æquo certantibus: ſed condonetur Ariſtoteli Stagiritæ, Macedoni Magni Alexandri præceptori, qui res naturales ac diuinas dialectic amq́; mirum in modum excoluit: anima- liumq́; uitam, mores ac ſtructurã incredibili ſagacitate proſecutus eſt. Qui cùm in ſingulis diſciplinis ſcripſerit quod probaretur, error tamẽ conſpicuus in tot ſeculis in illius ſcriptis deprehendi non potuit. Quar tum locum obſident paribus argumentis Euclides, Scotus,& Ioannes Suiſſet, quem Calculatorem uulgus uocat, pari ſpe: ſed antiquitate& uſu præponatur Euclides. Eius uerò ſunt duæ præcipuæ laudes: incõ- cuſſa dogmatum firmitas, libri elementorum, perfectioq́; adeò abſolu ta, ut nullum opus iure huic aliud comparare audeas: quibus fit utadeò ueritatis lux in eo refulgeat, ut ſoli hi in arduis quæſtionibus uideantur poſſe à falſo uerum diſcernere, qui Euclidem habent familiarem. MNega
ſed longè minus utilia. Succedit huic Ioãnes Scotus: patria hæc illius: qui ſubtilis doctoris ob doctrinam parq́; ubiq; acumen meritò meruit. Eiuſdem inſulę acco
Calculatoris Ia fuit Ioannes, ut dixi, Suiſſet cognomẽto Calculator: in cuius ſolius u-
nius argumenti ſolutione, quod contra experimentũ eſt de actione mu
C
tua tota laborauit poſteritas: quem ſenem admodum, nec inuenta ſua
d um
dum reot, niot toto cus- di.5 uſyd purc ſedlo ulros colut duas diin hom ſuccec mus. mem tum, ſius. exql amt zlipert busg Caler ſudic nsu
h quit ripe litas Arit quat mer Nafl borũ autor phral ginat tione Vin hus. na& plan
3

ob monumentz— arch us autor can auin NI. Klrcia m roq; genendir los(omne ſoletgi Ximcrudisrunn useſt. Proximt mMrationczut inzs nmodumd ſuber alns uero inum rtium locumms uo certantibuis ni Alexanduxsi rum in modru edibili ſagacs it quod promt s deprehend a tis Euclides 8 ocat, pani ſpe W le untdux hracfa, torum, perfecio
bus
LIBER PDEBCIMVSSBXTVS. 4 45
à dumlegeret intelligentem, fleuiſſe referunt. Ex quo haud dubium eſſe
reor, quod etiam in libro de animi immortalitate ſcripſi, barbaros inge
nio nobis haud eſſe inferiores: quandoquidem ſub Brumæ cœlo diuiſa
toto orbe Britannia duos tam clari ingenij uiros emiſerit. Septimus lo
cus Apollonio Pergeo debetur, qui fermè ætate æqualis fuit Archime Apoloonijlaus di. Scripſit octo de conicis elementis libros egregios, quorum ad hanc
uſq; diem primi tantum quatuor editi ſunt, tam fœdè à translatore con ſpurcati, ut ne illos etiam editos meritò dicere poſsis. Proximus huic,
ſed longè antiquior, Architas Tarentinus, ut etiam inter tam egregios Archite laus uiros ſedem aliquam Italus uir obtineat, collocetur: qui præter ligneam columbam uolantem, quã conſtruxiſſe fertur, uerã demonſtrationem
duas lineas inter duas alias propoſitas in cõtinua proportione collocã-
di inuenit, quam inter decem alias falſas Eutocius tradidit. Huic Ma- hometus Moiſis filius Arabs, Algebraticæ ut ita dicam artis inuentor, Algebre laus. ſuccedit. Ob id inuentũ ab artis nomine cognomen adeptus eſt. Deci- mus Alchindus,& ipſe Arabs, editorum librorũ, quorum Auerroes Alchindi laus. meminit, exemplum eſt, qui ſupereſt libellus de ratione ſex quantita- tum, quem nosexcudendum trademus, exhibet, cum nihil ſit ingenio- ſius. Poſt ſequit᷑ Heber Hiſpanus clariſsimo inuento: cum Ptolemęus Hebri laus. ex quinq; quantitatibus maximo labore ſextam quærat, hic in eiſdem cumn tribus quartam. Multa etiam in melius mutauit, quę ad ſtatum cœ li pertinebant: ut facile intelligas multo minus æſtus maximos frigori-
gelidis obeſſe ingenijs. Yltimus ſubtilitate, ſed clariſsimus arte Galenus, methodis, pulſibus, atq; diſſectio nibus: ſed adeò uerboſus, S& Galeni laus. ſtudio contradicendi tædulus, ut alterum uix ferre queas, in reliquo gra uis iactura artiũ poſita ſit, quã noſtræ ætatis uiri reſtituere conati ſunt.
Iam uerd his, quanquam opifex, claris uiris Vitruuius adnumeretur, Vitruuij laus. qui ſi propria nõ aliena inuenta conſcripſiſſet, inter primos adnumera ri poterat. Eminent autem quædam in ſingulis: ut in Archimede æqua- Abeenei, litas ſphæræ cum cylindro, ſepulchro ſuo inſcripta: in Euclide ordo, in p ue Ariſtotele contextus, in Galeno diuidendi ratio. Alij etiam præclaras quaſdam dotes habent, tametſi ſubtilitate nõ præſtiterint. Quis in Ho mero non admiretur affectus, grauitatem in Vergilio, cõmiſerationem & affluentiam in Cicerone, orationis qualitatẽ tum ſchemata ſenſui uer borũ appoſita in Quintiliano? Neceſt unum genus ſubtilitatis in quo aubtilitatis in autores celebrant᷑, ſed plura. Ariſtotelis ab ingenio, cuius æmuli Theo autoribus ge phraſtus& Scotus. Ab ingenio ac imaginatione Archimedis. Ab ima- n"eraſebtem. ginatione, ut Calculatoris. A ſenſu cũ imaginatione, ut Euclidis.& ra- tione, ut Ptolemæi. Aiudicio, ut Algebræ. A ſenſu atq; experientia, ut Vitruuij, cuius æmulus fuit Hero clariſsimus inuentis, ſed parumutili bus. Præſtantiſsimus in Vitruuio modus horologiorũ, ſeu per tympa na& aquam, ſeu in anaporicis ex ſignifero, ſeu per analema, quod cauis plantis ac ſphæricis commune eſt.
Kk 3
“ 8 3* 3ſſſſſſſſſſ A“ 4— 1—— ————— 4 2 4 8 4
3—— 84 4“ — e 4—„ 8ͤöoſſoſ“ 84 —„—

446 DE sSCIENTIIS.
Ratio abſolu- Vt uerò abſolutorum librorum rationem quiſq; intelligat,& quo- o Fin 43 nam modo ars unaquæq́; doceri poſsit, neminẽ inuenio qui id exactiſsi riuns. mè tradiderit, præter unum Galenũ: quam ſi nos tempeſtiuè tenuiſſe- mus, à multis ſanè laboribus excuſaſſet. Ea eſt ratio, qua ſæpius eadem ad hancuſq; diem noſtra im mutare coactus ſim, quæ prius alijs placere cœperunt quàm mihi. Nunc uerò quæ edentur percepta conſcribendi
ratione, nõ minus nobis quàm alijs, ut exiſtimo, ſatisfacient. Mihi qui-
dem præter Deum ad hancuſq; diem nullus auxiliator ad componen- dos libros fuit, urinam non magis impedimẽto quiſquam fuiſſet. Itaq; inita ratione mecum, ut cogitarem aliquem eſſe& huius rei modum, ca- ſus qui non ſine numine fuit oblatus eſt, quo Galeni ſententiam de hoc intelligerem. Ea autem talis erat: Si doctrinam aliquam cuiuſpiã rei tra dere abſolutiſsimè atq; perfectè uolueris, quod officium eſt cuiuſq; ſcri bentis, id commodè aſſequi licebit, ſi rem de qua tractatur in ſpecies di- uiſerimus, atq; illas rurſus ac rurſus diſtinxerimus in alias minores, do nec ad ultimas peruenerimus. Eadem quoq; ratio in affectibus qui de his ſpeciebus demonſtrari poſſunt, obſeruanda erit. Atq́; hoc prinium præceptum eſt. Aliud uerò fuerit, ut demonſtremus tam in ſpeciebus rei tractatæ quàm affectibus, non plura eſſe aut poſſe genera membro-
nibilj
rum ſub tractata re contineri, quodq́; deſcripta membra ſub illa omnia loner contineantur. Initium uerò huius diuiſionis ab artis fine ſumendume- b peren
rit, aliter in incerto uagabimur. Sic igitur optimæ cõſtructionis præce- p hie
pta nos docuit Galenus: atq; ex hoc, qui nam in unaquaq; arte traden- 0
da fuerint præſtantiſsimi. b lcrole
Sed poſtquàm ad artificem uentum eſt, proſequamur& artes, quæ läta
adedò ętate noſtra inclaruerunt, ut quæ hic ſcripſi, apud poſteros fidei pa uule
rum ſint habitura. Sed ſi quis ſecum exiſtimet, unamquanq; ętatem ſua Kehn
habuiſſe miracula, antiquiſsimam, tot diluuia, tot incendia, Romano- dun
rum prodigia, oracula, ſequentem uerò etiam miracula, non eſt cur po- Erch
ſteri de artium inuentis noſtræ tempeſtatis dubitent: nec nos de his quę ete
digna admiratione tradita ſunt ab alijs, qui priore ſeculo uixerũt. Sunt 7h(a b aartium inuenta in ſingulos dies noua, nec ullo fine comprehenduntur: lerita Enſis haſtatus, in quibuſdam ſufficit ſcire quid uelis. Nuper quidam inuenit haſtatien tas ſis rationem. Nam cuùm enſis dirigitur, duplicatur, uncinoq́; firmatus luan
haſtam ferream refert, cuius cuſpis eſt ipſe enſis. Alius roſtratã manum dum
ferream ſecit, quæ cum tangeretur, concurrentibus in ſe uncinis manũ ractt
furis deprẽdebat:nam inter pecunias deliteſcebat in crumena. Sic enna
infinita excogitare licet, quæ ſolo iudicio indigent. At derde
noſtra ætas illuſtribus inuentis& maximis duos
fœcunda eſt. b uento
LIBER V
ptura
lbiun

1 1 aemeſſeä duund
cit quo(dalee oCallenilan
loctrmamali ters, quod oflcutt
remdequa tacanm
Mtinxcrimusinumn
qpoqration in bſerunda erit. Ao demonſtremu ura eſſcaupoſſega 2deſcripumemki uifonis abanütn ituroptimecit
zui nammnumn
meſt pwese hieſcri pfips riſtimet, unss diluuia, totunsh o ctamm iacune tatis dubitenrun qui priore aiues ncc ullo fne conptè luper quidam inns duplicatur unchif 5 enſis. Aluurmte currentibusim o iudicio indg ncis mAxill
†
ud culatis atq; auritis præſtet.
funo
„„p tin cunſ delieſccbatne
447
.e TIBERNVI.
oONN inter cætera rerum inuẽta admiratione primum N digna eſt ratio Nauticæ pyxidis, qua tot ſulcantur maria, dcreditur profundo pelagi,& uaſtitati aquarum,& uento rumturbini ſalus tot hominum, tam ingentes pecuniæ, qa ipſorum denique uita Principũ, uaſculo tam paruo, uir- gulæcq́;, imò acui modicæ: Nec ſolum ſufficiat hæc credidiſſe, niſi etiam
Artes nuper innentæ,
ea nos diri gat ac doceat, lapisq́; ſenſus expers tot uiris ſapientiſsimis 0-
Proxima laus poſſet concedi tormentorum bellicorum inuen tioni, niſi ad damna humani generis potius, quàm ad utilitatem inuenta uide-
retur, unde etiam execrabile inuentoris nomen.
Cui ſuccedit mira illa typis excudendorunt librorum ars, nulli poſt
pPprimam necutilitate nec dignitate nec ſubtilitate ſecunda ‚quæ etiam ſi . N— I.— 8 9 primo loco ſtatuatur, rectè ſactũ credamus. His tribus tota an tiquitas
8
ptura, plaſtices: nam ſiuel paulò oculus elatior, aut naris an guſtior, au
nihil par habet. Nitto reliqua huius ætatis inuenta mira, ſed quę acceſ- ſionem faciant ueteribus artibus potius, quàm proauorum ingenia ſu-
perent. Hæc ſi uelim enumerare, totus liber non ſufficia t, ſed pro exem
plo aliqua ſubijciam. b
Fornices in ædibus: nolas in tẽplis: ſtapedes in ephippijs: molas in
horologijs: candidarũ linearum diſtinctionem in uitro: for mam& ce- leritatem excudendi in aureis nummis:rotã qua fila plurima ſimul nen-
tur, ſuppreſſam conſultò Venetijs, ut pauperum muliercularum uitæ
ac earum filijs conſulatur. Quæ etiam in uſum longo interuallo tempo
rum deſita, ut Quinqueremium ſtructura,& Chryſocollæ compoſitio.
Et choracũ Thracium ſtructura, cuius in Atticis tanquam de re preſen te atque exactè nota meminit Pauſanias: Cum Sauromatæ, inquit, fer- ro carerent, nec emere aut commurando illud habere curarent, abunda
Thoracum mi-
rabilium ſtru⸗ ctur 7.
rent autem equis, illorũ ungulas cum mortui eſſent collectas ac repur- gatas, in bracteas ſecabant: inde neruis equorum aut boum in formam ſquamoſi corij ſerpentis conſuebant, atque ita, ut ſi quis non uidit, fru-
ctum pinus uiridis referrent. Talesq; thoraces neque uſii neque elegan tia Atticis, qui ferro cõſtabant, ulla ex parte inferiores erant. Seu enim eminus iaculis, ſeu cominus gladijs feriantur, optimè reſiſtunt. Vnum
uerò ex his in Æᷣſculapij templo ſuſpenſum ætate ſua reſert Athenis. In
quos uſus ſi nunc reſtitueretur atq;ʒ alios, minimè operam luſurum in-
uentorem exiſtimauerim. b
Verumartes quæ maximeèilluſtrãtur ſubtilitate, ſunt, Pictura, ſcul- Arees tes, quæ
labium obliquius, quantum impenderis operæ, tantum prorſus perdi
fubtilitate illu- t ſtrantur⸗

448 DE ARTIBVS
deris. In ſculptura excelluerunt antiqui adeò(ad ludæos hocreferunt) o mul
ut plus tunc ſciuerit manus, quàm nunc agnoſcat oculus. Huiuſcemodi miraculi Carneolos duos uidi, ignotis animalium figu ſimæ ſculpte.. 1, M 1 gabtulitas qeo ris. Et equidem ſubtilitas ipſa prorſus decoris omnis mater eſt. Nec ſo- ris mater. lum decoris, ſed etiam perſæpe firmitatis: uelut in muris exacta ſtructu Muri erecti a ra ad perpendiculum, fir miſsimum atq; æternum opus reddit: quæſſ perbu euln paululum ab ea deſciuerit, mirum quàm breui illos euertat. artes quæ ſubti Quæ uerò ſolum iuuantur, etſi non illuſtrentur, artes ſunt, Milita- liate auuantur ris, magia, chymiſtica, machinatoria quæ ſub architectura continetur. 3 tns duu Pictura non ſolum iuuatur, ſed etiam illuſtrat᷑. Eſt enim pictura mecha ſubtilßma. nicarũ omniũ ſubtiliſsima, eadem uero& nobiliſsima. Nam quicquid plaſtices aut ſculptura conatur, mirabilius pictura fingit, addit umbras & colores,& opticen ſibi iungit, nouis etiam additis quibuſdam inuen- tionibus:nam pictorem omnia neceſſe eſt ſcire, quoniam omnia imita- tur. Eſt philoſophus pictor, architectus,& diſſectionis artifex. Argu- mento eſt præclara illa totius humani corporis imitatio, iam pluribus antéè annis inchoata à Leonardo Vincio Florentino,& penè abſolu- ta: ſed deerat operi tantus artifex ac rerum naturæ indagator, quantus Veſſilus. eſt Veſſalius. Itaque ut de artis præceptis tum plaſtices aliquid dicam, illud commune ambabus primò aſſumendum eſt, tum etiam cælandi Mediem ficiem ac ſculpendi, difficilius eſſe utranq́; partem faciei fingere quàm unam abeie fiiis tantum. Tripliciter enim conti ngit faciem exprimere, mediã, totam,& 4 ſeſquidimidium. In facie ſumptũ eſt exemplum, quiahomines belluis, ut belluæ plantis,& plantæ regionibus earumq́; partibus difficilius fin
Gẽme ſubtiliſ
guntur. Facies autemex hominis partibus& ex modis illius tota diffi-
cillimè exprimitur. Primum quidẽ, quia generaliter duplus eſt labor: inde comparatione, ſi quid artifex delituit in magnitudine, numero, ſor ma, colore, lituris, rugis, cauitatibus, alijsq́; innumeris quæ in unius me Sgenc e dietatis figura latebant, manifeſta facta operis turpi tudinem declarant. i e ſcuipendi Qui igit᷑ fingere aliquid uolunt, formã eius primum uiſam mente quaſi commune pre memoria concipere debent, inde typum quendã ſeorſum delineare ſub- ceptum. perficere: latet enim in unoquoq; partium quædam ſy mmetria, quam
ſi non mente conceperis, oculorum uerò præſidio tantum innixus ten-
tes exprimere, operam luſeris. Neq; dimidium uelut latus quoddã fin-
ges, nemo enim ſic inſpicit hominẽ, ſed paululũ deflexo capite inter u⸗
trunqʒ ſitũ. Vnde etiam fit ut ob hoc media facies facilius quàm tota re-
4 NX„1%..„ præſentetur: nam cum media plures, ut dictum eſt, habeat ſitus, ideo il-
lius forma in quadam latitudine cõſiſtit: tota uerò in uno quaſi puncto poſita eſſet ſumma quadã perfectione repræſentationis. Facilius autem multoò quod quãtitatem habet aſſequi, quàm rem diuiſionis expertem,
4 8. X8. 5.„. N.„. & quæ ſolum fermè cogitatione concipi poſsit. Cum uerò uideant᷑ tria
repręſentandi genera, primũ quidemin ſuperficiebus, uocaturq́; pictu ra, al-
11⸗ I.„.„—. 1. tilius, poſt pręſente eo quod fingis ſingula animaduertẽdo ad amuſsim
ipa har celit raul cur obot inpr. derif uelul brog Lug natu cam ca auüer mus duicet dum luetu turac D urit heati caaſir vero! Iran ca cian ctus prin uuit xem Inan bſat roce amer

e eſt ſci qaonan cctus I d ſccinn ucorporisimian mnco Hlorentim n rerummauræ ina ceptis umplaſtas umendumeſt, u partem faciei fgs hciem exprina exemplum, quu dus carumq; pr rubus ex m quia generass lituitin magm
LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 449 A ra, alterum in corporib. iam factis cælando ſculpendo ꝙ́;, tertium quod ipſa efficit corpora, uocaturq́; plaſtice, manifeſtum eſt picturam omniũ harum eſſe difficillimã, atq; ideo nobiliſsimam. Eius partes tres ſunt, Picture partes deli neatio, umbra, atq; color. Cum enim in plano corpora effingere co˙* gatur, umbrarum& delineationum auxilio indiget: ob idq́ʒ alijs artib. quæ in corporibus ipſis effigies exprimũt difficilor eſt. Albus quidemn Color albus rer color res minores oſtendit, uelut niger maiores. Argumento ſunt libri fat z 4e. impreſsi, quorum atramentumut dilutius fuerit, eò literas minoresui- deri facit. Ob id quæcunq; minima pingere uolumus, albo pingimus, uelut in tabella Illuſtris uiri Gulielmi Caulij Præfecti montium Allo- Galielmi cau- brogum, apud quem multa noua atq; præclara uidimus, dum eſſemus I7 Gali laus. Lugduni.Eſt enim uir eruditus atq; humaniſsimus. Inter multa enim naturæ monſtra& hoc artis oſtendit, hyemem ſcilicet in tabella depi- ctam. Ibi dum fingit᷑ eques inter montes procul ut cõſpici uix omnino queat, albo pictus eſt, ſolerti artificis inuento, ut minor etiam uideret᷑ qᷓ; uideri poſſet,& tamẽ uideret᷑. Albus enim color luci ipſi propinquiſsi- mus eſt, ut nulla illius pars, ut nec lucis ipſius, latère poſsit. Nihil uerò uidet᷑ abſq; cõmunibus ſenſibilibus. Sic etiam coloribus iuuat᷑ ad fallen dum, eſtq́; hæc tinctura potius q́; pictura. Sæpe enim cõtingit ut tigna uetuſta fuco inficiamus, nouaq́; uideant᷑. Id quia facillimũ eſt,& pro na tura cuiuſq; ligni uariatur, nũc præter mitto. Adiuuat᷑ in umbris ab ob- B ſcuritate,& parte quandoq;, plaſtici operis. Quę duo cùm in cœnaculo Terneutan B. beati Saluatoris(ſic enim uulgari no mine apud Papienſes dicitur)iun easen, Ter cta ſint, effecerũt ut nullibi melius pictum columnarum theatrum pro uero habeatur. Nam præter loci obſcuritatem& artificis miram indu- ſtriam, fornix medio picturæ non ficta, ita fallit oculos, ut uel omnia pi- cta, uel omnia fabricata exiſti mare cogaris. Mirum ad quantam auda- ciam ars hæc proceſſerit, ut tonitrua uocesq́; hominum,& mentis affe- ctus,& ſucceſſus temporum,& quæ pingi non poſſunt, imò uix dici, ex primere conata ſit. Succeſsiones itaq; temporum ð locorum ita inſti- Succeßiones tẽ tuit, ut prima antè,& maiora,& caduca ut quaſi umbræ uideantur. E- Hen Sen xemplum: Latrunculorũ ludus poſtquàm proceſſerit pingendus eſt. 1* ½ uhm. Inanes locos quos primò latrunculi reliquerunt facies, quoniam peri- tis ſatis conſtat ab initio latrunculum ibi fuiſſe. Eos qui ſemel tantum proceſſerunt, efficacibus coloribus pinges, non ſecus acimmotos, ed tamen minores quò magis proceſſerint: contrà aduerſæ partis ed maio res. Quòdſi iam bis proceſſerit latrunculus, quò propior eſt eò paulo maior, ſed primi proceſſus figura dilutior ac quaſi obſoleta, locus quem iam ultimo poſsidet figuram coloribus integrã oſtendet. Agedũ ter la- trũculus aliquis proceſſeri t, primo quidẽ loco umbratilẽ deſcribes, ſecũ do efficaciorem, tertio abſolutam. Menſurã autem ab eo qui ſæpius lo- cum mutarit accipito: ſit ille qui iam quinquies locum mutarit, extre- mo abſoluetur latrunculus, pingeturq; efficacibus coloribus, nõ ſecus
LI

45so DE ARTIBVS ac ſi nunquam motus eſſet. Penultimo fatiſcet,& quaſi uetus iam ſit pi-
ctura, pingendus erit. Tertio loco iam obſoletus, qui tamen integer ui- deri poſsit, reliquijs adhuc colorum extantibus. In ſecundo loco effigi?
umbræ latrũculi habebunt nullis coloribus fultam, ſed tamen integrã. Primo autem loco ueſtigia umbræ tantum erũt,& figuræ partes muti-
læ quaſi exciderint, ita tamen ut dign oſci forma latrunculi poſsit, men- teq́; aſſequi illum quandoqʒ licet iampridem ibi fuiſſe. Ita reliquorum ab ultimis ſucceſsionibus, non primis, imitatio ſumenda erit. Itaq; faci-
le fuerit ubi locorum non magna eſt differentia, tum etiam auxilio loci, ut quæ antè proceſſerint in limite quaſi extremo ponant᷑, ſucceſsionem
exprimere. Similiter& inceſſum hominum atq; animalium faciei aſpe
ctus oſtendit. At ſi loci lõginquitas temporis ſucceſsioni repugnet, ple riq; pictores dum non ſolùm magnitudinem, ſed& colorem auferunt,
ſucceſs ionis imaginẽ tollunt. Ob idigitur nonut illi locũ primum ima
gine magna& ob propinquitatẽ expreſſa, procul aũt parua& umbrati
li temporis ſucceſſum auferendo, ſed propè magnam quidem, ſed uelut
umbrã prorſus, ut quæ quod fuerit, nõ quod ſit repræſentet, procul au- tem paruam quidem pro diſtantiæ magnitudine,& deliteſcentem, non
tamen aded ut primã, nec cuius pars quaſi caduca ſit, depingemus. Sed
Calare qua ſcul
pere difficilius.
de his iam ſuperius multa diximus, ad cælandi ſculpendiq́; præcepta trãſeundum eſt. Sculpere dico, cum prominere imagines facimus, utin ſtatuis ac nummis qui principum effigies referunt. Cęlare, cum excaua-
mus, uelut in gemmarum ſigillis atq; alijs, quæ ceram comprimendo i-
magines exprimunt. Difficilius eſt hoc nõ parum quàm ſculpere. Nam qui ſculpunt, quod uident agunt: qui cælant, aliud uident, aliud agunt: & dum uident, nonagunt:dumagunt, non uident. Similiter neq; men te cõcipere poſſunt, quid facturi ſint dum cælãt, ut qui ſculpunt: ignota enim eſt tum natura tum uſu cauitas illa. Et ſidum auges in cera quod Prominere debet paululũ aberraueris, in gẽma cauitate aucta errorem
efficies, qui non niſi toto ſubuerſo opere poterit emendari. Atin ſcul-
ptura opereq́; toreumatico primuùm facilius eſt nõ nimis adimere, ſed
relinquere, quàm cælando non implere: deinde ſi etiam nimio plusadi
mas, facilius in opere extuberante, quàm cauo totum opus reſtaurare atq; commodius. Cælando quoq; dextra ſiniſtris, ſiniſtra dextris reſe- runtur, quod difficillimum eſt in hoc opere dum totam effigiem cælare uolumus, cum in ſculptura, dextra re maneãt dextra, ac ſiniſtra ſiniſtra.
Ob tot cauſas longè difficilius eſt cęlare quàm ſculpere. Difficillimũ ue
X„.„.... rò ac ſingularis exempli opus faciem totam cælare, atq; id etiam magis in parua gemma. Eam ob cauſam imagines meas multis in gẽmis cæla
tas, chryſolitho, hyacintho atq́; alijs, cum nomine ac prænomine dimi- Medie& ſc dium faciei aut certè ſeſquidimidiũ repræſentare feci. Seſquidimidium
quidimidiæ re-
præſentationis diſcrimen.
qui pingunt aut cælant, ſculpunt aut formant, alterius oculi partem ad- iungunt. Hic modus ad confuſam quandam hominis cognitionem faci “ b liorem
—
non: cede ndal RodG

ʒnumatq dmporis üücebin tudh nem ſcdd umn Dturnonutilbi cl proculiitmeu Ropemagmamqnk no qrodſtt repraia nagnitudine,& dun quaſicaduaſit, ad cæland ſcuiye prominereimx igies reſerum(t alis, quæ cann ocnõ paruman clant, aliudu=t , non uidem m lumcelät, unus Ilu. Etſiduns „in gẽma cue 1 ere poterit cmor acilius eſt nõ iins Ic: deindelſetinte um cauototumq raſiniſtriv i
LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 45¹
ignis,& multorũ caſuum periculum, imò innumerabilium, qui fingit
habet. Ex cælatis enim prius figuris finguntur humore infuſo ſtatuæ. Quamobrem qui non rectè cælauerit, quomodo recte finget? Refert Munſterus in Vormacia quinq; eſſe columnas plaſtici operis mirifici. columnæ quin Hoc uolui adieciſſe, quo niam ſi nõ decipitur, ſcribendo fictas pro ſcul- que plaſtici ope ptis, egregiæ artis non leue hoc argumentum eſt, laudisq́; artificis. Si- 19 4, efte. quidem plaſtica inuentio in maximis operibus& in minimis parem fer
mè atq; maximam habet difficultatem: ſed tamẽ adhuc longè maiorem
in maximis q́; minimis. In mediocribus uerò longè minorem, adeò ut
facilia dici poſsint. Non paucos uidimus qui cum ſe egregios exiſtima-
rent artifices, quòd ſibi in mediocris magnitudine ſtatuis placuiſſent,
dum immenſas cogitant, ſuæ inſcitiæ& diſcriminis operum his relictis imperfectis exemplum dederũt. Quid modò exiſtimas futurum, ſi ma-
gno operi ſubtilis delineationum& particularũ expreſsio adiũgatur?
nonne hocopus propè ultra humanitatis uires ac ſolertiæ exempla ac-
cedete Itaq; quinq; columnarum, ſi modò, ut dixi, plaſtici ſint operis,
nõ alterius, non abs re memini. In minimis uerò non tantum induſtrię, Plaſtica mirabi modò materia admodum tenuis non deſit. Olim ars erat qua maximæ Eeariuenſans colũnæ tum coloſsi aliaq́; eiuſcemodi fabricarentur? Memini me Luxg opera.
duni legiſſe librum Græcè ſcriptum, qui docebat Rhodios maxima o-
pera hac induſtria cõſtruxiſſe. Referũt etiam quatuor illas prægrandes
columnas quibus templi Athenęi pinnaculum Lugduni ſuſtinetur, ex
hoc genere eſſe.Et certè ſunt cruſtatæ. Artẽ hanc quidã fuiſſe perhibẽt,
ut ex ſpuma ferri& lapidibus duriſsimis, qui in fundo fluuiorum inue- niuntur, tum marmore duriore in pollinẽ redactis,& oui candido, for-
mẽtur opere plaſtico columnæ& uaſa, ſepelianturq́; in multos annos.
Exſtimo artis eſſe ut diu tundantur,& ut perfectè in tenuiſſimum pul-
uerem redacta ſint. Quę uerd igne exactius formantur, ſunt gypſum ac
ſulphur. Sine igne etiã ex charta alba natura aquæ immixta, opera fiunt
pulchra, ſed parui precij. At ex calce et lapidibus ſuis ſubtiliſsimè tritis, b genus cæmenii fit(Stuchum uocant noſtri) quod in lapidis marmorei Stuchorum g- candorẽ ac duritiem concreſcit. Cuiuſuis precij capax hæc materia fin- nera.
gendi arte: nam nemora& uenationes adeò tenuiter fingunt, tumalia
quæq;, ut etiam additis coloribus talentorũ magnorũ præmia mereat᷑.
Quidam eoſdem lapides recenti ſanguine bouino ſubigunt. Excreſcit
L1 2

452 DE ARTIBVS his tophus ad eam duritiem, ut nihilo à natiuo lapide differat quiſc, e Unnle ho. ius cuius fruſtis tritis cõfectus fuerit. Vidimus hæc omnia. Sed nihil mi at aieiſolerfin rabilius quàm cum mortuos aut etiam uiuentes ſuperfuſo gypſo, frigi- gantur. do tamen ita cælamus, ut oleo illito atq; gypſo, uel charta aut ſulphure, ſic hominẽ fingimus, ut nulla in parte pręterquàm colore,& quod non ſpiret, imago ab homine ipſo differat. Qui uerò rem hanc diligẽtius cu- rant, deraſam barbã detonſosq́; capillos à mortuo imaginiaggęlutinaãt, inde adiecto colore uiuam imaginem efficiunt. Huiuſcemodi uidi dum Franciſci Gal· in Gallia diuerſarer, nuper mortui Franciſci primi Gallorum Regis, in lor regis im- domo ſplendidiſsimi Cardinalis Turnonenſis. Nihil enim ſimilius ars LeAnalus de ho mini facere potuit ea imagine: necuix niui. Porrò ea delata fuerat in Trurnono. funere. Inuentus præterea eſt è magnis imaginibus paruas breui tem- Quͦomodo ima pore traducendi modus. Quis? niſſut excepta à typo ſe cõtrahat ſtatim Pnarehen dum ſiccatur. Hæc efficere poteſt ꝙ humidum eſt ac molle, tenuiumq́; temporis ſpa- partium, quod tamẽ dum ſiccatur, ſtringitur. Medulla igitur panis cali cio redigantur. di dum pinſitur in paſtã denuò redit. Hac excipiunt᷑ imagines& ſiccan artes nobilio- tur, inde ſuperfuſo gypſo atq; ſiccato ſenſim in minorem formam tran- f eanf 9 ſit. Fit etiam beneficio tenuium linteorum, quę ut amota fuerint ab ima Gehac) n gine, ſtatim ſe contrahunt. Et per conos ductiles. Et quanquam hæc per ſe magnæ ſubtilitatis exempla ſint, pleræq; ta men nobiliorum artium ferme latent, tum ob rerum proprietates igno tas adhuc, tum quia ſubtiliori inuentione indigent. Sunt autem quæ la tent:ut, uitri tenacis faciendi ratio: theſaurorũ inuentio: ſtridorem dan- di aeri, ab albo plumbo auferẽdi: effodiẽdi undequaq; utiles res: tranſ- mutandi colores: perfecta ratio permutandi corruptum uinum in ace- tum, quæ inuenta mea ætate, mea etiam ætate perijt, tametſi multa non inutilia ſuprà tradiderimus: dignoſcendi rerum proprias uires: ars pro- ferendæ in longum uitæ, de qua ſuprà diximus: materiam facere quæ machinarum ignearum ui reſiſtat: uolandi inuentum, quod nuper ten- tatum à duobus, illis peſsimè ceſsit. Vincius, de quo ſupradiximus, ten tauit, et fruſtrat hic pictor fuit egregius. Super omnia Tirydatis magia, ob quã à Nerone ingenti pecunia& Armeniæ regno donatus eſt, dum ea docet facere, quæ fieri nequeunt. Horologiaalſ Veruntamen& horum quę diu latuerunt quædam inuenta ſunt, ut Lueſune horologia abſq; fune. Stant pro fune rotæ, in quibuſdam molæ ſuper- poſitæ, limacis figura, denticulis xxvi. quibuſdã etiam pluribus: ab his denticulatus axis, qui totam agit machinam, circumagitur. In altero ro ta eſt xlviij. denticulis in imo diſpoſitis, alteriq́; rotæ implexis, ut cum molæ nixu quæ in imo eſt circumuertitur, alia totidem dentibus im- Plexa etiam circumuoluta totam machinam ſecum ducat. Simili ratio- gedes mita. ne inuentum eſt, ut Cæſaris ſedes ita diſponeretur, ut quocũq; ſitu con ſtituatur, ille immobilis ac cõmodè dum uehitur ſedeat. Hoc tractum ex armillarũ ratione: cum enim circuli tres chalybei conſtituentur, po- b 4 v“ lis
0 345 ſu res tur rue. qua- mell cogte unille jinten ddin nats plo 4 mon mun. donc verio ſumre rume prorl gen
feciſſe
d Jpedlb
lllet, gerett iltet oum beter pisl bust olim ſtis jpſiu
H

Tncexcipiuntimm lenüminmi nonatd rum qugutamoan os ductilcs.
btilitatis cxemph tumobmuge oneindigent In aurorü inuenumn lẽdi undequnen atandi corne nxtate perſtaa d rerum prom diximus: mnM ndi mnuenumpr ccius, de quoſipar Superomana I menir rgno duus
e
LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 453 R lis ſurſum deorſum, antè, retro, dextra ac ſiniſtra mobilibus, cum plu- res nõ poſsint eſſe ſitus, neceſſe eſt ipſum in eſſedo quomodocunq; aga tur quieſcere perpetuò. Habet hoc aliquid nõ abſimile lucernis, à qua- rũ exemplo ducta eſt ratio: circũuolutæ enim tametſi Patulæ, oleum ne quaquã effundunt. Janellus Turrianus Cremonẽſis, cuius etiam ſu Prà lIanellus Turria „„... 12 nus Cremonen meminimus, uir acris ingenij multa talia aut excogitauit, aut ab alijs ex 5 cogitata in melius traduxit. Que madmodum machinam illam mundi b uniuerſalem olimà Gulielmo Zelandino fabricatam atq; diſſolutam, Sahirhius Ze- in tenebrisq́; per incuriam marceſcentem, cum ego quodam bono fato huau eleſt ad inſtaurandũ bonas artes etiam obiter non minus quàmex induſtria mirabili artiß natus, in lucẽ reuocaſſem, Ianellus in integrũ eam reſtituit. Cuius exem ci. plo aliam Carolo Quinto Cæſari ita conſtruxit, ut in ea& temporum momenta,& partes ſignorum ſingulas uideas,& octaui orbis tardiſsi- mum motum intuearis. Diuiſiones quoq; orbis ſignorum uarias, quas domos uocant, horasq́; æquales,& inæquales,& quod maius eſt, uni- uerſi orbis partibus inſeruientes, ut hæc uerè machina orbem uniuer- ſum referat, in ea inſpicere licet. Omitto progreſſus regreſſusq́; ſingulo rum errantium ſiderum, latitudines altitudinesq́;, aliac; innumera, ut prorſus res non minus fama quàm fide maior ſit. Referunt Sabor Re- gem Perſarum huiuſcemodi machinam tam grandem è uitro conſtrui ſeciſſe, ut in eius centro ſederet tanquã in terræ ſph ærula, ſpectantẽ ſub Bͤ pedibus etiam aſtra, exoriẽtiaq́; ac occidentia ſidera, ut ſic mortalis cum eſſet, ſupra tamen omnem mortalitatis faſtum& expectationem eſſe ui deretur. Et certè quid maius& diuinius ſub hominis ſenſib. cadere po teſt, etiam Regi uniuerſumorbem terrarum poſsidenti, q́; quòd poſt- quaàm terras& maria poſsidet, etiam cœlum& aſtra Dei domieiliũ ha- bere uideatur? Talia recitantem Honoratus lanius Valentinus, Princi- Honoratus la- pis Illuſtriſsimi Hiſpaniarum Phili ppi pręceptor, in literis humaniori- nanapa hin „ X 3.. 3. 1,.— 2— bus uir perquàm doctus& humaniſsimus, excepit dicẽs: Machina hęc ſpaniarum— olim uitro, ut rectè dixiſti, non ut nunc metallo fieri ſolita erat:cuius te ceptor. ſtis Caudianus eſt, præter etiam Ciceronis autoritatẽ. Sed libet, inquit, ipſius carmina recitare, dubij cuiuſdam cauſa: lupbiter in paruo cum cerneret æthera uitro, Riſit,& ad ſuperos talia dicta deqit: Huccine mortalis progreſſa potentia curzꝛ:.“ lam meus in fragili luditur orbe labor.— ö“ lura poli, rerumq́; fidem legesq́; deorum, Ecce dyracuſius tranſtulit arte ſenex. Incluſus uarijs fimulatur ſpiritus aſtris, Et uiuum certis motibus urget opus. Percurrit proprium mentitus ſignifer annum, Et ſimulata nouo Cynthia menſe redit. lamq; ſuum uoluens audax induſtria mundum, Saudet,& humana ſidera mente regit. Quid falſo inſontem tonitru Salmonea mirors Aemula naturæ parua reperta manus.
LI 3

454 DERARITIB VS
Quxro, inquit, quòônam modo ſpiritu incluſo ea moles tam uarijs mo- deq
tibus circumuolui potuit ut Claudianus refert? Deinde, cur ex uitroo- lim, nuncautemex metallo? Tum ego: Cauſa cur ex uitro olim fieret machina cœleſtis orbis, erat, quoniam cumeſſet æmula uerè cœeli, inclu debantur minores maioribus: quamobrem qui intus erãt& ſidera ſpe/ ctari non potuiſſent niſi omnes ex materia perſpicua conflati fuiſſent. Itaq; qui nunc has moles faciunt, uitri fragilitatem uerentes, coguntur non naturalem mundi machinam æmulari, orbem orbi circunponen- do, quoniam cum ex metallo ſint, uideri non poſſent: ſed quot ſunt or- bes, tot efficiunt tabulas, aut ſaltem ſenas, ſolis orbem Veneris orbi im miſcentes, in circuitumq́; compaginant, ut quod eſtrotarum, ponde- rum, molarum, curruum, denticulorum, nolarum, uirgarũ, funium, atq; aliorum inſtrumentorum, lateat intus: quanquã Ianellus neq; pon dera nec funes miſcuerit, ſed omnia ferro denticulisq́; miro cõſtruxit ar tificio: ipſiuerò erronesè tabulis cum quibuſdam circulis prominen- tes abſque impedimento ſpectari poſſent. Ex quo manifeſtum eſt, anti- quam ſtructuram longe hac noſtra nobiliorem eſſe ac pulchriorem, no ſtram uerdò diuturniorem. Quòd ſiex materia dura ac perſpicua fierẽt, quemadmodum diximus ſuperius de Cryſtallo cui argentum ſit immi xtum, tunc& naturali rotundæ formæ,& cõſtructioni orbium qua u- nus alteri includitur,& perſpicuitati ac pulchritudini cum diuturnitate cõſultum eſſet. Itaq; iam de uitro habes rationem: non enim facile erat, tunc maximè, ex alia materia hancmachinam perſpicuam facere niſi ex uitro, præſertim quòdtunclongè maiores fierent quàm quæ ex metal- lo nunc moles illæ. Atq; ex his iam patet, quòd machinæ tales ponderi bus non agebant᷑: nam includi uix poterãt,& incluſa motũ perennem non habuiſſent,& operis pulchritudinem fcœdaſſent:externis uerò mo tis orbibusex uno latere tantum, uim uitro grauem attuliſſent. Quam obrem facilius ſfuit hoc Archimedi ſpiritu agere, tum maximè quòdor- bibus unum tantum motum addiderat, omnesq́; circa idem centrum collocabat, ut Calippus& Eudoxus, ipſam uerdò terramexiguam ſphę rulam multiplici motu agitabat in medio neſcio quibus artificijs. Nam ſic Archimedes exiſtimauit orbis partes ſe habere, ut in libello de arenę numero manifeſtè teſtatur. Quam opinionem ſequutus eſt Nicolaus Copernicus ætate noſtra. An uerò ad unguem, non ſatis cõſtat, cum in certũ ſit an Archimedes lunæ orbem, ut Copernicus, cum elementisi- pſis circumuolui uoluerit. Manifeſtum eſt igitur duabus de cauſis, Ar- chimedi facilius fuiſſe molẽ hanc uitream facere, ac ſpiritu abſq́; nixua- lio agitare, q́; noſtris temporib. ab his qui placita Prolemęi ſequuntur. Sed quòd hæc machina ſpiritu agi potuerit, magna admiratione haud dignum exiſtimo, cõſiderantibus nobis quanta ui globulos exp ellant machinæ illæ quæ in Germania fiunt, cum tamen aeris impetu ſolũ id agãt. Aliter forſan per ſpiritũ Claudianus intellexit uim abditã molis,
de quib us
culi chi
tut⸗ nan aliq Cllllls Jel quis. dubi ctus, arbit tura hæcl
mede
D Nhnerit nel, Mam dehat did,
lolc med ſaru fert! Iyra muſ tesal oca ler 8g ne un quex tuspe dpi dice quo ria ſ pera.

Urexn 4
de Cryſtullo cuina nx,& ructine acpulchrmdiner bes rationemmnr achinampechen aiores fieremae atet, quodmi= oterãt,& incia linem ſcedaſſcr auitro graucsn rimu agere, 1nm, rat, omnesq;ca pſam ueròternns dlo neſco quibur
sſe lober utih
LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 455
A de quibus in initio huius operis diximus. Abſcõditis enimex arte uin
culis, ſeu ut nuper diximus rotarum cum denticulis auxilio fretus, ma- china ſpontèac ſpiritu quodam moueri poterat uideri. Nec uerò de mo tu tantum quo aſtra ab Oriente in Occidentem ferũtur intelligi debet,
n Cicero hæc habet: Quòd ſiad barb luti Scythas ſphæram nam Cicero hæc habet: Quòd ſi ad barbaros ueluti Scythas ſphæram
aliquis tulerit hanc, quam nuper familiaris noſter effecit Poſsidonius,
cuius ſingulę conuerſiones idem efficiunt in Sole& in Luna& in quin que ſtellis errantibus, quodefficitur in cœlo ſingulis dieb. acnoctibus, quis in ea barbarie dubitet quinea ſphæra ſit perfecta ratione? Hi aũt dubitant de mundo, ex quo oriuntur omnia ac fiunt, caſu nei pſe ſit effe
ctus, an neceſsitate aliqua, an ratione, an mẽte diuina. Et Archimedem
arbitrant᷑ plus ualuiſſe in imitandis ſphæræ conuerſionibus, quàm na- turam in efficiendis, præſertim cum multis partibus ſint illa perfecta, q́;
haæc ſimulata ſolertius. Manifeſtum eſt ex his uerbis, non ſolum Archi
medem ante Ciceronẽ, ſed ipſius Ciceronis ætate Poſsidoniũ imitatũ eſſe motus omnes aſtrorũ machina illa globõue orbem reſerente. Itaqh ſic Claudianum exponere liceat, ut uim illam quæ uinculis molarum ac nixu cõtinebatur, latentem ac ſi non eſſet prętermiſſam, effigiem ſpon-
te ſe agentis machinæ, ac proprio ſpiritu mouentis ſemet, ut nõ pro ſpi-
ritu aerem, ſed animam ipſam interpretemur.
Sunt etiam ſubtilitatis propriæ artifici, nõ arti, exempla: ut Ilias Ho Art ficñ exem. B meri membrana inſcripta, quæ nucis cortice continebatur: Nauis ebur- Poſubtllitaus
nea, quam apicula pinnis abſconderet. Prope miraculum accedit ſtatua
2. de natura deo
ram.
9
Memnonis, quæ oriente Sole quoties illuſtraretur, ſonitum magnũ e- Aemnonis ſta-
debat. Nec fabuloſa hiſtoria, cuius meminit grauis autor Cornelius Ta tua.
citus,& Strabo audiſſe illum refert. Erat enim Thebis Kgypti, ubi Ni lo ſuperato locus eſt qui Syringa dicitur. Ipſius ſtatuæ ſolum inſerior
medietas ſuperarat, nam ſuperiorẽ umbilicotenus olim Cambyſes Per
ſarum rex ſuſtulerat:& tamẽ tantula pars adhuc ſonum reddebat. Re- fert Pauſanias, qui illum uidit, audiuitq;, ſonum illum ſimillimũ fuiſſe lyræ fidibus cum frangũtur. Quadriga olim opus Myrmecidis quam
muſca integeret: aut Callicratidis ex ipſo ebore formicæ, quarum par-
tes alij oculis aſſequi nequirẽt. In Ægypto reſert Ioan. Leo factam puli⸗
cis catenam. Miraris? in Germania facta eſt, Mediolanum delata. Pu- lex egregius capillo uinctus, cui catena annexa erat, paſcebatur. Hæc
ne ſunt ſtultitiæ potius an luxurię an ſubtilitatis argumẽta: Noſtra quo
que ætate caueæ è buxo fabricantur auellanæ magnitudine, cum aue in/ tus perfecta: quodq́; mirum magis eſt, in horarum ſeptem ſpacio. Prin- cipi Vrbini& hocnoſtra ætate cõtigit: dono datus eſt annulus, qui in- dice exciperetur, gemmam uerd haberetin qua horologium perfectũ,
quodq́; præter lineam horas diſtinguentem uno ictu per ſingulahora
ria ſpacia geſtantem admoneret. Hæc tamen admirandaæ ſubtilitatis o- pera nec diuturna eſſe poſſunt, necutilia, ut quæ momẽtis ſingulis præ-

456 DE ARTIBVS Opera parus impediantur, ſed ſolam pariunt admirationem, atq́; ideo artifici magis lubiilia, fraei quam emptori proſunt. Vera enim tenuitas ut propriè cœleſtis cuiuſ- 5 dam naturæ eſt argumentum,& mixtionem per partes ſingulas etiam minimas oſtendit, ita quæ abarte pendet cum gracilitate iuncta omni- no eſt inutilis. Verùm in unoquoq; quod tenuiſsimũ eſt poſſe acſcire ſegregare, diuinæ cuiuſdam artis eſt opus.. Queartes ſab· Artes autem ſubtilitate præſtantes, tametſi diuinæ non ſint, inueniũ tltet præſtan tur. Inter has quatuor toto genere ſunt clariores: Magia, Notarũ occul es. rum ſit, ueluti cum ad te ingreditur. Suntautem notæ intimorum ani- mi affectuũ uerba, oculorum motus, cauſa, locus, tempus, animi mo- res, corporis habitus, ſpecies, ſocietas, cõſcientia tua, potentia, occaſio, quam arripit. Hæc ſi rectè conſiderabis, quid in animo habeat qui adte
uenit, facilè intelliges. Quandoq; ex tribus tantum diuinare licebit. Ve
nit inimicusad te, celeri gradu, intentis oculis: ſi abſq; armis ſenex, para linguam:ſi cum armis iuuenis, para manus: hoc tantillo tamen licet ſer- uare uitam ac decus. Iam non eſt cur ſingula diſcutiam. rres modilite Sed ad occultandi rationẽ uenio. Triplex hæc eſt: trãſmutandi, quæ mabant⸗ in uſu, ut de Cæſare olim Suetonius, uelut ſi pro a, d, pro b, n ſcribatur. prumus, im ni Eſt autem infinitorũ generum. Secundus translatione fit, atq; hic du bus literis om- plex. Primus, cum tribus literis, gratia exẽpli, omnia ſcribimus, facilius niaſcribundo. autem addita aſpiratione, ne quid in his prorſus præter hanc ſit uarieta- tis. Cb'abbaach acaccab’bb ababbbaa cabbca'ab b'abcbacab bbbaca bbcbbabbabbab b chaabbaacbbeaac ababb bab cabcbbbaacbbb aacac aaabaa bbbca cbabbeaba cababbaacca abbc akchabab. Modus ſecãdus Alter tranlationis modus eſt, ut deliteſcant, in quibuſdam ſuſpicio- ſcribendi occul nis nota quadã, ut in Laconica ſcytala, in alijs nulla penitus relicta, qui ſ glufpieio modus eſt elegantiſsimus. Nam membranas duas æquales accipies deli neatas ad ſeribendum, atq; in ipſis lineis foramina ſparſim e regionein utraq; parua, ſed tamen pro elementorũ magnitudine ſeu altitudine f- cies. Quædam ſeptem, quædam tria, quędam octo, uel decem ele menta continebunt, ut omnia ſimul foramina cxx. elementa ſimul iunctis om- nibus quę inſcribi poſſunt contineant. Harum alterã dabis illi ad quem ſcribere deſideras. Cum uerò opus eſt, ſcribe primum ſententiam tuam quambreuiſsimè potes, ſic ut numerum elementorum minorem conti- neat ſententia qᷓ; is eſt quem capiunt interualla. Inde in membrana ſup- poſita foraminibus ſcribes eam ſententiã, atq; item in alia atq; alia: de- mum imple ſpacia primæ membranæ ſententias cõplendo, delendo, im plendo, donec ſenſus cõſtet. Hanc ſecundam ſententiã complebis in ſe-
cunda membrana, ſic ut uerba& ſentẽtiæ cohærere uideantur: in tertia
quoq; ita aptabis, ut illæſis primis literis, ſententia tota uerborũ nume-
rus magnitudoq́ʒ; conſtent, ac concinnitatẽ retineant. Quibus peractis
ſuperpone exemplar quod præcidiſti membranæ coæquali, atq́; in ter- b minis
C
tandi,& Chymiſtica. Adijciamus& quædam harum exempla. Nota-
1 mitt 1
9 conll liten
calus
dicus
Græm
lere⸗
gnor
ptilu
d in. exhil
Fuer et. conl ellet ræp imp in ac tenu. unec ntetr dlol quali inſer mib. tazd rius ſeue nelis

rſmngaladiſcutim
Inplerbeceſttid HLuelutüpma ds cundus tmsslatis taexẽpli omnuti hisprorſuspar
baacabbczabb
aac ababb burs bbaa ca Abba leliteſcant,inca u, inalijs miss abranas duas neis foramimfens orũ mugniudiats qugdam ocio n
LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 457
A minis foraminum puncta tenuiſsi ma ſignabis eouſq; quo literæ pertin
gant quas ſcribere deſideras: tum tertiã membranã accipe, epiſtolamq́; continuis uerbis decenti ſpaciorum ordine ac magnitudine tum etiam literarum, ſic ut prima ſententia ac uerba illius inter punctorum termi- nos contineantur. Ergo fuci ſuſpicio tunc nulla manet, alter cum recipit ſuperpoſito exemplari ſententiã animi tui illicò intelligit. Nec huic rei tametſi laboris haud leuis ſit, aliquid ad ſignificandam ſententiam peri- culoſis temporibus amicis ſuis par inueniri poteſt.
Tertia occultandi ratio fit, cum literæ alumine ſcribunt᷑: latent enim, Modus tertius immerſæ aqua leguntur, quia aqua membranam reddit obſcuriorẽ, in/ 2 3⸗aute„, qua candicat alumen. Quæ uerò ſale ammoniaco, apparẽt dumi gni ex- Pen 2 4
ponuntur. Ita aliæ limunij, alij ceparum ſucco ſcribuntur, quæ omnes gni expoſttæ le ignibus expoſitæ legi poſſunt, ſecus deliteſcunt. Sed opus eſt haud me- Luntur. diocri diligentia. b b ö b Scribebatur olim papyro quadam craſſa admodum atq; ignobili, Paborus anti- cuius fruſtũ oſtendit mihi Thadeus Dunus diſcipulus meus, nunc me- Taze D. dicus egregius, multarumq́; linguarũ peritus. Erat hoc fruſtum literis nus. b Græcis inſcriptum: in quo& illud animaduerti, olim libros græcos ſo- lere abſqʒ accentibus atq; ſpiritibus ſcribi. Vetuſtior ætas corticibus li- gnorum& tabulis ſcribebat ligneis. In his etiam Hippocratis libri ſcri- pti ſunt, ut Galenus refert. Scribebat᷑& plũbo. Epiſtolæ uerò etiam ce B ra. Mterna, ut leges, ære. Sed maximum cõmodum AÆgyptia papyrus exhibuit. Meminit Apuleius in initio libri de Aſino aureo, dicens: Moddò ſipapyrum Ægyptiam tu argutia Nilotici calami inſcriptam non ſpreueris Inſpicere. Fuerat& membrana quæ ex pelle hoœdina etiam nunc frequenti in uſu eſt; diuturnior omnibus chartæ generibus, ſolumq́; ære, quod magni conſtat, inferior. Parum ante noſtram ætatem, cum nondum inuenta eſſet ars imprimendi libri, pleriq; pergamena ſcribebantur, quodope- ræprecium materiam cariorem toleraret. Euiluit poſtmodum inuenta imprimẽdi arte, quoniam charta noſtra quę ex telæ lineæ fruſtis fit diu in aqua maceratis ac tuſis,& pulte illa ſuper cicotrigonizum æneum tenuiſsimè extenſa ut aqua effluere poſsit, inde inter fruſta pannorum laneorũ repoſita cum ſicceſcit, in mirum candorem, tenuitatem acleui- tatẽ trãſit. Quæ denuò madefacta aqua in qua lachryma Arabica fuerit diſſoluta, non ſinit atramentũ ſpargi. Memini ex hoc genere uidiſſe in qua libri, ante inuentam typographicam artem, hiſtoriarum Eutropij
inſcripti erant. Pauli Cardani patrui mei uiri eruditiſsimi hi fuerũt, quę
mẽbranæ pergamenæ nulla ex parte inſerior uidebatur. Sed noſtra æ- tas dum ad lucrum captandum nimis ſedula eſt, omnia traducit in dete- rius, uideturq́; ars hæc librorũ, ſeu ad materiã, ſeu ad pulchritudinem, ſeu etiam ad facilitatem ſpectes, ſummã adepta perſectionem, ut necſi uelis, plus poſsis optare quàm præſtet. Neque ulla alia eſt ars cui quic-
Mm

458⁸ b D E ARTIBVS
quam addi non poſſe uideatur, pręter hanc. Quę cum ſerius alijs inuen e un1 ta ſit, periculũ eſt ne cum tam breui ad uirilem& abſolutã ætatem per- 1 uenerit, rurſus neglecta recidat: quod tamẽ etiam bellis diffieile uidet᷑.(ca Chymiſſtica ars habet admirabilia plura, multa inania, dubia longe ſor plura, pulchra non pauca, nõnulla ſalutaria, efficacia quædã, alia qua-„ ſi diuina, plurima momenti nullius, alia magnæ ſpei, alia tandẽ quæcæ ue chymica nuen teris omnibus numero præſtant maioris iacturæ. Sunt uerò Chymica Anl b t Hols. inuenta, uitrum ducere in longiſsimas lineas, tenax aut prædurum effi däun cere poſſe. Dudum conſtat ſanè uidiſſe me ſphæram exiguam è uitro, di quæ illiſa omni conatu ſolo lapideo non cõminuebatur, ſed reſiliebat hete adtrabes. Eiuſdem eſt ipſum, ut dixi, albis lineis interſtinguere, aut in ullls illo cælare imagines, falſas fabricare gemmas, purgare Caphuram, me- uas, talla miſcere, immutare, aut nobiliora imitari. b tis, Awzwhof 4 Sericum ſic etiam fumo ſulphuris dealbatur: immodicè enim ſiccat, nu⸗ Modas hciendi interſtinguit etiam flores, tum præcipuè roſas eadem cauſa, nam parte cund roſas uarias. alba reddita fit color uarius. Tert vaſapro metel Docuit hæc etiam uaſa pro liquandis metallis conficere: nam ex arie beat lisliquandis. tis cornib. præcipuè ſummitate,& oſsibus in cinerẽ redactis, piſtilloć Mar ſubactis fiunt. Si uerò Smirin aut ſummitates ceruini cornu uel mandi- cape bularũ lucij ignitas ac in aceto extinctas bis aut ter addideris, neq; fran- ſcar gentur uaſa, nec metallum effugiet: adduntur hęc intus& ubiq; ne com ineo bibat, ſed in imo præcipue. D Bepl Eadem nos docuit deſtillationis uſum, com moda, uires, uaſa. Sed ſtäul de uſu, uiribus ac commodis ſuperius dictum eſt ſatis: nunc de uaſis eo- uolu rumq́; generibus dicendum eſt, ne ars hæc imperfectè tradita ſola uidea oleoe Arter omne tur. Nempe hoc in libro artes omnes perfectè traduntur, de quibusta- wi quæ in hocli- men agitur. Quòd ſi hoc non demonſtrauero, iure nemo mihi credat. pres 6 heslenge Nam non difluſe artes hic tradunt᷑, ſed per capita. Quòd ſi nõ omniaca lut kar. piitta attigiſſem, noſtri pręcepti ex Galeno ſumpti fuiſſem immemor. 8i tro. uerd non præſtantiſsima, non eſſet hic liber de ſubtilitate. Si igitur om tiib nia capita& maxima& difficillima attigi, manifeſtum eſt eum qui quæ Hacit hic ſcripta ſunt aſſequitur, uniuerſę artis perfectam& abſolutam habe- craſ re cognitionẽ. Docui autem qualiter ex his in omnium aliorum cogni- diut tionem deueniamus reſolutoria methodo, tum ex his quæ hic tradita nino ſunt, quæ proxima ſunt fini, tum ex fine ipſo. Sed iam ad rem ipſam in- onm ſtitutam de uaſis redeo, quã tractare oculis& manibus mihi contigit, leiern 1 cum pater meus maxi mam huic arti, licet non methodo aliqua, ſed em Juoc v aſu pericè, operam daret. Vaſa igitur quibus fiunt deſtillationes, quatuor tuert ner. ³ ſunt generum: aut enim uno uaſe ad nolæ formam ſit d8eſtillatio, cum ea digi quæ ſponteè ardent nola conuerſa deſtillantur. Nam quæ ſpontè ardent ptim ut ſulphur& bitumẽ, ed ardent ſpontè, ut demonſtratum eſt, quòd hu non midum pingue flammas concipit. Sed quod in fumum uertitur, refrige bod ratum à fundo nolæ uitreæ in humidum concreſcit; hocautem pingue,H ſt 8 ut luperlus

durladse l LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 459 Aanäcandene&R ut ſuperius demõſtratum eſt. Ex canali igitur oleum effundetur. Aur Aplura mu dlud duobus uaſis deſtillatio perficitur. Contingit aũt hoc duobus modis aitaa(nam nunc exhalationẽ tanquam notiſsimam, quę unico fit horum ua ſorum recto, maximè cum materia intus ſiccatur, omitto)aut ut quod deſtillatur in idem uas redeat,& uocatur circulatio, aut ut in aliud: hocq́; bifariã fit, aut obliquis uaſis, aut rectis, quorum
2. amborum exempla poſui. Si uerò tribus ſimul opus ſit, unũ uo dhenm catur Bozia à barbaris, nos dicemus cõceptaculum, huic impo- 2 ncöminucdenn, nitur pileus, qui quandoque latior fit in ſummo eius uertice, ha- alaldis lineis Hmad betq́; duo foramina, alterum quo conceptaculo impo nitur bre- Semmas pur 8 uius latiusq;, reliquum quo illi recipiens, hoc autem tertium eſt⸗— raimiuri. uas, iungitur. Expoſui& formam clibani pluribus uaſis ſeruien, ‿ sdcalb atur: un tis, in quo tria animaduertere oportet. Primu ut fundus perſo-— pewls aim ratus ſit, ubi non omnino ualidũ ignem excipere uolumus. Se-— cundum, ut ſpiracula habeat inferius ad accendendum ignem. I
nduameullisenge Tertium, ut ſi uolumus leui igne deſtillare, foramina etiam ha- E
m beat ſuperius quibus uis ignis miteſcat. Expreſsi quoq; Balnei S olzibusin i Nlariæ figuram, ut ſcires: quod longum fieri ſolet, ut plura uaſa 8 mmtates cerinen capere queat. Plura habeat oſtia, ut æqualiter ſimul aqua cale- 8 tasbisautrat ſcat. Necaltitudine indiget, paruo enim igne aqua feruet. Et quę= ddunturhaimg in eo deſtillantur, temperatis indigent ignibus. Fiuntautemua-
B ſaè pluribus materijs, argento, ære, figulina: ſed omnium pre-—
uſum, comnndr ſtãtiſsima, è ferro, auro ac uitro. Ferro, cum sdictum eſtbun uolumus uim ignis magnam experiri, ut in arcimpatt oleo calchanti. Auro, cum rem ualetudini ſſlũnen, pe rſecte tratsti noſtræ ſalutarem quærunus, cuius iactura 6(K 4 aſtrauero, iumur Preciumnofllehe perckat uttnAuto diſſo- Ve⸗ Spivtule.
luto,& ætherea aqua,& Elyſir uocato. Vvi X dperapita tro autem pleraq; alia: nam utuitrumnihil
* 1 e** 2 7 13— 9 cno ſumptituiss tribuit, ita aurum ad perfectionem talium— 1 -—— Sece 4
icliber de uh facit. Vtuerdò uitrea uaſa non frangantur,— ʃ— igi,mamtelane craſsiora eſſe debent,& ex candido uitro,& ttis perſcctamäii⸗ diutius in fornace excocto, ut ampullis omſ Y
cxhisin omniunia nino careat:& ſit æqualis ſubſtantiæ,& 1ab—— n0do, tumer 3 omni ſorde purgatum. Senſim quoq; exca A= dunum jefieri, ac rurſus refrigerari debet. Subijci H ine ipſo.&. 2e 4e 1 ſ, Vaſa manbunm quoq; molle ſtratum,& ſi magnis ignibus(
culis&m b 8“X cuj fueri d er, HLBS
rog mechodnif fuerit exponendum, luto ac fimo mixtisad= * unt deſtlliiu digiti craſsitudinem ueſtitur, ſiccaturq́; o- uls 11hn 7 X„„„ KN— — mam Ardais ptime. Minus enim frangitur cum calorem 8— drtor amqur non contactu, ſed corpore interpoſito recipit. Viliora etiam ære ac plũ llantur. uſtraund bo deſtillari ſolent, ut in uaſe quod tria habet foramina, duobusq́; con- „ut demo nunnl ſtat fruſtis. Füdus enimà reliquo ſeparari poteſt, ut fæces reijci poſsint.
d n fum 1 M
uo 7 1. hocaub- m 2 concrclct-=

470 DE ARTIBVS
Haber& ſoramẽ ſu perius, quo im
mittitur materia,& àlatere lõgum
canalem, quo reci pienti iungitur.
Sed noſtro tempore ſolẽt uaſiæ- reo in formã craterrę plumbeũ im
ponere cum canali,& ita à ſecun-
do foramine excuſantur. Eadem
enim parte imponit᷑ materia, qua fex extrahitur. Porrò cur tam mul tiplex uſus uaſorum, prætermiſſa nola de qua diximus, nuncexpo- nã. Cum rem tenuis ad- modum ſubſtantiæ de- ſtillare uolumus, aut ad maiorẽ deducere tenuita tem, leuiſsimo calore o- pus eſt, aliter abſumit᷑. PFit autem calor leuis qua ☚ tuor modis:aut ſubſtan- tia ipſa, ueluti cum in ſo-
le aut fimo deſtillamus, nõ in igne: aut quantita- te, ut cum modicum ignis adhibemus. Minor eſt etiam qui ex lignis ſalicis fit, quamilicis: aut inter ignem& uas aliquid interponimus, ut ci- nerem aut aquam. Aqua autẽ optima eſt: nam aqua ardens in Mariæ balneo deſtilletur, opti- ma eſt: nam ſi aqua ardens in Mariæ balneode- ſtilletur, optimarum partium minima fitre ſolutio,& nullus pra- uus odor adijcit᷑: autſi inuaſis ſupremo, aqua ſæpius linteo applice- tur: reſolutionẽ enim prohibet,& exuſtio- —nem. YVtimur igitur circulatione cum aquam hanc ad ætheris naturam perducere curæ eſt, aut quando medicamento addito illam uiribus eius imbuere uolumus. Hic autem modus modico ſemper indiget calore, ut uix expediat, ignis & longa mora, ut rectè rem tractanti uix anni dimidium ſufficiat. Fit igi tur reciprocatio ſimplex, qualis in uaſis circulatorijs: aut mutua, ut in re ciprocis. Verùm multiplici hac agitatione tametſi paululũ incaleſcat,
——
——— —
ſ⸗, f 1
4 1
—
—
— ₰
n Heee IIinn
EEDeL —————
————— ———— ———————
ob ſubſtantiæ tamen tenuitatem adeò parum imprimit, ut omui calici
tate
C tate
opie D ſill qux noh miß don uit dic Utl tet ſan utu MAs und uis 1 ino

maootiädite
*
tem, ſel pus dt d
ſtillamus nöini odicum ignisat ex lignis ſalcuia Xuas aliquidm ſuam. Aquaman in Jlariæ balung
aqua ardensun
ſiuE
X R Aoii inussige
fepiuim
tur: cos
= pronba nen. vM ns naturam— uiribus eiusinbe xtcalore, utuixet annidimi un nculatoriag
aululdn one tametli Pan 6 rumimprünt,
1 LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 461 A tate ſp oliata uideat᷑. In utroq; enim extremo, utr eliqua aqua ardens, tu
ta eſt. Aut in prima deſtillatione obcopiam aquei humidi immixtã, aut poſt multas deſtillationes circulationes ue, ubi propter raritatem ex- pers omnino caloris eſſe uidetur. Eſt autem adeò raræ ſubſtantiæ atq; tenuis, ut oleo ſuperſtet. Quæ enim deſcendit, non eſt abſoluta. Detra- hitur autem ab omniuino, ſed optima ab optimo natura, minimeq́; ui- tiato. Dimidiũ in prima deſtillatione detrahi ſolet, in ſecunda tantun- dem, in tertia parum perit: in quarta,& multo minusin ſequẽtibus, uix quicquã, ſi rectè peregiſti. Non negligenda eſt hæc, cum multas habeat utilitates. Quædam enim ſeruat, ut quæ corrumpuntur, balſamiuices gerens:quædam in melius mutat, ut languentia frigore humana corpo ra: quædamexcoquit, ut oua carnesq́; impoſitas. Omnium quoq; medi camentorum in ea infuſorum uires breui excipit, utpote tenuiorum in quatuor horis, aliorum in octo, duriorũ in duodecim, ut uix unquam diem attingat:inde iterum deſtillatur retentis uiribus, amiſſa fæce ac ſor de omni. Quamobrem Alchymiſtæ ſolent hoc genus infundendi ap- pellare ſtellarũ in cœlo fixionem. Et certè multi huius uſu adiuti ſunt. Vſus aũt ab unciæ parte octaua uſq; ad integrã. Quamobrem propriè eius cauſa circulatio inuenta eſt: quo fomite dictum fuit ſuperius. Obli qua uerò uaſa ſitus commodi cauſa excogitata ſunt. Magna adacres ex- cipiendas aquas, in quibus calchantum, halinitrum, alumen, taliaq́; de- ſtillantur. Nam cum opus ſit magnis ignibus, ut acres ualde ſint fumi, et
Aqud ardès o-
leo ſuperſtat.
quæ ex his fiunt aquæ, oportuit uas quod recipit eſſe capaciſsimum, ut
non frangat᷑ attenuato nimis ab ignib. contento aere,& ut in aquam fu- mi ſicciſsimi atq́; calidiſsimi uerti poſsint. Recta uerò uaſa oblonga& quaſi æqualia fieri ſolent, cum celeri tranſitu opus eſt, grauiorq́; uapor, ut in metallicis: uel ſi leui igne acrem aquam in qua argentũ aut aurum diſſolutũ eſt relicto metallo colligere uoluerimus. Pilei uerò uſus eſt, ut uaporis impetus diſſoluatur: ob id etiam acria ſic deſtillantur. Opor tet autem pileum parte ſuperiore eſſe capacem. Fit& ad uitandã expen ſam: optimæ enim biſtortæ carius ueneunt, uixq́; tam bene aptantur ut uaſa pileis ſuis iuncta. Vaſis autem ænei commodum iam explicaui- mus:& quod in clibanis foramina inferiora ſunt adignes alacrius exci tandos: ſuperiora autem duplicem uſum habẽt, ut fumus prodeat,& ut uis ignis mulceatur. Quòd ſi leue aliquid ut maximè ardentem aquam in ſole uelis deſtillare, conceptaculi medium in paraboles echalybecen tro collocabis:nam non ſolum centri locus, ſed totum uas,& quicquid in parabolis ſpacio continetur, æſtuat expolitum eſſe debere.
& ardet. Non ignoras chalybem
Tanta uerd eſt artis ſolertia, ut etiã in carbonibus, præter ea quæ ſu- Carbones li-
perius retulimus, diſcrimina addat: nam è lignis uallium putat præſtan riores quàm montium: rariora enim li gna ualliũ, ideoq́;& carbones, at rara omnia facile ignis depopulatur. Sed& in co nficiẽdis egregie la-
Mm 3
nis ualliũ pra
ſtanti ores.

4⁶² DE ARTIBVS Modus cnfi- Porat, ut non ſub terra, uelut eſt mos, ſed ſupra conficiantur, quia me- C fri
29 Air boms lius ardent,& ſunt utiliores. Mirum enim quantum interſit, quomodo ui
A 4 ignis adhibeatur in metallorum tractatione, tum reliquorum quæigne qur
nodi adhiben · Perficiuntur, pręſertim in purpurina uarietas ignis perſpicua eſt. Ergo ner
ignis blures, multum intereſt, an ignem perpetuũ, an interruptum adhibeas, acrem 1
aut mollem, magnum aut paruum, ſenſim uelrepente, circum autabu- adl
no latere, agitatũ follibus aut quieſcentem, diuturnumaut breuem, tan- cau
gentẽ aut extra uas, cum flãma aut ſolas prunas, concluſum liberumue, ll 9
ſimplicem aut reflfexum, è carbonibus aut lignis, aut quod plusrefert, do ů
cur que facile alia addita materia ardẽte, quæ propriã uim etiam retineat in igne. Mul- b ſtan
i eanrie tum etiam refert, cum quibus unumquodque quod liquatur ſocietur. oleo
tur, metalorum Nam marmor, galena, plumbum, ferri ſpunia, cum lapidibus in quibus nl
facilem pariant metalla continentur iuncta, mirum in modum liquefactionem illorum uus
liquefactionem adiuuant,& ſubſtantiã ſeruant: nam dum liquantur, tenue humidum auul
quod in lapidibus continetur, conſumi prohibent, contraria ratione ei gu
quæ ſuperius de uenenis dicta eſt. Igitur excalefacto lIapide, nec ſiccato, dluc ob continentem humorem tandem ſuperaucto igne, metallum ipſum nicul quod lapidi inhæret liquari neceſſe eſt. b licet Sed cur non addita aqua, aut alio quopiam humido, facilius metalla intr
liquãtur imò difficilius? an quia aqua frigida eſt,& tenuis, nec poteſt ante
ob tenuitatẽ liquare, nec ob frigiditatẽ prius uereè calefieri antequã con- rurſ
cur criſta in ſumaturæ Sic etiã cruſta quæ metallo ſupernatat, illud ne liquetur pro-p aom
bencdnefite hibet:nam adeò coacta refrigerat partes omnes,& ſic ne liquẽtur impe- cunn
hehe. dit, aut tenuiorẽ totam metalli partẽ cruſta abſumit:qua ſublata, metal houa
lum non diſſoluitur. Similiter cum metalla fundo hærent, nõ liquant: pott
nec uehemẽtibus ignibus, quoniam calor ſuperiora petit, paruus uerò pon
qui in fundo manet breui poſt tempore conſumit humidũ, prohibetq́; e
liquefactionem: his duabus cauſis non poteſt metallum in uaſis fun- uer
Aqua curmetal do liquari. Tertiam cauſam addidimus, aquam ſcilicet iniectam: quæ por
1 nae rahi non ſolum liquefactionem impedit, ſed metalla iam liquefacta magno firn
plerunq; aſtantium damno reſilire cogit. Quidam dixerunt, humidum ran
aquæ, tenue metallis immixtum, liquidis à calore in ſpiritum conuer- gu
ſum, dum maius occupat ſpacium, cogere liquefacti metalli guttas reſi- dene
lire. Sed non uidetur aqua leuior longe metallo, illius ſubſtantiam poſ- dun
ſe ingredi. Melius igitur eſt ut credamus à frigore illo aquæ contrahi ca R
lidam metalli ſuperficiem iam proprio ſpiritu plenam, ac ut in pila alli- phen
ſa ſolo reſilire confeſtim magno impetu. b 8
chymica inien Sed inuenta huius artis minima pars ſunt eorum quæ inueniri poſ- ſeur
ne ng wian ſent: uelut electri compoſitio, uitri abſq́; igne mollities, purpura uera: der
1a. nam quę nũc in uſu eſt talis eſt nomine ſolo, atq; hæc olim inuenta iam ſee
periere deſueuerũtq; ſciri: lapidum pulcherrimorum duriſsimorumq́;, mu tenuiſsimarum item aquarum compoſitio, illis quidem uaſa conficere pro licet, his aurum& argentumè fæcibus eruere. Plura longeè ſunt quam 95
ſcribere

turexalekicdobgi
luperaucdoigne, n ſt.
quopiamhumidhi 14 frigicackt, Ana tẽ prius uertclci ſupernatat, Iun des omnes,&ſtt
cuſta abſumits netalla fundos calor ſuperioras re conſumitun on poteſt manin nus, aquam ſiiuim edmetalla um l dit. Quicumum-
A
LIBER DECIMVSSEP TIMVS. ſcribere liceat, ſed hæc pro exemplis appoſui. Verum plerunque latet uſus rei cum ipſa re: nam nec bellicorum tormentorum, nec typorum quibus libri imprimuntur utilitas aut neceſsitas, ante artis inuentio- nem innotuit. DaIe Shei E p.Ber.)
Eſt& chymicæ artis opus mollire cornua, quod longa coctione ſit, addito præſertim cineris modico in aquam: contingit hoc non ante o- ctauam horam: fiunt ex his capuli ac manubria gladiorum, pectines, la- trunculi. Atramentariæ aũt pyxides, thecæ, uaſaq́; alia etſi eodem mo- do fiant, aliud tamen eſt Gallorum hac in arte inuentum, ac longeè præ-
ſtantius. In cornu uacuũ, ut ſepe uidi, ferrum acutum infigunt, ipſumq́;
oleo illitum cornu igniq́; expoſitum circunuertunt aſsidue, interim ca- nalem ex ære habẽt cornu palmo longius, in imo adeò arctum, ut quo- uis cornu ſit anguſtius, in initio paulò latius quàm ut bouis b aut bubali cornu poſsit excipere, rectum ad unguẽ, quemini- gne parte qua eſt anguſtior altera extra ignem prominẽte tan diu calefaciunt, donec latior pars quę prominet manu citra pe riculum apprehendi poſsit: tunc cornu c D parte tenuiore ſci licet D in canalem æreum impoſitum, tereti cuneo malleoć
Canali.
intruditur, donec D fermèad B perueniat, inde paruo poſt interuallo
ante quàm refrixerit excuſſum ligno& malleo cornu ex parte B canalis
Cornua ut mol liant r.
rurſus cõtraria parte latiore ſcilicet C canali intruditur, cuneoq́; eodem
ac malleo donec ictu deſcendere non ultrà uideatur: tuncuerò canalis cum cornu in aquam immittitur, ibiq́; refrigeratum ac duratum poſt horas extrahitur rectum ac ſolidum utraq; ex parte, ac teres cornu. Nec poòſt niſi excalefactum ſinuatur: unde tincturam abſq; igne adhibere o- portet. Vas uerd AB ex ære melius cyprio conficitur,& leuiſsimum in tus eſſe debet,& dum igne caleſcit ac ſuper prunas, aſsiduè debet circun
uerti. Manifeſtum eſt autem quòd plura talia illi conſimilia habere o-
porteat, tabulam que cum foraminibus, quibus dum cornu intruditur firmiter inhæreat. Ex cornibus igitur hac arte mutatis in rectam figu⸗
ram ſolidamq́; ſubſtantiam,& thecæ atramentarię,& uaſa alia iucundi
& utilis uſus fieri ſolent. Manifeſtum eſt autem, quòd aceto& aqua ar- dente ac calchanto cornua frigida uel molliter tepida denigrantur. Ad- duntur etiam quæ coloris ſubſtantiam retineant. 3
Referunt ſimili ratione& oſſa ipſa molliri ſuccis apij, millefolij, ra- Ol ut mollian
phani, praſſij cum aceto, ſi in his immerſa fimo obruantur equino.
Sed hæcmittamus, ad diuerſarum artium ſubtilitatis argumẽta tran Ratio munien- ſeundũ eſt. Quinq; ex architectura mihi deſumere uolo. Primum qui-
dem urbium munitionẽ. Conſtat hęc triplici arte, prohibendo, repulſa, ſecuritate defendentiũ: nec eſt præter id inuenire quicquam. Prohibe- mus tribus ſcilicet, aqua, foſſa, muro. Foſſa difficilem facit acceſſum, ad
ſͤſͤſſ
darum urbium.

DE ARTIBVS eſt aut oppidum:latitudo paſſuum X L. profunda, multiplex: nam ſitri o plicem feceris, non ſolum inexpugnabilis, ſed deſperationem affert his qui oppugnare nituntur. Hæc habeat ſeptem paſſus ſcaturientis aquę: quoniã quæ naſcitur intercipi, nec tolli ulla arte poteſt. Dum uerò aſsi- ſtit, ingredientes mergit: quos non mergit, lubrico pede facto& graues aqua, prohibet ab aſcenſu: prohibet& cuniculos ut uix effodi poſſint: at his muri ſubruuntur. Accedit quòd iniecta diſsipat ac diſſoluit: pro- hibetq́ʒ ne ignis iniectus graſſetur in murorum perniciem. Muri craſsi tudine xxx. paſſuum, cæmento tenui, lapide lateritio, exterius uiuo, du MNuri quot late ro, ac in rotundam figuram paululum prominente. Muri enim ſimpli⸗ nes cominean ces in ſingula brachia(hoc enim genus menſuræ explicatum eſt, lateres apud nos xx. continent: mediocres autem Xxxij. ut craſsilij. Altitudo illius paſſus centum: nam decem ſub foſſa, Ix. ad ſummum foſſæ, xxx. autem ſupra, aggere interius craſsiſsimo ſulciatur. Hæcino ppidis, mi- nora urbibus ſufficiunt, in quibus pręſidium eſt in milite. Si tamen ad- ſint, reddetur urbs ipſa omnino inexpugnabilis. Repulſa conſtat agge ribus ac turrib. in ſingulos cc. pedes, muro in medio recto, ſed ſuperius in urbem inclinato: nam ſic nec prohibet ictus turrium,& hoſtis ignei globi inanes redduntur. Summa muri pars rotunda, ne diſiecta machi nis fruſta occidant defenſores. In interiore parte canalis, per quem tu- to ire poſsint cuſtodes. Terra quoq; in imo cauata, ut ſonent ictus cuni Tornicum œn culos ſuffodientium,& milites ſecuri circumambulabũt. Fornicum ra- D ccõſtat: ut rotundior eſt, eò firmior, uſq; ad perfecti circuli figurã. Craſsiores ab imo,& ut maꝑis aſcendunt tenuiores uſq; ad apicem. La- tera utrinq; ubi primum ſinuari cœperint, ex latis ac tenuioribus lateri- bus cõſtant, ut frequẽti ſutura compages magis cohæreat. Fundamen- tum prominet,& ſi muro inſiſtat, exciditur murus ut plutei inſtar fun- damentum fornicis ſuſcipiat ac retineat. Illius craſsitudo muri compa- ratione ſeſquialtera eſſe debet. Sed adhuc firmior& craſsior qui ſub- ſternitur. In ſingulos centum paſſus ſtercoraria cloaca puteusq́;: nam aquæ neceſsitas abſcedere cogit milites,& utilitas aduerſus ignes,& ut feruefacta in caput hoſtium proijciatur, mille quoq; alia commoda præ bet. Stercus aerem corrumpit. Viæ uerò plures è muris occultæ adinti ma ciuitatis multa arcent inconuenientia, commodumq́; militibus de- fendentibus ingens afferunt, nec cauſam receſſusillis relinquunt. Aliæ uerò quatuor aut quinq; occultæ omnibus præterquàm ipſi Principi ad quinque M. uel etiam longius in lucos denſos,& quos ſuccidere iam longa conſuetudo prohibeat, finiantur. Pulchrè enim hoc facit ad emit tendos nuncios, ad annonam importandam, ac præſidia inducenda. L pſi domorum urbis murialio, ut dixi, muro circundentur ac munian- tur, nullaq́; domus promineat. Nuper Bura capta, cum ictu tormenti domus tugurium cõcidiſſet, prominebat enim, ciuitatis principes, qui in ea ad conſulendum coierant, extincti ſunt. Et dum Galli urbem no-
ſtruendarũ ra- tio ſic
ſtram
dent
ſcrip autg velſt Dac rsc inic

öſoKadimm — Perüidiumeſtinmin xpugmbils. Rxu „muroinmedonzt dhibeticaus tumun nuri parsrotunc 2 Menore Partecam- inimo camta un
ncircumamduli
mior, uſq;adpat
dunt tenuiorati perint exlatisna agesmgssctm citur murus at. Illius cramhm adhucfirmorden
* A. Itercoraria cbaos b
les, I utilits auns
une ur mille quoqis 10 nerò pluresenr 9 ati, commodm* ſlusilisri
lmrece 9 mnibus præter uun cos denlos Laun Ir. Pulchre efln bus andam ach 5
muro circul 6 A 4
c
— lA Bura capti- cons
m. Ciulfafish iſunt. Et une
bus remedium, quod tutum eſt
parũq; differt ab epiſtola. Igit ſi ciuitas ipſa cupit explorato- V ri quæ uelit ſignificare, aut exer M 8 A* citus Duci in auxilium ueniẽti, 0 6 M; D V
LIBER DECIMVSSEP TIMVS. 465
A ſtram obſiderent, M. Antonius Columna Camillusq́; Triuultius ſimi-
li caſu periere: ob idq́; conciſæ illorum uires primò, inde etiam fractæ, demum ex Inſubria funditus potentia auulſa eſt. Ipſarũ autem uiarum,
quæ ſecretò extra urbem feruntur ‚uſus, ademittendos exploratores
quaſi neceſſarius eſt. Nec protinus ad hoc auxilium confugiendum, ne- que tantiſper expectandum donec res perierit, ſed ſæuiente obſidione iam& inopinats.
Eſt& aliud cõmunicando- 8 3 rum conſiliorum obſeſsis urbi-)
— — — —
8— ——y—————yℳ☛ᷣ—— .— 1X
—
X
& ſemper paratum: nec minus licet intelligere quæ uelint, qui auxilio ueniũt aut uẽturi ſunt, B” D
If 1. quam urbis ſtatum patefacere,
2r
X
Nocle poſt diem Martis hora ſexta nos hoſtem aggredie mur: uos exite cum omni miite, fortiterq́; pugnate:tota enim noſtra ſalus ex hoc pendet.
ſuper quinq; turres procul in- uicẽ poſitas, ita ut longè diſtin- ctæ uideantur, ſingulæ faces ar-
B dentes collocẽtur, ſi nguliq́; qui eas tenent, uerba quæ ſignificaturi ſunt
ſcripta ante ſe habeãt,& ut n litera ſuccedit quæ ad facẽ pertineat ſuam, aut duæ trésue, eam easiie facẽ eleuando, aut de primendo, aut in dextrã uel ſiniſtram flectendo ſignificet. Pari ratione ex altiſsima turri conſilia Ducis in auxilium uenientis exerci tu hoſtium intermedio quiſq; lite- ras cõiungendo intelliget, prorſus hoſtibus nec aduertentibus, nedum inſcijs, quod faces auxiliariorum humiles erunt.
Sed ad urbis munitionem redeo: quæ ſi muris altis conſtabit, pręter ſumptus maximos in extruendo id habet incmodi ‚quòd ubi ui tor- mentorum muri deciderint, commodiſsimum ac tutiſsimũ pontem ho ſtibus præbebũt. Humiliores uerò ut ſecuriores aduerſus extructos ab oppugnatoribus aggeres, neque domus neque miliites tutos præſtant.
Quæcunq; ruere debent, antè edito ſtrepitu ruinã Produnt. Nam com Domus eur an.
pages illa cum iam ſuſtineat᷑, aliquid habet quo maneat, id ante ruinam quam daui Ntrepitu edant.
frangi neceſſe eſt:dum frangitur, ſtrepitus fit: ob id quibuſdam unicus, in alijs plures, in quibuſdã multò antè, ſtatim in alijs funt. Rimæ quo- que murorũ cum pars altera dehiſcit, periculũ multd antè prętendunt. Referunt quidam araneas fugere:adeò uoluit natura uideri plus ſapere quàm homines. At nihil certius inclinatione in muris: nam etiamſi nul lo premantur pondere, ſpontèruunt. Cæterum turres ornatus ſæpe cauſa fiunt, ut olim cum Mediolanum trecentas haberet: quandoque magnificentiæ, ut Papiæ ac Piſis: nonnunquam tutelæ, at neq; tuncor⸗

466 Da ARTIBVYS
Taberne ciuta natus deeſt. Apud Argentoratum Tabernam olim ciuitatem lulius ç
te kaietu Cæſar turribus lij. condiderat, atq; inter duas quaſq́; turres proximas ſeptem erant pinnæ, utſic turres hebdomadarum anni, pinnæ dies im- plerent. Generaliter autem, ut etiam multis qui iſta legunt uel uerbou- Aediſtcantium no compendium rei familiaris afferamus, in magnis ædificijs proprij compendiuum. currus ad uehendum auehendumq́; non aſpernandam minuendarũim venſarum utilitatem afferunt. b 3 35 pons c. Cæſ· Sed iam ad aliud ſubtilius exemplum necminusutile tranſeamus. E- m. iusautor fuit C. Cæſar, ut in quarto de bello Gallico refert. Pontem ſu- per Rhenum in decem diebus hac ratione perfecit, quem ut à paucisbe ne intellectum docere inſtituimus. Tigna bina c litera ſignificata ſeſqui pedali craſsitudine, longitudine tanta ut in imo fluminis fixa aquæ ſu- perficiẽ attingant, duorũ pedum interuallo utrinq; iunge. Inde pręacu
ta ab imo machinationibus immiſſa fiſtucisq́; firmata ad fluminis natu- ram prona ex uno latere figes, ſic ut tignorum alterum ripæ proximius
ſit. Totidem æqualiaq́; ſimiliterq́; iuncta æquidiſtantia quadraginta pe dum interuallo in inferiore fluminis parte aduerſus illius impetum pro na defigito, uocenturq́; F. Supremas iuncturas C& r, trabe latitudinis pedũ duorũ, ſcilicet pro iuncturæ magnitudine iunges, binis fibulis ex utroq; latere, ex interiore parte tigni in exteriorem, ut ſingulę fibulę ſin gula tigna amplectantur reuinctis. MÆ qualia his atq; è directo poſita ex altera parte fluminis, ſic ut trabsD trabi alteri æquidiſtet, cõſtrues, ſimili
Schema medietatis bontis ab uno latere.
7 4
1—y 1 —— 2
A, Sublicæ ſuperiores aduerſus flumen. D, Trabs latitudinis duorum pedum.
B B, Sublicæ inferiores annexæ ponti. E, E, E, E, Eibulæ connectentes D trabem cum tignis
C, Tigna bina ſuperiora. ſuper ioribus& inferioribus. F, Tigna bina inferiora.
terq́; iuncta. Has trabes iuxta fluminis curſum poſitas, multis alijs trãſ-
uerſis ſuperpoſitis inuicẽ etiam connexis iungito: quibus longurijs ac craticulis ſuperſtratis pons efficitur. Ad cuius ſecuritatem tigna pluri- ma in ſuperiori fluminis parte prona aduerſus fluuij impetum à totoo- pere ſeparata: in inferiore ſublicæ& ipſæ aduerſus fluminis impetum,
ſed tignis longè proniores„ totiq;ʒ operi iunctæ firmiter defigantur. Ita
ſuperiora

unca xquichitani Spanteaduerſiuilhe siuncturs CRR- uagnitudineiungat min exteroorem un Kqualiahs uge
abialteri æquitt
us o lorr
LIBER DECGIMVSSEPTIMVS. 467
A ſuperiora tigna fluminis impetum& proiectas trabes excipient,& ipſa
molesut magis premetur ab undis, mutuo complexu firmior reddetur. Sed hic pons ſtabilis eſt, omniq́; oneri ſufficiens, nec conuellendus. At celerem fabricam explicabunt ſolæ fune& ergatæ, aut pelles inflatæ, aut tigna iuncta. b— b b
Subtilior ſed minus utilis ratio amphitheatri, cuius meminit Pli- nius. Ea ſic ſe habet. Cum filius M. Scauri funebres ludos patri editu- rus, pompam Curtij æquare non poſſet, quòd ille ſummo ſumptu eos
edidiſſet, diuitijs longè præſtans, induſtria ſuperare tentauit. Itaq; duo
theatra ſemicirculi forma cum ſcena fabricauit, quæ edito ſcenæ ſpecta-
Theatra bina cum ſcena comt blentia amphi⸗
theatrum⸗
culo circumacta cardinibus amphitheatrum explicarent: in cuius or-
cheſtra dum ludos edit, dumq́; ante in ſcenis ſpectacula, populus gen- tium do mitor ludibrio audaciæ duobus cardinibus& penſili machi- na non ſolum penderet, ſed etiam circũageretur: quæritur meritò, cum ſcena latina à ſummo theatri uertice diſtet ↄ0. partibus, è quib. tota dia- metros eſt120, ut Vitruuius docet, qua arte fieri poſsit, ut immota ſce- na ambo theatra in unum coeant amphitheatrum. Ponan. tur igitur ſemicirculi duo A B C,& A DC, puncta media B & D. Sintq́; arcus AE& CF, maiores 93. minores 96. Quare rectẽ A E& œF, maiores erunt 87,& minores 89. Igitur poſitis cardinibus in E&, erunt AE& C Fmaiores 59 3, minores 59 t. igitur A E& CF, prominebunt ulta directum àA G, id eſt ultra ſemidiamerrũ plus quàm partibus 27,& minus quàm 29 4. Sed ſcena prominet 30 partibus ultra eandẽ ſemidia metrum, quia diſtat ↄ0 partibus à punctis B& D, igitur A& œ, circum acta, non tangent ſcenam. Sed neq; inuicem impedient ſe, quia RE& A F, ſunt minores 169 3 in Ʒ0 partis, ſed AB& AD ſunt maiores 169 3 in 3. gitur eſt inuenire ſitum, in quo theatra circumuoluta non ſe impe- diẽt. Oportet autem ſenſim alternatimq́; circumagere, cum, ut dixi, di- ſcrimen quo ſeparari inuicem poſſunt, uix unius partis ſuperet. Sunt& duo alij modi, ſed minus elegantes, quibus fabricari hac ra- tione theatra poſſunt: uerum in altero theatra oui formã referũt, ut nõ ſint rotunda:in reliquo quamuis in medio diuiſum ſit amphitheatrum, non tamen recte, nec ſecundum dimetientem.
Quartum ſubtilitatis exemplũ eſt in trochleis: conſtat hac ratiore: Ponderum fůci 3 le leuandorum ratio.
Pondus A annectitur trochleæ inferiori, in qua duo orbiculi B& c, qu cir cumuertuntur. In ſuperiore trochlea duo alij P& E, funis circuma- gitur circa D,& deſcendit per ỹ ad C,& aſcendit per d,& circumuerti- tur ad E, deſcendens per H, circumuertitur ipſi B,& aſcendens trochileę nectit᷑ in k. Igitur ex L pondus trahit᷑,& quia ſuſtinetur abPG Hk, non erit niſi quarta pars ponderis A, quæ à ſingulis funib. ſuſtinetur, quare à quarta parte roboris ſurſum trahi poterit. Et ſi in ſingulis trochleis tres eſſent orbiculi, à ſexta roboris parte: atque ita puer poteritl immenſum b b In 2

468 Di ARTIBVS
F pondus ſurſum trahere, niſi quantum funium grauitas, c 0.
v orbiculorum aſperitas& motus difficultas obſtãt. Sed ſuu
X½ quia temporum proportio eſt, ut potentiarum perbi- rir
E 1 nos orbiculos, quadruplo per ternos, ſexcuplo lentius igt
K trah et, quàm ſieodem robore, imò etiam paulò maiore te G
ſupra exiſtens unica traheret fune, longe autem lentius mi
ſexcuplo uel quadruplo, quanto funis longitudo ma- uig
rIInkko gis addit ad pondus: quo fit ut puer ille uix in unius ho l
rę ſpacio idem pondus his trochleis trahet, quod ſexcu an
plo robuſtior uir, unica, ſuperius exiſtẽs, leuare poteſt nib
illicò fune. Itaq; artis& ingenij eſt ut quiſque pondus ole
quodlibet leuare poſsit. At uerò ut funis à pluribus tra mu
hi poſsit, ſub orbiculo trahitur terræ æquidiſtans. pre
Quòd ſi facilius trahere libet, ergata utimur, quod in- ade
ſtru mentum in uſu eſt omnibus: hoc enim axibus cir- teni
cumactis circumuoluta funis trahit pondera quæque. erit,
At in hoc etiam quantumlibet laborem leuare licet a- rati
xium longitudine: nam eò facilius trahunt, quò fuerint chl
b longiores.:8 dit
Ratio trahendi A Simili ratione cõſtant cochleę, quas uites uocamus. tral
ipellédiueue Cochlea AB, intus uerò maſculus ſeu uitis GD, quæ cir D.
Xlma quæq; Par.—.
vis gifthſa. cumagitur ut ſolet: manubriũ quod maſculo iungitur D zc,!
—B EF. uertitur axe G H, facile ob dictam rationem. In imo cuit
K 1 KL maſculo iunctum ad perpendiculum, huic adijcia- derꝛ
tur pondus librarum utpote centum mille, quod ſit M. orſe
F Verſa igitur G H, trahetur k L ſurſum, pondusq́; M. a- pen
Aſew ſcendet: contrario modo uerſa G H,& ratione eadem k ex.
L impelletur, inflectetq́; ferrum oppoſitum craſsitudi- c
A) o nis incredibilis. Demõſtremus igitur quòd pondus ê p
9 moueri poſsit,& qua ratione. Nam cum ſit centum N. ex
h, ponqderis in L, cum ſingulæ ſpiræ ſuſtineant, ſi decẽ fue co
B D rint, erunt in ſingulis decem millia. At uerò in unaqua tis
8 que ſpira tantum retinent ponderis hæ decem milleli- per
bræ, quanta eſt proportio rotunditatis ad funem cui M um
ſuſpenditur. Quanto igitur in cD plures fuerint ſpiræ Er
achumilliores, id eſt, circulo proximiores, tum maiores, qui
eò Ii pondus leuius reddetur, motusq́; facilior: ac quan nen
O to facilior, eò tardior. Igitur ſpacium duorum cubito- tig
2 rum cochlea fieri poteſt tam latis ac humilibus ſpiris, 85
äa quòd" pondus à decẽni puero facile ſurſum trahetur. eb
= Veruùm, ut dixi, quò facilius, eò lentius mouebit᷑. Cum ut
— igitur tractum fuerit iuxta L k, longitudinem opor- tar
ebit I, ſuſpendi his quæ machinam ſuſtinent, in 88 di 5 0. Et

herelidet eraaunr eſtommbus: dercn luta funis trahitun antumliet ladomad am co kciliustrna
ſtant cochlo; qumr ero maſculusſcuus manubriũ quodz Hac ile ob dictum nutpote cenum aherur K l furtech odo uerſa C Mnd
B C. locus ſit in quo fibula infixa tigno,
LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 469 A O. Et tunciterum emiſſa contrario motu k L adijcimus pondus ‚rur- ſumq́; trahemus, eleuabimusq́; ſpacio k, donec nectendo ſæpius ema ri uel èflumine nauim pondus ue aliud immenſum extrahamus. Hoc igitur illud exiſtimandum eſt fuiſſe inſtrumentum Archimedis leuita te Græcorum& uetuſtate amplificatum, quo antiquos in ſui traxit ad- mirationem. Nam ſic puer facile trahet onuſtam nauim, quam nec iuga uiginti boum loco mouere poterunt. Conſtat chalybe duriſsimo, ne Oleum illiu fer flectatur:leuiſsimo, ne impediatur: ſolidũ& oleo illinitur. Nam oleum arna hahe admotum iuuat ob lenitatem:cumq́&; putredini obnoxium minimsſit, Galhratne b rubiginem non admittit. Inter ea enim quæ facilem motum præſtant, oleum obtinet principatum: quanquam& magis quod ex materia fit mucoſum humorẽ continente, qualis eſt ſœnugrecũ. Narrat loſephus, b pro lotapatenis depugnantẽ decocto fœnugreci conſperſum pontem Que maxims adeò labilẽ reddidiſſe, ut Romani milites à cœpta oppugnatione deſti- taie an terint, cum loco conſiſtere non poſſent:& quanto inſtrumentũ minus erit, tametſi difficilius trahet, eò tamen maiorẽ pariet admirationẽ. Hac ratione excogitata eſt machina ad immenſa pondera eleuanda, quæ co- chleæ inſtrumento& ergata conſtat. q.— Sit à B catena, pondus eleuandum H, trabs cui affixa catena eſt tranſuerſa A D. In tigno ad perpendiculum ſtante
cui trabs A D excauata inſiſtat, ut aſcen=☛£☛ Q dere deſcendereq́; poſsit à, dum D de- orſum fertur. Sit D E tignum aliudad 4 V
perpendiculum, quod cochleæ inſter ²—
excauatum excipiatur à trabe in D:& ſit ergata ꝶ G. Pars trabis quæ co
chleam maſculam refert E, ſicut in trabe cochleę pars ſœmina D. Tignũ DE uerſatile ergata. D C pars trabis, tripla AC parti exteriori. Sit gratia
exempli& F G octupla tigniꝰ E craſsitudini. Sit uerdò ratio latitudinis
cochleæ ad profunditatem quintupla: ducemus igitur ex demonſtra-
tis h ic primoq́; libro, octo in quinque, fiuntq́; quadraginta, quæ ducta
per tria producũt cxx. Si igitur H ſit pondus N C. librarum, cum diui
ſum per cxx. prodeant decem, à ui quæ decem libras eleuare poſsit, eo- dem nixu quo libræ illæ decem eleuabit᷑. Quòd ſi p modiolus inanis
quieſcat in partibus cochleę, ut par eſt, immota ergata, poterit ſenſim fu
ne uel catena ponderi iniecta, quæ ipſum interim ſuſtineat, ab alio uerò
tigno iuxta àAB fixo, rurſus à D trabe remiſſa, H in quãcunq; uolueris al
titudinẽ trahi. Refert Munſterus, in Alſatia rotis bigalibus curribusq́; Rotæ quib. ma
e bubali corio, è profundiſsimis puteis tanto impetu aquam exhauriri, aia ali hau
ut rotæ quamuis ligneę ſint& madidæ, ignem tamen excutiant. Vide- 4
tur igitur inſtrumentumilludtria egregia amplecti, altitudinem, capa-
citatem, atq; celeritatem.
Nn 3
—

470 DE ARTIBVS
carruum ratio. Sed his relictis, ad ploſtra& currus tranſeundum eſt. Quæcunq; igi o
tur rotis maioribus innituntur, in molli ſolo facillime ac celerrime mo- uentur, quòd hærens lutum rotarum minimam occupet partem, atq; ideo parum impediat. Semper etiam maior rota celerius ſpaciũ ſuperat ubi ferendo ſufficiat oneri. Quantd etiam pauciores, eò perficitur cele- rius iter. Nam plures ſi paruæ ſunt, minore ambitu minus cõficiunt ſpa eij:ſi magnæ, addunt ui grauitatem, nec tamen plus amplectũtur ſpacij, ob id igitur ſegnius mouentur. Quamobrem Imperatores Romanieſ- ſedo, id eſt, curru duarum magnarum rotarum uehebantur. Namubi pondus haudadmodum graue eſt, aut pluribus equis trahitur, celerri- mè perficitur iter. Eſſedis hac de cauſa bellica immodici ponderis tor- menta deferuntur. Rurſus facilitatis ratio huic eſt ad unguem exquiſitè contraria. In ſolido enim ſolo plures paucis,& paruæ magnis, ad facili-
tatem præſtant. Nam pondus quaſi per rotas diſtribuitur: unde fit addi
tio proportionum illarum, non multiplicatio. Exemplum: Sex duplæ inuicem ductæ, ſexagintaquatuor ad unum reddũt rationem. Eædem iunctæ faciunt duodecuplam. Tantum intereſt inter additionẽ& mul tiplicationem. Quòd igitur una rota pondus refert librarum Ixiiij. ſex in rotis, xij. tantum æquiualet, ita& à paruitate auxilium ſumitur, nam eò facilius quò tardius: at dictum eſt tardius pondera uehi ac ferri inpar uis rotis quàm magnis, eò igitur ut facilius. Additur& tertia ratio facili tatis: quia axis non premitur, facilius liber circumagitur. Ob id igitur in paruis atq; humilibus ploſtris, quæ axibus plurium rotarum nõ in- ſident, maxima pondera in firmo ſolo committuntur. At in udo cœno- ſoq́; magnæ ac paucæ rotæ non ſolum celerius multoq́;, ſed etiã facilius pondera uehunt. Cnmq́; fixi radij directo axis celerius& facilius cir- cumuertant rotam, ita paulò exterius prominentes melius pondus ſu- ſtinent,& recuperationi ſunt habiliores. Ergatarumrs- Diximus de axibus ergatarum, quddlongiores eſſe debeant: namiu di9 xta longitudinis rationem ſingula capita minuũt pondus. Duplicatii- gitur ad dimidium etiam deducunt. Ita quatuor ad quartam partemaa- deò ut ſi unico axe cubitali quatuor homines centum libras uehant aut trahant, quatuor axibus ſenum cubitorum ijdem libras biſmille& qua dringentas uehent, deducta tamẽ additione ponderis axium, quod mi nimum eſt. Hæc autem ratio ſuperius dum de ſtatera loqueremur de- Rota cur& monſtrata eſt. Ita fit ut in maximis rotis hominibus per gradus ſalienti Luuaſ per⸗ bus, maxima pondera circa axem fune circumacta trahantur. Vt enim eleuet. dimetientis rotæ ad axis dimetientem, ita ponderis fune eleuati ad pon dus acrobur hominum, qui intrò rotam circumagunt. etus cur feriat, Similis in ictibus conſideratio: nam ſecuris ictu ferit, maximo ponde bondus non. re preſſa non diuiduntur,& tamen pondus maiorem habebit uim ictu. Cauſa eſt, quòd aer non poteſt in ictu effugere: quanquam enim acuta cuſpide, mo mento tamen tam paruo temporis effugere nequit. Ne igi-
D

ultplictio Exmiai adunumrdditmn brumimereſtintean ta pondus refenlhas Caà paruitatcaunien tardius ondenus acilius. Addurä
usliber circum
ux axibus plur
lo committun umcclerius mn dirccto axisci- us prominen ui ores.. odlongioradis
LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 471
A tur nimis denſetur, cogitur in poros ingredi fubiecti ligni, atq́; cunei ui
ce diuidere illud. Indicio eſt, quòd paulò tardior ictus, maximũ in diui- dendo diſcrimen affert dilabente aere. Quòd ſi ictus, rei latæ uelox ſit in grediente aere, ubiq; reſoluitur quod ſubiectũ eſt, quaſi in nihil: ut qui
feriuntur pila machinæ quam bombardam uocant. Sed uix homo ma
gnum aliquid, etiam ſi leuiſsimũ ſit, celerrimè mouere poterit: ob hanc
cauſam quicquid ferietur in aerem& ſpiritũ reſolui neceſſe eſt. Sed cur Icku quomoa
enſis in uertice ferit maximè? quia motus centrum eſti pſa manus: peri ſe ualidißimi,& ria in cuſpide, ita interuallo iſto etiam arma& caſsides diuiduntur. Sic ubi- calcitroſis equis proximi, ſecuriores ſumus quàm paulò remotiores. b Addit aduimattractio non parum: quoniamſi nontrahatur quod di- carui iciu au- uiſum eſt, impedit ne diuidatur: dum trahitur rapti m, quodimpedit au tractio gladij fert᷑:& incaleſcit quod diuiditur:hocq́; modo triplici ratione ictus cum 8 ſainüen dha attractione ſumma gladij parte melius ſecant. Haſtæ quoq; lo ngiores See ueher magis concutiunt& magis perforant breuibus, quòd maius habeant Haſtæ logiores pondus,& maioribus uiribus, quamuis nos fallat opinio, impellũtur. cur 1 2 Horum memoriain mentem illud reuocauit, quod niſi quotidie occur aunus ⁵˙e- reret, parũ à miraculo abeſſe uideret. Nauis onerata quam uix quadra- Nauis à ueſis draginta boum iuga mouerent, uentus celerrimè impellit: quodq; ma ur tams ceberi- ius eſt, tenuis carbaſus, quã digitus terebraret impulſu, ſinuata tantam*"εε⁴un molem ducit,& nõ diſrumpitur. Cauſa ſacilitatis motus eſt tri plex: ma
gnitudo carbaſi quamuis magna uenti colligitur,& altitudo ut demon
ſtratũ eſt, ac impetus prioris motus: nam ab initio uix mouetur. Vnde dubitationẽ haberet Ariſtoteles qui motusuiolẽtos minui iuxta finem
exiſtimat. Conſtat autemab æquali uento, ſi paria ſint reliqua, motum
nauis ſemper fieri celeriorem. An non ſemper, ſed ad metam uſq;? Pa-
lam enim eſt ab initio augeri. Sed cauſa eſt, quoniam etiam ceſſante eo
quod mouet, motus ipſe, ut diximus, uiolentus augetur, quantò magis
iam manente cauſa. Magis etiam in aqua, ob maius impedimentũ. 1 ri
pliciter igitur naues concitato iam curſu uelocius mouentur quàmabi- nitio: cauſam autem horum iam ut dixi demõſtrauimus. Verum quo- dh Aae 7 modo tam tenue linum tantam uim ſuſtineat, ut malii pſi& funesquàm nrarhene f97¹ uela facilius frangãtur, hęc eſt: quoniam impetus uenti per par X&‿‿ tis non difrum tes carbaſi diuidit᷑. Sit enim carbaſus àAB CDE,& ſiin Aparte to N bantur.
ta uis colligeretur quæ nauẽ impellit, cum igitur etiam B ſinue d
duplo magis ac triplo& ſecundũ numerũ partiũ uelocius mo- I
ueret? At non mouet, nonigit᷑ tota uis in una parte colligit. Ne
ceſſe eſt igit uim diſtribui iuxta partes magnitudinis ueli. Ac collectio
hæc fit iuxta multiplicandi rationẽ, nõ additio nis: igit᷑ à par ſs s 6& uo impetu magnũ põdus ſic mouet᷑. Si enim quatuor triplas 2 2 3 iunxeris, fit duodecupla: ſi multiplicaueris, fiet proportio o- 1296 ctuaginta unius ad unũ. Ex ſex igit quintuplis colligunt᷑ per ¹s
44 2
uiam additionis xxx, ex quinq; aũt duplis multiplicatis inuicem xxxij.

472 DE ARTIBVS
vela magnatu tuplarum. Ob id uela magna difficilius franguntur paruis, dum æqua-
tiora parus d liter mouent. Nec eſt ratio motus ut uelorum: nam carbaſus quę paſſus
fractuna. obtineat decem, ſi nauim impellit paſſuum M. quatuor in ſingulas ho- ras, quę xv. paſſus magnitudinis obtinet eò uelocius mouebit, quò pro portio exceſſus xv. ad magnitudinem à qua primùm nauis moueriin- cipit, ad exceſſum decem paſſuũ ad eandem. Similiter& de altitudine.
Ratio motuina Sed alia ratio eſt. Facit etiam ad tutelam carbaſorum uenti ſubſtantia
gera quæ ſub quocunq; nomi ne claudi po-
teſt.
bis primum erat ſolidus, atq; ex aduerſo lenis: parte anteriore canalis ex centro rectus prominebat, in cu- ius faſtigio cochlea maſcula breuis erat. Huic in mar-
⸗o dictionis literæ, orbiculos circũagendo aptando ue, ẽ directo poni debent, eo ordine quem ſeruare inſti- tuiſti:ut nomen, gratia exempli, ſeptem literarumſit SERPENS, ſinguli orbes è directo ſpacij duarum
— linearum ſuam literam conſtituent, ut uel claudiuel
⁸
ne alphabetum habentes, quorum unum pro exem- plo in margine deſcripſi: aut totidem numero, quo- tus eſtliterarum numerus ſub quo claudi debet. In medio circulus latus, totidẽ diſtinctus ſpacijs, quot 9 ſunt in margine literæ. Totidem quoq; orbiculi den Jo)atati, quot ſunt ordines alphabeti. Hos in tertia figu-
Sen LdldillIY ra denticulo adiecto deſcripſi: uelut in quartam par tem orbium ſecundæ figuræ poſteriorem, cum ſpacio in orbiculo me- dio, cui denticulus parui orbis infi gatur. Manifeſtum eſt enim ſic in cir- b 3 cumuerſo
8 X N
5 nnnmmmn X
Si igitur inuicem cõferantur, quinq; duplæ mouebũt pondus ſex quin
aperiri poſsit. Erunt enim ſeptem orbes in margi-
ucll uia uten cte une rril uuc
D

upend,
LIBER DECIMVSSEP TIMVS. 473
velom nrnan m& cumuerſo ſecundo orbe, ſimul& tertium ſecum trahi,& tamen non ni-
darde tollendum in
terccdente. diſcma
riet. Vniusumaa Ilus cõſtrurit. h nliteris conſtamaat balio quam chuni lolidus, atq; exun x centro rectuas amaſcula brcuam tcanalisinansan xquidiſtans a um diſtinguurii biculos circũus ent, coordineqrur ratinexempli, ſou⸗
ſi fixa litera loco ſuo unus alteri aut iungi poterit, aut auelli. Cum con- cluſa fuerit ſera, ciracumguntur orbes abſq; impedimento, ut ſic nomi- nis ratio confundatur. b b
Sed iſta mittamus, quæ magis curioſa ſunt quàm utilia: illud potius Arca que pecu
quod ad quotidianum uſum pertinet doceamus, ſcilicet, quõnam pacto in arca pecuniæ ita abſcondi poſsint, ut neq; ueſtigiũ loci appareat, nec ſi ſciatur, niſi cõfracta arca pecuniæ aut gemmæ extrahi. Pluribus enim prodeſt ſcire quòd ſint:nam etſi non cognoſcant ubi, prætentant, ueſti
gant:& quandoq; eò licentiæ perueniũt, ut frangere aggrediant᷑. Nihil
enim fures ac latrones audere facit, quàm ſcire certoq́; cognoſcere ad- eſſe prædam, etſi ubi exquiſitè ſit neſciant: ut contrà nihil tam illorum
frangit audaciam, quàm ſi dubitant prædam non adeſſe. Itaq; conandũ
ad ſecuritatem maximeèut nidulus lateat:deinde, etiamſi ſciant adeſſe, ut difficillimè extrahi poſsit. Nemo ignorat materiã è ferro, craſsitudinem tabularum neceſſaria eſſe. Tum uerò uſitata, duplicem arcæ fundũ, aut Elateribus arculas& recondita ſcriniola abditosq́; receſſus, quæ omnia ſagacem uirum haud fallere poſſunt, cum craſsitudinem partium& la-
terum inuicẽ comparauerit. Itaq; in lateribus uel angulis decliuiore lo
co foramen aperitur exiguum, intus uerò cauitas eſt in tabula quantam
uolumus, imò plures, includuntur pecunię,& cum cotto completur ca
uitas, inde tenuiſsima ligni ſcobe& albo ouilocus quà patet clauditur, ut etiã eum qui clauſerit fallat. Aliud: Tabula cauitati obducitur ita ar- ctè,ut rima non appareat. In fruſto quod amoueri poteſt cochlea par- ua è metallo fœmina includitur, eiq́; clauus ſuperponitur: alij illi conſi- miles per arcam certo ordine diſponũtur, cuùm reſerãdus eſt locus ſub- lato clauo cochlea maſcula intruditur, fruſtumq́; tabulę auellitur. Sem per autem memineris ut loci inanitas, cum quippiã impoſueris, ne re- ſonet, cotto uel alio molli tomento impleat᷑. Plures etiam ſic latebras fa- cere potes. Aliud optimumut nihil melius: Seram aut ferreas laminas quibus arcæ integu mentum annectitur, clauis in cochleę formam apta tis tabulę firmiter iunges. Sub ſera aut lamina oſtiola ſint cauitatũ: cum reſerare uolueris, ſerrum habeas ut à latere uides, in cuius extremo caui tas ſit, quę capita clauorum firmiter apprehendat, ſic ut reuolui ui ſeram aut laminam ab arce diſiungi permittant. Oportet autem, ut opus ſit ſtabile, clauis ſubigere cochleas fœminas quæ clauos b arctè ſuſcipiant, easq́; arcæ lateri ſub bracteis dictis collocare. In arcis e- tiam quæ tela intus obducuntur, multialij modi ſolent excogitari: ſed in uniuerſum danda eſt opera, ut uel omnino lateat foramen, ut primo exemplo docuimus, uel ut firmiſsimo præſidio& ſolita bractea abſcon datur. Sic etiam magis latebit,& oſcula ſolubilis arcæ inſertis tabularũ capitibus integantur.
Sed ad rotarum hiſtoriam redeamus. Gemmę ceaute ac terebrant᷑
0
nias recondit

Demonſtratio
mirabilis robo- xis axis in rota
qua gẽmæ ſcal-
puntur.
474 DEEARTIBVS 1„.— N.. b mira arte. Hæc aũt eſt: Rota magna lignea funiculo cir- 1
A S ⸗ K
Noß: ratione quaà latere deſcriptas uides. Cum igitur tãta por H tio AB C, quæ ſit AB, quanta eſt D E F tota circumagitur, uertitur G, parua rota. Quoties igitur A continetur in à SBC, toties in una conuerſione rotæ maioris quæ uocetur (A W H, parua rota D E F circumuerſabitur. Igitur qualis pro- 4*⁸ Aa portio magnitudinis ambitus U, uel axis ad ambitum 6 B Dr
, ambitur, eodemq́; rurſus parua quæ magna ſuperſtat, ea 5
nes H: igitur G maximo impetu circumagetur, quia in breuiſsimo tem- poris ſpacio: quare axis G k, terebrabit& comminuet gemmas. Ea ra-
tione factis in G denticulis, qui axem alterius rotæ circumagant, den- tibus illius impliciti quò rota maior eſſet, edò uelocius reuolueretur.
Motus celerri- mi ac uiolen- toßemus quomo ao fiat.
Scorpioniùi& baliſtarum ſtru ctura.
Machinarti Ro m ahardhn ro- bur.
Menſuram per petuam aut Pon das nullun eſſe
boſſe.
Quare ſæpius maioris rotæ ratione reperita tum axis, fiet motus celerri
mus atq; uiolentiſsimus: ita tamen, tum utuis quæ prima mouet robu-
ſtiſsima ſit, rotæq́; leuiſsimæ. Inde horologiorum nata menſura, pri- mum motum poſterioribus rotis diuidentibus.
Eadem ſubtilitate uſi ſunt antiqui in ſtructura baliſtarum quibus pi
lę,& ſcorpio num, quibus ſagittę emittuntur:nam ſi nimium intendan
tur, difrumpuntur: ſi parum, ictus reddũt inualidos:ergo ad mdulum ducenda res. Vitruuius exiſtimat metam hanc à ſono deduci debere.
Tanta uerò ui impellebant hæ, ut Ioſephus referat machina hominis
caluariam excuſſam, ad tria ſtadia translatam. Et infantem èmatrisuen tre ad ſtadij dimidium. Adeò ſolers ingenium Romanorum adcædes,
ut parum abfuerint àmiraculis noſtrorum fulminum. Et arietes in con cutiendis muris, incommodo, non ui, ceſſerunt his. Exoleuerunt plura
melioribus ſuccedentibus, alia per incuriam: quædam, quoniam neque
menſura ulla neq; pondus perpetuò ſeruari poſſunt. Pondus enim cer tam præſupponit menſuram, menſura uerò omnis alicuius neceſſarid
eſt menſura. Id cuius menſura eſt, immutari non debet, ſi æterna ſit futu
ra menſura. Aut igitur quod mutari nõ debet cœleſte eſt, aut ex elemen tis, aut elementum, uel pars eius. Quæ ex elementis, iuxta materiæ mul titudinem aut paucitatem uariantur, non ſolum temporibus, ſed locis & caſibus. Ho nunes nunc, ut dixi, in India inuenti proceri atq; gigan- tum forma:alij adeò parui, ut pumiliones dicas. Et Germani Italis maio
res:& inter Germanos menſura haud conſtat, nam& ex his parui ſunt.
Quid de lapidibus? an in metallis certam quæremus magnitudinem? Semina quoq; uariantur:nam triticum Turcicum minus longẽ eſt no-
ſtro, ſed alterius forſan generis. In Italia nõ ubiq; eiuſdem ponderis aut
menſurę,& in ſingulos mutatur annos. Et in eodem aceruo non unius eſt magnitudinis. At nec in motu: quod enim mouetur, pondus eſt aut maius aut minus: at hoc nondũ determinatum: aut animal,& hoc qui- dem ſimili modo aut maius aut minus, aut imbecille, aut robuſtum, aut
concita-
4
————„
9 4 8 7 9 8 A
8 8 1 ⅔ 5 5
V
8

Ot. rſus 2 gulgga ſcriptas aquxme Ps uides.(MN A emackd r Wemigiur d
1 ereperta tumaxs idn umutusquefien nordoponm liuidemnbus.
aiin ſtructuraballta
*
mttuntur:namfim
I 1 edduti nunldos:an
—
TLIBER DEGiMVSSEPTIMVS. 475 concitatum. Sed neq; in cœleſtibus: nam cum ea maxima ſint, qua- 5 2 4K.. 1... 8
lia ſunt menſurari nequeunt, non ſolum ob magnitudinem, ſed&
ℳ 1
ob diſtantiam. Oportet igiturut contrahantur: quod autem con-
†trahit, corruptioni obnoxium eſt: tale autem non manet idem per
omnia tempora. Nulla igitur menſura,& multò minus pondus ul
lum perpetuum dici poteſt,& ad poſteros tranſire. Quxigitur ad
poſteros tranſeunt, ſunt aut proportiones,& hæ ſempiternæ: aut
† in molibus magnitudines,& cum his pondera:& hæc diu durant
per ſucceſsiones. Vt in EÆgypti pyramidibus, max imæ enim hæ Aegybti qus- ] fuerunt, ſicut& Labyrinthus Thebis,& inter ciuitates Cayrum,"or mira.
J ut ſuprà diximus,& inter flumina Nilus: quatuor enim hæc maxi-
L
ma ſola Ægyptus habet. Si igitur centeſimã altitudinis certæ pyra
midis aut latitudinis pro firma menſura quis ſtatuat, conſtare pote
† rit apudomnes gentes,& per multa ſecula,& cum menſura certum
——
pondus. Alia ratio à ſucceſsionibus emendatorum codicum ſutm tur. Velut in lapide Romæ Serlius antiquam palmi menſuram ob ęerlius archi-
ſeruauit, quæ ad poſteros tranſiuit. Inde ad codicem ſuum transla- u³— taadamuſsim,& ex illo ad noſtrum, ut in margine uides. Ita ex tem rempium ie-
pli maioris Mediolanẽſis, quodauguſtiſsimum eſt apud Chriſtia, dolanenſe in-
8 den 8 nos, àcolumnarum altitudine menſura in multa ſecula manſura ex tr chriſſianos
nctam hancaäſome 8+ centeſtma 1 li ſ I ſt FE. 4 8, auguſtiſsimum.
„ aublan c. parte uel alia ſumi poteſt. Ex longitudine nequaquam, loſephus n cam multumadhucad perfectionem deſit. Sed neq; latitudo omni anslatam. Etilm E no tuta eſt, uel ornamentorum additione, uel aliquid adimente ca- ingenumkang ſu. Si tamen latitudinem quis maximã ſumat, parum peccabit, cum rorumfulmiml diuiſa in tot partes errorem haud ſenſibilem admittere non queat. li ceſſcrunt hu ⁸ Hacconſtituta menſura ratio ponderis ad purum aurum eſt tradu ha rum: quxiis 4 cenda: nam ipſu m bullas non aded admittit,&ob maximam per- ſcruaripo(Tunet— ſectio nem minus uariatur. Proximum auro eſt atgeir tum lnumf m, araucrdòommlu Jnam nechi pſum bullas patitur,& po nderoſiſsimum eſt, licet non adchajm] perfectiſsimũ. Amaximis autem in unoquoq; genere menſuram muxan nomar dr J accipere debemus, ut ad minima diſſecando perueniẽtibus minor nõ debet axclte 1 error contingat. Quamobrem Ptolemæus motus aſtrorum ex an rexc lementid n tiquiſsimis quantũ ei licuit obſeruationibus ſumpſit: ſed, ut dixi, non ſolum tempo jhaæc diligẽtia ad diuturnitatem ſufficit, ad perpetuitatem minimè. alndia nucnipro b Sola enim uidentur æterna eſſe poſſe trium generu m:aut ſubſtan⸗ Aeterna trium nes dicas. Et Gms tia, uelut cœlum, ſi modò hoc ipſum eſt: aut ſucceſsione, quo niam ⁰ενενm onſtat, nam; e. ¼ natura conſtant, ut ſpecies:aut quoniam à materia intellectus ope- nam— †ratione ſeparantur, ut proportiones& numeri. Dictum eſt autem n Turcicummh f de his ſeorſum opere illi dicato. Nunc quod ad præſens argumen-
tum attinet, uidendum an detur inter artificia motus perpetuus. b Nam motum uerè naturalem in cœlo& perpetuum, haud dubium eſt. Notum perpe- Si aili& ſuc ſs„,.. b dui tuum non dart militer& ſucceſsio nis ratione, ut in ſfuminibus quæ perpetuò dum Sansonſßsatur⸗ tanm aqua generatur decliui ſitu deſcendunt. Et quæ ab his ortum habent, b b b b O O 2
— 8

476. DI ARTIBV S ut in molaribus lapidibus qui aqua circumaguntur. Neq; exiſtimandũ eſt perpetuum motum ab illis quæri qui uerè ſit perpetuus: namomnia naturalia corpora longo temporis ſpacio, tum magis ſi moueantur, at- teruntur atq; conſumuntur. Illud ergo proprie quæritur, an motus ali- quis inueniri queat, quicirca nouam generationem cauſam in ſe conti- neat ſuæ continuitatis? Veluti in horologijs, ſi loco motus eius quo ho ræ ictibus ſignificantur, pondera ſurſum rurſus traherẽtur, peractum negocium eſſet. Itaq; cum motuũ naturaliũ quibus grauia agunturtres tantum poſsint eſſe ſpecies, aut ad centrũ per ſe, aut non ſimpliciter ad centrũ ut aquæ, aut à natura quadã, ut ferriad Magnetẽ, conſtat in duo bus primis neceſſariũ eſſe ſitum. Eſt& naturalis quidã nõ abſq; uiolen tia tamen, cum aliquid uel nimium trahitur, uel nimiũ contrahit: quæ
duę ſpecies in horrologiorum molis inſpiciuntur. Eſt aũt in omni ſitu
cùm loco conſtet principium& finem inuenire. Et quæ quaſi circa cen
trum mouentur, poſtquàm hoc niſi cœlo& aeri, ſed huic inconſtanter,
cõuenit, ab aliquo eodem quæ ſecundum rectum ſitum mouent᷑ princi
pium habent. Aqua enim, ut dixi,& ipſa ſecundum rectum ſitum mo-
uetur. Neceſſe eſt igitur tandem ut quod fertur, cum in fine eſt, denuò
referatur, ſi motus debet eſſe perpetuus. At referri non poteſt, niſi ab ex
ceſſu. Aut igitur ab eo quod ſecundum naturam eſt continuitas mo-
tus fiet, aut nõ æqualis. Quod autem minuitur ſemper, niſi fiat acceſsio, perpetuum eſſe non poteſt. Sed iam ad alia tranſeamus. b
Dictum fuerat ſubtilitatem eſſe in naturę& artis operibus:eſt etiam
tertium quoddam genus, ſcilicet in ipſorum operum materia. Veluti
NMous contex ſubtilitas in contextis ſi fuerit iuncta denſitati, rem meliorem ac diutur-
ta dignoſcend, niorem pro ponderis ratione oſtendit. Sic in ſarza M M. fila ſunt inla
titudine, latitudo ſeu magnitudo brachij: quæ quanta ſit, ſuperius de-
monſtratum eſt: texitur obliquè, non tranſuerſim. Vidi ueſtis genus
telæ tenuitate, quo non melius ad arcendas aquas, adedò fubtiliter com-
acium. miſſum: Bernucium uocatur. Ergo tenuitas in omnibus naturæ operi-
bus elegantiæ nõ ſolum, ſed& roboris ac ſoliditatis parens eſt, quia par
tibus partes non ſecus quàm in tenui harena optimè hęrent: tam paruo
conſtat, tantum in emptionibus lucri feciſſe. Verum& horum modò
nißinum. natura, moddò ars, partem ſubminiſtrat. Natura quidem, ut Biſsinum,
quod cùum lini ſpecies eſſet quæ in Elide naſcebat᷑, tantæ erat tenuitatis,
Bern
ut teſte Pauſania auri pondere permutaretur. Siquidem hanc tenuita-
tem& robur& ſplendor quidam comitabantur: quæ duo cum adfue- rint, omnia faciunt precioſiora. Atq; eadem ars æmulari debet. Naturæ enim ars imitatrix. Verùm ut in naturalibus, ita his quæ arte conſtant, quæ texuntur,& quæ in texturam admittuntur, tenuitatis metas pro- prias ſubeunt. b
Sic etiam in his quæ tenuiſsima per ſe exiſtimantur, alia tenuitatis ra
tio inuenitur:uelut cum ueſtes aut fila macula fœdata ſunt: nam calcis Ieauemlarnacrlla tau Ae

„magunur N.. duiuend(t cei n K aut cineris quercini, uel tartaro, uel limonis, aut ſaponariæ ſucco deter-
hnegune
nnchide Oco
trahi unſüunn ain— 5 Ekaxo eminuenite.Fiquds loR aeri ſcühucmm adummctumſunm eipſa ſcaundumnäs quod tertur, cumuns us. Atreferinone lum naturmcſta aminuiturſempa adaliatranſam inaturę& anu
denſitati, remu⸗ lit. Sicin firæa inl achij: quæ qunne n raniuerſim. às endas aquas anir enuitasin omnbS isac ſoliditatispus harena optimx 5 ſcciſſe. V Khur
LIBER DECIMVSS EPTIMVS. 477 guntur: hæc enim iuncta, uel etiam ſingula id poſſunt. Quid mirume cum acetũ album acre id efficere poſsit. In eodem quoq; genere ſunt& fel bouinum,& alumen uulgare,& ſal chali uocatũ,& quę ſpontè ſplen dent:dictum eſt autem de his aliàs. Verum& aquæ quædam ut boragi nis quæ per deſtillationem habentur.
Sed in omnibus præter rem ipſam ars deſideratur: uelut in maculis
Mixta omnia tum ſimplicia certam metam tenuit atis ſub- eunt, ut& con texta.
Maculæ quo-
tollendis, abluere oportet, inde exprimere non leuiter, ac rurſus made- modo detergan
facere exprimereq́;, id quater aut quinquies cum effeceris, emaculatam
oleo pinguedineue confeſtim ueſtem conſpicies. Caue tamen ne felis u-
rina color perierit, macula enim uidebit᷑ quæ non eſt, ergo tunc inſtau-
randus colos, non detergenda macula: Cocco purpureus, rubens braſi lio, cœruleus indico& glaſto, ſed addito uioleto, ſine quo locus eſt uiri- di, uelut ferrugineũ ſchuodenum lignũ cum braſilio efficit, croceũ indi- co& glaſto, nigrum uerò atramento. Pingues uerò maculas ualde, fe- runt cinere oſsium caſtratorũ tenuiſsimo aboleri, cum ſuper maculam inſperſus per horas Xxxiiij. inter tabulas ac lintea comprimitur. Veruùm dices, cur non in candido aut croceo, quæ in omnibus alijs co
loribus ualẽt, maculas detergere etiam poſſunt: an quia quę detergũt, cum ualida ſint, maculam aliam efficiunt in alborat in croceo proprium colorem tollunt: ſunt tamen quæ in omnibus eluere maculas ualeant.
Sed modus& res lino, lanæ ſericoq́; diuerſa.
Quædam ſunt tamen quæ non ad unumartis genus reducuntur, etſi ſubtilitate conſtent mira:uelut ſi librum in ordinem breui redigere ten
tares, librum alium conficies è charta duriore ac tenui malleo durata.
Inde duplici filo nec fragili aut quadruplici à uertice ad imum ducto cõ
nexoq́; hincinde, duo capies exẽplaria penitus ſimilia iuxta typiunius 3../„...
formain, diuidesq́; ſententias, unius quidem à fronte, alterius à tergo, ac
quas quib. uoles ſubijcies inter fila chartãq́;, totiesq́; mutabis ac tranſ-
pones, adijcies, demes, donec ordo nõ ſolum ſententiarũ, ſed& uerbo- rum undequaq; conueniat. Tunc glutine aliquo ſublata libellorũ fru- ſta chartis annectes puris. Ita tridui labore totum librum melius in ordi nem ac facilius rediges, quàm ſi toto anno tranſcribendo laboraſſes.
Nam ſæpe prior commutatio alia meliore oblata diſplicebit. In hac
tur.
Colores quibus inſtaurentur.
Quomodo li⸗ brum confeſtim in ordinem re⸗ diges.
tranſmutandi locus ſemper relinquitur. Multa ſuntin hocgenere ſin-
gularis cuiuſdam ſubilitatis& egregiæ utilitatis, ſed ſufficiat tria adie- ciſſe exempla: nam his quatuor ducibus ſatis facere etiam in alijs quiſ- que ſibi poterit. Primumigitur eſt, cum farraginem quandam in or- dinem aliquem cõſtitutum, uel etam alterius libri, certa ratione redige⸗ re uolueris. Præpones ordine numerorum ab unitate numeros unicui- que: diuides& totam farraginem in decem partes, aut nouem undecim ũe,& totam ad capita illa rediges. Primo præpone:, ſecundo 1. tertio 2. atq; ita deinceps, ut præterquàm primę unitati, cæteris punctus adij-
Farrago quo- modo in ordinẽ redigatur.
“ ͤ 1“.““ 8— “

Prim. Secund
478 DE ARTIBVS
ciatur. Quæ igitur ſub prima unitate continentur, iterum in ordinem e
rediges: ſiquidem pauca fuerint, ab uno ad decem: ſi ualde plura, ab uno admille: ſi mediocria, ab uno ad centum. Sic quæ ſubijciuntur 1. ſi pau
ca, àdecẽ ad uiginti: ſi plurima, à mille ad duo millia: ſi mediocria, à cen-
tum ad ducenta. Eodem ordine procedes poſt 2. in his quæ illi notæ ſubijciuntur, donec in exquiſitum ordinem cuncta redegeris. Poſtmo-
dum præpones ordine numerorũ alios numeros correſpondentes, ma
iores maioribus, minores minoribus, ita tamen ut qui ſunt in primo&
vVie. Primus ulrimo ordine ſint æquales, nõ tamen ſibi inuicem reſpondentes. Dele omnes medios numeros, relinquunt᷑ igitur tibi duo ordines, primus at- que ultimus, quos cauſa breuitatis exempli placuit ad decem ſolum ex-
7 3
4
3
4——„ 2 27. quo ſcribi deberet. Vt igitur unum ad alterum traducas, ſcribes ſerie 4 numerorũ totidem in alia tabula, ut fiat primus ordo tabulæ ſecundæ: „ 8 „
5 puad σντ
quære igitur in primo ordine primæ tabulæ unumquenq; numerum
cui reſpondeat ex ultimo primę tabulę,& illum cui correſpondet quæ- 0 re in tabula ſecunda in primo ordine(hoc enim facillimum eſt cum ſe- rie naturali ibi numeri diſponantur) eoq́; inuento in illius directo nu-
R A&
dine ſecundæ tabulæ, è cuius regione ſcribo 1. Inde inuenio 2. in pri- mo ordine primæ tabulæ, in cuius directo inuenio 3. quæro 3. in pri- mo ordine ſecundæ tabulæ, in cuius directo ſcribo 2. inuentum in pri- mo ordine primæ tabulæ. Sic igitur abſoluta tabula ſecunda: primus ordo indicat quod primo tractandum, ſecundus ubi è farragine ſumen dum ſit quod ſub eo argumento tractare uolumus. Tunc autem nume riomnes ordinis ultimi primæ tabulæ ſunt obliterandi. Adaitioner l Secundum in his ſubtilitatis exemplum eſt, cum addere quicquã uo 6 runof lueris libro iam conſcripto, illud commodsẽ efficies ſi ſingula quæad- dofiant. dere uelis numerorum ſeruata ſerie notaueris, eundemq́; numerum in loco libri ad quem transferri debent ſcripſeris. At ſi abſoluta hacad di- tione alia ſuccurrant quæ prætermittere nolis, nec tamen tranſcribere, alium libellum compones præpoſitis numeris ordine naturali ſingulis additionibus: ſed ſi prima additio mille nõ exceſſerit, ſecundæ additio- nis numeri àmille inchoabunt,& ultra per ordinem progredientur:ſi- milesq́; numeri è regio ne conſcribi debent ſeu prioris libri ſeu primæ additionis loco cui additio cõuenit. Atq; ita ſi tertid uel etiã quartb ad- dere noua conueniat, abſq; labore& cõfuſione ulla, ex tertio quartoue mille nario
tendi. Primus igitur ordinem ſignificat quo farrago ſcripta eſt, ultimus
D
3 merum primiordinis primæ tabulæ colloca. Atqʒh ita breuiſsimo tem- 2* poris ſpacio rem perages. quoni am tres numeros quos quęris abſq; la- 4 O bore inuenies: illos quidem primæ tabulæ primi ordinis, quia ſemper 2 procedis deſcendendo:illos ultimi ordinis, quia è regione ſunt inuento . 5 rum: illos primiordinis ſecundæ tabulæ, quia ſunt ſecundum natura⸗ aos lem numerorum ſeriem diſpoſiti. Vt in exemplo: primo inuenio in pri .. 3 mo ordine primę tabulæ 1. è regione inuenio ⁷. quæro 7. in primoor
Jnii ſec

1 LIBERDECIMVSSEPDTIMVS. 479 erida A millenario inchoabis additionem. Nec ſecus facies quàm in prima atq; ſecunda. Quo perfecto opere ſi uelis aut legere, aut totam cõ geriem ex ordine tranſcribere, ſuſcepto primo codice tandiu abſq; cura leges, do- nec numerus occurrat. Is cum occurrit, ſi ſit I. prima additio primi ſup- plementi legenda eſt. Si ſit N I. prima additio ſecundi ſupplemẽti in ma nibus ſumenda eſt. Sin M MI. prima additio tertij ſupplementi. Quòd ſi inter legendum hanc, gratia exempli, èregione inueneris MII. tunc ſe cunda ad ditio ſecundi ſupple menti illic ſubſequi debet. Atq; ita abſq; impedimento ullo quorquot additionum ſupplementa unum poſtal- terum& abſq; confuſione in ordinem rediges, redactaq́; legere cum uo luptate poteris. Verùm in his forſan, notis Indicis numerorũ commo- dius fuerit uti, q́;ᷓ antiquis. Vt uerò nobilius eſt hoc genus, ita utilius qd ſubſequitur: quod quantum mihi contulerit ad obſeruatio nem eorum quæ legebam, non eſt quod dicere poſsim. Poterat ſanè huius inuenti autor ſilentio præteriri, quandoquidem neſciam an in illis totis tribus libris quos de occulta philoſophia conſcripſit, quicquam aliudueri ſit, aded illum inſaniſſe dum hæc ſcriberet exiſtimo: longè magis quàm in in Danorum hiſtoria, qui illam totam fabulis plenam conſcripſit Sa- Qgomoeoue. xo Grammaticus neſcio quis. Sed tamen neminem proprijs inuentis gue mumeri om fraudari uelim. Ille Cornelius Aggripa tot cum prænominibus, huius nes uſque ad ſubtilitatis autor eſt. Quanquam nec in hoc adunguem illum ſim ſecu- XXV. II fer-
1 o 3 Aad mẽ ſcribi poſ B tus, quodnon magis hac in re quam cęteris diligens fuerit. Ea autem eſt ſint. f
1 ine xemplo⸗ neinuenio 7. el
recto inuem eht
Pli, ut uelim 557 2. ita deſcri 4 4 1 1 f
ratio, quæ potius tabella præ oculis poſita, quàm longa oratione, ſit ex-
plicanda. Sit gratia exem-
„f
1
bam. Et ſi uellem 72 40. de 4„„ 44 30 40 50 60 0
ſcribam ut à latere uides. Quòd ſi uelim 12509. Scri-
1 5572.
directo ſcribo! bä primo 9000. figura pro e 2— 29, 1 99. 09. rabſoluta pria, inde ducta tranſuerſa, 4 4 1„ 3 3
umn ſecundusub duæ 3000. ſignificat, habe- 100 200 300 400 500 600 700 doo 500
dane uolumms lu borνο00. cul addam 309. V 88— 1.
r ſuntobliemni& habebo figurã quamàla 2 7 9—
ſ dumadter 1 tere uides. Quòd ſi uellem 1000 2000 3000 4000 5000 6000 7000 8000 9000„ — elu 25553. qui eſt maximus qui abſq; confuſione hic poſsit ſcribi, ſic ut eum umn b den andent aAlatere depinxi habebis. Licebit& facilius productis figuris ex tranſ W otauerss— 3t ſadbu uerſa linea ſic— totidem adijcere nu merorũ incrementa, ut ultim fi- cmpferis eamas, Lura quæ eſt— ſignificet 000000.& rurſus per tranſuerſasad de- crenolis, nec xtram quidem ᷣ 9000000000.& ad ſiniſtram ſic 9000000 mumen 000000. Et ita quemlibet maximum numerum abſq́; confuſione ſolo enõ exceſſert ungue declarare poſſum, rectisq́; lineis. Sed Aggripa uix decem aut ui
ordinenß ginti millia attingit, atq; hos etiam numeros& laborioſe& confuſe ſa- hent ſeu prior lais tis, Id tamen eidebemus. b zfulione 9

480 DE ARTIBVS
Asomodo ce Alijs cum nihil difficile ſit ſubtiliter res tractanti, nam& hoc præter c
eus ſeribere do⸗ artem eſt, conſilium fuit docere cæcum ut ſcriberet. Tabula ænea ca-
ceri Poc.„isliteris ordine alphabeti cęlatur: in ea cæcus ſtylum per ſingula dedu
cit elementa, memoria tenensillorum ordinem, donec longa edoctus cõſuetudine calamo diſcat eadem exarare. Refert Eraſinus, aliquot, et-
ſimagno labore, rectè tamen ſic ſcribere didiciſſe. Indiget res hæc aſsi-
duo monitore, longaq́; conſuetudine. Et quantò ſtylus præacutus fue-
rit, Slitura tenuis, ed facilius ac melius diſcunt. Res prorſus mira, ſed
Manib.& bra minus utilis. Cuius exemplo uidiſſe quendam memini me qui cum bra cbijr carem cũ. chijs omnino careret, dextro pede haſtã uibrabat collimabatq́;, ſuebat Sa hat ueſtẽ, edebat, ſcribebat, in acum filũ immitebat. Nec tanti miraculi de-
futuros teſtes ſpero, cùm res publicè ageretur.
nnſtrumentum E E Eſt& artis ſed non unius opus inſtrumentũ, cui ſi te mani quo trahens tra V bus ſuſpenderis, dum trahis uehementius traheris. Conſtat Süm 6 pb hoc modo: AB pauimentum ſu p erius: initium trahentis fu- nis C, DE uerò lignũ ferrumũe inclinatũ ſumma ui, cui D funis annectit᷑, D F uerò lignum quod ſubiacet laquearibus,
2 prohibetq́; E D reuerti: ipſi uerò E p appendatur pondus o C P, ita ut F D circumagi poſsit uerſus quandocunq; F D non prematur ab E D: nam FD orbiculo infigitur: tracta igitur& D, relabi- tur F D uerſus E, ſed tamen à latere propter pondus G, igitur E D fer-
rum quod ab F D retinebatur, relabetur ad laqueare H E, trahens ſur-
ſum D C. inſtrumentum G Inſtrumentũ facilè hominẽ ſurſumtrahens:trochlea habejcher— cum uncino ferreo, in ea orbiculus de more, circa quẽ ab. 62 funis, in fune pondus A paulò minus pondere corpo- 7 ris tui, ex altera parte baculus tranſuerſus B. Ergo ap- .— penſo uncino trahes B infra, ut àA pondus ſurſum aſcen 2 5 dat,& B infra perueniat. Inſidens igitur B,& exaltera S parte apprehenſa à C manibus, quia A pondus paulo minus eſt pondere tui corporis, A deſcendet rurſuste alſcendente facillimè: cum libuerit deſcendere, id ſpon- S te facies, cum corpus tuũ grauius ſit quàm A, igitur di-
miſſa fune raptim deſcendes.
nyſtrumentum Aliud Aggripæ. Forcipes binos fabricabat, ex toto ſibi in- aha„ be uicem ſimiles:unius imaginem in margine deſcriptam uides:
KMO& LM N, chalybis fruſta iunguntur inx, uolubili circa clauum motu, perficiuntq́; forcipem integrũ unum. Supre/ mæ partes KM& LM ſic coeunt, ut dum conſtringuntur alte ra alteram ſubingrediatur, formam cochleæ referentes. Inter has funis iacet, cum uſus eſt. Cæterũ rectę R& ON, in imo annulum habent, cui funiculus ualidus N ointruditur. Vſus 4 hic eſt: apprehenditur, ut dixi, ſunis cum kN& LM conſtrin-
Allp IuIS CI gendo
1 ge gr.
(1l
lom D ſcen

rerraa, m nnü LIBER DECIMVSSEPTIMVS.— 481 6 meacdcus A R gendo N O, co nſtringitur autem impoſito pede ſuper N o: nam quantò thhe 1 grauius fuerit corpus, eo magis NO ſinuabitur, arctiusq́; conſtringetur
exarune N da dath funis à forcipe ES igitur tutior aſcenſus, quò qui aſcendit grauior eſt. nbere di aa Indeigitur forcipem alium cubito altius priore funi iunges, impoſitoc; e Eea b. hä pede dum reliquũ tollis, pedem& forcipem ipſum inferiorem auferes, ncl amoſiu ſupraq́; ſecundum tantundẽ collocabis, arq; ita tutus uelut per ſcalam
llcnnt. R uſq; ad ſummũ unico fune cum uncino& duobus ſorcipibus aſcendes: c eu cochleæ enim forma impedit, ne forceps imprudenter labat᷑ per funẽ. eeubaba Hiecaſcendendiratio, ſed ad deſcemtlendi ſatis inte- talldi caſcendendi ratio, ſed ad deſcendendũ ſatis ine
pta, ſi adalia inſtrumenta cõparetur. Igitur ad deſcen-
lice agrrcr. ſum facillimũ excogitauit modum. Cochleaè chalybe,
— — S
mius opusinſtrun b palmi longitudine, intus inanis, ita ut funem H G poſ- 2 trahisueh eneniund ſit excipere, uocet᷑ à B: circa eam leuis ex aurichalco ca- 3 entumſiperiuei pſula ſupraà& infrà perforata: in imo eius appendices 35 nmiemclmi duo, in quibus funiculi C S& D ferreũ ſuſtinentes bacu- S lum E F, cui cum deſcenſurus inſederit, celerrimè deſcc A ‿ lignum qwodi i det& abſq; ullo incommodo. Quòd ſiuel funem tra 1 b P
püuerofdapee hast inſerius, uel ad ſe A C, cochlea nõ deſcendet, quia b potsit uerusqung per extenſionẽ facta recta GHl non permittit cochleam 8 doinfigiturmch labi. Similiter cum ad ſe trahit G, ſuperiusq́; uertit᷑, nul l epropterpandum lo modo deſcendet, ſed quieſcet. Ergo& celerrimè de- b abeturadlaqum B ſcendet,& facillimè quieſcet, nulloq́; labore. Sed hoc& nautæ ſciunt, qui ſimplici bacillo inſidentes ter aut quater illi circu macta ſune deſcen hominkfut dunt tenentes ſunem d, quam ſi ſenſim demirtant, deſcendunt ſin tra- hicisss hant uehementius, quieſcunt ſedentes. Verùum hocintereſt, quòd qui 5, meOrD baculo inſident, facilè cadunt, quia inclinẽtur ob funis obliquitatem, ni
gulo facile ſuſti
tui corpors, ris inſtrumenti, ſed mirabilis roboris, ratio quęre nda eſt? Ho cutuntur ncaniu. cumlibuertdänd qui ligna ſecant, ſuſtinetq́; trabem,& in trabis cacumine hominẽ, tum
d.„...„).—..
tuũ grauiusſtqi etiam impetum ſerræ deſcendentis. Inſtrumentum à B C cõſutis tignis
dus à pauld 97 ſiexperti& audaces fuerint. At inſtrumentũ hoc quod uidi tractauiq; rte haculus tras ſfepius, quòd ſemper habeat in æquilibrio E F, abſq́; timore eſt, tutoq́; s infra, ut A99” 2 licct ei quemlibet quantumuis inexpertum inſidere. b b eniat. Inſidemsgei Veruùm poſtquam iam machinarum& ponderum ratio àme ſuffi- cur habes in- C nun bus,Gur cienter explicata eſt, ut iam nil aliud addendum uideatur, unius uulga- ſtrumẽto trian
P* ac clauis ligneis firmatis. Sub B& C pediculi palmo minores, quibusà eſcende brialaui terra eleuatur A in terra poſito: D E fibula ſuperequitans tra- A desb ihos nedih bem: quęritur, cur cum ꝶ grauiorſit longè, non eleuet A,& ca 1 nem in mfd urs dat:Cauſa eſt, quia ſi parum erigitur, pars quę prominet facta 07 ſtꝛiungunt uus G longiore, paruam habet proportionẽ ad quieſcentem, ideo κ borcipemin uß eleuare nõ poteſt. Si G parua fiat, multò minus, quia F minus 1 ent, ut dum brns à perpendiculo diſtat, ideo parumaggrauat. ſormam cocl 80 Quædam etiam ſpontè uidentur ſuſtineri, acetiamalia ſuſtinent nul Trabes mutud Cxtenl wee g lo uinculo:ut, capio AB trabẽ, cui ſuperpono D. Ipſi& D ſuperpono ſe ſiſtnenter. de uud G N” b b Pp ,tu

482 DE ARTIBVS 4 EF, ita ut E E cadat ſub A B, tunc dico, quòd nic 1
ſiſoluantur, cadere non poſſunt: nam A ſuſti 5 r 7G netur ab F G,& EE 3 c D,& Cp ſuſtinetur ab 1 A B, igitur nulla earũ cadet. Locus autem B D d. ‿‿ F ſuſtinetur& ſuſtinet, experimento enimid I 9 X patet, igitur ab aliquo ſuſtinetur, igit᷑ ab omni- tf b Dr bus, cum par ſit omnium ratio, igitur firmiſsi- ſs mus? Qui quantò magis premitur, ed eſt firmior: nec fatiſcit, niſi aliqua illarum frangatur. b lo Sadt cuebe Diximus de his quæ plus ſuſtinen tquàm ratiouiu 10. na quomodo ſu 2eA ſ deatur oſtendere,& de his quæ mutuò ſe ſuſtinent: hac ſuneatur. nunc demonſtrandum, quomodo aliquid ſeipſum nal ſuſtinere uidetur. Sit abacus planus A B,& baculus 9 C E, cuius exterior pars ſit ſub anſa D ſitulæ plenæ a- lac qua G F H,& inter baculũ C E& F ſitulæ imum col- Aui locetur E Flignum rectum arcte, ut dilabi nõ queat, ric dico ſitulam pendere nec cadere. Conſtat enim quòd cum F ſitimumſiſ ¹⁰ tulæ, quod baculus E F,& ꝶ grauitatis centrum,& centrum terræ quod ab ſit k,& centrum ſitulæ quod ſit L, ſunt in una recta linea, quæ ſit kFLE. cul Siigitur ſitula cadet, uel per rectam F k, uel prius inclinabitur latusali-A ào quod, ut G uel HI. Si igitur inclinet᷑ uerſus H in M, duco ké: quia igitur cu. duæ lineæ ueniũt ex K, k E,& KMI, ad circulũ,& k E tranſit per centrum D jcl circuli, id eſt, ſitulæ, erit ex demonſtratis ab Euclide in tertio elemento qau rum KF minor K M: igitur centrũ grauitatisF, elongatũ eſt àcentro ter iio rę k ſpõtè, igit motu naturali graue aſcendit, d eſſe nõ poteſt. Nonigi c tur ſitula deſcendit inclinando ſe ad aliquã partẽ. Sed neq; per rectamt lit F, quia angulus FE C rectus eſt& cõſtans, deſcendẽte D in L ducat᷑ 1B: igit᷑ æqualis eſt E B: igit cum LB opponat᷑ recto uel per quintam primi, a triãgulus L E Bduos rectos habebit, uel maiori angulo maius latus nõ cc opponit᷑, quorũ utrunq; aduerſat᷑ his quæ ab Euclide in primo elemen i torũ ſunt demõſtrata. Ex quo ſequit᷑ maius quoddam miraculsi,& eſt, de ꝙ aliquid ſpontè caſurum, addito pondere nõ cadet. Nam poſita parte er baculi B D maiore, D C baculus cadet, quia extremum eius cadendo ap- ef propinquatur centro terræ k,& ita C poterit eleuari,& ſic cadet:& ta it men addito ſitulæ pondere non cadet. Oportet autem(ne tecumriſu au aſtantium fallat experimentum:nam rudes ubi res non ſuccedit, nõho it minem, ſed demonſtrationes culpant) ut diligentiſsimus ſis: primum i ut abaci ſuperſicies ſuperior ſit ad libellam poſita,& lignum rectumad ſel unguem, nec flexile:& ſimiliter lignum E F rectũ,& arcte iunctumin- 1 ter ſitulæ imum& C, ita quod faciat hærere firmiter lignũ C E manu p brio D. Et quod F punctus ſit centrũ grauitatis,& ſitula rotunda. Nlul u. ti legent hæc, ſed pauci intelligẽt. Plura enim intelligere oportet, qu’umm e quæ ſcripta ſint, cum tamen ad perfectionem nihil deſit. 3
4 8 14

onltatcnim quode aatis centrum&am unt inumancalim IF, uelpriusinct uerſus Hinu, dus ad circulũ,& in ſtratis ab Euclttn grauitatisf, dog caſcendit, qdels laliquãpartẽ v Sſtans, deſcensu pomi recto uch 9 t, uel maioriangie
*
Oponctaum
LIBER DEGIMVSSEPTIMVS. 483 Sunt& medicæ artis uſus à ſubtilitate ſumpti non leues. Primis ex Meiiee ſubtil⸗ medicamentorum mixtione, qua noxiæ uires deliteſcũt, reliquæ in pro zundioe, prias corporis partes diſtribuuntur. Medicis enim perſuaſum eſt, cali⸗ lia. da medicamenta à frigidis membris,& frigida à calidis trahi. Sic ab hu- midis ſicca,& à ſiccis humida, pariq́; ratione qualitatibus ſecundisacter tijs, præter has primas, corpus noſtrum uti. Quomodo autem in diuer ſis id agãt membris, uel etiam abſq;illa mirabili attractio ne ſapientiaq́;, docere ad hunc librum pertinet. Sit igitur piper commixtum lactucæ: homo autem qui hæc ſumit, frigidum habeat uentriculum, calidum ue- rò iecur, liquet primùum cur liic cibus ſeu medicamentum refri gerabit, lactuca iecur non autem pipere excalefaciet. Nam piper in uentriculo iam refrigeratũ eſt, lactuca uerò etiam facta fri gidior,& in propria fri- giditate confirmata. Piper igitur nihil mirum eſt cur non excalefaciat, lactuca autem refrigeret iecur. Solum dubium eſt, cur lactuca uẽtricu- lum non refrigeret, cum ipſa nihil tale paſſa ſit ab alio qualé piper àuen triculo. Primùm igitur quan tum refrigeratur à lactuca, tantum aut ma gis à pipere incaleſcit. Deinde, ſi frigidior ſit uentriculus quàm lactuca, ab utroq; uerſus temperamentũ reducetur. Demum, cùm plus uentri culi tẽperies à piperis natura qᷓ; àlactuca, maius etenim eſt quod piper,
ᷓ quodlactuca à uentriculo patit᷑. Atq; eadem uidetur ratio cęterarum
qualitatum ut primarum. Primas uerò qualitates quatuor eſſe conſtat, Primæ quatuor calidum, frigidum, humidum, ac ſiccum: ſic dictæ, uel quod ab his reli⸗- qualitates. quæ fluant, uel ut Galeno placet, quòd ſolæ hæ ad intima penetrent,&
id quod agunt ſimile efficiant ſibi: non enim ita molle redditur conta-
ctu mollis, ut calidum calidi cõtactu. Manifeſtior eſt inter primas qua- Cur corpora ui litates uis caloris, inde frigoris. In patiendo humidum aptius eſt ſicco, uentia calido et ob id euncta uiuentia calido& humido conſtant, quòd duplici ratione humido cõſtent
actiones in his ualidiores ſint, cum calor frigore adagendũ, humidũ ſic-
co ad patiendum aptius ſit. Sunt porrò opera caloris, calefacere, attenua caloris operd. re, ſpargere, concoquere, mollire, rarum efficere, digerere, ſiccare, tan-
demq́; exurere. Frigoris, infrigidare, conſtringere, retinere, durum ac rigorisopera. crudum efficere, humectare, cõgelare. Sicci, ſiccare, aſperum& durum Sicci& hami- efficere. Humidi, humectare, lene ac molle efficere. Aliter igitur conden di opera.
ſat frigidum, nam per ſe, calidum uerò per accidẽs, dum perpetuò quic-
quid eſt tenuiſsi mum digerit, craſsius relinquit. Dumuerò calor calefa calor cur ope⸗ cit, diſſoluit, opusq́; ſuum auget, frigus denſum reddendo impedit: ob tamaiorafrigo id, ut ſuperius oſtenſum eſt, maiora ſunt caloris quàm frigoris opera,& ze cha.
euidentiora ac celeriora. Demonſtratum autem eſt ſuperius, quoniam
calor qualitas eſt cœleſtis, frigus autem ſola priuatio, atq́; elemento pro pria. Humidum uerò elementi qualitas, cuius priuatio ſiccitas eſt. Pri- uationum autem actiones impedi menta quaſi ſunt, non autem effectri- ces. Dicuntur autem biſariam, uel cum ſubſtantia, uel abſq́; ea. Veluti
ſpiritus quidemn calidum, illius qualitas calor. Ex calido quidem ſecun
Pp 2

484. DdE ARTIBV S
dum ſimilitudinem prodit calor, à calore autem calidum dicitur, no nta o
men ſit. Calidũ eſt, cum calor ab ipſa generatione inditus eſt, ut homo, planta. Ignis igitur nomine quidem calidus, ſed uerè calor eſt exuperãs: nulla enim ſubſtãtia ignis eſt, niſi ut quòd corrumpitur. Quod uerò cor
rumpitur, neq; eſt ſubſtantia perfecta, ſed mutatur: neq́; ignis, ſed ignis
ſubiectum. Nulla igitur qualitas effectiua eſt, propriè, niſi calor. Humi dum autem quia miſcetur, agit, aut quia prohibet. Verùm dices: Curſi ſiccitas nil prorſus agit, quod calefacit cum ſiccitate tantò uehementius agit? Quia humidum non habet quod impediat. Rurſus, ſi humidũ eſt quod impedit, calor autẽ ſiccus purus eſt, cœleſtis cum purus ſit, ſiccus ergo erit, quamobrem non generabit. Oſtenſum enim eſt ſuperius, ca- lorem ſiccum nihil generare. Sed calor cœleſtis purus eſt per ſe, cum ue rò elemento miſcetur, fit humidus. At qui non omnino miſcetur, hic ſiccus eſt:non miſcetur autem, quia exuberans, talis autem generationi aptus nõ eſt. Non igitur omnis purus calor generat, ſed qui generat, pu rus fuit:& ob id ꝙ purus, immiſcuit ſe elemẽto:& quia immiſcuit, ſactus eſt humidus, id eſt, materię mixtus: omnis enim materia elementi humi da eſt, ſed terra minus, nõ enim conſiſteret. Calor aũt nõ poteſt quieſce re, ſed cum motu neceſſario iungit᷑: qualitas enim eſt in diſsimili, quam- obrem non poteſt manere, ſed aliud generare: generatio aũt in ſubſtat tia eſt:oportet igitur quod mixtũ eſt, motu generare ſimile: q́d uerd im mixtũ eſt, in alienam tranſire naturã: quamobrẽ calor ſiccus cum immi xtus ſit, à materia quidẽ purus eſt, ſed nõ ab aliena qualitate. Manifeſtũ eſt igitur calorẽ ignis,& qui motu in inanimatis excitat᷑ eſſe ſiccũ:& qui ſiccus eſt, impurum eſſe, non à materia, ſed ab aliena qualitate,& ob id purum quidem generare, ignem autem nihil generare. Sed, ut diximus, & in calore& in alijs uideri multa fieri, quia remouet᷑ quod prohibet. gecunde quli- Ergo quæ præter has quatuor& ab his fiunt qualitates, ſecundę uocan Jerep qualia tur: extenu are, urere, trahere, molle, aſperum, rarumq́; efficere. Tertiæ, tes. ſanguinem purgare, ſemẽ, lac generare, oculis pro deſſe, aut Veneri, aut Qualitates om ſterilitati. Primæ qualitates ſubſtãtiæ ſunt elementorum, in mixtis par nes, in qubbus tim ſubſtantiæ partim impreſsiones, cæteræ uerò accidentia uocantur.
aißtrat& con„.„.— P.⸗ zerniant. Conueniunt omnibus, ſed primis præcipue, quatuor ordines. Primus,
cum obſcurè ipſa qualitas percipitur. Secundus, cum manifeſtè, ſed ci-
—
tra læſio nem. Tertius, cum lædit, ſed tamen ferri poteſt. Quartus, cum d. minimsè poteſt ſuſtineri. Huius inter qualitates opium ſit pro exemp inter ſapores ſiliquaſtrũ, quod longè acrius eſt pipere. Hoc uerò utroq́; modo, piper ſcilicet in tertio ordine mordentium& calefacientium re- ponetur. Ergo cum hæc miſcentur, adeò ad unguem menſurã retinere oportet, ut quod ſupetfluum eſt abiſciatur, quod noxium abſcõdatur, Quomodo me- utile uerò maneat. Sic enim optimè medicamentum conſtruetur, cum
dicamenta opti.. 4,, nomerantur in iuuando fuerit ualidiſsimum, quæ nocere debent ex toto ſopiuntur.
7
v ,4⸗ 7
134 7 6 TrIA. CCII
Hoc uerd experientia cognitũ eſt, unde perperaàm meo iudicio ad Iheę

AInr.
dorcaur
eem dläung — mtd
musclor generaſcten
tle elemio:& quut
ommsemmmateme ſiſteret. Calorautut qualitasenimeſtind dgenera re generan ſt, motu generaci
ri: quamobrẽciu dnöabalienaqu ninanimatis exci cria, ſedab liemfi
tem nihil genemsi geri, quiaremo u 1 his huntqualiuss. aſperum, rammse
I A re oculis prodtſest
ir ſuntelementofu
LIBER PEHECTMVSSEPTIMVS. 485
riacem Andromachi tam longo uſu comprobatã, auſis eſt quicquam b
Galenus ambitionis cauſa ſuperaddere Cumuerò ſenem robuſtum iuueni feroci copulare ſciueris, atq; in amicitiam& manuum comple- um reducere, tunc ex amariſsimo hoſte fiet amicus ſalutaris, per quem
inuicti tyrãni in quatuor horis, quod experiri uidi, è domo expellẽtur:
& ſeptem nominum beſtia, magno miraculo,& minorum reliqua tur-
bha relinquet diuturnum hoſpitium. Quòdſi feroci inueni Iani imagò
gatur, beatum hominem reddet. Atq; hæc maxima ſunt
nigra coniunęg
Kenigma uti⸗ lißimum.
quęars pręſtare poſsit: neq; aliud o ptandum, quàm, quod nondumex-
perti ſumus, utæther abſoluatur.
8.
1 Veruðmiin ſimplicium medicamentorum electione, non leui cura u-
tendũ eſt. Prætereo exeſa aut uitiata uel antiqua, nũc de propria loquor
ſubſtantia. Velut in oleo pinguiq́; alio omni, pars ſuprema eligenda
eſt. Pingue enim omne natura leue eſt ac ſyncerum, quod igitur in ſum mo eſt, leuius eſt ac ſyncerius, igitur etiam pinguius. Optimumigitur
uinum robore probatur: quod in medio, eſt robuſtius: nam quod in
Olei ſummum, umni medium, mellis imu cur optima ſint.
ſummo eſt ab aere& uaſe, quod in imo, à uaſe rurſus ac fæce uitiatur: o-
ptimum igitur in medio. Mellis imum probatur, quòod Adulcedine lau
dem mereatur. Porrò dulciſsimũ, quod denſum maximè: maximè den- fum quod grauiſsimum, grauiſsimum aũt in liquoribus in imo reſidet
ſemper. Mel igitur ſyncerum, quod& optimum, in fundo uaſis iacet.
B Autiqua fuit hæc inuentio, à Macrobioq́; recitata: ſed medici talibus e-
tiam ad ſatietatem uſq; abundant. Ex actio nibus medicorum ſfubtiliſsi ma eſt nebulæ in oculo depreſsio, lapidis è ueſica extractio: nam ſi pau- lulum aberraueris, pro luce cęcitas, pro ſalute mors paratur: adeò tenui filo mortalium bona omnia malaq́; pendent. Sed hic eſt mos, hæc regu la huma narum rerumomnium: ut ſi qui srectè hæc ſecum reputet, mi- nus de morte ut re omnibus neceſſaria folicitus erit, uitæq́; curamadhi bebit diligentiorem. At de his copioſe in libro de fato dictum eſt. Sed cum ſines& initia cunctorũ lateant, nullam ueram felicitatem inter mor
Omnes mortd- les euentus te- nuiſßmo filo pẽ dent, diſcrimi- neq́; diſumgun tur.
tales, nihil; dignum admiratione in tanta mole ſapienti uideri debet, fedomnia quaſi inſomniumunum, aut plura quæ delectant, aut triſti- tia breui, ſed tamen inani, nos afficiunt. Hæc ita ſe habent uel dicente o- raculo: ſed opinio nem ſuam cuiq; relinquamus, permittamusq́; uana
perſuaſione felices eſſe. Verum illud non negabunt ſaltem, hæc ſua ma xima, has ingentes felicitates, minimis ex initijs oriri: eaq́; de cauſa mi- nima etiam quæc;, qui inter mortales felix uideri cupit, obſeruare non tam decet, quàm neceſſariumeſt.
Exoperibus etiam artis ſubtiliſsima eſt ratio urendi, inter contem-
platio nes pulſuum ſcientia. Sed ſunt& alia in alijs quæ placeant& di-
Maxima quæq
minimis nſtat
initijs.
gna ſint admiratione:ut nubium natura ſitu sq;. Nam nubes omn es pla Nubium forma
nas eſſe haud dubium eſt: tum quia tales ſunt, uidenturq́; in mõtibus,
tum quia uentis rectaà feruntur: quod uerò orbiculatum eſt, ſi rectà fera-
Pp z
qualis.

486 DE ARTIBVS tur intus inflectitur ac diſrumpitur: tum etiam quia nulla eſt cauſa quæ icl
hanc rotunditatem efficere poſsit. Sit igitur nubes G D, oculus uerò R, 7
punctus ſupra oculum A, cum igitur D K fuerit propter diſtantiam Hk P.
FEABCD minimaob angulum DHk,& ob proportionem par p
XX£¼½lhuam quam obtinet ad H D& H k, erit AD ut uideatur b
1 H LMKR contingere terram in Keadem ratio ne B L& CM uide me
buntur minores AH, igitur AB CD,& AEFG, uidebuntur portiones li di
nearum circularium contingentium terram in C& D. Nebula uerò ipſa rul
in A, ſublimior quàm in alia parte, ſenſim dehiſcens,& quaſi ſphærę ſeu me
orbis interna ſuperficies ac pars, ita quòd A punctus maximè diſtare à ma
terra uidebitur. Atq; ita nubes ſupra caput altior, inde ſenſim uſque ad pe
terram uidetur inclinata, quod ſpectantib. ſemper apparet. Quinimo tio
cum hocubiq; contingat eodem tempore, manifeſtum eſt illam non ro ue
tundam, ſed planam eſſe. Itaq; cum D k non uidetur, tunc nubes ea par ſen
Nubes ey plu- te terram contingere apparet. Hoc autem euenit, cum HD& Hk, ſexa- det
uia nõ longius gies continent D k, ad Ck cum ſit æqualis AH, nunquamattingit II M. tus
Cn, kamn paſſuum: igitur neq; nebula, nec pluuia plus quàm cxx. M. paſſuũ pro- lis
b cul uidetur, uerius autem ac exquiſitius nõ magis proculc. M. paſſuum. ral
Hac igitur ratione nemo dicet pluiſſe in Gallia Mediolani exiſtens. re⸗
Cum uerò plerunque, tum maximè dum pluit, nebulæ non aſcendant tur
ad quingentos paſſus, rarò pluuiam cõſpicere longius xxx. Mpaſſuum tine
poſſumus. D Sno.
Lenes cur ſuree Eadem cauſa ignes qui per cœllum deferũtur cum nobis ſuperſtant, cen
re& occidere altiſsimi uidentur: cum uerò oriuntur aut occidunt, hærere terræ, non fra
dae Aas u quòd deſcendant aut aſcendant, imò rectà feruntur æquidiſtantes pla- uin
no terræ ac finitori, ſed ex aſpectus uarietate id contingit, ut eò humilio n
res uideantur quò remotiores. m
Zephyrus uer Sunt& ſubtilitatis opera in dictionibus, in accentu, in orationeq́;. ti
iuleifima. In dictionibus Zephyrus tribus modis quid dulce ſonat: primò quòd a z habet, ſecundo y, quas latini nõ habent. Neq; aliquid lene latini adeò,
nec Græci aliud habent: tertium eſt ſignificatum, quo molliſsimus uen lic
Accentuũ ui, tus apud nos Fauonius, idemq́; ſuauiſsi mus intelligitur. Sunt& accen- ide
tus ſubtilitatis maximæ argumentum, cum primò gens à gente, inde in tun
eadẽ gente urbs ab urbe,& uilla à uilla,& in eadem urbe incredibile di- tn
ctu regiones ſingulæ eis diſtinguãtur. Vires uocum uides quantæ ſint: bn
De sic& Non duabus ſyllabis regna corruunt aut ſeruantur, occiduntur innoxij, eua- oh
De Duello. dunt nocentes, omnis humana calamitas ac felicitas conſtat. In ſingula- ä
ri certamine uerbulum imprudenter effutitum, optionemuictoriamq́; m
De legatione, inimico largitur, proferenti necem& uituperationem. In legatione in- ni
ſolentia, temeritas, uerbum inconſideratè prolatũ, tot bella, tot cædes, ſe
tumultusq́; efficit: regna euertit, uaſtasq́; efficit regiones. Ergo ſubti- te
litas in omnibus imperat, illiusq́; uim ſentiunt Reges, prouincię, ciuita ſi
tes, uillæ domusq́; ſingulæ. Itaq; maior in legatis quàm exercituum du he
cibus

ea
ur D üderrprope 2
1Dnon uidetu a autemcuenit dmend rqualis àR, nunqund duuiaplus qumcna itius nõmagssprau
uiſſe in Galladledt
acdumpluitrebuts mcõſpicerelonxui um deſcrũturcimma tur aut occidum- norectaſerunur uarictate id com ⁵
onibus, in acuss
odis quid dulceſut bent. Neq;aliqui, ſgnificatum quon
iidimus intellgun
6. 49 un cum primo gessas
b LIBER DECIMVSSEPTIMVS. 477 cibus prudentiæ neceſsitas. Hi enim inter mala quod minus uidet᷑, ple- runque eligere docent, illi uerd ne mala eueniant prohibere poſſunt. Pernicioſior tamen uidetur ducis temeritas, quoniam exitum habet propiorem.
In oratione autem, affectata moleſta eſt, quæ ſpontè fluit iucundiſsi- Subrilitas ino- ma. In his nanque ars, naturam dum imitatur, ab artis ſuſpicione diſce- ah one. dit,& liquidior fluit. Sed ſunt ſeptem modi ſubtilitatis in oratione, quo Septémodi ſub- rum ſinguli eam reddũt obſcuriorem. Primus a diuiſione grãmaticus, ena a ora- metuo, me tuo, me tuo. Secũdus Sophiſticus, ut, falſum dico. Tertius—
mathematicus, hicq́; triplex: uel coniunctus, ut quis in circulo punctus periferiæ proximior: uelab aſſumptis, uelut an aſſumpta in demonſtra
tione ab Archimede per elicas de recta ęquali circuli periferięoſtendãt: uel à demonſtratis, ut an regula cubi æqualis rebus& numero poſsit eſ ſe una generalis. Phyſicus quartus eſt, hicq́; duplex, àre, à cauſa. Are, an
dentur rerum nouæ ſpecies ſingulis temporibus. Acauſa, an cœli mo-
tus eccentricis conſtet circulis. Quintus conſiſtit in continuitate oratio
nis, ut in libello de animi immortalitate, cum ſenſim hominẽ ère in rem
trahimus. Sextus eſtex genere in genus tranſitus, ut cum cochlea hauri re aquam docemus, quia dum circumuoluit᷑ pars inanis, inferior reddi- tur plena. Septimus eſt ex lege: abſolutus nonſit, qui dimidium nõ ob- tinet ſuffragiorũ: damnatus nõ ſit, qui duas partes ètribus ex ſuffragiſs
B non obtinuerit. Cæteri tamen cum multi iniudicati manerent, lege alia 84
cenſentur abſoluti uel dãnati, ut quiſq; proximior fuerit numero ſuf-
fragiorum. Duodecim ſunt iudices, quidam damnaturà ſeptem, abſol-
uitur à quinq;.Si octo dãnaſſent, plecteretur: ſi ſex abſoluiſſent, libera-
retur: quinq; abſoluentibus, ſeptem damnantibus. Geometricè dam-
natus, iuxta priuilegium, quod fauet abſoluẽtibus, liberatus, Arithme-
ticè iniudicatus erit. Sunt in hoc genere multi alij modi, quos breuitatis
cauſa, cum ex præcedentibus dignoſcantur, pertranſire conſilium eſt. Ad naturales quæſtiones reuertamur, cur urina ſola inter omnees Vrina eur pro
liquores procul eſt ſplendidior, q́; propè: reliqua contrario modo, ob cul quàm pro-
11,. 7.. pe ſola inter o- idq́; facile dignoſcitur. Vrina continet ſedimentum ſola, atq; in ima tan mnes liquores
tum parte:hoc propèadumbrat eam, procul pars quę ſedimentum con ſii ſplenaudior.
tinet à pura illuſtratur, quia igneam habet lucem. Cæteri liquores um- bram nõ habent, quia puri: uel ſi ſint impuri, quod impurum eſt totum obumbrat, inde ut re niotiores ſunt, uelut aliàs dixi, eo obſcuriores. Eſt
aũt urina tenuis ualde ſubſtantiæ ob calorẽ, adeò, ut quãuis ſalſa ſit, atta.
mnẽ leuior exiſtat qᷓ; aqua, nõ tamẽ omnis. Obidurina uentris inflatio- vrma cur e
ni prodeſt, aclõgè magis aqua ſalſa: tenuitate enim penetrat ad intima, qνοmodo pro-
.„..-...— 2„ Ir 9 ſecuḿ; ſalis uim defert qua flatus diſcutitur,& uiſcera confirmant᷑. At- fit uentris iaſla
7 1. 1,6 tionl. tenuatio àcalore fit:ob hoc recens,& calida,& pueri impolluti(calidiſ- ſimus enim hic eſt ſexu& ætate)eligitur. Propriũ eſt non omni, ſed ſoli vrina cur n-
penè inter liquores omnes urinæ, cõturbari- Sed& uinũ conturb at: at turbetur.
Vrina aqud le-

488 DE ARTIBV S b uinum nõ redit, calore autem ignis urina fit clara. Nihil tam ſimile meoc In iudicio q́; oleum: dum enim liquidum eſt, eſt& perſpicuum: cum con- creſcit, minimè. Pinguedo igitur turbulentiæ cauſa eſt, ob id ſicciſsimæ r urinæ nunquam permutantur. Cum uerò à caloribusimmenſis humo/ p res in febribus& ſanguis& pinguedo liqueſcunt, fiunt urinę turbulen- tæ: quę niſi ſubſidant, non clareſcunt. Si igitur ſubſidant, ſpes eſt, quia e quod conturbat, eſt terreum: ſi nõ, non: pingue eſt enim. Multa tamen I tractu temporis à uiribus robuſtis etiam uincũtur. Quæ igitur non con 1 turbatur, expers eſt pinguis ſucci. Conturbatio ergo non eſt ſubſtan- 4p tiæ corruptio, ſed pinguedinis congelatio. Ob id ſidum cõturbantur, ad multum ſubſideat humoris, humidum id terreum eſt, ſi nõ aqueum at te que aereũ. Verum dicet aliquis: Si quod cõcreſcit iam erat in urina, cur u non turbulentam ab initio reddidit? nam palàm eſt totam urinam con cc turbari. Quomodo igit᷑ concreſcere potuerũt partes, ac nõ minuic que m enim concreſcũt, contrahunt᷑:& dum alijs adiungunt᷑, primaut deſera³ðt neceſſe eſt. Videtur autem oleum non minui non ſolum, uerum dum nt congelatur, etiam augeri. Dumiigitur pars pinguis in humido aqueo k concreſcit, tenuis admodum liquor in aerem uertitur,& creſcit ob id: t reliquum condenſatum fit turbulentũ. Ergo in omni turbulento oleo, hi tum urina, ob frigus, partes neceſſe eſt plurimas eſſe perſpicuas,& ma- gis quàm ante conturbarentur, ſed frequentibus interpoſitis grumis 10 totum uideri turbulentum. Terreum uerò quod in urinis eſt, tenue eſto In accaloris non expers. 0C rhermæ ana- Similiores urinæ ſunt aquæ ſpontè calidæ. Sunt in his quæ ſulphur n9 te poßint conſi& alumen continent, aut ſalem, aut aſ phaltum, turbulẽtiores ſunt, quo tra G. niam miſcentur ab externo calore: quæ uerò ferrum, aut argentum, uel 1 æs, claræ: nam à natura miſcente metallorũ excre mento tales fiunt: has t igitur ars imitari nequit, priores autem poteſt. b cœleſtium e Eſt enim ccœleſtis ille calor, qui uerè miſcet, ut ſæpius dictum eſttat- d mortalium cor que hic tale aliquid efficit, quale ipſum eſt, quod habet potentia. Calor laruaa ahem enim cœli eſt in eo, quod potentia hominem continet, ſed hominema- d wen. ctu procreat:ſed caloriſte noſter naturalis potentia tale efficit, quale eſt ſu id in quo continetur, uelut homo non hominem generat ſubitò& abſ- ti que medio, imò ſemen, quod potentia eſt homo, cum ab homine ipſo, A tum actu exiſtente decidatur. cæleſtium&æ DSed ut diſcrimen, ita ſimilitudo, in qua ſpeculanda non leui conſide- b mortaliumſuu ratione opus eſt. Sidera ibi, hic gemmæ: intellectus ibi& mouentes Ke ſubſtantiæ, hic uerò animalia generum diuerſorũ: uaria ibi corporum ſ ſubſtantia, atq; ſpiſsitudo, hic terræ& aquæ& aeris uarietas maxima: 1 ibi miracula,& monſtra plura, ut acies, enſes, ³h ic partus bicipites, pilo- 6 ſi dentatiq́; infantes:ibi ſubſtantiæ quædam corporibus iunctæ, ut hic plantæ& metallica: motus ibi perennes, hic aquæx circuitus: ibilux lu- 6 menq;, ſed& hic. In uniuerſum, tot tantaq́; natura hæc æmula ſuperio 1 rum,

damet de N elde derd de
di
aPitur parspinguud or macremuertiur P 4 lentuũ.Ergoinomit lc eſt plurimseſſ cd frequentibasin
cumucròquodur
onte calidæ. Sumn taſphaltum, unfs quæ uerò ſerru
— Aa. ctalloru excrent
empoteſt. erè miſcet, utſiss umeſt,quod abcs hominemcontnae aturalis potentu uce on hominem gerxr b nracſthomo,dms
diſtorqueri,& ex conſuetudine ſtrabi euadunt. Hiautem oculos ad na
LIBER DECGIMVSSEPTIMVS. 489
aufched A rum, quot ibi erãt, per genera ac ſpecies& accidentia finxit. Propria uix
quædam in illis, manifeſtior in mortalibus. Quædam tamen cum occul ta uideantur ratione procedere, manifeſtiſsimã habent cauſam: ut, pro- pter quid eſt ꝙ caro uituli cum humidior ſit, ſuccoſior ac pinguior bo- cur ius ex boui uinacut etiam Galenus teſtatur: attamen ius è carne bouis ſucculen tum ¹⁴ crne ſuccõ 3 A1. ſuua quan eæ ul
eſt ac pingue, è uitulina inane ac inſipidum. Cauſa eſt, quoniam in boui talina. na carne pingue illud denſius eſt, q́; in uitulina, ideoq́; minimè exhalat ob ignem, aquamq́; pinguem reddit. Cur butyrum prohibet quando- cur butyrum que ne aqua ebulliat? an quia denſum cum ſit, aereumac pingue, trahit b Pabe aquã adſe uapores, qui feruere aquam faciunt? Cur argilla trahit impura? ꝙ; avarn⸗ 2„. tenax ſit, nec calore diſſoluitur, ſed denſatur. Itaq; cum feruent, miſcen- puum trabat. tur, hærentq́; feſtucæ, ſcobs, terra,& quæcunq; talia ſunt. Nux uerò cur Nuxcur ad co- celerius pulſos coqui facitran quia uirtutem habet acrem,& calorem pe i oäths Haarr netrare cogit, eo modo quo ſuperius de ſinapi dictum eſtt
Eadem ratione, cur balſamũ non niſiè quodam puteo irrigari pote- Balſ⸗mum cur rat, qui propinquus Nilo erat? an quia omne quod nutrit᷑ tale eſt, qua- ex uno puteo le nutrimentum? itaque aqua Nili tenuiſsima eſt, atque aereæ ſubſtan- 2eope E tie. Eadem imbuta certo bituminis genere alere poteſt Balſami ar-
buſta, non autem alia, niſi ei conſimilis. Similiter referunt anthropo- Anthropopha-
phagos, Caribes à quibuſdã, ab alijs Canabiles, adeò truculento ac tor- gorum intuitus
uo& terribili eſſe aſpectu, tum truci, ut homines cæœteri captiuorum& rur ade terri-
——.. dilis. mortuorũ uix aſpectum ſuſtinere queãt: quod etiam de Mario ſepties
Conſule captiuo,& Nerone mortuo autores fide digni referunt. Cibus igitur mutat aſpectum& naturam, hoc enim luculenter in ſecundo con
tradicentium medicorum demonſtratum eſt. Facile eſt igitur conſue-
tudine& uictus genere mutare mores ac formam animantium, tum e- tiam proprietates eis mirabiles adijcere. Quædam etiam in aperto habẽt cauſam, uelut cur qui oculo uno ma cur qui oculo Iè aut nihil prorſus uidenta pueris, ſtrabi euadũt? Ratio eſt manifeſtiſ unomalè uidet, ſima: nam cum ab aduerſa parte oculus non uideat, cogitur inflecti& ſuh hrian. ſum obliquos& reſpicientes habent. Quòd ſi cæcitas poſt infantiã con tingat, nonadeò ſtrabi euadunt, duabus ex cauſis: altera, quòd iam ocu lus aſſueuit ſtare ſuo ſitu, nec diſtorqueri, tũcuerò nerui iam duri ſunt, nec facile nouis motibus ſeruiunt:reliqua, quddadulti collum pro ocu lo conſultò inflectunt. b Sedex hac rurſus ſubtiliſsima contemplatio oritur, quam Galenus ſe neſcire ſoluere profitetur: quonam pacto muſculi moueantur. Nam Quomado mus rudes& pueri& belluę aptè illos mouent,& ad actus quos deſiderant, Pui, mo ahr cùum tamen non nouerint eorum functionem, imò neq; illos ſe habere ſciunt. Itaqʒ exiſtimandum eſt, cum duo ſint neceſſaria ad motũ aptum & membri electio,& muſculorum in membro: primum quidem ab a-
nima& ſpiritu proficiſci, reliquum uerò à cõſuetudine. Nam ſiuideas
A&‿

4900 PDEARTIBVS
infantes, cum ambulare conantur, omnes trahunt muſculos, huncmo c
dò, moddò illum, atq́; tandem aſſueſcunt unicuiqʒ motui inſeruientem proprium muſculum contrahere: quod in teſtudine pulſantibus mani feſtè deprehenditur: eas enim chordas tangũt utrinq;, quas tangere op portunũ eſt, ſola conſuetudine ducti. Sed mihi maior uidetur de mem- bris difficultas, cum linguã non manus loquendi cauſa, ambulandi gra tia pedes non caput moueant belluæ. Verùm uidetur& hoc ab eadem
contingere cauſa: nam cum catulumin aquam nuper natum proieceris,
omnia mouet membra:uerum cuùm capite extento minus ſuffocari, pe- dibus uerò anterioribus motis melius ſuſtineri ſe ſentiat, ea uirtute quã Græciuocãt qaævraoiav, caput quidẽ ſuper aquas quantũ poteſt ſeruat im mobile, inde caudam mouet, tum pedes poſtremos magis, maximeè e- tiam anteriores:à quibus aũt non ſentit ſe iuuari, ea mouere deſinit, do- nec tandem opportunis motibus aſſueſcat. Indicio eſt melius natare u- num animal quàm aliud, ut natura dociliora ſunt,& adultum quàm nu per natum,& aſſuetum quàm quod nunquam natauit: atq; ita etiam in cæteris motib. contingit. Hi igitur omnes motus duobus cõſtant prin- cipijs: altero, quod omne animal etiam imperfectũ habet uirtutem, qua quod delectat ſequitur, fugit quod lędit: reliquum eſt genus memorię, ſeu habitus quidam, quo didicit membra& muſculos mouere, quæ& quos apta illi motui iam aliàs expertum eſt: atque ea de cauſa uidemus quoſdam longo morbo uiros coactos rurſus nõ ſecus ac infantes diſce- re ambulare: igitur muſculi tum membra conſuetudine ad opportu- nam occaſione m didicerunt applicari. Nobiliores ar- Artibus omnibus ſubtiliores ſunt, quæ diuinare docent, ꝙ, ut dixi, te fauy bre futura cognoſcere, ſit penè diuinum. Nobiliores in hoc genere, præter eas quæ de temporũ natura cõſiderant, ut ſuprà diximus, ſunt Aſtrolo- gia& pulſuũ ratio. Nam hæ ſolæ propè ſuum aſſequũtur finem. Medi cus enim in ægro illius auxilio mortẽ etiam procul ſtantẽ uidet. Ergo sapiẽs longe re uerè ſapiens longè rege beatior eſt: nam cũ ſapiens ea quæ nouit ſecum
&æ beatior. recolligit, quantũq; A cœtu uulgari abſit intelligit, ſecurus ac certus, in-
de contentus uiuet. At Rex cum ærumnas, ſeruitutẽ, pericula, quodq́;
omnia amiſſurus eſt breui recognoſcit, incertus& anxius, tum ad om-
nes caſus pauidus actrepidus uiuet. Hæc igitur ſumma, quam homini
Deus tribuere aut potuit, aut uoluit, felicitas eſt. Voluit autẽ quicquid
potuit in bonis. Cùm enim cætera in incerto poſita ſint, ani mus ipſe ut tenuiſsimæ ſubſtantiæ, ita immortalitatis abunde particeps,& uitę qua
b liſcunq; melioris, quam inter ſordes habere potuit.
Ratio ſtudiori Ad hanc habendam ſapientiam delectu in ſtudijs opus eſt. Eucli- dem primò, inde Alchindum ad firmandam imaginationem aggredie
mur, poſt uerò Calculatorẽ, nam eo imaginatio à ſenſu omniabſoluta confirmatur. Poſt Arithmetica diſcere oportet, atq; inter illa quæ àno bis ſcripta ſunt, in libris artis magnæ& hortis numerorum. Inde ad ö
D 3k

lenni e unn amt Mluckeat ndicoockn adoclioraſunt Aat
od nunquam matita
romnesmotus duchi nam imperſectũ hot. ledit relquumcia nembra& muſculer ruumeſt: atqxcas ctosrurſusnõſean membraconſuen ari.
unt, quæ diuim m. Nobilioresua ant ut ſupra dis: rope ſuum aſſe ttctiam proales nam cũ ſipienseic iabſt intel lgt ſu rumnas, ſcrumte (ct, incerus& b .. Hæc igiturſumm
optimeq́; ſciunt, neceſſe eſt. Nam dulciſsima eſt uoluptas, gloria,& no es-
LIBER DECIMVSSEP TIMVS. 4091
X Archimedem, Apolloniũ& Eutociũ tranſibimus. Inde Scotum cum
Ariſtotele& interpretib. Theophraſto Alexãdroq́;, tum Themiſtio,
Simplicio, Philopono, Auerroe, atq; eiuſcemodi uiris claſsicis. Sexto
loco Ptolemęum, ſeptimum Vitruuium ſtatuemus. Hinc ad quam uo luerimus artem proſiteri, ut medicam, aut iuris prudentiam, aut Theo-
logiam tranſibimus. Atq; hic ordo ſcientiarum.
Cateruùm in ſingulis ſcientijs optimos quoſcunq; autores, poſtquã omnium cõſenſu ſapientum uita noſtra breuis eſt, legere oportet. Qui autem ſint, iam ex parte dictum eſt: generaliter autem non eſt haben- Qui pauca ſri dus in precio, in aliqua arte, qui non multum ſcripſerit, præterquàm in hſerunt, nulius Poeſi& mathematicis. Cum enim reliquæ artes iudicio præter inuen, alient en, ele tionem conſtent:iudicium ex ſcientia multarũ rerum procedit: ſi amor 2a vorß glorię eos ſtimulat ſuppetitq́; ſtylus, multa eos ſcribere qui multa ſciũt& mathemai- b minis ac imaginis intellectus proprij æternitas, multoq́; anteferẽda ſta Tan⸗ 39 ex- tuis ac imaginibus, quibus reges memoriæ ſui ſtudent. Nam quid hæc nũc ſcriptura ab intellectu meo differt: Intellectus uerò meus eſt, quic- quid in me boni eſt. Sic igitur qui hęc leget, annos poſt bis mille, intelle ctũ meũ uidebit,& aſſequet᷑. Atq; hæc eſt uniuſcuiuſcq; intellectus per- petuitas, non aũt æternitas. Manet ergo poſt fata quod optimumeſt in nobis, etiam præter ſcripta, audiẽtq́; ſecula Ioquentẽ me: ita ex mortali
B homine ſit aliquid quod ſemper manet: intellectus aũt& quod intelli-
gitur unum ſunt,& ſubſtantia æterna. Dictum eſt aũt de hoc aliäs. In Poeſi tamen qui parum ſcribit, cum furore agatur, iudicium habe re poteſt. Et in Mathematicis, quia ſolum probãtur quæ finem habent, & quæ ad demonſtrandũ ſinẽ ſunt neceſſaria: cum tamẽ ob id etſimul- tò plura ſcirent Euclides& Archimedes q́; ſcripſerint, laudantur ma- gis& in his atq; probantur, qui plura ſcripſerunt, ut Homerus, Virgi- lius, Naſo, Archimedes, Euclides, Ptolemæus: q́; qui pauca, ut Theo- critus, Perſius, Catullus, aut Nicomachus, Diocles,& Architas. Iam uerò& inter celebres autores reponatur Theon, qui Euclidis e- Theonis lau- lementa& Ptolemæi magnam expoſuit compoſitione m. Hicinter cæ- Phe aeh tera inuenta demonſtrauit ſphæram omnium corporum eſſe capaciſsi capacitatè pro mam. Earatio ut demonſtrat, ita etiam arte uerum hoc eſſe deprehien- portio. dimus:etſi nõ ad amuſsim, qualis ſit ratio capacitatis ſphæræ ad reliqua corpora. Si igitur cubi latus ſit quatuor, corpus ipſum erit lxiiij.& am- bitus omnium ſuperficierum Ixxxxvi. at ſphræra, cuius ambitus eſt lxx Xxvi.habet ex Archimede maiorem circulum xxiiij ad unguem, igitur dimetiens erit ex Archimede cuimarea ſit xxiiij. fermè quinq́;& dimi- diũ. Igitur cylindrus ſuper maiorẽ circulũ erit quaſi cxxxij. fit enim ex dimetiente in baſin: at cylindrus ſuper circulum maximum ſphæræ ex
Archimede eſt ſeſquialter illi: igitur cum cylindrus ſit cxxxij. fermè, e-
rit ſphæra quaſilxxxviij. igitur cum cubi ambitus eſt lxxxxvi. ipſe cu-
QA 2

bus ſolidus eſt Ixiiij. cum autem ſphæræ ambitus eſt IxXxxxvi, ipſa ſoli- C 1 P
Sphæra quo modo ex pla nis fiat.
4⁰² DE ARTIBVS.
da eſt Ixxxviij. igitur proportio ſphæræ ad cubum cum ambitus eſt, idem erit fermè& propinquiſsima ei quæ eſt xi. ad viij. Facilius demon ſtrantur hæc in plano: corpora enim ſolida omnia quæ ſphæra includi
oſſunt, certa ratione in libris de uarietate rerum qualiter in plano poſ-
ſent deſcribi, docuimus. Nunc ſphæram leui labore& paruo errore ex
ambitu conficere propoſitũ eſt. Typographicæ enim arti, ſeu cœleſtẽ ſeu terrenã cõficere uelimus, utiliſsimũ hoc eſt. Proponamus ſphæra,
cuius maximus circulus ſit 44.& diuidatur ſex circulis maiorib. æqua-
liter diſtantibus à polo ad polũ, ſeparenturq́; duodecim illæ zonæ, di-
co eas in plano extendi poſſe ut non lædant. Quamobrẽ ex ſolido ad planũ,& ex plano rurſus ad ſolidũ, abſq́; errore notatu digno, trãſitus
mutuus fiet: ut quæ in ſolido ratione inuenta ſunt, poſsint in plano fin gi:& in plano ficta, ad ſolidum redigi. Maximum enim ſi quod erit di- ſcrimen, in medio erit. Pars ea 2 ¼. ex 44. in ſphęra habet. Sinus igi-
tur eius eſt quarta pars diametri, id eſt 3 ½. duc in ſe fit 1z ¼.& tantum
V 8 tates tres pri-
debet produci ex 14. diuiſo in duas partes. Igitur partes erunt fermè 13
&. hæc igitur eſt ſagitta: quadrata igit᷑ ſinus& ſagittę iuncta ſunt 13
3ες. Litur latus quod arcui partium 2. ſubtenditur, parum differtà 2 I.
3 8. Igitur arcus à recta ſua diſcrimen eſt. quare comparata differen- tia ad arcum erit ſolũ pars octuageſimaoctaua. Quare ſeu in charta ſeu papyro, dum extenditur, nihil differt. Atque eo modo ſenſu deprehen di etiam poteſt proportio ſphæræ ad reliqua omnia corpora, que am-
bitum æqualem habent. Cum uerd, ut ſuperius dictũ eſt, leuis ſit ſphæ rica figura& plus cõtineat, omnia quaſi quendam habẽt ſenſum: nam quò plus continet, eò robuſtior redditur ad reſiſtendum: itaq; elemen- taliquida, maximè ut aer, aqua, ignis,& obſcurius terra, in rotundam formam ſponte ſe uertunt, ut tutiſsimam ab externa iniuria:
Tuentin fcdl Veruùum uiuentia ipſa præter hunc latentem ſenſum alias habent fa-
cultates:principales tres, generationem, nutritionem, augmentũ. Qua-
cipales,& qua tuor his ſeruiẽtes: attractionem, quæ fit à magno calore& multo humi-
twor ſerulentez.
do: retentricem, quæ ſpecies eſt atractionis leuis: nam quæ attrahit, reti net etiã, ideo à minore calore trahitur,& calor ille hu mido non indiget. Si uerò calor ſit paruus,& humidum abundet, expellitur: cum uerò ca lor& humidum maxima ſunt, concoquitur. Maximus igitur calor aut cum maximo humido eſt,& cõcoquit: aut cum mediocri,& trahit: me- diocris calor cum multo humido expellit, abſque humido retinet. Sunt& tria genera cauſarum, trium uirtutum in animalibus præter has: nam retentrix& attractrix, expultrix, non concoctrix tamen, fieri
poſſunt à uillis ſeu fibris:item à muſculis uoluntati obediẽtibus: tertid à uacuo ut in corde. De his uerò alias dictum eſt. Expultricis in plãtis: in-
dicia& exemplumà lachrymis earum ſumendum eſt: nam odiſſeuiden tur quod expellunt& fugiunt quantũ licet. Verum cùum inſtrumentis 3 ad fugam

herrzlalcn LIBRR DECIMVSSERPTIMVS. 493 qerci rla— A ad fugamaptis careânt, expellunt potius. At uerd animalium plurima d W genera, ut grues ac hirundines, uerno tempore ad nos ueniunt, æſtuo- é. ines hye- arierate nen Aurſe ſam regio nem fugiẽtes: autumno timentes hyemem, in calidas regiones meubilaent. rramleuilded, cateruatim commigrant, unde uidentur in Alexandria. wognpdic Iam infinitũ ſit, ſi uelimartium omniũ mira inuẽta explicare, ſec hæc müdocc na proex Splo ſunt. Animaduerti ſaltantes pro cul magisè fublimi loco ſal Ratioſltuam. * nſe mpemn tare: idqua ratione foret, quærere uolui. Igitur plani à& B, in plaro ex A Danrnn inc ſaltus fiat: ſit murus erectus ſuper planũ a p: dico Pex D ſaltabit derchcuodecmid ultra A C,& minus q́; per duplũ A. Idẽ dico de iactu lapidis, quia pri- dant.(uamohfd mò defert᷑ per circuli circunferentiã quaſi æquidiſtantẽ à C: emnon impetus non poteſt agere ultra duplũ ſui roboris, ideo ſer- N 8 tur per circunferentiam æqualem priori, hæc aũt ſubtendit— ſinum minorem àA C, igitur non poterit trans ferri ultra C, per tantum ſpacium quantum eſt A%, quod erat demonſtrandum. Si igitur AD ſit
4. ducmnfga multò maior A C, erit punctus E ſaltus quaſi diſtãs duplo Gà, à puncto „pantas liurp A:cuùm uerdò A fuerit minor à C, erit E punctus diſtans ab à puncto . uuthman minus duplo AC, imò minus quàm per AD& AC iunctas,& magis q́; 212gul lmus R hgur g1
per D I lineam. Quæſitũ ſimiliter eſt, cur aſcendentib. nobis adeò cru- Cur homo aſcs 1 ra fatigentur,& homo frequentius anhelet? Diſcrimen autem aſcenſus dendo aded fati . elt 8 quanc, plani haud lene eſt, imò in D. paſsibus plus homo aſcendendo affligi Eetuan moctaua. m tur, quàm in planiiiij. M. Cauſa laboris in aſcendendo per accliuia tri- t. Arque comodi B plex eſt: prima quidem communis omni motui, quo niam muſculi& arcliquaommma membra omnia mouentur. Secunda, quæ aſcendentibus per ſcalase- , ut ſu periu sdicut tiam conuenit, eſt, quia cogitur eleuare corpus tanta altitudine quantus uui quend amb eſt gradus: corpus autem graue, grauis autem eleu atio laborioſa. In pla ar adreffiette no uerd aliquantiſper etiam eleuatur corpus, ſed adeò parum utuix ſen ohſcuruad tiatur. Ideo gradus ſcalarũ quò altiores, ed aſcenſus magis fatigat. Ter- 7 tia cauſa propria eſt ſitui accliui. Homo enim cum non rectè quieſcat ni Roboris maxi- Cuis ſi planis pedibus, at in accliui ſuperficies non æquidiſtat centro terræ, mi experimen-
clatentem ein ob id cogitur& dum aſcendit& dum ſtat nixu magno ſe cõtinere, quo-⸗““: em nutrtons niam pedum plantæ nõ quieſcunt: cogitur igitur homo ètribusunum rhtaà magno alorar facere, uel ſoli pedũ anteriori parti inſi ſtere, uel anterius totum inclina- Kionis lcuicmmqur re corpus, aut maxima diſtentione muſculorum, quòd laborioſiſsimũ r.& calor ilehum 2 eſt ſe continere. Ob id maximum cenſetur roboris experimentum, ere bundetexpcln cto corpore& planis aſcendere pedibus per accliuia. Manifeſtumeſt au
.M nxirnuse tem quòd quantò magis accliue, eò difficicilius longè, nec æquali ſerua- 4 aut cum madccna ta proportione. Hæc igitur talia circa artes mira conſtant ſubtilitate,
m2 1. ſubtendiu
mm ab cxte.
lirab ſquehumän ſed artium nulla in ſubtilitate ioculariæ, multò minus ma-
r uutumina m giæ conferri poteſt. Quamobrem ut de mirabi-
mu A..
mumn uß lium cauſis agam, iamtem-
lrrix.mon jiis pus eſt.
aus u. Expummioi- 4 Q⁴ 3
zumeft. EIta o0. b
ſumench lie
lcct. Vcr 3

Dnaeteih ſSeſ
ris hiſtoria.
494 LIBER XVIII. de Mirabilibus,& modo repræſen tandi res uarias præter fidem.
9 EMIN enim cum Carolus Quintus, Cæſar feliciſsi- mus, Mediolanũ ueniſſet, Duce Franciſco Sfortia, eius
—
G
non cognouiſſe, aut adoraſſe: ut apud Pharaonem,& de Symone ma- go legitur. Cumq; tam mirabilis ſit hæc ars, attamen nullo in precio ha betur, cum uel coquus non uulgaris aliquam retineat exiſtimationem.
cur iocularie Cauſa multiplex eſt, ut opinor: primò, quòd circa inutilia uerſetur. Se- artis pertti nu- cundò, quòd à uilibus hominibus tractetur. Tertiò, quòd diuinitatis
lo in precioha Olim pręſidio inniterentur, nunc deſtituta ſit. Accedit quòd legibus da
veantur.
* ³
mnetur: quodq́; decepti olim Principes dum fruſtra ſperarẽt, contem-
loculariæ artis ptui expoſuerũt. Etenim quid iuuat, aut ignẽ uorare, aut efflare- Nam
opera.
qui uorant illum, prius collecta ſub lingua ſaliua extinguunt: qui efflãt, cotto& ſtupæ inuoluunt. Audaciæ potius hæc ſunt portenta quàmin- genij. Infinita ſunt huius artis inuenta, transferre, occulere, uorare, ex oculis, è fronte humorem copioſum elicere, ab ore clauos filumq́; edu-
cere, uitrum mandere, brachia manus ue ſtylo penetrare, nectere cathe
nas ferreas circulis integris manãtibus, imò quod maius eſt ſurſum pro iectos tres annulos deſcendere uidi inuicem implicitos, cum integri eſ- ſent& ſeparati antequàm& dum proijcerentur: formas uarias in uno eodemq́; libello oſtendunt, ſemper prioribus abſcedentibus: enſem ab acie nudo uentre uſq; ad capulum premendo flectunt, alij abdere il- lum& abſcondere penetrantem uidentur. Puerum ſine capite, caput ſi ne puero oſtendunt, uiuunt tamen omnia,& nihil detrimenti puer pa titur interim. Iam ſi enumerẽ quot quantaq́; ſtatuis ligneis paruis, Ma- gatellos uocat uulgus, dies me deficiet. Nam ludunt, pugnant, uenani, ſaltant, tuba canunt, coquinariam exercẽt artem, atq; hæc omnia ut mi rabilia ſunt, ita nullius, ut dixi, utilitatis,& cum reſciueris rationẽ qua oculos fallunt, ea aũt duobus conſtat inſtrumẽtis uarijs ad hoc paratis, manuumq́; agilitate, nec ſi te docere uelint precariò digneris diſcere. S0
b lum
dD t

idemntnamimuh Kanem hac;prqtaa it articcs. Certücitan pud Phanonen, it Hthæcars, utancn risaliquamnunem
mmo, quodcinang
—
stractetur. Ian
deſtitutaſſit. Acutu ncipes dumfnſn ut, autignẽ uom⸗ blinguaſiliuacss r potius hæcſu 5 nta, transferre,un
mclicere, ab ore b
aus ue ſtylo pera bus, imo quoc nius inuicemimplictode
4
LIBER DECIMVSOCTAVVS. 495
A lum quæ in ore abſcondunt ratione naturali co nſtant: nam latent poſt Quomodo in
columellã in quodam amplo ſpacio, quod aſperamarteriã atq; gulam, 2nn,“˙“ e2).
& os palati interiacet: alij uerò etiam uorant,& cum uolunt euomunt, longa cõſuetudine adiuti. Edunt alij uenena, butyro prius copioſe in-
geſto:alij tractant ſerpentes, ſed uel innoxios, uel exenteratis prius den
tib. uel fame prius maceratos, uel frigore torpẽtes, uel educatos familia
riter. Vnde alijs temeritatẽ ſolum ſine auxilio addunt, hisq́; exemplis egregiè ſimplicib. uiris tum pueris nocẽt, exponũtq́; periculis, unde iu re circulatores ſycophantæq́; acimpoſtores dicũtur,& infames haben⸗ tur. Et nunc etiam aliquibus in urbibus puniuntur, tanquàm malum
abſq; bono afferentes. Sunt qui tremere perculſos diuino afflatu ſe fin-
gant, res prorſus mira ob perſeuerantiã, quã conſuetudine ſibi pararũt. Alij ſunt eẽ mimorum genere& ſaltatores, qui præterq́; quòd ſint inno xij, etiam delectant plurimum, nec hi legibus ullibi prohibentur. Audaciores his ſunt, quos funambulos uocamus. Iain uerò in iſtis ar tis aliquid eſt,& naturalis rationis plus: propterea de illis tractare inci- piam, quaſiab initio naturalis magiæ originem ducẽs. Eſtenim magia, cuùm rationibus naturalibus, occultis tamen aliquid mirabile perficit᷑. Ergo funambulorũ ratio hæc eſt. Vir audax& exercitatus ſuper funẽ Funambulorũ diſtentum admodum, nudis pedibus inambulat, dextra lęuá; pondus““ decem aut xv. uel etiam xx. librarum plumbeum continet, cùm ad de- xtram inclinatur intentus operi(ob hoc audaciſsimũ eſſe oportet) ſini ſtram intendit acextendit, remittit ac contrahit dextram, ita antequam ui dextra præponderet ſiniſtræ, pondera æquat,& corpus reducit ad æquilibriũ, inde ſenſim& pondera& brachia priſtino ſtatui reſtituit. Hoc autem neceſſarium eſt:nam antequàm caſurus ſit, oportet partem alterã altera certa proportione pondere eſſe grauiorem. Cum hęc pro- portio ſenſim acquiratur, antequã ſit acquiſita, extento& intento etiam brachio adaliam partem inclinatur, igitur non cadet. Cadere igitur po- Periculafnam teſt, ſi uel funis nõ exactè extenſus fuerit: ſi mẽbra ſtupore interim ten- bulorum. tant᷑: ſi corpus nõ intentũ ualidè contineat᷑: ſi pauitet, ſi delaſſetur, ſi arte uel uſii careat, ut tardius extendat donec inclinet᷑, uel nimis extendat, ut in aduerſam eius quam timuit decidat partem: omitto ꝙᷓ pondera ratio nem certam aut ei propinquã obtinere debent, ad ſingulorũ tum pon dus tum magnitudinemac etiam uires. Ergo ſi hæc ſex adſint, in nullo eſt periculo. Itaq; quidam puer ſphæris ligneis pedibus ſuppoſitis, a li- Funambulorã quando etiã ſacco incluſus totus præter brachia, ſuper funem inter cacu euaria mina turriũ extẽſum maximo noſtro pro illius uita metu ambulabat.
Alius etiã deſcendebat ab imo ſolo ad turrim, q́d difficilius eſt, cum re- nes in hac exercitatione multum laborent. Idem ſe èturri abſq; ponderi
bus pronus per funem uſq́; ad ſolum extentis manib. demittebat:nam robur adedð manibus& brachijs cõſtans erat ac firmum, ut illis ponde- rum uice uteretur, Idem, quod miſerrimũ eſt, funiculo ſatis tenui pede

24₰ Punambulori Turcarum N⸗ ra.
496 DE MIRABILIBVS
ſe ſuſpendebat è fune ubi proximus maximè turri erat, infame ſpectacu o
lum atq; horrendum. Robore inde renum& dorſi manibus uinculum apprehendebat, atq; ita funi denud ſe reſtituebat. Fingebantamboſe cadere præcipites, ſumma uerò pedis hærebãt funi capite prono. Quan tum pedis ſummitati illius roboris ineſſe neceſſarium fuerit, intelligis: nam ſola curuatura digitorum atq; ea in ſylueſtrem partem ſuſtineban tur. Puer etiam præcipitem ſe dabat cum ſphæris, alteraq́; earum fune inter pedis plantam& ſphæram hęrente, neſcio prorſus qua rationene ob rotunditate m dilaberetur pendebat. Verum ſupra fidem omnem atqʒ expectatio nem ars fuit atque audacia duorum Turcarum:tibi uiſa ac toti urbi noſtrę refero. Duo erant iuuenes corpore haud magno, ſed tereti: quiſqʒ illorumprimumaſſumpto homine in humeros per funem addimidium recti anguli accliuem aſcendebat,& abſq́; etiam ponderũ auxilio. Inde adiectis gladijs trium fermè palmorũ longitudinis, præ- acutis, aciec; nouaculæ, pedum malleolis, rurſus cum homine eodem aſcendebat, adeò diſtentis pedibus, ut nec in plana terræ ſuperficie faci- le fuerit ſic ambulare. Inde funi ſuperpoſita tabula, pedib. uerò ſuppoſi- tis ſublicis, quas noſtri ciues uocant ſcancias, ſuper tabulam ſic poſitam ambulabat, cum tabula ipſa per ſe ne uel momento funi ſuperſtare poſ- ſet. Deinde quinq; teretia ligna ferreo filo craſsiore transfixa, ob idq́; co hærentia, ſed ita ut nullum alteri poſſet rectè inſiſtere, utrinq; ſuppone bat pedibus, cum quibus ſuper funem ambulabat, cum nemo ſic per planum ſolum poſsit ambulare, imò ne ſtare queat, hincinde rotundis lignis quæ craſsiora brachio non eſſent dilabentibus. Poſtmodum ſup
poſitis patellis æneis abſq́; uinculo, quas pedum extenſione retinere co-
gebatur, ſuper fune ibat. Pòſt in caldario(ſic enim Itali uas æneumuo- cant magnum) ſedens ſtabat, caldarium ſupra funem pendulum, horri bile dictu. Quoduerò proximum miraculo fuit, haſtam cum ponde ribus uaſi ſubduxit, ut caldarium in aere pendère uideretur. Nam ha- ſtam retro inter uas& funem poſitam antè reduxit. Saltabat ad rhyth- mum ſuper ſune pulſante tympano,& modò ſe præcipitem ex illa da- bat hærens ſolo calce(his oculis uidi) modò tarſo ac cymba pedis. Stu- peat neceſſe eſt qui uideat alterũ eorum diſtentæ tenuiori funi, ut quæ pollicem non excederet craſsitudine, inſiſtere, ac immota tota ſuperio re parte, inferiorem tanto impetu cum fune agitare, ut hincinde palmis phlusquàm duodecim celerrimè ac quaſi iacu-
f 1 li iactu moueatur. Quod uerò minus prodi- 8 gioſum fuit, ſed ſupra fidem tamen omnem humanæ potentiæ eſt, quòd cùm è campo lo- uiæ arcis ad turrim, quæ altiſsima eſt, aſcendiſ- ſet cum ponderibus, inde è ſumma turriaſcen- cdit ad trabem per funem, quæ à plano plus tri- pPus partib. è quatuor recti anguli aded erecta erat,
d zig

arcumt ri b erentein
dddopr an ndebat. Ve. hrr
us, unccinplanauna perpolnudukit unt lc ncias ſupe 2— eneuelmomenofe. rreo filo craſionm voſlet recteiniſte
.
ſunem ambuldru:
imo neſtarequat cſſent dilabentibas d,quas pedumeri aldano(ſic enimil arium ſupra funun m miraculo fuitns in aere pendereum tam ante reduxt& do.& modoſepate djmodo taroacc 1 rum diſtentr rnur ne, inliſtere, wimme„
1
LIBER DECIMVSOCTAVVS.— 497
A erat, diſtabat. Maiore quoc; miraculo deſcendit quàm aſcendiſſet, pro
nus ſcilicet tanquam ruiturus in caput. Animaduerſum eſt, pollice pe- dis utriuſq; dum funem continet aduerſus alios digitos tanquam forci pe ferrea, tantam uim ſuſtinuiſſe. Neq; aliter fieri potuit, ut uelaſcende- ret tam erecto fune, uel deſcendens non rueret præceps. Voluit dum hæc ageret hominẽ ſecum humeris ſuſtollere, magno precio etiam ad- dito. Sed tam temerarij propoſiti cõplicem non inuenit. Itaq; nil mirũ eſt, quoſcuuq; maximos principes hoc ſpectaculo, ut re maximè egre- gia, delectatos fuiſſe. Plebemuerò cenſuiſſe arte dæmonum hæc fieri, quandoquidem ſupra uires humanas uiderẽtur. Sed ceſſauit ad miratio poſtquàm liberalitate tua ac perſuaſionibus alter eorũ, raro exemplo noſtræ ætatis, Chriſtianus factus eſt, exhibetq́; eadem ſpectacula.(Qui Ferrandus Tur etiam prænomine tuo donatus eſt. Hunc ſæpe uidimus uaſa tria figuli-““ na rotunda& parum caua, medio munita orbiculo ex aurichalco cauo, ad capitis claui magnitudinẽ, ſerico circũ orbiculũ ne diffluant munita, trifido ligno excipere, ideoq́; celeriter manu penè immota in diuerſas partes circũagere, ut uiſum effugerẽt. Cauſa eſt æquilibrio coniũcta le uitas metalli, acuis illa latens de qua in annuli motu ſuperius diceba- mus. Ergo quanquam hæc quæ dicta ſunt de funambulis propiora ſint miraculo, minora tamen faciũt quæ olim legimusapud Suetonium, ſci- licet Claudiũ Cęſarem inter ludos elephantes funambulos exhibuiſſe, Elephantes fa- B id mirabilius illis quàm in puero, ꝙ careant ratione, quòd tanto eſſent nambul ponderoſiores, quodq́; duobus nõ uni funibus inſiſterent. Sed tantum b poteſt cõſuetudo, improbaq́; hominis cupiditas,& docilitas illius bel- luæ egregia, quæ maximè ho minum ingenio proximaeſt.ʒ Vtilius flumina tranant᷑, coriaceo inteſtino craſsiore: quod ubi opus Flumina quo- fuerit infla᷑ uchementer,& concluſis capitib. ſub alis circunligatur: ita ua aord⸗ tutdò equites& pedites in magnis neceſsitatibus fluminib. ſe cõmittunt, 8 quandoq; hoc ſolo tranare auxilio etiã auſi. Securius id fiet etiã tympa- Modus deambu nis coriaceis ſub pedibus poſitis, baculoq́; cui tympanũ ſit ſuppoſitũ. landi ſuper a- Non enim ſolum tranare, ſed deambulare ſuper aquas, res propè oſten qua. tum uideri poterit. Manifeſtum aũt quod exiam in his, quemadmodũ & funambulis, opus eſt audacia, exercitatione, roboreq́; corporis exi- mio: quibus ſi leuitas accedat, ſpecioſius erit ſpectaculũ: quod edidiſſe quoſdam accepi. Multa ſuperius in genere magiæ retulimus dũ de ſpe- culis loqueremur, de carneoq́; magnete, tum in his præcedentibus li- bris, tum etiam medicinæ& nono arith meticæ: ſed tamẽ nunc per ca- pita attingemus ſolum quæ à nobis intacta fuere, ut pauciſsimis exem- plis quantum humani ingenij ſubtilitas poſsit oſtendamus. b Igitur ut adrem reuertar, ſimile eſt exemplum funambulorũ his qui uirgam digito erectam aut haſtam deferunt. Alij uirgulam digiti ſupre De uirga quæ „,„4 inclinata defer ma parte, inclinatam ob gladios ex aduerſo in imo ipſius intfixos. Quid tur ſumma digi ꝙꝓ cuilibet licet experiri, lapidem frangimus palmi craſsitudine, quem i parte. b r

498 DE MIRABILIBVS
Labis duomo- malleo fruſtra quandoq; tentare licet, ſolo pugno. Eares ſic ſe habet:la C
do pugno fran- 1 1. gatur. pis extenditur ſuper planum ligneum, melius ſuper lapideum: eleuatur
ab altero capite ſic ut ſolum ſuſtineatur, nulla ui adhibita, inde pugno eleuata pars percutit᷑, quo ictu alliditur ſimul plano,& in multa fruſta frangitur. Quòd ſi celerius feriat pugnus, aut ſerius quàm extremam la pidis tabulã tetigerit, irrita euadit percuſsio, nec frangitur. Ita etiam le
ui ictu lateres fregimus. Cum enim ex tremum ſimul cum ui ictus tabu-
læ illiſum fuerit, pondus iungitur cum impetu,& fit non ſecus acſi mal- leo ictu uehementi percuteretur. Sed iam placet hoc demonſtrare. Sit ꝓlanum A B, lapis in eo erectus C D, impellaturq́; aded uiolenter hic ſuper à& B, ut aer qui eſt in medio èdirectoq;— ſub E, dilabi nequeat. Omnis enim motus tempore indi- X 5 get. Cum igitur nõ dilabitur, neceſſariò lapidem franget: quia duo cor pora penetrare ſe non poſſunt, niſi quod ſolidum eſt ſcindatur. Mani- feſtum igitur ex hoc, quòd quantò lapis latior fuerit,& planum utriuſ- que æquale,& quãtò magis ſapidem eleuabimus,& celerior erit ictus, eò facilius frangetur. Vidimus aũt qui ſuper fune poſitum frangerent. Tantum poteſt exercitatio, quæ ad amuſsim deducta ſit. er Funis quomo- Funis quoq; nouus& craſſus arte rumpit᷑: eius extremi clauo infixo do ſolu manib. uel uncino nectit᷑, inde ter quatẽrue aut etiam ſæpius manui circũuolui- f Baa. tur, demum funis reliquumextremum obequitat iuxta ſupremum pal
mę, inter indicem& pollicem funis partem, quæ ad clauum tendit,& ca p
putad imum palmæ, unde uenerat rurſus reffectitur, denuo que ſemel
aut bis circunducitur: ita uibrato impetu ſcinditur ea in parte, quaàfu
ne obequitatur: nam funis ipſe qui ſubeſt, prohibet ne manus patia- tur,& ultima circunductio ne labatur: funis uerò funem diſſecat obim- petum, tum maximè cùum mollis fuerit pars quæ manum& clauum in-
teriacet,& manus robuſta,& impetus rectus ac uelox. Ita hæc ſæpe uidi
musabomni miraculo aliena, quæ tamen mira uidentur. Sunt quiu-
triſque manibus eandem uinculi ſeruantrationẽ, ſolisq́; manibus funes
frangant, talesq́; qui boues facilè ſuſtineant.
Qrooßc Jamuerd& illud ſum expertus, homine altero in humeros aſſum-
nune in hume-
ros aſſumpto ſ ꝓto, duos alios obnitẽtes eiuſdem fermè roboris inuitos trahi, cum ſine
clus trahimus. Pondere uix unum fſufficiar. Sic quædam ex ſympathia contingunt.
gmpathia& Sympathiam uoco conſenſum rerum abſq; manifeſta ratione: ueſutan
nub uhi quid tipathiã diſsidium. Vtranq; eſſe in rebus, infinita docent exem pla:ut ꝙ
a⸗ lacerta homine gaudeat, quanquã non ſine periculo illius præſentia ſit: & humanam ob id ſaliuam auidè fu git. Teſtudinem odit mirum inmo dum ſimia& horret. Vaganturhę per animalia, plantas, lapides: nec ha rum expers homo eſt: obmuteſcit enim, ut creditur, ſieumprior lupus
Waehar uiderit: unde Virgilianumillud, b b
ar. Neq; hocob terrorem, nam nec leone auturſo periculoſioribus uiſis
hoc

rte rumpii: cigem caut cuam fepusm num obequitim Spartem quxada arurſus reffectuua impetu ſcindius aiſubeſt, prohirſ tur: funis uero e grit pars quæ mi tus ür ucſuunt amenmira udm uantrationè, O
LIBER DECIMVSOCTAVVS. 499
A hoc contingit: nec par erat ut lupo hominem uidente prius, ſed homi-
ne lupum, hoc contingere. Cæterum hoc quandoq; uerum fuiſſe ex- perti ſumus:non omnino obmuteſcunt, ſed rauci euadunt. Cum uerò non ſemper contingeret, dixere hoc in cauſa eſſe cum non contingit, ꝙ homo lupum prius uiderit. Cauſa igitur eſt in oculis lupi. Habet enim quid homini aduerſum, quo ſpiritus cohibetur: nec poteſt fieri uiolen⸗ ta illa ſpiritus exufflatio quæ ad uocem neceſſaria eſt. Simili ratione di- Edo⸗ bedes cunt equi pedes, ſi diu ueſtigia lupi ſequantur, obſtupeſcere: nam ſi re- ſese Keſtiei⸗ 2 centia ſint ueſtigia, odore uexatur. Ob id quandoq; nec homo obmu- ſtupeſcunt. teſcit, nec equus obſtupeſcit, quoniã imp reſsio quælibet etiam cœleſtis & tempore& paruitate, et ſubiecti ratione,& cõtrarietate eius quod af fici debet, debilitatur& inanis redditur. Eadem ratione dicũt, caudam cauda lupi in lupi in præſepio boum uel equorum ſuſpenſam, illos prohibere ne co- preſepiſ ſuſpẽ medant. Si uerum hoc nonſit, eſſe tamen poteſt, quandoquidem metu ſe erohieiu ob odorem perculſi eſurientes obliuiſcentur cibi, uelut etiam in magnis aant. timoribus hominibus contingit. Mirum magis eſt& tamen uerum, fidibus lupi agninas malè obſtre- Nerui& pm- pere, quanquam hocidem contingat neruis fermè omnibus diuerſorũ hene eunehe animaliũ, ut canis& agni. Manifeſtius hoc cõtingit etiam in tympanis: rum reſonãt lu nam ouina coram lupinis penè obmuteſcunt, ſtridentq́;. Haud mirum binis pulſati.
uideri debet, ouis pellem à lupo dilaniatę pruritum mouere: nam ob ue vun pellis à . upo lacerata
hementemmetum, tumetiamob contrariam naturam, malè afficitur.„νer Buneer.
Etſi mors enim ultimum ſit ſupplicium, magis tamen afficitur corpus
in uno quàm alio genere. Metuit homo magis in mari fluctuans, quàm b coram hoſtibus.Lupi etiam caput ſeu odore ſeu ſpecie creditur ſuſpen- Lupi caput in ſum in columbario arcere uiuerras& muſtelas. Quid mirum? nam& eluheeanaſi⸗ nos niſi ratio ne præmiſſa ad leonis caput nõ accederemus. Quis illa ani noxia columbis malia tuta reddat, ne poſt prominens caput reliquum lateat corporis- auuinalra. Illud penè mirum, ſi uerum ſit, caudam lupi ſepultam arcere muſcas. Il= mabe jause lud certum eſt, lupi ſtercus, inteſtina, corium comeſta, uel etiam ſolum ſepulta, dubium geſtata, colicam tollere: confirmant enim hæc inteſtinũ illud. At mem- ſt. Pra ualida, ni ulcere langueant, morbum aſe propellunt: at confirmãt 1: Vi fihe inteſtina, lupi partes hæ, ſiccando,& propria etiam natura,& quia ua- riã cur Sſ, g
lidiſsima ſunt:nam lupus etiam terram concoquit, nec unquã ing uuie loribus uehemẽ
laborat, tametſi poſt longam famem impleatur,& carnes ſemper fermè ter proſint. Lupi uirga ſic-
putridas uoret. Anuerò lupi uirgain furno ſiccata, ſi maſticetur, uene ta er maſtica
rem illicò appetere,& coeundiuim excitare poſsit, mihi adhuc eſt inex ta, an illico ue- pertum. Ratione quidẽ hoc nõ caret, ſemper tamen id facere po ſſe per- nerem excitet, abſurdum eſt: oſtenſum eſt enim, maximam ac promptiſsimam Vene- dunen es ris cauſam eſſe imaginationem rei quam amamus, ut potiamur.
Magis mirabile eſt, quod referunt, dentem taxi uel ſiniſtrum pedem Ad memoriam Prachio dextro hominis alligatum memoriam roborare. Veriſimilius confirmandam. forſan quod tradit Symeõ Sethi, ſcilicet fel perdicis arterijs temporum
mr 2

500 DE MIRABILIBVS Veecn Lchene mum prodeſſe. Sed& meliſſa confirmat eam,& ingenium acuit, acho- b minem comeſta facit induſtriũ: quod etiam naſturtiũ efficere poteſt. Et gallinæ cerebrum ingenium& memoriã iuuat, adeò ut aliquos qui de- AAgrhrans lirare cœperant, reſipiſcere fecerit. Sed meliſſa præter hæc animi trãquil A uue litatem præſtat,& hilarem non parum curas pellẽdo reddir. Sic à cœna ta,triſtia actur Comeſta ſomnos iucũdos facit, ut caules triſtes,& phaſeli turbulentos, bulenta ficiãt.& allia ac cepæ terribiles. Inde ab his natam opinio nem lamiarum, quæ apio, caſtaneis, fabis, cepis, caulibus, phaſelisq́; uictitantes, uidentur per ſomnum ferri in diuerſas regiones, atque ibi diuerſis modis affici, prout uniuſcuiuſq; fuerit temperies. Iuuantur ergo ad hæcunguento, quo ſe totas perungunt. Conſtat ut creditur puerorum pinguedine è ſepul- chris eruta, ſuccisq́; apij aconitiq́; tum pentaphylli filigineq́;. Incredibi le dictu quanta ſibi uidere perſuadeãt: modoò læta, theatra, uiridaria, pi- ſcationes, ueſtes, ornatus, ſaltationes, formoſos iuuenes, concubitusq́; eius gen eris quales maximè optant:reges quoq;& magiſtratus cum ſa- tellitibus, gloriamq́; omnem ac pompam humani generis, multaq́; alia præclara, uelut& in ſomnijs& picturis quæ maiora ſunt quàm quæ na tura præſtare poſsit. Velut& contraria ratione triſtia, coruos, car- ceres, ſolitudinem, tormenta. Neq; id mirum, quanquam ueneficũ, ad naturales enim cauſas traduci debet. Quandoquidẽ expertus ſim ſępe uulgatũ unguentum quod Populeon à frondibus populi dicit᷑, arterijs vunm pn⸗ pedumac manuũ, quidã etiam dicunt iecori, tum temporũ, in pleriſq; aocanta ſomnũ cõciliare, atq; in horum maxima parte læta oſtendere inſomnia, cœ ſuccus frondiũ nouarũ populi animã exhilaret,& imagines claritate ſua& colore infectas oſtendat. Nullus enim color uiridi lætior. Simili-
ter et in cibis:olera enim pleraq; aut ob tenuitatẽ, uelut meliſſa, aut quia
acria, ut allia, aut quia turbulenta, ut caules, mouẽt inſomnia. Quæcũc;
igit᷑ non concoquunt᷑, ut radices omnes, triſtia mouẽt ſomnia: iucunda
quæ ob tenuitatẽ concoquũtur, ut meliſſa, bugloſſum. Sunt enim quæ-
dam ſomni, quædã inſomniorũ, quædã qualitatũ inſomniorũ, alia ueri-
tatis eorũ cauſæ aut impedimẽta. Cauſæ ſomni ſunt, quæ grauãt caput
et opplẽt:talia aũt frigida et humida, aut immodicè unã ex his qualitatẽ
ſortiunt᷑. Sed quæ ꝓꝑfundos excitare nõ poſſunt ſomnos, inſomnia mo-
uent. Inſomnia enim in leuib. magis fiũt ſomnis. Solanũ& malũ ſpino-
ſum,& quęcunq; multũ uirent, iucũda oſtendũt, ſola braſsica excepta.
At fabæ cum ſiccæ fuerint terribilia. Quæ aũt illinunt᷑, quoniã magis af
ficiũt ſpiritus, magis mouẽt imagines in ſomnis. Ignes faciũ uidere quę
exuſtũ aliquid ſecum habẽt, ut fuligo. Theatra& uiridaria apij ſuccus,
& molliũ herbarũ ac ſplendentiũ. Quæcũq; uerò immodicè ſunt ſicca,
uidere faciunt multa inſomnia, ſed minimè cõſtantia. Reſerũt tamẽ den
tes equi maſculi ſeu collo appendantur ſeu brachio ſiniſtro, eos qui ma- la ſomnia uidere ſunt ſoliti curare. Et qui ob talia per ſomnũ ſurgũt, ſub 4 lata
Lamiacum un-
9 à 4 Skenttan.
illitum ut penetret ſemel in menſe, ad memoriam confirmandam pluri

Amemori , amcon mem Kenanid
dr i aieduh
„Hrmoſosiuuensan egesquoq;& magüe pamhumani genann iris quæ maioraſima: rraria ratione wida dmirum, qu
Quandoquidtcn nàtrondibuspqii
ntiecori, tumtmm
ma parte lœtacfeti mi exhilaret, An- us enimcoloruras
d Kingenim unncſumäche—
Qug igit᷑ arterijs temporũ& manuũ ac pedumillinunt᷑, tum etiã magis
ſit infortuniũ. Sin aũt ob humores fiant, mortẽ aut grauẽ morbũ præſa giũt: horum enim cauſa in corpore eſt. Quòd ſiab aſtris cõtingant, car œer. ceres, iniurias, exilia, iacturamq́; corporis ſignificabunt. Non enim im preſsionis ſignificatũ abſq; imprimẽte caufa. Significatum aũt in homi
uatur ſo mnus. Inſpicere etiã oportet an uiolentũ aliquid turbarit antè
mulæ medulla pota ſtupidum reddat, etſi eſſe poſsit, non tamen apuld
adulteris, hoc eſſe poteſt propter odorem: nam canes, ut omnes norũt,
LIBER DECIMVSOCTAVVS. 501 b lata cauſa liberari. Non paruã ſo mni curam habendã cenſeo, qui pręter- Qui ſurgunt in qᷓ; quòd ſaluti hominis ſit neceſſarius, tertiã ipſius uitæ partẽ occupat. Pnnu ene colli, ubi ſunt quas ſoporarias uocamus, in uaporẽ& halitũ cõuerſa ſta tim occupant ſpiritus acmentẽ, adedò ut etiã per uigilias multa uideri f
cere poſsint. Sicut& fumi quarundã rerum, quæ propiores ſunt uenefi
cio, q́; ſoporiferis. Inſomnia uerò terrifica plerunq; aut antecedunt aut
ſubſequunt᷑ magnas calamitates. Si enim ob memoriã ſubeunt, præceſ- 3 vn error in ſom-
no quid ſignifi-
ne eſt. Si uerò ab anima id eueniat, cõſenſu mouet᷑,& ob id charæ perſo
næ amiſsionẽ declarat. Hæc igitur talia eſſe debent, ut ſomnus ob id ſol uatur: uincit᷑ enim quies tuncab affectu. Aut ſi paulò poſt omnino ſol-
Somniorum ue 1.; 7„ G. rorum cauſæ. animam: ut cibi potus ue copia, aut qualitas praua aut intempeſtiua a
ſumptio: an agitatio corporis magna, aut animi, uelut metus,& maxi-
mè: hæc enim terrores inanes& uanas etiam ſpes excitare ſolent. Atde
ſomniorũ ſignificatis integrè à nobis tractatũ eſt. Vigilias aũt nõ eſt cur Vigilare que ſi doceã facere:nam camphora cum aceto arterijs illita, etſi minus prodeſt oculis, uigilare facit, ut ruta, caſtoreumq́;. Quòd facies illita ſepo urſi, de
clant.
beat intellectum augere, non uidetur habere cauſam, ſi uerum ſit. Sed ꝙ;
Ad prohibendã
me certum eſt. Sed ꝙ ſudor mulæ utero impoſitus, prohibeat concipe- e bnie ron.
re mulierem, hoc ſatis eſt ueriſimile. Sed& ꝙ; oculus canis nigri in ma- cpiat.
nu detentus, prohibeat ne canes latrent, faueatq; non parum fúribus& canes ne ala- trent.
mirum in modum percipiunt odores, quamuis tenuiſsimos. In recenti
igitur oculo, non olim eruto, ſimodò hocuerum eſt, experiri licet.
Ergo omnia talia aliquando quidem operãtur, quandoq; uerd non:
nec rhabarbarum omne, nec ſemper bilem purgat: ut antiquum inane, leue, carioſum in pituitoſo, hyemeq́; admodum frigida: uel in corpore robuſtiore. Quare ergo uis, ut quæ hic dicuntur, nunquam fallãt? cum res omnes mortales errori ſubijciantur:& tamen hæc quæ dixi, uera ſunt uniuerſim, quæq́; ego probaui. Dicunt quòd lapis àcane morſus
in potu ſumptus, facit hominẽ clamare. Igitur ſi clamat, uel cogitur uel uolens facit. Si cogitur, noceat egregiè neceſſe eſt. At nõ dicunt nocere.
Si ſponteè clamat, igitur uel ludit, atq́; ſic experimentũ irridetur. uel ſen ſu caret:igitur adijcere oportet, ebrijs datus: nec ſcio an etiam ſic uerum ſit:attamen nocet,& ad iram prouocat lapis à cane morſus, ſi in potu ſu matur. Sic rectè forſan dicunt, ſpumã cameli in potu datam ebrio, illum
Vi ebrius demo .„—, 1., 4„„.. niacus uidea- reddere dæmoniacũ: immodicè enim ſicca cum ſit, cerebrum iam imbe ir.
Rr 3

502 DE MlIRABILLIBVS
Ouium morbis cille acriter commouet. Ventriculumarietis in aqua& uino coctum, e
arand. pleroſq; ouium morbos ſanare in potu datum, haud immeritò proditũ Arietis eornu eſt, nam ſympathia eſt. Sic& arietis cornu, in ſparagosuerti ſi ſepeliat᷑, inſparagum. ac putreſcat, ta metſi non ſim expertus, multorũ tamen teſtimonio con- credam. Non procul eſt à metamorphoſi hoc: ſed putredo, ut dixi alias,
mater eſt multarum rerum. Idem cornu iuxta ficum ſepultum, eamad-
rardi tetis de- iuuat ad celerem fructuum, ut dicunt, maturatio nem. Teſtis dexter Par
xter maximum di menſes cit, ſi quidaliud. Eiuſdem uerò fel, uenenum eſt præſentaneũ in brouocando quod in in una die occidit. Ita ad ſtranguriam lingua anſeris ebibita mi
menſes.
Eiaſdiem fel ue- rabilis:& illius teſtes, tum leporis uterus, ad generationẽ mirum in mo- nenum præſen⸗ dum ualent: ualet& piſcis qui ſquilla uocatur: quod mihi quandoque Teſango ſucceſsit: oportet autem remota eſſe impedimenta,& purgatũ etiam cor Ad generatio- Pus& uteruũ. Verum ſi nati ſtatim moriantur, neceducari poſſunt, præ nem filiorm. ꝑnans aſsiduè edat oua teſtudinum. Sed ſicotonea prægnans edat fre- Vt nati cqucen quentius, naſcitur puer aut puella ingenioſa induſtriac. Quid mirum, vrfij ngenio nam qui ab ebrijs generantur, aut qui cepas edunt, aut frequentius ieiu ſi procreentur. nantibus, aut nimis ſtudioſis, plerunq; redduntur inſani: nam nutrimẽ
tum cerebri& ſpiritus cumillo, ſi malè afficiantur, tales procreaut, qua-
les fuerint affectus:atq; ita ètriſtibus triſtes, aut ex inuidentibus inuidi
naſcuntur. Arcent igitur cotonea uapores àcerebro: quo fit utinfantis
ſubſtantia cerebri purior reddatur, unde ingeniũ clarius Galeno& me-
cor ſiniæ mul dicis omnibus teſtibus proficiſcitur. Vulgatũ eſt, quòd cor ſimiæ pro- tum confere hibet pulſum cordis,& curat comitiales, augetq́; audaciam& intelle- cordi. id. Sdſi 14. libu k. H. ctum. Quid mirum? quòd ſimilia à ſimilibus egregiè iuuent᷑. Hocenim ventricul con uidemus in uentriculis gallinarum, qui ante cibum aſſumpti, dummo- firmat uentricu do concoquantur, ſunt enim difficiles, mirum in modum confirmant ungline⸗ 2 uentriculum:tale enim cõficitur quod alitur, ut dixi, quale id quod alit. emina p. 4 1. 2.„...— moni multũ vn Aliqua tamen non ſunt ſimilia, ut piri ſemina, quæ ſunt pulmoni cõmo ferut. da non parum, ut Symeonrefert. cor ſimiæ ſun- Sed ad ſimiæ cor reuertor: hocdicunt dormienti ſuppoſitũ, feras per
Pta, a ſomnũoſtendere. Ericij terreſtris cinis fiſtulas& omnia ulcęra ſiccat: vuere fer.& ipſe eſus conſumit humidum membrorum ſuperfluum: præcipuèua Erici ſeu Erina lent illius iecur& renes, hocq́; receptum eſt à medicis. Ad illius pingue
cet ues. dinem pulices congregari aiunt. Inueni ad hirci ſanguinem in fouea po
ſitum congregari pulices, nec eſſet mirum: nam ſiillis dulcior uideatur,
cimices ad ge- adillum uenient. Sciebam olim, ſedoblitus ſum, pinguedinẽ, quæ illita nus pinguecimis ligneo orbi, cimices omnes ad ſe trahebat. Vnde infixo gladio, præcan gregaug. tare cos ille fingebat, cum tamen ad alimentũ, non aduerba, accurrant. Mirum erat uidere orbem illum cimicibus contectum, ut uix lignii uide
ri poſſet. Talia proculdubio& ſunt,& eſſe neceſſe eſt, ſed ut ſciant᷑ opor
rormicis arcen tet. Cor uiſpertilionis prohibere exitũ formicarũ affrmant, ſed ſulphur ds. illas prohibet credo odoris magnitudine& prauitate. Nihil, ut exper tus ſum, in arboribus aqua tutius: circundant᷑ cera, illa aqua im Pte Ari⸗ b ſtoteles

umarietis ina uchmm au LIBER DECIMVSOCTAVVS. 503 cornu in ſpara mee àA ſtoteles tradit illas arceri origano cum ſuphure mixto: nam hoc ration i Li4de hiſto- dus multori undn congruit, quoniam utrunq; uehementer& grauiter olet,& ipſe teſtis di uneina Kap⸗ phoübocſat a gnus eſt cui fides habeatur. Necq; mirum uideri debet, quòd corium cal- podagre dolori ornu Vendcn canei dextri uulturis ſuper pedem dextrũ,& ſiniſtri ſu per ſiniſtrum Po bus. tmaturation güd dhgrici, leuare poſsit dolores Sicut& umbilicus infantis, qui præciſus Adpecfwau⸗ wwerdfeluen e lch eſt dum naſcitur, in argẽteo annulo geſtatus ut carnẽ tangeret, multis b — mch meuidente profuit coli doloribus paratis, ut hoc præſidio integra uale ng tudine per multos annos fruerentur: forſan illis profuit fides, namom-
treruadgenemton nibus contingere hoc minimè credendum eſt, ut ſuperius oſtendi. Uhuocaur: 4 Dubia ſemper fuit eorum quæ ſuſpenduntur, atq; ſuſpecta utilitas: inpedmenn,Re iactura non adeò. Ad podagras maſculæ pæoniæ radicem prægran-
ntur necedu, dem plenilunij die collectam, colloq́; ſuſpenſam, utiliſsimam expertus . dedſcotne, eſt amicus noſter: non tamen auſim dicere omnibus proſu turã. Atex ngenioſ. ndufts corporibus noſtris multa ſimi poſſuntob ſympathiã fida. Mumia o- Mumia quiiſt quicepascdum utae lim concretus erat ſanguis corporum gyp tiorum, myrrha, aloe, at- Incg mädunturi due alijs odoribus cõdirorum, qualia ſunt caſsia, amomum. Hoc medi-. wilafRcandur n camenti genus undecunq; ſanguis flueret. 8 ad confracta colliſac; ui- nale ancanunr, n ſcera, utiliſsimum erat. Adeò reclamarũt quibus mores cum literis Grę tnilies auterimn corum placent, ut malint ægros perire, quàm auxilijs quæ illi nõ cogno aporesacenbem uerintuti, utuſus eius exoleuerit. Auxitq́; contemptum, quòd nũc fru-
unde ingenũchms
ſta deferant᷑ cadauerũ quæ in mari rubro ob uentorũ calorẽ ac ſiccitatẽ,
r. Vulgatũcſt, qi B tum regionis æſtum, in nauib: mortuorũ ac ſiccatorũ, ad nos, tum eoruũ
utiales, augetq;
ſmilibus egregts quiante cbunta cles, mirum inus uodalitur, ut diun
4
iri ſemina, quæt
cunt dormiemiff dnis fiſtulas Aomm
loblitus ſum pig&i 9
4½
„. no ndeim bedet dnau
qui in arena ſuffocati ſunt, pro mumia deferunt᷑. Quanquã nec hoc ge
nus mumiæ inutile ſit medicamentũ ad ſiſtendum ſanguinem, modò Io
co applicetur, tametſi ſœdum& triſte. Horret enim omne ſimile maxi
me ſimile cum corruptum eſt: ut canes canũ corpora plus quàm homi- num uel luporum, boum autem& ouium edunt. Hinc natum cõcilian- di odium aut amoris ueneficium. Verum ut mirabiliũ effectuum gene- ra per capita di ſtinguam, ſeptem modis mirabilia contin gunt: aut natu
ra, aut corporis uiribus, aut ingenij, aut proprietate, aut uiribus certis
ſed eximijs, aut quia occulta ſit cauſa, induſtria, uel ſimpliciter. Proprie
tatum quidem& corporis uirium,& occultatæ per induſtriam cauſæ,
exẽpla plurima poſui cum de Damauto& Turcis funambulis, ac dum lupi hiſtoriam texerem. Quæ uerd maniſeſtis uiribus agunt, ſed egre-
gijs, exemplo radicis pæoniæ pateſeci. Eorum quæ ſimpliciter cauſam ignotam habent multa poſt hæc exempla ſubijciam: nam ad præcanta
tiones genus hoc pertinet: uelut ueneficia, partim quidẽ ad quartũ, par tim ad quintum, partim etiam ad ſeptimum genus pertinẽt. Reliquum
eſt ut mirabilium quænatura contingunt, quæq́; ingenij uiribus maxi
mis fiunt, mentionem fubijciam. Naturæ quidem multa hucuſq; narra- uimus exempla, ſed quæ ad monſtra pertinẽt non iam defectu artificis, ſed ipſius induſtria, unum fuit quod Conrado Geſnero autore inuen- Ionſtrum mi- tum eſt corpore toto humano ac facie, niſi quòd pedibus eſſet& ungui ralic.

504 DE MIRABILIBV S
bus aquilinis, ac mutum, anno ſalutis MDXXXI.in ſaltu Hamesber- c
gio Miſnię, ſubflauum, barbatum,& quaſi pilis criſtam reſerebat. Dor
ſi ſumma parte& ſylueſtri crurũ, quę illi humana erant,& brachiorum
ſolum piloſum, pronum& caudatum. Quid aliud dicere poſſes quàm expoſitum infantem, nullo doctore factum quadrupedem? Inde neclo-
qui didiciſſe, creuiſſeq́; ungues, ferarum in modum, cæterac quæ loco-
rum cogit aſperitas. Nutritum feræ indulgẽtia, qualiſcunq; fuerit, inde agreſtibus fructibus, abditum ſpeluncis, fati ui ac robore natiuo potius
uixiſſe quàm ratio ne ulla. Sic etiã Alberti magni tempore captos duos maſculum fœminamq́; in Germaniæ lucis homines, ut ita dicam, qua- drupedes. Rara ſunt hæc, raras ob cauſas. Et quæ his miranda uidentur hacratione alijs non ſunt. Ne quis culpæ tribuat, quod nos non ignora
mus. Ingenij uerò mirabilis tria exempla ſubijcere ſufficiet. Vnum, in
quo quod quæſitũ eſt aſſequimur. Secundum, in quo licet ſemper pro-
ficere, non tamen unquã ad exactam notitiam peruenire. Tertium, qͥd
Nauim quomo ſupra humanas uires eſt, neceſſeq́; fuit nõ obſcure labi. Primũ igit᷑ eſt, 40 gant daſhan cùum uelut in artificioſis currũ aut nauim facere uolumus, quæ quot N. loſtram epre Paſſuũ exegerit nos doceat. Rota cuius ambitus ſit pedũ duodecim cum bendamu. dimidio: atq́; tympanũ circa axem cum denticulo, qui ubi rota uerſa fue rit rotæ occurrens cccc. dentiũ, unũ ex illis transferat. Ita perfectis cccc. reuolutionibus rotæ primę, v. M. pedum exacti erunt paſſus M. Vbiue
rò rota hęc conuerſa fuerit altero denticulo detegat modiolum, ex quo
lapis in ſubiectum uas æneum excidat, ut ſono& numero lapillorum
M. paſſuum multitudinem oſtendat. Aut uerſo indice indicabit in alia
rota paſſuũ N. Ita in artificioſis, ut Vitruuius docet, facile eſt adexactã
rerum cognitionem peruenire. Sedin contemplationibus exemplum
erit. Vt in cœleſtibus, quæ circulis hicdemonſtrantur,& in proportio
nibus ſphæralium circulorum per ſinus exactiſsimè demonſtratis. Pro Meteoroſeopiuũ priè autem, ut cum per meteoroſcopium cognita loci diſtantia, ſcimus illius longitudinem ac latitudinem: uel cognita diſtantia& latitudine, longitudinem cognoſcimus. Sit igitur Meridiei circulus A E B F., fixus
ſuper pede AM. In eo poli fingantur k E,& uer- A tex tuus E. Alius circulus immobilis æquino- 1 ctij ACBD, fixus ſuper pedem àA N,& adrectos — 1 angulos ſecans priorem circulum AKB F. Sita- * △‿ lius circulus FGkH per polos,& in ipſis polisE — 1—☚& k per paxillos uerſatilis. Alius etiam in uerti 4 7 ce paxillis uerſatilis CE DL. Sit igitur diſtantia X 1 EN nota rectac;, numerentur autem diuiſis ſin , gulis circulis ex his in partester mille ſexcẽtas,
3 partesillæ in CE Dper E N,& conſtituatur CN — M Dſuper uiam rectam ex ciuitate tua in Nlocum, & ubi punctus X cadit ducatur G kHF circulus mobilis

KXXILin
Amnotitiamperuen, cp tuitnöobſcurehbi- mauimſaccreuolum cuius ambiuss ſttpei ncum denucilo qui nüex illis transſerul pedumenctiemm denticulo detegttu ccidat, ut ſono Am dat. Autuerſointi Vuruuius docui Sedin contemplz shicdemonſtra
.C
ctitn A mobilis meridiei, habebis igitur per arcum K N˖latitudinem loci ſeu po
ræ,& minor circunſcriptæ. De inſcripta patet
LIBER DECIMVSOCTAVVS.
505
li eleuationem,& per G C differentiam longitudinis loci R Atua urbe: cumq́; longitudo urbis tuæ iam nota ſit, erit& longitudo N. Quòdſial
titudo N nota fuerit,& iter rectum E N△, circunductis circulis CE D& GN H, donec occurrant extrema arcuum E N. diſtantiæ rectæ,& kNno tæ altitudinis loci X in unũ, fiet arcus tunc G C notus, differentia ſœilicet
Quomodo uiæ diſtantia coęne ta locorũ lonęi tudo& latitu- do cognoſcatur
longitudinis loci N à patria tua. Manifeſtum eſt autem quòdcontraria
ratione habitis longitudinibus et latitudinibus locorum, diſtantia quo que cognita erit. Quòd ſi uelis ut inſtrumentum unicuiq; ſeruiat regio- ni, facies paxillos E L mobiles in circulo meridiei, RXBF, ut ſub quacun
que altitudine collocari uertex tuus poſsit. Porrò diuiſionesin ſingulas
denas conſpicuè,& in quinas minus, inde in quinquagenas aureo colo-
re ut diſtinguantur diligẽter, uelut in ſtateris. Numerus autem neceſſa- rius nõ eſt, quia ubiq; principium ſtatuere oportet. A ſſequimur etiam & iſta demonſtratione, ſed difficiliori modo: atq; hæc ad amuſsimom- nia. Quòduerò ſemper licet melius aſſequi, eſt Pp portio periferiæ circuli ad diametrum, ab Archi- ☚ mede mirabili ingenio inuenta: quę cum facillima/ ſit, am quatuor uerbis ſubſcribere placuit. Trib./ indiget illa ſuppoſitis:primum, quòd circuli peri feria maior eſt aggregato laterum inſcriptæ figu-
G S
ex rectæ lineæ diffinitione: de circunſcripta, licet apud aliquos uideat᷑ per ſe manifeſtum, A nobis ta k. men in libris elementorum per antiparalogiſmũ
—
demonſtratur. Secundum eſt, quòd nota quacunq; linea in circulo col-
Quomodo ſciæ
mus proportio
nẽ periftriæ cir culi ad diame- trum.
5
locata, illius arcus per medium diuiſi linea recta ſubtenſa cognita erit.
Hæclicet à Ptolemęo demonſtretur, ut tamen quiſq; rationem habeat
inueniẽdæ propoſitæ proportionis, duobus uerbis rem cum operatio-
ne declarabo. Sit àA B nota in proportione ad B C,& diuidatur arcus A B per æqualia in D,& ducatur à D, dico eam eſſe notam. Nam ducta D C K, erit ex demonſtratis ab Euclide E A media proportione inter kE
& ED,& quadratum D Aæquale quadratis A E& E D. Per quintami- gitur ſecundi elementorũ Euclidis detraham quadratum A E notum, quia A E eſt dimidium AB ex quadrato c Dcognito,& relinquatur qua
dratum CE cognitum:igitur C E. Quare detracta c E ex C D, relinque tur ED cognita. Iungam igitur quadrata A E& E D,& per penultimã
primi elementorum habebo quadratum à D cognitum. Tertium ſup- poſitum eſt, quòd cognito latere figuræ inſcriptæ circulo cognoſcam & latus circunſcribentis. Hoc licet colligatur ab Euclide in quarto ele-
mentorum, ut tamen habeamus demonſtrationem cum operatione, u-
no eam uerbo hic ſubiungam. Sit latus A B inſcriptæ figuræ,& F G cir-
3 3 2.... e 5. Z
cunſcriptæ, ſub eodem enim angulo continentur centri, ducanturq́; A b 88

506 DE MIRABILIBVS
F& CBG. Quia igitur nota eſt à B, nota eſt AE, ideoq́; kE& ED, utde G. 4 monſtratũ eſt. Sed ut œ E ad CD, ita AB ad F G. Ducta igitur ABinc p,
& qd producit᷑ diuiſo per c E, exit y cognita. Suppoſito igitur AB la tere hexagoni, q&d per demo nſtrata ab Euclide eſt æquale dimidio dia-
metri, per ſecundũ ſuppoſitũ habebo latus figuræ duodecim baſiũ,&
per eandẽ figuræ xxiii baſiũ, inde«lviij. inde xcvi. inde cxcij.& ccclxx
xiiij.& dcclxviij.& poſſum, ꝓœedere abſq; errore, imò abſq; extractiõe b radicũ. Sit igit᷑ gratia exempli ſtatus in latere figurę dcclxviij laterũ, ha
b bebo igit᷑ per tertiũ ſuppoſitũ latus figurę declxviij circũſcriptæ: duces utrunq; per numerũ laterũ, id eſt, per dcclxviij.& habebis ambitũ inte
rioris& exterioris figuræ& proportionẽ illorum ad diametrũ circuli. Sed periferia circuli maior eſt ambitu inſcriptæ figuræ,& minor circũ- ſcriptæ, ex primo ſuppoſito igit habebo proportionẽ periferiæ circuli
ad diametruũ, inter quas proportiones debẽt collocari,& tamẽ nunquã
ad perfectã cognitio nẽ& metã peruenire poteſt. Ex quo patet, Archi- medem non indiguiſſe inuentis à Ptolemæo, nec tabulis ſinuũ, exquiſi tiusq́; ac purius ſine illis ᷓ;ᷓ cum illis geometrã ad hanc cognitionẽ poſ- ſe peruenire. Verùm quod nõ licet aſſequi eſt deſcriptio ſphæræ in pla gphæra quomo 10 abſq; maximo errore. Partem inquam docet Ptolemæus deſcribere
———
—
do in plano de- AIn. ſcribi poßit. quartæ parti ſatis proximam: at de tota oportet primum ſupponere, ne
ceſſarium fore ut quæ iuncta ſunt, maximè diſtẽt. Si cum hocin partes
diuiſam deſcribereuolueris, iam hoc te ſuperius docui fermè abſq; erro D 3*
re ullo. Sed ſi iunctam totam atq; continuam, ſupponemus à B à polo
1 ad polum rectam,& ei æqualem D,& aliam
- 4. vquoch ei æqualem C E in directum iunctam,
& erit E D dupla àA B. Diuidemus C D& GE
binqußima. quòd proportio periferiæ circuli ad ſuam diametrum, eſt propinquiſsi ma ei quæ eſt xlvij. ad xv. ſaltem in facilibus numeris: igitur poſita peri feria circuli ccclx. ut à Ptolemæo ſupponitur, eſt diameter earundẽ par-
tium cxv. nam diſcrimen eſt exiguum. Ptolemæus autem ponit cxx. Quæres igitur in tabula de arcu& chorda, arcũ qui ſit ſeſquitertius ſuæ rectę, detracta parte uigeſimaquarta,& illius rectam abſq; diminutio- ne illa accipies. Diuide igitur ꝶ G in totidem partes,& iuxta has aſſume b duas lineas quæ ſint lx. ex quibus& F G triangulo facto conum habebis pro centro. Ducta igitur F H G, æqualem,& ſuper eadem ſemidiame- tro deſcribes ſuper x punctum medium àA B, quæ ſit L k MI, ità ut dimi- b dium eius utrinq; promineat: inde accepta parallelorum circulorumta
AT„ ⸗
per æqualia in partes quatuor, ut ſit E ỹ una
K uarta pars E C.& D G quarta pars C D,& du
1 g 1 95 8. 3 3. reeſh,eehe vſ Acemus arcum FH G æqualem E D. Quod ſic proporlio pro- 81 faciemus: conſtat enim ex demonſtratis hic, V
bula, deſcribes unumquenq; circulorum ſuper eodem centro in debita b diſtantia citra& ultra L k N,& cum debita magnitudine, extendendo os
*

echercolbangs ruennepotelt. Lrqun Prolemxo, nec thdeh s gromeräad hnca e aſſequicſt deſcnpi nquam docet Piim tota oportetprim maxime diſtẽt. dia octe ſuperius doai continuam, ſuppen urectam,& eixqu rqualem c kinta P duph A8.DN alia in partes qu us EC.& DG s
cum F H G xquse
conſtat enim ai dſuamdiametrumf
ppomtune um. Prolemxus—
chorda, arcu jui Ki 62, A illius rctam. 1
LIBER DECIMVSOCTAVVsS. 507
A eos qui proximiores ſunt L kæ ultra lineas quæ àcentro cõmuni proue nirent ad L&. Et quantò paralleli erunt frequẽtiores, eò exactior e-
rit complanatio. Inde diuides unumquenq; circulorũ in partes ccclx. & per illas duces lineas meridianorum loco à polo ad polum, quę neq; rectæ erũt, nec circulorum portiones, ſed iuxta ſymmetriam oculi& in- clinationum ducendæ erunt. Hicigitur habebis longitudinem latitu- dini duplam, ut in globi ſuperficie,& diſtantiam circulorum ſeruatam. Meridiani etiam non niſi ob obliquitatem maiores uidebuntur, quàm eſſe debeant. Quamobrẽ id genus translationis è figura rotunda in pla- nam, uidetur omnium eſſe præſtantiſsimum: quod& cœlo& terrę de-
ſcribendæ cõmune noſtrũ inuentũ eſt. Verum ut dixi quiſpiam forſan
hæc taliaq́; in numero mirabiliũ habenda nõ cenſebit, ſed ueneficia tan tum aliaq́; his ſimilia. Porrò ueneficiorũ genera quatuor ſunt: in inani
matis, in plantis, in animalib.& hominibus. In hominibus autẽ ſpecies
ſunt undecimt alia enim amorem cõciliant, alia odium ſerunt, quædam tabefaciunt, alia prorſus occidunt, alia rurſus ueternũ prouocant, alia faciunt diuinare, quædã morbos curant, quædã impotentes ad Vene-
rem faciunt, quædã augent felicitatẽ, quædã omnino infelicia, alia men
tem mouent. Quæ mentem mouent, rurſus ſeptem ſunt ſpecierum:alia
tem aut dæmonas pertinere ſæpius uidentur: nonnunquã tamen adue neficia. Sunt& quæ ſtuporẽ inducant non ſolum in animis hominum, ſed& in corporibus, ut alij mentẽ immotã habeãt, alij cruciatus nõ ſen-
Veneficiorum genera& ſbe⸗ cies.
enim terrorem, alia audaciam, quædam mœrorẽ, quædam inſaniã exci tant: alia ſpectra uideri per ſomnum faciũt, aut etiam uerè,& dum uigi- B lant. Sed quæcunq; dum uigilant ſpectra uideri faciũt, ad ludicramar-
tiant. Cauſæ horum ſunt quatuor: uires manifeſtæ rerum,& occultæ,
& fides, atq; id quod nobis ignotum eſt, ſeu Dæmones, ſeu inferi, ſeu aliquid melius atque præſtantius. Materia aũt in cibis, potibus, ſuſpen ſione, luminibus, ſuffitis, lectulis, tactu, uerbis, præliminaribus figuris & notis quas characteres uocant: immolationibus, mentis concuſsioni bus, ſponſionibus, homicidijs, pompis ſacris atq; prophanis, alijsq́; in- numeris quæ recitare longum eſſet. Horum minima pars licita eſt, ſcili- cet quæ bonum habent finem,& uel naturæ uiribus innititur, aut ſim- plici ſupplicationi. Aliorum exempla ſubijciam, ut intelligãt homines
quàm parum fidei his talibusq́; ſit habendum: nam nullũ horum quæ naturali ſubiecto carent, perpetuum eſt, frequentiusq́; fallit quàm effi-
ciat. Quòd ſi beneficio fidei efficiat, nonne impuriſsimi eſt hominis at- que ingratiſsimi, uti munere eius qui dedit, aduerſus eũ qui dedit? Vtq́; ſciant homines, etiam ſi ſuccedant pro uotis malè quæſita, quàm parum utilitatis ſint allatura. Neque enim talibus ditari magis contingit quàm mercaturam exercendo, aut ſapere, quàm ſtudendo, uel in arte militari facilius euadere glorioſum, quàm ſtrenuis factis. Quinimò horum om- nium uita plerunq; flagitioſa& calamitoſa, fama cõtaminata, exiſtima- 88 2
Veneficiorum materia«
Veneficorum
uita e mors in
Felix.

508 DE MIRABILIBV S
tio contẽpta, finisq́; miſerrimus. Quis magis talia profeſſus noſtris tem e, poribus uno Cornelio Agrippa, cuius omnes nouerunt caſus, uitam, paupertatẽ, interitũ. Et inter principes Ludouicus Sfortia ſolus inter ſuæ familiæ, mortuus miſerrimè in carceribus. Et patruelis eius Lau- denſis Epiſcopus, dum talibus operam dat, uix credi poteſt,& ipſe ino pia mortuus eſt, cum tamẽ eſſet illuſtri ſanguine,& ut dixi Epiſcopus. Nam horum tritiſsimæ ſunt opes, ac reditus ſecuriſsimi. Quis Martino
ſeptimo Pontiſice magis his delectabatur, cum librum etiamut fertur
harũ ſuiperſtitio nũ in ſinu ferret?cui inter pauciſsimos, rariſsimo exem-
plo, contigit à Concilio Pontificia dignitate exui. Demũ illuderit com-
modi mortalibus talia recitanti, ut qui non probant, tuti ſintab horum ſcelere:ſciantq́; quę ad mitti oporteat, quæq́; uitari. Multi enim aded ti
midi& ſuperſtitioſi euadunt, ut dum uitare ſtudent quæ uitanda non
ſunt, fuga uana ſuperſtitionis ſuperſtitioſi fũůt. Superſtitio enim fit nõ
ſolum cùm facimus quæ non ſunt facienda, ſed etiam cum quæ uitanda
non ſunt uitamus. Olim magis uiguerũt hæ artes nondum nobis orto
uero Chriſti lumine: ſed quàm parum ualerent, oſtendit inuentor ipſe
Zorouſtes uene Zoroaſtes, regno ſimulà Cyro Cambyſis& uita ſpoliatus. Recitat e⸗ feihzun uuen nim Pauſanias, uidiſſe ſe in oppidulo Pioniæ Myſiæ iuxta Caycũ, dum pionis tumui Pioni(ex Herculis hic fuit deſcendentibus) oppidi conditori ſacrifica mirum. rent, è ſepulchro Pionis fumum exhalaſſe. Quod ſi non dolo factum fuit, quis prohibet, ſub ara ſuppoſito canali ad ſepulchrum tendente, at-
que in canalis origine, bitumine ac ſtyrace aut thure reue aliá; quæ
in altari adoletur, uel aquarũ exemplo, uel Heronis dum ſacrificio ſpon
tè portas templi aperiri docet, fumum erumpereè tumulos ſed& alia na
turali ratione abſque dolo conſtare potuit. Vidit& in Hypoepis Hie-
cineru ſponte rocæſaré; Lydię urbibus, cinerẽ in ara nõ alij colore ſimilem, qui cum ſe accendentis barbaricis precibus effuſis arid orum lignorũ ſtrue ſuper condita, flam unn ant⸗ mam ſemper emitteret, lignaq́; ſuperimpoſita abſumeret. Potuit pri- mum id multis modis dolo fieri: uel ſi ara caluerit, aut ſi inſpuerit, non-
ne calx aqua accenditur? Et nos lapidẽ infrà fabricare docebimus, qui
humido quocunque accenditur. Quid aliud maius argumentum quòd
uis in cinere eſſet potius quàm uerbis, quàm color cineris à cinere alie-
nus cùm tot modis præſtigias has facere liceat, non eſt quòd laborem.
ihae uentoſ Nã& in cinere latere potuitignis, uelut in fuligine ſolet, cum exiguus ſtendo. eſt. Non eiuſmodi eſt quod recitat ille idem dicens: In Methonis agro cum Africus uentus uitium germina excutere ſoleret, gallum alisalbis
duo altrinſecus tenentes diſcerpebant, cum fruſtoq́; circuncurrentes ui
tes ex aduerſo donec denud coirẽt unà, ſepeliebant, gallũ uentusq́; ceſſa
bat. Hic perſuaſio primùum ad decipiẽdum multum poteſt, tum magis
ſià religione foueatur. Deinde uentorum in quibuſdã locis breues ſunt
admodum flatus, rariſsimè longi. Potuit aliquid forſan fides, quæ cum
genijs ipſis coniũcta eſt: autres ipſa naturali aliqua abdita cauſa, aut dæ-
b. mon,
☛—— 2—
————
.—————
25

LIBER DECIMVSOCTAVVS. 509 mon, qui cum aereus ſit, nulli magis quaàm aeri imperat. Vnde tẽpeſta- tes, dum adiurantur, exoriri ſolent. Multa etiam in his contingunt qua ſiſint, quæ nõ ſunt. Illud admirabilius quod in Heraclea Elidis Pelopo Equus æneus neſi prouincia equum æneum fuiſſe narrat in loco cui nomẽ erat Quial- quem alij inire ten, cauda præciſa,& alioquin haud for moſum, quem alij equi inire co- ⁰ffiicbant.
Tunonprobam miid
- Sfutate exui. DVemn,
narentur, adeoq́; peruicaci ſtudio, ut ob æris leuitatem dilabentibus re
petito aſcenſu ungulæ frangerentur, donec fuſtibus abigerentur. Hin-
niebant uelut reperta equa,& e multis ſtatuis hanc uexabant, alijs inta- ctis. Obijciat hic nobis forſan illud poeticum, Quicquid Græcia men
dax Mandat in hiſtorijs, me adducere, ut quorundam more implea
at, qurcy uitar ürs tur liber, ſi nõ poteſt ab ſolui. Sed ab hac labe Pauſaniam immunemin- lant uenio non minusquammlaorumquenqluä:a hixeninrqurruidigtem. rſtiioſifũt. du 8* porum noſtrorum obſeruatio hiſtoriam comprobat. Quidin Xeno- Haciend ſcd Gu phonte, quid in I. hucydide abſurdum? Vitiauit Herodotus alijq; com Luerüthene e plures græcam hiſtoriæ fidem: ſed adulterina à legitimis nemo eſt qui
5 LS Noncdn
wum ualerent oſte
unbyſis& nitaſpolal
lo Pionie Myſtrim lentibus) oppidicn chalaſſe. Quodüm
dignoſcere non queat. Arte igitur equum fabrefactum conſtat, eaq́; na turali, non dæmonum auxilio, quiſquis fuit opifex: ſeu immixto, quod
quidam uolunt, hippomane, ſeu ſanguine menſtruo equæ, aut illius po tius ſemine, aliõue philtro, quodin furorem Veneris equos agat, non
admiror multum. Illud magis me detinet, quòd cum æri fuſo hæc immi
xta ſint, non amiſerint uires,& exuſta nidorem fu mi non ueneficij reti-
dennaliad ſepuca G nuerint. Deinde, etiã ſi retinere potuiſſent, quomodo tandiu& tot per c ſtyrace aut thun annos? Aut ſi nõ omnino æri immixta fuere philtra, quomodo nõ com
Nlo, uel Heronisdat
merumperee—
potuit. Viditaes
aranõalij colou
putruerint. Veriſimile eſt equorum ſemenabditum uiſceribus, immi- xtumq́; lachrymæ haud putredini obnoxiæ, foraminibus quibuſdam
relictis: aut etiam prius excoctum, ne rancidum fieret, incitaſſe equos, præſertim forma adiuuante. Nam equi obtuſa acie uidendi, etiam pictis equis quandoque hinnierunt, quid mirum eſt à ſtatua& odore dece-
nugnoruſtruet 4 pptos? At æneam deprehenderant: tunc iam concitato furore teneban- erimpolita ablunr tcur,& ungula qua ſtatuam premunt ſenſus omnino expers eſt,& odor aracaluertant cum formaadhuc urget. Neq; eſt quod de ſexu mireris:equi enim odo- idẽ infrà fabrtar re non uiſu ſexum diſtinguunt. Placuit artifici, ſeu ut magis mirum ui-
uidaliud maius aſd 1 8, quum colof 19
deretur, ſeu quòd mores, ut Affranius, arte proderet ſua, ſexũ mutare: quandoquidem ad opus ipſum& præſtigias hoc nihil faceret. Faciebat
accreliccat, nonckite forſan non parum caudam ſuſtuliſſe e, ut odor magis concitaret ecuos.
clutin fuligineſclc, Quid referam de his quos carminibus referunt apud Sueuos glaciem
er dicens: llle conecitatam reprimere? Hæc maiora ſunt fide. Alij aſtris hæc tribuunt. — b ſ leret, u Narrat lIoannes Leo, in cacumine arcis Marrochi tria eſſe aurea Pomaa Poma aurea exutctee, amn ponderis librarum Mcccl. quę multi reges neceſsitate compulſi dum au Marochiin- nt, cum muftos ii ſferre tentaſſent, ſemper infelicibus caſibus funt impediti. Referunt con- Lio ahai ſepelie buns e flata fuiſſe precio monilium gemmarumq&; uxoris regis lacob Almanſo
jẽdum mulmmfis ris,& ſiderum cõcordi poteſtate, tum præcantationibus munita aduer
umin aubt insf ſus eos qui illa auferre deſtinaſſent. Quòd ſiibi aurum eſt, non ſuppoſi- uutaliquid— bdiuo nt. 88 z

9 3 3 2 —. 3 8“ 4 1 4 7 —“““ 4“— 5“— 8 3* 3“ 2“ 4“ ——— 8*. 3 13 K—“ — 4—— 4 B eaee
510 DE MTIRABILIBVS
tum clandeſtinè à Principibus metalſum aliud, conſtante ob uulgi me- o 49
tum fama, ad ea quæ de Hermionis monili ſuperius ſcripta ſunt ratio
Na admirabi transferenda erit. Idem narrat in Feſſa,(urbs eſt nobiliſsima Africæ, ſi 1 Chairum excipias) figuris quibuſdam in arena factis uates ita res ada- muſsim prædicere, ut qui experiuntur ſtupeant. Refert Matthiolus me
gerpentum uul dicus, iuxta Ro mam Eremitam ſenem fuiſſe, ad quem multi ueniebant ne,an apre eorum nomine qui à ſerpentibus eſſent uulnerati. Eremitam ſolitumin H e terrogare nuncium an uellet curam pro infirmo ipſe ſuſcipere: nuncio affirmante, iubebat nudum pedemin terra firmare, quem cultelli cir- cunſcribebatacie, inde amoto pede hæc uerba inſcribebat: CARRO CA
RVZE SANVM REDVCERE PVTA SANVM EMANVEL PA- RACLET VS, acie eiuſdem cultelli: quæ eodem cultello eradebat ita ut
ne ueſtigiũ ſupereſſet. Hanc totam terram in paropſidem aqua plenam imponebat, eò relinquẽs donec tota ſubſideret: quam poſtmodum ex-
colatam nuncij camiſia, bibendam eidem propinabat,& confeſtim ab-
ſens æger curabatur. Imodò tu,& huius facti redde rationem. Ridebis forſan:& ego inaudita ſcribo, fides ſit apud autorem. Sed cum illud me-
cura prodigio cum reputo, quod filio Hieronymi Legnani in urbe noſtra cõtigit, non ſafuj nierony poſſum non admirari. Laborabat me præſente abſceſſu inter pectinem ma Teenan.& umbilicum, qui cum eſſet maximus, ubi perueniſſet ad ulcus, ab om nibus egregijs chirurgis deſperata ſalute, cum puer eſſet annorũ octo,
& ut dicebant, etiam fæces per umbilicum exire cupiſſent, quod tamen
ego nõ uidi,& ad ſummam deductus tabem, in manus incidit cuiuſdam
Antonij ex oppido Gallarate, qui aqua putei cum quibuſdã uerbis per
os& ſuper uulnus exhibita curauit illum: cumq́; ego poſt aliquot men
ſes inuiſerem matrem ægrotantẽ, huncq́; mortuũ exiſtimarem, occur-
rit hic puer monſtro ſimilis, qui præ morbi magnitudine adeò curuus
remanſit, ut pectus caputq́; ſolo æquidiſtent, ſormã nactus erecti gno- mmonis, uiuitq́; ſic miſer iſte puer quamuis nobilis: nã pater tabellio eſt wmem⸗ ihaf,& cauſidicus egregius. Talia certe magna admiratione digna ſunt: at ꝙ „ omodo eura conſitta hellebori radix nigri inter carnẽ& pellem iumenti quod uipe- praſtigioſa ſa- ramomorderit, ſanare ipſum poſsit, etſi dignum ſit admiratione,& ad Kze utur. magiam potius quàm ad ueterinariam pertineat, euidentem tamen ha- bet rationem. Nam uim attrahendi cum egregiam habeat, undique ſpar
ſas ueneni uires auocatà corde ad contraria arteriarũ ora. Omnis enim
arteria ſenſibilis, præter eam quæ eſt in pulmonibus, os unumincorde habet, aliud ſub cute. Simili ratione alia mentem turbant, utuini fæx,
Seſ nunie Apollinaris herba,& tithymali radix, pręcipuè cypariſſij. Et obidaues excutiant. ð piſces& quæcunq; cerebrum habent imbecille, mente propria excu- b tiuntur. Imbecille enim cerebrum habent alia ob paruitatem, ut aues: a-
lia ob frigiditatem, ut piſces: alia ob imperſectionem, ut mures accuni- culi:unde ſi cuniculũ uel leui palmæ ictu in parte capitis poſteriore per-
cutias, ſubitò moritur. At hominibus uix talia ſufficiũt. Sed quæ ueter-
8. num
D 39
—— ͦ——

aqua putei cumm
tillum cu mcß
nuncq; moruuũci
ſucco coacto uini fæce& zibeto, ſomnũ dulcẽ& ubertim cõciliare po-
B ꝙplebeius eſſet, copioſo illito intus opio extinctus eſt. Nam calor galeę tum ſpiritus hauſerãt quicquid halitus pernicioſi intra caſsidẽ contine-
materiam tam grauis ac conſtantis ſomni præbere poſſent. At ſi modi- hominibus 9 4 ciunt, grauiter
cur oleant.
Quamobrẽ qui talia exhibẽt, nõ minus q́; qui uenenũ, ſupplicio digni ſunt. Exhibent aũt plerunq; ob adulteria patranda. Sed licet etiã ueter-
num exteriorib. odorib. prouocare, quoties quę tenuiſsima ſunt ſopo⸗ riferis miſcent᷑. Hæc aũtad uigilias pellendas ſtudioſorũ: ſtudioſtenim
maximè,& ſenes, uigilijs uexant᷑. Pomũ igitur ex opio& mandragoræ Pomaum prouo — ocans ſomnum. teſt. At rurſus bona in mala uerti cõſueuere. Quidã cum in certamine Opio caßidi equeſtri Patauij uictor extitiſſet, depoſita galea ut reſpiraret, ab inuidis, eer enet Shue tis illito equer extinclus.
bat᷑. Calore aũt uenarũ oſoula omnia patebant, unde ſtatim receptus in-
tra penetralia hominẽ ſtrangulauit. Tantum poteſt uirtus perſæpe ad— mortẽ aſciſcendã, quantũ nec crimen. Forſan nõ docenda talia quiſquã venrfeie zu⸗ dicet. Sed maius in his eſt auxilij præcauere docendo, qᷓ; periculũ decla&x que non. rando. Nam qui talia facturus eſt, iam hominẽ deſtinat morti: qui um hoc fecit, multas inueniet nocẽdi uias: facilius aũt eſt aliquid inuenire, et
in præuiſam frondẽ incidere, q́;ᷓ omnino nihil inuenire: igitur maius eſt
in docẽdo auxilij qᷓʒ periculi in his. At quæ per ſe nõ adeò cõperta ſunt,
ut uenenũ qd tactu ſolo occidat, aut ſolo odore leui, ut qui puluere inie
cto pannis peſtẽ excitabãt, aut herbę incognitæ nocentẽ uim, atq; mor
bo ſimilem, quæ tamẽ perimat, aut uenenuù quod tractu temporis occi-
dat, ab initio nõ ſentiat᷑,& generaliter quæcunq; nõ prompta ſunt cui-
quã inuentu, ſi quis doceat, eò ueneficio deterior eſt quo populus ſæui-
ens unico uiro. Quid populus: nònne hoc eſt ſceleratorũù omniũ homi
nũ exhibere ſe doctorẽ ac præceptorẽ: Eſtq́; ed ueneficus latrone dete-
rior, quo difficilius eſt uitare clandeſtinas inſidias q́; manifeſtas. Quam
obrẽ nõ ſolũ docere aut experiri, ſed neq; ſcire talia nolui. Quandoqui
dẽ maxima eſt ſeges utiliũ, in q́; te cõ ferre poſsis, etiãſi ſecula Cumeę ui
uas. Neq; tamen hæc utilitatis cauſa potius experiri malui, T; tentandi.
Sic mihi contigit ut aliquando cum hac ſcriberem, pręciſo labio, ſan

5¹2 D E MLRABILIBVS ad ſanguinem guis nulſa arte poſſet cohiberi, tum maximè quia comedebã, ſalem im, ꝗ, 1 cohibendum ne Poſueram, perſtrinxeram, nihil proficiebat, præcantatione uſus ſumil- hua Præcanta- Ia, quæ à paſsione domini ſumpta eſt,& illicò me admirãte ceſſauit, ne- que loquente, nec comedente apparuit ſanguis, etſi locus egregiètum doleret,& uulnus appareret. Miraberis, neſcio ego an fides, an uerba profuerint. Verba non dedignabor ſubijcere, hæc ſunt: Sanguis mane in te, ſicut fecit Chriſtus in ſe. Sanguis mane in tua uena, ſicut Chriſtus in ſua pœna. Sanguis mane fixus, ſicut Chriſtus quando fuit crucifixus: ter repete. Dices, quo exemploꝰ? mirum magis quod ab Atio ſcriptum eſt, de ſpina aut oſſe è gutture educendo. Sed quia id narrauimus in ſe- cundo cõtradicentium, ideo aliud ex Conſtantino exemplum referam. præcantatioad Inquit ille: Si teſtas aut patellas tres, à quibus carnes detraxeris, ſtylo in 17. F5 Liere ſcribas his uerbis, Iao S aba oth: piſces ad admirationem iuxta illas con- dick.⁊7 gregabuntur. Idem ex Aphricano: Si in uaſe hæc uerba inſcribantur:
Vtuinum non Guſtate& uidete, quòd bonus eſt dominus: uinũ impoſitum nũquam beeanae eo anno peruertetur. Quid ego dicam de his: ſed tamen apud omnes ſa 3 tis cõſtat, ut res ipſa ſe habeat, uerba ualere ad ſiſtendum ſanguinẽè uſq; G
ad miraculum: diximus horũ cauſam in libro ſecũdo contradicentium. Senarkeextre⸗ Ita contingit in extrahendis ſagittis. Squillam piſcem impoſitũ plu⸗ hends.. rimum ualere ad hoc creditum eſt. Ita leonis pinguedine perũctos, q́ d Vt tutus ſis à fe mirum eſt, tutos eſſe à feris, cum odorem illum ſeu uiuentis, ſeu mortui 1z. expaueſcant. Hoc autem maximè cum intrepidus obuiam iueris: nam ſi n 1!
fugam arripueris, uix odorem percipient. Simili ratione ſuccum radicu serpentes quo- Iæ ſeu raphani„‚Peru nctis eo manibus diligẽter, facere ut tutus tractare
eocoalne i poſsis ſerpentes, traditum eſt: uel enim timent mordere odoris acredi- aſtele et ciu nem ſentientes, uel ipſo etiam exanimantur. Nam muſtelæ& ſciurial- b ri quomodo mà lio dentibus tentato in poſterum mordere uix audẽt, cicuresq́; hoc mo ſucſcant do fiunt. Illud incredibile, quòd calcar pedis dextri galli uictores faciat:
aut quòd ſanguis humanus in IXxx. diebus concreſcat in ſormam hu-
manam longè incredibilius, quòdea figura in farina hordei ſepulta per
nouem dies, inde iugulata, ſangui nem qui ex ea fluit illitum faciei, gra-
tum reddere coram regibus,& cunctis amabilem. Quidabſurdius:-
Nucis duo ex Inuenio apud Agrippam duo nucis experimenta inter illius arcana: berimenta. tantum illis habeto fidei, quantum debetur autori. Alterum eſt, quòd nux pullo incluſa, illum lon ge celerius coqui facit. Reliquum ueneficiũ
eſt, comprehenſa aranea inter telam ſuam integram ac nouam, ut non b frangatur, atq; ea incluſa inter cortices nucis, inde in cochleari argenteo ſemen proprium torrent cum telæ parte, datum hoc in potu, tandiu co- git amari eum qui hæc patrauit, ab eo qui ueneficium bibit, quandiua- ranea nucum corticibus concluſa manſerit.
ventfĩcia am Porrò ueneficia ſunt per ſe:cerebrũ murilegi, lacertæq́;: ſanguis men
Dre. ſtruus meretricis, ſtellio, cui nomen ſtincus inditum eſt, hippomanes. Hæcomniamentemmutant potius, quàm ad amandumeam àâqua ſum
pſerint

A4
111nn;
n nnit LIBER DEBCINVSOCTAVV 614
ndedar dr dh MVS 8. 7133 actt& Lonenang A pſerint co gant. Co mponuntur aut plerunq; ex excremtẽtis, aut anima- parui Eds 3 libus quos putredo genuit, aut ex ſemine humano: quale illud quod ex lraderi n ctl eo& utero catulæ ardentis in Venerem, cum tamen catulus præſens orſ hnce Goni diuq; coram illa detentus adeam non admittitur, tunc enim quaſi rabio gus anei dcn ſa furit. Sunt& alia philtra, quæ non eduntur, plerunq́; à mortuorum anbiſ naum ueſtibus, candelis, mẽſuris, acubus,& generaliter eorum quæ funerum b — u5 qnlhin gratia parantur ſum pta. Veneſicia uerò àuenenis parum differunt, ſum Veneficiorum n 9squodah Piach uel ab his quæ edũtur excrementis corru ptis, ut ſangui ne uel uri- tria genera.
ndo. ded quiaidumn. nale proſorum, cum in his frumentum maduerit: gallinæq́; frumento lex Conſtantino e depaſtæ fuerint. Alia uerò contactu fiunt, de quibus ſuprà dictum eſt. qaubuncade, QOmnia enim talia parum abſunt à uenenis. Tertium eſt quod abſq́; cõ cesadadmiraonen tactu lit, ſumptum ab excremẽtis eius cui ueneficium nocere debet, aut
do: diinuasc hecu A partis eius, ut urina, ſtercus, ſanguis, capillorum præſegmina: includun tur hac generaliter membris canis, ſimilibus his quorù in homine ſunt partes aut excremẽta, claudunturq́; oſſe mortui ho minis, ac in illius no bamalen düſtende mine ſepeliuntur, alia quidem in ueſtibulo, alia in uijs quæ formam cru utenimn cishabent, alia in torrentibus. Talibus librum ingentem impleuit A- umin lbroſccũtomum grippa, uir ad omnia mala natus, humanoq́; generi pernicioſus. Quæ ſi
Mtus. Squillmmp c uera eſſent, huic libro minimeè inſeruiſſem: ſed addidi, ut illius uanita- 4. Ita leonispingucti tem coarguerem, qui de ſcientiarum uanitate ſcripſit. Hæc igitur inania doremillumſun ſunt, præterquàm quæ in potu dantur, quorum maximum numerum
umintrepiduoha B̊ ſcripſit in libro de ueneficijs& uenenis. Nec aduerſus illa auxiliũ eſt tu- cipient. Similimg tum niſi cautio. Cętera non nocent niſi ex præcantantis proprietate,& debilitate animę illorum aduerſus quos hæ machinę ſtruuntur: propte
bus diligẽter, ſun
en rea nec; Principibus, nec fortibus uiris, nec ſapientibus talia nocẽt, ſed nimantur. Namrir mulieribus& infantibus, neq; omnibus, ſed uilioribus. Neq; uerò pro- 4 44 6 2
nordaeuixaud bi uiri eſt, aut ingenui, talia ſc—— ades— “ gram mentem ſeruet, ut pecunias cõtemnere poſsit. Docere uerò talia, lcar pedis dexini 2 ſicarij eſt. Necè noſtris libris unquam quicquam tale excipi poſſet, ni vdicbus concen uulgata eſſent prius ab alijs, quæ tamen nos admodum breuiter& ob-
cahigurainfmnmmi 9 ſcureè pertranſiuimus.8 b Lel S nemquiexc uiti Igitur hac parte magiæ maleficę, quamuis naturalis, relicta, ad utilem Diſputatio con amabilem u tranſeamus. Prius tamen illius uanitatem in quibuſdam redarguamus: α magie quæ
rr nam therhic ar„ t., dã abſurda pla- ucisex perimenrain nam liber hic generalia cõtinet præcepta, propria in libris de rerum ua i.
ton A rietate deſcripſimus. Dicunt ſi uulua aut membrum uirile metiatur can bemurau.. 2 1.„
Rd dela cerea quæ in funere fuerit, ille uel illa prohibet᷑ à Venere. Veligi- amat turà coitu maſculus cuiuslibet fœminę, uel illius tantum, cuius nomine am he i agitur. Si illius tantum, cum nihil ei ſit proprium præter uerba, habe-
meisindet buntuerbauim præter hominũ conſenſum. Si cuiuslibet fœminæ, igit arte, datumh ab6 Oportetut perperuò, quod experimẽto nõ congruit, uel tempore quo- oquiueneficium dam. Cum uerò nihil ſit quod uel ſeminis generationẽ prohibeat, nec mernt. uh imaginationem, nec flatum, à quo tenditur, manifeſtum eſt hocſolum umurilegilac t99 in aliquibus contingere, non ſemper, necin omnibus. b — b— b T t
4 b b

514 DE MIRABILIBVS sigilorum ui. Ergo ſigillis primdm, ut ad rem reuertar, uim non leuem tribuunt: c Solis ad magiſtratus, honores, gratiam cum principibus: Iouis ad diui⸗ tias& amicos: Veneris aduoluptates: Martis ad audaciam: NMercurij ad ſolertiam: Saturni ad laborum patientiam: Lunæ ad populi fauorẽ. Atqʒ utinam ſcire poſſem quid cuiq; cõduceret. Non ignoro& lapides contra ignem.& occaſionem ſculpturæ proficere, figuram autem nihil. Aſtrum ſamiũ Sc calcem extinctam in maluæ ſucco, aut mercurialis, efficere poſſe pu- Buffonizuis. tant, ſi manus illiniantur, ne ignis noceat. At buffonem ſale extinctum magnum, ſi ſal in aqua diſſoluatur, interuſa uerò ſeu camiſia in ea aqua lauetur, illum qui eam induerit, ſcabie grauiſsima corripi affirmãt. Hęc aut omnino uera ſunt, aut parte quadã, autuero ſimilia. Neq́; enim me latet, mulierẽ curatam nephriti, imagine leonis aurea geſtata. Sed èccœ lo petenda ratio. Quædam quidem magis uidentur quàm ſint, qugdam autem magisuera ſunt quàm uideantur. b car nerui ire Ex hooc genere ultimo eſt experimentũ illud à Boethio traditum, ſa- equaliter dum tis uulgatum, quod nos uidimus ſæpe per ocium. Captis duabus liris te 6 vtbabe 25 ſtudinibus ue, alteram ſupinam collocabis, prius tamen ad concentum alterum ſubſi- neruis extenſis remiſsisq́; deductam. Pòſt ſuper ſupinæ neruos ſecun- litxreliquo eden dum ac primum paleæ fruſtum collocabis, tendesq́; primum neruum teſonmm. inſtrumenti eius quod manibus tenes, cum ſonum æqualem reddet illi qui in inſtrumento ſupino eſt, confeſtim feſtuca ſubfiliet ſaltabitq́; tan
los neruos, inſtrumenta adæqualem uocem, imò eandem mira arte tra- duces. Cauſa tanti effectus ignota fuiſſe uidetur. An quòd non ſolum ſubſilit, cum ſonum æqualem edere poteſt? aut quia aer ipſe æqualem habens uim mouere poteſt, non autem remiſsior, aut magis incita- tus. Sed nec hoc tamen uerum eſt, cum in tenuiore neruo remiſsior conttentio æqualem tum ſonum edere apta moueat: ęqualis uerò tenſio cum inæquali ſono non mouet. Videt᷑ hoc mihi ſanè contingere, quod motus aer in neruis ſonum ſemper excitat, quamuis nõ audiatur. Cum tamen æqualis eſt motus, aer in unum conſentit motum: quia eadem ra tione mouetur,& nullo modo reſiſtit illi: unde integer ea ui ad ner- uum quieſcentem defertur qua mouetur, mouetq́; propẽmodumtan- ta ui, quãta mouetur. Nec meo iudicio aut uerior, aut ſubtilior ratio hu- ius excogitari poteſt. b b
4 4. 39r 1 8 D quam ab aliquo concuſſa: atq; translata eo modo paleæ parte per ſingu D
— △ ,“

nentüillud Boerhin „ Perocium. Captacs locabis prius tancnan
a. Poft luperſupima
locabis, tendescma es cum ſonum a citim feſtucaſubiie lata comodopace nuocem, imo enie uiſſe uidetur. Auarn epoteſtt aut quua utem remiſsior,i6 t, cumintenuiont re aptamoueatſs
dci hoc mihi ſane M
LIBER DECIMVSOCGTAVVS. 7¹⁵
R admiratio: ueluti ſulphur cum cera æqualiter diſſolutum, eam reddit candela quæ
inextinguibilem: oportet aũt ſulphur ualde purum eſſe. Similiter ſi can bin⸗ ntas dela ſulphuris puluere tum carbonis oblita in aqua mergatur hyemis Vder.⸗ gla- tempore, ex ſuperiore parte cõtecta papyro, ſuſpendaturq́; ubi gutra ca cie ardens. dit glacie, circundabitur glacie craſsiore, ardebit tum accenſa, magnod́;
miraculo glacies aſtantib. ardere uidebitur. Ita Jyræ nerui ſuper carnes cæut uemi-
calidas proiecti, cum diſtorqueantur uermiculorũ imaginem referunt. culis ſcatere ui-
Reſert Symeon Sethi, licinium lampadis in ſepiæ atramentũ admixta vet 6, ni. ærugine poſitum, ſi abſq; lumine alio accendatur, quæcũq; adſunt, par gra partim, par tim nigra, partim uiridia oſtendere. Superius dum de luce& lumine a- tim turidia ui- gerem talia docui. Sed capparorum aqua deſtillata, uirides uerè pilos erter eapilt & capillos efficit. ut uurides uideã Inter uera naturaliaq; experimenta, illud reſerre abſurdum non eſt, tur. quòd fructus omnes in quamuis formam transferuntur, maximè maio res, nucleoq́; carentes, ut mala, pira, cotonea, punica, cucumeres, cucux-x bitæ, melongenæ. Ars hæc eſt: formam quam deſideras, finge in ligno fructus utſr- magnitudine fructus perſecti: huic circumpone gypſum aqua diſſolu- eresr re tum craſsitudine digiti minimi, bifariam diuiſum. Siccã hanc figuram, tur. celeriter enim ſiccatur, auferes à ligno: id facile fiet, ſi prius ligno oleum illiueris. Detractam hanc formam cauam è gypſo bifariamq́; diuiſam, fructui creſcenti, qui iuſtæ magnitudinis medium exceſſerit, arctiſsimè
3 circunligato, dimittitoq́; donec fructus ad iuſtã peruenerit magnitudi
nem. Habebis fructum forma ea, qua lignum dedolatum erat, liceat& inſcribere quæcunq; uolueris: ut uerè dicere poſsis, Creſcite,& in titu- los ſurgite rite meos. Idẽ experi mentũ, ſed longe diuerſa ratione, in ra- Radices ut föͤr- dicibus, at non omnibus, ſuccedit. Prægrandes atq́; uiuaces accipere o- oh an he portet, quales bryoniæ,& quæ lignoſæ ſunt, ut diutius durent: licebit & in utroq; raparũ genere& raphano talia experiri. Has igit᷑ gladio for matas ſepelies rurſus in terra donec obduxerint cicatricem. Sic ex bryo nia tranſit in mandragoram, fictis modo maris, modò fœminæ genitali bus. Adduntur etiam capilli ſatis hordei granis, ut dicunt, iuxta radi- cis caput, ſic ut plantæ inſerantur. b 8 Formantur& humana corpora quaſi natiuis figuris ab initio pri Litere indelebi
mum compreſſo infante. Sed ſi placeat quandocunq; nouas inſcribere les quomodo
117, W 1. corporibus hu- figuras, facillimè efficies in æſtuario diuiſa ſumma cute nouacula, Pprius manis inſcriban
depicta atramẽto in cute figura: inde rimas minio uel cæruleo aut terra tur. coloris quem depingere cupis implebis,& ſtatim ob calorem cõtracto colore cutis concreſcit inimaginem. Aliter, ut experimento didici,& abſq; balneo: Aquę ſeparationis auri cãtharides toto die naturali immi xtas ſines:inde calamo tenui ſeu literas ſeu formam aliam uolueris deli- neabis in cute, ſic ut aquæ ueſtigia relinquantur, cõfeſtim erumpent ue-
ſicæ albæ locis quæ aqua occupauit. His ſponte perfractis atq; die una conſolidatis, perpetua cicatrix alba ſuccedet, atq; omnino indelebilis
Tt 2

Pueri ut pingue
ſcant.
Pyrophili lapi dis ex humano ſanguine ratio ſtrueturæ.
Agrippæ libri nondam editi.
E ſingulis plan tarum generib. dum in fimo e- quino putre-
ſcunt, uermium dro bBriæ„ Non- nunquã ſerpen
tum ſpecies ge-
nerantur.
516
v
DE MIRABII IBV SK niſi ui, formam depictam ad unguem referens. Vt uerò huius demon- 6 ſtratio perſpicua habeatur, pauca ſubijcere libuit. Aqua ſeparationis a- ctu quidem talis eſt, cum igne nõ indigeat, ut argentum colliquet. Can tharides potentia ſunt exulcerantes cutem. Demonſtratũ eſt in præce- dentibus, ea quæ poteſtate talia ſunt, ubi his quæ actu ſunt coniungun- tur, uim omnem illistradere. Exulcerabit ergo aqua ſeparationis uirib. cantharidarũ imbuta, idq́; efficiet ſtatim, quoniam talis eſt quales ſunt cantharides, cum iandiu hęſerint cuti,& naturalis caloris ui agere cœpe rint. Tunc enim ubiagere cœperint, ſtatim agunt. atq; hæc&=s ic. Si- militer& corpora puerorũ macilenta abſtracta à cute ſenſim carne pin- guefacies:nihil enim inane natura creſcentis relinquit. In adultis etiam aliquid hoc confert. Et hæc quidem natura conſtant.
Metamorphoſis hæc uera figurarũ, alia ſubſtãtiarum, ut cum Pyro- philum lapidẽ uolumus facere. Sanguinis humanilibras duas, Xxv. die- bus ſub equino fimo putreſcere ſinemus. Inde per uitrum ſacta deſtilla tione aquam ſubtractã ſeruabimus, fęcem in uas, crucibulum uocatum, quo metalla liquari ſolẽt, ſubiectis ſiccabimus prunis, donec in calcem quaſi tranſeat. Rurſus calcem illam in uaſe uitreo poſitam aquæ ſeruatę miſcebimus, lentoq́; igne uertemus in lapidẽ, aut acri uelut lateres, aut ſepulta permittemus cogi. Refert Agrippa in ſuo de ueneficijs ac expe- rimentis, lapidẽ hunc rubicundũ eſſe ac ſplendidum. Hos libros quar- to de occulta philoſophia iunctos uidi, ille autem inſcribitur, Praxis eo rum quæ docentur in prioribus tribus, nec ullus horum editus eſt.
Eadem permutatio in plantis& animalium partibus in lapides, ijſdẽ præceptis fieri poteſt. Tranſeunt& herbarum fermè genera ſingula in diuerſas uermiũ aut ſerpentũ ſpecies, uarijs præditas tum proprijs for- mis atque uirtutibus. Et hanc magnam metamorphoſim uocamus. Cum enim, ut ſuprà docuimus, in putrefactione ſeparet᷑ pingue humi- dum aterreo, putreſcũt autem quæcunq; putreſcere poſſunt, ut herbæ, plantarum folia, carnes, oua, lac, dum in uitreo uaſe poſita, fimo equino fumante ſepeliũtur: neceſſe eſt talia ſic ſepulta humidum excernere pin- gue, quo ſeparato uiuens animal generatur. Nec poteſt prohiberi gene ratio hæc niſi ab excremento exuſto, dum relinquitur mixtum humido pingui. Nam quædam putreſcere non uidentur, ut amara& acria: non enim animal generant. Quoniam tam lentè id contingit, ut prius exha-
let duod pinguis eſt humidi, quàm ſeparetur. Omnis enim genera-
tio, ut dictum eſt, in ſeparatione cõſiſtit. Quamobrẽ marceſcunt potius talia atq; tabeſcunt, q́ᷓ; putreſcant. Amara uerò facilius acrib. putreſcũt: nam inabſinthio ſæpius uermes inuenies quàm allio uel cæpis. Non e- nim quodcũq; nobis amarum eſt, amarũ eſt animalibus. Teſtis eſt Poe ta tuus de capris dicens: Et ſalices carpetis amaras. Et Zinziber cum pu treſcit præter id quod pingue, eſt etiam minus amarum. Eorum ueròo
quæ putreſcunt materiæ uariecas in cauſa eſt, ut formæ animalium di-
uerſæ
„+———

ltaum;: 1 ea daden uan ktracta acuueſan enis relinquit ha amaturaconſtant. u. lalädtemma Demis humanilbrat emus. Indeperuins eceminuss, cwoded liccabimus prunss er mn uale uitreo poſte II lapidẽ, aum zcnud b grippain ſuodeun ſeack plendidum.h idi, ile auteminſcn bus necullushom animaliumpartber
dum relinquitun jr dentur, utan 1 eid contingtlè
3u
m
A uerſæ
.—.—, 8 8. 3 teſtinac; omnia. Fabæ corrumpũt uicinum aerem, cum tamen innoxię
guineam prouocanturinam,& ardorem illius excitant, communi ſeili-
a-
LIBER DECIMVSOCTAVVS. 51 generent᷑. Si igitur quæ forma differunt, ſpecie differũt: quæ uerò ſpecie, uiririb. acmoribus& quæex materijs diuerſis generant᷑, forma differũt:neceſſè eſt, quæ genita ſunt diuerſis ex materijs, uires habere di uerſas, uelut de ueſpis, apibus, crabronibusq́; ſu perius dictũ eſt. Quan- Aquæ guttæ in doq; uerò ex eadẽ materia, diuerſa tamẽ cauſa efficiente, uaria fiunt gene corrubio acre ra animaliũ: uelut aquæ guttæ in æſtate generant pulices apud nos: eę- zereeni bhla dem in Dariene noui orbis prouincia, confeſtim uertuntur in rubetas. Vnde non mihiabſurdũ uidetur, quendã ubi ſpuiſſet, intra dimidię ho ræ ſpacium ranas pro ſputo exiguas oſtendiſſe. Quicquid enim aeris na tura poteſt, humanam naturam æmulari docuimus. Et commanduca- tis aliquibus forſan iuuabatur, utpote ranarum cinere, aut parte aliqua.
Nam in his animalibus quæ illuuie generantur, facilem illorum genera- tionem eſſe oſtendimus. Et quòd ex proprijs ſordibus generãtur. Bre- uem autem& uelocem illarum pluuia declarat: ſunt enimex humida
ſubſtantia. Quamobrem& tabefactis conueniunt. Sicigitur minore,
ne dicam ſine miraculo credi poteſt, magos coram Pharaone uirgas uer
tiſſe in colubres. Ergo miris res proprietatib. præditæ ſunt, tum regio-
nes. Creta non alit uenenatum animal,& tamen tepet. Cauſa igitur eſt, creta non alit quia uel alimentum deeſt, uel aer ipſe ob mutationes impedit: odores e- ia uenena nim boni prohibent illos,& exitio eis ſunt. Ruta cum multa magis a- ventricubo e
ſtringant& calefaciant, confirmat ſingulari præſtantia uentriculum in- nJhin firma is.
ſint ſi edant᷑, imò proprietate quadam ſiſtunt à capite ffuxiones. Et quan Lahe Ee cu As
quam alia ſit ratio fructus, alia plantæ:& rurſus uirentis fructus atq; ſic-
ci, non tamen adeò humida eſt hæc planta ut aerem afficere poſsit. In no
ſtris regionibus compertum eſt bombyces plus fabis aerem corrumpe-
re. Corrumpunt hæc animalia& uermium genera omnia& locuſtę, ob
excre menta& odorem pinguis humidi: illo enim abundare ea ſuperius
declararum eſt. At fabæ& ipſæ eo abundant inter legumina: indicio eſt
generatio animalium in illis frequens. Ob id& piſa talia erunt. PDleraq;
igitur, quod ſæpe dictum eſt, incerta his, illis cognita cauſa fiunt. Citria cixria putre-
ſeu medica mala calore panis putreſcunt celerrimè, cum à multis longè ſcunt pane cali
calidioribus minus lædantur. Calidum enim illud cum humidum ſit ſic 70 fube, ahſ care nequit,& ob id putrefacit. Ob id par eſt panis calorẽ omnia ad pu- tredinem iuuare: ſed hæc magis, alia minus. Simili ratione quibuſdã ad- b miratione dignum uidetur, quòdrubea tinctorum ſeu Erythrodanum Rubea tinctori
in manu detentum urinam tingat: neſcientibus quòd cantharides ſan- in manibus con ., tenta cur urind
7.„ X 1... b tingat.
cet ratione: quia à calore manus adactum talia perducuntur:& ubi de-
ducta fuerint, ab arteriarumoſculis ad ueſicam deducuntur. Præſtabat
igitur potius quæ ex his ſequuntur inquirere. Prinium, quòd cum tam faciliter penetret medicamentum hoc partes tenuiſsimas, illud habere neceſſarium eſt. Deinde, cum ueſicam petat, aliquid cum illius natura
Tt 3

518 DE MIRABILIBVS
habere commune. Quodq́; ſolumad illam permeet: ſi alij iungatur, ſa- c 4
cillimè uim illorum ad ueſicam& intrò per uniuerſum corpus deduce- re poterit. Talis perſcrutatio præterquàm quòd pulchraeſt, utilis etiã
in multis erit..-. aduerſus eru · Quorundam uerò ſenſim ut procedã, ratio obſcurior eſt: uelut quod cas. animalia noxia holeribus, arcentur aqua inſolationis dierum decem can
Praeeue crorum aut pagurorum. Gallorum Regis frater natu minor laborabat b ulcere peſsimo, prodigioſæq́ʒ turpitudinis: curatus eſt afflatu perpetuo pueri annum agentis duodecimum. Nec abſq; ratione: ſpiritus enimà
corde impubis, ætate firma tamen, ſynceruseſt, ac corruptos humores 24) nncne emendare poteſt. Si cum lacertæ ſepo, halinitro, cyminoq&; farinam tri- n rici miſcueris, gallinæ hoc cibo ſaginatę, adeò pinguefaciũt homines qui
eas ederint, ut difrumpãtur. Atq; hæc quidem ſecundum naturã, ideoq́; frequentius uera. Aliud autẽ eſt, frequentius uera eſſe, aliud magis. Sem
per enim quæ ſecundum naturam ſunt, frequentius uera conſpiciũtur,
at non ſemper magis, ut de Herculeo lapide. A natura enim remotum di
citur, quod omnino cauſas habet obſcuras: uelut quòdex parte imminẽ
Aduerſtus rubi- tis uenti, cornu ac ſtercus bubali crematum tuetur, ut dicunt, plantas ac Sne.. ſata àrubigine. Illud quoq; fide haud dignum, ozymum ſub patina po- 1 lpoſts no 24 ſitum neſciente muliere, prohibere ne quicquam ex patina ſumat. Ve- ſtet. rius illud noſtrum inuentum: ozymi ſuccum ex ſemuncia epotum cum Aduerſus pirã- medio croci ſcrupulo, mirum in modũ cõferre anheloſis ac ſuſpirioſis. di diftculate. Innumera in hoc genere referre poſſem, quorum origo ignota parit admirationem, nec ſolum in plãtis, animalibus, hominibus, ſed ut dixi
Vehiedolor in regionibus, ſolo, aquis, tum operationibus. Iſchiæ dolor cumuehe-
aur muſics mentiſsimus ſit, perſæpe muſica curatur. An quòd dolor hic, cum mem
uandoq; ſa, m„ I. 3.„—, Lue 5 brum nõ afficiat principale, leniatur, translatis alid ob delectationẽ ſpi-
columbæ utad ritibus, inde uſu auertitur à calore confirmato doloris cauſa? Columbæ
Wunndai ra alliciuntur hoc paſtillo: maizi ſeu ſorgi lib. Lx. cymini libras vi. mellis
x. coſti lib. i. ſeminis uiticis lib. v. coquũtur omnia in aqua adillius con-
ſumptionem, inde additur uini odorati optimi quantũ ſufficit cum lib.
xv. cæmenti uetuſti,& fit tumulus in columbarij medio: columbæ a-
liæ cum odorem ſenſerint, ad locum ueniũt: ſentiunt aũt cum ipſis com
miſcentur indigenis columbis: cum ſemel adierint locum, relinquere ne queunt, ſuauitate cibi allectæ.
De ueneficijs maior eſt dubitatio, quæ ſine eſca, ut ita dicam, fiunt. E- ratapud gentes quaſdam ſacrificium Molocho dæmoni, quo cum Rex filium propriũ immolaſſet in muris, ne Iudæi urbẽ caperent prohibuit, apud Romanos Hiſteropotmi, ideſt, utero naſcentium ſortem ſubeun tes, quo niam pro eis tanquam mortuis ſacra dijs manibus cum abeſſent peracta forent. Et niſi per tegulas ingrederentur, ui uitam finire crede- bantur. Huius reiteſtis eſt Plutarchus in problematibus. Idem refert, Acteium plebis tribunum, aduerſus M. Craſſum deuotiones ac diras
preces
Veneficijs an uis adſit.
9 Bà-
R

Aztrt b dün e d8
atroperuni üd LIBER DECIMVSOCTAVVS. 519 erumguddh„ oa. A preces dijs manibus profudiſſe. Apud Chriſtianos earũ loco quæ Craſ- alädng, ſum perdidiſſe creduntur, præcepta ſuntuallis Ioſaphat, quibus publi-
xediä natio ce interdictum eſt, his ad mortem cogi in tra annum exiſtimantur rei,&
qui debita negant, autob potentiam cogi non poſſunt. Fiunt hæcina-
gro ut intelligo Bergomenſi. Alij ab arte implorarunt, non aſuperis au
xilium: uelut qui collarium ex chalybe adamantino circundat collo de Collarium ada
bitoris, quodaà nullo præterquàm eo qui impoſuit poteſt detrahi. An-"“mõnum.
nis ab hinc paucis perijt ea fraude ciuis noſter Zafaronus, à Vincenti-
no creditore circumuẽtus, cum anguſtius quàm uoluerat impoſuiſſet.
Sedadueneficia reuertor. Quidam cereo in do mo inimici accenſo&
translato in proximum templum, diris imprecationibus utuntur, qua arte perijſſe quondam Gaſparem Vicomercatum patritium noſtrũ cre
ditum eſt. Quid ego de his ſentiam, dicam. Multum prodeſt ad ueneſi- cij uim timor aut ſpes eius in quem uertitur, tum eius qui facit aut pera- git conſtantia fidei:tum ſi quid omnino præter uerba addatur. Caſus ac ſortuna. Demum occultum quoddam eſt, quod unicuiq́; proprium eſt non ſolum ſpeciei, ſed etiam ſingularis huiuss aut alterius uiri. Inuenio Exempla uatici nempe apud Arrianum fide dignum hiſtoricũ in ſeptimo de geſtis Ale mori ex exiis
xandri, antequàm Alexander è uita excederet, Pythagoram Apollodo She
nequicquamapn ri fratrem iecur immolaſſe, ſineć; capite inuentum. Idem illi pro Hephe nu ſuccum exſam. ſtione iam aduenerat ſacrificanti,& pòſt pro Perdicca atq; Antigono: odũ cöferrembat B alijs uerò pro Cimone: quorum omnium mors ſtatim ſecuta eſt. Nlüra. oſſem, quonnn bilius quod dicũt de corde in interitu Cæſaris Dictatoris. Reſert& Ar rianus, Alexandrũ monuiſſe Chaldæos, ne Babylonem in grederetur, quòd ei fatalis eſſet. Vnde cum ille intraſſet, ſtatim exiſſe, foſſamq́; Eu phratis Pollacopam conſideraſſe. Sunt tamen qui dicant illos fraude cõ mentos hoc uaticinium, quòd rei eſſent interceptæ pecuniæ haud con-
—
temnendæ. Sunt etiam in nobis ueſtigia quædam futurorum euentuũ Vnguiam neſti
in unguibus, atq; etiam in dentibus. In quibuſdã euentus maculæ hæo- Laa Heni-— ſtendut, in alijs ſolum ſpes inanes: ſed pro manus natura,& digitorum quũtur omnanhe in quibus fiunt,& colorum,& mutatione earum. In pollice honores& oratioptimi quann 1 uolup tates, in indice lucra, in minimo circa parua negotia, in medio co- „icolu m barimau gitationes& labores, in annulari dignitatem nigræ quidem euertunt, „uemiüt: Gnuuntuil-& calamitates nunciant, albæ felicitates, magnæ magnas,& nitidæ ma- nt mn verint nifeſtas, paruæ paruas. Obſcuræ felicitates minuunt calamitates, quan- ſcncla doq; etiam augent. In ſenibus& minus efficacibus ſpes pro factis polli- 2. ſautiaii centur. Nigræ timores, non tamen adeò frequenter inanes, ut albę ſpes. ,qux line ag Natura enim pronior humana ad malum quàmad bonum. Et ætates& a Mol 0 be cpas morbi bona ꝓhibere poſſunt, mala accerſunt. Semper tamẽ ubi ſplen- „ne luclxi. ntumbe dida radiauerit, plus aliquid ſpe aut timore præſtat: dextra quidem ex t. utero na 6 bod. induſtria, ſiniſtra ex fortuna, niſi quis ſiniſtram habeat firmiorẽ Tem- b uis ficra 5 uiuns pus autem initij cumin radice unguis apparent, effectus autem cum ad — cds S ſummüperuenerint. Intereſt& hocinter ſpem& timorem ac effectum, in pro 0 SCans es*

520 DkERTRABILIBV S
quòd hę quidem ut magis procedunt, eò magis nitent& augentur, aliæ e
Vngues& den minuuntur& euaneſcunt. Tempus autem mutationis totius partisun- tes in Paani guis quæ uidetur, eſt menſium quatuor uſq; ad ſeptem:totius autem dif bort mageunu ficilius eſt coniectari, ſed ut exiſtimo uſq; ad annum pertingere poteſt. Dentiũ uerdò partis, eius ſcilicet quæ è gingiua prominet, mutatio fit ſe-
ptennio fermè: totius autem fermè duodecim, aut parũ minus. Sedhoc
ut parum conſtat, ita parum utile eſt. Obſeruaui& hoc in mulieribus,
matre filiaq́. Mater ſcilicet ueſtigium habuit, filia tale e, candidumu-
trunq;, imò niueũ: ab exitu è gingiua uſquequo attrito dente euaneſce-
ret, fluxere anni circiter ſex. In quibuſdam enim ſpes, in quibuſdameffe-
ctus pollicẽtur, atque celerius tardius ue: ut mater maritum conſecuta
eſt nobiliorem, filia ſpem ſolum. Ex quibus manifeſtum eſt, unguium
incrementum Lunæ deberi manifeſtè, dentiũ autem Soli. Quãobrem
non ſuperſtitioſa eſt hec obſeruatio. Ab ijſdem enim cauſis quibus nos
noſtraq́; iuuantur, Sole ſcilicet& Luna, ab ijſdem fiunt& ueſtigia ipſa.
Apparent autem maxime his in partibus, quòd ibi facilius impriman-
tur, propter illarum nitorem ac perſpicuitatem. Certum eſt enim quòd
quibus talia eueniũt, his eſt anima ualde ſolers atq; ſagax, ut de illis mu
lieribus dictum eſt. Nam dentium maculæ plus pollicentur quo ad na-
turam, quia ad Solem referuntur, ſicut unguium ad fortunam, quia ad
Lunã. Hoc mihi obſeruãti uerius uiſum eſt, quàm aliud augurij genus,
ac non parum profuit. Diuinatio enim tantum prodeſſe uidetur, quan-
Auuss hubde⸗ tum per fatum licet. Multa de diuinationum generibus cõſcripſiſſe Ar- S en tefium inuenio, quæ omnia ad libros de rerum uarietate tranſtuli.
Modus inſeibsẽ Fiunt& technæ non leues in hoc genere: uelut qui ouo inſcribũt quæ
di quæ uelis in cunq; uelint intus, quòd cortex ſit peruius,& admittat colores. Gallas
ouo nteriu: cũ alumine tritas aceto ſubige, inde inſcribe hoc liquore quod uelis cor
tici,& ſiccatum impone muriæ: uel cera obline ouum,& inſcriptis lite-
ris ſtylo ut cera dehiſcat maneãtq́; lituræ, in quibus humor imponatur:
ſiccum ouum coquito donec dureſcat, inde acri aceto infunde, ſic enimli
teræ fiunt penetrabiles, quas cortice detracto uidebis in ouo. Acetume-
Oua molleſeunt nim mollit oui corticem, ut in anguſtum urceum immitti poſsit, aqua
eoß men uerò dureſcit. Horum duorum noſtrorum experimentorũ ſi rationem
ur. ſmubiecero, rem primò tractatione ipſa dignam fecero, uiamq́; adalia ex-
perimenta huius generis inueniẽda patefaciam. Quòd enim cortex aceti
ui molleſcat, id contingit quia poros, ut Græci dicũt, habet: ſudatenim,
igitur combibit illud. Acetum autem tenuis eſt ſubſtantiæ, igitur pene
trat in illius ſubſtantiam. Cum uerò oui cortex à frigido ſit concretus,&
teneræ ſubſtantiæ, ab humido diſſoluetur. At aqua ob immodicam fri-
giditatem exprimit quod tenue eſt humidum in ſubſtantia cõtentum,
reliquum congelat: igitur cortex oui qui aceto mollis euaſerat, in aqua
dureſcit. Cum igitur gallas& alumen aceto ſubegeris, acetũ uim utriuſ-
que recipit, quamobrem ſcriptis literis acetum per meatus corticis pene trat
4

na blnrs Omee uaee niteng,“ b b wuem nuriada LIBER DECIMVSOCTAVVS. 521 dn ufhadſprn A trat intus. In albo autem oui galla colorem ſubcroceum relinquit. Sed . aannum un alumen prohibet ne ab igne patiat᷑: color igitur adhærebituehemtẽtius, mpiuapr ben uel ſiin muria ſiccetur: conſtans enim literarum forma fiet. Inde in acri um mnd aceto infunditur, uel ut quod muria conditum eſt, transferat è cortice
magis ad oui candidum:uel ſi decoctum fuit in igne, reliquias in cortice
manentes intus trahat: ſiquidẽ aceti primi ui ſit ut in corticem figura pe aten netret, non ut omnino maior pars uſq; ad oui candidum, propter aceti guoaia paucitatem. Secunddò autem transſertur figura ad albi oui ſuperficiem:
m omne enim quod actus eſt particeps, imaginem recipit eius quod actu
P eſt: ð& eam transſert, ſi non corrumpat. Figuræ actu ſunt iam per ignem Lx quda nanilcta in cortice,& acetum actu eſt acre: diſſoluit enim, ut demõſtratum eſt, o- lüeſte, denüurn ui corticem abſqʒ calore: defert igitur acetum literarũ imaginem,& eas o.Abnldenamas quæ in cortice ſunt obliterat ut nõ uideãtur. Vbi igitur corticem detra Lumb llentun. xeris, uel denud imprudenter alius ouum coxerit, propteruimalumi- parubun, guddihita, nis retentis imaginib us, literæ detracto cortice conſpicuæ apparebunt. Verum his relictis ad uera experimenta redeundum. Trium hæc Autor admoni-
crtpicuituem. Cenas b 1. A d e Ger fonuunos e urgenerummrqlrrclamperſommum⸗chuardkamin cetaſichuardam in Pif,, e hne umadilx piuspoh ra uigilia uidentur. Horum ſubij ciam exempla Per ſo mnumnõ ſemel ſeriberet.
4 on admonitus ſum, ut hunc librum cõſcriberem, diuiſum quidem ut mihi
licut unguiumadir uidebatur in xxi. partes:tractationes erant uariæ,& circa medium pau
ilumeſt, qumir cula geometrica. Inde per totum uariæ ac nouæ diſputationes ad modũ mimtantumpmte B elegantes,& de rebus ueris: candore linguæ haud mediocri, cum qua- tnumgee dam grata obſcuritate: tum uerò ob ſtyli continuitatẽ, rationumq́; ſub- usdererumuum tilitatem, res mihi penè diuina uidebatur, adeò ut per ſomnũ tanta per-
agrnereuclutah funderer uoluptate, ut parem illi nunquam ſenſerim. Extra ſenſum ra-
tperuius,& aduad pi uidebar,& poſt ſomnũ etiam memoria illius iucunditatis mirum in ſnbehochs modum me delectabat. Agnoui materiam quæ de omnibus tractarer, Acmobline ouls no menq; libri, notam tenuem ac pulchram. Procul impreſſus liber ui-
debatur, paucaq́; in urbe exemplaria. Tria non conueniunt, nam alte-
rius uidebatur iſle liber, non meus: magnitudo quoq; longè maior,&
ſtylus noſtro elegantior. Forſan hæc aliquando in melius mutabũtur, aut uelut in ſpeculis cõtingit eadẽ uideri, ſed diuerſa tamen ratio ne, ma
iora, pulchriora, ac mutata ſerie: uel quòd ſomnium quædam augeat, a- Somnia quæ au lia minuat:dolorum etenim qui nondum inceperunt ſpeciẽ auget, mor gæaut uel mi-⸗ borumuerò quinos iam opprimunt minuit. Igitur cum ſæpe hoc mihi Tkant contigiſſet, libellum quatuor primum chartis incœpi: poſt ad ſeptem
uſq; ſuperauxi, inde uſq; ad xxxv. nunquam interim ceſſantibus ima-
ginibus ijſdem& iucũditate illa quam legendo percipiebam in ſomno:
ſeded rarius inſomnium reuertebatur, quò liber magis creſcebat. Au-
ctus eſt poſtmodum ad lvij. chartas, demum ad lxxvi. tuncq́; primum
adiecta tabula editus eſt. Cum tamen dimidio minor uideretur quàm is
qui mihi per ſomnum oſtenſus fuit, exiſtimaui aliàs ab aliquo alio abſol
uendum, Namiam teridem excuſus erat, Norabers Hanünd„inde
u 5„
ſcat, inde acriaccuuct

Autor quomo- do libram hiic abſo uerit.
722 DE MIRABILIBVS
Lugduni, demũ Lutetiæ Parrhiſiorum. Cum uerd in Galeni dictumin e
cidiſſem forteſortuna, quo librorum abſoluendorum methodus tradi-
tur, aſſumpto iterum argumento tanquam de nouo conficerem, illũ ad
methodinormam aucto fermè tantundem quantus fuerat in prima edi tione, perfeci, his propẽmodum auxilijs adiutus, quæ in præcedenti li- bro de mum adieci. Conſtat enim auctio tota chartis lvi.totus uerd li- ber cxxxij. Inde tabulis additis parũ, ut exiſtimo, ab eo quem per quie-
tem uidi, omnino differt. Sed neq; augere illum poſſum etiam ſiuelim, primùum quòd abſolutusſit ordo, deinde quòd oporteret totum ipſum
ab initio reuoluere: quod mihi nunc prorſus nõ ſolum incommodum foret, ſed impoſsibile. Si tamen illi ſubiungantur tres libride rerum ua
rietate, qui eiuſdem ſunt argumenti, tuncomnino& character& ma-
ꝙ luce ſuccedente peſtis eum inuaderet. Nec ſeræ aut peſſuli ad uitan-
gnitudo& locus figurarum mathematicarũ, qui nunc nõ in medio eſt, ſed in calce libri fermè ad unguem ſomnio reſpondebunt. Nam Plinij de naturali hiſtoria magnitudine uolumen, id quod per quietem lege- bam, æquare uidebatur. Porrò in hac extrema emendatione abſum- pti ſunt menſes xxxvij. unus ſiquidem plus triẽnio. Tantumigitur po- teſt ſomniorum uis apud aliquos. Sed non hęc mihi ſomnia uidentur, ſed aliquid maius. Velut& illud quo ad ſcribendũ hortatus ſum, cuius hiſtoriamu tergo ærearum noſtrarum imaginum inſculpi feci. Etillud quo Alciati amici noſtri mortem paucis antè diebus quàm obiret uidi.
Et quo in cœlo poſt obitum uiſus ſum eſſe,& quo libri de rerũ uarie- D
tate mihi oſtenſi fuere. Sed hęc noſtrę genti propria ſunt, atq; ab utroq; parente hæreditario iure accepta. Nam pater nocte præcedente, quam dies conſecutus eſt quo peſte correptus fuit, per ſomnium monitus eſt
dam ſomnij expectationem ualuere. Et mater cùum duosè ſex, me exce- Pto, filios ſuperſtites haberet, nocte ea qua ægrotare cœperunt antequã illi conquererentur, ambos eripi ſibi,& ad cœleſtia regna peruenire ui- dit: nec fruſtrato euentu, ambo enim octaua à ſomnij& morbi nocte, cum pueri eſſent, migrarunt in cœleſtes ſedes. Sed de ſomnijs decemli- bros ſcripſimus. Hæc ſolum adijcere uolui, ut homines ſcirent eſſe ali-
quid in nobis pręter nos. Dico autem in omnibus hominibus. Sed hos quia uolunt, ad uirtutes incitat, alios ad cædes& ueneficia. Quidexiſti mas mentem eſſe cõſcelerati? an homo ibi ſolus eſtran timores, odia, ſu
ſpiciones, iræ,& tormẽta animi, ut cum homo ſe in poteſtatem dederit,
ſui iuris eſſe non poſsit. Sepeliũtur in ſingulis ſemina& germen aduer- ſæ factionis. Quamobrem excitari nemo ad uirtutem poteri t, neq; ſom niorum ueritatem experiri, qui quod in ſe eſt præter ſe obruit atqʒ ſepe
lit. Sunt enim factiones tres, Dęmoniorum malorum,& lucis claræ,&
uoluptatis. Et dæmoniorũ ac lucis magis inter ſe ſimiles, quàm eorum
qui quæſtui ſolum inhiãt: hi enim omnino à carne& corporeo amictu ortum habent. Quamobrem& ſceleſtis hominibus ſomnia uera,&
futurorum
————]— eo

LIBER DECIMVSOCTAVVS. 5523
A ſuturorum prouidentia& miranda accidunt. Dęmoni enim quòd à cor
Penmm pore ſeparetur, cum luce multum commune eſt. Alijs nihil prorſus.
—— Scio quid mihi obijci poſsit, quòd ſcilicet diuinus uideri uelim. Ita me
excordem putant, ut apud ho mines hoc mihi potius non uanitati aſcri-
bendum eſſe ſciam, quàm laudi? Verum quæ uidi, quæ que ſcio, uelma-
ximo periculo propoſito, tacere non poſſum. Auxilio non mihi paruo
eſt, quòd cum Galeno eadem contigiſſent, idem metus, eadem ſuſpicio,
quam ipſe non ignorare faſſus eſt, uoluit tamen iuſsis parère,& quę ſcie
bat non tegere famæ iactura, quàm hominum gloriæ ſtudere. Qui non
eſt ex ouibus, non iudicet quantum referat carnem nõ attingere. Quòd
ſi forſan ex hoc opinionem ſanctitatis quiſquam me quęrere uelit argue
re; ſciat nullum inter ueteres magis cõſtanter animorum noſtrorum in-
teritum affirmaſſe quam Galend,& nos peccatores eſſe: quare aliò de-
ducendaratio horum: unde ad libros de Mternitatis arcanis&& de Fato
hæc pertinent, non ad præſentem diſputationem, neq; illi propria ſunt. Illud uerò proprium huic tractationi, cur ſomnium tempuslongius vumfum qao-
multd oſtendat, quàm ſit: nam hora una quandoq; iuiſſe ex NMediolano aeden Jahe
in urbem quampiam uiſus ſum incognitam, quæ ccc. NI. paſſuum à Me ſi oftendat.
diolano diſtabat. Atq; interim urbes alias perluſtraſſe, tot montes, ual-
e imugium„
les, campos, ut uix ſex diebus hæc peragas: uidebarq́; ob id multum ob- ucsanedidag dormiſſe, ſednolarum ſonusadmonebat, neq; per integram horam nos ſumeſſe,& u B naturæ ſatisfeciſſe. Cauſa eſt, ꝙ operationes perliciuntur abſq; corporis —— abore, atq; ideo promptißiime: iudicium uerd temporis æſtimatione
ampat laboris corporei à ratione per ſomnum impedita ſu mitur: quamobrem vau ue he rrſor 4 qui imaginantur lc uigilantes, tempus non augent, cum agnoſcant nõ bem. Nec— hctranſegiſſe nere, ſed ſola mente, quæ celeriter omnia hæc poteſt Per ficere concepiſſe. 2. b Contraria ratione tempus in ſomno cotltrahririn, cum uel nõ 5ſomnia rempus quid mus, aut pauca, atq; ſine motu: motus enim tẽpus eſt menſura. Sed quid 4„&‿ Peuch it tempus eſt? cuius cum nihil unquã ſit, omnia tamen in illo ſunt,& ſem- e hahne peromnibus aſsiſtit. Illlud idemomnia generat,& occidit, autor uitæ ac mmortis. Vcq́; illius expectatio longiſsima, ita ſemper memoria breuiſsi re— ut—.ma. Cumqh nos ſemper comitetur nunquam ipſum tamen agnoſcimus.
min ommibus tom. Nec cum eius tanta ſit copia, reparatio tamen ulla conceditur: unde fitut s ad crdes I uench 1 nullius alterius rei iactura ſit maior,& uilior. Profuit mihi non parum moibi Hluscſtmin haæc nouiſſe: ſed quædam horũ illi conueniunt, quædam uerd his quæ nhomoſeinpoute cumeo ſunt cõiunctiſsima. Nam tamlongè procedere quod nunquam — s Emimägn ſit, admiratione ſatis dignum eſt. Ergo nos non tempus, ſed Iquodi in eo — tutempus fit factumq́; eſt, atq; manet cõprehendimus. Tempus uerd ipſum per ncmo⸗ d erlo ſeeſt ſenſuii ignotum: nam imaginatione conſtat quod à nobis cognoſci dinfecltp AM tur. Ergo non ſolum ſomnijs mira referuntur, ſed etiam uigilia. Atque
— b niorum m imiisg hæc quidem triplex: alia media, ut in ectaſi. Contigit qu andoq Andreę Acche⸗ Wen
m 1 Oſiandro, uiro in omni genere linguarũ eruditiſsimo, Norimbergenſi, iin. mnino àca u b. Nu 2 muud 9

524 Dik MiRABIL IB VS Theologoq́;, amico noſtro, ut ille nobis aliàs per epiſtolã ſignificauit,& 1 quòdcum eſſet adoleſcens, quartanaq́; laboraret, ſub ipſius acceſsionis tempore uidebatur in nemore eſſe, atq; à feris ac ſerpentibus diuerfige, neris expeti, quod illi erat acerbiſsi mu, nec ab ullo poterat perſuaderi, uel quòd in domo eſſet, uel quòd hæc ipſa imaginaretur falsd. Verum cum pater accederet, illicoò menti priſtinæ reſtituebat᷑, agnoſcebatq́; do b mum, cubiculũ, amicosq́; aſsiſtentes abſq́; ulla formidine. Sed receden te patre, denuò ſpecies illa obuerſabatur in oculis, redibantq́; imagines omnes, perſeuerauitq́; hoc malũ donec& febris, quæ diu illum affſixit. Eremitarum i Similia hæc prorſus exiſtimo his quæ uidebantur eremum incolen uſiones unde, tibus olim magna ex parte: nam quædã à Deo aut dæmonibus immit- ti non nego ſanctis uiris, quæ illi omnia ad dæmonas aut Deum tumre ferebant. Nam neq; cum multis alijs accidant hæc, ad Deum aut dæmo nas transferre licet, præſertim cum dicant poſſe eos per imaginationem repræſentare, etiam nobis inuitis, omnia quæ uelint: neq; tot probos, 8 quiq́; totam uitam tam aſperis laboribus ac ſolitudini deuouerũt, men tiri tam parua de cauſa crediderim. Sed ſolitudo ipſa, mensq́; ægra labo ribus ac ieiunijs, tum temperatura cibis mutata agreſtib. quod humor poterat in illo melancholicus, repræſentabant. Autoris hiſto- Secundum uigiliæ genus eſt, in quo ſola operatio læditur, uis tamen na ua. animæ manet: cuiuſmodi fuiſſe reor quod mihi perpetuo triennio con tigiſſe memini. Id fuit ab anno quarto ad ſeptimum uſq;: ab hora enim D— diei ſecunda ad quartam ſemper, aut ſi modò tardius aut ſurgerem, aut expergiſcerer, imagines uidebam ab imo lecti quaſi è paruis annulis ae- reisq́; conſtantes, arborum, belluarum, hominum, oppidorum, inſtru ctaru m acierum, bellicorum ac muſicorum inſtrumentorũ, aliorumq́; huiuſce generis aſcendentes, uiciſsimq́; deſcendentes, alijs atq; alijs ſuc- cedentibus. Cumq́; his maximè puerulus exiſtensoblectarer, ob idq́; intentus inſpicerem, Clara mater& Margareta amita diligẽter aliquan do interrogarunt, num aliquid uiderem? At ego quanquam paruulus non ignorabam hoceſſe oſtentum quoddam, ob idq́; conſtanter nega- b bam:timens ne ſi reuelaſſem, ſpectrũ me deſtitueret, aut mali mihi quic- 1 quam cõtingeret ob arcanum reſeratum. Non ignoro has imagines ad ſubtilitatem ſenſus tanquam cauſam à Galeno referri: ſed non has tamẽ quæ tandiu perſeuerarẽt, certoq́; ordine recurrerẽt,& for mas tam abſo lutas oſtenderẽt. Sed cauſam ex Auerroe nũc oſtendã:nam expleto ſe- ptennio, do moq́; ſimul mutata, talia mihi apparere omnino deſierunt. Phlulcherrimsè igitur mihi in collectaneis Auerroes cauſam reddere ui- Mortuiae de ſus eſt, dicens: Cum ſpiritus imaginationi ſeruiens formas imaginando
——+—
——„
mones naturali— 3...— ter uderi poſ. exceperit, ſoni aut qualitatis cuiuſpiam, quo odore aut tactu dignoſca-
ſunt,& quomo tur, aut mortui uel dæmonis, illaq́; imbutus transferatur ad ſenſum qui
edo.
ei actioni correſpondet, in odoribus quidem ad inſtrumentũ propriũ olfactus, in auditu ad aures, in ſpectris ad oculos, neceſſariò olfaciet, aut AMdlne erlIs adl OenlOs⸗lles audſet,

mac aorand( LIBER DEGIMVSOCGCTAVVS. 325
. elts
4 3
um a,necthulopo 8 888... axcipi den ab obiecto decidatur, ſeu non, patet quotieſcunq; contigerit hoc, illum
nagnarcnni 3
quòd ipſi in ſuis operationibus longè plurib. indigeant ſpiritibus:mul toq́; etiam ob id plus fatigamur intentè intuẽdo, quàm ullum aliorum „ommaquxuclim. ſenſuum exercendo. Hincigitur multorum problematum ſolutio con
5 tingit, quę cuum ueriſsima ſint, tamen adeò fatigarunt pleroſq;, ut admi
racula transferre, alij ad dæmo nas, alij negare non dubitarint. Velut; in Llandia inſula ultra Britannos& iuxta Noruegiam, ſeu illa ſit Thy- Vlandici cut le, ſeu alia, nunc non laboro, mortuos domeſticos uidere ſe ac amplecti pen. 31 . arbitrentur,& inter amplexus illos euaneſcere affirmant. Ea igitur in-n quololaopembh fula bitumine tota ſcatet, hominesq́; etiam nuncpomis radicibusq́;, fa- or quod mihi perda rinaq́; piſcium aquai; uiuunt, quòd cum in glaciali mari poſita ſit, ob
„ 8 ræſentabant.
9
ardad ſepumumh B immenſum frigus non ſegetes, multó; minus uinum ſuſtinere poſsit. auemodb tardiaumgc Vnge ſpiritus propter uictum, aer ob ſolum& frigus, craſsiſsimi fiunt.
ab imo lecti quuwm Ob aeris igitur ſpiſsitatem& uapores frigore concretos, imagines non hominumes fecus quàm in nubibus oberrant: quas errore timoreq́; ac cogitatione uücomminitmm concep tas, ſpiritus denſus& terreus eouſq; retinet, donec ad inſtrumẽ 1 tum ſenſus deferatur. Inde uideri& alloqui ſibi eas perſuadent. Notos autem& mortuos ob id uidere arbitrantur, quòd uiuos ſciantibinon eſſe, tum quia in amplexu euaneſcunt: ignotam autem figuram, ut Chi- męræ uel Hippocẽtauri, nemo in nubib. ſibi finxit. Omnis enim tranſ- atio ad cognita fit. Verum cur ad Heclam montem ſpectra illa ire ſe re quoddamodbidi ſpondent? Eſt Hecla mons in ea inſula, ardetq́; non aliter quàm Ætna
medeſtitucrta in dicilia per interualla. Ideo perſuaſione longa concepta quòdibi expi- acum. Nonignaws entur anim alij ne uani ſint aſfingunt inania, fabulę ut conſona uideat᷑.
Nec in Islandia ſolum, ſed ubiqʒ licet rarò, talia quæ ibi frequẽter eueni
maGalenorch uu reſole 1. 8 4 n dmencumad e olent, contingunt. Efferebat anno præterito funus uiri plebeij Me- hne nn Icoſtendimn diolani Orientali in porta iuxta templũ maius ſoro uenali, quod à cau- a⁵ Iſinehn n
erroen vnne lium frequentia nomen Caulis noſtra lingua ſonat. Occurrit mihi no- ritur.
umihiappi* auunt tus, peto, ut medicorum moris eſt, quo morbo exceſſerit. Reſpondetill
meis Auerroe drmis le, conſueſſe huncuirum hora noctis tertia à labore redire domum.
ationi ſeruiens— urniu Vidit lemurem nocte quadam inſequentem, quam cùm effugere cona-
am, quo oa aralf retur, ocyus citato pede abibat: ſed à ſpectro captus, atq; in terram pro-
nbutus tra* f iectus uidebatur: exclamare nitebatur, non poterat. Tandem cum diu
— 5 Nu] 3
54

526 DE MIRABILIBVS
in terra cum larua uolutatus eſſet, inuentus à prætereuntibus quibuſ
dam ſemiuiuus domum relatus eſt. Cùm reſipuiſſet interrogatus, hæc quę minus expectabantur retulit. Obh idanimam deſpondens, cum nec ab amicis nec medicis nec ſacerdotibus perſuaderi potuiſſet inania eſſe hæc, octo in diebus perijt. Audiui poſtmodum& ab alijs qui uicini eſ- ſent illi,neminem ab inimico uulneratum, tam conſtanter deillo teſta- tum, ut hic, quòd à mortuo fuiſſet interram prouolutus. Cum quidam quærerent, quidille poſtquàm in terram uolutarẽtur, ageret? conatum inquit mortuũ, adhibitis gulæ manibus, ut eum ſtrangularet. Necob- ſtitiſſe quicquam, niſi quòd ſeipſum tueretur manibus. Cuùm alij dubi- tarent ne fortè hæc à uiuo paſſus eſſet, interrogarẽtq́; in quo mortuum à uiuente ſecernere potuiſſet, cauſam reddidit ſatis probabilem, dicens, ſe tanquã cottum attrectaſſe, nec pondus habuiſſe niſi ut premebatur.
Orbis magnus eſt,& æuum longum,& error actimor multum in ho-
strigarum ſeu lamiarum ludi b bria unde.
septima, proble mat. 5.
Mortuos uidere cum dFelirio in infirmis, cur mortem ſigni cet. 1
minibus poſſunt. Eadem uerò ratione qua in Islandia, in arenæ ſolitudi nibus Ægypti& fthiopiæ Indiæq́;, ubi Sol ardet, eædẽ imagines, ea- dem ſpectra uiatores ludificare ſolent. Plurimos noui quibus talia con- tigere, ſed ſuo loco deſcripſi. Simili quoq; ratione& mulieres quas ſtri- gas uulgus uocat, inaudita& inuiſa agitant etiam in uigilia. Nam caſta- neis& radicibus aquaq́; ueſcuntur,& uallium loca ubi aer turbulentiſ- ſimus eſt inhabitãt. Eiuſdem generis eſt quod Ariſtoteles refert, quoſ- dam quòd alios ſuſpendi uidiſſent animo defeciſſe.
Exx hisigitur apparet, cur infirmiis lethale ſit ſignũ, ſi cum delirio etiã mortuos uideant. Nam tam ualidam eſſe indicat imaginationem, utad oculum etiam translatus ſpiritus eam retineat, quam ab imaginatione conceperat ſpecie m. At id contingere non poteſt, niſi uel per ſomnum ſilentibus ſenſibus, aut ob morbum nimiũ illis debilitatis, aut ob robu- ſtam cogitationem, uimq́; imaginãdi. Cum igitur necdormiant, necin tentè ob debilitatem poſsint imaginari, relinquitur ut quod ſolum eſt dicamus, iam totam uirtutem ſenſitiuam ob imbecillitatem iacere ocio- ſam. Hoc aũt ille idem alibi mortẽ præſentem ſignificare docuit hac ſem tentia, dicens: Cum æger non uidit aut non audit, debili exiſtente uir- tute, iam mors proxima eſt. Aliud etiã eſt præſentis narrationis argu- mentum, quòd fortes uiri rarò uel nunquam ſpectrauident: ꝙ ipſtob ti morem minimè adeò hæc trepida imaginentur: nam ſolet timor omni- bus alijs affectibus firmas imagines in nobis efficere: poſt amor. Vnde timentium primò hæc ſunt priuilegia, poſt uerò amantium. Atuident anthropophagi fortiſsimi homines nocturna monſtra? Vitium eſt re- gionum ac credulitatis inanis, cum& alij ibi qui ab hominũ iniuria ab- ſtinent talia uideant. Verùm Scythæ, apud quos homines occidere ſa-
crificium eſt, cum fortes natura ſint ac inſtitutis, neq; mortuos neq́; le-
mures uident. Similiter nec latrones. Nam mala hæc non natura talia
eſſe uidentur, cum piſces alios ſui generis edant, tum mures, aliaq́; ani-
malia

ILIBRR DECGIMVSOCTAWVSA.„* A malia, ſed iure gentium. Quòd& ſi natura hæc mala conſtarent, id eſt, acduerſus naturæ leges, cum nihilà morte ſuperſit præter intellectum, intellectus autem non poſsit ciere motum„non poterunt mortui ima- gines aliquas oſtendere, neq; uiuentibus terrorem incutere. b Tertium uigiliæ genus purum eſt ac ſyncerum, in quo tamen multis modis mira uidere contingit: uelut cum echo reſonat, tum maximè mul fcho quiſte tiplex cõtingit, ut quandoq; ſepties uoces reddat. Noctu id mirũ in mo dũ,& niſi uulgata res eſſet, quencunq; poſſet p erterrefacere, adeò uoces perſpicuas ac tardè quãdoq; reddit. Cauſa eſt aer quià planis repercuti tur cauisq́;: non enim niſi antra ſint aut muri reſonat: reſonat aũt ex ue-/ tuſtis,& magis procul quàm propsè. Elidi uocem in echo neceſi eſt, ac plano intermedio reſerri. E ſublimi loco& directo melius redditur. Si- Auguftini Laui
lente nocte& aura adeò clarè reſonat, ut quidã amicus noſter eum iter rrij Comenſis ab echo decepti
axgeret iuxta flumẽ, nec uadum ſciret, exclamare cœpit, ohę F orſan echo ibiaderat, audit ohe Ille exiſtimãs hominẽ eſſe, i nterrogat, ubi locus eſt enn quo poſsim tranſirer audit, trãſire? Sed melius lingua Italica res reſpon
der, Vnde debo paſsa Paſsac Tüille, qui, qui, id eſt, hic, hic. Atibi gur-
quoqpratione&na ges erat& aquæ mirum in modũ ſtre pebant:unde ille territus iteruũ in- amtantemammmt terrogat Italicè, Debo paſsà qui? Ech o reſpondet, Paſsà qui. Cùm ſæ- Rualliumloaube piusinterrogaret, his uerbis illa reſpondebat. Poſitus amicus inter me-
riseſt quod Anlia tum& neceſsitate m ac admirationẽ, cum iter facere cogeret᷑, nox obſcu mimodeſcclſt B ra eſſet, illũ ut rebatur ſuadentẽ tranſire audiret quã maximefluctuabat
nis lethale ſitſigie
meſſe m dicat M 2
amretincat, qurss
xre nonpo teſt 1
nnimüũillis dccan
urnon.—„ ⸗ 2. ⸗ * prrſemsuns ſtriores narrare ſufficiat. Quarum altera eſt iuxta ædem ſacram beati b cuae mſpc— Pauli extra muros, quæ ſimul cuum ipſa uoce exauditur. Nam in tribus Eebo perfeckæ und 1 12111 unquant ig pProbatur echo:quòd ſubito reſpondeat, quòd lo ngam ſeriem uerborũ onditiones.
torrens, nõ animaduertẽs ex accentu echo eſſe: nam cum diceret, Debo pPpaſsà, accẽtu graui profert᷑: ſi homo reſpondiſſet, acuto cum accentu re-
ſpondiſſet ſic, Paſſa: ſed echo ut erat graui referebat qd acceperat. Vnde
cum nox intempeſta eſſet, reuertit Au guſtinus Lauizarius Comenſis, hoc enim illi nomẽ, hęc patria amico noſtro fuit, qui à ſecretis erat Prin
6
cipis,& à libellis ſenatus. Cum uerò poſt aliquot dies mihi adoleſcenti
narraret ſe ſermè àdæmone in torrentẽ perſuaſione præci pitatũ, ego di ligentius modũ inquirere cœpi, agnoſcẽs hominis ſynceritatẽ& inte- Sritatem, tandẽ deprehendi echo fuiſſe, à qua inter æſtus multosanimi magno cum periculo fuiſſet deceptus. Igitur cum multæ ſint, nullibi ta
men frequentiores aut clariores quàm Bapiæ. Sed? pluribus duas illu
referat ac perfecte,& quòd eadem ſæpius remittente ſono repetat. Pri-
mam ſyllabam plerunq; omittit, quòd à ſuccedentium ſono obtunda-
tur:ita fit ut contraria ratio ne ultima optimè audiatur. Directè exactiſ-
ſima eliditur, unde non omnes ex eodem loco excipiũt. Nec ni mis pro- N 6. 2 2 9 80 Pe, quoniam adeò celeriter recurrens obſcuratur Auera uoce cuius eſti-
mago. Nec concluſo loco, ob motus aeris confuſionem. Melius A uetu- ⸗„ 171 1„„.„ ſtis muris, non ſolum ob ſiccitatem, ſed etiam propter aerem in eis con-
hiſtoria mira.

328 DiMIKRABTLIBVS tentum. Nam contentus aer tympani imaginem refert. Et ſiccitas ſonoo idem eſt quod lumini& imaginibus ſpeculorum nitor. Hæcigitur cla- ritate uocis& celeritate reſponſi adeo admirabilis eſt, ut qui eam audie rit, deſinat ad mirari quòd amicus noſter ſe à dæmone ludificari exiſti- mauerit. Redditur à fruſto antiqui muri palmorum circiter uigintilon gitudinis, pauloq́; minus al titudinis. Reſo nat alia ex obliquo ibidemà b muro ſepti ferarũ quem uocant Barcum, quam pulſante cornu obſerua ui decem diſtinctas uoces referre. Ita nihil perfectũ undequaq; eſſe po- teſt. Prima referebat aptè perfecteq́ʒ ac ſtatim, ſed nõ plura neq; ſæpius: hæc plura, ſed non ſæpius, aut adeo promptè reddit. Tertia multiplex eſt,& in eadem urbe quam Ticinium alij à Ticino uocãt, in baſilica ma gna, uocant Salam Itali, quæ iuxta arcem ciuitatis ex o ſtio toties remit- tit uoces, ut numerare nequeas: quandoq; decimatertia uox exauditur: aderant teſtes multi,& inter cæteros medicæ artis profeſſor egregius, Melchior Malheuſer Germanus, noſter diſcipulus. Credidiſſes ab ali- quo reſponderi aut deludi:emoriuntur ſenſim uoces ac deſinunt: unde mirum in modum Ahime, quod ſonat latine heu, refertur, uelut mo- rientis ac deficiẽtis uox. Quadrata hæc eſt ædes,& feneſtris patulis plu ribus, in ſuperiore parte à lateribus illuminatur. Cæterùum frons& pa- ries ex aduerſo poſitus integri ſunt, niſi quòd in frõte oſtiũ adeſt, longi tudo pedes circiter c. latitudo xxv. fermè, altitudo ut reor latitudine di- midio maior, eſt enim excelſa: quam diligẽtius deſcribere placuit, ut ſci- rent quicũq; uelint unde ratio excogitanda, exemplumq́ʒ petendũ. Re- ſonat& multiplex uox, ſi iuxta parietem alterũ ex aduerſo oſti ſteteris, uideturq́; ex ſublimi tũc oſtij parte reddi. Itaq; ex utroq; latere,& maxi ximè extra oſtium ipſum ſtãtibus uox reſonat, in medio nequaquam. Vnde nemo dubitare poteſt, uel dæmonem eſſe, aut ſycophantiam. Nam uix echo credi poteſt, adeò clarè, adedò expeditè, adeò ſæpe acor- dine certo uoces omnes exaudiuntur. Accepiab aſtantibus, olim an- te oſtium, fornicem porticus èregio ne poſitam fuiſſe, cuius etiam ma⸗ gna pars ſupereſt. Multoq́; melius ſolitas reddi uoces ſtantibus extra oſtium, ſub fornice, locupletiusq́; ac maiore ſœnore, ut quę tricies quan doq; reſonarent. Certum eſt, ut celerius profertur, maioreq́; ac concita tiore uoce, ita clarius ac frequentius reddi. Contingit autem hocilli nõ ſecus quàm in multiplici imaginum reflexione. Ob id reflexa echo dici poteſt: quanquam obſcurior ſit illius ratio. 1 Sic& alia nos, ſed alio modo, decipere ſolẽt. Si enim echo ſpeculaq; res eſſent raræ, quis non admiraretur, cum non minus hæc digna ſinta- lijs quæ rarò accidunt admiratione? Sedraritas ſola admirationem pa-
Infpnter quomo rere ſolet. Infantẽ loqui etſi nuper natũ naturale eſt,& tamen pro oſten do naturalter to, quod rarum ſit,& maximo ſemper habitum eſt. Quomodo autem
naturale ſit, docet Ariſtoteles. Nam cùm ſermo linguę robore& intelli gentia conſtet, intelligentia autem pleriſq; prius robore linguæ adue- b niat,

5 acltaum ſedlnöplu b c Prompterddt. In umalna Ticino uoc Aarcemciuitatsexoh.
esmedice anspnii
vnoſterdiſcipulus On auntur ſcnüm uocant dſonat huneheu, n
tahæceſt xdes& tm
us illumimtut(m M. niſt quodinſür 1 am diligetius dct
cogitanch, exm,
arictem alterũtuis ne reddi. Itaq;ctrelt
asuox reſomt, id
-
dæmonem eſisf
aot usrcddi. Comung t
B pſam etiam ac memoriam, tum rationem. Mens enim abſolura àA uincu
LIBER DECIMVSOCTAVVS. 529
a niat, eo fit utloqui non abſoluta intelligentia mirum uideatur. Et tamẽ
ſirobur linguæ prius abſoluatur, cum homo natura adloquendum pa- ratus ſit, quid impedit ut audita non intellecta, uelut picæ& pſittaci, nõ referat? Vel quòd utintellecta iam nixu quodam atq; cõcurſu ſpirituũ ad linguam proferat? Indicio eſt quòd hoc his maximèà ſomno contin-
git& clarius: nam tuncper ſomnum uiſa& audita magis mouent, ma-
iorq́; ſpirituum adeſt copia,& lingua diuturna quiete robuſtior euaſit. Admiratio igitur uel ob raritatem, uel ob cauſę ignorantiam contin git, uel ob utrunqʒ. Sæpius uerò contingit utraritas effectus ſit cauſa igno- rantiæ cauſæ. Quædã uerò rara ſunt, ut hęc ad ſpeciem, ita illa adgenus: uelut quod felium pupilla modò nauicularis, modò Lunæ diuiduæ fi-
gura conſpicitur, aliàs uerò etiam anguſtiore forma, quoniam animal hoc pro arbitrio uueã cõtrahat atq; diſtẽdat, cornea uerò tunica in illo
craſsiſsima ſit. Ob id maximèe ſià latere eam intuearis, multiforn tur, recta uerò& à frõte rotundior ut in nobis: quanquam ſint qui affir mare audeant, quod etiam alibi teſtatus ſum, non horum tantum ani- malium, ſed& hominum pupillas pro Lunæ lumine creſcere, aut dimi nui. Sed hoc ad rotunditatẽ minimè pertinet. Multa igit᷑ cum noſtrũ fallãt ſenſum, nobis mira uidentur: ut beatũ Antonium rectè dixiſſe fe-
rant, qui integris utuntur ſenfibus, nec ipſa quæ per literas fit indigere eruditione. Senſus ille dicebat non ſolum hosinternos, ſed mentemi-
—
lis uitiorum& affectibus, plurima cognoſcit quæ alijs hominibus mira
dentes, uoragines, flammas ſaltãtes, umbras, ſpectra, ſtrepitus incondi- tos, eiulatus, feras, ſerpentes, latro nes, fures, cadauera, lemures, laruas, murmura, gemitus uexatorum, canes rabidos, terrores, ut dixi, abſque manifeſta cauſa. Hæc tamen haud demonſtrant, dæmonas ipſos eſſe.
LIBER XIX. de dæmonibus.
qcdGITVR de dæmonibus non parua ſemper dubitatio (uit:atq; ut mihi uidetur, qui illos eſſe, nobisq́; con gredi
/
exiſtimãt, illorum aduentũ ab afflatu diuino angelicoq́;
congreſſu ſic diſtinguunt. Nam cum dęmonas humanus
Felium pupillæ non exacte ro- tundæ.
nis uide
genſib. qui ſunt integris, nec li- teris indigent.
bilia eſſe uidentur. Ob id igitur nihil mirũ uideri debet, ſi nocte ambu- lantibus metus& caſus multa oſtendãt, i gnes ſcilicet in cœlo, ſtellas ca-
Afflatus dinini & aduentus dæ monum diſcri- men.
Janimus naturaliter horreat, mens ipſa illorum pręſentia
reſcit acmetuit quippiam, quod tamẽ nondum nouit. Co
gitationes prauæ& in prauis actionibus ſolent aut inſidijs quas para⸗
mus obrepere. Odores quoq; tetros& ſonitus inconditos pariunt, aut relinquunt: ſuſpicio manet poſt receſſum aut deſperatio, ut de Bruti ge
XX 1

Comitiali mor bo præcãtatio.
Capitis dolori
præcantatio.
Hiſtoria mira.
530 DBE DAEMONIBVS nio legitur. Atafflatus diuinus ſeu ang bona ſaltem mente præditis ſe offert, ac ſine ſtrepitu ullo, ſenſimq́; acce dit, animã exhilarat, ac fiduciam præſtat optimamq́; ſpem. Placida tunc mens in optimas cogitationes fertur,& ſuperna amare etiam cogitur. Cœleſtia diligit,& bona ac ſalutaria meditãti iam accedit. Quod ſi ſubi⸗ to aduentu abſterreatur, animus illicò cõquieſcit. Hæc quidem beatus Antonius, qui hac in parte admirabilis fuit, nos edocuit. Nobis eadem de exitialibus ac ſalutiferis animi præſagijs differentia inconcuſſa mane bit, etiam ſi ui naturæ hęc ipſa ſolum fieri contendamus. Nam ſi pro an- gelis ac dæmonib. ſalutaria ac infenſa aſtra ſupponãtur, eadem ratio ſi- gnaq́; eadẽ in utriſq; militabunt. Ergo dæmonas eſſe præcantationũar gumento multi conant᷑ oſtendere. Annulũ dicunt, quem go uidi, ſicon ficias argenteũ hoc modo intus inſcriptum, † Dabi Æᷣ Habi- Haber-† Hebr. ne comitiali morbo laborãtes cadant prohibebit, in digito po ſitus. Capitis dolorem leuareuidi ſuſpen lot Æ ſum chirographũ, ut àlatere uides, cum
——
————
— patiẽs qui nullũ ex medicina præſidium ſentiebat, ter Dominicam quamuocant
(Vita
—
orationem recitaſſet. b Sed hæc mittamus, quod nos uidimus ſuperiore anno miraculum re citemus. Laborabat patritij generis mulier urinæ ardore, perpetuaq́; il
lius emitendi uoluntate, cumq́; clariſsimi urbis noſtræ medici omnes!
gici nõ pauci uocati eſſent,
nõ pauciores ſeptem, tum externi, ac chirurg
aderam& ego: nec ſatis inter nos de morbi cauſa conueniebat, lapidem, eryſipelas, ulcus, ſcirrhum, cãcrum, phlegmons, ueſicas alius atq; alius
arbitrabat᷑, nec cum pro ſingulis auxilia tẽtata eſſent, quicquã profuit.
Cumq́; calidis fomentis excitatæ ueſicæ ſecarent᷑, pręter ſolitas uigilias,
cruciatũ, inuoluntaria urinæ emiſsio ob inciſionem ſuperuenit. Inde bis etiam conuulſa, cum pulſus ac uirtutis caſu. Ita morbo& auxilijs ſe ptem perpetuis menſibus excarnificata, deſperata penitus ſalute ab om nibus relicta eſt. Neqʒ enim periculũ erat ut ægritudinẽ ſimularet, quæ tot medicamenta acerba ebiberit, tot fomenta ſuffumigiaq́; ſuſtinuerit, quæ ſpeculo paſſa ſit à tot medicis locum illum inſpici, quæ inediam tan diu tolerauerit, deniq; ad miſerit uenæ ſectionem, ſectionem ueſicarum,
eſcharotica medicamẽta, ferrũ, ignes. Itaq; cum feſsi& incerti eſſemus,
iam in noſtram ſententiam, quæ omniũ, ut uiſum poſtea fuit, eratabſur dior, uentum eſt, hoc maximè argumẽto, ꝙ magis ad deteriora quibuſ- cunq; auxilijs morbus perueniret: iam dolor in loco ubi ueſicæ collum uteri collo iungitur aſsiduus erat: iam totius corporis extenuatio maxi ma: Hippocraticaq́; facies,& nõ uoluntarius urinæ fluxus, tum uigilia
perpetua ſuperuenerant. Iam ulcera undiq; circa locum erant, medica-
mentorũ partim caliditate& acuitate, partim ferri importuna tractatio ne excitata. Nihilo tamen minus urinæ ardore nõ ſolum manẽte, ſed&
ſuperaucto
gelus quiſpiam occurrat, non niſi e
1
M

muulo
9 Pſpenl 1 3 4*
3. Oraa nerente
nchirognphü, ualm nes qui nullüex malef tichat,! der 0 m u
dimus ſuperiotern lrrißimiurbis ſok
motbicuſiee
han
nsmulier urinxzdr
b ac chirurgicinõ
LIBER DECIMVSNONVS. 531
K A ſuperaucto, perpetuaq́; min gendi uoluntate tanta, ut quidam calculum ueſicæ eſſe crediderint. Sed eam opinionè ẽ tactus cum cathetera reiecit. Ergo prorſus conclamata ægra, ſuperuenit Ioſephus Niger, græcarũ li-
terarum profeſſor egregius, publiceq́; eas docens, ſed qui tamen medici
nę penitus eſſet ignarus. Hunc pręcantatorem,& maleficarũ artium ap
d
primè gnarũ exiſtimabant. Erat filius huic mulieri decennis, quem loſe
pPhus inſtituit, ut dicat ſe uidere tres dæmo nas teterrimos coram matre in cryſtallo trigona, quã ſecum attulerat, pedites. Inde alijs in aurẽ pue-
ri inſuſurratis uerbis, puer affirmat ſe uidere equitem alium dæmonem,
longe; primis proceriorem, cum tricuſpide, qui illos tres pedites ſigilla-
tim uinciat,& catenis alligatos ephippijs omnes abducat: inde iubet aſſeruari cryſtallum. Quid morore mulier hac techna perſuaſa, dormit:
ceſſat dolor, ardor, uoluntas mingendi: redit colos uiuidus, redit caro,
concipit poſt hæc, perfecte Corualuic. cuius rei iteſtes tot habeo, quot fa⸗
miliares erant uiri aut mulieris medicosq́; omnes conuocatos: remq́; i⸗
pſam, cum tunc moribunda eſſet, nunc uerò ſana, ab omnib. uideri poſ ſit. Ergo uel dæmone ſanata eſt mulier, ueli imaginatione fideq́;, cum ali am tertiam cauſam præter has inuenire minime liceat. Nam ſiuera puer referebat, diſsimulate ob metum legis Ioſepho ueritatem, dæmone ſana
ta eſt: ſi uerò puer à Ioſepho perſuaſus uno uerbo, ut uidere ſ affirma-
ret quæcũq; ipſe Ioſephus interrogaret, tech nam matri ſalutis cauſa mo
litus eſt:manifeſtum eſt quòd imaginatione& fide conualuit. Illud mi rum eſt, quòd ſi fraude fuit, pręmiũ recuſauit: neq; enim uidetur quor-
ſum hæc fraus, quæ pręmio careat, infamia uerdò ſeu res ſuccedat, ſeu non ſuccedat, haud minima defutura ſit. Ob id ueriſimilius eſtà dæmone ſi-
natam eſſe:dæmo nasq; ipſos eſſe ac uagari. Mira uerò ſunt quæ ad con/ Dæmonas eſſe, argumentis ab hiſtoria ſum- ptis oſtenditar.
firmanda hanc opinionem recitantur à Plutarcho in initio uitæ Cimo- nis de Damone:item de Pauſania Cleonicec;, Byzantia uirgine, quã il-
l1e imprudens amatam occid erat:tum à Plinio in ſeptimo epiſtolarum li bro, de phantaſmate, quod in domo Athenis perpetuò uidebatur: de pueris etiam, quib. capilli abſq́; autore ullo præciſi erant. Rurſus apud
Suetonium in Caligula occiſo, cuius domus per multos annos oſtentis inquietata eſt, donec incendio abſumpta fuit. Refert M. Paulus Vene- tus, Tartaros(olim pars Scytharum, pars Parthorum nomine intelli- gebatur) adeò pollere dæmonum præſtigijs, ut tenebras cum uelint& ubi uelint inducant ſemelq;: Alatronibus hac arte circunuentum, uix e- uaſiſſe. Cui rei teſtis accedit uir grauis Haito nus, in ſua Sarmatarum hi
ſtoria, qui prælio etiam inclinatam aciem Tartarorũ uexillarij præcan- tatione, dum tenebras effunderet obſcuriſsimas, reſtitutã& uictricem
factam liceris prodiderit. Veruùmomnibus hiſtorijs magis admirabilem hi ic ubij ciam, quam
nõ ſemel nec paucis uicibus audiui à patre meo, Facio Cardano, qui dæ- monem ſe familiarem per xxx. fermè annos habuiſſe confitebatur. De-
XX 2

Damonum ſe⸗
ptem hiſtoria mira.
53² DE DAEMONIBVS
mum cum illius ſcripta requirerem, quod ſæpius audieram, italiteris ac
memorię mandatum inueni. Idibus auguſti, M. ceccxci. cum peregiſſem ſacra hora diei xx. apparuerunt de more ſeptem uiri, ſericeis induti ueſti bus, pallio quaſi græco, caligis ut uidebatur purpureis, ſubuculæ thora cibus ſplendentibus ac rubentibus, ut è chermeſino eſſe uiderentur, for ma auguſtiore qᷓ; communi,& cõſpicua admodũ. Nec tamen omnes ſic ueſtiti, ſed duo, quos conſtabat eſſe nobiliores inter ipſos: nam illorum alterum, qui procerior erat& rubicundus, duo alij ſequebãtur comites: alterum qui pallidior eſſet ac minor corpore, tres alij. Ita omnes ſeptem erant. Capiti ne quid haberent impoſitũ, an nudum eſſet, ſcriptũ non re liquit. Mtas illis iuxta quadrageſimũ annum, ſed quæ nec trigeſimũ prę ferret. Cum interrogarẽtur, qui nam eſſent, reſponderunt, homines eſſe
quaſi aereos, qui& ipſi naſcerentur ac interirent: uerum uitam illorum
noſtra eſſe longè diuturniorẽ, ut quæ ad annos cccextenderet᷑. Interro- ganti de animæ immortalitate noſtræ, nihil quod cuiq; propriũ eſſet ſu pereſſe affirmarunt. Ipſos diuis eſſe coniunctiores multò humano gene re, ſed tamen ab illis infinito penè diſtare interuallo. Nec ſecus illos no- bis aut beatiores eſſe, aut miſeriores, ac nos ipſis ſumus belluis. Nihil la- tere abditarum rerum ut nec libros, aut pecunias: infimam q́; illorũ col- luuiem eſſe genios uirorum nobiliſsimorũ, non ſecus ac homines uiliſ- ſimos generoſorum canum aut equorũ educatores. Cumq́; ipſi tenuiſsi- mo eſſent corpore, nihil nobis cõmodi aut detrimenti poſſe afferre præ- ter ſpectra atq; terrores, tum ſcientiam. Erant alteri, qui minore erat cor pore, ccc. diſcipuli, alteri ce. in publica academia. Vterq; enim eorũ pu- blicè profitebatur. Cum pater meus interrogaſſet, cur ſi theſauros noſ- ſent, ipſi nõ reuelarent hominibus? Reſponderunt, ſancitũ eſſe hocpri- uata lege maximis pœnis ne quiſquam hoc eis communicet. Manſerunt apudillum horis plus quàm tribus: diſpurarunt autem interim rogan- te illo de cauſa mundi: qui procerior erat negabat Deum effeciſſe mun- dum ab æterno: cõtrà alter aſtruebat per ſingula momenta ita Deũ crea re mundũ, ut ſi uel momẽto deſiſteret, protinus mũdus ipſe periret. Ad hoc ipſe ex Auerrois diſputationibus quędam adducebat, cum liber ille nondum inuẽtus eſſet. Referebat& nomina quorũdam librorum, quo- rum pars inuẽta, pars adhuc in occulto eſt. Atq; hi omnes tamen Auer- rois erãt: ille uerò palàm Auerroiſtam ſe profitebatur. Hęc ſeu hiſtoria,
ſeu fabula ſit, ita ſe habuit. Quòd fabula uideatur, ſatis argumẽto eſſe de-
bet, quòd placita hæc non ſatis cum religione conſentiũt, quodq́; pater mieus cum ſuis dæmonibus nihilo aut felicior, aut ditior, aut notior ho- minibus fuerit, quàm ego, qui dæmo nas nunquam uidi. Ad hæc tamen ille reſponderet, plura ſe prædixiſſe, quæ ſine ope dæmonum tanto tem pore ante ſciri non poterant: ut, ꝙ Cæſar tandem ſuperior futurus eſſet in Italia, quod uix contigit poſt xxx. annos: dæmonas eſſe mendaces iu
diuitias
xta ueritatis uerbum, ille(inquit) eſt pater mendacij: ſe minimè curaſſe
D

ek A diuitias aut honores, quarum rerum ego ſim magis cupidus: natum eſſe
aut pecuniaxinim Bimorü, nonſeausn orü educators Cm odiautdetrinmtx iam. Rrantalteia ucaacademi. Var as interrog ae aam hoceis com 4 & diſputaruntaum ererat negabatlun at per ſingulammm ret prouinusmĩcafs
nomma quorũimke
LIBER DECIMVSNONVS. 533
humili fortuna ipſum, obfuiſſeq́; initia prima. Deniq; geniũ forſan mi-
hi eſſe maiorem, tum alijs longeè magis, tametſi illis neq; mihi hi ſeoſten
dant, nõ deeſſe tamẽ pro opportunitate unicuiq; ſuũ ad auxiliũ. Suum
ſe ſibi, nonalios alijs manifeſtaſſe, uel quod ita expediret, uel quòd me-
lior eſſet ac mente puriore: optimus quippe erat, ac religioſiſsimus: ſeu
quòd coniuratione, quam habuiſſe à moriente Hiſpano conſtat, uſus
fuerit. Simile eſt illud quod de pueris& urceis aut unguib. dicitur. A-
lias hæc ex parte ut falſa deprehẽſa refutauimus. Solum id mirũ uidetur
quod Didio luliano Imperatori contigit, cum puer è ſpeculo prædice Didio ulianoe ret hoſtes uenientes,& à quibus interficeretur. Et nune Ioannes Leo re- Heruo aunc citat, in urbe Feſſa uates in uas aqua plenum olei guttam infundere, qua eene heau clara reddita per puellos reſponſa de futuris dare, qui turmas etiam mili tum in aqua uidere ſe affirment. Nontamen ille plus quàm quod& hic uulgus ſcire ſe refert:aut diligentius rem inquiſiſſe.
Sunt rurſus& alia argumenta dæmonum, oraculorum reſponſa: ue
lutillud Theophraſti de oleaſtro Megaræ: dicta ſunt hæcaliãès, in quib. Ariſtoteles& Plutarchus ut cauſam redderent, non parum laborarũt.
Videntur& Telchinnes dæmones ſubterranei, qui fodientes ruina op- Demones Tet-
.„,...„... primunt, aut ſtrangulãt igneo quodam ſpiritu. Sed de oraculis ne frau⸗ chinnes.
de ſacerdotum ederentur, multi dubitarũt: alij propriam quandam ter-
ræ illius naturam eſſe uolunt, qua uelut morbus contrahatur: at ectaſis
quidam morbus eſt, oraculum uerò ſine ectaſi non fit, non tamen cum il
la. Igitur dubitatio magna eſt de his. Auget eam Pauſanias, uir ut dixi ue
ridicus, in his quæ uiſa à ſe retulit. Neq́; cuiquã alij hacin re magis credẽ dum eſt, ut qui eam expertus fuerit. Sed libet illius uerba ſubiũgere: An Autri Tropho- trum Trophonij, in quod hoc modo deſcendit᷑. Noctu eum qui ingreſ- u¹ oracuxtian.
ſurus eſt abducuntadfluuium Hercynum:abductum oleo ungunt& la
uãt duo pueri ciuium filij annos nati circiter tredecim, quos Hermas ſeu
NMercurios appellant. Iidem deſcendentem lauant,& quæcunq; opor-
teat tanquam ſerui adminiſtrant. Inde non ſtatim ad oraculum, ſedà ſa- cerdotibus adaquæ fontes ducitur, qui proximè inuicem ſunt coniun- cti. bi aquam oportet bibat quam obliuionis appellant, ut obliuio om nium inducat᷑ quæ antehac cogitauit. Poſt hæc aquam aliam bibit me-
moriæ, ut eorum quæ uiderit in deſcenſu meminiſſe poſsit. Poſt hæcſi-
mulacrum ut eſt intuitus(hoc Dædali opus eſſe aiunt,& ſacerdotes ne-
mini niſi qui ad Trophonium deſcendũt exhibent)& habitis ad id pre-
cibus eſt ueneratus, ad oraculũ progreditur, tunica indutus linea,& uit-
tis circa tunicam cinctus, eius item loci crepida ſubligatus. Eſt autemo-
raculum ſupra nemusad montẽ. Fundamentum in circuitu iactum can didis lapidibus. Ambitus fundamenti eſt inſtar areæ minimæ. Paululũ fortaſſe abeſt quin altitudine ſit duorum cubitorum. Incumbunt funda mento columnæ acuminatæ æneæ,& quibus cõnectuntur uincula. Per
XX z

5334
DE DAEMONIBVS hæec ianuæ ſunt intra ambitum fabricatæ. Hiatus ipſe non caſu aut na⸗ tura factus eſt, ſed arte compoſitioneq́; accuratiſsima extructus. Ædifi- cij ipſius figura furnum repræſentat. Cuius latitudo, quantum coniectu ra aſſequi licet, quatuor fermè cubitorum eſt, profunditas uerò nonul- tra octo extenditur.Deſcenſus in pauimentum nõ eſt conſtructus: ſed
ut quis ad Trophoniũ uenit, ſcalam ei offerunt anguſtã& leuem, quæ
intra ædificium collocatur. Oſtium per quod in Trophonium deſcen- ditur latitudinem habet duorum dodrantalium: altitudo dodrantalis.
Deſcenſurus ergo ſe ſupra pauimentum inclinat, placentas habens mel
litas,& cauernæ pedes primum inijcit,& genua cedendo inſerit paula- tim. Vbiuerò genua immiſerit, reliquum corpus totum cõfeſtim attra
hitur, tanquam fluuius maximus& rapidiſsimus uortice hominem in-
tus abſorberet. Cæterum qui intra adytum uenerunt, nô uno& eodem modo futura edocẽtur, ſed quidam fortaſsis coraàm uident, alij autem au diunt. Redeunt qui deſcendũt per eaſdem anguſtias primò pedibus e-
miſsis, deinde reliquo corpore. Neminẽ mortuũ qui ſit ingreſſus audi-
uimus, præter unũ ex Demetrij ſatellitib. qui cum nullis peractis ſacris deſcendiſſet, Deo etiam inconſulto, ſperans ablaturum aurum& argen
tum, fertur non ex oſtio ſacro eiectum, ſed alibi cadauer illius apparuiſ- ſe. Quæi 8i tur huic co ntigerint, quęq; ingreſſ uris& ingreſsis eueniant, dicta ſunt à me dictu digniſsima. A Trophonio egreſſum ſacerdotes ex
cipiunt,& in ſolium collocant quod memoriæ dicitur: neq; enim eſt ab
b adyto procul. Sedentem ibi interro gant quæ uiderit, quæcq́; audierit. Quibus perceptis cõmendant eum his ad quos curare eum pertinet. Hi
uerò in ædificiũ illud ubi prius apud fortunam& bonos genios uitam agebat, ſublatum transferunt metu adhuc attonitum,& nec ſe ipſuma- gnoſcentem, nec eos qui aſtant. Poſteaquàm nõ minus ea cogitat quàm quæ prius cogitabat, in riſum erumpit. Hæc ego non audita refero, ſed uidi quondam,& Tropho nij oraculum ipſèe cõſului. Placuit hiſtoriam prudẽtis ac ueridici uiri, quiq́; negotio interfuit, ueluti raram ac firmam adijcere: quandoquidem pauciſsimi talia adeunt. Illorum pars maxima ſtupida, reliqua mendacium gloriæ ſibi loco eſſe putat. Quamobrẽ ra- riſsi mam hiſtoriam huic loco ſubtexui, in qua fraudes ſacerdotũ quan- taſcunq; confingas licet, fraudi aſcribi nequit quod intus uelut à
gurgi- 4 5 te raperet᷑, quodq́; pedibus eijceretur. Quòd ſi id natura loci ton ade,
Oracula ſi non eſſent ambigua, oracula non eſ
ſent.
philippi Me- lanthonis hiſto⸗ ria mira.
rum prædictiones, ſed non eadem ratione: uerum ne
oportuit quæ audiret non dolo eſſe conficta, cum in tam uiolento loco
nemo ad confingendã technam ſtare potuiſſet. At dices, ambigua ſunt oraculorum reſponſa. Demonſtratum eſt in libro de Fato, quòd ſi ora- cula ambigua non eſſent, non eſſent oracula. Similiter& mathe matico- ꝙ; omnes, neq́; om
nia. Hoc autem alibi, ut dixi, demonſtratunm eſt. b b
Sed nimis euidentia ſunt quæ Philippus Melanthonuir eruditus in
ſecundo ſuorum Progymnaſmatum Phyſicorum recitat, dicens: An- b b no
C

aach wmucnerunt ün nortaßiis cormuidag
rcaſdemanguſſinse mangultiasgin
eminẽ mortuũ quilin tellitib. quicummuln 0, ſperans abatumma tum, ſedalibiadauch eq; ingreſſurs&in Trophonio egrir dmemorix dcum ogantquæuidag ahsad quos cumm
d ſortunam& bud uadhucattonim il
. ſteaquam nõma b
ulum iple côlulu.
— 6 ur. Qodſid matu
LIBER PDECIMVSNONVS.
abſcõditi theſauri oſtẽdiſſet, loco defoſſo, qui prope urbé erat, amicoq́; adhibito(is poſt modũ hiſtoriã retulit) arcã cũͦ cane nigro accubãte qua ſi cuſtode uiderunt. Auſus ingrediſacerdos loci ruina ſtatim oppreſſus eſt. Hic nihil deſiderat᷑ præter eius fidẽ qui Melãthoni ſcripſit, cùum Me
lanthon nõ dicat ſe adfuiſſe pręſentẽ. Conſtat uerò illũ in Saxonia habi
tare, uel ſaltẽ à Norimberga procul. Nam de illius fide haud dubitamus.
Verùm ſunt alia huius rei experimenta: placet autem duo ex Era- ſmo Roterodamo uiro docto& minimè ſuperſtitioſo, ut etiam in ſpe- ctro talia irriſerit ubertim, ex epiſtolis ſuis ſubiungere, Oppidum de quo tibi narratum eſt Germanis dicitur Schiltach. Abeſt à Friburgo o⸗ cto milliibus Germanicis magnis:de quo anomnia uera ſint quę uulg iactantur, nõ auſim affirmare. Illud nimis uerum eſt, totum ſubitò con-
flagraſſe, mulierem confeſſam ſupplicio affectam. Co nflagratio accidit
quarto Idus Aprilis, qui dies erat Iouis ante Paſcha anno àChriſto paſ- ſo M. D. XXXIII. Quidã eius oppidi ciues apud huius urbis magiſtra- tum rem ita geſtam pro comperto narrarunt, quemadmodummihi re- tulit Henricus Glareanus, quantum meminiſſe poſſum. Dæmon ſibilo ſignum dedit è quadam ædium parte. Caupo ſuſpicans eſſe furem, aſcen dit, neminem reperit. Sedidem ſignum rurſus ex altiore cœnaculo red- ditum eſt. Et huc conſcendit cau po, furem perſequens. Quum nee illic quiſquam appareret, ſibilus auditus eſt è faſtigio fi marij. Illico tetigit cauponis animum, eſſe dæmoniacum quiddam: inbet ſuos eſſe præſenti animo. Acciti ſunt ſacerdotes duo, adhibitus exorciſmus. Reſpondit, ſe eſſe dæmonem. Rogatus quidillic ageret, ait ſe uelle exurere oppidum. Minitantibus ſacriticis, reſpondit, ſe pro nihilo ducere minas illorum,
qudòd alter eſſet ſcortator, uterq́; fur. Aliquanto poſt, mulierculam qui
cum habuerat conſuetudinem annis quatuordecim, quum interim illa quotannis& confiteretur,& acciperet euchariſtiam, ſuſtulit in aerem,
535
& no ſalutis M D X X X.Norimbergę cùm ſacerdoti dgmõ in cryſtallo locũ
Eraſmi Rotero dami hiſtoria admirabilis.
impoſuitq́; fumarij faſtigio: tradidit ollam, iuſsit ut inuerteret: inuertit,
& intra horam totum oppidum exuſtum eſt. An dæmõ in dignatus ob
inductum riualem cauponis filiũ,& oppidum perdiderit,& mulierem
prodiderit, certum non audiui: non eſt tamen ueri diſsimile. Huius facti uicini tam conſtans eſt fama, ut fictum uideri non queat. Feruntur& a- lia huius generis, ſed non libet aures tuas uulgi fabulis remorari. Hic fa-
2
cti ratio haud dubia eſt. Dicere poſſet quiſpiam, dolum fuiſſe ſœminæ,
ac deſperationem. Sed adeò bellè omnia conſentire uidentur, ut uix cre-
di poſsit:quoniam non dæmon oppidum concremare potuit, ſed ollam
porrigere, mulierem perſuadere. Sed audi aliam eiuſdem hiſtoriã. An- Hiſtoria alia.
no ſuperiore Magduni(id eſt oppidulũ haud ita procul ab Aurelia)ma
Ieficus quiſpiã deceſſurus uxori mandat, ut quicquid eſſet apud ſe libro- rum magicorum, reliquaq́; eius ſacri arma, ciui ctiidam Aurelia no tra- dat, propédiem uidelicet perituro, ꝙ hunc ſceleris conſciũ ac participem

— ——— ——— ————
536 DE DAEMONIBVS habuiſſet. Is hæc omnia Aurelia transfert. Iam ipſe ſacerdos domi ſuæ o plus triennium nefandum ſacrum& quauis idololatria execratius, non inſciente uxore, filia uirgine etiam adiutante peragitat. Quibus uerò ce re monijs, quòue ritu ſacrilegium hoc conſtiterit, paucis referam, ita ut à certiſsi mis ho minibus accepi. Corpusillud adorandum uindicis no- ſtri Ieſu in pyxidula quadam ſaligna conditum ſub lecti ſtramentis ab- diderat. O diuinam patientiam:mihi referenti frigidus horror membra
quatit. Id ante triennium à ſacrificulo quopiam famelico& impio(cu-
iuſmodi h ic nimis magna copia) fuerat mercatus,& quidem minoriso- pinor quàm olim Iudæi Chriſtum: ut ſceleſtiſsimus ille ſacerdos Iudam nobis non retulerit ſolum, ſed etiã uicerit:& illum quidẽ rumor eſt ſubi tanea morte impietatis pœnas dediſſe. Ergo quoties ueneficus ille rem
non diuinam, ſed diabolicam facturus eſſet, depromebatur prophanis
manibus cœleſte myſterium, atq; è ſtramentis erutum nudatumq́; ex⸗ ponebatur. Filia puella neque dum uirũ paſſa, enſem nudum manu ſub- lata tenebat, quòd id muneris niſi à uirgine obiri ritè non poſſet, mucro nem in ſacrum illud corpus intentans, ſcilicet minitanti ſimilis. Tum ca- put quoddã proferebatur, ex neſcio qua materia, triplici facie cælatum, nempe monadem illam triformem,& triadem uniformem repræſen-
tans. Id nouies reducto ambitu cingebat᷑. In his mille figuræ Tau, inau- ditis angelorum nominibus inſcriptæ: poſtea totidem ambitus cacodæ- monum horrendis uocabulis diſtincti. His ita compoſitis, malefici anti D ſtes explicitis libris, execratis illis precib. Hecate dictante primum ado- randam triadem& angelorum quamplurimos ſuo quoſq; choro: dein- de cacodæmonum ſexcenta nomina citat, neque finis donec dæmonil- le præſtò ſit, præſensq́; uocanti reſpondet. Is erat ingentium theſauro- rum aut opifex, aut certè monſtrator. Promiſerat ſceleſtus ille ſacrifico ſuo Perſicos montes, largitus etiam nonnihil: ſed adedò infra ſpem, ut ui- rum iam operæ, quippe triennis, cœperit pœnitere. Itaq; promiſſorem ſuum ſolitis precaminibus euocat, expoſtulatq́; ſe iampridem lactari,& ſpe modò duci, neq; ullum operæprecium facere. Purgat ille ſe contraà, negans id ſua culpa accidere: uerum deeſſe quiddam ceremonijs, quod hominem literis præditum deſideraret: quem ſi nanciſci poſſet, ſe theſau
ros indicaturum omnium uotis ampliores. Simulq́; percontanti, quis
eſſet ad eam rem potiſsimũ aſcidendus, ſuadet priorem monaſterij mo- nachorum, qui ſe prædicatores appellitant(id eſt pone mœnia Aurelia na) adeat,& cautim uirũ pertẽtet. Eſt uerò hic theologiæ Baccalaureus ut uocant, formatus, apud uulgus opinione non incelebri,& conciona-
tor nõomnino peſsimus, ut nunc quidem ſunt theologi, cæterumutmi
hi poſt uiſum eſt,& ferè ſunt eiuſmodi, famę perquam auidus. Sed haud etiam coniectura conſequor, quid genius ille malus captarit, ut ne ſacer- dotem ſuum iamiam ad defectionem ſpectantẽ recta in perniciem indu-
ceret:an ꝙ ſeriò ſibi promiſerit, theologi mentem pręmij propoſi ti ma- 6 gnitudine

m,& triddem uni
iptr: poſteꝛ to wäm dincti. Hisitacomi precib. Hecatedin
m nonmiibſcdus-
Upe
LIBER DECIMVSNONVS. 537
A gnitudine poſſe corrumpi: hacopinor fiducia, quòd, ut diuinitus ſcri-
pſit Maro, Quid non mortalia pectora cogit Auri ſacra famese
Tum qudduti aiũt hi qui cum iſtiuſmodi hominum genere familiarius
ſunt uerſati, ſub illis cucullis& mẽdicitatis nomine deploratiſsimæ nõ- nunquam mentes latitent, intolerabili arrogantia,& extrema pecuniæ
cupiditate flagrantes. Verum hoc quidem in medio relinquimus. Vir
igitur perſuaſus hominem conuenit, utq́; pedetentim illius animũ præ-
tentaret, fingit ſibi codices aliquot eſſe domi, inutiles quidem ſibi, quip-
peidiotæ, uerum hominiliterato lonęè utiliſsimos. Rogat num quos emptosuelit. Theologus proferriiubet, inſpiciũdos ſcilicet. Promitille uetus Teſtamentum, quam uulgus Biblia uocat, Gallicè uerſum. Eum codicem ubi contempſiſſet theologus, ecquosalios haberet percontãti, grauatim quidem ac detrectanti ſimilis, alium quendam ſinu abditum producit: quem euolutum ubi animaduertiſſet improbarũ artium eſſe magiſtrum, haud etiam ſcio an nouitate captus(ita ut fit) curioſius in- ſpectarit, an ut fraudem, quam ſubeſſe ſentiſcebat, prorſus expiſcaretur. Rogatus itaq; quid nam ille placeret, reſpondit, maleficum ſibi uiderili brum. Tum ille ſilentij fidem obteſtatione ſtipulatus, ait eiuſdem gene-
ris aliquot domi ſibi eſſe, ſed eruditi hominis o perã deſiderare: alioqui
theſauros immenſos poſſe his libris conflari. Ibi arrectior theologus, o⸗
rat ut eos quoque ad ſe perferat inſpiciendos: ſibi rem hanc uehementer
eſſe cordi, nec omnino in negocio tam diuino indormiendũ: ſibi ſi pem eſſe certiſsimam feliciter euenturum. Ergo datis inuicem dextris, miſer ille reliquos libros adtert. Theologus expiſcari nõ deſinit, donec homo iam eius animi ſecurus, omni de re palàm facit. Poſtremò etiam de Chri- ſti corpore. Ibi ille tanquam uehlementer gauiſus, impenſius obſccrat ut
res tantas ſihi oſtendat, ſe iam toto pectore de maturando negocio cogi
tare. Hic ho minem domum ſuam deducit, uxorem myſterium illud, re
liq uaq́ʒ; item maleficij arma depromere iubet. Proferuntur, inſpectãtur. Monachus longè aliud ſimulãs, ut narrati pſe, rectà inde ad Officialem, quemuocant, rem defert, uirũ profectò ſumma uitæ integritate& abſo-
luta luris utriuſq; prudentia ſpectatiſsimũ, noſtri maiorem in modum amantem. Is uerò in re tam prodigioſa nihil etiam cũctandum ratus, ho-
minem prodente theologo perregios miniſtros in uincula conijcit non
ſine uxore& filia. Protinus in ædes irruptum, myſterium illud adoran-
dum honore quo conueniebat prolatum, dieiq́; eius quod erat reliquũ,
& nox omnis à clero monachisq́; pernoctes excubias agentibus, ſolen-
iu nibus cantionibus& precibus celebrata. Poſtridie indicta ſolennis ſu p
Pplicatio: ueſtiuntur tapetibus utrinq; uiæ quaq́; ibatur, quaq́; ad tem-
plum redibatur: perſtrepebant urbe tota templa ſacris tintinnabulis. Procedit clerus uniuerſus cum ſuis quiſq; reliquijs, tota ciuitate ad ſpe- ctaculum effuſa: dignaq́; pompa ſacramentumè conſceleratis ædibus
Yy

538 DE DAEMONIBVS
ſublatum, in templũ ſalutiferæ cruci ſicrum deſertur. Ibi theologus tam e frequenti concione quantam antea uiſam fuiſſe negant, rem omnemnõ ſine gloriæ ſuſpicione exponit: identidẽ obteſtans Chriſti corpus inibi ſub dio appoſitum, ut erat ex ædibus malefici deportatum. Fecerat idem oſtridie facturus, item deinceps,& ut quidque illi in cuniculis fuiſſent confeſsi, ita quotidie populo renũciaturus:quòd ſibi credo certiſsimam parandæ immortalitatis materiam oblatam eſſe iudicaret, niſi Officia- lis uir minimè ſtultus theologo iam uentoſo gloriæ curru uolitanti, ſilen tium impoſuiſſet. Excutiuntur ð& audiuntur aſsiduè à theologis Lute- tia in hoc aſcitis, adhibitis item duobus Iurecõſultis. Narrauit nobis Of- ficialis prodigioſa quædam in quęſtionibus à uiro aperiri, ſed quæ non- dum pro certis reſerri poſſent, quòd ipſum ſibi parum adhuc cõſtare di- ceret:mulierẽ noctu miſeris modis à cacodæmone uexari, pungi, cędi, ra ptari, peneq́; exanimari: filiam uerdò ſui ſecuram, neq́; quicquã ſupplicij metu commoueri, quòd ſibi quotidie cum luce præſtò fieri affirmat ne- ſcio quem, qui conſolando dolorem illi omnem adimat, animoc; tran- uillo eſſe iubeat. Tenetur& Magduni malefici, cuius ſuprà memini, uidua. Hæc ille. Verum aliquis dubitare poſſet, ne unquã maleficus hic infelix dæmonẽ auocare potuerit: uerum deficere aliquid ſuſpicantem conſilio cum uxore inito in laqueos incidiſſe. Nam ſi dæmon eum allo- quebatur, docere poterat quæ deficerent,& hominem non amandare in perniciem, qui iam ſuus eſſet: quiq́ ſi deſiſſet, non melior futurus erat, E quandoquidem nõ ad Deum eſſet acceſſurus, uel illum quæſiturus, ſed dæmonẽ ob indignationem relicturus. At dęmon proditor eſt,& ſuos negligit. Concedat᷑: nemo tamen aded eſt malus ut ſibi aduerſetur. Hoc erat abigere homines à malarũ artium ſtudijs,& ſui obſeruatione, quã ille maximè efflagitare ſertur. Sed quanquam hæc dubia ſint, magnam tamen præbent ſuſpicionem ne aliquid eſſet, ob filiæ conſolationẽ. Sed multa latère potuerũt. Ita nos ancipites in his rebus Deus uidetur eſſe uoluiſſe. b b b b
miſpria diam Nam& Pauſanias refert in Atticis ſingulis noctibus in Marathone
ra.
campo, ubi Miltiades iam annis tamen quadringẽtis elapſis, Perſarum centum millia cecidiſſet, ubiq́; Icarus etiam rex antea interfectus fuerat, hinnitus equorum audiri,& pugnantiũ concurſus. Quę cuique ad hoc ſpectaculum accedenti data opera non occurrebãt. Sed ſolum fortuito illuc ſe conferentibus exaudiebantur. Aded uidetur ſummus ille opi- ſex nos omnino incertos relinquere uoluiſſe, ut bonis fide præmia, im- probis atq; incredulis pœnæ deberentur. Sed ſi omnino animæ ibi Per ſarum excitabant tumultum, oportuit etiam equorum animas quæ hin nirent ſuperfuiſſe. Quamobrẽ ueriſimilius erit paulò poſt præliũ illud graue excitatam fabulam è cauſa aliqua naturali ad ea tempora percre- buiſſe, ut qualemcunq; ſtrepitum cõfuſo equorum hinnitui& concur- ſu præliantium attribuerent. Nanque in omni nocturno ſtrepitu quie
terra

LIBER DECIMVSNONVS. 539 & terra prodit, plerunq; pars eſt grauior, pars acutior. Grauiorem ad con curſus hominum& gemitus referunt, acutiorem ad equorum hinni- tus. Quamobrem antiquis relictis exemplis, ad quædam noſtri tempo ris deueniamus. 3 3 Refert Nicolaus Venetus in Indica hiſtoria, nauclerum Indum cuùm Nicolai veneti ceſſaſſent uenti inuocato ut ipſe appellabat Deo Mutthian, tandem in hiſtoria. Arabem quendã illum deſcendiſſe, correptumq́; hominẽ exclamaſſe, per nauimq́; currentẽ ad tabulam quæ hac de cauſa malo appoſita erat, acceſsiſſe. Carbones quoq; qui ibiaderãt deuoraſſe,& galli ſanguinẽ pe
idonibus auiroapert tijſſe, quẽ protinus iugulato gallo exugit. Inde rogaſſe, quid nam pete- diplumſdi paruma rert. reſpondente nauclero, uentos,& qua ex parte exponente, illos in- 3icacodxmoncu ern tra triduũ daturũ ſe pollicitus eſt. Admonuit quoq; eos ut in occaſionẽ erd biſecuram, nega pPparatieſſent. Soluta coniuratione Arabs nullius eorum quæ uel prædi ademaacegrate, Nerat uel paſſus fuiſſet memor. Tempore tamencõ ſtituto omnia ex ſen gemülommanaam tentia ſucceſſerũt. Ergo uidentur aliquid aut poſſe aut præſcire dæmo-
b d nes, ſed ob contemptũ multa obliterata ſunt. Contemptus euenit, quo-
auni mledci, cuiug
. niam glericʒ his artibus confiſi non ſolum male periere, ſed nihil egre- ubitarepoſſet, neum
gium in arte ſua ſunt conſecuti. Id non tantum artis leuitate contingit,
t. venun deccme 1 quantum tractantium audacia, qui hoc ſolo auxilio ſibi multa pollicen 05 incidiſſe. Nanic tur. Sed qui iam armis aut eruditione aut arte aliqua præſtant, uidentur Mcrent, K homnent ab his non leue incrementum habuiſſe: uelut Petrus Aponenſis Conci petrus Aponen last lator eusjguennpalimeltgortamarrernamconſtcutum necromnan ſmeanen tacccſſurus, udir- tiæ auxilio, ut ipſemet teſtatum reliquit. Erat uir alioquin inclytus, ſi la urus. At dgnan be hac caruiſſet. Vigebat olim in Hiſpania hæc ars, publicecq́; doceba- 4 38.„„..„.
—* rurin SCalam: cis legibus ſublata eſt. Adeſtmalmat turi Salamãtica academia, nunc uerò publicis leg lata eſt. Vn
rium ſtudis,& 62
de ibi aliqua adhuc artis experimenta ſuperſunt. Narrabat mihi Don cſtantini Fon
Conſtantinus Fontanus Hiſpanus theologus,& ab exomologeſi Prin tani hiſtoria.
—„„ ,7,.„—....„ 2».„ lqua an 9 cipis Philippi Hiſpaniarũ, dum in Vagliadolit ciuitate Hiſpaniæ, in do quid eſſet,o mo typographi quæ malèob ſtrepitus audiebat nocturnos diuerſaret,
cpites in his rebul
.. 1I 5 bt — 1 amen qua rmnge
rusctiam fex anta 3 K 1 m ntiũ concurlis ũ k
non ſco uidemrn 9
tur. 24 b ausf Sed nullibi magis ſeu dęmonum ſeu mortuorum ueſtigia uidere aut au Demanes er —* nriios⸗ dire licet quàm circa morituros, aut poſt ingentes clades, uel peſtilentię 6 quando entur. de ntunus b temporibus. Dupliciter autem morituris hæceueniunt: uel ipſis, unuſ- ſeni 1pne) t witctium eqqu vpef quiſqʒ enim antequàm moriatur aliquiduidens terretur:& poſtquàm amulius erit* außs uiderit, nõ ſuperuiuit. Et quanquam naturale eſſe poſsit, mirum tamen
au mturaliacf- 1u eſt. Vidi clariſsimum uirum qui cum mouere ſe nõ poſſet, ubi ed uen- diuſo chan urwſt 12
prima nocte incubum ſenſiſſe: ſed cum oliuas nigras in cœna comediſ- ſet, naturale exiſtimaſſe, cum incubus inter morbos numeret. Sequen- ti nocte ſuper lecto uidet auditq́ʒ feles cõcertantes, quod quanquam du rum uideretur, quia tamen eſſe poterat,& hoc naturale eſſe duxit. Ter- tia autem nocte cum nondum dormitũ iſſet, de hisq́; diſſereret, tubę uo
cem quaſi in aure audiuit. Exiſtimans ſibili ſpeciem eſſe, pueros uide-
bat qui ibi aſtabãt ridentes:tum uox illa cubiculum circuire cœpit, per-
fectoq́; circuitu ſub lecto ſe abdidit, ibi diu ſtrepens, cum nihil uideret᷑.

540 OE BAIEMGNIBVSA tum eſt, parũ abfuit quin lecto ſe excuteret, aufugerintq́; cuſtodes: nam o alta nocte id contigit. Vel alijs hæc cõtingunt: quod enim Principibus fulgura& Cometes& ſidus in cœlo mortis præſagia, id priuatis incon- diti ſtrepitus, quales ego circa tales ſæpius uidi& audiui, ab alijsq́; acce pi. Verum in his quæ ego ſum aſſecutus non decipior. Vbi etiam mul ta cadauera hominum male ſepulta iacent, proculdubio quædam appa rent terribilia, ſed quibus etiam naturalis ratio ſubſcribere poſsit. Por- rò de his& peſtilentiæ inuſitatis uocibus, curruumq́; imaginibus quæ uidentur,& tanquam ſubitò euertantur ſtrepitibus& fragoribus, inli- bris de uarietate rerum ſatis locuti ſumus: nunc ſat monuiſſe fuerit, ex- perimenta perſuadere, non demonſtrare. Diſputationisq́; genus hocta le eſſe, ut affirmantibus nunquam defutura ſit fuga atq; certamẽ contra- dicentium, negantibus experimenta: ut non ſatis hæc futura uideantur ad opinionem de dæmonibus apud ſtudioſos confirmandam. Nam de Telchinibus, cauſam dicere poſſumus eſſe naturam lapidum, aut nimis fragilium aut corrupto ſpiritu redundantiũ ſulphure ac bitumine exu- ſtis. Ilud nos magis mouet, quòd cum aer ætherq́; tantæ ſint magnitudi nis, regioq́; illa adeò amœna, uideamusq́; terram habere ſua uiuẽtia, me- talla, lapides, plantas, aquã& ipſam piſces, tum aerẽ hunc infimũ, quæ reſpirant animalia, ueriſimile haud uidetur tantam molem uita ex toto eſſe deſtitutam:quin potius credendum eſt, animalia ibi eſſe tanto his in ferioribus excellentiora, quanto regio illa clarior iſta eſt ac purior infe- riore. Hocenim in cæteris ut dixi elementis cùum obſeruatum à natura uideamus, nec in elementis tantum, ſed etiam cœlo, credendum eſt hanc totam machinam aeris ſublimioris animalibus his, quæ nos dæmonas quaſi ſapientes uocamus, plenam eſſe. Nolim ego ad trutinam hææc ſecta Autores qui de ri, uelut Porphyrius, Pſellus, Plotinus, Proclus, Iamblichus, qui copio- Demonib. ſai ſe de his quæ non uid lut hiſtoriam natæ rei ſcripſerunt. Philoſo- Pferu. le his quæ non uidere, uelut hiſtoriam natæ rei ſcrip Philoſo⸗ phus ſum ego, placitis quantum licet Peripateticorum hærens: hi uerò Demonas non non admittunt dæmonas: nec probabilis eſt opinio quæ illos conce- Aa ſus ſu⸗ dit in tamuaſta mole, nam h icut aues,& longe plus frequentes adeſ- ſent: cum uix in una prouincia tota ſemel ueſtigium,& in pluribus an- nis appareat. Principes etiam, quorum fortuna eſſe ſapientiſsimos mortalium ſuadet, hæc taliaq́; contemnunt. Illud multos mouet, quòd ſi intelligentias agnoſcunt, mortales erunt ſimul ac immortales, quod eſſe non poteſt. Si non, quid prohibet ne humanum genus deleant inui ſibiles cum ſint,& nullius imperio addicti. Vnum tantuùm ſcire præ- Dæmonum œn ſtat, non decere quenquam probum hominem, dæmonum, etiam ſiſint, ſuetudine uten- auxilio uti, contempto Dei optimi bene factoris& à quo cuncta acce- tes inprobi. pimus noſtri numine. Ingratiſsimi enim opus eſt hoc hominis: uide- musq́ʒ eos qui talibus ſtudent, aut inani ſpe, aut illorum falſa perſuaſio- ne de mẽtatos. Conſtat enim ex religionis inſtituto peſsimos eſſe. Si ue- rò aliquid aliud eſt, tum ex ſacrificijs, tum ex natura ac potentia ambi- b tio ſiſsimos.

24 kcutene, 5
Lcd— au
*
3 1n„
dctuuraſ 1 un t rxut non da dſi doſöscnaäm muscllenaturam!a lunchmtüſul phurexh dumaer rihenq;tum musc terram haben m piſces, tumastèhr uxlerne dum eſt, animaaii egoilla charoorilhe clementis cum olt „ſedetiam calo œ anunnl ibus hs,ei lc. Nol mmego 4 aus Proclus, h nn orumnmatæreiſ etPeripateticonam
—
babis eſt opimet
08, X longe phu M ſemel veſigim ifs uorum ſortum cle mnunt. lludmub u
Scrun ſmulac
al& tioſiſsimos. Quddſ Dei conſenſu iſta fiunt, parent miniſtri regi. Dæ-⸗
quarũ ũ claritate Luna ſplendet, inde cæteræ ſtellæ, acmultò magis Sol
LIBER VIGESIMVS 541
4„
monũ igitur auxilijs inniti fallax& periculoſum pleruncq;, improbi au
tem aut ſtupidi ſemper. Dei enim omnia ſunt. Sed Peripatetici, ut dixi,
ab hoc ſcelere immunes ſunt: naman ſint, dubitare ſolent. Eadem quæſtio eſt de mortuis liominibus,& an feliciores ſint uiuen Mortui an ui-
tibus. Reſponſum eſt ſapiẽter, neutros. Hi quidem perpetudò in umbra uentes felieio- mortis requieſcũt, æternumq́; omni dolore ac moleſtia carent, æternà- que in tranquillitate ſuauiter ociantur. Propterea bene ſcriptum eſt:
res.
Beati mortui qui in domino moriuntur. Hæc igitur eſt extrema felici⸗ b
tas mentis noſtræ. Ergo ſi mortui, inſelices eſſe nequeunt: qui uiuunt,
poſſunt eſſe felices. Deterior eſt condutio morientium:hi enim ſoli ſtunt Morientes om- omnes, etſi reges,& cum multis cadant. Sibi enim ſoli quiſque moritur,““ hh. & mori uicetur Solitudo uerò cum dolore iuncta acerbo, grauiſsima
eſt,& intolerabilis. Nam ſolatium eſt miſcris, ſocioshabere pœnarum.
At qui moritur, etiam ſi cum alijs mille moriat᷑, ſociũ habere nequit. Er
9o tũc uaſtitas eſt atq; ſolitudo miſerrima. Ita uiuentib. maxima eſt uo- luptasi in ſocietate. Viuere dicuntur, qui ſecundũ uirtutẽ uiuunt, perpe
tuoq́; uiuũt. Homoimprobus nullo genere uitę uiuit: diui utroq; ꝓbus altero: ob id probus homo,& ſi aliquid tale eſt, ſolus felix eſſe poreſt, Se hoßus ui di-
uis maxime ſi- diuis ipſis ꝓpinquiſsimusi inter mortales omnes, ac maximè perſimilis. milis.
Hocuerò magis beatior eſt Princeps probus, nam hic Deo comparat̃.
LIBERXAN
de Angeli is ſcuintelligentiis.
RGdiuorum uita ſelix eſt, ſecura, ſempiternathomini b hbbhus breue æuum, infelix, ac luſpicionibus& timore ple- 6 8 num, quo fitutà multis egregijs operibus retrahatur. ) Tempus uerd quæ agitat comminuit,& quanto arctius, ſeoè magis atterit. Vnde ictus, ut uelociores ſunt, ita ma- ius inferunt detrimentum. Nec quicquam uidetur mortalibus triſtius ickus ut uelocio anguſtia temporis:illa urget, impedit, terret, præcipitem agit, imperfe- res ſunt, eo ma- ctaq́; reddit opera. In diuis ergo ipſis nihil eſt quo angantur, ſedomnia satterunt. æquali quadam ſelicitate tranſigunt. Intellectus autem eo diutumnſor,
quò tenuior:nam ed primę cauſæ proximior eſt, quò ſubſtãtia tenuio-
re pręditus. Omnis uerdò intellectus etſi gaudeat ſempiterna quiete, ſecu Vita intelligen ritate ſelice, beatitudine cõpleta, luce immẽſa ac ſempiterna,& claritate*um Tudlé. tanta, ut eam homo uel ex milleſima parte non queat imaginari: uelſiſ
comprehenderet, momẽto ſuſtinere. Cunq́; Sol luceat intellectu, qui ei eſt tanquam anima, ſi ab eo ſecedere poſſet intellectus, non aliter luceret
Sol quam terra. Cùum igitur oculus noſter tam parum luceat lumine a- Demonſtratio
nimæ noſtræ, qualem dicemus eſſe ſplendorẽ earum intelligentiarum, Merhena nu
r ritatem.
Iy,

Intelligentiarã delectatio qua-
Intelligentiari
574² DE ANGELIS SEV INTELLIGENTIIS
Dubitatur autem, quomodo delectari poſsint. Nanque omnis delecta- tio, ut ſuperius uiſum eſt, poſt triſtitiam fit aut dolorem. Aut ipſas non mutari dum delectantur neceſſe eſt. Quòd ſi poſt triſtitiam delectãtur, triſtitiam pati conſentaneum uidetur. Si autem non mutantur dum de lectantur, delectatio nihil erit: quod enim nõ mutat, nihil addit, eſtq́; ac ſinon eſſet. Si autem ſemper auget᷑ infinita facta eſſet, nec augeri poſſet: Sed& infinitas ſoli Deo cõuenit. At ſi uiciſsim auget᷑ minuiturq́;, cum triſtitia fiet. Neqʒ enim ſolius mali aduentu dolor aut triſtitia, ſed etiam imminuta priore felicitate, ut qui è gratia Principis aut amici exciderũt: Sed& ſi non delectantur, felices eſſe non poterũt, parumq́; differet hoc ac ſi nõ eſſent. Athei enim fuerunt nõ minus qui ſuperos eſſe negarunt ſelices, quàm qui non eſſe exiſtimarũt. Duorum igitur alterum eſſe ne- ceſſe eſt:uel uoluptatem hanc noſtram quæ cum motu eſt, imaginẽ tan tum eſſe uoluptatis: uel ut uoluptas in his ſine motu quidẽ prorſus ſit, ea uerd ex quibus perpetuò mutẽtur. Nobis uoluptas fortaſsis ſemper eſt cũ motu, quia& nos cum illo ſemper ſumus. In his uerò ſine, quia& ipſi motus omnis expertes ſunt. Cuius quidẽ rei quandã hic leuẽ habe- mus imaginẽ in amore, in quo abſq; mutationis ſenſu ullo, imò neq; de ſiderio delectãtur. Mutatione aũt rerum nobis immotis delectationem fieri experimur, cum gemmasalias atq; alias inſpiciendo, nõ intermiſſa aut imminuta uoluptate, ſenſus& animus noua quidẽ ſpecie, ſed ſuaui- tate eadem perfunditur. Ea autem quibus delectantur hi, eis ſunt pro- pria, nõ quę hic agũtur. Sed ut pueris puerilia, plebeijs parua, magiſtra tibus publica, regibus quæ ad prouincias ſpectant, ita intelligentijs: ſic enim hosintellectus, quamuis non ſatis latina ſignificatione, appellare liceat, æterna& immortalia. Neq; horum exiguus aut mediocris nume rus qualis nobis uidetur, ſed ea innumerabilia ſunt. Participant autem diuinitate multa quæcunq; talia: nec decoris aut claritatis aut ſplendo- ris, cæterorumq́; bonorũ quorum etiam genera nobis ſunt ignota, me ta ulla eſſe uidet᷑. Eorum aũt quę hic fiunt nulla ſcientia neq; ignorãtia: pars enim ſunt illorũ quibus ipſę delectant᷑, quoniam meliori quodam modo ſunt anteqᷓ; fierẽt. Quęſitũ aũt eſt, in omnia,& in omnibus,& de omnibus? Hocauũt ad aliã tractationẽ pertinet. Has ergo Dionyſius A- reopagita in nouẽ Hierarchias diſpoſuit: Angelos, archangelos, thro- nos, dominationes, uirtutes, principatus, poteſtates, Cherubim, atq; Seraphim. Hæc aũt nomina, eccleſia in Miſſæ ſolennib. celebrat. Vna- quęque uerò harũ magis ab altera diſtat, q́ᷓ; ab earũ ultima humanus in- tellectus, cum tamen earum nulli ad perfectionem quicquam deſit, quo niam in diuerſis generibus poſitę ſunt. Multò etiam minus illarumma xi ma Dei claritatem poteſt comprehendere, quàm illam noſter intelle ctus.Ipſa enim diuinitas infinito(etiã ab ipſo primo intellectu) abſce- dit interuallo. Hoc ſolum diſcriminis intereſt, quòd intellectus no ſter
eſt ſolum uerorum intellectuum imago indiſcreta, nõ autem uerus in- tellectus

— neſden uol dres
enpalmn. Inhou Cuius qu Gimiqmnt c; mutationis ſene trerumnobusimmm asatq; alias inſpien Xanimus nouaqut cm quibus deleim ueris puerilia ar dumcns peci tasn on ſatislatimſgit horum cxiguusi
ſuus
† mmn nerabiliat
lecoris auit cin nctamg genenanie alcRuntnu ullaciu dc ee——
TIBER vIGESIMVS.
imagine notitiã quanda plenus manet obſcuritatis, erroris, atq; dubita
tionis. Nec ſemper, imò neq; diu in opere ſuo manet. At ſupremi illiin tellectus clari, certi, ſynceri, perpetui, aſsiduechi in opere beato uiuunt.
Forſan dubitabit aliquis, quomodoi igitur inter illos, alter altero per- fectior eſſe poteſt? Non ſecus dicendũ, q́; qui nocuit ſenariu eſſe perfe-
ctum abſc; demonſtratione. Hic quidẽ refert intellectũ noſtrum, obſcu rè enim nouit dubitatq;, ac- umbrã ſolam rerũ habet. Itaque uelut ſenſus
belluarũ, qui corticẽ ẽ ſolum percipiũt ad humanos ſenſus, qui medullã,
ita intellectus noſter ad intellectus ueros. Nec ſecus ac qui pulchrũ pa- latium foris ſtans inſpicit, nihil eorum quæ intus ſunt aut fiunt, quæq́;
maxima ſunt& pulcherrima, nouit: ita mens noſtra medullam rerum
non attingens, quædam ſolum externa inclyti huius diuini opificij con
templatur. r& admiratur. Rurfus fin ge intelligentem per demonſtratio
nem, quòd ſenarius perfectus eſt, huicad exquiſitam cognitionem cum B nihil deſit, nomen perfecti cõuenit. Eo tamen rurſus perfectior eſt, qui
demonſtratione aſſequutus eſt quòd in ſe ductus ſeipſum ſupra dena-
rios cõficit. Qui uerò pręter hæc, quòd diuiſis cubis, numeris per ipſum
latera illorũ relinquat, hic etiam ſecundo præſtantior eſt. Eo etiam me-
lior qui demonſtratione nouit, quòd diſpoſitis ab unitate ſenarijs iun- ctisq; ordine, qui fiunt numeri, ſirurſus eodem ordine iungantur, ſem-
per efficiunt cubicos numeros. Ergo quòdintellectus noſter imbecil/
lis, ſatis eſt manifeſtum: cur tamen, nondumdiximus. At Deus melio-
rem efficere nequiuit, non quia non Potuerit, ſed daſ talem eſſe gebere
melius exiſtimauit.
543 4 tellectus. Vt enim inter ſtrenuiſsimum ignauiſsimumq́; equum maior eſt differentia, quàm inter ignauiſsimum ac pictum, quia ſtrenuiſsimus longè plus duplo ig ignauiſsimũ ſuperat,& tamen uterq; uerus eſt equus, pictus nequaquã: ita pictus equus noſtro intellectui, ignauiſsimus ulti maæ intelligentiæ, ſtrenuiſsimus ei quæ illi ordine proxima eſt ſi com- paretur, intelliges planè noſtrũ intellectũ umbrã quandã eſſeſolum ue nnclehs no-
er umb ri intellectus. Noſter enim hic intellectus cum recipiatex rerum ipſarũ 1 eſ. unnrariiß
Igitur ut horum Iintellectuũc co ognoſcamusn naturam, corp orum quæ Intelligentiarũ
per Ipſos reguntur uires ſcire oportebit. Luna igitur ipſag gubernat ele-
menta& corporaanimatorum. Huic angeli, id eſt nuncij praſum. Ho rũ Gabriel princeps, ideſt, Dei robur. Nam& Lunæ lumine cuncta ad nos è cœlo deſerũtur,& robuſtiſsima eſt in uita. Mercurius intellectui
ac ſenſibusomnibus prareſt. Virtutes Mercurio: uirtutibus Raphael,
id eſt, Dei medicina. Nam mortalium medicina, eſt ſenſus cum intelle-
ctu, quibus uirtutes in nobis comparantur. Venus uoluptatis& dele-
ctationis mater eſt, iungitq́ʒ; nos ad ſobolẽ pro creandã. Illi dominatio- nes præficiuntur, uim enim habent cuſtodiendi ſingulorum ſpecies. At
cuſtodia generatio ne, generatio concubitu, concubitus amore perfici- tur. Summus qui Veneriinter dominationes præeſt, Anach, id eſt, Dei
munera& no- mina.

544 DE ANGELIS SEV INTELLIGENTIIS gratia uocatus eſt. Dei enim gratia eſt, amari atq; amare, iungi fœcũdæ, o & ſobolem procreare, tum pulchritudo ipſa,& iucunditas. Soli uita o- mnium data eſt: ordo præeſt illi archangelorum, id eſt Principum nun ciorum: nam uirtus omnis à Sole per Lunam demittitur: horum Mi- chael Princeps, id eſt, quis ſicut Deusenec eſt quicquam Soli ſimile, un- de etiam Sol quaſi ſolus dictus. Mars audaciam præbet, aliter in perpe- tuo eſſemus timore:cuius orbi præſunt Poteſtates: nam in fortitudine potentia,& cum poteſtate fortitudo iungitur. Princeps poteſtatum 8a mael, id eſt, Dei auditus: nam potẽtia& fortitudo in Dei auditu poſita eſt. Iupiter eſt qui miſcet ac temperat omnia, unde facultates& uires: cu ius ordo Principatus in moderatione& temperantia conſtitutus: unde illarum princeps Sachiel, id eſt, Dei quies: nam in temperantia& mode ratione quiete potimur:idem autor tranquillitatis temporum, pacis& felicitatis. Sed Saturnus firmitatẽ dat, idemq́; ac ſolus fermè humidum & calorem aliorum temperat, crediturq́; ob frigiditatem ac ſiccitatem mortis ac mortuorum dominus. Cuſtodiũt eum Throni: nam ab ipſo regna firmantur,& quæcunq; diuturnitatem habent. Thronus enim ſedes eſt. Huius itaq; Dominus Caſsiel uocat, id eſt, Dei ſpes: nam diu- turnitas ſpem affert ac ſecuritatẽ. Octauo orbi dominantur Seraphim, id eſt, ardentes: uidentur enim lumina illa tot eius orbis ardere. Sed pri mo cœlo Cherubim, id eſt, ſcientes præſunt. Qui enim uersè ſciunt, niſi qui Deo proximi, illum intuentur? Verum numerumintelli gẽtiarum non eſt facilè aſſequi. Nam cum totum cœlum intelligat, ſemperq́;, mul titudo non uidetur neceſſaria. Sin uerò paucæ ſint, haud uidetur conſo num in tam paruo ſpacio tot mortalibus ærumnas tribuiſſe, in tam am- plo tam paucis felicitatem conceſsiſſe. Infinitam igitur non ſub ordine uno contentam multitudinem, non quadraginta quatuor eſſe cenſen- dum eſt. Porrò de his potius credendum eſt his ſolis, quibus Deus reue lau erit, quàm falſis rationibus.
LIBERXXI. de Deo& uniuerſo.
VCVSQVIE de mundi partibus ac earum accidentib.
hdictum eſt: nunc reliquum eſt ut de totius natura acab- —ditis quibuſdam principijs loquamur: deinceps autem L de Deo, qui cum cunctorum autor ſit, meritò ſeorſum ⁴4 locum poſtulat, ſeparatamq́; tractationem. Initium'igi- turaltius ducentes, aerem ſublimiore parte ubià radijs ſolis reflexis nõ incaleſcit, frigidum eſſe demonſtrauimus. Quocirca magna in dubi- tatione uerſari Ariſtotelis ſectatores neceſſe eſt, qui calidum aerem eſ- ſeaſtruunt. Verum cum ea quæ à termino ad terminum ſenſim mutan tur, ut longius ab altero diſtant, ita etiam minus ea qualitate afficiun- tur.
V
1 1* I 17 e 8 1i.412 r 4

Cüfiocäneum„ nuturnitatemhabmx. Lalscluocat, d ctDa Octauoordidomi mina illatoteiusomt cs præſunt. Qiem ! Verumnumam omum cœlum intig aucro paucæſimm talbus ærumanit uſſe. hfnitamipt onquadragintastt
endumeſthis obs
LIBER VIGESIMVSPRIMVS. 545
A tate afficiuntur. Itaq; neceſſe eſt aerem ut altiore in parte conſti terit, ed
eſſe frigidiorem niſi cum leuitate ſua ac tenuitate temp eramento proxi mè acceſſerit. Quare cum aer ob radios à terra reflexos incaleſcat, ſubli
miiin parte frigidior erit quàm in media. Etob id habitare medijs in do Hiubitatio uli
mibus hyeme, ſublimibus in ęſtate optimum eſt. Æſtate autem duplex ob'tim=. uapor, pinguis ac craſſus: ex quo fit ros: unde rore maximè arua impin- Ror quomodo. guantur, nec aſcendit ob craſsitiem.. Nbiuerd melius concoquitur, ut in calidis regionibus, Afrigore co- Manna quid. gitur ſuper plantas, uocaturq́; manna. Vnde in deſerto Targa populo-
rum Libyæ tantum colligitur ſingulo die ex ea, maximè iuxta Agadez
urbem, ut libra xxviij. unciarum duobus aſsibus ueneat. Viuunt illius uſu incolumes, quãuis aer ſit peſtifer. Colligitur ſerenis noctibus, tum quia frigidioribus, tum quia in nubiũ materiam ros tranſire nequit: co- gitur enim ut dixi à frigore. Cum igitur pluuia generat᷑, frigus magnum eſſe non poteſt: rapitur enim uapor à calore, à frigore denſatur. Pluuia igitur cum frigore eſſe poteſt: ubi generat᷑ calor, neceſſariò uiget. Man- na igitur pauca uel nulla noctibus nubiloſis, multò minus cum pluuia: colliquatur enim. TPria illius genera: optimũ quod in folijs colligi?᷑, me diocre quodin ramis, peſsimum quod in terra. Igitur pars pinguior ua porum trãſit in rorem: quod uerò aſcendit, cogitur à frigore in aere te- nui,& uertitur in pluuiam. Eſtate igitur parum pluit, quòd calor mi- plui⸗ quomo- nus rapiat quàm ſiccet: in noſtris enim regionibus cum calor ſit imbecil do. lis, ſenſim uapores ad ſe trahit, qui à ſiccitate abſumũtur antequàmuer- tantur in pluuias. Ob id pluuiæ ſi fiant, repentè fiunt: nam ubi moram traxerint nubes, à ſolis ſiccitate abſumuntur. Sed nec hyeme: non enim trahitur uapor ob imbecillitatẽ Solis, unde ſerenitas fit: aut ſitrahitur, non altius trahitur, unde caliginoſus aer: uel ſialtius trahitur, leuiſsima pars ſolum aſcendit, nec cogitur, ob aeris craſsitiẽ& tenuitatẽ uaporis: aer autem craſsior, quia frigidus. Ideo cum non cogatur, fit nix: nam nix Nix quomodo, eſt congelatio uaporis non coacti propter tenuitatem propriæ ſubſtan
tiæ,& aeris craſsitiem. Igitur nix fit altiore loco quàm pruina,& ex te-
nuiore uapore: quare pruina frigidior eſt niue. Et ob id occidit magis pruinafrigi- arbores& excæcat q́; nix, tum etiam quia pruina ſerius aduenit. Nam Vanur nix non niſi hyeme ſit, quia tenuis illa ſubſtantia non facile con gelatur. 2u oracha ar. At ros facile congelatur, quia terreus eſt, ideo ſerius aduenit pruina ć; bores quim nix nix. Quid dico ſerius? celerius inchoat tempus pruinę,& tardius finitur
quàm niuis. Indicium eſt pruinã circa terram fieri, quòd in domibus iu- Pruina quomo xta udos parietes fiat: loco enim roris in hyeme fit pruina. quare neque 4ofut.
nix neq; pruina gelaſcit, neq́; in grandinem uertitur. Oportet enim ad
grandinem& glaciem faciendã cogi uaporẽ:at in niue& pruina aereſt,
igitur nech nix neq; pruina dum conſiſtunt in glaciem aut grandinem tranſire poſſunt. Grando autem altiore loco fit quàm nix: tum quia ne rand quomo ceſſe eſt æſtate altiorem locũ eſſe ubi frigeat quam hyeme: hoc enim ab o generetur.

546 DE DEO ETVNIVERSO b initio demonſtratum eſt: tum quia uapores æſtate ob aeris tenuitatem & illorum calorem ac ſubtilitatem& Solis uim altius attolluntur. In grandine autem compreſsionem fieri neceſſe eſt, ut cogatur in glaciem. Fit autem quandoq; tantæ magnitudinis, ut ingentibus lapidib. æque- tur,& iumenta occidat,& domos diruat. Cõmune eſt autem arborum fructus ac ſegetes confringere, excutere, atq́; proſtrare. Sed grandinem abſq; uentis generari eſt impoſsibile: nam ſi aer tenuis eſt, non eſt frigi- dus, quare gelaſcere non poteſt uapor, ſi craſſus abſq; uentis cogi nõ po teſt. Ad grandinem autem& cogi uaporem ne nix fiat aut pruina,& ge laſcere ne aqua ac pluuia, neceſſe eſt. Quamobrem nix& grando ſimul uix fieri queunt. Vtraq; autem pluuiæ copulari poteſt, quoniam quod non congelatur& cogitur, pluuia fit, non grando: quodcogitur dum aer tenuior eſt quàm ut omnem prohibeat contractionẽ, niui ut pluuia ſociatur. Manifeſtũ eſt igitur& cum niue& cum grandine frigora ma xima fieri: ſicut hyeme cùm pluit, teporem: aliter enim nix fieret.
At dices quõnam pacto in montium cacuminibus nix fiet,& quo- modo ea erunt frigidiſsima, cum ibi à monte reflexio fiat? Sed nil mi- rum eſt in ipſo cacumine montis frigus maximum eſſe, quia cumaer na tura ſit frigidiſsimus, etiam locus ex quo radij reflectũtur inæqualis eſt, ut non ad eundem locum reflectantur. Eſtetiam anguſtus,& ideo par- ua fit reffexio: tum uerò per ſe natura frigidus, quoniam lapideus, pars etiam montis in umbra poſita:& quod maximum eſt, partes cacumini n uicinæ, quoniam ab imo uallium& à plano terræ plurimum diſtant, i- deo ſunt frigidiſsimę. Flantibus igitur uentis cum aer per æquidiſtantia feratur, montium cacumina mirum in modũ refrigerari neceſſe eſt: hoc aũt in problematib. A nobis oſtenſum eſt. At cum nebulæ altius à iugo
montis attollant᷑, licet àterra non plus M. paſſuũ eleuent᷑, quia tamen
à iugo montis, hinc fit ut à plano terræ longeè plus diſtent nebulæ: ut ſi mons quinq; N. paſſuum aſcendat, nebulæ ad vij. millia paſſuũ quan-
doque à plano terræ fermè diſtent. Tum uerò fiunt niues ob nimiamal titudinem nebularũ, in hyeme etiam tepida, aut grando in æſtate. Com
mune enim eſt niuibus, grandini, nimbis, duobus modis fieri: aut ibi- dem eleuato uapore, aut alibi, atque eo per uentos translato. Verùm grando ubicunq; fiat non abſq; uento fit:plerunq; autem pluribus in-
uicem pugnantibus uentis. b
Aqua autem difficillimè altius aſcẽdit, tum quia cogeretur, tum quia grauis ſpontè deſcendit, ſi nõ impetu uentorum contineatur. Sed gran dini contingit, quia non ſit niſi cogatur, ut ſono nolarum perſæpe diſsi-
petur. Aer enim altius cum impetu exiguo delatus, prohibet cogi uapo rem. Cum autem coguntur, deſcẽdunt impetu grauitatis& uentorum: parte autem qua aerem ſcindunt, fiunt planiores atque candidiores, un de tonſuram habere uidentur, uulgusq́; ignauum ob id putat cecidiſſe ſacerdotum præcantationibus, Cum uerò uapor accenſus magna uila- cerat
—

LIBER VIGESIMVSPRIMVS. 547 A cerat nubes denſatas, ſiunt fulgura,& ex illorum caſu tonitrua. At cum Nix cur ſine
ut,teporem alterwinn
dontiummindon midiaà momtercflemt rigusmaximmcſ sexquo nch necin antur. Eſtemamagr atura frigidus qau Kquodmxximunc Xaà planotenar
gituruentiscummr piunt. Si autem non decidant, hoc eſt ob unam trium cauſarũ: uel quia minmodũrefng nõ incipiũt,& tunc ſicciſsimus ille prorſus eſt autumnus: uel quia poſt mſumeſt. Atcumi quàm primò deciderint, atq; rurſus coactæ nubesfuerint, aliò peruen- plus ak.pal u tos transferuntur,& tunc autumnus ille uentoſus eſt: uel quia calor eſt enr longepluis ſiccior,& tunc peſtifer eſt, ac malarum ægritudinum cauſa. Super Afri blad cæ montes igitur atq; thiopiæ fieri poſſunt niues, quoniam uapor ed u. ncDulxar altius rapi poteſt, ut ob frigiditatem aeris non cogatur, atq; ita congele- 1. Tumuerofum tur,& in niues tranſeat. Seruatur autem parte Soli intacta,& inter arbo untepict, utgm res,& propter ſaxa. In Mthiopia autem Auſtrales partes montium, „mimbs, duobua qui ſunt in parte auſtrali, à Sole,& boreales borealium, intactæ ſunt à uecoperuentatee Sole, tum maximè cum accedit,& procul eſt. Nix autem per ſe ob ckaciei ey gr cnto ttrplerunqu aerem candidiſsima eſt: nigrior glacies, quòd ex aqua fiat, in qua nul- dinis differen- lus prorſus eſtaer: media grando, quæ ex aqua fit, ſed ea quæ ex uapo⸗“
Küdt, um quca ribus coacta eſt, ob id nec aeris experte. Candida igitur grando mi- ruuemorum concfn nus frigida,& minoribus uentis fit,& humiliore loco deſcendit. Cum Hiatus cœli utſono nolum autem uapor ſiccus acminimè aridus aſcendat, quod rarius co ntingit, fit cauſa. tuf, dl uphee hiatus. Nam cum nigram maculam in pictura feceris,& procul ſtatue- cxiguo. utatbäl ris, uidebitur macula hiatus ſeu tenebræ, ob coloris qui in hiatu ac fora- untimpetlis 4 quras minibus apparet, ſimilitudinem. Sed ut ad niues reuertar, cur plerunq; unt— 06b dpo æſtate minus uidentur in cacu mine. quàm in medio: Non alia cauſa eſt
sp gn nh Z2 2 mu uapo
nebulæ quib.niues continẽtur denſæ non ſint, lacerari cum impetu ne- fulgure& to-
queunt: quare neque fulgur neque tonitru auditur dum nix deſcendit, ut nec hyeme. Si uerò hyeme coruſcet,& tonitru exaudiat᷑, pluuia non nix deſcendit,& perſæpe grando, ut annis proximè præteritis contigit menſe Decembri bis,& iuxta brumam. Hoc autem quia uapor calidus
nitru decidat cauſc tres.
—.. aſcendẽs eam regio nem tepefecerat. Ergo pluuiæ hyeme minimefiunt,
raræ& breues æſtate. Vere autem cum plus ſequẽs dies abſumat quàm prior traxerit(nam dies poſterior calidior eſt in uere,& breuiorem ha-
bet noctem)ob id minus pluit quàam autumno: diutius autem quàm ę-
ſtate, ac ſepius ́; hyeme. Ex hocliquet, cum plurimum pluerit hyeme, tepidam futuram hyemem, ac minus ſalubrem: ſi æſtate, humidum eſſe aerem, atq; ob id morboſum: ſi uere, frigidum uer. Autumno uerò plu- uias maximas ac diuturnas fieri cõtingit: unde creditũ eſt hoc fieri exor-
tu Arcturi, ſed hoc perperàm. Nam autũno cuùm adhuc Solualidus ſit,
multi uapores ſurſum attrahunt᷑: ſed cum ſuccedens dies longiorẽ præ- cedente habeat noctẽ,& ipſa dies etiã tepidior, neceſſe eſt cogi uaporẽ, indeq́; deſcendere. Terra autem madefacta rurſus trahitur quod deſcen derat, utpote in terræ ſuperficie hærens, atq; etiam aliquid profundius quod additur, atq; ita fiunt nõ ſolum pluuiæ atq́; imbres, ſed eriam nim
bi. Hocautem maximè contingit, cum ex humidiore loco uentis delatæ
nubes initium pluuiæ dederint: aliter autem ſenſim coguntur, ac ſen- ſim augentur.Si autem ex alio loco deferantur, repentè magni eſſe inci-
Autumno cur multæ pluuiæ.
———

548 Di DEO ET VNIVERSO
quam qudd cacumen Soli niues colliquanti exponitur: reliquæ partes
&maximeè Soli aduerſæ, ab eo tutæ ſunt. His uiſis nũcoſtendamuspri- mum, cur ſub torrida zona partes aliquæ poſsint habitari, quædã non. Habitantur partes ubi fluuij ſunt, uel ubi pluit. At quæ utroq́; pręſidio
carent, omnino non habitantur, niſi pauca emporia,& ea ſola, ſine locis uicinis, ſine uillis, atq́; etiam male. Sed cur hæ partes aridæ, illæ autem genter cauſa eſt. Cum igitur plu
Pluuia& nu- imbribus humidę? quęrenda in his dili
bes cur ſemper ubi Sol uertici U 1ben eee. 3 ſuperſtt. net autem, quia non diſsipatur à Solis calore. Nobis autem non manet
aut rard in æſtate, quia ſenſim ut dictum eſt exhauritur propter imbecil litatem Solis& noctium breuitate m: at in torrida zona cum Sol ſuper- ſtat capiti maxima ui ac confertim, maxima quantitas uaporum ob 8o0 lis robur aſcendit, quę tum ob longitudinem noctis ſuccedentis, tum ob multitudinem diſsipari nõ poteſt: quare congregata in pluuiam deſcen dit. Nam cumignis multam aquam non poteſt niſi longiſsimo tempo-
S
ia fleri debet ut dictum eſt, neceſſe eſt uaporem humidũ manere. Ma-
re diſsipare, quid de ui Solis, quæ longe in ſiccãdo igne inferior eſt: Ac-
cedit quòd ob multitudinem atque craſsitiem uaporum, Solis radij pe- netrare nequeunt, ob id ſolum ſuperiorum uaporum portio quædam conſumit, reliqua tota manente, quæ per pluuiã deſcendit. Cum uis So lis admodum robuſta ſit, denuò rapitur quod deciderat, aliquidq́; acce- dit ex intimis terrę uiſceribus, uel à mari, uel à fluminibus, uel proximis montibus. Vnde pluuia iterum eadem die redit,& perſæpe maior. Perſeuerat autem alibi diebus xl. alibi Ix.& alibi etiam per tres menſes integros:igitur uẽtos ualidos abeſſe neceſſe eſt:abſunt autem, quia Sol robuſtus tenuem exhalationem diſſoluit, craſſum autem non poteſt. Qudd& ſiadſint uenti, tam firma acſtabilis eſt pluuiæ, ut dictũ eſt, ge- nerationis cauſa, ut licet ſerenitas duos aut tres excipiat dies, tamen illi- cd redit ut ad pluuias. Sole igitur capitibus ſuperſtante, ter aut quater Imgulis diebus pluit in Rthiopia atq́; India: nam ſic uocãturpartes ter- rę ad quas Sol perpendicularis& è directo aduenit. Sed an ubiq; pluat, incertuũ eſt: non enim eſſent loca deſerta arenoſaq́;, ſi ubiq; plueret: ad-
ſunt autem, non igitur ubiq; pluit. Non pluit igitur alicubi, quia mare
ð& flumina& montes procul abſunt. In montib. autem neceſſariò pluit, gliter àcalore Solis in arenam cõuerterentur. Igitur ubi diutius Solmo
D
ratur, aſsidui decidunt imbres: Sole recedente ſiccatur terra, quia plus
reſoluitur q́; trahatur: quoniam calor eſt moderatus& ſenſim trahit,
& quod trahitur, diſſoluitur: nam diſsipatus uapor ac tenuis in aerem
tranſit: atque ſic primò ſicceſcit aer inde ab aere& Sole terra. Duo igi-
tur contraria ſub torrida zona accidunt his quæ in hac regione. Pri-
rorride one mum, quòd aduentu Solis pluuiæ generantur, recedente Sole ſiccatur
uo mirabili. terra:& ita æſtas humida eſt, hyems autem ſicca. Hic autem æſtas ſicca eſt& minimè pluuioſa, hyemsautem pluuioſa aut niuoſa& humida.
Secundum quod ex primo pendet, eſt: ex acceſſu Solis fit hyems Alr
nobis

an lda dn Suiſds n a a wlän b
1
ſt quare ngnmnn unnon pocſtnu l
„
rlonge m c uc xaſincmmpom
upeno—
qux perpl uuñ deſcm apitur quoddecdem
amari, ueläflumm
cademdieredt ä
alibilx. Xalbiam neceſſ eſtabi
diſſoluit, maſim
acſtabilis eſt pb — tres exc
capitibus fu ſu hetes b
atq; Indiua: namſr
edirecto duent W cſer uxnoſiqpſis
LIBER VIGESIMVSPRIMVS.
temhyems. Sedin inſula S. Thomæ cum Soleſt in ſignis borealibus, flant uenti, Auſter, Sirochus& Garbinus uocati, qui pluuias adducüt:
549
ua à nobis autem æſtas:illisautem ex extremo receſſu Solis æſtas, nobis au
humidi enim ſunt. Boreas, Græcus& Magiſter(ita enim hos uẽtos unuo
cant) nõ flant ibi, proptereaillis duæ hyemes: quia cùm Sol eſt in æqui-
noctijs, ſuperſtati in capitibus illorum, à Martio ad Au guſtum uenti et
frigus:cum Sol eſt in auſtralibus ſignis, à Solſtitio, id eft Decembri, 5
nuario& Februario æſtas.
De noſtra igitur regione quòd hec ita ſint nihil eſt cur dicaſaſiiper-
eſt ut de illa hæc demonſtrentur. Nam accedente Sole, ut dixi, cõfertim attrahitur uapor: qui cum ſit aded copioſus atq; interpoſitus inter ter⸗- ram& Solem, refrigerat modicè aerem,& humectat uehemẽter. Talis
autem conſtitutio meritò hyems uocatur. Igitur ci cum Sol eſt in illorum
uerticibus, tunc hyems incipit. Conſtat in inſula S. Thomæ Indiæ, quę
Luſitanorũ eſt, ac ſub ęquinoctio poſita, duas eſſe hyemes Sole in æqui
noctijs ſtante: alteram menſe Martij, alteram menſe Septembris: æſta- tem uerò menſib.in quibus Sol maximè abeſt, Decembris, Ianuarij ac
Februarij. Nam licet Februario Sol ſit iuxta ęquinoctiũ, cõtingit tamen
quod& nobis Sole in Leone conſtituto, æſtum magnum fieri ob præ- b
cedentem iam calorem. Quamobrem hyems ab aduentu Solis fit, Are-
eſt, quòd Sole quieſcente circa eandem regionẽ(hoc autem fit maximè
iuxta Sienem ac Meroem) pluuiæ adedò abundãt, ut flumina tumeant, KlLalueos exeuntes terram irrigent, unde inunclationes adueniunt. Cur
igitur primùm à Solſtitio æſtiuo fiunt hæ pluuiæ illicdò,& non ante,
ab æquinoctio cum partibus Cancri, in quibus Sol moram ducit ab xi. Iunij ad xi. Iulijr Cauſa eſt, quoniã terra diuturno receſſu Solis iam ſic-
ceſſu autem, ut diximus, æſtas atq; ſerenitas. Maiora autem ſunt heci Ir. montibus; atq; etiam euidentiora quam in plano. Exhis manifeſtum b
cùm partes Geminorum quæ ſunt ab xi. Maij, ſint in eadem diſtantia
cata eſt, nec attractio uiget donec 80l impreſſerit calorem uehementẽ:
hũc imprimere nequit antequàm in eadem linea circumagatur. Hocau-
tem non contingit ante ſolſtitium nobis. Atqʒ hæc eſt cauſa cur nõ an- te ſolſtitium nobis uehemens æſtus cõtingat, æſtasq́; ob id incipiat, nec
hyemis ſimiliter: initium enim perfectionis ſemper eſt à perfectiſsimo ſtatu. Athic fit Solis ſolſtitijs altero quidem ad calorem, reliquo ad fri
Aeſtas d ſolſti- tio cur initium ducat& hyẽs.
gus procedente:tunc enim Sol quaſi immobilis eſt. Non igitur anteq;
ad ſolſtitium æſtiuum 801 peruenerit attractio uehemens inchoabit,
quare nec pluuiæ: antè enim à ſiccitate aeris uapores attracti conſumen- tur. Incipit igitur pluuia hæc in Æthiopia ab æſtiuo ſolſtitio,& xl. die-
bus perſeuerat. Cur autem nõ donec ad Libræ initium S0l peruenerit:
Eadem cauſa quæ de æſtatis terminis adduci ſolet, ſatisfacit. Cum enim Solad medium Leonis acceſſerit, iam adeò ſiccat terras,& ſenſim trahit,
ut pluuiæ etiam deſinant abſumpto uapore. Cim igitur ab initio Can-
L, 3z

Fulgura unde.
550 DEDEO ET VNIVERSO cri ad medium Leonis Sol proceſſerit, in Æthiopia perpetuò fiuntim- c bres, ac illis Sole in uertice poſito hyems ob aquarũ multitudinem fit. Non autem cum Sol eſt ſub æquinoctio: nam licet etiam ibi uapores ele uet,& aquas demittat cœlum, quia tamen in ſingulis diebus quinq; fer- mèab æquinoctio duabus recedit partibus, infirma redditur attractio in ſingulis regionibus: quare non imbres neq; nimbi uel procellæ, ſed pluuię aliquot. Sole autem ad circulum Cancri accedente, uix in xl. die bus ultro citroq́; parte una recedit: quamobrem non iam pluuiæ aut im pres, ſed nimbi atq; procellæ fiunt. Contingũtenim in nimbis, ut dixi, fulgura, quia dum fit pluuia, ut dictum eſt, neceſſarid nubes cogitur: ſed coacta nube intercluſus uapor fulphureus, ut in tormentis bellicis, ac-
cenditur: cumq́; ſic maiorem occupet locum, diſrumpit nubem impetu
Tonitru unde
fiat.
maximo:neq; enim, ut dixi, natura patitur duo corpora eodem in loco conſiſtere: quare abrumpitur denſa nubes eo impetu, emicatq́; fulgur. Ergo confracta repentè nubes ſtrepitum illum maximum tonitru uo- catum edit, quo multa animalia, præcipuè oues,& quædam etiam mu- lieres, abortiunt. Cum uerò non ut in bellicis machinis exeat repentè totus ignis, ſed ob altitudinem nebulæ partes aliæ atq; aliæ ſenſim, ſed
tamen celeriter atq; uno tempore lacerentur, inde fit ut tonitru non ſo-
lum longum ſtrepitum edat, uelut& bellica machina, remittente ſono, ſed principalis tonitru ſtrepitus, diuerſas habeat partes, ut etiam nubis partes una poſt aliam ab igne deſcendente difrumpuntur.
Sed cum fulgur ignis ſit, quare deſcendit, cum proprium ſit ignis a- ſcen dere? Cauſa eſt, quia primus impetus eſt à denſiore loco: contingit autem quandoq; denſiorem eſſe nubem ſuprà quàm infrà, atq; id con- ſentaneum rationi, quòd ut dixi frigidior ſit pars ſublimior aeris inferio re, maximè æſtatis tempore quo potiſsimũ fiunt fulgura. Ita etiam ma- chinæ bellicæ inclinatæ ſphæram infrà& ignem mittunt inferius, quo- niam primus impetus eſt à ſuperiore parte. Contingit etiam nonnun- quam fulgura uerſus cœlum tendere, cum rarior fuerit nubes ſupraà ć; infra. Hæc eſt alia cauſa quare nix abſq; fulgure fit: nam neq; cogitur ua por ſulphureus ut accendi poſsit, necut dictum eſt ſi accendatur, impe- tum in rara admodum nube efficere poterit.
Sed cur ſemper in imbrib. qui cum uentis fiũt, uapor ille igneus ad- eſt? Quia in terræ ſuperficie ſulphureũ quiddam ineſt, quod à ui Solis rapitur in æſtate. Atque hæc eſt tertia cauſa, cur dum nix fit fulgura nõ decidunt:nam Solis uis imbecillis terreum uaporem trahere altius ne- quit. Sed quonam pacto accendi poteſt, cum ſparſus ſite Ventorum uis ingens dum excutit uaporem aqueum, quod ſurphureum eſtin imum reijcit: unde ut in calce pars exterior leuiter madefacta,& interior aſsi- duo uẽtorum motu ſiccata contrarietate frigoris atque humoris accen- ditur, inueniensq́; partem inferiorem rariorem dum in flammã erum- pit, deſcendit ut ignis qui è machinis inclinatis terram uerſus excutitur.
Nunc

tch; odagu
4
Prxcpuccas A qu ut in dellcsmachm
xcbulx parts iran b
re lacerenaur indeftu ut& bellicumdim diuerfis habeatam
ſcendente difrumm re deſcendit, cunm
mpctus eſt derim
rigdioorſitpanſus pouſamũfumtts
9, mfra K ignem
nne pant.(Com
müd aA Nunc demum alia ſupereſt dubitatio, ſcilicet, cum Soletiam ſuxta Ca-
LIBER VIGESIMVSPRIMVS.
551
pricorni circulum quieſcat ut circa Cancri, cur non ibi etiam inundatio-
nes mouetẽ Atq; ita in India& Mthiopia procellæ fiẽt à medio Decem-
bris:nam& hæ regiones uſq; ad eum circulum perueniunt. Quamob-
rem ita dicendum eſſet, niſi forſam quòdtũc Sol propior terræ, quip-
dò hæibi contingant, ultra fontes Nili ſunt. Nilus enim fluuius maxi- mus in Goiano Æthiopię regno, quod ſub Presbytero Jano eſt Neguz
lingua propria uocato, naſcitur è duob. lacubus, qui ob magnitudinẽ
mari aſsimilantur, partibus ſex aut paulò pluribus ultra æquinoctium uerſus auſtrum, ex Ptolemæi ſentẽtia: quanquam ille montes lunæ ad-
ducat. Inde progrediẽs ex altiſsimis locis deſcendit fragore maximo, at- que id bis. Vocãt loca hæc confragoſa cataractas: ſunt enim altiora mõ
tium loca è quibus deſcẽdit fluuius ſpuma maxima. Harũ altera maior, reliqua uocat᷑ minor. Poſt quas in modum maximi lacus diffundit᷑, con
cipiens inſulas ſeptingentas, quarũ maxima Meroe uocatur ultra Can- cri circulũ uerſus æquinocrialem partibus circiter nouem: in qua etiam ciuitas eiuſdem nominis eſt. Pòſt collectus denud in alueumq́; rediens
procedit ſeptẽ oſtijs in mare: ab initio ubi oritur uſquequo mareattin-
git recta progrediẽs ex Auſtro in Boream. In Nilum pauci uel omnino
pe inapſidis oppoſito uehemẽtius ſiccãdo prohibeat pluuias: ſed ſi mo-⸗
Nilus cur inun det Aegypti.
nulli influunt fluuij. Sed xvij die Iunij poſtquam Sol apſidem ſuum ſu
perauit, incipit intumeſcere, exiensq́; proprium alueum Ægyptiterram inundat ac tegit, ſic ut feræ pleræq; interreant, iumẽta& homines altio- ribus ſe locis tueantur: creſcitq́; hæc inundatio xl diebus, donec ſcilicet Sol ad medium Leonis peruenerit: ab ea die totidem diebus decreſcẽs, Ae gyptum ſiccam relinquit. 3 1
A
Hæc igitur ita ſe habẽt. Verum antequam cauſam horũ inquiramus,
inundant, ut Eridamus in Italia,& in Pannonia Hiſter ſeu Danubius.
Omnis igitur inundationis cauſa aut eſt humilitas riparum, aut copia aquarum, aut uẽtus aduerſus motui aquæ, uel etiam tranſuerſus, aut ma
ris æſtus atq; recurſus prohibens aquam in mare effundi. Humilitasri- parum fit dehiſcente terra. Sed aquarum copia fit uel aucto fonte, uel ni uibus liqueſcentibus, aut pluuijs. Venti uerdò dum aduerſus aquæ mo- tum feruntur, prohibent ad eam effluere,& co gentes eam intumeſcere flumen faciunt:effunditurq́; aqua etiam quandoq; ex altio-à ribus ripis. Quilibet aũt uentus aquas mouet, quia uel de- Sc ſcendit, uel rectà fertur. Qui deſcẽdit, aquã exagitat, utpote 5/ R& G: dum enim deprimit uerſus E, pars c E locũ occupans, occupat E F, igit᷑ pars E F aſcendit ad ꝑG, atq; ita aqua intu meſcit& effunditur. Quòd ſiuentus rectà procedatex B C, quia locusꝶ eſt altior H, aqua impellitur. Aqua enim rotunda eſt, ut in urceis uides. Qua etiam ex cauſa flumina& lacus procul uidentur: aut enim ex alto
generaliter inundationum ratio quærenda eſt: nam& alij fluuij agros
Cauſe tres ge- nerales inunda tionum.
Cur aquæ pro- cul uideantur.

55² D DEOET VNIVERSO ſpectamus, ob idq́; uidemus aquas: aut ex plano, uidemusq́; etiam, quo niamaqua rotunda eſt. Manifeſtũ eſt autem quòd duplex eſt motus re- ctus:alter quidem mathe maticus, qui fit per breuiorem lineam,& hic fit ab impulſu, atq; ſic uenti mouentur: alter ſecundum naturam, atq; hic eſt qualis aquæ in circuli periferia. Cum igitur aqua motu circulari mo- ueatur, uentus recto, ex quocunq; uento neceſſe eſt fieri perturbationẽ in aqua. Rotunditas igitur aquæ temp eſtatum cauſa eſt. Cumuerd uel Alatere uel aduerſus motum aquæ ſſat,& magnus fuerit, fiet inundatio: & ubi latitudo adſit, tempeſtas. Semper autẽ uentus in flumine aliqua in parte, uel ex aduerſo fluminis, uel à latere fat, quia flumen ſinuoſe tor quetur ut angues:ideo niſi uentus fuerit admodum lenis, aut aqua pau- ca, inundatio aliqua in parte fiet. V elut flumẽ ſit A B C, uentus rectà ex ½ p E feratur, trãſuerſim quidem in F G H feretur,& ſi aqua plu D rima fuerit, inundarionem pariet, aliter non. At qui fertur ex D in CB, cum aduerſus aquæ motum, neceſſariò inundatio- nem pariet. O bid igitur flante uento aliquibus in locis inun- 2 datio fit, alijs in locis ſiccantur flumina. Eit igitur inundatio maior aut ob aquarum multitudinem, aut uenti magnitudi- * nem, aut quia ſurſum uenit impellẽs ui aquas, atq; quaſi effo- diens& hauriens illas. Eadem ratio tempeſtatum igitur& magnitudi- nis earum ſcilicet aquarum: multitudo unde maior in mari quam lacu- bus,& lacubus quàm fluuijs,& magnis fluuijs quàm paruis. Cum igi- D
rempeſtatum tur uentus unus fuerit& rectà proceſſerit, ut ſecundum B C lineam prio üfferentie. ris iguræ, non ſubmergetur. Si uerò obliquus, id eſt, ex alto deſcende-
rit, tunc immenſam aquarum copiam uoluẽs periculum ingens affert. . Quòd ſi duo fuerint contrarij, ut A F& B F, ſubmergetur p nauis, quoniam non poterit procedere altero illorum contrà /c nitente:& ſi nauis feratur ex c in F uentis latera uerberanti-
—0 bus, ſubuertetur. Melius uerò eſt ut nauis feratur ex D in F, aE ubi AF uentus ſit ualidior B ỹF: ſemper enim tutior eſt nauis quæ ſecundum uentum ualidiorem fertur, quàm quæ aduer ſus. Qudd ſi tres uenti fuerint, AF, B F,& E F‚ aliquisq́; eorũ ex alto ue- niat, ualidior autem ſit AF, omnino neceſſe eſt nauim ſubmergi, quoni am ſecundum Dy ferri non poſſunt, quia ab EF uento euerteret᷑. Neq; ſecundum E F, euertetur enim ab à F. Secundũ G ꝶ autem ferri non po⸗ teſt, reluctante F E. quæ igitur ſint tempeſtates periculoſæ,& quis mo- dus euadendi, iam dictumeſt. Vtigitur inundationes lacus ſunt non perpetui, ita lacus inundationes ſunt perpetuæ. Quamobrẽ lacus fiunt
Lacuun cauſæ quinq; concurrẽtibus cauſis. Prima quidẽ, ut fuuius influat in locum:
àmagnis quidem magni, ut Conſtãtienſis, qui maximus eſt, à Rheno, Lemanusà Rhodano, Verbanus à Ticino: parui autẽ àriuulis, ut Eu- pilus in Italia. Oportet autem colligi aquas altitudine montium aut col lium: ob idq́; omnis lacus aut inter montes eſt aut colles, aliter collecta b aqua

Muento deännn
Adeſene ectha e petam auüch
academin roufamt
daem Tiet liternon
Aqurmotum nan
rur amcuendo aliqub lccanturſtumna. t
nuentimpelläsuagm ano tempct atumign
lrimdoundemmn
m m 5 Huuns cun roccileni, utſcanin
dpum uoluès n⸗ contrari, utà k20 b
hor BP— b m ualidiorem ferusi 9
tur. U portione reſpondens. Lacuum igitur& maris& ſtagnorum uel palu-
LIBER VIGESIMVSPRIMVS. 553
dA aqua effunderetur diſpergereturq́;. Deinde ſitum adeſſe oportet inter
latera humiliorem alueo fluminis:nam ſiſublimior ſit, ſiccato quando- que flumine, quod frequenter contingit, ſiccabitur lacus,& iam nõ erit lacus. ſed palus aut ſtagnum. Lacus enim non eſt, cum frequenter ſicca- tur,& ſitantum non habeat aquæ ut perpetuò fluat,& tempeſtatibus aſsiduè agitetur. Cuùm uerò quieſcit, palus eſt, nõ lacus. Neceſſf arium eſt etiamutex aduerſa parte qua flumen influit altior ſit ripa, aliter enim to tus effluet, eritq́; inundatio, non lacus. VItimò oportetut in anguſtum
humilitas loei redigatur, effluatq́; flumen: nam ſi non eſfluxerit, corrum
petur aqua, fietq; mare, non lacus, etiamſi æſtum& tempeſtates patia- b id igitur ex mari nullum flumen exit: et ſi exeat, non eſt illi pro-
dum ac inundationum differentias habes, nunc igitur ad inundationis Nili cauſas redeundũ eſt. Eaigit᷑ eſt, quia procella illa de qua dictũ eſt. in thiopia die xi. Iulij initiũ habeat: intumeſcente ſtatim flumine, ut etiam apud nos, quod maxima ſit copia aquarũ, diffunditur Nilus per campos. Nec obſtat quòd Aethiopia procul Aegypto ſit: nam ſimare in medio intumeſcit recurſu aquarũ ob æſtum, ut ſuprà declarauimus (quia alius eſt aquæ fluxus, alius tumor: in quo ſtatim partibus ſibi in- uicem ſuccedentibus ab extremo ad extremum compreſsione tumor tranſit) nil mirum eſt igitur quamuis Nilus lentèfluat, turgere ab extre
mo ad extremum quatridui ſpacio: nam& tu ſi comprimas utremab al
tero extremorum, uidebis abſq; motu in reliquo intumeſcere. Inde ceſ- ſante ꝑluuia, ipſo aũt ſe perpetuò exonerãte in mare, extenuat iterum,
& ad ſua loca redit. Forſan& ad hoc facit quòd aquæ Oceani auſtralis,
ut diximus, tribus aut quatuor menſibus ad Auſtrum ſeruntur, unde
eſſe fieri poteſt ut tunc cõpreſsis fontibus Nili, dum aqua nimis redun- dat, cogatur Nilus intumeſcere,& alueum egredi. Nam ſuperius docui, dulces aquas ſalſis continuari. Fine enim optimo factum eſt, ut pluuiæ
ille Solem comitarentur. Nam primum hauſta ex mari ſalſa tranſit in
dulcem, reddit que uicestotfluminibusin mare ſe exonerantibus, quo- rum aquæ dulces in ſalſas uertuntur. Quamobrem ſi æqua debet eſſe di
ſtributio, ut ſempiterna manere poſsit, neceſſe eſt ut maxima ſit im- brium aqua, quæ omnium fluminum ſe in mare effundentium iacturæ coæquetur. Secunda cauſa eſt, ut aer ipſe temperatus reddatur, atque ita habitabilis regio. eertia, ut terrahumore perfuſa abundet fructi⸗ bus atque ſegete, ut animalia in ea atque homines uiuere poſsint, nec quicquam in tanta mole uelut inutile diſpereat. Nam ſu perius demon ſtratum eſt contrarijs rationibus, etiam ſub polis coli terras. Quar-
ta, ne terra areſcens in medio ſolueretur, atque ſic tota periret, dum Partem neglectam habuiſſet Deus. Horum omnium cauſa atque eti-
am aliorum, factum eſt ut Solem nebulæ perpetuæ fermè comitaren- . b b Aaa

54 DE DEO ET VNIVERSO
tur. Necuerum eſt uaporem ſeruari tandiu ut ex Genuinisin Cancrum e Sol procedat, ſed humeſcit tantum interim aer: ſuccedenti tamen diei
prior aquas ſpargendo, dum Sol eſt in Cancro, opitulatur. Idcirco igi-
Atlantis maio- tur in Atlante maiore, quem montem uocanit Serraliona, nubesden-
lu Aechubi⸗ ſiſsima in cacumine conſpicitur, perpetuò fulgura aſsidua coruſcant,&
b tonitrua procul L. M. paſſuũ exaudiuntur: quoniam caloribi Solis ſem per uigens, ac montis humidum, nubem perpetuã generant. Igitur mõ- tem illum humidiſsimum eſſe neceſſe eſt: ad quod tamen iuuat maris ui cinitas, quippe quòd mons non iam ſimpliciter dici mereatur, ſed cum
— rogrediatur radicibus in mare, potius promontorium. b
Orbisſitu. Apparet autem ex his quæ noſtris diebus innotuerunt, non terram Oceano circundari, ſed Oceanum eſſe tanquam lacum quendam inter terras conſtitutum, altera parte habitabilis noſtra, alia Nortica, Braſilia Aàmeridie,& America à ſeptentrione. In ip ſo autem Oceano undiq; in⸗ ſulæ numero incredibili, ſed X X M. excedere conſtat. Itaqʒ mare lacus eſt terræ totius, non terra inſula maris. Ipſæ uerò inſulæ cum aquis ſca- teant, argumentum præbent quod nonin illis generatur, ſed percola- tur. Qu ĩenim fieri poſſet ut in Hibernia quindecimflumina haberet, ni ſiex mari purgatis aquis originem ducerente Nec ſolum inſulæ hæ, ſed etiam perexiguæ aquas dulces continent: uelut ea quæ tribus partibus ultra æquinoctium poſita eſt, pro cul ab omni terra, millibus paſſuum ſermè M. cum viij. millia paſſuum inlon gitudine, quatuor in latitudi p
ne, tota uirens, multis aquis dulcibus ſcatet. Oriri eas neceſſe eſt, quo- niam inſula montis ſit cacumen: mons autem mari circundatus aquas ſalſas percolando dulces reddat. Ibidem aues diuerſorum generũ, quæ ignaræ inſidiarum hominis, ſpontè capi ſe permittebant. Vnde igitur illarum origo? nam niec tranſuolare tam procul, necex putrida materia gigni potuerunt. Seduel olim habitata, translatis auibus: poſtmodum ob metum uel maris incrementum deſijt habitari uel tranſeuntibus na uibus dimiſſæ aues originem generi loco incolumi dederunt. Nam& nunc Hiſpani ſues in inſulis deſertis dimittunt, ut quandoq; etiam illis uſui ſint. Tria igitur ſunt elementa:denſiſsimum terra, mediocre aqua, rariſsimum aer: omniac; frigida. Sedaer quòd rarus ſit, minus frigidus eſſe uidetur: iuxta cœlum autem ob perpetuum motum rareſcit mirum in modum, ate is æther uocatur, aded ob raritatem parum frigidus, ut temperamento proximus ſit. Cœlũ uerò cum ſit æthere longè tenuius, temperatiſsimum eſt aut ſimpliciter, aut inter omnia corpora. Si qui- dem ſimpliciter, æternum erit, ut Ariſtoteles ſentit: ſi inter reliqua cor- pora ſolum, aliquando& ip ſum finem habebit, ut legi noſtræ placet,& nos de his in libris de arcanis æternitatis diximus. Sed& lucem& lu-⸗ men calida eſſe ſuperius docuimus. Subſtantiaigitur cœli tenuiſsima eſt:non autem tota ſimiliter, ſed& lux luce clarior, ita etiam ſubſtantia b b ſubſtantia

0
KN. cxccderccaſtukh
dn Piemdtin
uod noninilsgtun m duccrent- Necſolm mument. uclutaqu oculabomm um, r cdus ſcatet. Orna mons autem mr
lbidem aucsducr
L. 1 BEBR VIGESIMVSPRIMVS. 56555
a ſubſtantia tenuior. Propagantur autem quæcunque non per ſe æterna ſunt, alia quidem ut ſubſtantiæ, alia ut accidentia. Et rurſus, alia uerè ſimile ſibi generando atq; ſpecie idem, ut equus equum: alia ſimile ſed nõ idẽ, ut lux lumen. Miſerta enim natura quòd in ſingulari perpetuũ ſeruare nequit, generatione reparat. Sed poſtquàm ſemel natũ fuerit, Demonſtratio amplius redire non poteſt: æternum enim eſſet. Pars enim æternitatis ehenens Jura quæ rationem haber, infinitum tempus continet:uelut ſi in centum an- uamein tere nis ephemeris idem ſemper rediret, par eſſet immortalibus. Sed tamen num redibit. immortalis non eſſet:æternitas enim quodlibet tempus infinito conti- net. Bt quicquid infinito multiplicatur, eſt infinitum. Sed eſt aliud ma ius in his periculum: quoniam quod generatur, neceſſariò poteſt ex ali- qua materia generari:nam ſi non poteſt ex ulla materia generari, aut ge nerabitur quod generari non poteſt,(repugnantiam autem hoc conti- net) aut abſq; materia generabitur,& non erit igitur compoſitum. Ma teria igitur aliqua eſt, ex qua generabitur duo d generari debet. Dum i- gitur genitum eſt acmanet, potentia illa deſijt, atque in actum tranſmu- tata eſt. Vel igitur alia in eadem materia relicta eſt potentia, atque ſic dum eſt denuò poteſt generari, quod eſſe non poteſt: quod enim gene- ratur, in eadem materia non eſt, uel in alia materia aut materiæ parte po tentia illa relicta eſt. Itaq; tunc generetur:quod cùm iam ſit, erunt iam
duo illa unum ex ſuppoſito, poterit́; unũ tamen corrumpi& alterum manere, atq; ita eſſe& non eſſe, corrumpi& nõ corrumpi, unumq́; cor pus in duobus locis atque alia innumera perabſurda. Abſurdum eſt & illud, ſi iam corrupta potentia poſtquam genitum eſt, in eadem re- deat poſtquam corruptum ſit: erit enim potentia potentię:nec niſiin ea dem materia illud generari poterit, quod eſt abſurdiſsimũ, cùm ad mi- nimas partes diſpergatur,& ut continua nunquam in idem redeat:ne- que enim ſi talis eſſet, ubique diſſolui poſſet. Itaque quod ſemel gene- ratur, ut amplius redeat eſt impoſsibile. Sed non ut ſimile. Horum igi- tur quæ generantur, alia ſerò& parum multiplicantur, ut animalia& plantæ: alia celerrimè, non tamen plurima producunt, ut ignis: ſta- tim enim ignis ignem generat, atq; ille alium: eoq́; modo ſi materia non deſit, in immenſum creſcit. Corpora igitur in infinitum propagantur, quia locus in orbe finitus eſt. Sed ſimplicia celerius,& inter compoſita quæcunq; ſunt imperfectiora, ut muſcæ acuermes:& inter ea quæ ſunt parentibus genita uiliſsima quæq;, ut mures& cuniculi: unumquodq; enim ut perfectius eſt, eò minus multiplicatur atq; ſerius: qᷣd uerò per fectum eſt, nequaquam. Lux uerò corpus non eſt, è corpore tamen pro dit, quare ſibi ſimile generat, non autem ſpecie idem, nec quod produ- citur alia generare poteſt. Sed infinita eſt illius propagatio, quoniam quod generatur ſubſtantia non eſt. Cùm enim Sol exurgit, illius infini tæ ſunt ſpecies: dico autem lucis, non Solis. Quicquid autem ſic genera
b Aaa 2
„

Kuli qnid ſit.
In æternis idèé
eſt eſſe ac poſſe
5ʒs DE DEBO BT VNIVERSO
tur, protinus etiã per ſe corrũpitur. Intellectus aũt cùm ſubſtãtia quæ- O dã ſit, ſed abſq; corpore, ſubitò multiplicatur in infinitũ: audiẽtes enim omnes intelligũt:ð& ſi hi proferrent qui audiũt, intelligerent& alij non minus. Igitur intellectus infinities propagatur ſi abſq; impedimẽto ſit. Eadẽ ratio eſt omniũ quæ intelligunt ſubſtantiaruũ, ſed nõ eodẽ modo. Nanq;ʒ ut dictũ eſt, noſter intellectus eſt umbratilis. Neq; tamen intelle ctus tempori ſubiacent, ſed ſpaciũ quo permanẽt imaginãtur, æuumq́;
id appellant.Eſt aũt ut in circulo centrũ:unicuiq; enim parti circuli cor
reſpondet:& ſi circulus moueatur, immobile manet centrum, ut in tem pore æuum, atq́; in tempore ſempiterno. Æuum igitur nec extenditur
nec fluit, ſed ſempiternum manet. Viſum eſt autem quibuſdam, ob id tempus circulo finiri:at de hoc in libris de Arcanis æternitatis ſatis di-
ctum eſt. Seu igitur tempori æuũ conferatur, ſeu non, diuiſionis eſt ex-
pers. Scio Latinos hoc nomine aliud intelligere: ſed nos quid uelimus
expoſuimus: namres, non nomina, hic tractantur. Hocuerò æuum in quo intellectus manent, neceſſariò aut factum, aut æternum eſt: quia in æternis quod eſt, eſſe neceſſe eſt: quod nõ eſt, eſſe nõ poteſt. Nam mor- talis natura non magis immortalitatis eſt capax, quàm immortalitatis. Deus aũt omnibus aliquid melius, neq; in æuo neq; in tempore. Quod gitur ſtabile per ſe, eſt æternitas: quod profluit& manet, æuum: quod
nõ manet& fluit, tempus. Mundus igitur quoniam manere uidetur, in
Zeilam inſula
terreſtris qui-
dam paradiſus.
Influxus quid ſit. Afſlatus quid
æuo eſt,& in mundo tempus. Mundi optimam partem uocãt paradi-
ſum, id eſt, hortũ cõſitum, ſeu locũ amœniſſimũ& uoluptatũ. Duplex!
hic, cceleſtis beatorũ,& terreſtris. Omiſſo eo, Zeilam inſula non pro- cul è Chalecuto paradiſus eſſe uidetur: eſt enim orbis locus amoeniſsi- mus, ſalubritate aëris, uitæ longitudine(nam homines ibi adiannos perueniunt) fontibus, ſyluis, pratis, frugibus, fructibus, feris, elephan- tis, Piſcibus, aromatibus, margaritis, gemmis, auro atq́; argento. Hæc i- gitur orbis pars præſtantiſsima, ſed non uniuerſi. Optimũ enim in his inferioribus, peſsimũ eorum quæ ſuperius continentur. Medij autem ſunt motus quidam, quos actiones uocamus. Tria autem ſunt actionũ genera. Primum quod ſit à corpore in corpus, uocaturq́; mutatio. Se- cundum influxus:hic in corpus, ſed non à corpore, uerùm occulta qua- dam ratione procedit. Tertium quod nec à corpore nec in corpore, ſed in animo fit, uocaturq́; afflatus. In omni mutatione quod agit corru-
ptioni eſt obnoxiũ. Influxus autem ab immortali corpore, afflatus au- tem ab immorteali nec corpore:hisq́; hæc tria inter ſe differunt. Afflatus
etiam docet, influxus impellit. An uerò cœlorum idem ſit centrum, an mundi infiniti, ad librum de æternitatis arcanis docere pertinet. In hoc uerò uno ipſo Deum eſſe aliquem omnino neceſſe eſt. Nam neq; ordo uniuerſi conſtare poſſet, nullo rectore gubernante, cùm materia caſu ſo lúm recta, diuturnam rerum ſeriem tueri non poſsit. Multò minus con
ſtructio

lipi Maü dim 1. m Kmli
mnrſahitn, wi imda
odnõ eſt cſſ nopoui tis eſt capax quimmm heq in xuo neq;nta od profluit& mnct gitur quonamman di optimam pꝛnan mcniſſimũ& woim
ne(nam homine
2 à corpore, uenimè
nec à corpore nec mnij nutatione quou corpote, I immortali cofpo„ remuinter ſecle
LIBKRR VIGESIMVSPRIMVS. 557
A nus conſtructio tam elegans, tam abſoluta, atq; unicuiq; fini aded con-
ab aliqua prima mente, ab aliquo primo bono, ab aliquo primo ordine ducit originem. Hæc igitur tot tantaq́; ſunt quæ Deum nõ eſſe ſolum, ſed qualis quantusq́; ſit oſtendunt. Quòdſi is non curat unumquodq;,
cum res non ſint præter ſingularia, ſingularibus pereuntibus, peribunt
& ſpecies. Vel igitur ſuſtinentur ſingularia ordine quodam uniuerſi, quem fatum uocamus:aut ſi non ex putredine ſpecies poterunt inſtau- rari. Horum ueriſimilius eſt, Deo ſingularia cognoſcente ordine quo- dam uniuerſi manere cuncta, quandoquidem ſpecies interire apud phi-
loſophos abſurdum eſt. Deusigit᷑ omnia nouit. Sed unde ſortes, an ab b illo? minime, ſed ab afflatu quandoque. Lex tamen noſtra ſortes à Deo vortes in quib. immitti& gubernari affirmat. Vti eis licet ad euitandam calumniã uel er aquo.
offenſionem, cum inter æquales contentio fuerit. Nobiliſsimi generis eſt geomantica, mirabili certè ratione conſtructa, de qua libri circunfe- runtur no mine Petri Apponenſis celebres. Et quamuis quidem amici noſtri non parum ludendo his profecerint, ſeu fiducia, ſeu proprio ſide
re ad diuinandum, ſeu dæmonum præſidio adiuti, attamen illarum om
nium incõſtantiam in quarto de Sapientia libro declarauimus. Et Dio genes dicere ſolebat, cum hoc genus hominum aruſpicum aut ſorte fu- tura prædicentium intueor, parum abeſſe homines à belluis exiſtimo: cum medicos aut pictores, tam parum à dijs. Hæc igitur de uniuerſa re- rum natura dicta ſunt, non ut pleraq; perſequeremur, aut magnam par tem earum, ſedut omnium quaſi exempla, ſemina, principiaq́; docere- mus: etenim ſi quis quæ mente aſſequi non ualet, quæq́; arte mira con- ſtare putat, quàm facilè& ut ita dicam nullo artificio à natura fiant intel ligat, non ſolum deſinet admirari,& plurima unius exemplo cogno-
ſcet, ſed etiam à naturæ operibus ad artem traducens,& ipſe haud ma-
8. Aaa z

Cur quædam quarto anno ſingulo melio
558 DE DEOET VNIVERSO
gno labore admiranda alijs fabricabit. Sit autem pro innumeris unum e
tale exemplum. b b
Vides papilionum alas, quàm pulchrè& ad amuſsim coloribus di- ſtinctæ ſint?tum pardorum, pantherarum, felium, totq́; aliorum anima liũ pelles, quod& ars etiã noſtris temporib. nimis ſagax cœpit imitari,
dum muſtelarũ earum quas à uarietate uarios appellãt, pelles purpureo colore tingunt, non ſoluùm iucundo, ſedetiam ſalubri inuento. Sed ad
rem redeo. Quid floruntot ſpecies aded elaboratas, ut ſumma diligen tia nec pictor inſignis ad unguẽ eos exprimat: Quidigitur, an ab opifi- ce natura intellectus& ſenſus experte, hæc quæ propriè ad ſenſum at- que eundem ualde purum pertinere uidentur, facta erunt, aut fieri po- tuerunt, an ſummi opificis cura, tam paruis ac numeroſis rebus diſtine bitur? Ille flores cyclaminis, trigeminosq́ʒ Iouis, goſsipij, iridis, colchi- ci, ericæ, hyoſcyami, totq́; aliarũ herbarum e ille ne culmos albi ellebo- ri aut totam deniq; pæoniam nobis diſtinguet: abſit. Sed quomodo ſi- ne arte ulla tantum artificium fiat intellige. Quæcunq; ſortuna mi- xta ſunt, quomodocunque coloribus diſtinguantur, ac abſque ulla ra- tio ne, ſeu creſcant, ſeu diuidantur æqualiter, ſeu inſſentur, formamcolo ribus diſtinctã exornatamq́; ad amuſsim ac depictam pulchrè admodũ præferunt. Diuidunt᷑ igitur papilionum alę,& florum folia, creſcuntq;, intumeſcũt uelut uitrea uaſa. Cum enim albo maſſa quaſi obiter diſtin guatur inflata, colores illos reddit æqualibus diſtinctos interuallis. lam uides ſi quis depictam uelit tabellam, teſſellatoq́; potius labore uaria- tam, mixtis fortuito coloribus in maſſam, eaq́; per tranſuerſum diuiſa æqualibus altitudinibus, fruſta durata tabulæ pulcherrimæ formamre ferent,& opus æternum reddent, cum nonut colores eluantur. Ergo ui des ut in his imago reluceat uniuerſi: multa enim ex uno pro deũt,& ex æquali inæqualia, ex fortuitis artificioſa, ex inordinatis ordinata:ita ex uno Deo omnium opifice ſummo& conſtanti, facili quadam æqualita te tam multa prodeunt. b
Nec ſolum quę abdita ſunt for mis, ſedetiam numeris, cauſam habẽt. Velut quod in Moluchijs quartano circuitu annorum Garyophylo-
a euaaa e rum uberior prouentus ac felicior ſit. Thermarum autem aquæ eodem de alijs circui circuitu fiunt deteriores: nam referunt biſextilibus fieri noxias. Inter fe-
libus.
bres quoq; genus eſt omnibus notum, quod ab hoc circuitu nomẽ me- ruit. Quiin aſtrorum uim hæc referunt, Saturnumq́; huius faciunt au- torem, maiorem quàm diſſoluant dubitationem relinquunt: ſcilicet, quid aſtris cum quartano circuitu dierum uel annorum? Melius forſan fuerit rerũ ipſarũ ſeriem cõtemplari, quæ triplici ordine perficit᷑, initio, medio, fine: ſeu imperſecto, perfecto,& abſoluto: aut poſitiuo, cõparati uo, atq́; ſuperlatiuo. Hi gradus cum in omnibus ſint rebustum in bonis tum in malis, ſi recurrat ordo, fiet quartus ſimillimus primo, quintus ſe
cundo,

lonumalg,&ermf imalbomfa 4 lum, teſſellatoqyp uratatabulæ pulca
cum nonut colorii
ri multacnimert b
nis, ſedetiam m 7 mo cirwuitu annomm
fuit ab opifice:cum enim miſceãtur corpora,& quod proritat intimum
nita. Ita in thermarum aquis inutilis anno uno, ſecundo bona, tertio o-⸗ ptima, quarto rurſus inutilis. Hanc uocant inſalubrem ò& noxiam, quæ cùm non iuuat, nocet non parum. In fluctibus quoq́; maris ſi inſpicias, primùm creſcunt, inde fremunt, poſt ad ſummũ attolluntur, ac mox de cidunt: eodemq́; ordine rurſum recurrũt, adeò ut audeã dicere res om-
nes hocordine teneri quæ magnis cauſis fiunt. Sed ſolum in his mẽtem adhibemus, in quibus ordo hic dies ſingulos aut annos pro fingulis gra
dibus perficit: tunc enim tres cum exigantur anni ſeu dies, recurrendo quartanus perſicitur circuitus. Quæ uerò alternatim decidunt ac perfi- ciuntur, tertianũ circuitum perficiũt: quæ parũ aut nihil mutant᷑, quoti-
dianũ: atq; hæc eſt tam abſtruſi problematis manifeſtiſsima cauſa. am uerò aliò dirigenda oratio eſt. Dices enim, cur ſi Deus omniũ eſt autor, Mala boni mala bonis præſtãt, celeritate, facilitate, frequẽtia, magnitudinec Hora, Laof nou imò momẽto peſſum imus& infirmamur: ut ditemur, ut ſanemur, lon dneae
go tempore opus eſt. Malũ ingens caſu, uerbo aduenit: uix multis ami-
cis& auxilijs ſeruamur. Tot deniq; infortunia, Iuctus, dolor, morbus, infamia, amor irritus, timor, paupertas, unum aũt ſolum bonum nõ in digere. Quamobrem rectè uidentur Epicurei ſtatuiſſe, indolentiã bo- Bonorum is norum finem. At magnitudine, quæ uoluptas cruciatui, quæ ſpes timo indolentia. ri, quæ felicitas orbitati, quæ iucunditas carceri, quæ ſanitas morbo, aut
quæ diuitiæ paupertatis incommodis, quis honor uituperationi coæ-
quari poteſt: Deniqʒ eſt illa rerum omniũ extre ma mors, cuius cogita-
tioni ſolæ nec gaudia mille uitarum conferri poſſunt: habet tamen hoe
boni, quòd reliquos finiat mœrores. Vt uerò mortem odimus, ita filios Filios cus mna.
ut nos alios factos amamus:auxilium quaſi unicum aduerſus illam ine- gss ſcortit ama- uitabilem. Sunt enim hiè nobis, ſpeciemq́; noſtram ſeruant,& nos i-"us. pſos referunt: ideo magis eos diligimus quam ſcorta, etſi plus illorum
cauſa ſeminis diſpereat. Eiliorum quoque cauſa Venus iucundior facta Venus cur plus lecket quA ſi 1— 1. e quis ſcabiem ſit,& minimo cum dolore, ideo quãuis titillatio ſit& genere ſcabiei, ſen- ſcalpt. ſus tamen ille lo ngè iucundior eſt. Sic igitur hoc inuento, perpetuitati animantium prima cauſa conſuluit.
Dilffert aũt cauſa,& principium,& occaſio in rebus gerendis, nõ tan cauſa, princi-
tum in natura:dicimus enim cauſam fuiſſe Alexãdro ꝙᷓ in Aſiam traiece bium& occa= rit, uictoriam facilem Athenienſiũ, de Artaxerſe ac Xerſe: tum Ageſilai hoin qus dih expeditionẽ, qua breuiſsimo tempore partem Aſiæ occupauerat: unde Alexandro ſpes nata. Principium eſt, quo utuntur ad uelandum auari- 1— Aaa 4 1

560 DE DEO ET VNIVERSO
tiæ& ambitionis ſuſpicionem Reges, ut tranſitus in Græciam, Perſarũ, à & cædes legatorum Perſarum, quę à Macedonibus perpetrata eſt. Oc- caſio, Philippi mors relinquentis exercitus bellicoſos, exhauſtamq́; cla
dibus Græciam. Vt omnes eius populi aut gratia aut metu cum Alexã Deus quid. dro ſentirent. Sed non ſic Deus, imò omnium horum quæ in uniuerſo ſunt, cauſa,& origo, fons,& principiũ eſt. Eſt autem totum immenſum ſummacq́; perfectio, nec aliud quàm ſeipſum contemplatur. Tanta luce, ut ſolus capere poſsit eam, ac claritate mundum& huũͦc& illum,& quic- quid eſt in orbiũ extremo illuminat, immobilis, abſq́; uarietate, cuius mortalium nemo uel momento ſplendorẽ ſuſtinere, aut fulgorem inſpi cere queat. Facilius toto anno Solem æſtiuum meridianum perferas 0- culis, quàm homo temporis exigui parte Dei lucẽ intellectu poſsis con templari. Ad quam tamen cum fertur, beatiſsimus eſt momento ſolo. Eſt enim hęc ectaſis illa, ſolis probis ſapientibusq́; cõceſſa, melior omni humana ſelicitate. Tenuiſsima ſubſtantia eſt, atq; ideo ſemper quieſcit: nã quæ ſubtiliſsima ſunt, aut ſemper mouẽtur, ut cœli: aut ſemper quie- 4 1 ſcũt, ut intellectus. Deus tamẽ non eſt intellectus, ſedaliquid intellctu longè melius, beatius, potentius, digniusq́;. Quæris quid ergo ſite ſi ſci- rem, Deus eſſem, nam Deum nemo nouit: nec quid ſit, quiſquamſcit, niſi ſolus Deus. Cũ uerdò quid ſit neſciamus, multòo minus eius propriũ Peus er intel-· nomen ſcire conceſſum eſt. At neq; intelligentiarum: neque enim Deo liin nom⸗ nomen eſt ullum, aut intelligentijs: ſed impoſitis nominibus ab imagi- natione quam de his concepimus, uel poteſtatis, uel claritatis, ac digni- tatis, utimur. Conficta ſunt etiã multa à prauis hominibus, qui de Deo etiam nugari tanqᷓ; de uno è nobis auſi ſunt. Sed nomina à rerum natu- ra, uiribusq́; ac proprietatibus ſumuntur nobis cognitis, intelligentias uerò naturamq́; earum, multò magis& Dei ſublimis incognitam intel lectui noſtro omni ex parte eſſe docuimus: igitur quònam pacto intel- ligentijs aut Deo nomen ullum erit, aut imponere licebit? b gpilogu. Haæc igit᷑ tot tantaq́ʒ de ſubtilitate dicta ſufficiãt, per genera ſpeciesq́; b tractantibus: nam ſingularia ipſa finem nullum habitura eſſent,& ta- men ſub his comprehenduntur. Quæ uero h ic exemplorum loco poſi ta ſunt, alia ob experientiæ facilitatem, alia quo niam à ueritate magis a- liena eſſe uiderẽtur, quædam ob raritatẽ, quędam ob difficultatem adie cimus:ex his enim ad alia in eodem genere tranſire licet,& à ſimilitudi- 1 2a 1 ne,& à contrario,& à conſequentibus,& ab his quibus conſtat demon ſtratio. Quæ autem à compoſitione maiora ſunt atque præſtantiora, ea uerò ex ſingularibus habentur, ſed maiore negocio. Quamobrem his ſ nem imponamus. b Tu igitur altiſsime Deus, à quo omnia bona profluunt, cuius nutu cuncta mouentur, cuius imperium nullis finitur limitibus, claritasi nfi⸗ nita, qui ſolus lumen uerum præbes, ſolus uerè æternus, totusin teips. b. tibi
ͤͤ Gratiarum a- ctio.

LIBER VIGESIMVSPRIMVS. 581
& cibi ſoli notus, cuius ſapientia omnem excedit cogitationem, unus atq; incomparabilis, extra quem nihil eſt, qui me uelut terræ uermem in um bra ſcientiæ direxiſti, cui quicquid ueri hĩc ſcriptum eſt debeo: errores, ambitio mea temeritasq́; ac celeritas pepererunt, ignoſce mihi, mentẽq́; meam illuminãdo pro tua indefeſſa liberalitate ad meliora dirige. Cùm uerò tu nullis indigeas, nec quicquam addere poſsim, quod cœli, cœlo- rumq́; poteſtates, quod maria terraq́; faciunt, uniuerſæ q́; ipſius mun di partes, gratias perpetuas pro innumeris erga me beneficijs ago.
HIERONYMI CARDANI OpERIS DE Subtilitate finis.

— eerweererereereeeee N
—— 8——
———

DE
HIERONXMI CAR
DANI MEDIOLANENSIS ME-
DICI IN CaLVMNIAaTOREM L I⸗
BRORVM DR SVBTILITATE, ACTIO PRIMAAD FRANGISCVM ABVNDIVM
S. Abundij Commendata- rium perpetuum.
8 3... cr quidem ac iure merito
8
exiſtimaſſe uidetur Empedo-
cles, duo eſſe rerũ naturalium principia, quorum alterum bo S num, e& ad conſtruendum ac- commodatum, quoq́; omnia re
malum, ad deſtruẽdum ſolum paratum atq; idoneum. Nanq; id tam aperte in cunctis rebus humanis& na- turalibus conſpicitur, ut ſtudioſe inter ſe hæc princi-
pPia certare perpetuò uideãtur. Etenim aßiduè ortum
& interitum, incolumitatem& morbum, lætitiam atq; triſtitiam, ſerenitatem e nubes, abundãtiam ac penuriam, ſexcentaq́; huiuſmodi in dies ſingulos ſuc- cedere ſibi inuicem alterna uice uidemus. lam modò NHNorebant artes, bonæ literæ maximũ ſuſceperant in- crementum, honos magnus eruditis ac ſtudioſis habe batur:tot rerum inſignii notitia acceſſerat, ut aurea ætas reſtituta uideretur, poſſentq́; maiores noſtri, pue ri ad præſentes collati iuſte appellari: cùm ecce ſubi- tõ uerſa rerum omnium facies, ac cuncta ſimul relabi cœperunt, non honos ſtudioſis, non præmia eruditis, non cultus artium ac diſciplinarum, nõ quies ulla ue xXationibus conceditur. Quin falſa ueris, infima ſum- mis miſceantur, atq́; idem exiſtimatur, eſſe& haberi uerba& res ipſæ, diſciplinæ& artes recõditæq́; ſci- entiæ, cum ſophiſticis argutiolis ac cauillationibus. Id
factum eſt non tam bellorum horum implacabiliã im
portunitate, quam ambitione eorũ qui reſurgentem undiq; lucẽ diuini muneris conatur extinguere. Atq;
exemplo Heroſtrati, qui templum illud deleait, cuius
ne minimũ quidem angulum ædificare ſufficiens fuiſ- ſet, hi egregij uiri ingeniu, doctrinam, deorum dona, ac hominum commodis deſtinata, ad euertenda bene inuenta dirigunt. Nam cùm quædam artes, imò potius diſciplinæ ſint, quæ hoc præcipue obtinedt, ut de om nibus alijs artibus ſatis bene atq; ornate dicere poſ- ſunt, ut prima philoſophia& gramatica, uerum prin cipaliter dialectica atq; rhetorica: quidam in his iuſt plus quam deceat exercitati, non ſecus ac qui meſſo- ria falce ad iugulandos homines utitur, ad inutiles di- ſputationes, contentioſasq́; calumnias, quas Galenus toties, ac tam acerbè inſectatur, nec tamen quantum
ipſa res merebatur, præſtare potuit, incommodo ma-
gno ac iactura bonarum diſciplinarum abututur. Vt non abſurde dubitarit ipſe rhetoricæ ac eloquentiæ Pater Cicero, an facundia plus commodi ac incommo
SVBTILITATE.
di ciuitatibus afferretẽ ſcilicet quòd cognoſceret, has artes quæ in nullo proprio uerſantur ſubiecto, ni- hilq; aliud quàm diſceptare efficacius docent, non ſe-
553³
cus ac condimẽta, ſal, oleii, acetum, moderate quidem adhibita cibos efficere ſuauiores, at ſi immodicè immi ſceantur, nihil eſſe nocentius.
Ergo hac confidentia fretus calumniator quidam
dum moliri ſuo marte nihil quam audet, opus noſtri de Subtilitate demoliri aggreſſus eſt, ſperãs(ut reor) futurum ut mutuis altercationibus hominibus incla-
reſceret. Neq; enim uideo ſi aliquid lectu dignum ſua
induſtria,& quod hominibus eſſet utile ac ſine con- tentionis periculo, ſine liuoris ſuſpicione,& abſque metu infämiæ, cur non tot horas potius(quas ualde multas conſumpſiſſe haud dubiũ eſt) quandoquidem maior(ut dici ſolet) appendix ſit principali, aliquo in præclaro ſubiecto collocauerit. Quinetiam audiui ipſum hoc uirulentiæ genere uſum eſſe, ut primuùm li- Sros de Futilitate inſcripſerit, quanqud poſtmodum, matato conſilio, aut amicorum ſuaſu propriam inſcri ptionẽ reſtituerit. Itaq; utut res ſe habuerit, uel non admodũ iudicio ualuit, uel liuore quodam uictus eſt, uel ut tantus non ſit, quantum ſui illi gnathones ſe- runt in re literaria, neceſſarium eſt. Sed ego omnia malim in melius interpretari, ſit diligens, acutus, eru- ditus ſanè per me licet, hæc bono etid animo ex reip. literariæ iuuandæ ſtudio iſta conſcripſerit(quaquam ego non adeò acuti ingenij me eſſe fatear, ut oninia hæc ſimul eſſe poſſe uideam) quid illum adegit rogo ut calumnijs ac criminationibus tum maledictis abſq; offenſa, imd etiam abſq; cognitione hominis ulla me inceſſeretaut in prœmio tum epiſtola laudaret effu- ſißimẽ, in toto opere me argueret, atq; danaret? quaſi
4₰
uel ſui ipſius oblitus, uel quod certũ eſt, ad calumniam
e iniuriam irriſionem quoq; adiecerit? Deniq; quo
conſilio etiam de religione his turbulẽtis temporibus
me accuſare nititur? an hæc ſunt præcepta philoſo-
phiæran hoc eſt rationibus uelle uincereran non hæc ſunt uiolentißimi inimici, aut uirulentiſimi animi in- dicia manifeſta, uelle in ius hominem uocare de fortu nis, de uita, de fama, ob diſceptationẽ à me, ſed ab ip- ſo inſtitutam, inchoatam, abſq; ulla inimicitia, nullis iurgijs, nullis odiorum ſeminarijs præcedentibts non accuſatus, non laceßitus ipſe prius? Quæ ſi adeſſent,
adhuc de hoc facto laudari non poſſet, excuſari for-
ſan poſſet. de naturali philoſophia, toties Ariſtotelis atq; Auer- rois innixus principijs atq; autoritati, apud quos ſup poſita, quam illi probant mundi æternitate, Chriſto diuimitas,& ab omnibus ſpes remunerationis bono- rum atque malorum aufertur, audet me de impieta- te inſimulare!
Sed maior eſt integritas atq; ſapientia horum cen ſorum, quam illius liuor. Norunt enim alia eſſe quæ
1
ſenſibus innitens, homo dijudicat: alia quæ nequimus b b 12„, e
Quid poſtmodum de iudicio dicas, diſputatarus

354 attingere,& in quibus hallucinamur, quæ quato mi- nus ſunt probabilia, tanto ſunt magis uera. Et quan- quam priora his repugnent, quis tamen non libenter .„2 7.„. ⸗ etiam audiat de illis diſceptantemt imò etiam rideat,
cum ſciat quantum aberret uis noſtra, ac quantum ſa
pientia humana ab ipſa rerum ſerie declinet, uelut ſi aſtronomus quiſpiam peritus confidentẽ ſenſibus Epi cureũ de ſolis paruitate audierit, num iraſceturè num damnabit eumèan potius dicet,& ego ni aliter com- pertum haberem ita crederem. Cæteruùm irrito illius conatu delectabitur. At quod ad me attinet, nullas tam nobis infenſus fuit, qui nos aut de improbitate aut impietate calumniari, nedum accuſare tentauerit. Tametſt enim apud noſtros& ob inuidiam,& ob quam illi uocant duritiem, alius qui ſpiam nequior ruſticitatem appellare malit, quæ uerè nihil aliud eſt,
quam omnium malorum hominum odium, omnibus
ſum inuiſus, cum neminem paldm me amare profe ſſus ſim, nullus tamen horum criminum reum me Fecit un quam, quod&y uita,& mores,& ſcripta ab omni ta- liu ſuſpicione uacent,& plus apud illos pudor qum liuor ualeat, aut odium. Vt enim ego tametſi quen- quam non accuſem, multos tamen arguam, quòd ni- mis iuſte ambitioni, auaritiæ, maledicentiæq́; ſtudeat, neminem ignorantiæ, quod ualde paucis in hac urbe mecicis iuſte obijci poſſe intelligam,& ita illi ab his abſtinent calumnijs, quas ſi obiſcerent, potius ſuam nequitiam quaàm meæ uitæ labem teſtarentur. At in- uentus eſt homo in terrarum jinibus mihi non ſolum & conſanguineis meis ignotus, ſed pens etiã urbi, uel nomine ipſo, qui in me nõ læſis talia fingit. Sed audi, quo conſilio? quaue diligentia? Teſtatur primuùm nec ſe ſecundam editionem libri mei uidiſſe, quæ anno ta- men ꝛ554, atq; in eius initio publicata eſt, ipſe anno 2557 ſuum rdidit opus:(ſi addita eſſe aliqua exiſtima- uit, cur utilitatis publicæ cauſa nõ addidit cenſuram ſuamẽ Sin autem emendata credidit, quæ prius emiſſa forent, cur maluit uideri caſtigator eorum quæ caſti⸗ gatione non indigebant? Verum intellige ſi modd, ut credo, uera refert) quid uoluerit,& quo conſilio id egerit, tantum ilii inerat ſtudij ad accuſandum, ut ti- muerit, ne quæ accuſauerat, ego prius correxiſſem, laborisq́; præmium amitteret. Vides modoò hominis naturam& ingenium, ob quam cauſam credo im- preſſor, homo minimẽ ſtultus ſatis parce, nec pro mo re ſuo, opus illud impreßit. Quis enim ferat hominem edentem accuſationem, ſeu malis caſtigationè in pri- mam editionem, cum iam diu(triennio ſiquidem an- te) ſecunda ab ipſomet autore euulgata ſit? Hic ergo cum quatuor commoda ſibi quæſiſſet, ex hoc tanto labore nullum aſſecutus eſt. Cupiebat mecum diſce- ptare:non impetrabit: elogium enim mihi præ fori-
bus eſt: tempus poſſeßio mea: exigua portio illius mi
hi eſt,& maxima charitas, ex Galeni præcepto, om- nibus, ut non diſceptationibus ſophiſtarum, ſed in ſo- lidis ſtudijs atque operibus ipſis laude dignis evnſu-
àCTIO. 1. LIBRORVM CARDANI
mendum ſit. Satis eſt in ſcholis Dialecticorum er ſo. phiſtarum. Profeſſor Dialecticæ uel Metaphyſicæ, uiginti coronatis apud nos conducitur: Medicinæ &x philoſophiæ naturalis, ſexceetis ac mille, atque e- tiam amplius, atque iure meritò: cum hæ diſciplinæ, nihil certum docent, ſed ad ſolam ueritatis in quiſitio nem ſpectant, eatenus ſint legendæ, atque in precio habendaæ, quatenus homo eò perueniat, ut enthyme- mata, ac Pyllogiſmos rectè conſtruere norit, captio nesque uocum uitare, necnon generalißima ill ſi- gnificata quorundam nominum intelligere. Vlte- rius ſi procedas, hominem ineptum reddunt, ut qui confidat, dum de omnibus acutius qudm pax eſt, ac locupletius diſputare nouit, abſque propria ſcientia- rum, in quibus diſceptat, cognitione ſe eruditum ui- deri, abſque labore, ſcientemq́; abſque ſcientia. at di- ces, Ad ueritatem tamen inquirẽdam hæc utilia ſunts Apage, nequaquam hoc dicebat Galenus: ſed illi pro- prie, qui in mathematicis exercitati ſunt, ueras ra- tiones a falſis ob conſuetudinem declarandi norunt. Videmus Chryſippum, qui gloriabatur ſe certatu- rum rum quouis mortali in dialectica, quiq́; optaret Deum quempiam cum illo congredi atque diſputare in ea arte, qudm inepte concludat, quamí; ficile ſupe retur cum ſua argumentorum multitudine, cumq́; tan ta copia authoritatum à Galeno in cauſa de membro rum principatu: ut illa logicæ immoderata exercita- tio potius obfuerit qudàm profuerit. Vidimus noſtra ætate Marium Nixolium& M. Antenium Maiora- gium, poſtquaàm immodicè his communibus locis, his argutiolis operam dederunt, quid profecerint. At con trà Budeum, Alciatum, Eraſmi, Veſalium, Braſauo- lum, Puchſium, Cornarium(dij boni) quæ ſplendida ingenia, quanta authoritate uixère? quam magnifica opera reliquère? Diogenes rect dicere ſolebat: Qui inter pueros ſemper uerſatur, a puero parũ differt. Num Galenus, Ptolemæus, Archimedes, tum ipſe Ari ſtoteles dialecticæ parens his argutiolis innituntur? aut potius ſolidas declarationes quæſiuère? Deinde quo exemplo rogo tantum opus conſcripſit aduerſus noſtros de Subtilitate libros? Carpſiſſe aliqua frequẽs fuit exemplum Ariſtotelis, maxime tum Galeni. To- tum librum euertere longißimo alio libro inuſitata, non ſolum apud antiquos, ſed etiam æquales ætate autores, res eſt. Atq́; id iure nam magnus liber ſi in- eptias continet, ſolum ſufficiet admonuiſſe lectorem, paucis in exemplum reprehenſis: ſin hona atq utilia, quomodo qui tot nouit, in omnibus potuit aberrarer Reprehẽdit me de latinitate, atq́; id iure, nam de cau ſis linguæ Latinæ ſcripſit ipſe. Sed tamen depoſito pi gnore certabo neq; grammaticẽ, nedum Latinè ip-
ſum loqui. Præciſe, pro ad unguem, alterat, particula
ri penetratione, ac innumera eiuſmodi ut totus liber his plenus ſit) penitus intimæ barbariei argumenta ſunt, Qualis hic cenſor, quale hominis ingenium, quæ ue amentia?cum quæ ipſt admittit, quo totusli-
ber ſuuus

DE 8VBT ber ſuus refertus eſt eſt enim ab initio ad calcem, ut ſ
Cuis alius, totus planè barbarus) fruſtra& ſine cauſa
in alijs reprehẽditur? quæ tamẽ etia ſ adeſſent, nönne illud uulgatu admonere poterat, Omni carere culpa debere eu, qui in aliu dicere paratus ſite Accuſat me, quòd exa gyrtaru impoſturis blurima cõuaſarim, tot calãnijs atq; iniurijs, quot ſut uerba. Sed ſit ita, modo quæ ſcripſt, uera eſſe fateamur: nũ putat paruieſſe an mediocris iudicij uel induſtriæ, uel laboris aut uulga⸗- ris ſapiẽtiæ inter tot falſa, paucula uera deprehèdere, ſeligere, cauſamq́; illorũ adijceres an refert unde ueri tatẽ ipſam expiſceris?an ut dicebat Veſpaſianus Imp.
aurum ex urinæ uectigalibus collectum urinam olet-
Ita ergo(quod tamen à ueritate maxime alienum eſt) Hi ex Agyrtarum experimentis pauca ſint adiecta, e- tiam ſi uera ſint, pro impoſturis habenda ſuntẽ Sed ua
leant hæc omnia, nec ullius ſint mometi, duo ſunt quæ
omnino me præpediunt, ne poßeim, etiam Ri uelim, illi reſbondere,& qulbus uale dicere nequeam: alterum eſt, quòd occupatus ſim nimis in rebus humano gene
ri utilioribus:nec ſufficiat tempus, quod ab exercita-
tione medendi ſupereſt his negocijs, adeò ut& hoc ipſum paucum quo ſcribo, cogar à curadi officio non leui certẽ damno rei pecuniariæ ſubtrahere, quanto
minus ut ad reſpondendum tam longæ næniæ ſuppe-
kat? Nunc enim tres libros Contradicentium, qui duo buus editis proximè ſuccedunt, perficio,& quatuor libros de Vrinis nouam prorſus inuentionẽ, atq; in- numeris experimèẽtis comprobatd, rem ſane qua nul- lam aliam ſciam mortalium generi utiliorẽ, per quam multa millia hominu, qui ſecus perituri forent, ſingu- lis annis ſeruabuntur, magno medicoris gloriæ incre- mento conſcribo, atq; ſimul HMmnum Deo finẽ hoc anno ſcribẽdo impoſiturus his libris: quib. cum nihil maius efficere me potuiſſe fatear, nec maiore diligẽtia aliud quicquã conſcripſiſſe, coronidem laborib. mei honeſtißimam impoſuiſſe arbitror. vno enim eorum corporis ſalubritati, quantu ullo alio libro cõſultum eſt: altero animæ traãquillitati ac ſplẽdori, ut nihil ma ꝛus excogitare potuerim, cum etia in utroq; non dubi tem& induſtria& diligètia,& rei tractandæ inuè- tione,& quod omniu maximum eſt, numinis auxilio ac gratia me ipſum in omniũͦ alioru librorum, præ- terqud Artis paruæ medẽdi compoſitione, qud etiam anno præcedẽte perfeci, longo interuallo ſuperaſſe. Nam neq; quenqud uel mediocriter expertu medici
futurii exiſtimo, qui prælectis his libris intellectis, di- 1 1 dul S.
ligenterq; conſideratis, non quaſi prodigioſas prædi- Aiones atq; curas in ſingulis morbis effecturus non ſit. Nec quenqud adedò mali,& perfraciæ uitæ morta lem, modo in eo aliquid ratio humana poßit, qui mo- ribus atq́; pietate o ptimis aut cuiq; ueritatis egregio amatori ſimillimus non euadat, atq; adedò efficaci ui mutare homini mores poteſt ut ne boni fiat, ſi qui ſtu dẽt, prorſus ab illius lectjone abſtinere coęatur. Hæc
ſunt cõmoda quæ hoc labore, ſupremo Deo date, hu
mano generi præſtiturus ſum. An ięitur par eſt his re
lictis ad reſpondendũ longißimæ fabulæ,& maxime
intricatæ diſputationi me conſerresaccedit alterum, quoòd ex hac ta longa, qud futurd uideo contẽtione, ni hil decori nobis, aut utile humano generi ſucceſſuriẽ
ſpero. Sed ut apud Socratẽ, eia Xantippe, eia Socra- tes, dicẽtes, communiter fibulæ ſpectatores nos irri-
deat: neq́; enim in hac ſua alodia niſi tricæ, ſophiſ mata, maledicta, iurgia, calumniæ, inueniri poterunt,
& tum legendo tum reſpondẽdo non ſolã ego, ſed& lectores ipſi tædio potius qudm uoluptate afficiatur. Quid ergo cauſcæ eſt, ut reſcriba? nec enim in re ipſa iuuamur, cu nulli ipſe in tam longo opere experimẽ tum adijciat, quod erat operis ipſius propoſitiͦ,& id
de quo loquutus ſum, cii ſucceſſuri aliquẽ qui hac tra
ctationem aucturus eſſet, prædixi: nec diſputatio ipſa uoluptatẽ legentib. ſit allatura, ut quorii cõmodorum quæ lectio præſtare ſolet, ſeilicet: vt prodeſſe uelint & delectare poëtæ: nullũ in hac reſponſione ſubſecu turum uided. ld etiã tertio loco mea reſcribẽdo auer- tit: quod ſt omnibus reſpondere uoluero, nimis longi opus cõficere nulli uſui futurũ cogar'ſi aliquibus tan tum, exiſtimabunt inuidi quæ prætermiſerim, ob id prætermiſiſſe, quòd reſpondere neſciam. Et licet exi⸗ ſtimaturi ſint aliqui me uictum, atq; certamini impa⸗ remtita ſit, malo aliquid amittere quam ſpoliari. Eſt euulgatus liber ſuus, eſt noſter, lectores facile iudi- cium ferẽt. Quid ſi me mortuo prodijſſet liber ut cre didit: nunquid torqueri debeo nunc, ne alias in futu= rum id accidat? aut queri, quod non perpetuus ſim, aut tueri ſeripta mea ualeam: Equidem ſi bona erunt, tuebuntur docti, communis hominum conſenſus, prin ceps aliquis bonus, genius quidam: ſi mali, nec opto, nec è re mea eſt, aut meorum, aut humani generis, ut ſuperſint. Victus es: fitebor, quid amplius uis? à maxi mo uiro uictus ero, qui iam quatuordecim uolumina Exotericarum exercitationum conſcripſiſſe gloria- tur: cm nulla alia tamen prodierit in lucem, ab ulti- ma editione uidetur inchoaſſe. forſan&ab hac ſiab- ſtinuiſſet, parum detrimenti acceptura fuiſſet reſpub.
literaria. Intelligo e ſimili argumento contra Eraſ-
mum conſeripſiſſe, ut huic monomachiæ uir ſtrenuus
ac miles egregius aſſuetus uideatur. Sed illam uidere non licuit, neſcio an Eraſmus, qui& ipſe his certami
nibus non parum gaudebat, illi reſcripſerit. Verim utcunq́; res cedat, malo iacturam ficere gloriæ quam
temporis. Pigeret quòd inter tot occupationes men- ſem abſumpſiſſem, niſi me delectaſſent mirum in mo-
dum uiri acumen, ſales, ſcommata: neſcio an alijs arri debit? vnum tamen optaſſem, quòd cum de cauſis lin Luæ Latinæ conſcripſiſſet librum, ut Latinè ſaltem
ſcripſiſſet. Secundum quod ſperauit, ut reor,& mul- to minus obtinere poteſt quam primi eſt, ut ego iur- gijs ſecum contendã, quod tam natura mea alienum
eſt, quam ut uideo illi fimiliare. Turpe mihi uidetur
philoſopho iurgijs agere, Chriſtiano contédere, pro
B5bb 2

ACTIO
566 bo uiro criminari quenquam, medico ſeneſcenti iam ac uiro graui ineptẽ conuicia in alium ingerere: ete- nim malo maleé audire quàm dicere, iniuriam pati quam inferre aut reddere: quod quaqua admiratione dignũ ſit ab Ariſtotele in Rhetoricis præcipi, tamen præcipitur. cum puer eſſem audiebam: Contra uerbo ſos noli contendere uerbis. Negat ſe iurgijs acturum, ab iniurijs abſtinere ſe prædicat. Quid prohibet, ne ego illum in ius uocem, atq; de mendacid agam ex le ge. De ætate quoq́;, titulo de interrogationibus non ſemel, ſed pro quacunq; pagina ter ſi comuni noſtro computemus? d uirum egregium,& moribus his illu ſtrem. At Plmium aſinã appellaſti? illud male habet, quod& ipſe purus cum grammaticus eſſet, imo ne
grammaticus quidem, qui tot cenſuris ad linguæ La-
tinæ candorem redigi per tot illuſtres uiros maximis cum laboribis nondum potuerit, de omnibus diſcipli nis ſcribere auſus ſit. Aos ego uiros tamẽ non odi: ſed temeritatem incredibilem in tanto mentis ſtupore, re prehendo: at aſinum ap bellaſtit Galenus hoc tam ſæ⸗ pe facit, ut quaſi jubeat rudem inſcitiam ſic mulctan- dam, imò etiam nomine molaris lapidis. Sed timet(ut uideo) exemplã, uix enime grammaticæ ſcholis pro- greſſus, ubi tot ſcuticæ, erroresq́; grammaticæ contẽ- pta latinitas torquent eum, auſus eſt ſcribere de omni bus,& tamen gloriatur de uirtute ac nobilitate.itaq;
uirtutem(ut uideo) appellat muidere, criminari, male
dicere, conuiciari: nam aliam uirtutem non deprehen qo in eius commentarijs, niſi forſan frigidam quan- dam urbanitatè, cimm etiam uita eius incomperta mi- hi prorſus ſit. At quòd nobilis ſit credere uelim, cum ſit ex deſcendentibus dominorum Patauij V eronæq́;, qui ſibi in principatum aſciuére, è quibus unus Canis sigorius fratrem occidit. Noſtram fumilia, licet con- ſtet iam quingẽtis ſaltẽ annis fuiſſe patriciam, annisq́; ſeptem, atq; inſuper menſibus octo, non tyranide, ſed electione dominata urbi Mediolanèſi, ſeu Cardani ſi- mus, ſeu Caſtellionei(nam eã familiã etiam Pontificẽ maximum Celeſtinum 4, uirum optimũ, ut Platina a- lijc; teſtatur, habuiſſe certum eſt)non tamẽ in nume⸗ ro laudã repono, ſed oneris potius, malimq́; bonus ac præſtans maiorib. perditis atꝗ; humilib. quàm è ſplen dida atq; innocẽti fimilia perditã& degenerẽ. Nam genus& proauos,& quæ nõ fecimus ipſi, uix ea no ſira uoco. Sit itaq; ſtinpe quãtumuis clarus, mihi ſufft ciat Hieronymum eſſe Cardanũ, quanquã non nega- uerim ob nobilitatẽ in honore habit obſeruatümq; etiã ab æmulis fuiſſe. Verum ſcio exiſtimabit ob hæc tam acerba illius maledicta me ſibi iratum eſſe,& eum odio no leui proſequiẽ Sed fallitur maxime, imo eum non paru diligo, primum quod quæ in me dixit potius atrabile affectus, ſeu ob loa ſtudia, ut ipſe fa- tetur, ſeu ob incõmoda atq́; uexationes, quib. nunc æ- mulis omnes eruditionis cultores nimis quã uellemus
affici ſolẽt, quã certo iudicio ac ex uolitate dicta exi
ſtimem. Tum uero& illud plurimũ facit, quod hæc
1. LIBBRORVM CGARDANI
maledicta in me nemo qui nouerit dicta putabit, quo-
niam mihi nõ conueniunt. Eſt etiam Chriſtiani uini
officium amare inimicos ſuos, hoc enim expreſſe Ser uator præcipit. Natura etiã atq; inſtituto ad hoc ma- xime paratus ſum, ut neq́; iraſcar, neq; ab iniuria cõ- mouear. Turpe quoq́; mthi eſſet, qui tam pulchrè in libris de Arcanis æternitatis de non ulciſcenda iniu- ria peroraui, etiam ſi quis magnum malum accepe- rit, nunc ob ſola uerba iraſci ac uelle talionem redde re? Quinimò expertus ſum etid hanc uiam contẽnen di miurias, nec ulciſcendi eſſe utiliorem, atq; ita ple- rung; eſt. Deinde dicam, ut philoſophus ille, non hæc dixiſſet ni uera eſſent, förſan quæ mihi crimina obij- cit uera ſunt?& multo maioratneq́; enim ego uel ille qui nimis magnis affectibus laboramus, ego ↄnavriæ, ipſe eise, ueru diſoernere, ac rectè dijuaicare poſ- ſumus. Ergo alij iudicabunt, quorum ſeutentiæ potius ſtandum arbitror quã iraſci. Deinde ſint omnia hær uana, cur odio habere aut ſuccẽſere illi debeo, qui mi hi tam multiplicem præbuit utilitate? tametſi magna
ex harte noles forſan feceritẽ Sed etſi nolentẽ ex par⸗
te non feciſſe ſcio, non tamen quòd nolens effece- rit ſcire poſſum: quæ uerò incerta ſunt, in meliorem partẽ trahere ingenui hominis eſt. Itaq; audi rem: pri mũ ci oblatus fuit liber, quædã parũ fiuſta mihi eue nerät, quæ quaqqud nullo modo me torſerint, iam din enim nõ cõmoueor hiscertis rationib. aded ut oẽs etiã æmuli mei admirẽtur, fateaturq́; quòd ſcriptis docui melius etiam factis præſtare, nihilo ſecius neq læta- bar. Sed accepto libro,ubi tot nugas, tantam hominis inconſtantiam, tam abſurdas reprehenſioues, tam ſtuu tas interpretationes, tot præter propoſitũ dicta, tan tam barbariem in nouo Cicerone animaduerti, coa- cdus ſum præter omnem conſuetudinem meam ridere effuſißimẽ:neq; enim continere me poteram, adeò ut id cùm aßiduẽ facerem, animaduertiſſemq́; domeſti- cos meos omnes admirari, ne exiſtimarent me inſani- re, anagnoſtas ipſos legere iußi: qui tametſi(ut ego) non adeo riderent, attamen maximè admirabantur, præcipuẽ magnitudinem operis, barbariem& obli- uionem. Inter reliqua ut caput de Dæmonibus lege- rent imperaui, in quo me reprehendit tanquam fabu las narrauerim, deinde ipſe longe plures ex mendaci Græcia omnibus notas, atq́; paterna, longẽ abſurdio- res annectit. Atq; ita totus liber huiuſmodi firind con ſperſus eſt. Quis rogo poßit continere riſum? aut qudm magis opportuns in hoc tẽpore poterat offer⸗ rie Et potero ego hominem hune odiſſe, quem exiſti- mo nectareum mihi poculum obtuliſſerabſit. Deinde me certum quaſt reddidit, quam parũ profecturi ſint poſt obitum meum, qui contra nos ſcribẽt, ſi quando aliqui ſeripturi ſint: quando uir hic qui aded conten- te conſcripſit, quiq́; nouem fermè annos in hoc ope- re conſumpſit aduerſus librum non abſolutum, non emendatum, tam parum profecerit, tam inſelicem exi tum habuerit, cum nunc iani primum abſolutus, de-
nauens

akOap
2 4 1
M miiem ethun
aræxuiiſa far ua * un euſſe eu mun, lr t eſſm acmn an
DE SVBTILITATE.
mum etiam caſtigatus in publicum proditurus ſit? An hoc paruum munus ſecuritas ex hoſte quæſita? Prat & tertium non leuius his commodum,& in quo mul tum ſperabam ſi affulſiſſet, ſcilicet ut emendarem ex illo ſi qua reprehenſione digna inueniſſem: nam diſtu li hoc conſilio editionem hanc ultimam, cum iam eſ- ſet abſoluta caſtigatio, recepiq́; librum ſuum, Idibus Ianuarij i558, liberalitate ipfius H. P. ad quem libros excudendos denuò extrema manu appoſita remitti- mus. Sed hui quam in hac parte, uoto meo fraudatus
um, neq; enim uel uerbo fermè adiutus ſum. Demira beris foͤrſan?& paradoxa exiſtimabis, quæ non ſunt. sed ſi intelligas, iam fateberis& uera eſſe,& minimè
prætter fidem. Primùm enim cum tractatio ſua uniuer
ſa duas obtineat partes additionem& reprehenſio⸗ nem, ex utraq; non parum iuuari ſperabam: at in u- troq; deceptus ſum:nam de additione, eum neq; Ari- ſtotelem, negue Galenum, neque nos ſecutus ſit, qui uera à falſis, aliena à noſtris diſtinguere ſolemus, far- raginem inutilem compoſuit. Si enim uera falſis mi- ſcentur, audita expertis, aliena proprijs, neceſſe eſt ut nihil fide dignum ſit. Etenim etſi in centum præce ptis quatuor tantum falſc ſint, ſemper tamen timere debemus, ne unumquodque illud ſit, quod falſum eſt. Quamobrem eam rem cuius cauſa maximè ſum lau- de dignus, ſcilicet quòd nomina eorum, d quibus acce pi adijciam, ut ſciant qui legunt, quantum fidei adhi- bere debeant ſingulis præceptis,& ne illi etiam pro- prijs inuentionibus fraudentur, homo hic generoſus uituperat. In reprehẽſionibus etiam parum profuit, quod& mathematica omnia, ſic ut totum fermè pri- mum librum,& multos alios ſicco pede tranſeat,& naturalia pleraq; reliquerit, quoniam in illis fucum ſciebat poſſe deprehendi, atq; ita totũ opus intactum reliquit: nam hæc duo genera ſoluùm ſunt, quæ experi mento ſubijciuntur: at ipſe cum deuitauerit experi- menta, quantum potuit, ne fucus deprehenderetur, to tam reprehenſionem uanam reddidit. Nam cætera quæ adij ciuntur, e& in quibus inſiſtit, non ad ſubie- ctam rem quicquam pertinent, ſed ſunt modi traden- di, in quibus etiam aded prolixus eſt ac religio ſus, ut fructum ex ea lectione non capias, ni uelis ei obſequi: nam contradicendo ad rauim deuenies, it ſi obſequa- ris, parendum erit illi, non lectoris utilitati. Eſt enim ea in opinione, ut quemadmodum in pueris inſtituen dis ab ipſis elementis omnes ſectando quiſquilias, de- beamus in ſingulis quæſitis hærere. At non ita cen- ſet Galenus, non ita proceßit Hippocrates: ſcribimus doctis, non imperitis,& nihil uulgare. Adde quod mi rum eſt, in ipſa etiam latinitate benedicentes, ut aber remus cogere uult, reprehendit enim noua exercita- tione æſtuoſißimum his uerbis: Atrocioribus ac pe- nẽ tragicis uerbis, minus(ut opinor)uſitatéẽ uocas æ- ſtuoſißimum. Quæ tamen uox in eo proprio ſignift⸗ cato à Columella ey Plinio uſurpatur. Verum ſi quid modò attigit, ad rem adeò inſcœliciter ceßit negotiũ,
567 ut nihil in naturali philoſophia ac mathematicis ſa- ni conſcripſerit, quinimò& abſurdißima,& experi mento repugnantia. Tertium quòd cõſequi poſſe ſpe- rauit, eſt ut eruditus in qualibet arte haberetur, quod neq; ut uideo ſucceſſuri illi eſt: nam ſi de experimen- tis, obſtat ratio ſuperius dicta, quòd uera a falſis non ſelegit. Si de artium peritia detrahas(quantũ per hoc opus licet)medicinam, mathematicam,& naturalem philoſophiam,& uide quid ei relinquatur. Id neque cauit, quod cum duo propoſuiſſet, ut noſtra euerte- ret, ſua oſtentaret: noſtra non rectè euertit, alia quæ oſtentet omnino non habet. Vltimo etiam ſperauit, ut fama æterna ſuboriretur, atq; opus perpetuòõ mane- ret, quod ut eueniat illi opto: uerum melius forſan eſt, ut cum ſcriptoribus animalium, uel bibliothecæ hiſto
riam conficientibus paciſcatur,& exoret ut illum a- liquo loco reponãt. Accepit his tot incommodis,&
erratis admirabile quoddam dictu,& incredibile: ſci licet quòd non niſi paucis in locis ex tot, in quibus me arguere conatur, intellexerit quid dixerim, adeò mès eius contradicendi ſtudio flagrans offuſcata eſt: nam dißimulaſſe non crediderim, quod illi non mihi dede- cori palam futurum eſſet,& cum ſumma turpitudine coniunctum, arguere quod non intelligat,& repre- hendere quod nõ dicat. Huiuſmodi unum exemplum-. quinta exercitatione propona, quod ibi ter fallatur, atq; his lapſibus, quibus interpretando librum eum, decipi conſpicuum eſt. In uniuerſum iniurijs certare, ut alienum à probo uiro& ſapiente noſtrisq́; mori- bus eſt, ita non tegere qualis ſit hic calumniator,& timidi eſſet& fraudulenti, ut qui(quantum ad me at tinet)permitterẽ tot horas perire hominibus in per- legendis tam inutilibus nugis. Itaqgue ut ueritati non deſim, pro infinitis calumnijs, quas in me confinxit, ſolum qualis ſt, tribus uerbis oſtendam. Imperitißi⸗ mus ſtultus, malus. Quòd imperitißimus ſit oſtendi- tur, quoniam iam ubicunq́; artium præcepta tractat, aut mathematicæ, aut medicinæ, uel naturalis philo- ſophiæ, ne uel illarum prima elementa quidem atti- giſſe deprehenditur, ſed ſolum uerſatur in dialecticis, primaq; philoſophia,& grammatica quada ſe con Fecta. Stultus, qui ubi deprehendi poſſe certo ſciebat, non tacuerit, qui nouẽ annos in calumnia ſola unius libri, nec antiqui, conſumpſerit: quiq́; nouo omnino exemplo ſingulis chartis quater aut quinquies, ſi ge- nerali ratione computatio ineatur, ſe laudet. Malus, qui tot uere inuẽta, lectu iucunda, uſu mortalibus cõ- moda conetur delere ſenſum peruertendo fucis rheto ricis, ſophiſticis argumentis, deprimendo, mètiendo, maledictis, iniuriſs, criminationibus, etiam de impie- tate accuſando, cum tamen ipſe pro his quæ deſtrue- re nititur, nihil ſubſtituat. Inde etiam ſubornauit ſyco phantam, qui pro illo de me malediceret, ut unus hi- flrio duorum ſcurrarum perſonas ageret: peßimo a- deò exemplo, ut ad huius hominis importunitatem ni hil addi poßiit. Demirorq́; Gallos, zen magiſtratus Bbb 2

——
———————
1
558 ACTIO I. LIBRORVM CARDANI
eum ferre, quanquam de Gallis fateatur tam bene ſe aceptum, quam miles à ruſticis, apud quos hybernat: nec intelligit ſe illos non damnare, ſed ſuos ſe prodere
mores. Medicus enim ni omnino peßimus uir ſit, om- nibus præterquàm apud alios medicos, abud quos in- uidia laborare conſueuit, maximè acceptus eſt. Adeò
ut nos qui acerba natura ſumus, quiq́; inuidia non le- ui laborauimus, nibil tamen præter offenſionem ex uerbis clandeſtinè prolatis,& non negatis, ſed non
oblatis ſponte honoribus ab his expertus ſim: cum a-
alijs autem non ſolum omnino ſine iniuria, ſed etiam
gratioſus uixerim. b
At uideo quid tandem dickuri ſint nonnulli, erra- uit improbus: ſit licet optimè te tueris, nulla illi ſuper eſt ſpes præmij tanti laboris, barbarè loquitur, cau-
ſam non habuit contradicendi, omnia tibi& plura
qudm uelis condonamus:ſſed tamen ille tecum diſpu- tat, te urget, te interim rhetorẽ ex philoſopho agis.
nihil ad obiecta reſpondes: Omitte igitur alia omnia,
& tuere tua, ne uideantur mortales te decepti. Quid agam, obtemperabò ne? cum tanta temporis
iacturasan omnino obdureſcam atq́; ſilebo?nihil cu-
rans famam, nihil autoritatem conſcriptorum libro- rum, nihili faciẽs, quòd multi tanquà conſtanti exem plo ineptiarum mearum, etiam librorum aliorum le- ctionem ſint neglecturi? Ita ſumus(ut dici ſolet) inter Scillam e Charybdim. Sed condonemus aliquid oc- caſioni, faueamus nobis, faueamus gloriæ, ſi qua eſt noſtræ, conſulamus hominum utilitati, conſuetudini tribuamus aliquid: ſic agamus ut ſi gloriam contemni mus, illud tamen effugiamus, ne uideamur totum mor talium genus uoluiſſe decipere, quod impoſtor hic no bis palam adſcribit. Nec exiſtiment noſtræ authori- tati nimium tribuere rationibus, errare illum oſtenda zuus. Sic etiam exemplo in poſterum conſultum erit, ut ſi quis eis ſimilis quiſpiam tale auſus fuerit, homi- nes dicere poſint, Si hic uiueret, tu nullus eſſes, neq; adeò te iactares. Vidimus alios, qui multo maiore co natu ĩdem aggreßi cum nihil profecerint, etiam uitu
derationem non leuem apud homines conſecuti ſunt.
Diffcilẽ eſt contra ueritatem pugnare. ſi ille uiue- ret, ut olim aduerſus alios modico labore omnia hæc quam ſint falſa oſtẽderet. Deniq; ne hunc hominem, quamuis nihil ob ſuam improbitatem mali non meri tum, contemnere uideamur, qui tata ſpe ſcripſit, tan- tisq; laboribus, qui uel hoc ipſo dignus eſt, ut& re- ſcribas, quòd dignatus eſt tui opus diligetißimè lege- re nec ſemel, ſed ſepius:& qui, quamuis iurgijs agat contra te(potius forſan profeſſorum graàmaticæ con
ſuetudine, uel etiam natura propria, quam licet fur-
ca expellas, inde recurret, quam liuore uel improbi tate ulla inductus eſt) nihilominus effecit, quantum per ipſum eſt(ut uulgęò dici ſolet)ut uel uiuas duplici ter,& in tuis& in ſuis ſcriptis, aut ſaltem in alte- ris eorum. Vincat ergo hæc opinio apud me nunc, quamuis non leui incommodo, ſed illud minuemus
certa ratione. Primum abſtinebimus ab omni iurgio ac contumelia, ne illum imitemur, ſufficiat ſolim in- uidiæ huius uiri admonuiſſe Lectores, qui potius uo- luerit neſcire quaàm neſcierit: quod exemplum ades frequens eſt in illo, ut uix ulla pagina ab hac labe ſit immunis. Abſtinebimus& ab his quæ in ſecunda edi tione, quam iam tot annis antequam librum ederet, uidere potuit, emendata& commutata ſunt: in quem errorem ſcio multos eſſe puerulos, qui non incidiſ-
ſent. Præteribo& ea in quibus actionem cum re com
mutat, ut in quarta exercitatione. nam ut eius uerbis utar, Condenſatio& rarefactio motus ſunt locales,
igitur denſitas& raritas ab actione ad rem. Talia
ſunt abſq; numero. Cauebo etiam, ne quod ſemel re- prehenſum eſt pro exemplo, ubi in fimilem lapſum incidat, amplius reprehendat, nam(ut dix') doctis et ſtudioſis, non alijs ſcribo, quibus unum exempli pro omnibus, in quibus eodem lapſu decidit, ſufficiet. ab- ſtinebo& d defenſione latinitatis, cum ipſe barbarè adedò loquatur, ut pudeat ſcriptoris cauſarum linguæ latinæ. Ab hiſtorijs omnibus ſuis, quoniam neq́; ueræ neq; falſæ dici poſſum, cum neq́; ſe uidiſſe affirmet, neq; rationes adducat, neq; à quo acceperit, cauebo etiam ne in ſimilem errorem ſuo incidam: ſed non eſt omnino ſimilis. Ille reprehendit, quæ non intelligit: nos reprehenderemus, quæ non dicit: neq; dicere exi- ſtimamus, cum an ſint uera non doceat. At neq́; de his contẽdemus, quæ ex ſacra pagina oppugnat: turpius enim illi eſt in alieno ſoro litigare, quam mihi non re ſpõdere. Relinquam& ſcommata er ſales ſuos non Ethiopicos ſane, ſed ex fimarchia potius. Et quæ con tra alios diſputat,& in quibus digreditur, quæ tam multa ſunt, omittam. Similiter quæ pauci ſunt momè- ti, quæq; alieno nomine ſcripta ſunt, nec à me uel iu- dicio, uel ratione comprobata, illa enim ad autorem pertinent,& cuiq; inter eos liberum erit iudicium fa cere:& quæ ab illo non conſtanter oppugnantur (quorſum enim in tanta temporis anguſtia nouos ho ſtes adiungere) prætermittam. Itaque his omnibus & iure meritò relictis, que uel ad me non ſpectant, uel ad rem tractatam uel ſimili exẽplo iam ſemel con futata ſunt, uel quæ alieni ſunt fori, uel in quibus re- darguendis plus eſſet ſumptus quam utilitatis lecto- ri, tantam farraginem rerũ& uerborum paucis pa- ginis ſic bene comprehenſurum ſpero, ut nihil peni- tus, in quo ſuſpicio erroris etiam apud illum, ſi pau- lo conſultius(non ut libros antea ipſos uelut mus ſu-
per farinam) rimari uelit, relinquatur. Sic igitur incipiemus.
1 Hac in parte neſcio quid magis demirer, an ſtu porem, an liuorem, an ineptam: deducit me ad Subti- litatis interpretationẽ ex Cicerone, cum ego non de uerbo librum faciam, ſed de fignificato, quod ego ex primo hoe nomine tanquam proximiore huic multo qudm ſua intelligibilitas, qua homo latinißimus ac Ciceronianus pro intelligentia utitur. Et tamen 1 be
culiari

dv. uc ririont compnu
D E SVBTILITATE. culiari uerbo, licet& facilẽ eſt eircuſcribere, ſenſum illum in ſubiecto totius artis non licet:propterea de-
claraui quid intelligi uellem, ſatis gnarus conceptui meo deeſſe exquiſitißimum nomen: an ergo decebat me totam unam tractationem mutare propter unius uerbi interpretationem Ciceronianam,& accommo dare me dictionis an potius dictionem ſignificato tan tus ſapiens uiderit? Etenim parum uidetur hic aſſue- tus lectioni Galeni, qui toties clamitat non debere nos de uerbis litigare, modò de re conſtet. Et ſuus Pe- trus Mãtuanus, cuius ſe diſcipulum gloriatur, nõnne in ſcriptis reliquit, optare ſe ut una eſſet tantum lin- gua materna,& ut omnia uno uerbo poſſent explica ri. at hic uult res& conceptus etiam in ſubiecto to⸗ tius libri ſeruire nominibus. Et ut ob inopiam nomi- nis cogamur totam tractationem mutare ac confun⸗- dere, uel ab ea penitus abſtinere. Ob hoc igitur tatam rhapſodiam congerit. vtrum autem ſubtilitati ſic in⸗ tellectæ unus conceptus reſpõdeats dico quod ſic, nec eſt purè homonymum, ſed potius paronymum, uelut ens, de quo cõſtat eſſe ſcientiam ſupernaturalem. Sed
hæc longiuſculè, ut intelligant homines e qualita-
tem ingenij illius,& fundamenta quibus innititur. in poſterum ita conſulam breuitati, ut tamen apud eum qui talia curat, nihil deſit, modoò in eo nõ deſideretur diligẽtia, quam exhibere debet quicunq; tam cupidus eſt huius experientix.
2 De ordine ſum ſecutus Genii ſiue ſomnium, atq; is optimus eſt, ut in ſecunda editione docuimus. Criminari autem ordinem cuiq licet, nec expoſito- ribus Ariſtotelis ullus communiter placuit. Hic cam- pus eſt, qui ſibi placet, quoniam in eo optime ſe po⸗ teſt exercere:at ſi ficilitatem doctrinæ exigimus, nul lus eſt aptior.
Demiror quod nolit à nobis notißimis inchoare, ſed ubi diſpar ratio nõ ſit,& ubi paruum diſcrimen notionis a prioribus: itaq; ab elementis non miſtis.
Species putat eſſe mentis notiones, cum ſint ea quæ
falſö nobis apparent: imagines quas barbari imagi-
nationes, ita in ibſa Latini nominis interpretatione decipitur uir, qui nihil aliud profitetur, exinde tot
commenta molitur.
3 Deum eſſe cauſam ut förma fatentur:mudum efficere plurimi negant, quoniam ſemper efficeret. Sed hæc in libris de Arcanis æternitatis, quæ hic non diciitur. Sed homo acutus etiã prooœmia inſectatur.
4. Simili lapſu, ſed longe fœædiore prolabitur,
dum intelligit finiri materiam, id eſt, interire, rurſus (uacuo aucto) cum exiſtimet illud eſſe debere, cum non intelligat Geometram ſupponere latus minori angulo, ſuppoſitum eſſe æquale aut maius ſuppoſito maiori:zatq ita ex hoc deducit ad id, ut fateamur par- tem toto eſſe maiorem. ſic& nos. Syllogiſmus igitur poſtguàm illnm docere planè ut puerum co gor, ſic conſtat: Si uacuum eſt, augeri conſtat in immenſum: igitur materia quæ æterha eſt, finiri etia poteſt. Con⸗
559 ſequentia ſecunda eſt clara, nam ubi uacuum eſt, ma⸗ teria eſſe non poteſt:ſ igitur quod ſequitur impoßi- bile eſt, igitur& aſſumptum, quod eſt Vvacuum eſt:at dices, non ſtatim ſequitur, Vacuum eſt, igitur in im- menſum poteſt augeri: nam homines ſunt, nec tainen augentur in immenſum,& aër& alia. hoc erat, circa quod iuſtus dubitare poterat. Sed eſt altius ut uideo, qudm ut ipſe, etiam ſi uellet nam plura contradicẽdi ſtudio,& accuſandi etiam, facilia non aſſequitur) in- telligere uel deducere poſſet. Sic autem ſe habet: Si ua cuum admittatur, cum nullum habeat contrarium, ni hil repugnat totum locum ſublunarem illud occupa- re, quia repugnantiam non continet in ſe, ergo æter- nitas materiæ non eſſet neceſſaria, ſed fortuita, quod eſſe non poteſt. Nec propter hoc dico, quoͤd uacuùum hoſiit occupare concauum lunæ: hoc enim aliud lon-
s eſt ab eo quod materia non ſit neceſſaria, quia ua-
cuo nihil repugnat ut augeatur in immenſum. Ita non æternitas materiæ, ſed neceßitas illius tollitur. Sed ta- mẽ hac ſublata, etiam tollitur æternitas ipſa: quia(ut xi)omne æternum eſt neceſſarium. in illis ergo pau⸗ eis uerbis continebantur tria enthymemata,& ideo boteſtate tres ſyllogiſmi concludentes propoſitum. Sed hæc(ut dici ſolet) non ſunt pro dentibus ſuis. Et huiuſmodi eſt totum opus hoc de Subtilitate,& libri
de Varietate rerum: ideo conſultius feciſſet, ſi ab hae
prouincia abſtinuiſſet, nec ſemetipſum deturpaſſet: ſufficiat autem leclores ſemel de hoc admonuiſſe.
6 Vellicat forma:at ſi dico, homo ad omnia paræ tus eſt, nönne intelligitur indefinita, ut dialecticiuo- lunt, non ſolum pro pluribus ſed etiam pro utilis To fus non generatur uera generatione, quæ eſt uiuentilt ſolum, ſed coagmentatur: generari tamen uerbo uti⸗ mur, quod uulgaris ſignificatio ad id extèẽdatur. Non erunt tria principia, imò ad generationem concurrit materia, ut ſubiectum forma generantis ad præpara-
tionem, anima autem ſeipſam exbibẽdo efficit. Quæ
uerò difputat contra animam mundi, perlegas eorum
reſponſiones in libris de Arcanis æternitatis, quia eſt
res prolixa,& quæ peculiari indiget opere:&x non ut ab ipſo obiter tractatur, cum non ſolum philoſo- phiæ naturalis principia, ſed ey diuinæ non parua pars,& eorum quæ ſenſibus ſubiacẽt, ratio pendeat. Pariter& alia eiuſdem exercitationis ad eandem do ctrinam pertinent. Ob idq; ſuperſedeo hic, niſi quòd admonere illum nolo eins quod adeo firmiter negat, ſcilicet animam eſſe in corde ſolum, cum id dicat Phi loſophus, in libro de luuẽtute& ſenectute in initio: Ead ld m! Vwxse c l⁊eοεiε σννoisa,„EAo S1 Su Jiov ⁊au bvaa ouu Tlio olav adrhe, d Jauwe êr.—e c Tivi 2α uuuar adexr Kes paoig. Interpretetur modò ut uelit, nunquam obtinebit quin illud apertè uelit Ari- ſtoteles, ut anima ſit in aliqua parte corporis. Id etiã oſtendimus in libris de Rerum uarietate, atꝗ; alio mo do etiam euidentius demonſtrari poteſt. 7 Mouet anima mundi principii nehiut⸗⸗ alos

——
————— —————.—
578 alijs quæ extrinſecus ſunt, non ut pars moti.
8 Motu raritatis, quæ uia eſt ad corruptionem: aliqua enim eſt quæ non corrumpit,& tamẽ natura eam refugit, quod uia ſit ad corruptionem. Motuis 4 raritatis cauſa, tardus ſemper eſt. Inter tabulas aut perpetuõ eſt aër, uel ſi non eſt, non fit motus, ſed im⸗ peditur, quia deeſt. Et id ipſe infr affirmat, quaſi nos irridens, qui negamus non eſſe acrem. Quod ad mo- tum neceſſarium eſt,& tamẽ trahitur pars inferior, quia amoueri non poteſt: non tamen aſcendit, ergo aſcenſus grauis etiam in aqua propter raritatem im⸗ pedimentum motus, non motus.
„ Dicit ignem noſtrum, eſſe ignem elementa- rem condenſatum,& ob id calidiorem, ſicut glacies eſt aqua condenſata,& ob id frigidior. Pulchrum di ctum,& ſpecie plauſibile, ſed omnino ſalſum. nam gla cies manet,& non depaſcitur, ficut nec aqua:at ignis noſter neq; manet uel momento,& depaſcitur, ergo nullo modo eſt idem ſpecie cum elementari. Si elemen
taris depaſcitur, quæro unde alimentum? huic argu⸗ mento debuerat reſpondere, quod à me adducitur. Ex
quo patet, quod cum deuenitur ad res manifeſtas,& quæ ſenſibus poſſunt dijudicari,falſus in omnibus de- prehenditur. Sed ad ſinguld. Aer in concauo orbis Lunæ non eſt frigidus aut obſcurus, quòd frigiditas aut obſcuritas ſit aliquid, idleo cohærere poteſt cœlo. Sol quia non dißipatur, conſeruat calorem motu, ideo ſolidus eſt, ignis autem dißipatur. Aqua incaleſcit leui motu, non ob motum, ſed ob aërem qui illius partes motu ad ſuperficiẽ de⸗
ductas calefacit. De uentis Cypri& Rhodi, quid o-
us eſt, cumm in æſtuario experiamurs qui tamen uali-
dißimi ſunt, puri ſunt, atq; omnes frigidi. Vapor enim longo tractu celerrimè deductus, neſſarid dißipatur.
Fumus ey calor ignis quo torretur caro, ſunt ignis,
& non lucent:at quomodo probauit unquam(fateor
enim quod non luceant) quòd ſint ignis,& in extre-
mo caliditatis: quod falſum eſt. Inde ſupponit multas propoſitiones, e quibus prima eſt euidẽter falſa, ignis eſt corpus, id eſt, naturale uel elementum, nos enim ſepe diximus, tria tantimm eſſe elementa; terram,- quam, aërem. Quis dubitat, quo d ſi ignem ſtatueri- mus elemẽtum, quin illum ſub Luna ob leuitatem,& quòd alia loca ſciamus iam oooupata, non eſſemus col locaturi? Deinde cum uinculis non popit lectores te- nere, lacteis uerbis uult hic ſtrenuus Peripateticus ca ptare. Sed interim tot declarationes d nobis allatas prætermittit: quòd aëris partes quando ſublimiores, tato ſunt frigidiores, quòd eſſet ibi nulii uſui. nam cor pora quæ corruptioni obnoxia ſunt, ſunt ſolum pro- pter generationem: at ille putat totum contrarium, ſcilicet quòd immortalia, quæ propter ſe ſunt, nõ per ſe ſint, ſed förtuitò propter generationem. Imperfe- cta enim propter perfecta, non contra. Qua in diffini tione elementi adduntur, petunt(ut dici ſolet)princi- pium. Vt enim quod eſſet in concauo orbi Lunc, aſ⸗
KCTIO I. LIBRORVNM CARDANI
ſumit quoͤd ſit elementum, ita ut ſit elementum, aſſu⸗ mit quòͦd ſit in concauo orbis Lunæ.
0 In ipſo principio negat adeſſe id de quo ar- guitur,& quod fermè omnes fatentur, ſeilicet elemen tum utrãq; qualitatem extremam obtinere. Nam qui negant utraq́; qualitatẽ maximam eſſe, qui pauciores
junt, dicunt alteram eſſe maximam, alteram maximæ
propinquam, ut res ad idem quiaſi redeat, n ec fatente illo quod petimus, eſt amplius inſiſtendum. Qamuis enim pertinacem plus mouit eum rei ueritas inexpu- gnabilis, qudm inſtitutum defe ndẽdi etiam in inſe rio re cauſa Ariſtotelem Ariſtotelicosq́;. Naq; cum ratio nes non habeat, quibus aut connincere, aut tueri ſe poßit, declamatorem eximium agit ex philoſopho- repentè factus. Vnum tamen abijciam, in quo uidea- tur excuſatione dignus, quòd difficillimum ſit neteres opiniones hominum animtis diu inſitas eradicare. uodq; ut ait Galenus, facilius diſcipulos Chriſtia- ni lege ſua ſubduxeris, quòm addictos in uerba ali- cuius ſectæ à ſuis placitis. atq; hæc ſuficiant pro om- nibus illius declamationibus. Vt tamen breui quod diximus declaremus: ſi calor non eſt qualitas extre- mma in aëre, erit ergo humidum, quare in aqua frigidi tas. Quomodo igitur glacies aqua frigidior? Si dicas nõ frigidior ſed ob denſitatẽ talis uidetur? Ergo ſum- ma frigiditas cogit? gitur omnis aqua glacies, qua- re& immobilis,& non elemẽtum humidum. Et quia torquetur circa cognitionem quid ſit ignis,& ob id tot abſurda dicit, nec poteſt ſe explicare, quatuor uer bis quamuis& alias dixerim dicam. Ignis eſt ſub⸗ ſtantia corrupta ab extremo calore, ſicut glacies eſt ſubſtantia corrupta ab extremo frigore. Vel ue- rius, ignis eſt caliditas& ſiccitas extrema, corrum- pens ſubiectum. Quod etiam dicat unum eſſe elemen tum, dicimus eſſe tria. ſola enim terra eſt expers om- nis qualitatis,& tamen non eſt neceſſarium elemen- to ut habeat qualitatem, qui non concurrit ad ullam actionem, ſed uelut oleum mirabolani, quod expers eſt odoris, aptißimumq́; ob id ad omnes odores. Ve- rum ob id terra hylen quaſi refert. Arguit contradi- ctionem, quia motus accendit calorem, ergo non ex- tinguit. Dixi quod motus in ſubiecto, quod reſiſtat, quoniam reſiſtit. Videt experimentum in adua& la⸗ pide. Si de aqua dubitat, quoniam ſponte frigida ſit, de uino experiatur. Sed ſpontè in his quæ uoluntate carent, non licet diceresfeci ut Vergilium ab infamia liberarem:
Sponte ſua ſandix paſcentibus ueſtiet agnos.
11 Reſülit ad primum librum. In quo etiam ani- maduertendum eſi hunc egregium uirum in hoc& ſequentibus ſimulare ſe non intelligere, ut anſam ac- cuſandi, quam alioqui habere non poteſt, arripiat:ita non ab ſimilis uidetur ei qui ſe caſtrauit, ut uxorẽè of fenderet. Quis neſcit in pyrio puluere tria accidere, per quæ ſphæra propellitur, raritatem dum è pulue-
ve fit ignis, qui locum ampliorem occupare nititur: inde

e
f 1
4 1
nun are, er e uning —
1
DE SVBTILITATIE. 571
inde condenſari præter naturam ob loci anguſtiam, atq; ideo appetere exitum, inde natura uincente rare ſcere, tuncq́; propellere. at ille adeò inuoluit bene in- uenta, ut ego non pro meis, quanto minus alius quiſ- quam queat agnoſcere. Et ideo fungitur oficio ſe- piæ, quæ turbat aquas ne uideatur. Aër impellit: atq;
hic eſt motus quo aqua quieſcit.
12 In quo difſert mutatto in qualitate à genera- tione uel additione, ſi non iutenditur qualitas, ſed ſo- lum augetur? At hoc etiam ego non dico qualitatem non augeri. Sufficit quod intẽ datur ſeu additione ſeu aliter. Hucuſq; ſané ſperaueram me cum uiro docto diſputare:ſed cum animaduerti illum, ut credidit, con uictum meis rationibus eò refugiſſe, ut concederet fer ro extincto ferri generari, iam illum elleboro pror- ſus indigere animaduerti. Atq́; hic fortunam aliorum quotcunq; me accuſare nixi ſunt, qui amentiam ſuam prodiderũt, nactus eſt. Primum quis unquam audiuit ferrum generari ex aquæ frigidæ ſola immerſione:? ubi omnes cauſas ſuſtulit,& earum ordinem inter ſe, tum etiam cum effectu ipſo. Deinde liceret ex ſilice aurum facere, nam exuſto auro ex igne generatur au
rum, ut ipſe fatetur? ergo extincto ſilice aurum gene- rabitur: nam cauſæ ſunt eædem aquæ& ignis. deinde cuùm paulatim refrigerabitur, paulatim generabitur,
ferrum, at que ita ſubſtantia in eadem parte augebitur motusq́; uerus inerit, qualis in qualitate. Diſpeream ſi reſurgat Ariſtoteles, ni malit mihi accuſatori qudm tali defenſori amicus eſſe. Et ſi non melius argumen- tum meum ſolui poſſet à Peripateticis quam ab illo, iam pæana canerem. Sed illi dicerent, in ferro ignito duas eſſe ſubſtantias, atq́; imperfectam utranq;: quod neq; ignis ſuam retineat leuitatem, nec ferrum frigidi tatem. Et quanquam hæc reſponſio argumento meo non ſatisfaciat, ob abſurda principia, quæ tueri co- guntur, ut Ariſtotelem defendant, non tamen adeò impudens eſt ut noſtri calumniatoris, qui hæc delira- menta admiſit.
13 In infinitum apud grammaticos progredi di cuntur, quæ nullos certos limites habent conſtitutos. Vnqde proprij infiniti, quod grammaticis ignotu fust,
ratio deducta eſt.
14 Vbiq; prodit ſuam imperitiam, uixq́; ex cę-
tum locis ſeptem rectè interpretatur. Meta non una eſt ut fiat ignis, ſed tum incipit hæc meta cùm aërem uincere poteſt. Meta eundi in Gallias nõ una eſt, poſ- ſum ire Taurinii, Lugduni, Lutetiaã, Rhotomagũ, me ta tamẽ ingreſſus eſt Valẽtia, ex urbe noſtra eunti. O præclarãâ redargutionẽ, argumenti ſolum præbens, uel maleuoli omnino animi, uel ſtuporis maximi. 15 In omnibus eſt ea uis, ſed in quibuſdam non Perficitur agendo, in quibuſdam producendo mira- tur de lapide, ſed magis de halinitro mirari debuit. 16 Vreret, nõ ſi elemẽtaris eſſet recte in hoc: ſed ſi eſſet, qualis excutitur qui pabulo indiget proculdu bio ureret,& ſi eſſet elemẽtaris condẽſatus: at aqua
non madefacit, quia cõmiſta eſt, madeſactio alit nõ pe netrat, calor penetrat, Galeno teſte in libris de Elemẽ tis. Deinde impudẽtißimeè obijcit me negare ex chaly be uel ex porphyriti de ignem generari, cũ ego ubiq; adijcid etià in prima editione nõ magisfieri, ſed minus ex his qud ex illis. Vide hic prorſus inexcuſabilè ſtu- borẽ hominis, aut improbitatẽ. Purũ ignè nulli eſſe dico. i. qui nõ ſit in ſubſtantia, ſed modo medicori, in
quo forma materiæ dominatur ut in flãma, ſecus car-
bo& ferrũ igniti. Admiratur dictu illud quod ſimpli citer ueri eſt, ſi incaleſcit uehemẽti motu, uehemẽèter
incaleſcit. Eſt enim cauſa(ut dici ſolet) adæ quata e propria(ut ſi quis dicat, Diuitiæ hominẽè beatum fa-
ciunt) per ſe eſt uera, nec tamen ſemper diues beatus eſt. Ab accidenti enim ad rem quod dicunt, ab abſtra-
ctis ad concreta non ualet argumentum. Color uiri-
dis eſt pulcherrimus, ergo uiridia pulcherrima.
17 CüÄm loquor Latinè, hic philoſophus Cice- ronianus, me reprehendit: ſi barbarè uellem, ut à ſui generis hominib.intelligerer, accuſaret. Vnus eſt mo- dus quẽ ſolum admittit, ut ſuo more, ſcilicet peßimè loquar. Sed ego tunc diuinare nõ potui. Breuiter ma teria ferri fõörmam ad ſe rapit& equi,& abſint hij: nec una conuenire poteſt alteri:& hoc etiam affir- mat Philoſophus, formas ſibi decernere materià pro- priam:quæ ob id ſecunda dicitur, quoniã cum quan- titate certa eſt materiæ primæ& qualitatibus.
18 Agit rhetorem facetum, cum argumenta e reſponſiones deſunt. Et quam fatetur Ariſtotelis fuiſ- ſe ſententiam, ſcilicet frigiditatem eſſe priuationem, & quòd Auicenna bene dixit, frigus ad operationes nihil affert commodi, in me reprehendit. Aqua nõ ge laſcit, quia frigus(ut dixi)eſt priuatio. Melius feciſ- ſet, ſi quæſiſſet cur ab atre, cuùm utrinq; ſit priuatios lædimur à frigore, quoniam materia impediẽte pere- grina impreßio, ſcilicet calor aboletur. at id ſentitur ab animante, quod natura calidum eſt. Syſtolen, adeò rudis eſt hic uir, putat eſſe quietem, cim ſit motus, ſci- licet contractio: eam Galenus fatetur expreße ſe ſen- tire primo de Dignoſcendis pulſibuz.
CàA P. v. Vide ruditatem& temeritatem, ubi in tam paucis uerbis dupliciter peccat,& ita peccat, ut nulla arte defendi poßit. Qudd etiam dixerim, ſieca non poſſe humectari,& reprehendit,& ſe non intelligere fatetur: atque id ubig, fermè facit. Et uerẽ negat ſe intelligere, nam in ſicco nullum eſt princi- pium ut humectetur, nec intus, nec extra: ſolum mate ria addi poſſet, ſed non in iuuentute per nutritionem, quia deeſt principiũ:nec per generationem, cum iam ſit antea genitum. at frigidum poteſt calefieri calore cordis,& reliquæ qualitates ſponte ſe ingerunt deft- clu contrariarum, cum ſint priuationes:& hic(ut ui-
deo) dicet eſſe ſolœciſmume b
19 Ftherem, id eſt, cœlum, quandoq́; aërem ſu premum ſignificat, utrunq́; apud antiquos. Lapis fri-
gefacit manum, quoniam calor refugit, ſicut tenebras
Cee

572 ACTIO I. LIBRORVM CARDANI
lux oculi. Qui enim diu in tenebris uerſantur, partem uiſus amittunt. Sic mortem natura.
20 Tria ſunt principia miſtori, ſed duo tantum præbent qualitatem, ſcilicet cœlum& aqua.
21 Ignis miſcet corpora, id eſt, iuxta apponit, ut in cumulis hordeum cum frumẽto, ſed ſubſtantias ſe- parat: corrumpit enim, non ergo miſcet, id eſt, nõ ue- re. Bcce ſuam contradictionem. Ita hallucinatur ſem- per in duplici ſignificato.
22 Sicut& illud, quatuor ſunt elementa, id eſt, partes qualitatibus elementis ſimilibus, ſed non extre mo in miſto, non elementa quatuor, cùm ſint tria tan- tum:nec uere ſimilibus, ſed iuxta Ariſtotelis opinio- nem:nec elementa, cumm non habeant frigiditatem ex- tremam, nec calorem actu. Animalia quæ crudis carni bus ueſcuntur, breuis ſunt uitæ, ob imcommoda quæ patiuntur, non ob uictus rationem: na cornix&cor- uus etiam ipſo teſte, diu uiuunt.
23 Cœlum habet qualitatem, quæ apud nos uo- catur caliditas, ſicut lux in urceo, alterius modi eſt in pariete: nec ibi eadem patitur,& eſt(ut ita dicam) qualitas uiuifica, ficut calor humanus eſt in uipera ca jor exitialis. Non eſt ergo differẽtia tanquam homo- nymi, ſed ſolum ratione ſubiecti. Qualitas tamen ip-⸗ ſa eſt eadem. ic frigus in aqua gelu generat, in oleo
concretionem, attamen quali tas principium eſt non expers qualitatis,& Peripateticorum cœlum. Pyrau ſte non generantur in igne, ſed in excrementis. Ignis enim tollit uim caloris cœleſtis, quæ eſt humida. Agẽs ſiccum non generat in humido, quia ineptu eſt pror- ſus natura. Ad fabulas cõuertitur. Pulli non excludun tur à cinere puro: à fimo etiam in noſtris regionibus excludi poſſunt, ſed fallax eſt: tamen experiri liceret: d einere nunquam. Omnis calor motu indiget ad con ſeruationem, quia non niſi à cœlo: cœelum autem mo- uetur: quod autẽ motu indiget, aſſumit. In ſeminibus eſt calor potẽtia, ſuo tempore fit actu,& exedit cum pabulum non inuenit,& etiam auxilio aeris. Diſpar comparatio, ſi homo non haberet calorẽ, qui a corde influitur, refrigeratus nõ incaleſceret: ita nec aqua re frigeraretur, ci nõ habeat unde peStat. Aèr ex aqua gi gnitur propter neceßitatẽ, quia ignis nihil generat: dixi autem elementa eſſe hylæ proxima,& quaſi non entia. Nec clarii eſt, an ſolus uapor generetur, nos au tem in rebus quæ ſunt exigui momèti, nec adeò perſpi cuè communẽ opinionem ſecuti ſumus, ne uideremur uelle interturbare ſtudioſos, nõ docere. Deniq; quæ- rit quid illud ſignificet inanis? av:s fuit ut reor hic hypographus. Diuinauit inaniter multa te hĩc effuti- turum, quod e feciſti, cum integrũ eſſet lecta ſecun- da editione uidere naturalis, pro inanis. 23 De hilioſis uidetur mihi puer in medicina.
videat Galenum quinto de Tuenda ſanitate. Eſt enim
illiius inuentum. 26 Nulla illarum comparationum eſt ad pro- poſitum: nam cauſæ illæ licet habedt diuerſos modos
producendi, in principali tamen ſunt una, at in gene- ratione non eſt diuerſitas modoruũ, igitur principium eſt unũ omnino. Deinde declaratio illa probat, quòd generatio hæc non ſit cauſa materiæ. b
27 Non a frigore perière, ſed à calore imminu- to. Dicit non uidiſſe apud me declaralum, quare mo- tus æſtiuum refrigeret aerem: non quod dictt ille, ſed quoniam calorem ex ſe non habeat, ſed ſolum a radijs ſolis, motus non recipit impreßtonem, ut nec manus à pruna agitata, quare neceſſariò reſrigeraretur. Et hæc eſt cauſa propter quam ſuperius dtxi, quod cum omnia ſolida motu inflammentur, omnia tamen liqui da refrigerari. Verba illa de calore meritò quemcũq; torquere poſſent,& ſi alibi non mmorem cauſam ha
buiſſet admirationis, poterat ſerri illius procacttas 4
uiro, qualis ego ſum. Accipe igitur enſum loci quem ipſe non capit. Duabus cauſis diximus aërem hic ca- lidum, altera quòd quoties euertere ſtudemus placita aliorum, euidentius euertuntur ex conce ſis ab illis, qudm ex his quæ illi negat: at cõcludere ſtudemus eſ- ſe tantum duo elementa, quæ miſtum generent:illi uo lunt aërem eſſe calidum, igitur calidũ eſſe aerem nos ſupponere oportuit. Dicitur& calidus comparatio ne aliorum elementorum, ut multa aſtra frigida, cum enim ſit tenuior, nec natura, nec longa conſuetudine quadã ob conceptos ſolis radios, quæ uicè naturæ a- pud uulgus obtinet, nõ tã frigidus eſt ut alia elemẽta.
28 Rota illa etiam ſi exquiſitißimé elaborata fuerit, non animaduertit quoòd manubrium tamen ab aëre circumuertetur,& cum illo rota ſimul, adeò ſtu pidus eſt. Præterea omiſſo quod difficillimè in cardi- nibus ad æquilibrium cõtinebitur, non uertetur, niſi lenté ob paucitatẽ aeris,& ita experimenta ſunt con tra ipſum,& ipſe ſemet conſicit ſuis argumentis. Præ ter id enim quòd aër non iuuabit, etiam ſi aër non mo ueret, uexatus tamen& nimis denſatus impediret, quo minus celeriter uertetux. Melius finxiſſet, ut digi to abſque manubrio, quem ſtatim amoueret, circun- duceretur.
30 Akrut elementum eſt proximus hylæ, ideo imago cœleſtis caloris ei dominatur. Eſtq́; uerius ua- por quam aẽr.
31 AFer liber non corrumpit: coneluſus non exe dit, qui eſt in arcis exedit& corrumpit: neq; enim concluſus dſcitur, neq; liber. Rupes uiuunt, at non re- ſpirant, ut nec plantæ, exigua eſt enim earum uita:& impetus qui etiam animalibus noceat. Sic& triti= cum quaſi anima caret, corrumpitur in horreis ea- dem ratione qua in arcis panni. In aëre ſi frigidißi⸗ mus ſit, non corrumpetur. huius habes exempla in libris de Rerum uarietate. At noſter acr non talis eſt, neutiquam tamen calidißimus eſſe poteſt, ut hi qui ex calidiſeimo in frigidißimum tranſmutari poſſe exiſti⸗ ſtimant.
Ca p. v. Intercludere actiuè, pro intercipere:
paßiuè etiam pro mcludi& òccludi. Tacitus: he cluſa

——
7 uncam ſun dennus gerinn 4 eyr tiſee / nm ſe umar ur ueme n eh
rul aun
21 Ktsilucmi G
2 * 8
— 330,
DE SVBTILITATEB. 573
cluſa anima creditur mortalitatem expleuiſſe. Hic ad emphaſim intercluſus aptius apponitur, qua ſi inclu-
ſus diceretur: quod enim undiq; intercluditur, inclu-
ſum dicitur: at intercluduntur anintalia& aqua, in- cluduntur terra ac lapides, poſtquam ad has quiſqui- lias deſcendere oportet.
33 Aconitum non mouetur, ideo metam non ha bet:non enim lædit, niſi(ut ita dicam) uolentes.
34 Argentum uiuum frigidißimum, ubi deſtille
tur, quia terreum eſt, fit igneum, ſicut e later. Sul-
phur eſt acreum, quia ex humido cõcocto conſtat(ut
dixi) de quatuor partibus deſtillationu, quas elemen ta uulgus uocat, non quòd aer ſit in illo. Corripiun- tur ſenſim, ſicut& ſol ſenſim uolat. Hoc mihi pro- prium eſt, multa paucis,& quaſi contraria ſemper declarare. Senſim nobis uidentur hæc fieri, quæ ta- mẽ magnis progreſibus fiunt. Sufficiat admonuiſſe, & quia libri noſtri his pleni ſunt, præteribimus.
35 Terram quæ apud nos inuenitur ſynceram communi exiſtimatione, quæq́; optima eſt, nam ſo⸗- lum ut matrem ad generationem cõcurrere diximus, caloreq́; ſolis cõcipere pullam eſſe aio. Synceram ubi ſit neſcio, quare nec qualis ſit: tu uis mecum conten- dere de his quæ experimento decerni nequeunt? ego nolo. Tu tibi uictoriam de re nulli uſui futura, atq́; om nino incerta talibus aſſuetus auferto. Sit alba, ſit uiri- ridis, ſit nigra, mea nibil intereſt. quam neq; oſtende- re potes, ne declarare quidem quòd talis ſit.
36 Bricam in libris de Rerum uarietate, qui ante tuos commentarios editi ſunt, appellaſſe me con ſtat, quamuis non minor ſit lapſus metus in hoc quam Nin illo, neq; enim adeò certum eſt. At ego, ut Galeno obſequar, de nominib. non cõtendo: modò de re quam ſanè docemus conſtet. Tu modõ uel leporem, quod ea lepores ueſcantur appellato? per me licebit.
37 Neſcio quid cauſcæ ſit quod cum loci excita uerit, uerbaq́; quæ antecedunt recitauerit, omiſerit quod in rem facit? Nönne ſtatim hec ſuccedut, àaei Hucda d! woici vunra, Jia rd unala Ava xyòs Aoo zev yεν. Nöne hoc eſt, conſpicuũ non eſſe ſolem, imò noctem obduci ob altitudinẽè terræ ad Arctũ poſitæs cùm antea iam dixiſſet, ex eminentioribus ad Septen- triones locis uberrimũ concitat aquarũ fluxum:ibiq; paru proſunda eſſe maria, cum alibi in gurgites præ- altos effundantur. Neſcio certẽ cur uelit cum infamia ſua hoc adeò manifeſta dißimulare, ut alteruter no- ſtrum inſanire uideatur? Sed hæc nimis. Inde neſcio quomodo etià terræ rotunditatẽ exactam à Philoſo pho comprobatà, à Ptolomæo declarataà, commẽètus, quid de montib. ac uallib. conatur infr ingere: uelut ſi quis dicat, turris præaltæ ſuperficiẽ non eſſe æqualè, quod ei pulex inſideat: at montes ad terræ magnitudi nem comparati, tum ualles non maiorẽ obtinent pro- portionem. hoc ipſo detegit ſuam imperitiã, ut nõ ui- deatur artium penetralia iugreſſus, ſed in limine ipſo cõſediſſe. Sic ubi ego ptopoſui altitudinẽ M. miliario-
rum, ruditatem rurſus ſuam prodit. Nam hoc propo- nitur ſe tuendi Ariſtoteli, non quòd ita eſſe poßit,& tamẽ uel ſic conuincitur, ita peripateticus ille noſtra ſepia dignus, nihil nouit niſi adlatrare. Et ob id ipſt admirabilis uir uidetur, cum neuter declarationẽ no- ſtram intellexerit. Vnu uerdò rudibus argumentũ eſſe poteſt, illos nõ attuliſſe quicquã ad rem, quod nullibi quicqu commutauerim. Extremæ enim demẽtiæ eſ ſet, ſi adduxiſſent: uel nõ reſpondere, ſi inualidum: uel non commutare, ſi firmum: uoluiſſeq́; cum integrum eſſet, mihi præſentibus& poſteris ſatisſacere pertina
cia(à qua omnino natura& inſtituto procul abſum) omnes fallere, quod improbißimi eſſet hominis:&ꝙ
pperare poſſe, quod ſummæ amentiæ ſoret.
39 Blemento præcipue quatuor cõueniunt cô- ditiones, puritas, magnitudo generationis, principiis ex loci neceßitas. Puritate ſeu ſimplicitate, ex equo fermè omnia hæc tria ſunt: terra, aqua, acr. Loco ter ra maximè eſt elementum, quod centrum mundi ſit: magnitudine aër: aqua neutro fermè, nam locus cum
ſit inter aörem& terrã& incertus, quaſi nõ explet
elementi conditionẽ: multo minus maęgnitudine, cum uix ſit ex trecẽtis millibus partibus una ipſius aëris. quis ergo audeat eã cum aëre coniungere, ut molẽ ha bere& ipſa dicatur, cuius ſit tã minima portio? At ge nerationis principio maxime eſt elementu, nà aèr ge nerationis principiũ eſſe poteſt, pars nõ eſt terra neu tro modo. Licet.n. ſit in generato, eſt tanquã uas. Vas autem naturæ modo, quòd undiq; peruium eſt, non artis. Indicio eſt quod in aqua ſine terra multa naſcun tur, in terra ſine aqua nihil penitus,& multo minus qudm in igne. Et ſi genitum inſeratur in eam interit. Et hæc eſt cauſa neceßitatis mortis in animalibus& ſtirpibus, cum uas ipſum exinanitur. Terra enim u- traq; priuatione uitæ inepta omnino eſt, cum& colo ris cœleſtis& humidi elemẽtaris prorſus ſit expers, adedò ut hac ratione non mereatur elementum dici. Quodlibet igitur horum trium communi ratione ſim plicitatis dicitur elementum:de alijs tribus& non eſ- ſe elementum er eſſe,& maxime eſſe dicitur. Veluti etiam terra gen erationis principio non eſt elemen- tum:magnitudine uix eſt elementum, loco maximè e- lementum. Hæc omnia ſub illis paucis uerbis non ſo-
lum continentur, ſed ex declarata ſunt in proximis
uerbis. Qui modus ac uis cum ubiq; ſeruetur, multis difficultatem peperit cum admiratione, at ipſe cum
non aſſequeretur ſenſum, uel proprio ipſias teſtimo-
nio cur auſus eſt contradicere? tantamq́; operam lu- dere:? Hæc igitur pro omnibus alijs dicta ſint locis, in quibus ille contradictiones annotauit. Nam e Ari- ſtotelis phraſis eum docere potuit, quæ ſimili arte conſtructa eſt, quam ſi ex uerbis ſolum expendere ue lis, nulla locus contradictione uacabit, nec etiam in ſa cra pagina. 40 Simili lapſu cadit cum proportio non ex- ceſſus debeat conſiderari, maioris autem quantitatis Cee 2 portio
2 4

574 ACTIO I. LIBBRORVM CARDANI
portio eadem maior eſt. Suum exemplum non eſt ad propoſitum.
42 Diſerimen inter opinionem Ariſtotelis& noſtram, quod de fine agimus non efficiente: atque hæc humilitas curſu aquæ minuitur. Ita in natura fa- ctum eſt, ut quod neceſſario eſt, neceſſe poteſt, obice retundatur. Velut dentes nec eſſarium erat creſcere, deſeciſſent enim, nec longiores fieri,fuuiſſent enim in- utiles, ideo creſcentes atteruntur. Ariſtoteles autem ponit cauſam efficiẽtem. Pluuij omnes naturaliter ad meridiem feruntur: Pncerè quidam, alij per anfra- ctus, alij præoccupant maris ingreſſum, quod ad me ridiem per ſe poſitum eſt, licet neceſſe ſit partes illius diuerſas cœli plagas reſpicere. Reflectuntur enim ſæ- pe, A montibus& uallibus circumaguntur.
43 MNontes altißimi nullam ad altitudinẽè par- tis terræ, uim habent.
44 Alia eſt ratio totius, alia partis. Si ſolto⸗
tam terram ambiret& mediocriter poſſet eam cale- facere, tota eſſet aridior torrida, quia aliunde auxi- lium non reciperet?ſi minus quam mediocriter dete- rius ob frigus& aquas habitaretur qudàm Fimarchia ratione eadem. At ille non aſſequitur pondus. Auxi-
lium enim minimum ad reſiſtẽdum, ut Veneti dicunt,
plus poteſt quàm ualidißima cauſa quæ adiuuet. Ob hoc natura temperauit corpus noſtrum, non uniuer- ſum effecit temperatun. 3 b 4 Aqua quomodo in imo terræ ſit, declaraui in libris de Rerum uarietate. hic nego,& tamen u- trunq; ueru eſt: Qimmiſta enim manet nec Huitat. Ita- que uaticinatus eſt, quæ aliquando dicturus eſſem, dum exiſtimat recitare quæ dixerim. Quod autẽ ter- ra ſit omnium fundamentum, philoſophi eſt, ideo non laboro. Cum e uerum ſit,& ipſe per fas nefasq́; pro ſi teatur ſe philoſophum tueri. 46 Ego non intẽdo probare, quod falſum eſt, ſcilicet aquam nõ generari ſub terra:generatur enim nec deficit aër qui ſenſim trahitur: ſed ſi generetur, non aſcendit. Qudòd ſcripſerim ibi pro eo. oſtendit ru ſticitatem importunitatemq́; ſuam, cum tam breui fi
ctus per tot negocia editus, ſecundo auctus, tertio ſit
emendatus. Cauit, ne non emendatus prius in publicu pro diret, ut haberet quod carperet. Sic quod nõ ſuc- cuti ab aqua poßit, aſſumit ad oppugnandum quod probare debet.
FEIGVR. V. De aquæ aſcenſu rem non ex- plicat nec cauſam, nam& aliter aqua aſcẽdit: nõ cõ- preſſa, ut in primo libro, quamobrè nec generaliter. Sed uideamus an rectè doceat cauſam aſcenſus aquæ in montibus? Et patet quod nõ, nam etiã ſi mille libras aquæ ſuperimponas, ne uncia quidè altius digito quã ad libellã impulſa aſcẽdet. Sic ille qui prodegit quæ- ciq; habuit Mediolani, deceptus hoc falſo ſuppoſito. Nam ad hoc admiſſo, quis nõ uidet dari motu perpe- tuum, quẽ ille ſperabat. Hoc oſtendit, uiri hunc ſophi ſticis peripateticoi aationibus alioru more inſiſten
tem, nugari contra eos qui experimètise machinis res didicerunt. At aëre iſta fieri poſſunt, ut in Hero- nis ma china declaraui. Ita iſta Ariſtotelici ci ad ex- perimẽta ſe cõſerunt ſeu cu medicis ſeu cum archite- ctis aut mathematicis, aut ueris philoſophis qui certis
principijs inſiſtunt, aut artificib. uani ſemper depre-
henduntur. Eece uides hominem,& iudica: hucuſq; dum per machinas molitus eſt declarationes,& utriſque manifeſte falſus deprehenditur: quam fidem alijs adhibebis?
48 Aſtaboram& Aſtani Mela, Plinius&æ So- linus cum Nilo eoſdem eſſe uolunt. Vnde patet quam calumnioſè agat, cum etiam parum interſit, nam flu- uij oriuntur& occidunt, ut nihil ſit perpetuum. ideo in talibus ſoleo ſequi uulgarem opinionem.
49 Dicit quod ego dico, litus boreale neceſſa- riò eſt.i. quod boreã reſpicit, quàdoquidè ipſemet fa- tetur ortu eſſe ultra tropicũ hyemalẽ. Vbi idẽ putat eſſe tropicũ& circul hyemalẽ, ut diſertè loquatur.
50 Mare nö mittit fontes niſi ſalſos, percolatur tamen aqua prope etiã tribus cubitis quæ dulcis eſt. Nec negaui ex mari oriri flumina, ſed omnia: necnon emergere e terra, ſed nõ poſſe ultra æquilibriũ aſcen dere. Ita uera fateor, dificile eſt cum luctæ imperito luctari. Accipit und rem pro alia fermè ſemper. Quæ redarguit, ne ſomniaui quidẽè: quæ dixi, non attingit. Durum uidetur e id iure ſolum acjuas miſtione dul- ceſcere,& aquas puteorũ Mediolanen ſium, e mari procedere:& tamen humilius eſſe mare Liguſticum fateor. Hinc colligere potes, hos fal ſos peripateticos nihil ſcire, ſed nugari, quandoquidem ipſe nec ullus alius potuit modum inuenire, quo aquæ à fõntibus
& in cacumine montium ſcaturiant,& quomodo dul teſcant, aliæ autem ſalſæ ẽ puteis hauriantur,& ex montibus nulla ſcaturiat ſalſa. Et ita nugantur im pudentißimè. Sed audi modum qui unus eſt& fim- plicißimus,& uide quomodo in dictis noſtris quæ il- le putat adeò inuicem contraria eſſe, nibil penitus ſit diſcors,& quomodo ſub noſtra breuitate plura la- tedt pulcherrima,& qualia ſint, certẽ nunquam à ſæ culis inuenta, ne cogar ut tu propria laudare. Is mo- dus eſt, cum quo omnia experimenta, omnia noſtra uerba concordant. Longiuſculus fui, ut breuitatem & orationis uarietatem, quam tu inconſtantiam ap- pellas, agnoſcas:& quanta ubiq; non ſoltum hoc in uolumine, ſed in uniuerſis noſtris libris comprehen- datur. Et quia ob importunitatem plura dixi quam deceret, breuißimè ſed tamen lucidè rem ipſam doce- bo. Aqua maris uelut in ſbongia ſub terra ubiq; exſus dat, quibuſdam etiam in locis lata uia procedit: atq; tunc ſalſa hauriturẽ puteis, ut ad Salam in agro Pla- centino, cum tamen pluſqudàm 00ooo paſſuum dà ma ri quoquo uerſum diſtet,& tunc nunquam ſponte a- ſcẽdit, unde nullus fons ſalſus ex infinitis Ferme:ſi ſit. neceſſe eſt in decliuiore à mari loco eſſe. Reliqua to- ta aqua quæ exſugitur, neceſſariò percolatur, he⸗ ilt⸗

9 dar Aale me nt gai Horri. nihrt aun xrur tra tſc ulra dyyici hau 7 7 hxi cu hmaäns
1e Korn mur ſaeni nen 1uu prape e dun an Ner ruu erri n um nr-pr teri ſalümſiide drr Süuen ſctror. Aietj bder Lrpu mim mäͦlt ler put ar pmnu at.u teun uilerr q lixru — T tnti puxmi li pruxxri nen bmiu prrer lhnc eol er er N
unhl kye. ſel nei, dus pomit nodur mem — erc un. at 7— n. möut u ſaar ieſi ——
D E
ideo qulceſcit. Trahitur ergo ad ſuperfici à calore ſo lis Ipluuia, atq; ibi coactis ob frigiditatẽ in acumine
montts uaporibus fiunt riui, qui fluũt ad humiliorem
locum, ex quorum multitudine fluuij. Aſcenſus ergo
Perpetuus seſt, quoniam nõ ſolum calore ſyderum, ſed
terræ in imo exhalant uapores uelut in aiſtillatorio uaſe. Materia igitur deeſſe non poteſt, ut quæ à ma-
ri ſuppeditetur, exhalationis cauſa etià ſemper adeſt
calor cœleſtis,& uiſcerum terræ frigiditas, lapidum & aẽrius in cacumine montium: ergo ſcaturitio per- petua, id eſt, ualde diuturna, quia ſub ſole(ut dici ſo-
let) perpetuum nihil: ſed uerè nihil in elementari regione. Cum uerò uapores paulò altius attollun- tur ſupra cacumina montium, fiunt nebulæ, inde plu- uia. Hoc autem duplici modo, uel ob uaporis abun⸗ dantiam,& tunc etiam creſcunt flumina:uel ob calo ris achementiam,& tunc tanto plus decreſcunt fiumi na,qquanto pluuiæ augentur. Ideo cum ſiccantur flu- uij, magnos imbres expectare oportet, quod e ra- tione efficientis cauſe& materiæ conuenit& finis. Ita ſe bientißimẽ Deus hæc diſpoſuit. Videas ergo in montium niſceribus perpetuum quaſi fumum undiq;: quo cum tenuior pars ſolum aſcendat, tum quia ex percolata iam aqua dulcißimi fontes prodeunt. Et ſi omnino ſalſi ob maris bropinquitatẽ aſcendat, ut iu xta maris littus, ac in fontibus inſularũ& promonto riori admiſta buriore aqud ac dulci ſalſus ſapor ob- tunditur, uelut& in pluuia 4qua ob eandem cauſam licet non deſit, latet. In terra uerò non tam facile o- riuntur, fontes ni uel deriuétur, uel lapides prope ſint,
quoniam uapor non adeò cogitur. Ita recte ergo dixi
mus ſupra fontes partem oriri, ob maris aquam, par- tim ob tranſmutationem. N ec partim intelligendum eſt ad aquam referendo, cùmn ſit uniuſmodi generatio eius, ſed ad cauſas generationis aquæ. in uerticibus er
o altißimorum montium(non compreſſa redundat,
ut ipſe adeò inepte butat, nam nec perpetua, nec diu turna eſſe poſſet)& in paruis inſulis, aqua dulcißi- ma ac limpidißima berennisq; ſcaturire ſolet. En ui-
des quomodo ueris principijs omnia experimenta,
omnia noſtra dicta conſentiante nihil filſum, nihil pu gnans, nihil abſurdum eſſe. Ipſe aquam perpetuõò,& terram collocat extra locum ſuum, uim infert natu⸗ ræ, opiſicem imprudentiæ arguit:& cum omnia hæc illi conceſſerimus, etiam ortus fontium nullam ueram cauſam afferre poteſt, nec motus aqquarum, ſed expe- rimento manifeſtè contradicentem. Nunc uſq́; inaudi tam doctrinam declarauimus. Poͤſt ut hoc quod ſen⸗ ſu patet uiderint, inuenient Ariſtotelem centum in lo cu dixiſſe, tractumq́; per capillos non per ueſtes ſo-
amaoge ut dixerit, quæ nec ſomniauit. Tribuere co
nantur omnia antiquitati, cum tamẽ ex illo pauca ſci- re poßimus, partim quod noui Græci erant, necdum artes& diſciplinæ inuentæ, ipſe philoſophus tumul- tuoſe hic& inde colligens iu unum congeßit, non po tens afferre iudicium, nec ad ulteriora penetrare,ſti⸗
SVBTII.ITATE.
mulis etiam contradicendi, tum præſentibus occupa- tionibus ob ambitionem impediebatur. Et optima quæq; ex illo in cauerna berière: quæ ad nos perue-
nẽre mutilata, corrupta, uix intellecta, ob breuitatẽ & pondus ſententiarum, argutumq́; contextum: a⁰
quod maius omnibus eſt, ob energiæ& conſuetudi-
nis loquendi modum amiſſum, ut etiam Auerrots do-
cebat in ſecundo Meteororum. Bt tamen uel ſic Ari- ſiotelem ipſum non negauerim rebus naturalibus ma ximum lumen attuliſſe, ob ingenij peritiæ ac iudicij præſtantiam, omnesq́; qui ad hanc uſq́; ætatem flo- ruerunt, utilitate doctrinæ longè antecelluiſſe. Vt ue rò ad homines, qui ante nos fuerunt, collatus maxi- mus fuit: ita ad eorum quæ in natura ſunt arcanorum doctrinam naturalemq; di ſciplinam minus,& omni- no quaſi nullus habendus eſt, cui æſtimationi qui non credit, prorſus ſiultuss eſt. Et qui non berpetuð ante
oculos habet, in infinitos ac turpißimos errores de-
cidit. Ego uerò cum Galeno didici, non Ariſlotelis 05 leſas ſententias, ſed ipſam naturam omnium baren⸗ tem præ oculis mihi ſtatuere. Cui ſi Ariſtoteles uel a- lius quiſque recte adblandiatur, nemo me ipſo liben⸗ tius adhæret, nemo gratior eſt in recitando nomine 1 nus, per quem profe cerim. Sin aberrare cernam, o- mitto, non accuſo: quod etiam fäcturus fuiſſem in Ari ſtotele, ni claritas nominis eius illum prætereundo me imperitiæ reum fẽciſſet. ltaque rogo benigne leckor, ex uno, in quo maximè uidebar non poſſe defendi, ubi fruſtra tot calumniæ intẽtatæ ſunt, omnia reliqua noſtra metiaris. Atq́; eadem arte& ab eodem ariifi- ce conſcripta buta.
5i Legend eſt id(er 6 n5 37 9 apple membrä oceani: eſſe tamen mare aliquod quod cum oceano non conueniat. Mare enim baronymum, omnes la⸗ cus à fluminibus fiunt manifeſtis aut ſubterraneis.
52 De aſtu putat me, ut ipſum ſeribere ubique quæ ſcie quæ neſciam, ſed poſtquam in poſſeßio- ne dicendi ſum, rem de æſtu in libris de Rerum uarie- tate diffuſe tractaui, nec ſoleo niſi Imagnæ neceßitatis cauſa,& tunc etiam duobus uerbis„quæ alibi dicta ſunt repetere, nec incertorum cauſas aßignare, nec
—
in his quæ recito ſimplici teſte, ſed conteſtibus mo
re luris conſultorum fidem adhibeo, ſubſcriben⸗= te prius ratione. Ita multum, ut mihi uidetur, non more meo, laborat in incertis. Simile eſt inudi iu⸗
xta, Pariam celerrimè: non enim cauſam ſcire po⸗ tuit, quoniam etſt poſt libros de Varietate librum exercitationum edidit, erant tamen iam ut conij-
cio ſub prælo, quando: mei editi ſunt. Supponit e-
nim falſum ſolem, quo ad opera in infe riorib. Lu-
na non pati, cùm& experimentum, e ratio, 22
Aſtrologorum authoritas reſragetur. Eſt enim dime- tiẽs lunæ quandoq; bauld etiam maior ſolis dimetien te. De philoſophia utinã non alia in barte magis bal
butiret, perſpicua ſunt hac in cauſa, quæ ſunt certa:
quæ nondum comperta nobis, pro conſtantibus ubi Cee 3

576 AOTIO confirmabuntur eiſdem principiſs, uelut in commen tarijs Ptolemæi modum conſtruendarum artium nos ex illo docuimus,& ipſæ in magna compoſitione de monſtrabuntur. Demiror autem qui quærat nouam generationem& modum incrementi, quem ego ipſe eodem loco declaro. Sed me non iuuat prolixitas: at qui eum ſequi uellet, omnia omnibus in locis repete- re cogeretur. At nos quantauis diligentia breuitatem rcantes,& minimam partem eorum quæ accepimus ſolum ſcribentes, maximam tamen molem librorum confecimus, quam legere uix poßit homo longæ uitæ curſu toto.
54 Hic& duabus ſequentibusut ſolet)non aſ- ſequitur quæ dixerim,& tamẽ diſputat. In 57 etid nugatur& dißimulat ſe intelligere, quoòd ſæpe dixi- mus, elementa uiuere anima uniuerſi, miſta uerò ani⸗- ma naturali. Cæteruùm ut ad ſingula reſpondeam, in præcedentibus legit tunc pro tum, cumm in utraq; Ger manica impreßione ſic iaceat. Clarus eſt ſenſus, ni ſtu pidus omnino ſit aliquis, forſitan fuit error in Galli- caeuel ut non potuit interpretari, cum uideret nõ con ſtare ſententiamẽuel conſulere exemplar aliquod Ger manicumꝰ Sed ſimilis ſibi eſt ubiq;. Ita& illud aquæ calidæ, ut calidũ à tepido diſtinguitur, ipſe interpre-
tatur ut à frigido diſtinguitur. Quod uerò adiſcit de calore aquæ in puteis, ſciat id à me declaratum in li- bello de Aqua& æthere.
PROBL. II. Quod ex uigeſima quarta ſe- ctione problematum adijcitur, pro me fĩcit: quod au- tem ex Hippocrate in libro de Natura foœtus, ualde eſt in rem. Sententia illius eſt: Aqua in ſuperficie ter- ræ calidior eſt æſtate quam hyeme, in profundo con- trd. Rationem adqducit, quia terra hyeme denſatur, & ob id concaleſcit: argumentum ducit, quod pelles in fiſciculum coactæ atq; conſtrictæ uruntur. Hoc ni⸗ hil eſt contra declarationem noſtram. Quæ enim in imo terræ adeò profundæ ſunt, ut frigidiores uidean- tur æſtate quam ſit aer hyemis, hæ frigidiores ſunt æ- ſtate quam hyeme: quod de his declaratio noſtra non probet, ſicut neq; Hippocratis autoritas noſtræ decla rationi non aduerſatur. Sublimiores enim ſunt aquæ noſtrarum regionum quam Hippoc. At nos de aquis generaliter, quarum eſt uſus, quæ æſtate etiam ob id ſalubriores ſunt intelligimus. 3
59 In eandem incidit föueam, putat me collegiſ ſe obiter,& nõ cognita exacte ſcripſiſſe, ideo quam-
uis uera afferat, quia tamen aliquot plansè falſa ſunt intermiſta, ideo auctionem non faciunt. Quod de re- petitione obijcit, nöne uidet in ſecũda editione ſubla tum Porrò primam in ſeptem menſibus abſoluimus: quid ergo mirum cum Flacco in tam longo tractu& ſeribendi celeritate ſemel obrepſiſſe ſomnum. Neque hoc uitio, ſi modò uitium eſt caruere Ariſtoteles& Galenus. Nullus enim error repetitione leuior eſt, ut
21.*
1. LIBRORVM GARDANI
non adſit, ratio eſt, quia aquæ illæ magis concocæ ſunt: nam(ut dixi)ſolum bituminoſum eſt, concoqui- tur enim duplici modo aqua. In his etiam regionibus uix aqua utuntur, ſed ethũ quoòd refrigeret, illis eſt in uſu. In ſequẽtibus uſq; ad 72 nihil continetur, ſed cùm propoſuiſſet omnibus contradicere, perperàm argumentatur, quæ argumenta produnt uel ſupinam ignorantiam, uel malignitatem non uulgarem: uelut illad de ſcutica ſæpius repetitum. Sed hæc fuiſſe pæ- dagogum docent, quod ſecus ignotum hominibus eſ- ſe poterat.
72 Palea non eſt candida ut nix: fieri etiam po- teſt ut uratur, ſed dificillimè, unde ille ut probaret experimentum in albo, quaſi difficillimo oſtendebat: nos experti ſumus, quòd uerum eſt uix poſſe accendi.
74. Prigiditas ſola priuatio eſt, nihil ibi niſi cali
dum, quod lux, caliditas, motus, lumen, propria ſint
cœlo. Siccitas ibi non eſt, ut qualitas elementi: in quo Galenus redarguitur. In ſexta diuiſione admiratur, quod calor ſit in aqua. quomodo ageret cœlum, ſi in- ſeriora non reciperentꝭ at receptus calor in aqua eſt, ut lumen in ſuperficie colorati. Ibi notat contradictio nem argumentum ſolum ſtupidæ illius inſcitiæ. Aqua non habet calorem per ſe& ex ſe, ergo non concepit ſemina caloris d cœlot argumentum dignum autore. In ſeptima diuiſione aliquid dignum conſideratione adducit. Liquida refrigerantur motu, ſed eadem rare ſcunt,& quæ rareſcunt calefiunt, igitur refrigeran- tur e calefiunt. Dico aliud eſt de motu ſecundum im pulſum, ut dum fluit aqua: non enim rareſcit, ideo te- frigeratur: at dum excipit lumen, mouetur d partibus non conſequẽs partes, ideo rareſcit& in caleſcit. Cla rum eſt igitur hunc nirum ſemper labi, eodem lapſus genere, ſcilicet homonymia. In octaua cum ego lo- quor de raritate ſubſtantiæ, ip ſe loquitur de raritate compoſitionis, ubi pumicem& fungum adducit, qua ſi uelit homines dedocere quæ ſciunt, docere quæ ne- ſeiunt. De aëre, de quo eſſet aliqua difficultas, tranſit ſicco pede. Sed aẽr quo rarior, eo minus frigidus.
75 In quinta diuiſione cõſtanter dico, ſydera eo dem modo eſſe calidißima, quo ſunt ſplendidißima, venus, lupiter& Luna abundantia caloris ut etiam luminis: Canicula abundantia& magnitudine.
„6 Admiratur de his uerbis: Cœlum quia nun- quam ceſſat,& potentem ubiq; habet animam, ideo non fatigari poteſt. Imo dicit potius, quia non ſatiga tur, non ceſſat. Nonne uidet quòd in mortalibus fuga indigentiæ eſt cauſa facultat, in immortalibus con- tra eſt: eſſent enim imperfecla talia quæ à prima cau- ſa prodeunt, ubi nulla ſuſpicio indigentiæ.
n ſecuda diuiſione aberrat toto cœlo: nam non rota ſola, ſed& omnia quæ mouentur, iam inci⸗ tata facilius& uelocius mouẽtur, quia aër primi mo tus, ut in ſecũdo libro docuimus, adiuuat: alia ob ſitus mutationem, ut in curribus infixis terræ. Ibidem ui-
des ſordidam contumeliam dbſq; ulla cauſa. De mun- do ass
2

ruu caor i Ira aumu. Trurt werreee en
8 8 41 1 8 8
vr& cutiur hic uuit tuſun, u dun— firriar uun exytx
an cvnfecu erteinr wneen;
*
nm ti prrr banc ums,
do an ſit ſempiternus, debuit primùm quærere quid per mundum itelligam,& librorum illorum editio- nem expectare. Decreueram non accuſare illum, atq; ita feci, repugno enim, nõ oppugno, ſed hic cogor ob Dei cultum: illum enim eundèe naturæ& peſßeimè di-
cit, ac ſi quis umbrã ſoli eandem affirmet. Ita in qui-
buslibet mconſultus ſemper fuit. Ildem uerò pulcherri me probat Ariſtoteiis ſui authoritate Deus& natu-
ra, ergo Deus eſt natura. Aſſenſus eſt Pompeius Cice- roni, ergo Pompeius eſt Cicero.
79 Pudet me ſtuporis: ego primi nõ affirmo mi
norem eſſe diuerſitatem cometæ qudàm lunæ. Si con-
ſtaret, non ſſſet qubium ſuperiorem eam fore lunæ. ſydus illud, Dij boni quid ad diuerſitatem aſpectus, quæ ratione mathematica pura conſtat. 8 80 Quod de lride ſcripſimus, ſeruat phænome na; atq́; in hoc poſtquam non aliud melius ſuccurre- bat, maluimus explicare Ariſtotelem quàm damna- re: haud neſcij quod res ipſa pateretur graues diffecul tates naturales:nam quod ad mathematica attmet, ſa tis fückum eſt. Quæ enim obijcit ipſe, abſurda ſunt,& non intelligentis. Quod enim dicat uidiße iridem in- cumbentem arbori, exiſtimo non ſanũ fuiſſe: ſed quia
uerax eſt, apparuit hoc illi nõ prope, ſed procul,&
ob aſpectus errorem. Cæterum approximare iridi ratione dicta omnino eſt impoßibile. Neq; ex tranſ- uerſo ſic inſpicere, ut quaſi unum latus per aliud, ſeu
é regione uideatur: ſic enim ſol,& oculus& iridis
centrum,& iridis latera eſſent in una recta. De inte- riore circulo, ubi debet legi exteriore manifeſtè, cum ordines uicißim mutatos profitear,& Ariſtoteles, ex quo deſumpſi dicat, non pudet criminari-ſed uicit, Pæana canat. Cæterum quod ego croceum, Ariſtote- les puniceum uocat, uterq; bene: nam ego plures colo rum ſpecies quam ille poſuit, etiam ſi librum de colo- rihus(quem ſuum non eſſe pleriq; exiſtimant) ilii tri buas. Conſtat etiam de re ipſa, nam iris ſola, ut exiſti- mo,& cœlum colores retinent impermutabiles. his rurſus oporteret adijcere paginam, ne in uerbis cape rer, ſed faceſſat cum fuis calumnijs, ne pereat gemma
charißima. De iridis inſeſſu nõnne in ſecunda editio- ne uidit, in qua maluimus etià Ariſtotelem præteri-
re, cum non probaremus qudm redarguere: nam neq́; ipſe affirmat. Porrò in tertia ſectione adeò admira- tur rem tam perſpicuam:? cum in tractatione colorum doceam ferrugineum, aliosq́; colores ſine luce uoca- ri, aliorum puta uiridis atq; niuei, quod parum lucis retineant comparatione:cum iam ſuperius declara- uerim omnes colores a luce conſtitui, illius eſſe parti ceps. Ita credo huic nugatori, quod mihi deeſt illi ſu- perabundat:ſcilicet tempus, nam tam rudem eum eſ- ſe perſuaderi nequeo. Duarum uerò figurarum, quas
Ponit in nona& decima ſectione, quæ in decima eſt falſa,& conficit ſeipſum. Elatius enim ſit centr iri- dis a finitoreſi ſol ſit in eo, eygo plus medietate iridis
uidet, Modoò agnoſcis perfete homin em qui decipi-
DB SVBTII,ITATB. 577
tur in mathematicis, ubi Ariſtoteles negat feri poſ. ſe paralogiſmum: quæ uerò in nona, non concludit. Et quod uix ex declarationibus Monteregij, in libri Tabularum, primi mobilis magno negocio erui po- teſt, ipſe parum in mathematicis exercitatus, putat quatuor uerbis declarare, ut erubeſcam non medio- criter illius cauſa. Ego tamen ſtudioſorum amore hic
eam uolo ſubijcere. Ex 22 problemate Nonteregij re
ſiduum maximè declinationis par. 66. min.30. cum al titudine poli in noſtra regione par. 4 4. min. 20. ar- cum ſubtenſum habent par. 39. minut. 31. ergo ex uſu problematis, quia ab angulo meridiani,& eclipticæ detrahi debet, ut relinquatur angulus eclipticæ& f1 nitoris, hic angulus eſt finitoris& meridiani per pü⸗ ctum illum tranſeuntis. Habeo igitur angulum recti, er angulum par. 39 minut. 51.& maximam latitudi- nem: ponemus igitur ex dictis à Monteregio, in quar a de triangulis às partem æqui- 4 noclialis,& ac meridiani, ut uo-
cant circuli, ut ſit par. 23. minut.
3 0. G angulus A rectus,&& ¹ fi nitoris partem: angulum autem
c par. 39. min. 51. ducemus igitur ſinum lateris nc per ſinum com-
b plementi anguli c,& productũ diuidemus per 60.& exibit ſinus complementi angu lia par. ꝛ7. minut. 30. Sed ex his quæ in duodecimo li bro de Rerum uarietate ſcripta ſunt, proportio ſinus Aad ſinum 2:eſt ut ſinus lateris 2 c, ad ſinum lateris a c. Ergo ſinus lateris Ac eſt par. ꝛ6. min. 5. et arcus par. 25. min. 45. ponemus igitur finitorem à cpa in cuius 8 1 centro palam eſt nos eſſe,& meridianum 1SEB. cum igitur ſit par. 26. minut.⸗ erit r a partium 32 minut. 55, at n eſt par. 60. igitur ſol e- rit in eo ſitu borea- lior nobis partibus ijſdem, ſcilicet 26. min.⸗5. Et cum eſt in meridie, declmat
magis d puncto ſ: ipſo ⁊ par. ꝛ20. min.·0. Igitur in a- ſcenſu procedit ad meridiem partium 4. minut.5s. quod facilẽ eſt uidere in ſphæra. Ex hoc ſequuntur quatuor correlaria, primum quod dum ſol eſt citra æquinoctialem, nobis in ortu& occaſu fiunt umbræ meridianæ. Secundum, quòd dum ſol eſt in tropico Cancri, in ortu& occaſu omnibus fermè Buropeis fiunt umbræ meridianæ. Tertium quod licet agnoſee re æquinoctium certum ex ortu, uel occaſu ſolis abſ- que inſtrumento, cum parietem ad boream recte ſpe ctantem primo radio attigerit. Quartum, quòd cùm multos uiderim homines impudentes, hoc tamen nul-
lum uidi ſtultiorem, qui de rebus quas neq; ex cortice
uidit,

578 AKCTIO
uidit, negocium nobis occupatis ad utilißima facit, ſo lis cautllationibus ac ſophiſmatibus, tum grammati- cis argutiolis innixus, exiſtimãs profunda rerum ſuis nugis poſſe metiri, idemq́; eſſe nugari& ſcire, nosq́; ut illum temeré& abſq; conſideratione, abſq; iudicio ſcripſiſſe de quibuſcunq́;ʒ quæ nobis in mentem uene- rint. gnoſcat mihi quod iratus hæc dico, quia me ade- gerit ad perdendam dimidiam diem in hoc labore, di mitterei; neceſſaria, quum ſufficiat mihi tradidiſſe omnium rerum principia: nam doctis ego ſcripſi& ueritatis cultoribus, ut poßint ſe exercere uel aliorum doctrina, uel noſtris exemplis hincinde ſparſis. Tum etiam quod genus hoc ſophiſtarum, ut& Galenus a ciebat, odio pluſqum Vatiniano proſequor. Legat rogo totum illud ſuum opus quæſo tam magnum,&. uideat quem fructum capere poßit cognitionis reru? Sed ſolum ſalſe, acutè, fubtilter, ſubtilißime, urbanè, f cete, ironicè contractio ac eiuſimodi deliramenta: mi- rus ſui encomiaſtes, qui idem putat forſan profiteri ſe de ſubtilitate ſcribere& ſubtiliter. Parumper ſe reci piat,& con ſideret uter noſtrum ipſi Ariſtotel. quem adeò imitari ſe profitetur, ſimilior ſit. Ducat tandem exem plu ab hac una tantum re quanti laboris, quan- tæ ſubtilitatis, quanti periculi errandisEt cogitet om nia eadem arte ab eadem mente excogitata,& eadem proftnditate recondita atq; celata.
82 Siuellem adnotare errores, quale illud eſt a- mentiæ ſimile: quadratum corpus puſillum ab omni latere circumueniri ſolis radijs poteſt. Nam ſi de fine umbræ loquatur, etiam ſphæræ contingere poteſt, quod tamen negat: ſi de contactus omnino impoßibi le. De pyramide etiam inuerſa, diſpeream ſi ſcit quid dicat, cùm exiſtimat totam poſſe ſimul illuſtrari. Ita nec probata prodit, nec tantuùm eſt illi doctrinæ, ut ſciat quid dicat. Oporteret enim pyramidem illam ha bere infinitam penẽ tenuitatem, ut in tertia editione huius libri demonſtrauimus.
84 Prodit ſtultitiam ſuam dubitationem quam propono ac bene ſoluo, ipſe quaſi concedam repre- hendit,& male ſoluit, cum præ oculis ſolutionem ue ram etiam in prima editione haberet.
85 Quam ſtultitiã etiam auget, quaſi non liceat firmo clauo Heliocaminum affigere.
86 Dioſcorides non ſcribit ex hordeo ſolo fie- ri. Si contẽdat more ſuo ſit hala Scotorum. Dicit quo humido uiuunt: Cẽties ſemina dicto pingui, ergo ſem- per in homonymia uerſatur.
87 Liqueſcit quod molle redditur, etiam ſi non omnino fluat. Simile illud dum redit, emphaſim uer- bi nõ intelligit, plus eſt quam ſi dixiſſem, cuùm rediſt, quoniam hoc iunctã eſt,& liqueſcere,& redire& redijſſe declarat: quoniam reditu durum factum eſt. Cuprum, bitumen, uitrum adducit. ducitur cuprũ ſal- tem, dum liquidum eſt. Si enim non ficile frangitur & cedit, duci poteſt: at cuprum non duci poteſt, non erit uere durum, ſcilicet ex tertio genere argumen-
1. LIBRORVM
CARDANI
tum declarat, ſed non apud eum, qui contradicen di ſtudio inebriatus, quæ ſunt ante oculos non uidet. Bi tumen quis dicat, ictui mallei, ut ferrum uel plumbum reſiſtere? Vitrum cum duci poteſt, ſcilicet liquidum, non frangitur, non poteſt duct,& multo minus quàm ulla alia res.
94 Noönne uidit in ſecunda editione meam ſen- tentiam planẽ explicatam?
95 Exiſtimabat licere ſibi hac in re liberè nu- gari more ſolito, quòd non crederet quæ dicta ſunt, poſſe declarari, ſed fallitur. Terra hæc ſic præpara- ta, uel erit ſimilis, uel deterior, uel melior ſimplici ter rarnõ ſimilis, nam abſurdum uidetur, repurgatam mi ſtam, tum fermenteſcentem eaſdem ad unguem retine re uires, neq; deterior: nam tenuior facta& incorru- pta attenuare ſine calefactione, atq; incidere pote- rit, putredinèq́; minuere. Oſtendit hoc(uocant balſa- mum) quod ſolo uino& oleo an ſeculũ ſepultis con- ſtat. Itaq; uides hominis arrogantiam cum inſulſa te- meritate, cum etiã incertus eſſet an expertus fo᷑rem.
98 Sectione ſeptima: Ea ſunt ubiq;, nõ in qua- cunq; terræ parte, profundiora enim ſunt, unde non
ego inconſtans, ſed ipſe errat, præſertim cimm me ibi
declarauerim. 99 Agit egregium rhetorem oues& boues,& pecora campi, cum rationes deſunt, ad has nugas ſe
conuertit. Ibidem de Africæ parte diſbutat, quæ ul-
tra æquinoctij circulum poſita eſt. ibi qua parte Bra- ſiliam reſpicit mare, excipit quòd eſt ei àmeridie: at Braſilia ipſa quæ ab oriẽte mari alluitur, gemmarum in ſulas habet, ob abundantiam earum ita appellatas. Sicut ey Melindæ regnum,& Axaniæ,& Arabiafe lix,& Hiſpana inſula: omnes enim mare ab oriẽte ha bent,& gemmaru,& auri,& aromatũ ſunt feraces. Sic uidet omnia concordare,& adhuc audet hiſcere. De Hiſpania(quod ſolum obiſci poteſt) negamus au- ri uel gemmarum, uel aromatum poſſe eſſe feracem: er hoc ſi ad ſupradictas regiones conferatur, argen- ti poteſt, ut& Germania. Plinius eam laudauit, quod
ſeculo illo quo Romani pauperrimi erant, uiſa eſt di-
ues ſuo malo prouincia, quòd ltaliæ comparata ali-
quid auri, gemmarum etiam gigneret. Sed neq́; expi
lata tota prouincia auri copia apparuit, neq; poſt, ne
que nunc, neq; in poſterum unquam apparebit, do-
nec mutata rerum forma, aliam quoq; inire rationem oporteat. Exiſtimat enim hic uir noſtras declaratio-
nes ſimiles eſſe ſuis nugis:nos enim ſecurẽ& tutd etiã
pronunciamus de rebus. Caueat modoò lector, ne per-
perdm, ut ille dicta noſtra intelligat, in quibus falli f cile quiſq; poteſt, ob eam quæ alias dicta eſt rationẽ˖.
sic e in ſenſu illorum uerborum(nec ab occiduis ra
dijs) decipitur: e(ut uideo) profunditatẽ uerborum
non aſſequitur, ſed ſolum corticem. Quare ſi tandem
ſapere tantus natu incipere uult, legat magnam Pto: lemæi compoſitionem,& ſolim animaduertat aſſum
ptiones:ſimiliter& illius libros de iudicijs, in quibus 6808

D E nos profundißimam rationem aſſumptioni declara- uimus: nam illius exemplo,& Euclidis, tum Galeni duabus lineis in methodo totam rationem librorum
cõdendorum uenati ſumus: nec Ariſtoteles eam neſci-
uit, nec prætermiſit, ſed in eo adeò obſcura eſt, ut nun quam ex illis operibus quiſcquam illam, etiam ſi n- ceus eſſet, exppiſcari poßit. Tria enim ſunt genera de- clarandi, rectum mathematicorum, diuiſiuum Gale- ni,& participans ſeu reflexum, quod eſt omnibus dif ficilius Pptolemæi. Quamobrem cum in omnibus uno ex his uſi ſimus, neq́; uolentes errare potuimus, niſi ſi qua aſſumpta eſſent, quæ uera non eſſent. In quo dili- genter cauimus,& experimento ipſo,& conteſtibus & ratione rurſus in ipſis aſſumptis,& quòd omni- bus maius eſt, nihil tanquã quod ſit, ſed eſſe poßit, aſſu mendo. vt non dicamus quicquà ſimpliciter, ſed quo- niam ita eſt. Hoc enim neceſſarium e ſempiternum, eſſe autem fortuitum fallaxq́;⸗ firmatio. Mathemati- ca uerò illa figura nihil arguit, niſi mſaniam. Sed ne uerbis illum ſolum damnare uideamur, exponamus id quod propoſuimus(nec ab occiduis radijs, hæc au- tem in mitio ſexti libri)ubi ex oriente uapores maris Nin terram deferuntur, concoqui poſſunt oriente ſole, qui moderato calore ſenſim cogit& attenuat: inde uſq; ad ueſberam humor ille commiſtus temperatur
purgato acre:at ſi dicas, in Hiſpania, exempli gratia,
uapores è mari delatos ueſpertina hora concoqui poſſe? oſtẽdimus ex nimio feruore ſiccitateq́; ſolis oc cidui exuri terras, non concoqui humorem. Sed nec a matutino, cum nondum à ſole ſint educli. Sol enim impellit,& aërem,& uentos& uapores ante ſe, non ſolum eleuat. Vt autem huius rei duo habeas experi- menta clarißima, ſi terram ueſpertina hora, dum ſol
uiget irrigaueris, areſcent omnes plantæ ob cauſam
dictam. Quod ſi id ubi iam ſol deciderit agas, matuti-
no demulcente luxuriant plantæ. Rurſus ſi aream ex
occidente plantarum delicatiorum ſeras, ſeruabis: ſi ex oriente nunquam, quod occiduum ſolem excipiqt, orientem non uideant. Ita hic egregius uir, quam uti- litatem præſtet humano generi cum ſuis ſophiſmati- bus intelligitis? quam mneptè interpretetur cognoſci- tis? Sic& ubi adeò amens eſt, ut accliuis& decliuis diſcrimen intelligere me non putat, pondus ſententiæ euertit:ob accliuitatem deſcendit aqua, per decliuita tem deſcendit. Sed putat nos ut ipſum temerè conſcri pfiſſe hos libros. At dignus erat cui nihil reſpondere- tur, ſed maluimus poſteritati conſulere.
100 Puteum illum, ſi ſuo periculo experire-
tur, intelligeret quatum interſit inter peripateticum
ſophiſtam clamoſumq́; litigatorem, ac uereè ſapien- tem, qui res ipſas tractauit, principia nouit, medita- tione non garrulitate expendit.
101 Hic ſepia noſtra inuenit quod quærebat, ſci
licet rem ad rauim uſq; litigioſam. Quis enim docuit,
in tertie ſeclione uinum& uam per minima miſce ri, cum in qualibet parte deprehendatur utrunq́; ſen
SVBTILITATE.
579 ſu:ſenſus autem eſt certus index ſenſilium, ut habetur octauo Phyſicorum, ubi negat dari hos motus, qui ſen tiri nequeant. idemq́; alibi teſtatur. Vinũ aquæ ſuper- fundi debet, ut pars ſuperior umoſior ſit, quæ ha ta
petit imum uentriculi.
GA p. 23. In é decipitur, olei déſius eſt e& tenuius, nec paru rore. Elaboratũ enim pluribus menſib. mul tis inſtrumentis, ros in aëre unica nocte. ideo uides ho minem neſcientẽ prorſus quid garriat. In duodecima butat, rurſus fieri poſſe miſtionẽ ueram abſq́; genera tione, nec animaduertit declarationem, quæ generali ter concludit:experimentũ etiam de linteo, ubi neceſ ſe eſt, partes nõ eſſe uerè miſtas. Simili ruditate uult ab igne fieri poſſe: ſemperq́; ſupponit quod probare deberet, quodq́; falſum eſt. In tertiadecima rurſus homonymia decipitur, aut decipere conatur. Ariſto- teles de miſtione cõmuni loquitur, non de ea, de qua nos declarationẽ adduximus: ubi una ſola forma cor- poris. Laborat præterea in quartadecima ſectione, in duobus primũ, quod lapides uiuere affirmem, clmm ponam in illis formam elementi dominantis: at non in uiuentibus pono eam, ſed miſtis, quæ(ut dixi) non ſunt uerè miſta: nam ſic uiuerent, ſed per craſim, aut aliter facta. Secundum difficilius eſt, quomodo cada- uer à planta e os in cadauere à carne differat? De metallis nugatur, nam uiuunt ut dixi. quomodo ergo tot fatuitates ſtruit de plibo e auro, cũ ſint ſicut cu niculus et equus? Sic de magnete: at de cadauere dico, quod talia fuerunt uerẽ miſta:& licet amittat anima, remanent tamẽ miſta, non tamen animata:& ideo pa
tet, quoòd ſunt quatuor genera miſtorum,& ſunt om
nia terrea uel aquea:quia ſunt grauia. operatio enim facit cognoſcere formam. Quod autem aliqua ſint ca lida, aliqua frigida, falſum eſt: omnia enim ſunt per ſe frigida, niſi ab igne, ut calæ:potentia tamen ut ſubij- ciuntur actioni caloris naturalis, diciitur humida uel calida, uel amara, uel detergètia. ſtultũ eſt autem cre dere, quoòd ſint talia actu: ſed ut limus igni expoſitus: at dicit, Videmus tamen quòd forma ligni eſt, alia à föͤrma calcis:dico quòd non niſi paßiue, nullam enim retinent qualitatem actiuam, niſi elementi, quod de- claratur. At mirum eſt tot eſſe graduss at magis mi- rum eſt in cœlo, quod apud peripateticos eſt, qualita- tis expers eſſe lõgè plures. In quintadecima forma ge neratur uerè, quia materia præfuit, ſi æterna fuit? di- cimus tamen compoſitum generari ſeptimo primæ philoſophiæ, quia non fit in materia res, ſed ex mate ria. Sicut ſphæra fit ex ære,& non in ære. Et etiam quia forma ſi generaretur ex forma, non miſta mate- riæ diceretur forma generari, ergo ſi ex compoſito fiat compoſitum, generari diceturè Sed tamẽ hæ ſub- tilitates, ut pleræq́; aliæ, quæ in uerbis conſtant, pa- rum ad rerum notitidà momenti afferunt. ſcimus enim (ut dictum eſt) quod ſola forma uerè nouiter genera- tur. lta Philoſophus magnas errandi cauſas dedit. At
in augumento alia etiam cauſa eſt, förma enim quæ

præerat, partem aliam materiæa occupat, ideo exten- ditur& augetur. materiam autem augeri eſt omnino impoßibile, cum non ipſa augeatur, ſed alia ipſi ſu⸗ peraddatur. At dicit, funditur, non augetur? lis eſt in
uerbo, ſatis conſtat materiam non augeri, aut ergo ni
hil augetur, aut formar In decimaoctaua ſectione,ne-
gat omne quòd generatur ab anima generari, quia ex aqua fit aer: negamus clarẽ ex aqua per ignem ge nerari aërem, ſed uaporem. Ex uapore fit aur, à calo re ſolis, qui ſpecies etiam firmioris uitæ generat. Ignis enim nihil prorſus generat: quod enim generatur, ali quo modo ſimile eſt generanti:at nihil ſimile eſt igni præter ignẽ, at hic eſt qualitas ſubſtantiã corrũpens, non naturale ens. Quod uerò dixerim miſtionẽ omnẽ fieri ab anima, quis dubitat rectè dictus cmm ita miſce re ut forma nulla elementi maneat, ita augeri ut nihil ſit, quod non augeatur, manifeſtum ſit eſſe opus diui- num nõ ſolum animæ. Et lapides ſuã habent animam, ſuum calorem, at non ſentitur. quid ergo, etiam uipe- ræ calore naturali carebunt? quia tactu frigidæ uiden tur,& plantæ& piſces. In uniuerſum hic nactus ex- tremitate occaſionem, ubiq; admiratur, ſed quid face ret, ſi noſtram artem medendi paruam uideret, uelut illud: Et fluxus qui eſt morbus inanitatis, cuius cauſa eſt repletio:diceret, cur non diſtinguis, de quo fluxu dicas, cum ſint plura genera: deinde fluxus nõ id ſigni ficat quod exiſtimas, ſcilicet morbũ, nec ſi eſt latina dictio. deinde non omnis fluxus eſt ex repletione, ſed quandoq; ex imbecillitate, quandoq; ex prauitate hu morum. Præterea quomodo poteſt eſſe morbus, cum ſit actio ſolaẽe etiam ji ſit inanitas non eſt ex reple⸗ tioner? ſi ex inanitate, erit potius ſymptoma quà mor- bus:uides quanta occurrant uolenti uellicare, ſed ta- men e Latina eſt oratio,& nihil habet incongrui aut falſi. Cur ergo non carpit Ariſtotelem? qui& ip ſe cum breuis ſit, multo plures præfert contradictio- nes. At ille iam receptus eſt? at tu interpretare nos ex noſtris, quoniam non ut tibi placeremus, rem uolai- mus facere infinitam:& res ac experimenta ſpecta, uidebisq́; noſtra eſſe etiam multò ueriora, quia magis ſpecialia:ille enim ſolum in generalib præceptis uer- ſatur. ltaq; ut noſtra intelligerentur, uel ingenio acu- tiore uel ocio longiore, uel maiore ueritatis amore opus erat. Ibidem nos arguit inſcitiæ de Agalocho. ri
ſum mouet his ſuis ineptijs, qui non quata de ilo ſcri
pſerim, antequam librum ſuum ederet, uidit.
102 Vaxiari contendis formam, ut& arbores fateor: nihilominus utcunq́; arborem compreſſeris, ramos à trunco e radice diſtinctos uidebis. De auro ſtulté putat ibi naſci:ſolum id rarum non admittit, id nos alids ante ipſum inter audita recenſuimus,& ta- men adijcit ſi ſcirem. Dubio ſine aduectum, alids mul tis antea ſeculis, indicio eſt paucitas& forma nimis exquiſita, tum puritas. At hæc ſi uera ſunt(nam alibi
certum eſt inueniri) multi enim multa nugantur. In
ſecunda ſectione, ignorat etiam oriẽtalibus uenas in-
580 ACTIO 1. LIBRORVM CARDANI
eſſe, quibus reddũtur uiridiores. ſormoſis enim etiam næui pulchritudinem addunt. Quod de lapidibus ue- ſicæ adducit, contra ipſum eſt: quia enim non uiuunt, cruſtati ſunt, ideo nõ cruſtati ſunt qui uiuit: ſunt enim quidam, licet pauci natura tales: nam nec margaritæ uiuunt. In quarta ſectione prodit imbecillitatẽ ſuoru principioru, nam quæ a frigore concreſcunt, calore molleſcunt, non cõtra:nam nec lateres. In quinta, ſe- pius homo ſine culpa occiditur. i plures homines oc- ciditur. Velut Terétianum illud, Sæpe ex huiuſmodi re. if ex huiuſmodi rebus. figura eſt, poſt quam repue- raſcere oportet apud illum. Non omnis operatio eſt ab anima, loquẽ do de nutrice: nam mundi forſan:neg; enim deſcenſus uſtio, ſed propria. ignis enim ita urit ferrum, ſicut& lignum, quatum eſt ui naturæ ſuæ. At hoc non didicit ab Hippocr. ut etiã Galenus in libris de Elemẽtis teſtatur. Ideo argumentum hoc illud tor quet, cui reſpondere perperà nititur, cum experimen to reſponſio ſua non conſentiat. Nec decepit me ſimi litudo uerbi, nam res ex rebus nõ ab autoribus decer po. quas poſt modum iliis, ſi per eos licet accommo- dem. Sic ergo in animalibus, plantis, atq́; lapidibus ac metallis. In ſeptima ſeckione, quæ ſentit anima in ſen- ſum habentibus(nam de piſce ſermo erat) eadem eſt nutrici:quoniam nullum animal uidemus(ſi conten- das etiam in illis has differre) quod ſublata ſenſus fi- cultate nutriatur. Quid ergo uellicat, quod ei ad de- bilitandam declarationem non prodeſts
103 Nugatur(ut ſolet) non enim eſt mons, ſed collis erat, ubi lemnia terra effodiebatur, nõ enim ul- lus lapis. vnde dum labefactare conatur, dicta noſtra confirmat. dic in quarta ſectione tot errores, quot ut penè dixerim uerba. Sed cui bono? Quod maximè fi- ſtidit, eius ignorantiam oſtendit. Nam nihil grauius meo iudicio dictum eſt eo in libro, quo fit ut illũ cor- ticem ſolum e extimum quidem deguſtaſſe intelli- gam. Quod ſi non admodum longa eſſet interpreta- tio& declarationes non paucæ includerentur, ſubne cterem expoſitionẽ illorum uerborũ, quæ uir prodi- gioſus contẽnit. At non defituros ſpero, qui nunc uel ſaltem admoniti ea interpretari ſciant.
104. In Scotia deſunt arbores ob uim uẽtorum, non qualitatem: extirpantur enim locis patulis, plu- ra de hoc dixi alias, præſentia non audita narras. De ſubſtantia, Eu bene ſit theſauro illi, per quem didici- mus apud Quintilianum, ſolidißimam cuiuſq; rei par tem ſignificari? aliter periclitaremur in pædagogio. In ſecunda ſectione, ſepia noſtra, ut fallat fallitur, ru- ditatemq́ʒ ſuam prodit, terra illa nõ pura eſt: cùm ſpo liantur à cortice uetuſtate in fõdinis, aut extra illo ca rẽt.Si quis uideat decorticatas arbores, cum pleraſq; uideat cum cortice, an arbores cortice carere proni⸗ ciabite At hic uir declarationibus prætermißis ſem- per cõtradicit: ad eas nihil: at quomodo hic egregius Philoſophus naturd oblitam ſui muneris facit? quam in omnibus operari per inſtrumẽta poterat animad-
nerlere.

Turr u
Ampenſ ſamnaaana 1 laulo ri unmenüte
d Ka feſmämülgſgr ien nc 22 eunae A-
8
iu mum a lu l èffrnei er micw leyah
4
⁵½
euiun lerictum
2 ger A ue e tꝛls Iit i lerni vnf Le leu Iit uin dedim mpni n furtu fdx.
„ adcio Acken eſer uurn ſνε τσ einusfes
1 c 1 1
DE SVBTILITATB. 583
uertere: ſaltem à nobis toties admonitus, cum uult uer
mem creare, ſedem quandam pinguem congerit, atq;
ex ea folliculum, inde vuum, ita de plantis: at hic nobi lis peripateticus parum(ut uideo)im naturæ contem-
platione, Galeniq; eius admiratoris libris uerſatus,
imò ne aduertens quidem ad ſui Ariſtotelis, quem tan tum extollit, placita, 3ordinè illius uniuerſum oratio- ne ſua ab ea ſuſtulit. In tertia ſectione geminata aduer
Iatiua reprehendi ab eo non poterat, qui duplici ne-
gatiua propoſitione, ſtatim in quarta etiam ſenſum elocutionis uitiat. At is Græcorum mos? Græci non ſumus, ſed Latini. Hunc tamen ſenſum, ut alios ple- roſq; attingere non potuit. Metallica omnia ſubſtan- tia terrea infrigidant primùum,& durius reddit: quæ tamen pinguia ſunt, admodum ſucceſſu temporis e- molliunt, ut aſphaltum. Erat ne tantum negocium in- telligere? addidi& ſi ſicca, ut longè plura paucis uer bis cõtmerem. In illa enim orationis parte quã tran- ſcribit, prima fronte ſeptem propoſitiones continen- tur, è quibus innumeras, imò totam ferme miſtorum uim in corpora noſtra deducere licet. In ſexta di- uiſione me, quòd neſciuerim quid eſſet alumẽ rochæ & liquidum, adeò turpiter increpat(cùm Vanno- cius Biringurius, quẽ ſæpius adduco, hoc abundeè de- clarauerit,& Matthiolus: defendatur uerò res hæcà Braſauolo) ut maledicẽdi anſam præripi uoluiſſeui- deatur. Quid ſi dicam, liquidum uocatum, quòd dum
conficitur, metallorum more liqueſcat, non ut ſcißile
uel rotundum lapidea forma eruatur? Tamen mens mea nunquam fuit hæc. Simile illud quod non intelli- git, ex quinta ſectione, argentum ſub dulce eſt, iucun- diq; ſaporis. Melioris etiam aurum: ſed non præſtat. At alibi declaraui quomodo præſtet,& libri antea editi erant. De bitumine& caphura ſatis in ſecun- da editione, quantum oportuit dictum, ſed de experi- mentis quæ adducuntur, neſcire ſe ſimulat hic uir a-
muleta, non ſemper uires ſuas oſtendere, quandoqui-
dem nec quæ per os aſſumuntur. Experimenta etiam non facta ſunt ut decebat, uel ipſo teſte à canibus, e- tiam ad homines argumentum non ualet. Certum eſt, quõd odor eius, ubi diu afficiat hominem, ſitq; ma⸗ gnus, multum obeſt Veneri. de attractione ſucci nuſ- quam ſomniaui: feſtucam trahit ut alatur. hæc enim uiuentium opera, ſed uelut ripæ aà torrentibus fit e- nim quidam æſtus. Non omnia pinguia trahunt, quia non ignea. Aſpalathum adeò ſanthalo reſpondet,&
hoc ſuccedente deſijt, ut ipſummet eſſe credamus: in
Italia arbos fuit parua, nunc cum in India omnia ſint
proceriora,& ex India noſtri aduehatur, nihil ob- eſſe magnitudinem huic ſententiæ dixerim. De ſpinis manifeſtum eſt, arbores pleraſque magnas, ubi in par
uds degenerauerint, ſpinoſas fieri. Species, odor, ca- lor, uſus conueniunt: cætera non diſcrepant. Quod ſi non eſſe affirmes? non litigabo. Cauſas enim hic re- rum quæ ſunt, aut quæ eſſè oſſunt, oſtendere decre- ui. Vtrum autem hæc ita ſint, non contendo, cum quæ
3“ ,——
non ſunt,& eſſe poſſunt alicubi, uel aliquado erunt:
& quæ ſunt alicubi etiam deſunt, aliquandoq́; non e- runt. Salem petræ gemmam uoco, in Apulia effodi- tur lapidum aliorum more, lucidus eſt,& accendi- tur ut ferrum. Sectione ſextadecima, facit natura
aquam, non ex abſinthio aquam: omnia natura ad ge
nerationem ſui ſimilis prona ſunt, non tamen gene- rant: nec ſibi ſimile. Tribuit mihi quòd uelim Vſnen eſſe anthillidis genus: quod cum non dicam ſuper- fluum eſſe, exiſtimo ſi reſpondeam. Vbi ergo præteri bo, ſciant leckores me, ea quæ arguit non dixiſſe. In uigeſima ſectione, reprehendit, quo ſe non intel- ligere fatetur: Duplex calor. Nec meminit calorem actu, ubi ad ſummum peruenerit ignem eſſe. at hic ſur ſum fertur.
105 Argentum uinum cogitur ob contrarium: omne alienum contrarium eſt. Sicca autem maxime, ideo pro exemplo.
106 In prima ſeclione, charybdis tumultuoſa, confragoſa, periculoſa, neſcio quid magis demirer⸗ Mercurio ſi non placet electrum, tribuatur hydrar- ay rium. In quinta diuiſione, uult æyloalen durum
ppellari, cum aurum molle eſſe referam.
In ſexta ſectione, ſepia perpetuò dißimulat cen- ties repetita, illam non eſſe ueram miſtionem, ſed ſolum generatione fieri. In palma abſurdus eſt, & ſupinam præfert ignorantiam: tres ſunt arbo- res una uiuentes, ut ſocij in eadem domo. Sed in hoc fauit natura plantis:& hanc cõiunctionem ille, non animalia admittunt.
110 Canqdidus colos nullus perſpicuus ob nimia
lucem, quod alijs coloribus non contingit.
112 Plinius non id dicit, quod ille præſtabat. Sic ſemper miſcet quæ non nouit. 1 112 Omnia extra propoſitum. Loquor ego de actione, ille de inſtrumento: ego hiſtoriã quæ ſub ocus lis eſt affero, ille nugas Democriti. W 113 Summæ imperitiæ argumentum, tam cla- ram in fine primæ ſectionis ſententiam interuertere. Macinthus ut amuletum prohibet, ne fulmẽ occidat, atq; id genere auxilium medicum, dici poteſt. ut de Pa ZLar aduerſus uenena, tantæ uerò noxæ reſiſtere mira culo proximum. In ſecunda ſectione, quid garriat de rutilo, intelligere non poſſum: rutilare longe aliud eſt, quam rutilum eſſe. Vergilius, arma dixit rutila- re, id eſt, ſpledere cum quodam motu, quod pauci in- tellexerunt. Sic adamas. b 114 Pili craſſa, metalla tenui ſunt ſubſtantia, nul lum craſſum ſplendidum. Quid hoc? De equo alids hoc experimentum docuimus, quod ob nitorem, non ſplendorẽ accidit. Et ſi puer naſcatur biceps, non pro pter hoc hominum genus biceps eſſe dicemus, Siraf- fam non uidit: ſunt enim maculæ ferrugineæ, non purpureæ. b 115 Os non reſtituitur, quia durum e termino comprehenſum, lapides in fodinis cum creſcere,& V Ddd 2

582 ACTIO 1. LIBRORVM CGCARDANI
ꝛultum,& breui ſpacio certum ſit, quid litigat argu- tiuneulis? Non enim eam in fõdina habent duriciem quam extra ſiccati, neq́; à tam leui ui aguntur. n6 De lapidibus cùm hæc ſcribebã adduxi ex- perimenta, quæ me mouerunt. Verum ut illa quoq;
acceſſerunt quæ nunc dicam, haud dubius ſum ſcri⸗
pſiſſe uerißinta. Anno præterito cum gemmam illam ſomniatricem ac uigilatricem, digito uoluptatis cau- ſa indidiſſem, intra biduum effectum eſt, ut aquam o- dire ac metuere uiderer, ſic ut biberem cum conatu. bona fortuna euenit, ut non antea per plures annos, neq; morſus eſſem à cane neq́; canes tractaſſem: nihi lominus cim unde hoc mihi eueniret hæſitarem, gem mæ recordatus, ſtatim eam repoſui,& intra dimidiis horæ aſpectum aquæ& potum, abſq; ulla repugnan- tia admiſt, nec poſtea auſus ſum illam digito impone- re. At contra effigies illa Galbæ Imperatoris natura- lis nigris lineis, in Achate adeò mihi dulces ſomnos reddidit, ut repueraßiſſe uidear: tantam autem animi tranquillitatẽ adiecit, ut alius penè factus ſim. De pru dentia non dicam, ne me ipſum laudare uelle quis o- bijciat, atque hæc omnia menſium quatuor ſpacio. Quod uerò odij theologorum meminerit, illum ſatis noui qualis ſit, eos nondum ſum expertus. unum ſat ſcio me hic neminem, ex his infenſum inueniſſe, neq; Lutetiæ: neq; ego quicquam feci aut dixi, quo illos ir ritarem. Niic förſan addita quædam ab alio quopiam inter ædendum me non ſolum inſcio, ſed planè ubi ſei ui ægrè ſerente, forſan poterunt illos extimulare: quæ
ſi præuenero, ſcio æquos me experturum. Ego enim
ab omni ralumnia& maledicto, tum iurgio natura admodi ſum alienus, mitis ac placidus,& Muſarum alumnus. De ingenio autem quòd rapidißimum, feli- cißimum, atq; incomparabile mihi eſſe ait, ſi ſerio di cit,& illi debeo, e mutuum maius accepiſſe credam: ſin ſecus, hæc magis conueniebat plura de ſe pollicẽ- ti. At cur damnat iudicium, ex quo tanta eſt orta fœli citas, in artis exercitatione, quanta ulli mortaliũ un- quamꝰ Sed poſtquam natura comparatum eſt, ut ue- lut in effigie unuſquiſq; alium melius quàm ſemetip- ſum per ſpeculum agnoſcat, ſententiæ ſuæ de noſtro iudicio non repugno: multoq́; minus repugnabo, ſi eam aliquibus argumentis oſtenderit.
122 Quinq; mihi obijcit, in hac exercitatione, nec ulla grauior aut uerior accuſatio: primum quõd lapidem in bufönis capite inuentum Chelonitem ap- pellauerim, cum xuen, dubio procul teſtudinem ſi= gnificet, id etiam maximi mei ſtuporis eſſet argumen tum. Exiſtimabam apud Camillum Leonardum legiſ- ſe,& demirabar ſatis, non tamen inueni:in tertia edi tione emendaueram: ſciebam immerito ſic appellari. potius Myoxoniten uel Bathraconiten, uel Batraco- nitem à rana dixerim: nam buſo certè ranæ genus eſt, apud omnes autores. cur ergo nomen addamus ſpecia le, cum apud antiquos plus uſui eſſent noſtræ ranæ bu ſonibus, erant enim pariter omnes inuiſæ. Itaq; exci-
diſſe quædã talia in nominibus, di rebus ipſis aerius uim intentus, fallente memoria non nominum impe- ritialnam dixiſſem ſeu) gratulor mihi: ut melius im- peritiam& temeritatem meam accuſem, tdtum enim habeo, quantum in ſingula momenta accipio. Excuſa ueram hoc in fine libri,& putabam debere ſatisſace re. Sed ille nimis acer cenſuræ exactor eſt. Si tamen tertiam hanc editionem expeciaſſet, pauca ut exiſti- mo, in hoc genere ei ſuperfuiſſent, nam& longe plu ra in libris de Rerum uarietate, atq; alijs quos caſti- gare non potui. Prima mihi fuit cura rerum, inde cau ſarum, poſt nominu, inde ordmis, ultima ornatus. De echeneide, dictũ eſt in libro de Libris proprijs, dum Rondelletius nos accuſat: is cum tuis libris editus eſt, ſed Lugduni. De techolito noͤnne præter Plmium uis uerbi arridet. nam zuus ſignificat conſumere, li- quefacere, mollire, at non propriè-uplſu uel ayvia, quod eſt frungo. Vicit. in uerbis, ubi Plinium non ſe- qui religio eſt, relinquit: in rebus ipſis& cauſis gram
22 5„ 1Gρ☛ ,ℳ 0 maticum, quod prophanui eſt ampleclitur: non enim
tam amens ſum, ut in nominibus accuſem Plinium, qui tantò propior fuit florentis Latinæ linguæ ſæcu- lo,& tunc adhuc ſeriberet cum pronunciatio, tum ipſe modus loquendi uigerent,& apud Romanos multa quaſi nutu ſignificarent, quæ nunc apud nos nullis uerborum circuitibus etiam poſſunt explica- ri. Quartum de Epiſtola puerili mea manuſcripta: magnum ſibi negocium, qui etiam alijs ſeriptas epi- ſtolas examinet. Doleo quòd non omni modo, ut ue- lim, ſim puer ætate, ut tanto diutius ſupereſſem mo- rum ſimplicitate, ut Deo placerẽ animæ puritate ac lenitate, plura enim ac meliora poſſent inſcribi. at tu uis ut ob hoc doleam? Demum obijcis imperitiam Græcæ linguæ, ſcriptaq́; in libro de Animi immortali tate contemnis& culpas?iam ego neq; Græcas apud
te, nec latinas noui literas? nec quic quam in philoſo-
phia rectè tradidi? ordinem nullum ſeruaui? ſit ita. quid iam reſtat? ego ʒſopus ero, nibil prorſus ſciès, atq; hoc proprius certè uero quam uelim, tu illius ſo- cius qui omnia ſciebat. Hæc pro argumentis illius.
125 Exiſtimat lapides in renibus eſſe duros ut extras fallitur: dureſcunt, dum prodeunt ut oua, at ſi qui duri ſint(qui pauci ſunt) iam facti penè afferunt mortem, nec ſoluuntur. Et ſi ſoluuntur, potius motu quam medicamento afſeruntur.
126 Nuxgatur ſuo more, mollicies cauſa eſt ut eſ ſe poßit, quoniam remittat: facultas, quod ſit.
127 Tergum nõ eſt corium. Tergus corium eſt. In codice meo deeſt re: in ſuo adeſt argumentum igno rantiæ cum temeritate in ea diſciplina, in aqua ſe co- ripheum ſacit.
128 Negat nigrum colligere colorem. adducit exempla omnia contra ſe, nam& gemmarij hoc agũt ut pulchriores uideantur gemmæ. Non tamen illad metallo maculam, ut Ldia cos ualent cõtrahert, atq; (ut ita dicam) eradere. 2
129

DE SVBTILIT ATB. 88³
129 Eandem in ſilice rationem ſignificari ſecu- tus ſum,& eadem cauſa, quã in arbuſto mnfe rius, dum paucis interiectis de illo loquar diffuſe.
130 Non nomina, ſed genera diuido,& propo- no:an cæcus, an immemor, qui me ſcribat diuiden- tem in genera, nominum rationem quærat? Alaban- dicus lapis niger eſt, qui etiam in uitrum tranſit pictu
ræ aptus, nam recipit lituras albas. Præterea repoſui
in agro Veronenſi inſignes inueniri,& Friburgi cum figurts inſcriptis? at non eſt? umcat, ſatis ſit nigrum eſſe atq; alabandico, quem Plinius deſcribit ſimuem: at non eſt. cedo: nomine ergo carebit? Quid autem
hoc eſt innouare, non etymon. Credo omni carere cul pa coniunctionem Latinarum uocum, quarum ſenſus etiam apté iunguntur. Deinde reprehendit ſuffruti- cis interpretationem, quod ſpartum ſuffrutex ſit,& tamen herbarum excedit magnitudmem. At ego fruti cem appello qua ratione nãc dicam. Obijcit enim ter tio non ſic accipi hæc ſignificata ab alijs autoribus. Quid ageret ſi ſuffruticis nomen iam in uſu fuiſſet a- pud Latmosè cũ in nouo nomine uult nos teneri, nec autoritate, nec ratione ulla. at idem eſt ſuffrutex& cpuy νᷣν Quis docet uox illa apud Græcos potius ſti pulam, ſurculum ſarmentumq́;, ſi de proprietate uer-
uetat homines corpora appellare, ſic ſaxa lapides. hiagendum eſt, quam uirgultum, aut fuffruticem ſt- 131 Herculeus lapis, ſi non depaſcitur ferrum, nificat. At Gaxa ſic uertitsplacuit, non improbo: u-
zoc lolern! det
Onnt hrut ſerpti eit 3us . nuem G capan
AMA! um voui lerve
dus rete trriu er
ſeruatur affinitate illius, neq́; enim habet dẽtes, ita& aer pabulum eſt homini. transſertur enim etiam ad a- morem, ſtudia, animum, uel Cicerone teſte. At ego a- limenta dixi. Sunt& alimenta imbrium& uittoru.
132 Si uerba præcedentia non declararent, cer- tè ambiguitas eſſet in ſenſu. Euocant ambo, attenuat & diſoluit ſarcophagus, nam de eo ſermo erat.
133 Pro antiqui, Romani ſcribi debuit. verba Plinij ſunt lib. 17. cap.. etiã cæteræ ſaxo& cote po liuntur. Manifeſtum eſt igitur ſmirim, Romanis fiuiſ- ſe ignotum. At ex deſcriptione uix fieri poteſt, ut fue
rit obſidianus lapis. Quduis ergo ſmiris Græcis co-
gnitus fuerit, Romanis nõ fuit. Ergo in ipſis rebus fal litur calumniator, nosq́; accuſat de nomine, quòd ma nus ſcribentis uitio excipit, quodq́; apud neminẽ præ ter eum animaduerſione dignum cenſetur.
836 In ſecunda editione nutritur adamas, quo-
niam partes habet dißimiles, è quibus quæ minus ſunt
perfectẽ perficiuntur. Reſoluuntur etiam partes, non ut in nobis ſtatim ob uitæ breuitatẽ, corporis magni- tudinem& mollitiem, ſed in lapidibus ſenſim præpa
rantur, modò ad perſectionem, eſtq́; adoleſcentia la-
pidum:inde manent dum conſiſtunt, inde fulgor& ni tor minuitur eis ſeneſcentibus. longa temporum ſpa- cia id occulunt in uno eodemq; lapide, at in pluribus hæc deprehenduntur. Quod ſi id in mollioribus ſub- ſtantiæ lapidibus& margaritis, quamuis hæc non ui uant, deprehenditur, cur eſt ut in alijs hæſitemus? 137 Me docet, gratias ago. nihil tamen ſimile
apud Ariſtotelem: ſed& ille ut nos ſpicilegium exer-
cet, optima uel dificillima proſequens, non omnia. Eſſet enim immenſæ eruditionis, qualem Ariſtoteles non habuit:nec ego multo minus. At hunc qui exiſti- mat ſe omnia ſcire, cum nil ſciat, quis eximetẽ ſtulto- rum genere.
139 Culpat diuiſionem in arborem fruticem, ſuffruticem herbam. Hic paululum immorandi. Tri- pliciter nos arguit: primum de nomine. nam ſuffruti- cem Latinum eſſe negat. Ergo cuùm fruticem ſciam eſ
ſe Latinum, ſub præpoſitione addita ut ſuffuror, ſub-
niger, ſuffodio ſuffero, non,nideo cur Latina non ſit: nam ſi ſeparata proferantur, nullum uitium erit. non
ſus eſt liberior, declaratio autem rerum atque nexus
nõ niſt unus. Teneor ne interpretatione Gaxæ, etia ſi male ille, qui nullius hac in cauſa uoto aſtrictus ſums At dicet, Quid? Audiat primium cauſam, inde finem, tum neceßitatem. Cauſam quidem, quod qui nomina inuenerunt, è uulgo erant& quaſi fortuitò inuenta ſunt. an ergo putas illos prius diuiſiſſe naturã rerum recte ac diligenter, ac illis nomina accommodaſſe, quod neq; norunt facere ſapientes? Si igitur ab illis erratum eſt, an& nos errare decet cum illiss finẽ ue- rô rei atq; tractationis ut dilucidioris doctrinæ cau- ſa id fiat, quis culpabit? Et maxime, cum quid intelli- gi uolumus, declaramus. At his omnibus neceßitas ip ſius rei maior eſt. nam ſi nõ hoc ficiamus? nomina ue rõ recipiamus ſub eiſdem ſignificantia, ſub quibus à ueteribus accepta ſunt in diuiſione: quædam ſub plu- ribus diuiſionis membris continebuntur, quædam ſub nullis, ut confuſio maxima ſucceſſura ſit, totaq́; do- ctrina euertatur. Sin noua nomina ſupponere uolue- rimus? barbara omnino ratio noſtra euadet. Sin(ut ip ſe exiſtimo uellet)per circuitus uerborum res ipſæ o- ſtendantur, in repetendo ſæpius e prolixitas inuti- lis& obſcuritas atq; perplexitas ſententiæ euadet. An ergo res propter uerba relinquere decuit? Quin potius ut in exemplo nominum recta interpretatio præponenda fuit. inde liberè proſequi res ipſas, ue-
lut ſi dicas, plantæ aut retinent ſtipitem aut non: quæ
non, herbæ uocentur, quantumuis magnæ ſint ut cu- curbita. Quæ retinent, ſi modum herbarum commu- nem non excedant, uocentur ſuffrutices, ſi plurimum creſcat arbores: quæ mediæ, frutices aut arbuſta. Hic quid uides abſurdum, aut confuſum uel obſcurums Ita ubi opus fuit huiuſmodi diuiſionibus nulluũ alium qui ſatisfaceret modum, præter hunc inuenire potui- mus. In quo tamen non obiter nos geßimus, ſed qua- tuor ſeruatis conditionibus, quas ille contradicendi
ſtudio cæcus non animaduertit. Nam non niſt in prin
cipalibus generationibus diuidendis, maximisq́; e
Latinis ſumptis nominibus, atq; ab eo ſignificato mi-
nimè abhorrentibus,& propoſita illorum explica- tione: quas qui ſeruauerit, tutò id faciat per me lice- bit. Inde adducit diffecultates ex aizoo, ſaluia, philiti Ddd ⸗

———
— ———
584 ARCTIO
de. Caulem hle accipio pro ea parte plàtæ, ex qua ra cematim funduntur folia, ut in ſceniculo, anethoq́;: ut-
ne à cauliculo. pediculo ue diſtmguuntur, quæ ne- mo neſcit omnibus ferme herbis etiam philitidi ineſ- ſe, neſcio quomodo neget. ltaq; decuit illũ paulò accu ratius rem tractare, nam quod dicat fuſtidium me pa- rere, lectores reprehenſionibus his non minus tædio afficiuntur. Nam& inconſiderate legit,& peruer- ſe interpretatur,& futile arguit.
140 S¶Sic ey ille truncus, eſt ſtipes detruncatus. truncus intelligitur, cui rami inerant, non ſtipes, ſedh minor eſt ac gracilior:de re conſtat, hic nomina ha⸗- bent exquiſitiora: laudo, nos con uluimus breuitati. sic& illud plantæ quædam urbanæ, id eſt, quæ cultu gaudent:nam& frumentum eſt, attamen in agris na ſcitur, ſponte etiam, ſed rarò. Atq; hoc diſcrimen cur non approbat, quod Theophraſti eſt, Hipponẽq́; reprehendit. Tritici uix in Scotia prouenit, nam ibi fui. non nego aliqua in parte obſitum aliquid naſci. Acorum eæ lridem nemo numerat inter aromataA, ſ non magis cyperum. Deniq; illud de pericarpio non animaduertit fructu putat eſſe fœtum(uide ſtuporem hominis)non plantam quæ gignitur.
1 41 De lacea quomodo cinamomo aßimiletur odore non intelligo. nam ſi per iaceam uulgarem no- ſtram ſeu purpuream uiolam intelligit, ita lupũ cum cuniculo poterat comparare, tum maximeè, quia de radice loquitur. laciæ hoc genus quod Latina uox non ſit, nec Græca, niſi iaciam pro la intelligamus, nullus claßicus author agnoſcit. Sed ipſe ſibi habeat,
poſtqudm glariatur de rebus contentioſis. Eſſe enim
radicem quæ cinamomum oleat, illi credo: ueridicum
enim exiſtimo, ſed Dioſcoridi notam nego. Ad rem, ſemper flos eſt radice odoratior.hic nõ dico, ſed non ſemper radix flore. Sic& ille error non tolerandus, cum charyophillon uult eſſe florẽ eum qui eni᷑ Græ- ct uocatur, Theopbraſto& Plinio lib. s. cap. 6. affir mantibus odore illum carere, cùm noſter, ob id no- men adeptus ſit, quòd oleat ſuauißimè. Bene ſit autem huic uiro, qui dialecticus, ſophiſta, rhetor, philoſo- phus, theologus, grammaticus, aretalogus, Græcus, pædagogus, mathematicus, deniq; minus eſt, quid fa- ciam buic Proteo? qui nouit quid etiam mortui dictu ri ſint. at tantum abeſt ut de Leoniceno maledixerim, ut etiã ipſum in Medicinæ encomio laudauerim. De ſiliquaſtro ſecutus ſum Fueſium, non quod aliud non
Nignificet hoc nomen, ſed quòd ei cui nomen hoc im⸗
ponebatur, nullum aliud nomen eſſet. Splendorẽ exi- miã& maximè cum purpureo aut fuſco colore, nul- li plantæ aut fructui ineſſe, citra ueneni participatio- nem animaduerti, ratioq́; id docet, ideo non temere di ctum, immaturum acrius, quia minus concoctum. Sem per enim inter eiuſdem generis rem comparatio fie- ri debet aliter effcax argumentu haud præbet, quod ipſe minimè obſeruat ullibi, unde Fallitur. Acria enim humida quædam ſunt,& ea maturitate miteſcunt ue
1. LIBRORVNM
CARDANI
luti temperatiora.
142 Multa de graui odore nugatur extra pro- poſitum. Debuerat uidere quid per grauem odorem mntelligam,& nihil ei ſuperfuiſſet. De colore intelli- gimus herbarum non lignoru radicum aut fructuum, ſatisq; fuit exemplis ipſis declaraſſe nam quæ ſuccum non uiridem progigęnunt, ut dictæ& chelidonia, om nes uenenoſæ qualitatis ſunt participes.
143 Inſcitiæ non prima argumèta prodit, dum nec tam claram intelligit declarationem de ligni ſitu. Cæterum fallitur in cauſæ redditione. De ueſica neq; ſeit argumentis reſpondere, nam terra obruta non a- ſcendit ſed argumento ſuo ſe conficit. Ratio autẽ ſua peccat quia portio aquæ quæ ſubeſt pilæ æneæ, uon eſt grauior ſpecie aëre, ſed leuior, licet pondere poſ- ſit eſſe ſecus. Indicio etiam eſt quod ubiq; uqua ſubit leuiora, at aẽr etiam ſub ipſa terra manet, quanto ma gis ſub aqud, quæ leuior eſt terra, manere deberet.
148 Dicit perire metamorphoſim piperis in hæderam, quòd pediculis quibus annectatur piper cæ reat: at oblitus eſt tantus philoſophus ſapientiæ natu ræ, quæ omnibus ſerpentibus plantis aliquid addidit, quo poſſent necti:nam hædera pediculis, uitis& cu- curbita capreolis ſerpunt. Si igitur ueriſimilia ſcribe re conceſſum illi fiuſſet, capreolorum meminiſſe de- buerat. Sic quòd dicat, cubebas eſſe garyophyllon pli nij, errat. dicit enim ille pipere ſemen grandius, quod aduehitur odoris gratia. Sed errores ſuos animaduer tere non propoſui, ſunt enim pene infiniti. Quod de Dioſcoride obijcit, iam in tertia editione emendaue-
ram:imperſectus enim ſermo non iniquus. Sed hic ſui
encomiaſtes ubi didicit ſic loquis Seuera, ſapieus, le-
nis, moderata caſtigatio. Profecto ſi aliquis Academi- cus Italus reſciuerit, eum pro pædagogo in comœdia ſubijciet, etid ſuis ipſis uer bis interpoſitis. neq; enim aliud uel omnium iudicio ſapere poſſunt. Ita magno
illo fato meo, quod ſæpe teſtatus ſum, ut quicunq; nos
calumniæ cuiuſpiam inſimulant, in eodem genere ibi dem grauius longe᷑ peccaſſe deprehendantur.
150 Purpureum Dioſcoridis, cæruleu inter co- lores eſſe docui, ut à cœli ſimilitudime. Res docet.
152 Fatetur ſine cruciatu, Theophraſtusq́; cita tur teſtis contrariæ ſententiæ lib.. cap. 17. ut uidea- tur non ſolum me, ſed& lectores ipſos deſpicere & irridere.
153 Sepia noſtra confundit. A putrido calore ni hil generatur. poteſt autem pars putrida ſimul gene- rari,& uelut calida pars in roſa odorem gignit. Et rurſus ab eo quod putredine reſecatur, ut uermes. In ſecunda ſectione, deprehẽdes uirum peruerſè agere, ut etiam in reliquis de eo fcias iudiciũ. Voluit enim uideri ab ipſo ſurrepta, quæ ille à me ſuſtulit. Inſe- cunda enim editione quæ ante librum ſuum triennio fermé excuſa eſt, cum totam hiſtoriam ac diſcrimen inter has plantas planè enarrem, quid poteſt fieri impudentius:.
De

R eſſe ſecu nMaumci mis manadamſ ſmms 140 u e euntim
re d Eddrus qi unus ainu
* 3 4 Tuo pe ſcu tact um hetr:ʒau
durusrala epm upa er ennerſumii auſſct, mam
urrs 1a u‿⁴ en rA. r tuun ue Aor r
DE svBTIELITATB. 585
De ſparto uideram quantum à geniſta differret
apud Mathiolum,& tamen ueru fateor, oblitus eram emendare. In tertia editione, nunc reuocato in memo
riam errore, emendaui. ita nullus liber tam malus eſt
quin ex eo aliquid utilitatis ab amatoribus ueritatis ſubtrahere liceat. Sed ibidem& ipſe maiore ignoran tiæ& obliuionis lapſu decidit, fato(ut dixi) calum- niatorum meorũ non uulgari. Cum enim paxar lapi
dem dicat, noluiſſe inter lapides recenſere, non memi
nit tamen illum eſſe quem in centeſima duodecima exercitatione delmeauit: ſeu lapis ſit, ſeu Cerui lachryma.
160 Nugas agit meras niſi cum uenarum aper
tione agit, ſunt enim uera& experta,& ratione conuenientiaJ. b
162 Non eſt napellus, tox ium illud: iam à Ta- xo diſtinxeramus in tertia emendatione.
167 Platanos plures uidi Edinburgi, atq; dupli ci miraculo, quòd ubi nullæ fermè ſunt arbores, ibi ra rißima ſit frequens. Et quæ cœlo feruenti,& iuxta aquas uiuere ſolet, quaſi transuolauerit& ad Scythi cas regiones peruenerit. Singularis autem frma
eßicit, ne falli potuerim, nam uideas plantam uitife-
ram, aut uitem plane arborem& erectam. Cæte- rum quod magis mireris, ne unum quidem arboris ge
nus aliud ibi uidiſſe me memini: prope autem aliquot
Prunorum. Nugas Græcorum, quibus credidit Theo-
phraſtus, non ſemel aut rarò perperam Theophraſti
appellauit. Nam& in 170 quæ accuſat, ſumpta ſunt ex illius autoritate in primo, cap. 16. de hiſtoria plan tarum, cuius uerba ac ſententiam non ego, ſed calum niator, dum mea eſſe putat, irridet. Minutiora de Dra cone prætereo.
171 PFruticem non ſic intelligo, cùm neq; cucur bitam:nam a uita, non magnitudine appello. Nec mo derari ſignificata abſurdum, cuùm ipſi ueteres in eis conueniant.
172 Nugas agit. nam neq́; quod imponit, dixi: neq́; ſi dixiſſem, ſufficienter reprobat. Ita me ſuperi
ament; ut magis me fatigat perperam accuſando, qudm ſi recte contradiceret. Mud præterea intole- randum, quod quæ in ſecunda editione emẽdata ſunt,
quæq́; ut ipſe poſſet arguere, à me didicit: peßimus hic, tanquam extent redarguit, ut qui legant, putent me illius monitu cõmutaſſe. ita duplici dolo nos præ- uertere nititur: nam non uidiſſè ſecundam editionem,
cum ipſe iam conſultò, ut intellexit me iterum uelle
edere, triennio hunc librum ſuppreſſerit, ueriſimile
omnino non eſt. Hinc illæ impudentis exclamationes,
quid acturus eſſet ſi erraſſem? nunc cum adeò excla-
met ſine errore, indicium eſt manifeſtum, me nullibi,
uel minimo lapſu aberraſſe. Sed tamen hic uir profe- ctõ eſt egregiè malus. De Lithoſpermo acruſet prius Plinium quam me, quem tamen adeò collaudat.
173 Licet cauum euadat ex aduerſo curuum, at pondus non trahit aà ſe ut ignis, non contendam
rationem meam eſſe declaratiuam: ſed neq́; ipſe ſuſ- ficienter reprobat. Eſt autem officium boni accuſato ris aut reprobare ſufficienter, aut longè ueriſimilio- rem cauſam aßignare. b 8 176 Plus eſt humidi in folio perſici, qndm in fru ctu:primùm aquei, nam& in fruclu dum eſt aquets
ut omnes fructus uireſcit. Deinde quia hoc conco qui
tur, indies illud exhalat,& reponitur aliud eius lo- co: quõd ſi non protmus exareſcit,& fit folium fa- uum. uides hominis ruditatem natiuam aut uolunta- riam. Nullum eſt folium plantæ, quod non exceperit quadruplo plus humidi ab initio ad caſum quam pon deret. In ſecunda ſectione, euenit id ei quod Auerrois de Moſe(ſed ei licuit) dicebat. 177 Non minus nugatur in hac: ſed de arundi- ne cum careat matrice, nõ ſolida eſt: qudto enim ina- nior, eo magis caret lachryma, ita comprobat dum re prehendit. De ſambuco, quantitate abundat matrice, ſubſtantia autem media eſt. In quinta ſectione, ob- iſcit nobis lackucam, adiantum, aliasq́; plantas, ratio nem finis, quod nõ ut in animalibus ad operationem inſtituta uideantur, quare nec certo numeros Cur er- go pentaphyllon& trifliũ, atq; aliæ plures? Quod ad experimentum, dicimus rationem numeri in perſe ctis ſtare& eſſe exquiſitißimam:in nonnullis eſſe cir cumſcriptam, ut in canum geſtatione, nee ſic ſolum, ſed e præter id quod intra certos numeros incertis etiam numeris ſit. qui uariant ob uarietatem ſpecie- rum in eodem genere. Sicut uidemus de caulibus capi tatis,& braſßica& crambe, idem de laclucis, atq; a- lijs:terra enim& cœlum non euicta mutant hanc ra tionem. Recté plures dixi, non duos: nam in eadem planta plurimum maſculorum aut ſœminarum, aut utrinq; ſexus uis& ſubſtantia meſt, quod facils ex uerbis ſequentibus poterat intelligere. at ipſe gram- maticum purum agit. b
Simili ruditate reprehẽdit ea, de quibus reprehen di meretur, quòd non intellexerit aridum comparati ue dici, tametſi pingue quæ unicum tantunn emittit 5 lium. De ſtipite lit:gat pediculus ſt magnitudime, eſ= ſentia ſtipes eſt, quod pars principalis ſit plantæ. De- cet autem in hac trackatione quæ ad eſſentiam perti- nent, præponere caſibus. Pingue ſiccum admiratur:li gnum ſanctum reſinacea omnia ſiccant,& ſerò ardẽt nutriuntq́;. Elleboro non ſunt plura eõliasſit ita. ſit u- num in plura diuiſum, nihil ad declarationem meam. In quinta ſectione opponit myrtum& laurum, hæ di uerſis locis ac regionibus& quocunq anni tempore fructũ habere poſſunt, non tamẽ ſemper e ubiq; ha bent. deficiutur ut pleraq; natura cœli e ſoli. In lau ro Alexandrina ſtat ratio generalis, cui adijcitur ut plerunq; naturæ prouidentia fieri ſolet, alia utilitas ut ſubſternatur& fulciat, ſed quod ſubſternitur ei cui ſubſternitur, nõ eſt tutelæ, ſed alij: folia enim fru⸗ ctibus, non hoc folium huic fructui à natura muni- mento creatur.
Pe

588 ACTIO
380 De tuberibus ea me dicètè inducit, ut ex ni uibus ſcilicet generentur, quæ non dico. Apud nos ni ues ob collectionem caloris ad eorum faciunt genera tionem. ubi alibi ſolum calidius eſt uel natura uel ob ccelum, non ſunt neceſſariæ. in ſecunda ſectione, pau⸗ lulum cogor muitus immorari. Omitto quod in ſecun da editione, immutata ſint uerba illa, quod neq; fideli ter recitet ipſa primæ editionis: uideamus quid tam abſurdum continedt, ut adeò ſtomachetur:? fungi non ardèt, quoniam putredo ceſſat, quæ uia eſt ad ignem: lauri folia ardent celerrime, quia præter id quod pu tridi quippiam continent, ſicca etiam ſunt: in fungis enim adhuc humidum aqueum continetur, quod sos ardere prohibet. Quæ hic contradictio etiam transla tis uerbis fuite non tamen uelim ſic interpretari: ſecun da enim editio clara eſt. at hæc interpretatio eſt uer- borum ſuorum, quæ ille mihi uelim nolim ue tribuit. Hinc tot ineptiæ:nam cùm omnia adhuc reprehenſio ne carerent, addidit tamen de ſuo. Putrida non ardét, quia iam putredo ceſſat. Vbi hoc in ullo codice meo? at per alia, id eſt, tubera& fungi putrida exponit. pulchrum expoſitorem, cum putridorum antea non meminerim. Duos hic lapis molaris, ut honeſtiore no mine utar, inſignes errores etiam præter abſurdam interpretationem admittit: primum quod idem putat eſſe putreſcere& per putredinem generari, cum pu tredo ſit ſolum corruptio,& nulla corruptio eſt ge- neratio, niſt in elementis: ſed ex re facta per putredi- nem tanquam putredine materiam& alimẽtum ſub⸗ miniſtrante multa generantur, præcipue uermes. Al- terum quod putat putridum eſſe aliquid quod con- ſtet, cumm ſit ſolum in motu, ſicut& mors: quod enim putreſcit, non eſt putridum, ſicut dicebat Flato recte de morte, quod neq́; ad uiuẽtes, neq; ad mortuos per- tineret: ita putridum nihil eſt, ſed quod putreſcit. nun quam enim ubi à calore præter naturam euictum eſt, ceſſat aut in eodem ſtatu manet: ut neq; quæ ardent. par enim ralio eſt utrorq; ad unguem. Sic denuò ut canis ad uomitum, ad idem redit. Putrida cum putre- do abiſt, non ardent. Hoc enim nihil repugnans con- tinet: ſicut quæ ardent, cum arſerint non amplius u- runt. imd eſt quaſi propoſitio neceſſaria, quam ipſe adeò ut repugnantia continentem admiratur& re- prehenqdit.
Sed tamen neq; hoc dixi, neq; uerum eſt, aliam ob rations ſcilicet, quod putrida poſt qudm putruerint, pingue humidum flammæ idoneum generant. Quid cur non adhuc in contradictionem me adducit uir ru dior boue, qui d uerba curioſius ſuoq́; peculiari mo re ſectatur, omnem rerum ſenſum amittit. Ita homo iſte dum ſibi ſapit, nil ſapit. Sed unde illa reſtis ſcutica aduerſus hominem, à quo nihil mali audiuit, aut acce pits ſed ſunt ignorantiæ ſuæ uelamenta contra homi- nem, qui etſi erraſſet, non tamen flagris, nec ſuſben- dio dignus ob id erat. Vitam oportet eſſe flagitioſam, quæ hæc mereatur? ſed ſunt animi ſui improbißimi
1. LIBRORVM COCARDANI
e ſtultißimi indicia: qui cum non intelligat damnat
& tanquã iam damnails maledicit. Nec hic multum abſimilis alteri grammatico uidetur, qui cum Campa ni expoſitionem in Euclidis elemẽta non mutelligeret, totas paginas traſuerſis ductis lineis obliterabat, ſtul tum inſuper eum appellans, cim ipſe dignus eſſet uin culis& elleboro.
181 Reprehendit Præterea quod Ganabatum aliò tranſtulerim, nec uidet ipſum, non me ordinem corrumpere. Exiſtimat etiam me reliquiſſe multa ne- ceſſaria, clim oſtendat ex hoc finem propoſitum li- bri noſtri omnino ignorare:is erat ut rationes rerum Aanan,e en fieri poſſetcxplicarem, exemplis ingulis tantum in unoquoq; genere propoſitis. Neq; enim uel ſaltem nunc 445 bee lon euf en ſcripti, Indicarum rerum d eſunt:& tunc primuùm Hi ſpanicæ nauigationes(quam linguam ferme ut ltali- cam teneo)nec tamen in tertia editione aliquid ex his ſum additurus: tum quia oculatam fidem non aliorum qui uiderint teſtimonia repoſco, tum quia ſunt pro- pemodum infinita. Quid hoc eſſet aliud quam bene ſcripta ab alijs, malè in meos libros& ine pte tranſtu liſe? Quærimus noua rerum genera, ut ex his ſubti- liores rationes inueniamus. Similiter& illud in de- ſcriptione Mamei non animaduertit, ferrugineum co lorem eundẽ eſſe, qui& ruber ab eo appellatur: non ſolum quod ego aliam teſtatus ſim, uelle me claritatis cauſa ſequi rationem nominandorum colorum(quod & præſtiti diffuſius d rerum ſimilitudine illos appel- lans) ſed qudòd ferrugineus à ferreo longè colos a- lias ſit.
In eadem appellat frigidas ſubtilitates, ſicut antea admiratur quomodo his artibus quaſi fallacibus,& per obſcuritatem ſolam quæſitis, nomen inuentoris Subtilitatum non pudeat ſuſtinere? Iſta prodũt mali- gnitatem animi ſui, atq́; inuidentiam maximam, in quib. neq; probat quod obijcit: quòd& ſi ab eo pro- baretur, adhuc nihil eorum quæ obijcit, obtineret. Primum quas ille frigidas uocat ſubtilitates, tales ſunt ut neq́; ipſe intelligere potuerit, nec ego auſus ſim ex- plicare:ſcilicet rationem generalem optimi panis.
Deinde ſi obſcura ſunt, quare reprehẽdit quæ non intelligit? ſi intelligit, quomodo obſcura? Deinde cur maxima pars eorũ, quæ maioris ſunt momenti ab eo intacta eſt? An aliorũ ingenia ſuo metitur? an in alijs libris nihil eſt prorſiss ſubtile, ſed omnia craſſacut a- iunt) Minerua ex æquo cõſcripta ſunt: an aliqua ſunt quæ prorſus nõ intelligit? Si omnia adeò obtuſa ſunt, cur tätum laborauit? cur alij(ut dicit) mihi id nomen deferunttan ipſe ſolus liuidus,& qui non intelligere fatetur, alijs omnibus præſertim doctißimis uiris eſt præferendus? Sed ſi quæſiui, cur miratur me poſſe ſu- ſtinere ſine labore, quod cum tot lab ribus quæſie- rim? Verum fac ut nolim ſuſtinere? quid iam agere poſſum, ne ſuſtinea. Sed uis ut dicã, cõtingit illi quod pauoni contigiſſe fertur. Pauo aliquando ut in re-
Lem

re ur n aon dnn ſen— u.⁴⁵n— hena dun ajiuu llutſa Ae eranus nuu wu mn.
luru ranas meumna ar, Kripauas Slma manumn. — e fu wetu ſuun ulcs unriunt
cuſ eu ten oer & rreuu ãftu muiu Ln) ſer— rrazn
nealen eyela yi 4 ilnir aur uemaiu ͦ e. per— A fu
R; 1 2
mmſu, 6u puu it prodi nui dx
Agr,*
Prmaon—
pluua 4. aun 24 4
.“
luc ubi eruſus
DB SVBTILITATEB. 587
gem ab auibus eligeretur rogauit, dicens, ſe eſſe pul- cherrimam:cui pſittacus, o ſtulte reſpondit, non pul- chritudini, ſed fortitudmi regnum debetur. Itaq; hie noſter calumniator poſtquam neq; rerum inuentio- ne, neq; certa narratione, nec iudicio tutò præſtat, fla gitio fimam quæſiuit: cumq́; rebus ſuis diffideret, ma luit eas peſſundare, ut alienas deprimeret: uocauitq́; cõmuni nomine labores, tam ſuos quam noſtros quiſ-
quilias: non queror quoòd mea aliquid eſſe putem, ſel quod cùm& ipſe tam fœde lapſus ſit, alios culpare uelit. Quid eſt quod in ſuo opere probari poßits ar-
gumentum alienut?oratio barbaratordo penitus nul- lus? nulla utilitas, nulla iucunditas, titulus mutuo ſum⸗ ptus? non efficacia probationum, nõ delectus rerum, mẽdax hiſtoria& rudis craſſaq́; diſceptatio ſub ſub- tilitatis nomine. Inde quod omnino omittere debue- rat, exemplo nullo tot ſui præconia, tot aliorum irri- ſiones, tot epitheta ſapientiæ ſuæ addidit, ut diſper- eam, niſi ſibi ipſi cum releget faſtidio futurus ſit. Ma- nardum, inquit,& Plinium inſcitiæ accuſaſti? nam de alijs falsò obijcit. De Plinio tueatur ipſe ſi poteſt, nam de ſyderibus loquens, hæc habet in ſecũdo, cap. 8. Na nimio alimento tracti humoris igneam uim a- bundantia reddunt.
CAP. LXVIII. Et ne quis inficiari poßit, infra ſubdit de Oceano:&ydera ipſa tot& tantæ ma gnitudinis haſcens. Præterea hominem prædiuitem uni fermè intentum operi plus reliquiſſe errorum,
qudm dogmatum ob immẽſam ambitionem. Eundem
de ſummis philoſophiæ arcanis iudicia frrentẽ abſq; philoſophia, quis ferat audaciams quis uecordiã non oderit, quis erratorum multitudinem non horreats At de Manardo odimus, quoniam ipſe humanum ge-
nus prodere docuit.— b
Et quanto melliflua eſſe illius oratio, ab imperitis
tamen Latinæ liuguæ exiſtimatur, tanto deter ius ma
lum. Derelinquemus Hippocratem, Galenum, Pau- lum, e hunc grammaticum abſq; ratione ſequamur. Qudd ſi errauit, an non odiſſe decet etiam patrem hu mani generis ſiccariums at tu non errasterro ſed no- lens, ille habebat quos ſequeretur,& non erraret. Si- milis Lyco& luliano, qui tam acriter à Galeno re-
prehenduntur: quamuis errores ſui, quales Manardi
ſunt, hominibus non eſſent pernicioſi. Si inuidia mo- uerer, cur non potius Braſauolam qudàm Manardum
iam mortuum accuſaſſemrat uerebaris uiuentem, in-
quiet? at nunc mortuus eſt, nec accuſo quod de huma- no genere bene meritus ſit. non ab illo beneficium ac- cepi, non ſalutaui, non ſalutatus, deniq; ſolo nomine mihi notus eſt. Itaq́; duos hos tantum& cum eis ca- lumniatorem hunc, ut ueritatis oſorem ex tanta tur- ba ſcriptorum odi. Si non grauiter in rem literariam, in humanii genus peccaſſent, eſſent mihi Mœcenates. Nõ poterat qui plurimũ ſe Deo debere perſuadet, ta les uiros, has ſepias non odiſſe. Vera depromat, bona doceat, bene tradita non euertat, illumq́; colemus.
At tu deturbaſti ignem e mundo,& numero elemen torum exemiſti? ſeci eiuſdem ueritatis amore. qui fœ- rat homines in tanta inſania uiuere, aded obceæcari, credant ſub orbe Lunæ tantum ibi ignis eſſe quẽ nec uideamus, nec qui nos talefaciat. ob ſolam antiquam opinionem quandam falſam à primis philoſophis in- ductam(& ab Ariſtotele comprobatam) ob id tan- tum quod ſydera ipſa ignea eſſe exiſtimarẽtur. uel ut etiam tradit& credit Pplinius in ſecundo, cap. 5. atq;
ita ex uno errore ab ſurdißimo alium pepererut, nec
primum tamen deleuerunt. Quod uerò dicit appel- laſſe me Gallicum morbum, non ſatis illum admone⸗ re titulus debet in libro de Libris proprijs, ubi de In- dico morbo inſcribuntur libri, atq; hic editus eodem menſe quo ſua commentaria.
183 Carpit qudd dixerim uiperam, ego er ſpe ciem& genus eſſe putaram. Si non placet, legat ſer⸗ pentem. At Cicero etiam homines improbos, uipe- ras appellat.
184 In ſectione tertia nibil aliud agit, quam ut ruditatem ſuam atg; ſtuporem detegat, cum nec uim argumenti intelligat,& perperam dictionem illam quæ in proprijßimo ſignificato poſita eſt accepta pu tet. Sed non ſunt hæc oſcitatium, ut ipſe ſæpißime eſt. In quarta ſectione dixi, obſeruatum eſſe(Plinius au- thor eſt) fieri poteſt, ut quæ uidit ueneno carerent. Sin uenenata alius quiſpiam expertus fuerit, uel ipſe affirmet, decedam: Plinium ſuum huius rei authorem accuſet,& rutam ſubijciamus In ſexta quamuis pro- boſuiſſem ea quæ ad me non attinent prætermittere,
..„.. non potui tamen abſtinere in tam euidenti errore uer ſantibus, quin admonerem in quantas difficultates ac
tenebras ſe conijcerẽt, qui noſtris principijs non in- hærent. Palam enim eſt,& aquam& piper, e lapi- des refrigerari, quia calor cum ſit aduentitius, ppontè
reſoluitur:& ita omnia ex æquo per ſe refrigeran-
tur, quia frigiditas non eſt, niſi priuatio quædam, ut
etiam tenebræ.
185 Vhi non habet quod obiſciat,ludit. Serpen
tes uolitare uult, anguibus illis maximis uenenum lar
gitur. Ratio tamen ipſa declaratiua eſt: ſed ipſe cæcus eſt, aut cæcus eſſe uult.
187 Auxilium ueneni nouus Priſcianus repro- bat. Ego apud Celſum didici auxilium aduerſæ ualetu dinis. Cætera pro dunt mores illius, qui quicquid in
buccam uenerit, effutiat. Quid enim in comparatio- ne ſpecierum, ubi neceßitas finis& ſingularium in-
ter ſe ſimile. 189 Obijcit duo, ouem quæ humidior eſt arie-
te, cum ipſa cornibus plerunq; careat,& ceraſtes a= Pidesq́; multis anguibus non cornutis nec ungulatis
pernicioſiores. Imò hæc parua extremæ ſiccitatis ſunt indicia. In ouibus, alia eſt ratio: quoniam non
prodeunt cornua ob humidum abundans, quod non
neceſſaria impedit: neceſſaria impedire non poteſt.
De anguium ſtercore nota eſt omnibus pigmẽtarijs,
Eee
—— 3
—
——
Q————— ————

588 quibus quandoq́; pro moſcho uendere, ſed fruſtra ru ſtici tentant: ego ſepius apud me habui. Et uir hic e- gregius qui fabulas multas emit& uendit res no- tißimas, quoniam ſuo cum cerebro quæ non conue- niunt irridet.
190 Intolerabile malum addictum eſt hæreſt, ut Galenus ait: hic negat fabas cum animalia gignunt non putreſcere. Putat putredinem unius modi eſſe, an ergo ex propagatione genitos uermes illos putat? In quo differt hæc generatio A uermium auellaneorums niſi quòd humidior eſt auellanæ quam fibaru ſubſtã tia. Quod in ſecunda ſectione ait, ex ſingulis animali bus certa generari, non ita accipiendum eſt, ut rurſus ex ſie genitis alia generentur: ſed de primis ac propa gatione genitis intelligendum eſt.
191 Experimenta quæ adducit contra apum generationem, non uidet miſer eſſe contra ſe, apud Ariſtotelem enim uermes inſectorum ouis ſunt im⸗- perfectiores. in altero obiẽre parentes neceſſaridò bre ui, quamuis de patre referat. lta uir hie ſpecie ad do- ctrinam, re ad eam deſtruendam natus eſt ſolum.
192 Intelligitur de origine multitudineq́;: omen de locis inſuetis. Addit præterea quid nomine meo.
193 Sepia rurſus conturbat non ex putredine, quæ connumerat generantur, ſed propagatione qua- dam, quæ ſimpliciter omnes dolores leuant, quoniam acopa ſunt non contraria cauſc: ſed ji id contingat, duplici emolumento erunt.
194 In ſexta diuiſione, docui nos debere imitari naturam, quæ minimis maximorum miracula oſten- dit. Sed hic nodos in ſcirpo quærit, omnia confundẽs.
199 Conatur infringere cauſam magnitudinis caudæ ueruecum, quod ſues ſint humidiores: fateor,
ſed humido magis concocto, quia in his calor eſt ma⸗ ior:ideo uerueces humidiores nõ ſimpliciter, ſed com paratione ad proprium calorem.. K
200 Nugatur more ſolito, in feruidißima æſta-
te iußi in Scotia ut conquirerent quoſdam ſerpentes, ad medicinam attulerunt, ita obrigebant ut apud nos media hyeme: non ſolum ob cœli qualitatẽ, quæ quaſi temperata erat, ſed ob naturam cœlo ingenitam, non ſolum ipſis, ſed ab initio primis ſerpentibus. Quæ 4 Suecijs accepit, i ratione ſunt aliena: quomodo enim exanguia in frigidis locis efferari poterunts at forma ſimile nihil prohibet.
20 Lupum piſcem marinum ſcio. Lupum flu- uiatilem moribus lucium quis poterit appellare?
Cæterum dico nihil quod moueatur in aquis, putreſce re quod exedat aqua. ita miſer hic ubiq fillitur ſuis captiunculis. Poſſem adducere multa, ſed quorſum?
202 Culpat nomen alopecæ. Vide hominis inſci
tiam intolerabilem, alopeca non in accuſatiuo, ſed no
minatiuo poſita eſt, ab næætule, quod eſt catulus uul- pis, deriuatur. nã/ in a ſepe ad Latinos tranſit. Quaſi catulum uulpis hunc canem nõ compoſito nomine ap pellarem. licuiſſet uulpinum dicere, ſed Græci quod
ACrTIO I1. LIBRORVM GARDANI
ſciam non habent: at calumniator omnia ſibi licere putat, fingit, inuenit quæ non ſunt: quæ ſunt, præte- rit. Nonne Virgilius illo ſapientior hyciſcam uocauit, A u nomime diminutiuo, non à compoſito ex ca- ne& lupo, quamuis à cane lyciſca oriatur? ita uides uiri temeritatem,& ſtultam de ſe perſuaſionem. Sic & in quinta ſectione reprehendit, quod maxime pro bari debuerat. Neque enim dæmonum auxilio id fa⸗ ctum ar bitror. ſed quiduis potius quam diuino mira- culo, qui tam crudeli ſcænæ ſauerit. Ita non uidet uir aduerſus omnia bona natus, me eos deterrere, quibus non ſolum ſufficit immania perpetrare: ſed etiam im- manibus facinoribus Dei uoluntatem prætexere. cui pio uoto ſi quicquam cordis fuiſſet, totis uiribus e- tiamſi falſum fuiſſet ſuffragari debuerat, nunc etiam fententiæ aduerſatur.
203 Irridet ſolita ſua urbanitate, quod dixerim mores hominum animalium patriorum naturis per- ſæpe declarari. ibi Ligurũ totam nationẽ uah quàm acriter proſcindit? Hoc non intellexit id contingere ſolum, cum uitia in immenſum efferuntur. Sic etiam & prodigia& diuinæ ultiones.
204 Ille qui expanſis pro erectis manibus, ut in editione manifeſtu eſt, animaduertit, cùm etiam poſſet in eadẽ ſecida editione, legere dẽtes illos præ- longos è ſuperiore madibula oriri:& cur etiã id ne- ceſſariũ fuerit, maluit tamẽ uir hic ut ſtultitiã ſuã pla nè proderet,& fidem omnem à ſuis libris eximeret, hæc in prima ſectione ſcribere. Morum maximus er- ror, qui dentes illos è ſuperiore naſei mandibula, atq́; deorſum ſpectare prodiderunt. Nam præter ſenſus fi dem, quæ id falſum eſſe docet, eſt ſubtilitas in duabus rationibus, priorem ſumimus ab uſu. Tum reliqua ple næ ſtultitiæ ſuæ argumenta ac leuitatis:ſi enim uidit, cur ita ſeripſit: ſi non uidit, cur de ſenſu mentionem
cit? ſatis eſt quod acutè in margine adiecit. Vides er go cui nam ex rebus ſuis, etiam ſi uidiſſe ſe firmet, tutò poßis adhibere fidem? Hæc eſt peripateticorum inconſulta temeritas& audacia icredibilis, non A- riſtotelis aut Theophraſti, ſed eorum qui aliorum no minibus egregijs iniuſtißimè ſibi ſapientiæ famã uin- dicant. Defende modò hominem 4 ſtultitia, à leuita- te, temeritate, à mendacio manifrſto, ſi potes quiſ- quis es,& crimine ab uno diſce omnes. Inde me ar- guit, quòd Plinij ſtultitiam non reprehenderim, ſimi- lis Bergomenſi cuidam, qui Andreæ Griti Venetia- rum ducis, ut uocant, inſigni maieſtate uiri, improba bat effigiem, quod hernia gulæ ilii deeſſet, quæ ſuis inqquilinis eſſet fimiliaris. non ego horas im refellen- do alienas ſiultitias cõſumere uolo. nec in concordan dis imperitorum uerbis temerè effutitis: ſed ſi quid ad rem ſpectat pertinet ue, hoc mei muneris eſſe puto. In ſecunda ſectione, non ſollum inutiliter, ſed mepte nugatur humana temperatura optima eſt, ſed& cõ⸗- poſitio neceſſaria eſt. qu in elephanto, quod ad ui-
tam attinet, melior eſt.. 207

aænfrpät
Fer ſas eft Su 1
DE SVBTILIT AT EB. 593
207 Inde in hac& ſequẽtibus pluribus, ut etiam antea de plantis uagatur, certa, incerta, nullo ordine, nulla ratione, nullo nexu miſcẽs, eſtq́ facilẽè uidere ip- ſum hac in parte ſibi uideri regnare, ac ut Itali uocat, gongolare. Eſt autem ita gaudio ac lætitia oppleri, ut gurgulio non uideatur poſſe continere,& maius aliquid quam geſtire. ideo maximè torquetur, quod Plinium damnem, cum eiuſdem argumenti libros con ſcripſerit:(ſcilicet multæ tractationis, paucæ ſcientiæ: in multa diuiſos, nullibi diſtinctos: plurima docentes, nihil declarantes: de omnium nominibus, de nullius ſcientia rei, hiſtoriam generalem, à qua tamen fides omnis& certus autor abſit. Hæc illum delectant, hoc genus ſcribendi applaudit. Sed neſcio quomodo tot tantaq́; huc tranſtulerit, quæ ſi ſuſtulit a libris hiſto- ridrum rerum naturalium, certè magnum ibi uacuum relicturus eſteſi repetit, quid abſurdius? Sed hæc ad ip ſum ſpectat, cuius iudicio(adeò ſibi placet) nibil non
rectè ſe ſcribere poſſe putat, quod animo decreuerit. Cæterum cm ſibi tantum placeat, id Ptolemæi ſcire
debuit: Qui ſibi placet, Dei ira dinus eſt. Hæc ille tantus uir, cuius ingenio adedò illuſtri uix alium què-
quam comparare audeam, non hæc dixiſſet, ſi ſibi ip-
ſe placuiſſet. Nos, tantum abeſt ut nobis placeamus, pro his quæ ſcripſimus, ut etiam iraſcamur, noſtraq́
Pplus damnemus quam laudemus: non equidem ob ea
quæ ille inaniter obijcit, ſed quoniam quodcunq; ſci- mus, non noſtrum eſt opus, ſed Dei. Noſtra ſunt fur- ta, cædes, doli, ueneficia, rapinæ,& ſi quis error irre pſerit. Quin etiam Virgilius nonne moriens iußit o-
pus illud eximium, quod uniuerſa poſteritas adeò ad-
miratur, flammis tradi? adeò diſplicuit illi quod alijs tam gratum fuit. Ita Deus illi ut mihi uelim mentem det, quamuis abundare illa ſe exiſtimet opto.
208 Sufficit uidiſſe leones circumagentes col-
lum, ut intelligamus non eſſe uni os: ſed tamen lau-
do eam diligentiam, modò quiſquam quic quam illi in
poſterum credere uelit.
211 Irridet rurſus, quia non intelligit bumidum ſtercus in animalibus, ac copioſum impedire, ne ani- mal bene oleat. Nam ſi ſtercus eſt humidum& mul- tum, totum animal tale eſſe neceſſe eſt, quomodo er- go bene olebit? Ppropterea in Zibetho ſolum pars be- ne olet, imo illius excrementum in Moſcho, quoniam totum neceſſe eſt ſtercus habere paucum ey ſiccum, ideo multum inter ſe differunt modi hi odoratorum animalium. Sed hic uir nihil nouit aliud ficere quam confundere. In ſecunda ſectione, uult eſſe ſudoris ſtrigmentum, cum e folliculo detrahatur. Diximus a- lias totam hiſtoriam. Sed quem lapidem non mouet: ex tamen quam abſurde uir hic oſtendit cicures fieri etiam mures pro monſtro ſed difficillime, ut uix nun- quam tutò tractare poßis: omnia carniuora cicura- re licet ob cauſas generaliter dictas. Ad nos ex Hiſpa
nia aduectos conſtat: non negaui aliunde non aduehi,
uelut& nunc oua bombyeum, quæ tamen originem
primam a calidiore cœlo quàm ſit Hiſpanicum ſum- pſerunt, ita de hoc ueriſimile eſt ob rei excellentiam. Inde morum ſuorum in tertia ſectione non oblitus, ui rus ſuum euomit.
216 Hic malignitatem ſuam ita prodit, ut hæſi-
tans relegerim primam editionem, ne förtè in illa deceptus eſſem. Sed neque ibi erratum. Propoſitio-
nem uniuerſalem doceo, demonſtro, indicoq́; qua- liter intelligi debeat: hic peruertit ſenſum, omittit demonſtrationem& declarationem, inde accuſat, tam fœde ac turpiter ut eius uice confundar& eru-
beſcam. Quid iam amplius apud hunc ſycophantam
tutum eſſe poteſt? Quid deterius? addidit etiam cau ſam, quæ me ad errorem adegerit aſino dignam. Cer te impudentiorem hominem illo nunquam uidiſſe teſtor.
218 Tota illa hiſtoria de ſturione, in tertio ex- emplari emendata erat, quod ea ad libros de Rerum uarietate translata eſſet, quos conſtat(ut dixi) ante ſuas exercitationes eſſe impreſſos, ne quid me ab illo
ſurripuiſſe poßit gloriari.
219 Debuerat conſulere ſequentem editio⸗ nem liuidus hic, inueniſſet(tametſi etiam ſine il- lis uerbis aperté intelligeretur me, de motu pro- greſſus loqui) hæc uerba: De motu progrediendi loquor, unde illæ tot declamationes hoc uno uerbo
ſublatæ ſunt. b
220 Dicit nullas eſſe cauſas numeri uel formæ ſtriarum. Primum(ut dixi) ſuperius, aut quædam cer tum habent numerum abſq́; operatione. Deinde hic è tribus unum recipiat oportet, aut ut naturam inarti ficioſam faciat aduerſus Galenum, Ariſtotelem, om- nes ſapientes& experimentum: aut ut meliores red- dat rationes,& nos illi libenter ſubſcribimus: aut
quas nos adducimus, optimas eſſe patiatur? quod cum
liuore ductus nolit facere, eò refugit, manifeſté dices, naturam fortuito conſtituiſſe quæcunq; non ſunt ope rationis gratia. At hunc uirum oportet in libris de Ea to exerceri à nobis editis, ne more ſuo omnia transſe ram ubiq;,& ex materia unius libri decem facid gar- riens inutiliter. Ibi inueniet etiam undas maris apud Deum numeratas ac mẽſuratas. Sed non eo modo uul gari, quem ille ſolium forſan ut pleriq; nouit.
2²2¹1 RKeprebendit qudd dixerim monſtra plura eſſe in mari. dicuntur& monſtra ob raritatem, quia
aliquid monſtrent, licet naturæ non noua:& etiam
uera monſtra ibi ſunt, ob generationis& uitæ tuendæ
fäcilitatem, uelut in aluo materno. 22³3 Admouet catulos mammis raro exemplo:
nam mammas habet, quod pluribus piſcibus commu-
ne eſt, 4deò ut neſciem quid magis in hoc homine de-
mirer. Obĩjcit in tertia ſectione, quod uituli marini
tanquam rei nouæ, atque Indici maris mentionem fe-
cerim: fateor, non ego obiter incomperta pro com-
pertis, ut ipſe facit, in medium attuli. Satis enim con-
ſtat uel ipſo amico ſuo Rondelletio teſte, longè alium Eee 2

eſſe oceanicum uitulum a mediterraneo, cur ergo ſuo
more debui confundere? ſatis eſt quòd in tertia edi-
tione, tria illius genera inter ſe diſtinxi. De uolanti-
bus tutius eſt teſtimonium meum, ubi ratione ſtandum ſit, quam ſuum. Ita auſim dicere, quod uideam illum in his quæ experimento comprobari poſſunt, ſemper decipi in eis. In quinta ſectione malui, poſtquam del- phinum Ariſtotelis uidere non licet noſtris tempori- bus, cum alijs conſentire, atq; ita iam locum emenda- ueramus:non ut certi de exrore Ariſtotelis& Plinij, quos uix ueriſimile eſt non nidiſſe unquam tam cele- bre animal, præſertim Ariſtotelem, quem 8ooaurea talenta impenqdiſſe, in hiſtoriæ condendæ de animali- bus miniſtros atque obſeruatores accepimus: ſed ne quod in alijs damnamus, pertinaciam ſcilicet aduer- ſus rationem experimenta, ſenſuum fidem ipſi nos ſe
queremur. Sed tamen hic uir ſuum damnat Ariſtote-
lem ac Plinium, credo non niſi fretus alterius gram- matici autoritate, quem non improbo, ſi modò uera muenit, quanquam antea à Bellonio de hoc eſſem ad- monitus. Sed ille clamat furtum fuiſſe, litigent modõ inter ſe, ſatis eſt ob tam leuem autoritatem illum xeli quiſſe ſuum Ariſtotelem, quem aded mordicus tueba- tur aduerſus etiam ueritatem ipſam, atq; ſimul ſuum plinium grammaticus grammaticum in tanta uenera tione. Dixi leuem autoritatẽ Rondelletij, non in illius imniuriam: quaſi ille homo leuis ſit, ſed quod in hoc non demonſtret, cum non cõſtet quis ſit iſte delphin. ſorſan alium piſcem pro delphine antiqui habuerũt,
qui nac ciſit rarißimus, eſt ignotus: Quæ me moueat
coniectura tam ualida, dixi. Cæteruùm quòd dicat, me confundere pleraq;, fitear: nam omnia(ut ipſe dicit) nimis eſt uel ipſo teſte, qui negat propoſitiones uni- uerſales eſſe fermè unquam ueras, ſed& ipſe fateatur, quod uerius eſt, ſe pleraq; euertere.
224 lbi etiam ruditatem ſuam declarat, tran- ſiens à generaliore affectu in auibus, quoniam omnes fermè manſueſcunt, ad id quod eſt magis manſueſce- re. An putabat me neſcire, quod omnibus notum eſt, nibil manſuetius eſſe cane, equo, elephante, quæ ſunt quadrupedia. Lepus non manſueſcit, uidi tamen ali- quos rarò& parum, an non nouit negationem om- nem in mortalibus ſic debere accipi.
228 Non dixi, ſolum ob cibitm litora, ob ſecuri- tatem gurgites à piſcibus coli: ſed ob id nihilominus non adeõò noſtra tuemur, quin potior ſit amor uerita- tis. Si omnia ſic tractaſſet, poterat laude dignus uide- ri, qui non niſi uituperationem adeptus eſt. Sunt ete- nim aliæ etiam cauſæ horum, ſed quæ dixi maniſeſtio res, quas nec ipſe reprobat.
228 Nimirum ſi non& quæ pueri ſui faciunt, E ancillæ, in hos retulerit libros.
230 Ad tertiam editionem totum emendaueram nec ut ipſe monet: qui res auditas pro uiſis ſcribit, no bis contingit:ſed ob celeritatem ſcribendi,& occupa tiones. Epaſſeris pro auiã dixi, quod paſſeris nuper
394. àCrIO 1. LIBRORVM CARDANI
mentionem feciſſem. Quid enim paſſeri cum ſtruthio camelo commune, niſt in nomine?
2312 Cygni paru uolant, maxima ex parte quie- ſcunt in lacubus. omnes aliæ aues naturaliter ut potẽ- tiorem& rapacem timent:non tamen omnibus inſe- ſta eſt, neq; ſemper omnes poteſt ſuperare: ardea ro- ſtro quãdoq;, cygnus robore illi ficeſſunt negocium, auiculas ſpernit: cornices neſcio qua ui naturæ, ut a- lias teſtatus ſum, ex uiſu in conſortium admittit. ged quid lubet cum nugatoribus nugari? Eiuſmodi enim apud illum ſunt infenita.
232 Errorem impreſſoris auibus pro talibtts a- ſeribit mihi. De cygno ſuauiorẽ proculdubio& ma- gis ſonoram anſere edit uocem:neq; negatio tam faci lè proferri debet, præſertim tot teſtibus cumm teſtis u- nus affirmationis centum negantibus etiam(apud lu- riſcõſultos)ni negatio ipſa loco& tempore coarcte- tur, perferri debeat. b
233 Temeritatis ſuæ ubiq; notas prodit. Vide quo argumento diuinauit me mergum nõ agnoſcere. Hoc ſanẽ nihil refert, ſed ut cognoſcas hominis mores.
235 Neq; hic ſenſum capit: Diuerſæ regiones di- uerſas alunt minimas aues ut maximas: nec omnis re gio omnem admittit magnitudinem aut paruitatem.
236 Exiſtimat inſtitutum meu fuiſſe in his libris ſingula admiranda recenſere, ſed fallitur. Hoc tamen
quod de pſittaco refert, id unũ tantu eſt in opere tam magno, quod dignum iudicarim, ut poſſet libro no- ſtro adijci in hac ultima emendatione: tametſi& ĩn hoe fallatuy, dicens hoc illi eſſe commune cum croco- dilo, quaſi ſolum ſuperius roſtrum ut ille moueat: ſed
decipitur frequentius enim ac magis inferius.
242 In 2 ſeckione, reddit aliam cauſam ingluuiei in auibus, ſed non adeò euidentem: quæ tamen poteſt tolerari. multis commodis(hoc enim ſapientiæ fuit ar tiſicis uno auxilio natura ſæpe ſatisfacit. Nos nõ om- nes cauſas, ſed principaliores adduximus.
243 Diſcrimen eſt, quæ nam aues natura mitio res ſint, ey quæ uſu, quod etiam in quadrupedibus ue rum eſt. Carniuoræ natura ſunt magis feræ, uſu tamẽ magis manſueſcunt, quia neq́; natura, neq; exemplo terrentur. contrà eſt de alijs, nam natura manſuetæ ſunt, nõ adeò tamẽ mãſueſcunt, quia timidiores, tum natura, tum exemplo, cium affines ſuas occidi uideant.
244 Queritur quòd nõ in talpæ quæſtione uer ſatus ſim. Hoc enim uolebat, ut in eiuſmodi tricis in-
uolueret, utq́; haberet quomodocunq; res cederet, in
quo ſuo more nugaretur arguereiq́;: tum maxime, quoòd lucem quærere cogeremur in tenebris, id eſt, ſuis quibuſdam peripateticis ſuppoſitis: quibus ad- mißis perpetua contentio manet, cimm non ueris fun- damentis innitantur. Indicio eſt, tot apud illos nunc magis quam antea indefinitæ quæſtiones. Inde etiam
magis fallitur, cum exiſtimat nos uoluiſſe omnium ſe
cierum,& quæ eis contingunt, cauſas reddere. hoc e- nim primim eſt difftcilius quim in generibus, ſicuk etiam

TFarlNNereneenn
171
DE SVBTILITATE. b 591
etiam in ſingulis rebus, quam ſpeciebus. Deinde quo-
niam infinitæ ſunt propemodũ ſpecies, oportet etiam ſcire operationes proprias uniuſcuiuſq; earum, ut dif ficultatem in una hominis compoſitione uidere liceat apud Galenum, decem& ſeptem libris in eius decla- ratione compoſitis. Propter hæc hiſtoriam elephan- ti pro exemplo omnium ſatis diffuſe explicauimus, ut ſi operatio animalis cuiuſq; tibi nota fuerit, poßit ea- dem ratione illa diligentius conſiderata cauſa inueni ri: ſed non ſit operatio nota, neceſſe eſt in cauſa mem brorum animalis conſtituenda fruſtra niti. Ridicula
uerõ eſt affectatio nominis ſubtilitatis, atq; inepta om
nino enarratio, quam orditur dum ſine profunda diſ- quiſitione, ſine operationum propriarum cognitio- ne conatur quædam, quibus ipſemet ſubtilitatis no- men tribuit, docere: quæ adeò inepta ſunt, ut facilè
quiſq; intelligat, ne corticem quidẽ orationis noſtræ
penetraſſe. Atq; huiuſmodi paucula exẽpla ſuperius tradidimus. Porrò&x illo grauiter fallitur, quod putat totum libri contexti unifrmẽ eſſe debere,& in quo reluceat ſubtilitas. In quo primuùm decipitur turpiter,
cum uerè ſubtile dicit eſſe poſſe, quod non difficili-
mum:at ille admiratur quæ intelligit. Præterea quod non animaduertit, uelut in corporibus carnem& pin guedinem inter oſſa à natura collocari, ita in his n- ſtris libris quædam uelut ſolida membra ſubtilitate ui uida conſtant: quædam quaſi pabulum aliori&æ im- perfecta demulcere poſſunt lectores, cùm tamen pro- fundius quæſita prioribus etiã ſint ſubtiliora e dif- ficiliora:quædam quaſi media inter utraque. At ipſe neq; in noſtris operibus, nec Ptolemæi, nec Ariſtote- lis, quem maximè profitetur, exercitatus eſt. Itaq; ni-
hil miri, ſi aded deſipit, ut etiã membra in animalib.
obiter facta affermet,& iam nihil deſit ad Epicura, qui uniuerſam ſuſtulit in rebus Dei& naturæ pro- uidentid. Ex his homo bellus ad inquiſitionẽ uſus cau dæ uulpis deuenit, ut ſuis frigidis iocis non ià ne accu ſet, ſed naturã ipſam irrideat. Dixi uerò oportere eis ſcire operationes animali proprias, qui uſum mem-
brorum ſcire uelit. Quæ ratio etiam militat in lacer-
ta. Hoc ergo ſolum nunc dicimus, quoniam talpæ nul
la erat ex cauda futura utilitas,& impedimentum at-
tuliſſet, ideo longam caudam natura non dedit. Sed
nec hoc intelligit: impedimentũ eſt notu, at non præ-
bere utilitatem ideo ſcimus, quia caret: at ipſe putat, ita ratiocinari debere, quia nulli eſt uſui, ideo caret. Qui ego hoc uel ipſe ſcire poteramus, niſi omnino to tam uitam talpæ exploratam haberemus:
245 Accuſat nos de Gammari& Cancri ſigni- ficato: noͤnne uidet in ſecunda editione emendatum primæ impreßionis erroremè at nõ uidi: quid ad mes ſui erat muneris: cur tam diu expectauit poſt ſecun- dam editionem noſtram ſuam emittere calumniam, ſi ſecunda editio nulli uſui fuit, aut futura erat? Deinde negat experimentum quòd in gammaris: ubi uete- rem teſtam exuerunt, ferne omnibus lapides illi inue
X
niantur in maximi. Vnde patet, cum diſputet contra experimẽtu, omnino ſophiſticas eſſe ſuas rationes:ut ueriſimile ſit omnes etid alids tales eſſe. Inde progre- ditur, diſputàs de nomine urſæ Ariſtotelis, in quo cer tamine, ſcilicet de nominibus,& ipſum Rondelletium aliosq́; multos uideo periclitari, ductos exemplo eo- rum qui Dioſcoridem interpretantur, ſed perperam: nam non licet, ubi certamen hoc uel notitia nulli uſui futura eſt. Quod ſi aliquas proprietates Ariſtoteles adijciat, illas quærat in eis,& ex his de nomine diju- dicet, nec pariatis diſceptationes infinitas nullum ob commodum: dt in medicina neceſſaria ſunt, quoniam uſus requirit. Bt aliter hoc ſcire non poſſumus, quid ſit quod quæriturs Similes hi ſunt qui quærunt in ma-
thematicis quid uoluerit Euclides? nam non ut philo- ſophia res authoritate indiget: ſed ſeu dixerit, ſeu nõ
dixerit Euclides, tantum habemus quantum ex decla ratione concluderelicet. Hinc factum eſt, ut hic uir ob rem nullius(ut dixi) momenti prodens mores ſuos, ſuum quem appellarat amicißimum Rõdelletium ac cuſet, non hæc ab illo meritum. vtut ſit, qualis eſſet docuit, nam uel in pluribus errauit Rondelletius uel paucis: Si pluribus, damuatur iudicio illius,& qui ni hil aliud egit tota uita, qudm nomina piſcium conge⸗ rere, qui nihil aliud quam piſces olet ab amicißimo
tanquã imperitus damnatur, ut iam ei nihil reliquum
ſit. di tatum in his paucis, in quibus hic illum accuſat, at non præſtabat ſi uel ſolum illi etiam nomine notus eſſet, eum admonere priuatim, ut ſe corrigeret:
246 Quis uidet me hic exulttem: ſed non pote
ram dißimulare, cum Galenus ſine cerebro, Ariſtote- les ſine corde neget motum partibus ineſſe. Cæterum
quod dicat, perire diuiſionem datam, non animaduer tit in entomis ſenſum etiam nõ ſolum motum ſeruari. In tertia ſectione reprehendit, quod portentoſa ani- malia dixerim? nönne portètoſum eſt in lapidibus& ſub terra naſcis forma etiam gammarorum e& inceſ= ſus cancrorũ peculiaris. Sed quid ipſe muſcerdæ me- minit tãquam ſtercoris muſcæ, cum ſit muris ſtercuse uellicat quod muſcas dixerim alicubi nõ ingredi: cer- tum eſt ita eſſẽ. Cauſæ quas adduximus ſatis probabi- les: cõmendaretur ſi ueras attuliſſet, non negare quod conſtat, uel ſui Plinij teſtimonio. Quòd ſi quis omnes cauſas à me enarratas hĩc ei quam de turri adiecimus ſociauerit, intelliget quod fertur de domo illa Vene- tijs, non fuiſſe fabulam.
248 Eſt homini ſimul humidißimum en frigi⸗ dißimum cerebrum tum multitudine, tum quo magis fieri potuit:nõ in comparatione, ut credit ad reliqua animalia:ita dupliciter fallitur. nam comparatiue& de qualitate intelligit. De mollicie etiã aberrat, quia
loquimur de ea quæ eſt cũ ſoliditate, et ita mollior bo
mo limacibus& marinis pulmonibus: illa enim ſunt potius laxa quam mollia. De calidißimo quoq;& hu
midißimo& tenuißima ſubſtantia, ſciat id uerum eſ⸗
ſe, quoniam cùm maximè commiſta ſint elementa, at- Eee;

tenuata ſubſtatia eſt, uſq; quo fieri poßit, atq; ideo ex ea ſpiritus confertim generantur. Ita cor hominis eſt calidißimum e ſiccißimum, quia plus habet elementi
terrei exactè concocti, hoc idem tamen propter com-
miſtionem&r qualitates obtuſas proximum eſt tem⸗ peramento. Quid pluras eſt ac ſi uellem fractam no⸗ lam totam denuò conficere, imbutum falſis principijs perſuaſione de ſemetipſo ampla, in atrium ueritatis deducere.
25o Poſtquam rationibus nec experimentis uin cere non poteſt, ad pietatis patrocini ſe refert, quoòd plures opifices quaſi plures deos poſuerim: At non ui det principem aliquem multa habentẽ ſigillat Bt qua lis inſpiratur animus ſingulis? Et num differunt ſeu corpora ſeu animas dixeris, ſed hæc ad æternitatis ar cana remiſimus. In quinta ſectione, muſca eſt propter ornatum, eadem eſt ad perfectionem: perfectio enim ornatus, ut in ædibus. Dixi ſuperius, non omnes cau- ſas propoſitum mihi eſſe ut explicarem, ſed præci- puas, aut ſi ex his tanquam annexæ aliæ pendeant. inde nugatur clamoſus hic grammaticus.
251 De cognitione ſingulorum aberratut dici ſolet) toto cœlo. optimè enim& longe exquiſitius à ſuperis cognoſcuntur qsum ab hominibus, ſed non eo dem modo, neq; ſub eiſdem rationibus omnibus, ſed plerunq; aut ſemper alijs ijsq́; melioribus, ideo nuga- tur ut ſolet..
252 Simia e elephas non ſunt ſagaciora cane uel uulpe, ſunt tamen prudentiora, nam& inter ho- mines prudẽtiores ſunt multi, rudi Minerua. de nomi ne ſagacis ſi non placet, accipiamus aſtutum uafrum. Quanquam& Cicero e Feſtus, ey alij in eodẽ quo nos ſenſu accipiant. Ita hic nouus Priſcianus, docet nos deſip ere. impudens uenia.
2353 Hominis corpus denſißimum eſſe non pu- tat, quia piloſum& ſudet: num aues& quadrupedia plumis& pilis frequentioribus obſita ſunt? denſitas eſt in ſubſtantia, non inter ſubſtantiæ partes. Stultum eſt puerilibus illius obiectionibus reſpondere, ſed ta- men ob ineptos uolumus. Puram terram, quæ igne re purgatur, uocamus: nam putreſcit, dum oſſa manent, uidetur plus continere illius elementi. Quis non ui- det in dignas has obiectiones uel idiotas uiro, nedum philoſopho? Solum id iure dubitatum, quod tamen ex perimento uerum eſſe conſtat, quo nam pacto tanto cum pondere homo conſiſtat, tam parum terræ conti neat? Videretur enim ut ipſe recté du bitat, totus a- queus eſſe? ob id ergo dicimus hominem multò plus terræ elaboratæ continere, quæ dum putreſcit aut u- ritur, corpus exhalat: ideo hæc pura terra non eſt, ſed media inter ignem& terram:ergo non grauis: falle- ris. in pyrio enim puluere eſt grauitas,& tamen uis ignea ſuperior eſt. Si hoc modo dubitaſſet, certè lau- de dignus eſſet. At non pudet quæcunque in buccam eniunt mandare ſcriptis,& tot ineptijs chartas inplere?
592 ACTIO I. LIBRORVM CARDANI
254 Hic tanta molitur ſuper uerbo Cognoſce- rentur, cum non ſolum ſecunda. ſed prima editio Nu- rinbergenſis habeat Cognoſceret, quod ipſemet pro bat, ut ſtuporem hominis admirari cogar. Inter co- gnoſceret& cognoſcerentur præter notam, neceſſa ria etiam erat interpoſitio literæ x, ut uix crede- re poßim, in Lugdunenſi, aut Lutetiana erratum. Oed ſit ita modo? cui imputàdus eſt error: e cur non ſen ſus ipſe rei eum admonuit? Adducit animalia quæ fal- lant: ſolus homo fallit, illa decipiunt& naturæ impul ſu, non meditatione. Dicit deinde fallere, non eſſe fi⸗ nem hominisreſt, ſed non perfecti. quædam enim ſunt propter finem, quædam ſunt neceſſaria,& quædam conſequentia: hoc eſt, conſequeus& neceſſarium, non tamen in finis ratione continetur, ſicut finis ciui- tatis eſt unio. Ex hoc tamen neceſſariò conſe quuntur lites& diſcordiæ. V
256 Vera ſatetur ipſe. nihil enim inuenire no- uit, ſe aliena congerere: nos plura inuenimus quam acceperimus. Quod ſi omnes aliena corraderent, un- de iam incrementum artibus:ita hic, ut Cicero ait, ua luit ſibi detrahere titulum immeritum, ne meritum a- lijs reddere cogeretur. Inde ſubijcit tot Sræca uerba, ut paßim: quæ quorſum, cum conuerſa habeantur.ſi enim non errarunt interpretes, ad quid puerilis hæc oſtentatiosſi errarunt, ubi admones? Licet tribus in caſibus Græca miſcere libris, uel cum Latina non ha bentur, id tam rarò facit, ut uix duobus aut tribus lo⸗ cis e pluſqudm bis millibus Græcis autoritatibus cita tis, ut exiſtimare quiſq; poßit eũ nec illius linguæ pe- ritiam ullam habere: nam quis neſciat uel ſimplici o- pera anagnoſtæ, quæ Latinæ leguntur tranſcribere, ex codice Græco ei reſpondente? Vel ubi lis eſt in le⸗ ctione uel dictione uei ſenſu, quomodo nos in cõtradi centibus id facere ſæpius coacli ſumus qudm uolui- mus. hic nulla apparet lis. Vel cum res adeò grauis eſt, ut uereamur, ne quis interpretatione maiorẽ em- phaſim addiderit, qua ratione in libello de Animi im mortalitate, etiam id facere neceſſarium fuit. Cæte-
rum in alijs ſi quis faciat, inepta ac puerili ambitione id feciſſe haud dubium eſt. Attamen dices, Fucſius R⸗ eit in ſuis Paradoxis,& tu in libris de Sapiẽtia: Sed utriuſq; inuentum eſt,& tamen uterq; reprehenſio- ne dignus eſt. Ego etià reprehenſus,& merito ſi con tingat denud edere, intelligent homines quod in ple- riſq; alijs in quibus occaſio talis contigit, malle me iu ſie cedere, quam iniuſte reniti. Vterq́; etiam noſtrum ab hac inepta oſtentatione abſtinuit. at noſtra ſe- pia dum alij in ſenio ſapere incipiunt, ipſa deſipere
occipit. 159 Hic ſuo more nugatur nibil ad propoſiti, ſed quæcunq; legit uel audiuit, etiam ab aniculis om- nia contulit in has exercitationes. Si Hebræa compo ſita& perfecta eſt, quid plus habetè num negat præ- ter diuerſa nominum ſignificata, diuerſos pronun- cian di modos eſſe, atq lales. ut unius uerba ab alio pronunciari

¹eldmasmm wian
ſe um acrmneman miunk,
anwnanautaas
t cauct&yttr a'r heuir
umdut ii ſere ſep
4 7 4„
nartuuart, fimil une b
8*
DE SVBTILITATE. b 59;
pronunciari nequeant. quæ de connexione adqucit, non ſunt uera, aut non primæ cauſæ: ſed uſus primum inde linguæ lenitas. Latina enim ut plurimum in fine accentum grauem habet, rotundatq́; extremu dictio- nis. Quæ autem de maternæ Italicæ compoſitione di cit, neſcio an ſomniauerit.
260 Ridicula eſt exprobratio ambitionis, qui
ipſe non aliud agat quam gloriari hic de antiquitate, ſaltem teſtes ut crederemus appoſuiſſet. Ridiculoſius quoòd hiſtoriam de Cairo(etiam eruditis adijcit) ſubti lem eſſe dicat. Quaſi ego hiſtoriam urbium, non cau-
ſam magnitudinis earum, inter exempla ſubtilitatis
adduxerim. G 1 261 Probhibentur hi à legibus Chriſtiana&
Maumethi, ut olim à ciuilibus Romani& Carthagi-
nienſes. ita uix unquam aliquid ad propoſitum. Con- ſtat, Gallos tuendæ libertatis cauſa id quandoque
egiſſe.
262 Sequutus ſum authores, ſecutus ſum mo-
rem tabellionum, qui nomen etiam uſitatum ap-
ponunt.
263 Declamat quod dixerim hominem ab ho- mine plus differre, qudm a lupo capram? Quid hoc eſt? uel de ſpecie, uel de moribus, uel de corpore intel ligi poteſt?nõ de ſpecie, cùm iam ſciamus lupu& ca
pram ſpecie differre, nõ hominè ab homine: intellig?
dum eſt ergo uel de corpore uel morib. atq; in utroq́; uerißimũ eſt. Sed pulchri erat cauſam huius inueni- re, quam alids tradidiſſe memoriæ habemus. Inde in- ter philoſophos theologus fit repentẽ:& ex acade- mia in ſacrarium ſe confert, in quo ne uel momento perſiſtere poteſt. Raram hunc uirum Mercurij conſti tutionem habere neceſſe eſt. Inde ſublata tandẽ, quod ſæpe in animo habuit, omni rerum naturali ratione: ut qui flagitioſe uiuunt, cim mors aduentat, omni ſpe ſalutis ad id deuenit, quo non inclyti theologi, ſed in- ſana uerba, ut omnia dicat ſola Dei uoluntate fieri. Quid ergo ædificat, ut domum habeat, ſtudet ut ſciat, ſerit ut plantæ oriantur, uxorem duxit ut filios habe ret?at omnibus his nõnne ſufficiebat Dei uoluntas? ⁰ meræ inſaniæ caput,& nugarum autor. quis tandem uel mediocriter eruditus illum ferat? Sed uideat quò contradicendi ſtudium tranſtulerit? Quod ad Darie- nis narrationem attinet nouimus, alibiq; in libris de Rerum uarietate docuimus, uocanturq́; Patagones: at Cæſarianus ille gigas ex his eſſe non poterat, quem
Italid anno i5z uidit, cum nondum regio illa inno-
tuiſſet Cæſaiä.
264 Nönne uidet iam de cauſa ipſa conſtares er eam conatur infringere. Quæ enim cauſa facit ut
pars una ſqualeat, altera uiuat& luxuriet, eadẽ tum
ſoli diſcrimen fæcundum aut ſterilẽ faciunt, ut habi- tus incolarum etiam ipſi diuerſi ſint.
268 Species non miſcentur, uel eſt principium,
cuius oppoſitum tamen eſpeuidentius in cane, alope- ca, mula: uel debet demoſtrari. Ita ſunt axiomata con
tentioſorum. Quia tamen nihil ad nos quid referte 269 Quærit merito de auiculis, quæ cuim bre- ... 1. uis uitæ ſint, maximè paſſeribus non tamen corpora
earum inueniuntur? Reſpondeo, moriuntur omnes
hyeme:ey inueniuntur aliquæ præueniunt tamen a- nimalia famelica noſtram incuriam. par eſt etiam in nidis perire: at paſſerum nidi in foraminibus muro- rum inacceſsis.
270 Non exteriorum, ſed membrorum princi- palium ratio habenda eſt. 3
272. 273 Mirus conſenſus ueritatis: ratio qua oſtendit non dari aurum potabile, eadem eſt ad un- guem cum ea qua& ego in libro de Aqua& æthe- re uſus ſum, ad declaradum aurum potabile fieri non poſſe. Porro liber hic iam diu tranſmiſſus ad typogra phum, nondum tamen editus eſt. Similiter de ſpiratio ne piſcium, licet non exquiſitè eiſdem uerbis fermè, ta men ijſdem argumẽtis contra eundem Rondelletium ſcripſi in libris de Rerum uarietate, editis ante ſuas exercitationes. Itaq; ſi omnia tam fœliciter, nulli poͤſt habendus eſſet ſuus liber. Sed caſu hene inter tot teme rè ſcripta, ut contra inter multa bene, ji quid temere uidentur, ſicut illud, de quo tanta hic de Crabroni
bus:ubi ſcarabeis legi debuerat. b W
274 Quid Periander, Lſander, Alcibides, Demoſthenes, æſchines, Pharis, Cato maior, Cicero, Hortenſius, Saluſtius, Lucianus:
275 Motus eſt cauſa breuitatis uitæ, quies cùm ſit priuatio, non eſt cauſa longitudinis eius, ſed non impedit eam. Vnus eſt calor æthereus, non elemẽtum ſub Luna, ſed uis cœleſtis motu impreſſa, motu cõſer uata. Cætera nugæ meræ, ut ſolet.
278 Piſces maxime mobiles ſunt, quia nullo la-
bore prorſus, quia ſponte pendent mouentur,& quo niam non tam facile ſtant quam mouentur, indicio ſunt qui natant.
279 Reprehendit de Latinitate, quæ non ſunt in codice ullo, neſcio an eſſet ebriis.
280 Galeni ſententia defendi, licet ægrè poßit, probari non poteſt.
281 Saltem Galeni autoritas de liene illum mo- b
uiſſet, poſtqudm ratio non perſuaſit. Lien rarior eſt & craßior, caro tenuior& dẽſior. At pulmonis wa- fiκułxᷣconcoctu difficilius alia ratione: plus enim di ſtat à natura chymi:lien ergo dupliciter.
283 Hie nugatur, nà declaratio oſtendit eadem eſſe in ſiccis, nam humida cohærent, etiam ſi craſſa ſint. Sed fallitur, quoniam quæ ſpiraculis abundant, rara eſſe credit. De ſuo Thur, ſibi reſpondet. De pu- mice, craßior eſt quàm lapis ex quo factus eſt, etiam blerũq craſſus, nonne dixi ignem, quod relinquitur, craßius redditur. b
284 Vides adeò illum inſanire, ut etiam res re- bus cõtradicere putet. Strigoſi poſſunt abundare in- tus humido pingui. Anglorum regio temperatior no- ſtra, quia minus diſcriminis inter tempora, minus fri
gida
—
———————
1 m———8—ſſ—— ———
———
— 9— —-———
——

594 ACTIO I. LIBRORVM CARDANI
gida hyems, minus calida æſtas. In iuuenta etiam ſoli- da reſtaurantur, ſed non magnis ex defe ctibus ut uul-
neribus, à quibus etiam pueri. b 285 Calidum pro pncero& mundo accipere licuit, ſed huic ranæ ramicum curatrici, ne faſtidium
pareremus, utq́; tandẽ aliquid in tot conatibus impe⸗
traſſe uideatur, ſuſtulimus. Imitati Columnã cardina- lem qui cum fratrem nimij ſumptus argueret, tandem ex centum uiginti familiaribus ſocium precum ſacer⸗ dotem tã quam ſuperfluum è fimiliæ numero ſuſtulit.
288 Hic ſuum tandem(adeò cupidus eſt nos in
ſectandi)lancinat Ariſtotelem, uir omniũ quos uide-
rim, cognouerim, audierim, maximè inconſtans. Et quid nugatur neſcit. Mud etiam ridiculum, quòd pu- tat nigrum in oui cacumine oſtendere roſtri genera⸗- tionem, nec animaduertit dum pullus generatur, ro- ſtrum ſub ala ſiniſtra latere. Ita uir hic cum de rebus ipſis agit, illico cadit in foueam.
290 Durum uidetur quod fœtus ſubeat foͤrmas innumerabiles, tum quia ubi principium& finis id numera terminori poteſt: falſum ut in uiſibilibus ſpe- ciebus: ſolim uerdò ubi tale principium& finis non loco, ſed numero terminatur, tum quia generatio non eſt motus, ſed uarietas illa eſt mutatio in qualitate:
cum ergo ex ouo iam genita ſunt cor& iecur tan- tum, utrum erit oui& caro ſimul, ergo pars pullus, e pars ouum.& ita duo. Deinde ſi manet forma oui dones fit pullus, erit pullus mortuus talidior uiuente. Fiat exa termino oui perfecto permanemus uſq; quò perueniat ad a pullus, qui abſoluatur in e, idem cùm moritur, quia per te non niſi in extre
c mo moritur, perueniat ex in r: igi-
⁵ tur ſit a næqualis re:& Exæud- 2 lis B0: erit totas u mortuum, ſeu o- uum, calidus qudm in toto x⸗ pullo 1 uiuente. Et propter hoc longe me- lius Melanthon, qudm qui ſic Ariſto 6„ telem interpretantur. Nam& acci-
aentia declarat, quod generatur non eſſe quod generabitur, nec id ex quo generatur.
292 Nunquam exiſtimaſſem eum adeò inſanum eſſe, ut uideo. Hie tanta de Siligine& Baorea præ- ter propoſitum, nobis enim notißima eſt, qudm ſiligi nem eſſe putant, qua conficiunt Germani panem, ob tritici ſcilicet defectum. Vult autem ſiliginẽ eſſe ea, hic non eſt locus huic diſputationi, ſed in commenta- rijs medicis, dum profiterer, memini abundeẽ tractaſ- ſe. Vnum eſt te confici tuo argumento: siligo non ha bet nomen Græcum, zea Græcum eſt, ergo ſiligo non eſt ea. Spelta eſt ea, ergo ſpelta nõ eſt ſiligo. Simili ineptia cum ego omnino non affirmem, nec negem, maixum eſſe ſorgum diſputat, ac dixiſſem, argumen- tisq́; futilibus. Nihil imanius, dummodò loquatur, ſat habet.
293 Loca habent uim, ut linguas& affectus ex- poſcant. Germanus uix aut unquam maximo cum la⸗
bore Latina, Latinè proſeret: Italus Germanica:atta men mentis ſpecies eædem. Senties, quiſquis es, in iti neribus ſenſim non miſtione, ſed deprauatione lin- guam in linguam degenexare: non tamen unam lin⸗ guam locus ſibi depopoſcit. Sed aſpera ſemper erit Germanica, mollis Græca, dura Italica. mores enim conſequuntur.
294 Simili impudentia contra ueritatem lucta- tur, uolens docere linguarum ſenſa poſſe plenè tranſ- poni ex una in aliam. Ipſe lucretur omnẽ meam ſub- ſtantiam,& ſolum primum carmẽ Virgili in mater- nam linguam carmine reddat. Si non fateatur ſe eſſe plateronem, adeò impudentem ut eius cauſa& com- munis profeßionis erubeſcam.
De mutilis ſimilis ſtupor:natura omnes mali ſunt. nihil prohibet philoſophia ſuperare naturam. Hoc nanq; Socrates dixit, Galenusq́; teſtatur, tum theolo- gi,& omnes ſapiunt. Sunt autem mali, quia lumina- rium alterũ in horũ genituris à maleficis ſuperatur.
296 Vicde quomodo contractio ſit remißio à
grauitate, cum in frbribus perſæpe extenſione ſit ce- leriter. Sed hoc uolui ſcripſiſſe ad eos qui peripateti- ca iſta fundamenta aded mordicus retinent: nam hoc illi hic ſuo more imponere nolo, tractauimus autem alias diligenter.
297 Non aliud ficit quàm quod declarat, quan to principia noſtra peripateticorum quorundam in- terpretationib. ſint meliora, poſtquàm nos quatuor uerbis ſufficienter ac declaratiuẽ expreßimus, quæ il le tot chartis, nec poteſt perſuadere. Sed aded liuore amens eſt ut cauſam non ſolum ſua prodat, ſed quan- tum in ſe eſt etiam omnium peripateticorum, ne no- ſtræ inuentioni ſubſcribat. Reprehendit hæc rana ra micum curatrix directe, uolens ſubſtituere ex aduer- ſo, eum e regione& non ſinuoſe ad oculum ſpecies fe rantur, quorum neutrum genera le eſt auditui uel ol⸗ factui. Ecce uides ſtultitiam cum imperitia.
298 Non minus turpi lapſu hic cadit, quod ei adedò familiare eſt, ut audeã dicere in toto hoc libro, ubi res aliqua naturalis tractatur,& nõ nugæ ac ger ræ uix unquam attigiſſe ſeopum, ſed ubiq; falſum de- prehendi. Ecce non uidet diſcrimen inter illuminare, quòd certè cenſim fit atq; progreditur, ut nos antea docueramus, ubi de luce& lumine egimus,& unius radij tranſitum, qui neceſſario ſit repente, ut fuci⸗ le ex eclipfi ſolis& mathematicè,& naturaliter de- clarari poteſt. In quarta ſectione, conatur ueras cauſas tollere, nec habet quoͤd ſubſtituat: nam de mor tuis, qui eos eſſe non exiſtimant, tamen& ipſi timẽt. Deinde ſi cauſam haberet manifeſtam, non eſſet con- tentio inter medicos& philoſophos. Ita hic uir, ad deſtruendum honas artes ſolum natus uidetur. Sic in ſequenti ſectione, ta dus etſi deſtruatur, reparatur, ui ſus non ita. In ſeptima non intelligit, tam inſtrumen⸗ tum quam facultatem comprehendi eo figuræ gene- re. De ſimijs neutrum eſt, ciun utrunq; adeſſe uelit:
1
1 diu

DE SVBTILITATE. 595
diu enim odoratu explorant, quia parum eo ſenſu ua lent: nec argumentum d ſimia ad hominem probat, ni ſi eandem demonſtraueris eſſe compoſitionem in u- troq;. Canes olfictu quantum praæſtat, tantum uiſu de
ficiuntur: nam nec propè agnoſcunt dominum, niſi
olfactu experiantur. In decima rurſus damnat Ariſto telem, ut me accuſet. Segmenta illa cùm ſcribebam, nondum omnia mihi comparaueram, prodibunt Deo uolente emendatiora: ſed non ob hoc friuola, ſed ob res maioris momenti. Verum& in commentarijs a- liam rationẽ ex Ptolemæo ſecuti ſumus, ſiquidẽ& a- liter colorum eſſentiã, nomina& ordinem cõſtitueba mus, ci de eclipſi loqueremur. Cæterùm quæ in un ſe- ctione adijcit, perfectè uanitatẽ ſuam declarãt, ut uix credam eſſe ſua. Se grauiorẽ iudicio, animo uiuidio-
re:ſit ita. ex ore ſuo tamẽ quam deceant intelligiseat
corpore robuſtiore, fmilia nobiliore quid ad propo ſitums Simile illud in 24 exercitatione: Canes tui fr tuna ſua defuncti ſunt. hune dictatorem alterius uitæ (caput ſans noui) oportet eſſe. Sic ſimile illud de iu- dicio eſt ſophiſmati Entisberi. Ego dico falſum: ſi e⸗ nim hæc proſert, iudicio non ualetẽ sed ignoſcendi il li:audio enim Vaſcones illos, apud quos degit, malos uicinos eſſe, qui cũ illum laudare unquam noluerint,
ſæpius cogitur præco eſſe laudum ſuaru. Multi enim
cum hæe deliramenta legerẽt, non è dignitate mea pu tabant eſſe, ut quicquam illi reſponderẽ: at ego maio- res bucellas ſoleo deuorare, ueritatis amore. 299 Sape dixi maiori ſtultitia me notari debe- re, qui tam ſtultis reſpondeam obiectionibus: ſed ta- men uolo, ut intelligant homines qudm leuibus anſis innitatur. Eſt ubique dolor& uoluptas, non qualis in Venere, ſed qualis ſcalpendo in ſcabie, calefacien- do in frigore, titillando, atque dum ſanantur uulnera. Eſt aliud proprium in genitalibus membris, quod do lorem pro contrario non habet, quia naturæ neceſſe
fuit. nam ey in eiſdem membris adeſt tertium genus,
ſcilicet dolor ey uoluptas, communia toti corpori: ſed quia uoluptas ad irritanda animalia ad Venerem non ſuficiebat, alia addita eſt alterius generis do-
lor, non cum generalis ſufficeret. Hæc e alia ſi ſic
expoſuiſſet: nec uoluiſſet ſpontẽ deſipere, maiorem le gentibus uoluptatem, cunctis utilitatem, ſibi gloriam comparaſſet. Ergo ſimili uanitate dolorem dicit non ſentiri. nos alias docuimus, ex ipſa experientia& conciliatoris autoritate ita ſentiri,ut nihil aliud ſenti retur: ſed nebulo hic quicunque ſit, ubi ſe in illa quam uocat prima philoſophia inuoluit, ut in cœno ſus uo
lutatur, hoc ſolum nixuis ut omnia confunderet, om-
nia bene inuenta tolleret, ſuam uanitatem oſtenderet.
Voluptas& dolor(inquit) ſenſio eſt, ſenſio non ſenti
tur, ubi primùm ſenſionem muenit Latinè latinißi⸗ mus uir? ſed omittamus, uoluptas& dolor ſenſus ſunt: hoc enim Latinum eſt,& nulla affeckatum cu⸗ ra: quid ſi quis neget tibi, quod iure negandum? ubi
probas quod probart debes? ſed, ut dicitur, princi⸗
pium petis: quod maximè declarari poſtulabat, tan-
quam clarum præſupponis. Oamentiam ſingularem: audaciam intolerandam? pertinaciam faſtidioſams
moresq́; qui etiam lobi patientiam frangerent? nem ego de hac uirtute ſolebam gloriari, non de ſapien-
tia uel eruditione alijsq́; ſimilibus ut tu. Verum& hanc mihi deeſſe Deus me docuit, ut qui pauperta- tem, morbos, calumnias, coniurationes facilè pertule rim, huius nugæ amèẽtiaq́; ad hæc quæ ſcio me digna
non eſſe, coactũ irritarint. male genio nate? At dicet
quiſpia, cur adeò iraſceris? nõ ob eius calumnias, non ob maledicta, nõ ob falſas interpretationes, quauis in
omnib. modũ exceſſerint, quduis nullo exẽplo talia in
me, in bonas diſciplinas molitus ſit: quauis ſingularis imperitiæ, amètiæ, malignitatis argumenta dederit, ſed quod alieno nomine pueriliter conatus ſit peßimo
exemplo nobis illudere. Nam ſi per hos ſycophantas
licet oppedere probis uiris qui opes, operam, uitam
deniq; ipſam pro ſtudijs impenderũt, quo nam peio⸗- re exemplo immanißimi tyranni uti poterunt, quam
ut per ſcurras& mimos ludibrio exhibeantur artes e&y diſciplinæ, ſimul cum ipſis qui eas profitentur ui- ris? Sed dij dabũt, ut fiba hæc in caput ſuã recudatur. Hocq́; ipſo libro intelligẽt homines nihil ſanil, nihil dignii, nibil utile à tam fœda ſentina proficiſci poſſe. An exiſtimabat, ſi his artib. honeſta gloria parari poſ
ſet, Mediolani deeſſe decẽ nebulones, quanquam non
ex ſacra medicina, qui ſimilibus nugis illum poſſent infamare? Exemplum teterrimum non ſecutus eſt, ſed inuenit impius: ut quod nunquam alias generoſi uiri in manus nephandorum imperitorun traderentur. Quid hoc eſt aliud quàm quod in Romanis execran- tur omnes boni uiri, cum homines feris dilaniandos exponerente Inde conqueritur ſua non placere, quæ de cauſis linguæ Latinæ ſubtilißimè, inquit, ſcripſine quid amentiæ ſuæ deeſſet. Magno certé malo negli- guntur à grãmaticis hi libri, cum nibil profeſſus ſit, nibil norit quam grammaticam. At ipſi contradicit, dicentes odiſſe grammaticæ profeſſorẽ, qui cum ſcri- bat, omnes alios ſcriptores barbarie ſuperauerit. ſi- mul illud, ut eſt genus eorum clamoſum obſtre⸗
pentes,
a⁴Masy iazpos ædο Aε‿ισι ρυν.
300 Subdut ſe tot illius ſtultitiæ& temeritatis exempla, ut apud eos qui nondum librum eius uide- rint, uerear ne nomen calumniatoris ſubeam: ſed au- di uerba illius, Qua inſcitia aut negligentia M. Tul- lius ad tot alia ſignificanda uſus ſit. Iraſci ne ego de- beo · ſt illi in philoſophia non placeo, cui M. Tullius diſplicet in latinitate? Multos ſtultos ſeripſiſſe ſatis no ui, quorum etiam uolumina iam per ſe exoleuerunt, attamen hoc ipſo ſtultiorem neminem uidi. Inde ſub- ijcit in decimo Elementorum tractari de numeris, cre do neq; Euclidis uelamen, nedum libros uiderit. Hie
etiam iudex in dicta cauſa damnat loquentes de pri- mo cognito:nomen ſeſquitertiæ proportionis. Cul⸗ F
——— 3— ————,f 8——.—
——
1.
———

pat quod dixerim quata poßit oculus in duobus illis experimentis,& non docuerim, cur non idem aliqua arte auribus uel naribus aut alijs inſtrumentis effici poteſt? Dicam ut illi morem geram: id fit quõd ocu- lus ſyncerè& rectè& ex rectis lineis deprehendit obiectum.
302 Simili peruerſitate iudiciſ exiſtimat uocem
audiri non ex lancea, ſed aere dilabente ſecus lignum,
cum ſi auri admoueatur, minus ſentiatur, tũ etiã ſtri- dor oſtendit eum decipi. Similiter& in Dieſi dimi- dium hemitonij, quod ex his quæ ſentiuntur primum harmoniæ coaptari poteſt. In ſeptima diuiſione reprehendit, quòd ſyringam à fiſtula, chelin& teſtu dmem d oitaνν diſtinxerim. Reſpondebo quod A- lexander Parmenioni. Hic cum dixiſſet, ſi ego Alexan der eſſem, Darij conditiones acciperem: inquit Ale- xander, Et ego ſi Parmeno eſſem. Similiter ægrè fert quod omnia non confuderim, repetens ſuo more: bel lus ſanè homo. 303 Coxporei ſenſus tactus& guſtus: diuini& incorporei ſenſus ey auditus:medius olfactus. Reuo- cat autem dubitationem non leuem: nam Plotinus a- nimam ſentire,& hominem ſecundum illam exiſti- mat. In tertia diuiſtone, alio rũ hiſtorias(Belonij) tanquam ſuas quibuſdam inuerſis recitat. In ſexta ſectione, uide improbam illius inſectationem, pro- feſſus ſum non niſi uera ſcripſiſſe: ibi aio ſi uerum eſt, conqueritur uera nõ ſcripſiſſe me& alieno nomine e de quo dubitare nõ licet, cum ego du bitẽ,& quod falſum nondum eſſe conſtat. In7 ſectione, conatur euertere pulcherrimum inuentum, affirmatq́; dum hæc molitur, ut falſis falſa muniat, cerebrum non in- digere peregrina refrigeratione, cõtra Galenum ex- preße in libro de Vſu reſpirationis, atq́; experimen- tum. Ridiculum deinde cum tribus uerbis ſententiam noſtram ſcripturum pollicetur,& tamen totidem fer me ſubijcit quot ego, ſed neq; dimidium ſententiæ, quam non intelligebat refert. Tãdem adducit bugloſ- ſum, quod potius piloſum eſt quaàm ſpinoſum, e ta- men humidum: aromata ſicca, non tamen ſpinoſa. At non uidet aromata eſſe ſicca. ſed non terrea: bugloſ- ſum uerò in humido craßiore iuxta pilorum ſubſtan tiam aliquid continere terrei, quod cordi confert. quod ſi odorat eſſet, tanto utilius. Sed ueriſimile eſt eſſe:tamen ſub copia humidi craßioris tegi. nam& hoc in boragine agnoſcimus. lta uir hic ad euertendiã omnia bene inuẽta ſolo ductus liuore natus uidetur. 307 Teſtimonia animi ſui depromit, neq; enim malignius quicquã excogitari poteſt. Nugatur uerò in immẽ ſum in ea materia, in qua qui eruditi ſunt, ma ximè fuerunt(ut ita dicam) ſobrij ac breues. Quin & adulator factus eſt: atq; immoderatè omnia, ned
moribus ſuis uel ungue lato recederet. Verùm tot in-
utilibus ac uanis illius diſputationibus(etiamſi ueræ eſſent, cum tamen abſurdæ ſint, rudes& inconditæ) xeliclis uideamus, an in ipſius immortalitatis propo-
ACGTIO 1. LIBRORVM CARDANI
⸗
*ℳ
ſito, quod per ſe tam digni, tam utile atq; iueundum eſt, ut neq; aniles in hoc argumento fabulas ſoleam a- ſpernari, quicquã nouũ, aut laude dignu in mediu at- tulerit? Vno enim hoc cõmodo ſi quid præſtiterit, ue niam tot delictorũ in diſciplinis admiſſorũ, promere tur. ltaq; cum plures de animorũ immortalitate ſcri- pſerint, neminẽ conſtat infœlicius hoc calumniatore ſcripſiſſe. Primum enim palam nõ ſolũ de hominis a- nima eas rationes oſtẽdere, ſed etiãà cæterorũ omniii animalium atque plantarum cõcludere. Deinde eas rationes Platonis eſſe ſaltem primam ac tertiam:at- que in his quod declarare debuerat maxime, tan- quam pro axiomate aſſumi. Sed quia tertia nos uti- mur in libris de Arcanis æternitatis, uidemis an for- ſan recta uia uel ſaltem in hac inceſſerit? Ergo in- quit, ſi anima manet, immortalis eſt: ſi interit, igi- tur in nihilum tranſit, eademq́; ratione creabitur. At hoc etiam infirmius eſt reliquis argumentis, nam idem concludemus de forma lateris& oßis. at re- clamabis, formæ hæ ſimplices non ſunt, ſed ex ma- teria eductæ? Vera dicis, ſed tamen per ſe ſimplex eſt, & neq; incrementum aut diminutionem ſuſcipit iu- xta Ariſtotelem? Dices, ſed ex materia ut prodit,& ut illi annectitur non ſim plex eſt, ſed ex quatuor ele- mentorum miſtione conſtat. At in animalibus hæc ſuf ficere negat Ariſtoteles,& ueritas docet: neceſſe eſt enim eſſe ſpiriti, cuius forma reſpondet elemento ſtel larum. dices ita ſit? tanto magis miſta eſt. Tum ergo e hominis anima ſimiliter ex his prodit? aut igitur anima ſcarabei immortalis eſt, aut anima hominis in- terit cum illo? lta egregium hoc ſuum argumentum e- ius quod declarare debuerat, contrarium plane oſten dit. Poſt hæc ſuo more nugatur illius exe᷑plo, qui pel- lem urſi nondum capti coriario uendere uolebat. cum euim ex eius rationibus de animæ immortalitate non conſtet, quærit quo nam pacto Deus nouè animas creare poßits Sed deterius hoc ipſo eſt, quod tot tan- tasq́; materias hic miſcet, ut etiam ſi eſſet qualis eſſe deberet, non poſſet illas maximo libro abſoluere. Sed ſi talis eſſet, non tanta miſceret, ut nec decimam par- tem concoquerere ſufficiat. Verum cum neque prin- cipijs bonis innitatur, nec ipſe his qualiacun que ſint commodeè uti norit,& neque claßica utatur inqui- rendæ ueritatis ratione, nec rationis ſtructura conne xa ſit ac efficax e turgens, ipſa uerò farrago dißi- dentibus& inconnexts conſtet, factum eſt ut nihil te-
trius legi poßit. Nam nulla ratione ſibi ipſi fidens exi
ſtimansq; ſe alterum Apollinem, quæ cunque illi in buccam uenit, conſcripſit: ut imitatus illud uideatur, quod de Pythagora diſcipuli dicebant æi ⁊is iοx, ut a- mẽtiæ ſuæ non alids pulchrius ſpecimẽ deder it quam hic cùm ſibi placet. Verùm neque illud credatis calo- rem in æſtate fieri ſato, natura enim conſtat. Et quan quam hic locus non ſit huius tractationis, nec æquum ſuo more omnia omnibus in locis rep etere atque con fundere, charitatis tamè cauſa ium uerbum dicam,
idem

ern ncllema te imalemigi
Md, Drue e ſingn mir j nu tuuce Vea ucs e
* 4
—— ——
rum eſſe heu cuu prunuun
Leun icHuiſt uua asni ʒumnu una murer crun
munuſaruunrtus chm
r aun ilu Ei tyrrgun xrur us ot rler rburrd, n dat Aer 9 Norr ir en u uunian apa crcuxe num er ruu ruuανd de ane uter rufru 24 AH pan 3. i Lnerus bex, a,u uas
655 4
3 1 a murrad b nn
*. L., TA Alin A
4 4 4 t. 21 ““
DEBE SVBTILITATE.
jdem diuerſis modis faclum dicitur: ueluti ceraſus o-
riens& pomi planta per inſitionem uillici, fato, natu-
ra, conſilio& fortuna oriri dicitur. fato, ut ad com- plexum omnium cauſarum res comparatur:natura, ut ad ſurculum qui inſertus eſt ramo pomi: conſilio, ut comparatur ad uillicum qui inſitionis autor fuit:
fortuna comparatione domini, qui neſciebat uillicum
inſeruiſſe. vnde fortuna nõ eſt cauſa, ſed modus ſcien di aut cognoſcendi. Quantum uerò delinquat ipſe ac
peripatetici ſui,& quam uarij ſint errandi modi uno
exemplo alio accommodate ſatis ut reor declarabo. Aduenit unus ex agro uir ſimplex ac uerax. ſed mini- mẽ ſtultus amicus meus, qui refert, ſe audiſſe bouem loquentem, dicentemq́;, Heu patriæ huic. statim Epi curus dicet, hunc uirum eſſe ſtultum, aut ebrium, aut mendacemt iam hic habes genus hominum quoddam Nbi ſapiens. at alius Platonicus dæmonas confinget. Rur ſis theologus ad Deum e culpam noſtram re- feret. At uerus peripateticus ac prudens conabitur id
ex naturæ pr incipijs, minus qudm poterit, abſurde deducere. Aſtrologus in aſtrorum uim transſeret ab- ſurdo commento, ut aſtra bouem loquentem efficere
poßint. At ſi quis ad me hoc deferat, poſtquàm cogno uero hominis integritatem, dicam bos quidam natu- raliter loqui nõ potuit, quoniam auditionis illius pri- muům capax non eſt, nec memoriæ orationis, nec in- ſtrumenta ad locutionem apta habet, nec ſenſim eru- ditus eſt. Ergo non loquutus omnino eſt naturaliter, ſed fortè nec Dei uoluntate: quid enim indiget Deus hoc ſermone, noͤnne homines poteſt admonere abſq; peruerſione naturalium legum? Deus etiam æquè af- ficitur noſtris negotijs atq; res puerilibus ludis: quis
ergo rex eſt qui uelit leges ſuas mutare ob noſtros lu
dosè Sed neque dæmonum auxilio, nam iuxta philo- ſophos non ſatis primo liquet an dæmones ſint: dein- de ſi admittantur, quomodo poſſunt cum ſint incor- porei corpus mouere? Et ſi etiam mouedt, non eſt in ſtrumentum ſermoni aptum. Quod ſi iuxta theolo- gos neque id, nam non conſtat unquam in ſcripturis quantacunque narrentur miracula, unquam iumen- tum locutum eſſe, niſi de aſina Balaam. Sed hoc ab angelo factum eſt. Quid tandem non locutus eſt hos? ille tamen audiuit, ergo ſenſus eſt affectus, ut in ſom- no, in ecſtaſt, in timoreingenti. Ullud ergo uel humo rum uitio, uel cauſa aliqua naturali inferiore, uel cœ leſti propria uel generali. Humorũ uitio non, cũ con
ſtet fibi, cum res ſit ordinata, ſcilicet ſenſus ac uer-
ba: caſus autem non poteſt longum ordinem ſeruare, cauſam ſimiliter inferiorem excogitare, quæ tanto miraculo reſpondeat difficilè eſt. relinquitur tandem ut fit cauſa propria uel generalis ex cœlo:ſi propria,
illi minatur periculum, ſed rarò id contingit: ſi gene-
ralis, generale etiam periculumè idq́; frequenter eue-
nit. Vides qudm abſoluta ſit doctrina quæ ex princi-
pijs noſtris proficiſcitur. Fpateticorum autẽè prin-
cipia aded remota ſunt a ſenſilibus, ut niſi per prudẽ
595 tißimos uiros tractentur, aut ſilere cogant hominem uerecundum, aut impudentem irriſioni etiam plebis exponant. At contra ſi in prudentißimum uirum inci dant, magnis cum laboribus quæſitis ſatis faciunt. Me mini enim cum Puteoli conflagratio accidiſſet anno
15 4°, quidam diſcipulus Aug uſtini Niphi Sueſſani
philoſophus, cuius nomen nunc è memoria excidit, adeò egregie de illius cauſis diſſeruit, ſed non abſque
difficillimis diſputationibus& interpretationibus,
quamuis propoſita accomodatis literam tamen ex- torquentibus, ut diceres fuiſſe neceſſariam illam con⸗
flagrationem, potuiſſeq́; ex Ariſtotelis libris tãquam
propheticis, antequdm facta eſſet, prædici: adeò ſcitè ingenioſeq; acute omnia uerba omnesq́; philoſophi ſententias ad propoſitum deduxit. Et id tamen(ut di- xi) quanquam d prudentißimo, ſcientißimo exerci- tatißimoq́; uiro fictum eſſet, maxima tamen cum dif- ficultate fictum eſt. At noſtris ex principijs facilius omnia ac planè declarari poſſunt. Porrò quæ in ui- geſimanona ſectione denuõ repetit, intoleranda ſunt, Deum eſſe naturam. natura eſt in rebus, ut Philoſo- phus ait,& Deus erit in ipſis. Quin quoͤd euidentius ibidem naturam uult eſſe in animatis atque animam fieri Deo: anima igitur Deus eſt. quæcunque enim eidem ſunt unum, unum ey inter ſe ſunt. Anima igi- tur Deus, quæ cum fiat à Deo, Deus à Deo fiet. Por- rò quis mente ſanus ferat tot impietates huius homi- nis? Hoc enim aliud eſt quam dicere, quòd animus meus eſt ſubſtantia equi, dum equum intelligit, aut quod mens quæpiam animalia illuſtret. Quæ tamen ille ut impia accuſat. Sed ſi ulla eſſet ei mens, rogo
quomodo impia eſſe poſſuntẽ an apud theologos? an
philoſophos?non philoſophos, cum nihil ſit impium apud phiſophor. niſi cum de Dei honore ac anima agitur. at anima noſtra nihil eſt nobis maius, nedum ut ſit Deus. Sed neque apud theologos. quomodo e- nim impius erit apud theologos, qui dicat naturalis ratio ac lumen: ita de anima ſentiret, quia non lon- gius proſpicere poteſt, theologus tamen diuino lumi ne ad intus, ſi non aliter, certe ſemper meliora ac ma- gis pia ſentit. Ita uides calumniatoris impietatem in- excuſabilem. Nec prudentior in alijs, inquit, in trige ſimaſecunda ſectione:medici dicunt, priores hecticæ ſpecies fieri poſſe corde illæſo, ultima oppreſſum ag greßione fatiſcere. Miſer ubi inuenit hecticam uniuer ſalem fieri alibi quam in corde cuiuſcunque ſpeciei ſitẽ Si de propria unicuiq; membro loquitur, etiam tertia poteſt fieri& in uentriculo,& in alijs mem- bris abſque cordis affectu, ni forſan cor ob coctionem uitiatam non conſenſum ſiccetur. Ita cum in aliqua ſcientia propria loquitur, oſtendit ſe, nec prima ele- menta illius attigiſſe. Sed non deſinit nugari in com- munibus his locis:ut non ſolum lectores, ſed ſemetip⸗ ſum confundat. Inde ad maledicta nulla irritatus cau ſa tranſit. Sed ſi diſceptando ſe uiciſſe confidit, quid attinet malẽ dicere, ſi obtinere deſperat, 7 putat ui⸗ Fff 2

538 cloriam rei literariæ maledictis conſtare? In trige ſimatertia ſectione, quamuis poſſem abundeè tueri e- tiam belluas ey animam ſenſus effectricem mortem agnoſcere, ex exemplo Plinij de elephantis, exhibitis in ludis Gn. Pompeij, tamen ut uerius& dilucidius quod ſentio exprimam, homo intellectu mortem co- gnoſcit:ſed ui ſenſus pauet ac timet. Belluæ mortua a- nimalia, præſertim ſui generis agnoſcut: ut de delphi- nis, qui filios ſuos mortuos deſerunt, ne d piſcibus de- uorentur: quid autem ſit mors ignorant. quod abun- dé ſuperius explicatum eſt. In trige ſimaquarta ſe- ctione, ait: Intellectus incipit à corpore ſeparari, er- go priuatio eſt motus? Ergo ad priuationem eſt mo⸗ tus, ſic paulatim morimur, obcæcamur, obſurdeſci- mus, noͤnne iſtæ ſunt priuationes? Quis ferat in- temperies huius uiri? hac cauſa ſequentt ſectioni re⸗ ſpondere indiguum puto, quæ aliquam merebantur reſponſionem, ſi obiectiones ab alio quam hoc calum niatore factæ eſſent. Atq́; ià præſertim omittere con- uenit, quod etiam nimis patefecimus quæ obſtruſa eſ- ſe oportuit:irritati ineptijs huius uiri, qui male in- terpretatur, peius argumentatur, peßimè concludit. cur tamen omnes præuideant diſceſſum ſuum, id con- tingit, quoniam cogitationibus uehementioribus ali- qui diſtrahuntur, ut non ſentiant minores motus, ut contingit in moletrinis. 309 Non patiar hunc uirum debacchari aduer us ſtudia bonarum artium, aduerſus cultum Dei. Re prehendit nos, qui dixerimus contemplationem pro- ducere iuuentutem. Id primum probo experimento, quo nil ſecurius: philoſophi plerique octogeſimum annum exceſſerunt. Democritus etiam centeſimum, Socrates peremptus eſt anno ſeptuageſimo, quum ni- hil adhuc ſenile ei eſſet præter prudentiam: Cato& Varro ocluageſimum etiam exceſſerunt. Sriſtoteles multis miſerijs ac animi moleſtijs, tamen ſexageſi- mũ exceßit. Hippocrates g0, Cicero cum ſexageſimuũ annum exceßiſſet: uiq; peremptus ſit, tamen cum mo reretur adhuc iuuenilia omnia retinebat, förmam, ha bitum, robur animi, promptitudinem, patientiam ad labores. Idem de his qui in eremo uitam beatam du- cebant, quamuis mille corporis ac uitæ incommodis premerentur:plurimi tamen centeſimum annum ex- ceſſerunt, octuageſimum ſuperaſſe uulgare erat. Eraſ mus noſtra ætate quamuis præter modum laboribus incubuerit, uarijsq́; uitæ incommodis ac animi mole
ſtijs preſſus, ſeptuageſimum attigit: Marſilius Ficinus
octogeſimum. Id uerò etiam ratione conſtat: nam ſi animi triſtitia uitam decurtat,& ut ille dicebat, Spi- ritus triſtis deſiccat oſſa: par eſt poſtquam contra- riorum contrariæ ſunt facultates, ſecuram lætitiam producere uitam& ualetudinem bonam adiuuare: at contemplatio exhilarat animum, ideo etiam uitæ auxiliatur. Ariſtoteles quoque affirmat in contempla tione uitam eſſe ſimilem dijs, talem igitur par eſt eſſe etiam utilem ualetudini. Verum multum intereſt in-
AOCTIO 1. LIBRORVM CARDRANI
ter contemplationem quæ eſt meditatio eorum quæ ſciuntur, tum inuentionem rerum nouarum, quæ ad- modum delectant& uitam producunt:& moleſtiam animi, quæ acquiritur diſcendo, interpretando, cum difficultate: ut mihi nunc calumniatoris intemperies & abſurdas gerras, quas cum intellexeris nihilo eua das ſapientior,& diſceptationes contentioſas, tum ſcribendi laborem:hæc nanq; fateor de uita& bona ualetudine ſubducere. Ob id ſtudioſißimi uel prima iuuenta interiére, ut loannes Mirandula& Longo- lius: aut cum eò peruenerint, ut quaſi abſque labore contemplatione frui poßint, ualde parum ſeneſcunt. Id etiam in nobis quilibet uidere poteſt. Dum in ute- ro eſſem, matri medicamentum abortiuum propina- tum eſt. Inde fuga, di iam paritura eſſet ſe ſubtraxit: tribus diebus in partus laboribus fuit: ultimò cum ca- put ſolum ſeptem, ut reſerebat, horis promineret con ſilio obſtretricis, quæ matrem ſeruandam ducebat, us extractus ſum, atque mortuo ſimilis. uerum cotra mo rem uini halneo recreatus ſum, ſuxi lac nutricis præ- gnantis: primoq́; menſe peſte correptus: inde aqua intercute, tandem euaſi. Vſque ad ſeptimiũ annum ua rijs ac periculoſis morbis cõflictatus, octauo demum pro mortuo habitus ac deſletus à patre ſuperſtes ſui. Inde in perenni ac moleſta ſeruitute ad annum uſq; uigeſimum uitam duxi: quo tempore, ut referebant, ſenilem quẽdam habitum ac faciem præ me ferebam. Dum uerdò in libertate conſtitutus etiam contempla- tioni operam dedi, tantũ abfuit ut conſeneſcere præ- ter ætatem uiſus ſim, ut nune multis annis iunior ab omnibus quibus notus non ſum, iudicer. Ita ætate re- greſſus potius qudm progreſſus, quamuis etiam in perpetuis laboribus ac curarum iuſtis cauſis non cu- ris multis annis uerſer. Tantum poteſt delectatio con templationis Et quanquam nonnunquam, ut nunc le⸗ ui pollicis dextri pedis dolore tenear, id contigit ni⸗ mia ob ſtudia, dum Papiæ profiterer, ey ceſſationum ab exercitio: quo etiam malo nunc premor, credo ma gna ex parte, quod deuorare has nugas,& relinque- re dulces atq; utiles medicinæ meditationes coactus ſum. Quamuis enim hæc illius deliramèta riſum non rarò mipi mouerint, ubi tamen cogor totum perlege- re, incredibile tædium aſſueto claßicorum, aut ſaltem iucundorum lectioni pariunt. At hic eius liber duo- rum quæ Horatius iubet poëtas præſtare, neutrum præſtat: quo fit ut iam intolerabili moleſtia hos li- bros examinem. Dij in poſterum hanc peſtem auer- tant. Cæterum quod ad illum attinet, dicit multum eſ⸗ ſe imminutum ex natiuo ipſius uigore, perpetuo mor bo torqueri, atque id ego ex tam abſurdo inſtituto coniectabar, nec tamen ob id deſinit probos uiros la- ceſſere, impedire, cenſorem aliorum agere, tenebras offundere? quod malum ſuperirat dices, Tu tameè ſoſ diiſtinxeras inter contemplationem& labores ſtudio ſorum, ut ſic homines tuig conſilijs perderenturè mt-
nime. nam præſtat mori eruditum, e diuini mune- b ris con

n
1
A*
4
NFVArIE
4
1[**
2
esn:
8*
trrula ſim t ae nanu un trn un Janer merttn in u Tunta xmas nerſexim nrrrcue unnim aui iſxii neragſunmcä gra nerꝛue huuu i reima nie n ermn er rattti 82
—
DE SVBTILITATE.
ris conſcium, quam inertem er erga Deum ingra-
tum, uel mille annis uiuere. Ergo ſi cui ſatis integra ualetudine ad contẽplationis ianuam peruenire con-
tigerit,& uoluptatem maximam animo, e gratitu-
dmem erga Deum& uitæ incrementa nanciſcetur.
3 11 Sed& hic culpat quod dicam contracto ca lore ſomnum prohiberi, quod etiam in ſecunda ſe- ctione 314 exercitationis dixerim ſomnum fieri ex quiete ſpirituum, cum id abundè declarauerim in li- bro de Animi immortalitate, nec ipſe declarationi re
ſbondeat, nec oſtendat oppoſitum, ſed ſolum filſe pe-
ripateticorum ſententiæ innitatur, quid eſt quod nos
uexet? 312 Verum locum, occaſionem inuenit, quibus
ſuas ineptias diffunderet. Vtinam uera eſſent quæ dif-
jinit:ſepe enim talia querere ſoleo, quæ non inuenio apud aliquem. Sed abſit ut ab illo accipiam, qui nec ab aliquo ueterum ſignificata hæc accipit, nec oſten- dit quod ita ſit: ſed uult ſuæ ſimplici narrationi ut di- ctat ori atque oraculo cuipiam. ſic enim de ſemetip- ſo prædicat, nos acquieſcere, cum conſtet paſim deci bi,& obiter non conſulto ueterum interpretationi- bus& uſui antiquo contradicere. Itaque libenter in talibus ſe diffundit, multaq́; perperam nugatur.
316 Non ſunt offæ ori illius accommodatæ. on:
nis qui odit, ſperat uel temporis ſucceſſu uel ab alio,
uel d Deo uindictam de inimico uidere. Interim tri- ſtitia diſcruciatur. Et ideo lex noſtra recte conſulit ut odia deponamus. Propterea etiam principes non facilẽ odimus, quia ſpem uindictæ rarò aucupari de illis licet. W
317 Amorem diuinum inter animi hos miſeros affectus non colloco, ſed de eo in libris de eternita- tis arcanis agitur. Tractationes hæ quaſi genere di- ſtinctæ ſunt. In ſectione quarta, illa non eſt audacia, cum de ſperatione ſalutis aguntur. Ibidem irridet uir
ineptus parabolas, priuilegia, ut rem nota abacis tri-
uialibus. Iuro per genium meum poſtqudm tam ſtu- pida mendacia effutit,& 319 exercitatione dicit me conatum reducere Euclidis theoremata ad paucio- ra, cum id ab omni ueritate alienum eſſe omnes intel ligant, me exiſtimare etiam ſi doceretur de his, non
Percepturum:illud ſanè conſtat eum nequam d limi-
ne geometria ſalutaſſe, ſed turpißima temeritate non
intelleckis non etiam uiſts, quæ de circini unica latitu
dine ſuppoſita ſcripſeramus, cæco iudicio ac mente pariter ſcripſit hæc, tanquam aſinis ſeriberet. Demi ror ſanè uiri impudentiam: ſed non demiror.quid e- nim tam turpe eſt, tam abſonum, quod in hoc admira tione dignum ſit? Vnde etiam mendacij manifrſti ibi conuincitur. Nam quomodo potuit ipſe ad pauciora theoremata reducere, primum quòd ſupponat aliqua eſſe ad exercendam iuuentutem, cum ne unum qui- dem iuxta ordinem ipſius Buclidis ſuperfluat: de- inde cum non zeeehißeaerrten omnino ex uerbis ſuis deprehendatur: demum, quod totum librum
599
mutare eſſet neceſſarium, qui pauculas propoſitio-
nes ſubtrahere uellet, cui negocio ne centum qui- dem ſui ſimiles cum turba tota ſuorum palpatorum ſufficerent.
321 Simile illud quodcunque accipit uel pro- bat geometra, per numeros dirigi poteſt. Quid ab- ſurdius? quid a ueritate magis alienum dici poteſt, inſcriptiones figurarum& circumſcriptiones, tum corporum, anguli, contactuum rectorum cum circu- lis, obliquorum cum rectis exceßus, qua nam arte ad arithmeticam redigi poßint, non uideo. Sed neque ge mina reflexa proportio: reducat hanc ad numeros, & cedimus illi. Quæ inuerecundia eſt hæc, uelle a- deò turpiter mentiri in his quæ non nouit? ac ade pueriliter nugari. b
323 De pluuia ranarum conſulat tertiam edi- tionem, uidebit nos declarationem attuliſſe non nu- gas, ut ipſe ſolet. nam animaduertimus a ſapientibus uiris rationes atq; experimẽta, quibus deducti ſumus i ueritatis plenam cognitionem.
324 RKeprebendit ordinem ingeniorit in Sub- tilitate: ſed cum inſanientibus cogor inſanire. audeo licere, ſed omnes libri amißi eſſent, non totius Ari-
ſotelis uolumen aut Scoti, ſed tamen ſingulas quas quiſque optaret partes, me reſtituere poſſe uel totum Euclidem. At Archimedis aut Apollonij uel Ptole- mæi librorũ ſeu prædictionis, ſeu magnæ compoſitio nis, primo ditaxat excepto, ne uel tota uita quatuor lineas inſtaurare poſſe ſperarem. Sed quid afino ad ly ram aut ſuibus prædico amaracum? Subtilißimos& ſupra humanum faſtigium ipſe exiſtimat Occam, En- tisberum fuiſſe, qui certé ingenioſe e dilucidè om- nia ſcripſerunt: cæterum inuentione nulla, ut ſt pro- poſitionem unam neges, quindecim paginæ corruat.
Led quia ad diſputationes ſcholarum ſunt accommo- dati, hoc arridet, hoc laudat. quos etiam non intelli-
6
Lere planum eſt. laudat enim, ut intelligere uidea-
tur. Inde leuißimis ex cauſis cenſor nouus literaturæ damnat, quod nos non facimus: ſed laudamus egre⸗ gie, honeſtoq́; loco fuiſſet, repoſuimus. Quid de Ga- leno, quem duodecimo collocauimus? Hippocratem nullo, quanquam principes medicinæ er de toto hu- mano genere bene meritos? cum tamen aliud ſit Sub- tilitatis præſtantia,aliud iudicij grauitas, aliud exudi tio, aliud eloquentia, demum aliud utilitas lipi. 325 Rurſus ad ſua uireta redit, ubi omnia pro arbitrio ſcribit: neminem habet quem obſeruet ſic tri buit candidum terræ colorem, flauum igni, uiridem aquæ, cæruleum aëri, quod in humido tenui conſtet, cum ſit terminus uiſus. atque ideo tenebræ illumina- tæ. ergo cæruleus non ob acrem. Hæc in octaua ſe- ctione, ſed in nona ſuum mellifluum genium, ſuum præceptorem, diuinum uirum reprehendit Ariſtote- lem.& malè, quod dixerit nigrum eſſe albi priuatio- nem,& quod ex utriſque alij colores conſtent. Ita re- cté ille mihi dixiſſe uidetur, Stultorum infinitus eſt E;
»

600 KCTIO I. LIBRORVM CARDANI
numerus. nam huius amentiæ generis qui nihil cum ſciat, in omnes eruditos cenſuram agat: laudet, uitu- peret, quouis placet loco unumquenque reponat: ſe⸗ metipſum tot præconijs extollat: de rebus quas peni⸗- tus non nouit tam audacter loquatur, quaſi Syrus in- ter Germanos exultet, glorietur, nullum adhuc aliud exemplum inueni. Sed ut uideo, parum abeſt ne illum uincire ſui cogantur. Inde quaſi uictor præ lætitia na tat tota hac exercitatione, ut lupus piſcis in ſterquili nijs, iudicio ac pudore nullo, tot paginis, ubi etiam do cendi diſcrimen neſcire uidetur(res enim controuer- ſe non ſunt) ſufficit ob id ſi quis ſimpliciter doceat ubi de nominibus, de interpretatione ſententiæ agi- tur, quæ perſæpe ſunt cötrouerſeæ, candidè, purè, ſim pliciter, adiectis teſtimonijs ſunt edocendæ. ſaltem Le xica quæ ille aded contemnit cenſor, ignorantiæ ſuæ eum admonuiſſent? Quis eſt qui de illis iuſte queri poßitꝛ aut illorum deſiderare diligentiam? At ille con fuſe mendoſa ſuo cerebro inuenta, quaſi mathemati ca doceret, ſine teſtimonijs tradidit, natus non ſolum ad rerum ſcientiam peruertendam, ſed& ad linguas & grammaticam corrumpendam: ut ſi uel ipſemet propria uelit relegere, ni prorſus inſaniat, ſuum hůc deſultorium laborem non leuiter ſit damnaturus.
326 Docet uolatilem columbam facere?uel non docetè utinam docuiſſet, uel ſciret. Hoccine eſt ſuum ſiedocere? rem quam tota poſteritas admirata eſt, nemo adhuc imitari potuit, ille tanquam facillimam proponit, docetq́; quod neſcit: hoc eſt impoſturæ ſuæ egregiæ& amentiæ certißimum argumentum, cum ſuum mendacium experimento deprehendi facilẽ ipoßit. Exhibere debuerat tam optatum ſpectacu- tum:nam dignus uenia erat pro tot flagitijs in rem li
erariam hoc in opere admißiis. Præclaris enim in- genijs etiam hoſtes parcere ſolent, ut Archimedi Marcellus quantum ĩn illo fuit. at hic malum malo addidit, dum ſe impoſtorem maximum profitetur, profligato omni pudore uerba pro rebus uenditat. De ſine tandem cum iſta tua impudenti,& aded mendaci procacitate offundere tenebras mortali- bus,& praæſtigias ficere conari eruditis, qui iam te norunt, tuosq́; fucos.
329 Hic uir ſanè malus eſt, qui non ſolum quæ difficillima ſunt tanquam ficillima deſpicit, quæ nullam continent difficultatem ut difficillima admira tur: ſed omnia agit ut fmam eorum deprimat, qui iuſté laboribus ſuis atque uigilijs nomen, aut com- pararunt, aut quæſiuerunt. Hic de fibulis multa nu- Zatur:& quaſi non omnes norint, fibulæ genus in cingulis depingit. nec tamen præter id quod diſclu- di nequeant, ſuæ depictæ ſimiles ſunt his quæ 4 10. Iucundo, quẽ adeò laudat, exhibẽtur. Ita uir hic ne- mini conſtat, non Cæſari, non lucundo, non ſibi ipſt, tanta eſt hominis inconſtantia, iudiciumq́; rerum om
nium peruerſum. Ob id quis ferat hunc calumniato- remsid uerò non animaduertit quod maximi eſt,&
nos ſuppleuimus Cæſarem nõ niſi partem pontis de- ſcripſiſſe. Ergo ut ad fibulas redeam, illas non depin ximus, quoniã multis modis fieri poſſunt, ut idem effi ciant:at ex his modis non conſtant quali uſus ſit ipſe
Cæſar. Cæterum& munimenta pontis deſcripſimus,
attamen audet impudens in tunta caligine huius Cæ- ſarianæ inuentionis, negare me quicquam ad lucem illius attuliſſe.
330 S Simili malitia ac ſtultitia arguit, quod non intelligit: nam ſingulæ rotæ ſuam partem pon- deris recipiunt: quare cum pondus ſit idem, mi- nus autem terræ inſigatur leuius, non parum tra- puntur, adedò ut ob durum ſolum e leue ac leuita- tem axis homo unus ſufficiat trabere pondo decem millia, quæ nec decem homines aliter traherent. ubi autem extrema, ibi etiam medium. detrahere autem oportet pondus rotarum, quod minimum eſt ab hoc compenqdio leuitatis: nec minori amentia exiſtimans ſapientiam diuinam laudare, imminuit, dum de ca- melo loquitur. cuius ſtructuram more muliercula- rum in ſolam Dei potentiam refert, atque uolunta- tem, tanquam laudabilius ſit inconnexa quàm con- iuncta fabricaſſe. ltaut dixi)miſer hic ubi ad res quæ ſenſibus percipi poſſunt deuenit, fulſus perpetud atq; abſurdus deprehenditur. Turpiore in ſania illa in fi⸗ ne addit, quæ ſenſum nullum continent, quaſi aſinis ſcribat atq; imponat: tanquam aliquis hic uir ſit, qui nihil à puerulis diferat.
331 Pari ruditate er impetitia fucis quibuſdam rhetoricis& frigidis ſophiſmatibus, ut imperitam plebem decipiat, in ſerijs rebus ludit. Si iocari in om- nibus ſuffcit, quid opus eſt ſtudijs amplius diſciplin rum: imò ne artibus quidem: omnes ſtudete rheStori- cæ, ſed non Ariſtotelis aut Ciceronis: ſed nebulonis.
332 In tractu ſcobs educitur, atq; ita ſcinditur melius. Hic homo aut omnino rudior aſino eſt, aut dißimulat ſe intelligere, quorum uitiorũ neſcio quod ſit deteſtabilius. Sed pulchrum eſt, cum ſuas ineptias pro cauſis rerum affert. nam tractus cum impetu ma gno plus poſſe uno cum magno impetu. at de hoc non minor eſt dubitatio quam de primo quæſito.
333 De planis cum locus& uerba mutata ſint, ſuperfluum eſſet reſpondere, ne tamen ſua calumnia occulta ſit, quid mirum eſt contangi uideri quo ad ſen ſum, ratione cognoſcere aërem interceptumꝰ at hoc fimiliare eſt huic uiro, ex muſcis elephantes facere: ipſos elephantes non uidere.
335 Hic contra Hippocratem, cõtra Galenum, qui in libris de Elementis, experimento id probant, conatur ſuo more utilißimum medicinæ præceptum, ad perniciem humanorum corporũ non minus qudm animorum natus, ſuis ſolitis meris nugis euertere. Sed pulchrum eſt cum in paucis ade uerbis affirmat, ne- gat, fruſtraq; damnat. nam de Antilogijs palam eſt me neminem irridere, cumm eſuam multo caſtigatiores non ob has nugas quas obicit; ſed alia maioris 4 1
deris

öeA*“
ANANIXn
——
„ 90 1 52 und. 5öei urinnn — Nrai doſfat in M 1
— nut ſrim ulma 5—
an—
eturics I fn bi
DE SVBTILITATE. 601
deris, nuper in publicum prodituri ſint.
337 Hic iam non mecum, ſed cùm ueritate ipſa diſceptat. rectà feruntur quæcunque impelluntur, ut lapides quãdiu ab impetu ſuſtinentur. Oculus docet, nulla ratio aduerſatur. nam quà adducit, eataauiam meram& ruditatem eius declarat.
339 Stolidus non intelligit difficultatem, 5 negat quòd adeò Galenus admiratur. inde falſa addu- cit in medium. Et præter id putat membra per ſe ab anima moueri, cum à ſpiritibus moueantur. nam ſpi- ritus facultatem& impulſum ab anima recipiuat ih ſi autem monent.
340 Impudenter ſuo more Ipato diné, quaſi uiri illi in eodem genere diſciplinarum, de quo ratio ſua concludit, ſcripſiſſent. Ibi dum gloriatur, ſe dupl citer uituperat:& quod genus doctrinæ ſuæ quale ſiti docet, ſophiſticum ſcilicet& inane,& quod halſi cri mine ex coniecturis accuſari poteſt: nam ego qui Mer curij quatuor æquationis orbiã motus ęaoraæia con-
cipere poſſum, quædam illius aneuuena uix aſſe⸗ quor.
341 Peſßimus hie nebulo, nec unquam ſine præ- fitione nominandus, a ſuis moribus me uult blagiarij
crimine accuſare. Inquit me aliena ſcribere geometri ca, arithmetica, muſica. primùm quæro metopoſco-
pia d quibus ante nos tradita ſunt? Similiter in geo-
metria, arithmetica& muſica, quid acceptum ſit ab
alijs, cum edita erunt, ſi poteſt obijciat? Detribus ele- mentis, de eorum frigiditate, de duabus tantum quali- tatibus. de aèthere, de urinis, innumerac; alia in me⸗ dicina& naturali philoſophia inuenta, cui authori
audebit aſcribere? Sed ſi pro quolibet mendacio illi
pilus non am plius rediturus excideret, profectò iam totus glaber eſſet. nonne iam illum pudet tam enor- zazun ac manifeſtorum mendaciorum? Inde conuer- ſus ad podtas, quas ineptias profert, quam temerario
auſu iudex inter Homerum ac Virgilium à ſeipſo co-
ſtitutus furorem poẽticum reſerre conatur, ſed furon rem uideo, poëtam non uideo.
encvod dꝭνοννενιν tqauνερ έ&εᷣνρνεra
æuluνus drauvrow, eenol dpi aVs ⁴ανον.
342 Cüum de fine cognoſcendi agamus, ille de fa ne entium non nouo exemplo interpretatur.
343 Non recitat fideliter uerba noſtra: förſan
error huit anagnoſtæ uel topographi. Mediocris ad maximũ comparatus, paruus dicitur: humidum mul- tum mediocreq́; idem. quoniam tria ſunt, maximum,
mediocre e& nulli, exiguum aut pro nullo habetur. Attractio quæ eſt ſicultas nutrici animæ, nõ trahitur ſol uel ignis.reliquaq quæ ſiccitate magis trahunt.
344. Hicc recte monet: gratias illi habeo, utinam
hoc ſæpe feciſſet. Sed dum ſcribebam, malui inutilia addere quam utilia prætermittere: nam quæ- omifi, reſtituere non boſſum amplius, exciderunt enim mul ta:quæ perperam addi li præcidere boſſum. De lupo demiror cur obijcias illa, cum ego experimentum ui-
diſſe me referam,& ration em reddam cur non ſem- per id eueniat. Quæ ex Ariſtotele transfert, non ſunt
cauſæ ſympathiæ aut antipathiæ, ſed inimicitiarum aut amoris. Sunt autem quinq;, ſi diligentius diſtin- guantur: natura iracunda, ut quorundam canum qui omnib. infeſti ſunt:ſunt enim ſimiles ægris. Cibus com
munis, aut cum unum alteri cibus eſt. Venus loca&
parata noxa ſibi uel proli. at de antipathia& ſym- pathia& fiſcinationibus ſatis alibi dictu eſt. De hir cino ſanguine& adamante, nõdum conſtat illi an ſit uerum,& tamen de hoc diſputat. . 347 Turpißime uides debacchari propter er⸗ rorem, quem quis mihi ſani capitis imputauerit? Indi cio eſt non habere meliora quæ obijciat.
344 Non diſtinguit curationem doloris à cura tione cauſc. Curatur dolor ſic etiam teſte Hippocra- te. Cauſa etiam non per ſe, ſed quandoq; quaſi/ fortui⸗
to calore naturali confirmato. De Græculo nõ nout,
ſed inuentum putabam meum. Ideo tanto ueriorẽ cau ſam reddidiſſe opinor, poſtquam duo caſu quodam ex præſcripto in eandem deuenimus opinionem.
349 Reſponſum eſt in ipſo opere in tertia edi- tione, quod eam quæſtionem duxerim eſſe neceſſa- riam ſcitu.
350 Non ita, ſed per calumnid& inſaniam iura re debuerat. Vide quà bene cohæreant uerba illa ſom nio meo,& his quæ ſuperius dixerat? tantum abeſt ut ante ſua obrutum iri ſperem ni forſan per obruere illuſtrare intelligat? quod genus expoſitionis apud ip ſum exemplo frequenti non caret.
355 Natat in ſua peripatetica theologia dicẽs,
ſt intelligens er quod intelligitur eſſet unum, primæ
mentes quantitatem cœlum intelligendo adipiſceren tur? Reſpondeo habere quantitatẽ illam intellectum: nam non aliter intelligendo mouerent, niſi quod e quo& per quid mouerent intelligerent. at ibi nulla eſt compoſitio neque diuerſitas: eſt igitur intelligen- tia rei,& quod intelligitur,& quod intelligit idem. ideo intelligentiæ meritò appellari poſſent, ſi Roma ni ſub hoc fignificato recepiſſent. At non erat illis co gnitum, quædam eſſe quæ cum ſua operatione& ob- iecto eandem eſſe poſſent. Inde homo cattus irridet noſtram dialecticam, non abſimilis puero octo anno- rum cuiuſdam affinis mei, qui patrem ſuum ad diſpu- tationem de ſuis quiſquilijs, tum fratrem natu maio- rem ualde eruditum inuitabat, eos neſcire quæ non profiterentur exiſtimans. deinde uictus dicebat, non putabam uos ſcire tantum de conſtructione xratio⸗-
ne ſermonis Latini. Ita hic uir quòd nõ profiteamur
dialectica, putat nos neſcire. Vtinam uelit aded inſa- nire, ut aliquod magnum pignus deponat in ea arte, dico etiam in ſophiſmatibus, uidebit an longe beritio res ſimus in eo genere quam in mathematicis? uixq́; ipſi ceſſuros Chryſi ippo: ſi ſi reuiuiſcat. Verum quod il le magnifacit ob inopiam bonorum ſtudiorũ, nos ob eorundem copiam& nobilitatem negligimus. Pff 4
——

602
357 Admiratur uerba illa: Intellectus quo te- nuior, eo diuturnior, primũ tenue& craſſum ad cor pora, non ad mentes pertinent: deinde æterna incre- menti uitæ erunt capacia, aliquidq́; æterno maius e- rit:aliquid etiam æterno breuioris uitæ æternum? Si in talibus dubitaſſet, excuſatione dignus erat. Itaque ſubtilitatẽ illam, puritatem eſſe intelligat,& ſimpli⸗ citati propin quitatem: quam maiorem& minorem eſſe ſi negat? negat& illarum ordinem ad Dei com- parationem. Ego certè genus illud ſimplicitatis; puri- tatis& ſubtilitatis homini cognitum eſſe nego, qua- dam tamen ſimilitudine declaraui. Eſſe tamen cõſtat,
& declarari poteſt: quod omnia quanto perfectiora, tanto magis d corporea natura, d compoſitione, ã ma eria&craßitie quadam, quæ ſecũdum paronymiam
dicitur, non homonymiam recedunt. Ea ſynceritas Jpropinquitas primo enti diuturnitatem maiorem, id eſt, in æternitate conſiſtentiam firmiorem generat: uelut ſi pes in arena ueſtigium æternum imprime- ret, manifeſtum eſt etiam ueſtigij ſuperficiem adeſſe, eſſet tamen pes ueſtigio æternitatis magis particeps, &y ueſtigium ſuperficie, quod unum ex alio pende- ret. Itaque& æterna uarietatem in infinitate ſuſci- piunt, uelut& mortalia in tempore.
358 gens, quia ſubſtantia eſt, ideo quieſcit. dicit, cœlum noͤnne eſt ſubſtantia? pulchrè cœlum non uerè ſub- ſtantia eſt, quia ſi ab intellectu ſeparatur, non eſt: ſi cum illo eatenus eſt, quatenus illi coniunctum eſt, atq; ideo potentia quaſi eſt,& ob id in continuo motu ob æternitatem. Subſtantia ergo iuxta paronymiam di- cetur de intellectu principali& ccelo,& de cœlo&
iſtis inferioribus adhuc magis. Sed de primo princi- pio e& mentibus diuinis pluſquam ſecundum paronꝰ miam, imò nullo horum modorum. 359 Sectione 14 ſimili afficitur errore, quan- quam ibi indignus uenia: nam admonitus, uolens ta- men peccat. Primim non ſequitur, hæc ſunt eiuſdem generis, ergo minus perfectione differunt, quam quæ genere differunt. Plus enim differt homo à brucho qudm bruchus ab albedine perfectione, ſicut linea magna plus longitudine à parua differt, quàm parua A puncto. Deinde ſt animus noſter& ipſe intellectus rerum, non magis ſequitur ipſum eſſe accidens, quod
ſit rerum intellectus, quam Terum intellectũ eſſe ſub-
ſtantiam, quod ſit idem quod animus. 362 Hic eſt error communis multis, qui Archi- medis inuenta non uiderint. putat enim maximas res uno argumento poſſe declarari:at non ita eſt, ſed ſe- rie tota unius maximi libri quandoq; indigemus. Plu- res ſunt mentes non una tanti, ut quidem magis quàm Epicurus athei: non tamẽ poteſt oſtendi uno nec qua tuor argumètis, ſed conſtruere oportet integram de- clarationem ex multis uniuerſi ordinem oſtenden- do, uelut Archimedes ex conorum multiplici ratio- ne,& compoſitione ſphæræ ex infinitis conis, pro-
RCTIO I. LIBRORVM CARDANI
Simili ſtupore admiratur uerba illa intelli
portionem ſphæræ ad maximum conum, inde totiun extimæ ſuperficiei ad maximum circulum. Hæc uerò potißima cauſa eſt ignorantiæ rerum& fruſtrato- rum ſtudiorum, adeòmaxima ut pars hominum quæ metam ſe ſuperaſſe putat, ut noſtra ſæpia in dialecti- ca ne prima quidem rudimenta attigiſſe uidetur.
364. Scimus ſcabiem non eſſe titillationem, nec multo minus eſt dolor, ut ipſe ait: unde patet non bre- uitatis cauſa figura uti ut nos, ſed errare. dolor enim in ſcabie eſt ſymptoma:ſed titillatio uenerea eſt, qua- lis pruritus qui eſt in ſcabie. atque utrobiq; quæritur expulſio infeſti humoris abſq́; dolore, quòd in ſcabie non ſit dolor ut plurimum, etiamſi ſuperflui illud re- tineatur:at in fecibus& urina, cùm uiolenter reti-
nentur, dolor accidit. tripliciter igitur in tam
paucis uerbis peccat, dum alios per- peram reprehendit.
FINTS APOIL.OGIE D. HIERONYMI cARDANI.
PERORATIO.
Auſimus tandem hunc inſuauem laborem, u Ipleraque alia difficilia, publicæ utilitatis cau ſa.Poſtquam res ipſa exemplo non caruit, nec ſolum hominum, ſed etiam naturæ. Quic quid enim inſigne tulit, ac planè admirabile, tanquam ſuum met opus ir rideret, peſte aliqua fœdauit. Elephantem crabrones, delphinem aſili uexant. Non deſuit Homero Sagaris, Heſiodo Cercopes, Socrati Antiochus Lemnius maſti ges:qquamuis hi diuini propè uiri eſfent. At noſter hic calumniator cum aded lutulentus ac ſordidus fiuat, ut neſciam quando tam incultum ac barbarum librum legerim, exiſtimo nec mihi gloriam quæſiſſe, nec ſibi peperiſſe. Etenim inter reliqua miſta colluuies uide- tur pueroru, iuuenum, anuum, plebeiorã, nobilium, ſcholarium ſtudioſorum, pædagogorum, militum, ut nihil magis incõditum poßit reperiri. Nos enim à mo dicina nunquam diſcedimus, niſt ad mathematicas, quas d pueritia didici, diuertero uoluptatis cauſa. Cæ terum in naturalibus ea lege ſemper ſum diuagatus, ut d medicorum placitis, ne uel lato ungue diſcedam: nec quicquam tracto, pro quo quis iure obijcere poſ⸗ ſit: Qui ſcis? Itaque miſeret me illius, non ei iraſcor quòd tot uigilias, tätum temporis, cum maxime illius penuria laborabat,& qua ætate precioſißimum eſſe ſolet, fruſtra profuderit. Sed Nlud tamen in eo proba re non poſſum, quòd his temporibus difficilimis hu6 n½

—
N
a
KXKILCuUXELo*
Fnrt arotha
D. HIEosn
(AàADNA
PERORH
DE SVBTILITATE. 6oz
Hus Reſpub. literaria tot modis premitur, inſontes ui
ros ſtudioſos principum e& potentium ludibrio ex- poſuerit. Et tam præclara opera non ſolum opinio-
nem omnem bonam ex animis, tum horum, tum magi Niratuum de eruditis eximeret, ſed at maiores ſui opi-
mæ ltaliæ parti faces intenderant, ſic Anteus hic no- ſter uniaerſis bon arum artium ſtudioſis ac diſciplinis exitium moliretur, non equidem bene inuenta euer- tendo, hoc enim induſtriæ& laboris opus fuiſſet, ſed obſcurando, ut quantum in illo fuerit, tot ad pietatem augendam humanamq́; fœlicitatem præcepta tot la-
bboribus ſtudijsq́; parta impij uiri manu perirẽèt. nam
cuùm peripatetica philoſophia iam duobus abhinc annorum millibus euulgata ſit,& tot commentarijs illuſtrata: ad pietatem quidem non niſi detrimentum, ad naturæ autem& artium experimẽta tam paruum
Rructum attulit noſtrorum inuentorum comparatio⸗-
ne, ut illam aut falſam aut nondum bene intelleckam eſſe conſtet. Fructus enim omnis ueræ ſapientiæ pie- tas eſt,& opera ipſa quæ uel naturæ, uel artis princi
BASILENXI, EX
M. D. LX.
pe 2
bio fiunt induſtria autem ſapientis. Cæterùm ex prio re illa diſciplina quid aliud pro operibus quam per- petuæ contentiones, quæ adbuc durant& indies au- gentur, acquiſiu imusè has tamen ambitioſus hic Chri ſtianus philo ſophusq́; ſuperbus, ac medicts æiiarto- A„᷑&☛ tuetur, quod non nouum eſt:& peßime defendit, quod nouum prorſus eſt. Quod ſi de hoc (quod fuit peripateticis, magis etiam conſpicuum eſt quam mihi) dubitat, aut ſi quicquam à me ex ſuis ca lumnijs grauius cõſulto prætermiſſum exiſtimat, tria ex ſecunda editione, quam triennio ſcit uulgatam an- te has ſuas exercitationes, ſibi eligat quæcunq; uolue rit: quæ ſi non ſingula efficaci iuxta rei genus declara tione oſtendero, cuiuis hanc condono libertatem, ut me illius loco pro maximo nebulone ſubijciat. Neq;
eſt, ut uerbis ſe excuſet, qui factis ac re non ſo-
lum qualis eſſet ſe oſtenderit, ſed ſuppo ſiticijs perſonis ſubiectis plane doloſo ingenio eſſe de- clarauerit.
OFFICINA ANNO MENSE
MARTIO.

A 2 1 8
3 —
*
5 —

A —
1
“
B
*
8 8 1
4 8 4 3 4*

DARSILG4
R
C4A
PE
8 8 — ₰ * 2 N
2

——
—
—=y—