— 1Tt 8 2—— ——————— 4— ——yö ——— y———— ——————— “ —,— — —j——— — 2 . 1 „ 1 ——————·——. ———* 4 —— 7 — 1 2* 1† 1; l e 2 7 2 Eaurwmmagnw Eammpanm PEn epunseganurnnnunnunwne— deNehaſ T 1 64„ 1 8 4 wVV fgal er ſeßt ſtt Mege fi i Pt feg fip cirrlilld AKlläe Kedee 9 7 fhä 1 4 f WII fa fdagſehit b Mäſ WM 3 1 d 3* bd. ff 1 6 1 8 2 2 6 ff 1 1 ſ e 15 Taſuite 3 Nd 11 4——— 8 1 9 1 5.* 2— ſir See aen AF NNN. K Na 1. Tt id 3 ſit ſ 1 7 1, 1e 3 Fig 9 hen 83 ul 2— W' 1 Iſſ MN Kiie eA.ele.LAlſitAhn S 8 6 9 ſu 2 V ähe 3 1 4 77 22/A5„„12 1 1 Wdof. 4 W 8 M N 1 rchrads d G) * S = 8 A p Kirche degen Westen. Erklärung. kreiner— f 3—l iiͤſ.rrr, 2)/ „Denncceere ete d— SA- seee—. 1 1ö 3 4— 3—. lu.— 6 5 46 9 4 4 7 Wasdhhan, des.Prof. ALſa⸗ 4—⸗ 25 2 9 P.. 5—118 5 3 4— ue 2 ee nene a* hhat — 8 47— 1 3 8 8, e Se, B Conrectorat 3 5 4 Me S 4 CAdiunctenwohnung 8 Primr. Aud. — 3 Tert r. Aud. Untersecund. Xud. 2. Corridor. L-XII Schül er Stuben 2 Sing Aud. Ä A 1 — be 3 3 8 4 Turn Pla bz. Speisesaal F a Tapnstube 2 Remter h Küche b J 1 2. S. . 77 f 4— A 2 0 8—— i Wasserhöfchen e V—— S X Kee Keeeh S— 2.4 6 2 ³ 7, 8 wah⸗ L S 4 K 5 N 1 92 4 ke— 3 Taee ⸗ — ARRN S H.2. 2 5 7— 8* p—— 8 2. 5 7* J 5— 4 3 8 3 Sr 2 ,/— H—„ 8) ͤ b Inspections Zimmer V. f 3.„ b e Aufwärter Stuben k Fleischgewölbe.==. Schlachthaus I 5 2—VW== ebeMts 29 S 2 4„ Treppenthurm T— 1— S Gae c0- De A 3 ʒ R.le unut e e ewaſraygſglhede 3 Au 3 ʒʒ,— asserkuns E 5 1 AAR ʒ de eeeee 4 5 O 4„ Gärtnerwohnung— WE S A Se. 4 V 3 6 1. 5 3 5 8 2 2 AN„ d 1“ 1 6— dAufgang zum[unzsaal Archiv des Rentamts. A 2 4 9 3 9—. iche Kapelle““ 3.. e] 1n(eliohe luren Saecristey 2= 5 80 F 2 A 8— S 3 5 u 6 4 2 2 3———. f vormaliges Tertiat Hof u. CGarten d. III. Profess. A 3*— 3 d— j p p Pʒ, 8 5 88 SA. 1 A.. 82..—.. 3 5. 2————& Adiuncten Wohnung Bibliofhek. 1 † ¹ cʒG̃ 4 N⸗ ,,. e 4 8 A 4 h 4l. f 48 ,, j 3 8 9 2. 2. 4242..... ℳ 6 6 3 1. chlaf, Primr(Garten JIW. es Wirthschafts⸗Garten B 3 ʒſZ ʒſze, 2 4 Aufgang ⸗ 22d afsa 8 ii eeeAeE h oha ee h EeeeeeeeelliAt ⸗ Sahnke 3— 1ie—„,„,.z.,x r Amigz. 4 Schlka Aes Acge., Salk⸗ — Schlfs. 7 Kreuzga nL. w Unterer kKreuzgang 1 Snun 6 ue—— E — Chſaufs sße e ach; Elckafßhrtshberſſea 4 8 4 4 44 4 99 e 4 14 1 99 I 2— 7———— 8 5 —— 8. L.— enn ſnieei Inlie 1 ne in Il nnae nnSinna 11nnee 1unrneeni inneennent nniint nit linitinnnnisenenennirnii d. ᷣ IA 3 —— — 1— 0 e b III b Haushaltung und Krankenanstast. Druckv FAWeidenbah Fürstenhaus. LithvKAMeidenbach Q. D. B. V. ◻ SCHOLAE PORTENSIS A MAURITIO PRINC. DUCE SAXONIAE A. D. XII. C AL. IUNIAS A. MDXLIII. FELICITER CONDITAE SOLLEMNIA SAECULARIA DIEBUS XX. XXI. XXII. MAII A. MDCCCXILIII. PIO FESTOOUE RITU CELEBRANDA 1NDICIT ET SCHOLAE FAUToRES ET AMICOS OMNES HIS SOLLEMNIBUS COLLECGII MAGISTRORUM PORTENSIUM NOMINE INVITAT C. KIRCMNER S. S. TIMI. ET PHl. DE. RECTOR SCHOLAE PROV. PORTENSIS. LNSUUNT: Collegarum omnium Commentarii varii argumenti. C. KIRCHNERI historia scholae Portensis Sacec. XIX. cum actis proximorum sex mensium. NU M BURGI TYPIS C. A. kLAFFENBACHII. ———————————— — 1 T 1 Enor 2 4 L*z 5 1 4 2 1 2 4 8 1 8 AA X△ 4 2 ☛— 4. 1 —————————-—-— ———— Praefatio. IHis commentariis sollemnia scholae Portensis saecularia agenda indicimus, multo laetiora ac splendidiora, quam qualia vel proximo saeculo(1743) institui potuerunt, quo Porta, etsi sub Friderico Augusto II., Freytagio rectore, bona fama florens, saeculi ingenio rebus scholasticis parum favente, publica luce minus enitebat, vel superiore, quo bello exitiabili per quintum et vicesimum iam annum patriam foede dilacerante, miseri praeceptores, Kühnio rectore, cum schola per plures annos prorsus deserta militumque insolentiae permissa fuis- set, vix cum undecim alumnis natalem Portae centesimum agere potuernnt. Ad ea nobis- cum pie celebranda, hoc tertio saeculo felicioribus auspiciis finito, cum patria dinturnae pacis muneribus ac copiis florente, tum scholae ipsius statu prosperrimo, invitamus et viros omnes summe reverendos, qui rebus nostris vel praesunt in Augustissimi Regis consiliis, vel favent in doctorum collegiis, et alumnorum praesentium patres, et omnes qui huic scholae pridem adscripti fuere vel praeceptores vel alumnos piam Portae memoriam ser- vantes, ex omnibus patriae partibus ut huc frequentes conveniant et nobiscum Almae Matris honores hoc festo die agant. Quod cum facimus, primum omnium, hic ipse dies XXI. Maii saecularibus sacris in- stituendis cur contra superiorum temporum usum delectus sit, exponendum certisque argu- mentis probandum arbitramur; ne quis sollemnia Portae natalitia per plura saecula Calendis Novembribus celebrari solita ideoque per ipsam consuetudinem quasi consecrata, in hunc diem transferendi consilium, levibus nec satis idoneis rationibus conquisitis, vel a nobis temere propositum, vel a summis viris his rebus nostris praefectis, probatum et acceptum, vel ab Rege Augustissimo ipso confirmatum esse putet. Ac scholae Portensis natalem adhuc Calendis Novembribus celebratum esse ea de causa, quod illo die a. 1543. primus omnium alumnus Nicolaus Lutze Kindelbruccen- sis in hunc ludum receptus esse dicitur, inter omnes constat. Cuius rei testis est Per- tuchius, olim rector Portensis, in Chronicis T. I. p. 75. a. 1612. 4. his verbis:„Et „disciplinae scholasticae initium factum est anno 1543 die I. Novembris, qui est Omnium „Sanctorum, quo primus in Portam se contulit Nicolaus Lucius a Senatu Kindelbruccensi „transmissus.“ Ouihus verbis nihil aliud potuit significari, nisi puerum illo die primum affuisse, cuius adventu ludi copiam vel factam esse vel mox fore discentibus probatum sit. Verum autem disciplinae scholasticae initium illo die haudquaquam factum est. Nec enim unius pueri adventu ludus potuit aperiri, cum certe pluribus opus esset discipulis con- — * — IV gregatis ad doctrinae cursum rite instituendum, nec idcirco id fieri potuait, quod magistris etiam tum Porta prorsus carebat. Sic enim in libro vetere bibliothecae nostrae sub ſinem saeculi XVI. scripto, quo ipse Pertuchius est usus, sub titulo:„Kindelbrück“ legitur: „Nicolaus Lutze: Ab hoc, quia primus inter discipulos omnes, et ante praecepto- „res, in hunc ludum se contulit, recte constituitur huius scholae initium Kal. Norbr.“ Hinc manifesto patet, Calendis Novembribus illius anni, ipsius Luci adventu, praeceptores qui scholas habere possent, nondum affuisse. Certe primus rector Portensis Joannes Gigas Nordhusanus insequenti demum anno 1544 Portam venit. Nam et in libro illo mscto in rectorum indice usque ad annum 1597 perducto legitur:„Joannes Gigas Northu- „sianus anno 1544,“ et Schmiederus V. Cl. coniunctissimus olim nobis collega, nunc se- minarii regii Vitebergensis Dircctor, in Gigantis vita scribenda occupatus, per litteras nobis significavit, ex Melanchthonis epistola d. d. 13. Febr. 1544, Gigantem etiam tum Mariae- bergae, quo ex schola ad S. Joachimi traductus fuerat, commoratum, sub festum paschale demum illius anni se Portam contulisse, probabile videri: idque idem post in libro recens edito:„Erinnerungsblätter“ p. 34 plenius demonstrarit. Ergo quod Lucius ille omnium puerorum qui illo tempore huic scholac assignati fue- rant, primus Portam intravit, haec quidem res fortuita ac levis omnino momenti fuisse vide- tur, quippe qui a Michaele Lemmermanno, primo huius scholae quaestore, cui et aerarii et rei domesticae omnis cura et administratio tradita fuit, ut bene IIgenius noster in Pro- grammate 1820 p. 1. observavit, receptus et nutritus domique habitus sit, donec pluribus paulatim pueris receptis, cum etiam magistrorum unus et alter accessisset, doctrinae initium qualecumque factum est. ¹) Sed nulla de re minus cogitandum, qnam de sollemni aliqua huius scholae illo ipso die Calend. Novembr. quo primus puer in eam receptus est, vel dedicatione vel conse- 1) De Nicolao Lucio, qui celebritatem quandam per haec ipsa annua scholae sollemnia nactus est, rumores vari feruntur, sed certi quidquam nusquam potuit a nobis explorari. Pertuchius de eo T. II. p. 374 sub tit.„Kindelbrucca“ nescio quo auctore, haec tradidit:„Nicolaus Lutze: GCanonicus fuisse dicitur. Adfuit hic primus in schola „Portensi a Divo Mauritio aperta.“ Contra Christ. Schöttgenius, gymnasii Cruciani Dresd. olim rector, omnium dili- gentissimus rerum antiquarum, praecipue Portensium, investigator, in Programmate ad ipsa sollemnia huius scholae saecularia celebranda olim a. 1743 edito s. t.„Analecta quaedam monasterii Portensis“ de Lucio nostro haec attulit p. 14:„Si traditio vera est, fuit ille „Crine ruber, niger ore, brevis pede, lumine laesus.“„Malum omen, si standum sit ominibus. Neque notum „est, quomodo is patriae inservierit.“ Nec plura de eo exquirere potuit Huebschius, Mathematicus quondam Porten- sis, in Collectaneis ad historiam scholae Portensis msctis T. I., praeterquam quod eum vel gibberum vel claudum fuisse, schola exclusum, denique adeo patibulo suspensum, incerta ait fama tradi. Eadem in libro mscto bibliothecae ducalis Gothanae, quem Uckertus V. Cl. benigne nobis commodavit, ex Huebschii schedis maximam partem exscripto, Hueb- schianis fere verbis leguntur. Nobis ipsis Kindelbruccae, oppido Lucii natali, de ipso eiusque gente sciscitantibus, res nihilo melius cessit. Rauchius enim V. Rev. primus sacrorum ibi minister, per litteras nobis indicavit, Luciam gentem in illo oppido prorsus exstinctam, et tabulis ecclesiasticis magno incendio quo oppidum a. 1661 vastatum est, absumtis, nullum usquam de eo indicium offerri. Itaque obscuris de Lucio rumoribus lucem aliquam offundere nobis non contigit. istris rae sub legitur: Sep to⸗ Novybr.« deptores anneg bro illo Forthu- ine se- 3 nobis lariae- aschale recens ti fue- vide- aerarii n Pro- lurihus initium lo ipso conse- ores varü elbrucca“ in schola nium dili- s scholae aec attulit zue notum n Porten⸗ um fuisse, ae ducalis 0, Hueb- itantibus, Luciam ttum est, ere nobis V ———— cratione publice facta, quod Kraftius et Schmidtius in libhro de schola Portensi p. II. perperam statuerunt. Quae ut fieri posset, et procuratoribus ac praefectis rei scholasticae opus erat a principe missis, et publici conventus frequentia, et omnium maxime gymnasii rectore praeside et ceteris praeceptoribus, quibus cum omnibus etiam tum Porta careret, consecrari certe per unum puerulum ingressum non potuit. Nec eius rei actae ullum ve- stigium in antiquis scholae annalibus scriptisque monumentis exstat, nec omnino de annuo aliquo sollemni in scholae conditae memoriam instituendo in vetustis scholae formulis ac legibus, quas plures ex variis actatibus habemus, quidquam praescribitur; ut per primum certe huius scholae saeculum eiusmodi sollemne quotannis actum esse, ante annum 1624, quo sacris in templo institutis primum coepit celebrari, neutiquam probabile videatur.*) Quare cum Lucii pueri illius adventu Calendis Novembr. nec conditam esse hanc scholam nec inauguratam, ne doctrinae quidem scholasticae initium factum esse certissime constet, non est quod ullo iure hie dies scholae Portensis natalis habeatur, etiamsi propter diem huius scholae per summi principis conditoris edictum vere fundatae ac constitutae vel ignoratum vel neglectum Calendae illae adhuc celebrari solitae sint. Condita enim ante illum puerum schola dudum erat ac constituta, et ad praeceptores non minus quam ad pueros suo quemque loco commode excipiendos a Michaele Lemmermanno quaestore, qui pridem a principe huc missus fuerat, ut aedes sacras ad scholae usus aptaret, ommia bene curata erant ac praeparata. ³) Nam posteaqpuam a. 1540 Henrici Ducis iussn cum ceteris per Saxoniam monasteriis sublatis, tum conventu fratrum Cisterciensis ordinis in coenobio Portensi soluto bona sacra ad 2) Habemus Mauritii principis privilegium a. 1550 exhibitum, quo scholae Portensis constitntae forma ex omni parte describitur, bona, reditus, iura omnia confirmantur administrationisque ratio definitur. Habemus formulam rei scholasticae Portensis Baldufii rectoris manu propria a. 1577 litteris consignatam, in qua omnes et doctrinae et di- sciplinae scholasticae partes plenissime describuntur, etiam victus et dierum festorum ratio omnis exponitur. Habe- mus rerum in scholis provincialibus ordinationes, unam ab Augusto I. Duce et Electore a. 1580 constitutam ac typis impressam; alteram multo locupletiorem praeceptis ad omnem rerum et internarum et externarum administrationem pertinentibus a Christiano II. Duce et Electore a. 1602 his scholis propositam. In quibus omnibus sollemnium scholae Portensis vel fundatae vel patefactae vel inauguratae habendorum ne ulla quidem mentio fit; quae si vel usu vel lege constituta essent, illis certe locis, ubi de reliquis diebus festis sollemni ritu celebrandis agitur, omitti non poterant. Nec in Pertuchii Chronicis T. II. ubi quaestionum varüs per annum diebus festis ad poëmata componenda vel decla- mationes habendas huius scholae discipulis propositarum magnus numerus affertur, natalis scholae vel poëmatis vel de- clamationibus alumnorum festo modo celebrati ullum vestigium reperitur, nec id in tabulis accepti et expensi huius scholae vetustis usquam apparet. Sed Fr. Balduini, supremi rerum sacrarum in Saxonia Electorali antistitis suasu et auctoritate a. 1624 primum ad scholae inauguratae memoriam celebrandam rem divinam in templo Portensi iustitutam esse, et posterioribus quoque annis, etiamsi non omnibus, hunc morem esse servatum, Schmiederus V. Cl. in libro recens edito:„Erinnerungsblätter“ p. 213 bene exposuit. 3) ld vel inde patet, quod Mauritius Dux Ioannem Rossbachium, scholae Misnensis procuratorem, litteris ad eum d. 18. Septembr. a. 1543 datis Portam iussit proficisci, ut inspiceret ibi atque sciscitaretur, quomodo quaestor hoc loco constitutus domicilia pueris aptasset, eamque rem celeriter conficiendam curaret(vid. Mauritii Ducis et Electoris historiam a Langenio V. Nob. editam a. 1841. T. II. p. 132). —-— — —— VI pios usus reservata et per sequestratores administrata(Pertuchii Chron. T. I. p. 71), in dele- ctorum e terrae Saxonicae provinciis conventu Dresdae die VI. Januarii a. 1543 habito, pro- cerum regni rogatu a Mauritio Duce ad tres scholas provinciales Misniae, Martisburgi et in monasterio Portensi condendas assignata sunt¹), nobilissimus hic princeps, vixdum viginti duos annos natus, edicto die Lunae post Trinitatis(i. e. d. XXI Maii) a. 1543 publice proposito tres hasce scholas non modo constituit et ad omnem doctrinae usum litteris et sacris et profanis tractandis consecravit, sed totam etiam earum formam, praeceptorum numerum et munera et praemia singulis tribuenda, alumnorum in singulis scholis numerum, aetatem, pa- triam, conditiones in iis recipiendis servandas, curriculi scholastici tempus, vietus cultusque rationem et reliqua beneſicia iis tribuenda, disciplinae normam et stipendia post curriculum con- fectum in academia iis tribuenda cum summatim tum singillatim descripsit, denique alumnorum numerum gratis alendorum inter singulas terrae Saxonicae civitates, gentes quasdam nobiles le- gitimo petendi iure praeditas et collegia quaedam cathedralia ita distribuit, principis quoque clementiae nonnullis locis in illo numero ad largiendum reservatis, ut haec nova collegia, cum ex omnibus regni partibus alumnos suos acciperent, scholarum provincialium nomine recte appellata sint. ⁵) —————— 4) V. Boettigeri Hist. Sax. T. I. p. 498. Id Mauritius princeps indicat in privilegio huic scholae a. 1550 tributo: „Derohalben haben wir mit demselbigen Ausschusse zu Thüringen und Meissen, dieweil vor Anfang unserer Regie- rung— etliche Kloster deren Ordenspersonen ledig worden, dieselben mit ihren zubehörenden Gütern— zur Heili- gung des Namens Gottes wieder anzuwenden, und in unsern Landen etliche Schulen vor die jungen Knaben aufzu- richten und bestellen zu lassen im Rathe beschlossen.“— In Christiani II. Electoris formula a. 1602 his scholis ordinandis proposita haec prima verba leguntur:„Es hat Weyland der Hochgeborene Fürst, Herr Morits, Herzog zu Sachsen, unser Fetter und Vonfahr, Christmildes und se- liges Gedãächtniss, auf Bitt und Gutachten ganzer gem einer Landschafft, von den erledigten Klöstern und Stifftsgüthern drey Schulen, Pforta, Meissen und Grimma auffgerichtet.— De actionibus a Mauritio propter has scholas condendas cum provinciarum delectis lanuario mense a. 1543 habitis v. etiam Langenii historiam T. II. p. 130 sq. 5) Hoc Mauriti principis edictum publice propositum et typis expressum est Lipsiae a. 1543:„Herzog Moritzens zu Sachsen, dreier Schulen und in etlichen andern Artikeln Newe Lands-ordnunge, 1543. gedruckt zu Leipzig durch Nickel Wolraben. 4.“ Legitur etiam in Codice Augusteo T. I. p. 14 sq. unde nos primam quasi formae delineationem harum scholarum hoc edicto propositam hic excerptam exhibemus;—„Und nachdeme zu Chrestlicher Lehre und Wan- del, auch zu allen guten Ordnungen und Policey, von nöthen dass die Jugend zu Gottes Lobe, und im Gehorsam er- zogen, in denen Sprachen und Künsten, und dann vornehmlich in der Heiligen Schrift gelehret und unterweiset werde, damit es mit der Zeit an Kirchen-Dienern und andern gelahrten Leuten, in unsern Landen nicht Mangel gewinne, sind wir bedacht, von denen erledigten Klöster- und Stiffts-Gütern, drei Schulen aufzurichten, nemlich, eine zu Meis- sen, darinne ein Magister, zween Baccalaureen, ein Cantor, und sechzig Knaben. Die andere zu Märssburg, darin- nen ein Magister, zween Baccalaureen, ein Cantor, siebenzig Hnaben. Die dritte zu der Pforten, darinnen ein Ma- gister, drei Baccalaureen, ein Cantor, und einhundert Knaben seyn, und an allen Orten mit Vorstehern und Dienern, Lehre, Kosten, und anderer Nothdurfft, wie folget, umsonst versehen, und unterhalten werden, und sollen die Knaben alle unsere Unterthanen, und keine Ausländische seyn. Und erstlich wollen wir verordnen: dass die Knaben an jedem Orte mit einem Christlichen Prediger sollen verse- hen seyn, und dass sie in einer Schulen, wie in der andern, gleichförmig gelehret, und zu rechter Stunde, zu Morgen, Mittage, Vesper und Abend gespeiset, und ob etliche schwach würden, nothdürfftig gewartet und unterhalten werden. Es sollen auch jährlich jedem Knaben, zehen Ellen Tuch zur Kleidung, etliche par Schuhe, eine Anzahl Papier, auch etliche Bücher gegeben werdhen. Mit dem Bette-Gewandt sollen sie sich selbst verschen; doch wollen wir einem jeden —2ooöoſſſſſſ——— in dele- d, pro- Li et in inti uos 3 publice üet Sacris merum et tem, pa- cultusque lum con- umnorum obiles le- s Qoque ggia, cum u nomine 550 tributo: erer Regie- zur Heili- aben aufzu- :„Es hat les und se- en Klöstern ritio propter oriam I. II. =x Moritzens eipzig durch Jelineationem re und Wan- gehorsam er- weiset werde, gel geuinne, ine 29 Meis- burg, darin- anen ein Ma- und Dienern, die naben sollen verse⸗ zu Morgen, lten werden. papier, auch einem jellen VII Ita cum edicto illo Mauritii principis hae scholae provinciales fundatae atque constitutae essent, diem eius edicti publice propositi vere natalem sibi habere et vindicare poterant. Quod si Afrana Misnensis et altera Martisburgo Grimmam paulo post translata, quod sollemnibus quibusdam institutis ludum rite aperuerunt, cum satis magnus et praeceptorum et discipulorum numerus adesset, suum utraque consecrationis diem suo iure quotannis celebrare consueverunt, at Portensis schola tali consecrationis die omnino caruit. Quis enim umquam fando audivit, vel academiam aliquam unius auditoris, vel gymnasium unius discipuli adventu, cum etiam do- ctoribus careret, esse consecratum? Quare dimissis illis Calendis Novembribus et Omnium Sanctorum celebritate, bonoque illo Lucio, qui satis diu lucem natalem Portae praebuit, anti- quitatis memoriae commendato, iam summi principis Mauritii, meritissimi huius scholae condi- toris, honori hoc tribuemus, ut eum diem, quo schola Portensis ab eo fundata et constituta est, ab novo huius novi saeculi inde curriculo sacrum inauguratumque habeamus, pioque ac solito ritu quotannis celebremus. Quod posteaquam submisso collegii magistrorum Portensium rogatu, rationibus certis propositis, summi huius provinciae Praefecti atque collegii reverendi, quod rebus scholasticis pracest, consensu ac suasu, supremus qui res sacras huius regni curat, Se- natus cum summo praeside, Regis Ministro, concessit, atque ipsius Augustissimi Regis voluntas sacravit et confirmavit, est profecto cur gaudeamus atque laetemur cum omnibus, quicumque ad haec sollemnia saecularia concelebranda ex longinquo et propinquo confluxerunt, quod laetis- simo anni tempore, cum omnia virént ac florent, in amoenissima hac convalle et alumnorum horto inter Salam minorem et montis umbrosi radices pulcherrime sito, inter hilares sermones et avicularum cantus dies festos agere licebit. Est etiam, quod nos omnes qui Portae adscripti Knaben ein sonderlich Span-Bette, und darein ein Pflocleen-Bette, und einen Pfül verordnen lassen; Wären aber et- liche, Armuths halber, unvermägend, sich mit dem Bette-Gewandt zu verschen, denen soll einem jeden ein Feder-Bette, sich damit zu decken, verordnet werden. Einem jeden Schulmeister in diesen dreien Schulen, wollen wir jährlich von denen geistlichen Gütern geben las- sen, anderthalb hundert Gülden, einem Baccalaureen hundert, einen Cantori funfſzig Gülden, und darzu einem jeden zehen Ellen Tuchs zur Kleidung, auch Essen und Trinken zu der Nothdurfft und sollen ihnen die Knaben etuas zu géeben nicht schuldig seyn; Sie aber, nichts desto weniger, mit dem lehren, bei ihnen gleichen Fleiss thun, dem Ar- men als dem Reichen. Es soll kein Knabe in diese Schulen genommen werden, der nicht schreiben und lesen kann, auch keiner, der sei- nes Alters unter eilf, oder über funffzehen Jahr ist. Wann sie aber in die Schulen angenommen, sollen sie sechs Jahr darinn umsonst unterhalten und gelehret werden, doch also, wo sie zu dem Studiren geschickt; Da aber einer darzu ungeschicht, ungehorsam, oder sonst der Gelegenheit befunden, dass er nicht lernen könnte, dem Schul- meister nicht folgen, oder denen andern zu bösen Sitten Ursach und Erempel seyn würde, und davon nicht abstehen wolte, der soll zu jeder Zeit, nach des Schulmeisters Erkäntniss, aus der Schulen gewiesen, und Uns die Ursach durch ihn ange- zeiget werden. Nach Endung derer sechs Jahr, mögen die Knaben durch ihre Freundschafft in unsere Universität gen Leipzig ge- schicket werden, allda vornchmlich in der heiligen Schrifft zu lernen, und nachdem HWir von etlichen Geistlichen Lehen bis in einhundert Stipendia, zu verordnen willens, wo dann der Zeit, wann sich einer aus der Schule, in die Universit ät begeben will, ein Stipendium ledig, und wir seinethalben angesuchet werden, wollen Wir Uns mit gnãädiger Antwort ver- nchmen lassen; Doch wollen Wir solche Stipendia in allewege Unsers Gefallens zu verleihen haben.“ —yy— VIII sumus, cum alumnis nostris vehementer laetemur et Regi Optimo grates maximas habeamus, quod in omne posterum tempus hunc diem nobis Portae natalem quotannis festis modis agendum concessit, quo inter verni temporis suavissimi iucunditates cum alumnis nostris in horto schola- stico tempus postmeridianum sub divo hilariter agere quasi in almae matris gremio licebit, ab- rogatis illis Calendarum Novembrium sollemnibus, quihus propter tristem plerumque coeli ter- raeque faciem lucisque diurnae brevitatem intra domus parietes inclusis communibus gaudiis minus frui permittebatur. Ergo novum saeculum faustis ominibus vel ideo excipimus, quod laetiora nobis fert in omne tempus sollemnia Portae natalitia. Ceterum in his scholae nostrae sacris saecnlaribus instituendis cum Optimi Regis summam elementiam, tum insignem virorum illustrissimorum summeque reverendorum, quos cum totius imperii, tum huius provinciae rei sacrae et scholasticae omni praefecit, liberalitatem et benevo- lentiam meritis laudibus efferre debemus, quod impensis largissime erogatis ad ea tali ratione celebranda, quae vel florente rerum statu superiora saecula multum antecedente, vel huius scholae copiis et celebritate, vel ipsorum nomine ac loco satis digna haberi posset, summa cum cura et diligentia id spectarunt, ut cum sacris ritibus et cerimoniis satisfieret et bonarum artium quoque muneribus locus esset, tum animorum hilaritati his Jaetis sollemnibus convenienti prospi- ceretur, ut in festissima hominum frequentia Matris Almae benignitate omnibus vel hospitibus, vel praeceptoribus et rerum administrationi praefectis, vel alumnis quos sinu fovet, vel etiam ipsis famulis et administris comprobata, omnium animi gratissimam horum dierum memoriam in perpetuum servarent. Commentarios quoque, quibus editis hacc schola quotannis natalis sui sollemnia indicere et ad ea celebranda omnes, quicumque rebus ipsius favent, invitare solet, sacris saecularibus in- dicendis paulo pleniores exhibere placuit, ut recentiori huius scholae historiae cum picta eius imagine a nobis editae collegarum quoque omnium commentarioli ex ipsorum studiis depromti praemitterentur, quo omnium virorum qui hoc saeculi in alterum transeuntis tempore coniunctis studiis in iuventute Portensi erudienda elaborarunt, vel ingenii vel diligentiae monumenta in unum quasi conflata ad omnem posteritatis memoriam exstarent. Qui variorum commentarii, laetam et argumentorum et ipsius sermonis varietatem referentes, si nec paginarum perpetuitate inter se connexi sunt, nec ipsam speciem et typorum formam aequabilem prae se ferunt, quod cum plures simul typis mandarentur, aliter fieri non potuit, ipsius collegii uno quasi corpore coniuncti varietatem in singulis membris exprimere videntur. Scribebam in Museo Portensi d. Iv. Maii a. MpDCCCXILIII. C. Kirchner. ————Q————ÿö——y nmn- —’’. Aussicht auf Pforte. . Von C E. VIES E. Wenn da von Naumburg her auf der Landstrasse, die nach Frankfurt führt, an das erste Wirthshaus von Altenburg an der Saale kommst— geh nicht auf der Landstrasse fort, es führt ein W9eg oberhalb an den Häusern hin: wenn du dort zwischen dem letzten und vorletzten Hause, wo die Baumpflanzung am Berge aufhört und das Ackerland anfängt, auf einem Raine den Berg hinansteigst und dann dem Fusswege, der dir oben entgegentritt, rechts bis zu der Höhe folgst, wo dir der Blick in das Thal vergönnt ist— da liegt Schul-Pforte, das alte Kloster-Pforte. Cisterziensermönche, von heidnischen Slaven im pleissner Lande vertrieben und vom Bi- schof Udo von Naumburg gastlich aufgenommen, sollen es um die Mitte des zwölften Jahrhun- derts gegründet haben. Der zweite Pfeiler am hohen Chore der Kirche dort trägt noch eine alte Inschrift aus der Mitte des folgenden Jahrhunderts: Anno Domini MCCGLAI. XII. Kal. Aprilis positum est fundamentum hujus sanctuarii. Einen lieblichern Ort hätten sie kaum wählen können: dort drängt sich der Fluss am Fusse der Berge hin und überlässt den üppigen Saaten die gesegneten Fluren, hier zieht er befruchtend mitten durch die Felder, unter dir pranget die Wiese in ihrem frischesten lachend- sten Grün, zwischen beiden breitet sich das fruchtbare saatengesegnete Thal. Von Feldern, Wiesen nnd Gärten umgeben drängt sich das Kloster in den Bergausschnitt hinein: hierhin sind die Anhöhen mit Buchen, Linden und Ahorn geschmückt, jenseits des Flusses wechseln Weinberge und Winzerwohnungen in reizender Lage mit einander. Einen lieblichern Ort hät- ten sie nicht wählen können. Auch einen günstiger gelegnen kaum. Sieh, wie nach Mittag hin das Kloster unter der Kühlung des schirmenden Waldes ruht: seine dunkeln Schatten müssen nie von der gewinn- süchtigen Axt gelichtet, seine hohen Wipfel nie wieder von dem diebischen Beile geschändet werden! Dort, wo hinter dem Kloster der Abhang unter dem scharfen Winkel nach Süden umbeugt, siehst du einen Bergfortsatz nordmestlich tief in das Thal hineingreifen; der hat es gegen die Gewalt der heftigen Abendwinde schützen sollen: dass er nie seines grünen Wald- sclunuckes entkleidet, nach von der breiten Landstrasse tief durchschnitten das stille Kloster den abendlichen Stirmon preisgegeben hätte! Um den Bergfortsatz herum windet sich ein Arm des Flusses dem Kloster zu, und hierherwärts hinter dem Kloster bricht eine Quelle unten aus dem *† —————e—— 2 Berge hervor, welche noch jetzt dem Klosterhofe das Trinkwasser zuführt. An dieser Stelle, wo so die Anhöhen nach Mittag und Abend aufsteigen, dass sie gegen Wind und Sonne Schutz gewähren konnten, in der Nähe des reichhaltigen klaren Bergquells und zugleich in dieser günstigen Lage zu der Wasserhöhe des Flusses, wurden Kirche und Kloster angelegt, nahe um sie her Klostergebäude und Gärten, in weiterer Entfernung Wiesen und Felder, diesseit und jenseit an den Höhen W aldung und Weinberge. Auch einen günstiger gelegenen Ort hätten sie nicht wählen können. Denn nur dort, wo der Abhang nach Süden sich wendet, um alsbald wieder nach Westen sich weiter fortzusetzen, beſindet sich ein ähnlicher Ort, nach Sũüd und West vielleicht ebenso und nach Ost noch mehr von den Bergen geschützt als diesor, allein dort ist an dem ganzen nördlichen Berghange hin kein Quellwasser weiter anzutreffen, und wo wäre es möglich gewesen, an diesen höher gelegenen Ort einen Arm der Saale hinzuleiten. Ja, der Reiz der Lieblichkeit hat sich hier mit der Gunst des Vortheils auf eine ungewöhnliche Weise vereinigt. Zwar, wenn man die Betrachtung auf das Einzelne übergehen lässt, so ist durch die Unbe- dachtsamkeit der Zeiten und Menschen viel gefehlt worden. Man will über die Anlegung der Städte und ihrer Umgebungen im griechischen Alterthume die Beobachtung gemacht haben, dass sich die Begründer derselben von einer doppelten Rücksicht dabei haben leiten lassen, nämlich einestheils von der bequemen Einrichtung für den täglichen Verkehr und Wandel, anderntheils aber von dem harmonischen Ueberblicke des Ganzen und seiner Theile. Auch in den ersten Gründern der Pforte muss dieser glückliche Sinn lebendig gewesen sein, das lässt sich aus der trefflichen Wahl des Ortes schliessen, und dafür spricht noch jetzt die ursprüngliche Anlage der Kirche und des Klosters. Allein die nachfolgenden Zeiten, denen der Ausbau der Pforte und ihrer Umgebungen obgelegen, scheinen sich von keiner dieser Rücksichten haben leiten lassen zu wollen. So hat hier die Natur im Grossen und Ganzen so viel gethan und der Mensch im Einzelnen und Kleinen so wenig. Sieh die Landstrasse, wie sie aus den Gärten des Dorfes hervortritt und ihren unsichern Lauf durch die Ebene beginnt, wie eine breite hässliche Linie ist sie quer über das liebliche Bild gezogen: siehst du den innern Widerspruch zwischen ihrem zaghaften Gange und den stolzen hohen an ihr hinschreitenden Pappeln, die von da an vier- fach gepflanzt gleich einer dichten Wand das Thal wie in zwei nicht zu einander gehörige Theile scheiden. Man schlage sie nieder, dass das Thal die Pforte begrüsse und die Pforte sich ihres Glücks und Segens freuen könne! Jetzt schiesst sie wie ein Pfeil längs der Mauer hin, und als hätte sie mit Gewalt den abendlichen Berg durchbrechen müssen, beugt sie sich an der nordwestlichen Klosterecke unter dem härtesten W inkel um, und bald dar auf sieht man sie jeraeits des Klosters gierig die Anhöhe hinankriechen, den Berg durchschneiden und im jensei- tigen Thale verschwinden. Hätte sie nicht ihren Weg um den westlichen Ber gesarm herum rulig fortgehen können? Dann führte wohl noch jetzt ein anmuthiger Weg durch schattiges Gehölz über den Berg in das andere Thal, und sie selbst hätte ihren Lauf, sollte man glauben, eben so schnell in das Thüringerland gefunden. Allein auch die Klostermaner, wie sie vom Berge herab unter diesen rechten Winkeln ein so bedeutendes Stücke aus der Fläche des Thales herausschneidet, stimmt nicht genug mit der übrigen Lage des Ortes. Entsprechend dem Berg- ausschnitte, aus welchem sie hervortritt, hätte sie vielmehr ein abgerundetes Theil aus der Thalebene herausnehmen und für de nächsten Umgebungen des Klosters abgränzen müssen. Indessen diesem Fehlgriffe dürfte wohl schwerlich jemals wieder abgeholfen wer- den. Aber jene Wand dort zwischen Berg und Kirche, welche die Gärten am Berge nach Nle, hutz leser nahe Sseit Ort um Süd Nlein d vo eiten. liche nbe- der dass nlich heeils Sten s der lage fkorte eiten usch orfes linie rem jer- neile sich hin, der Sie gei⸗ rum iges hen, vom ales Tg- alls zen er- aeh 3 der Kirche zu einschliesst, wie hässlich ist sie schon in ihrem vernachlässigten äussern Zustande, noch viel hässlicher aber durch die krumme Linie, die sie zwischen den freundlichen Gärten und der schlanken Kirche hinzieht: ist nicht jenes Thor dort der Eingang in den Klosterhof? sie muss doch von jeher den allerunbefriedigendsten Eindruck auf jeden gemacht haben, der durch das Thor in die Pforte eintrat. Und das Gebäude da zwischen dem Gottesacker und den Wohnhäusern und der alten Kapelle, das sich so ungestaltig und massenhaft vor den hohen Chor der Kirche legt: wer dem diese Stelle angewiesen hat, in welchem Sinne und mit wel- chem Bedachte er das wohl gethan haben mag! Es scheint ein Wirthschaftsgebäude zu sein, ein Kellergewölbe dem Eingange nach zu urtheilen: da ganz in der Nähe ist noch ein zweites in den Berg hineingebaut. Was wollen die Gewerbe des Lebens auf dieser Seite hier? Zwi- schen Gottesacker und Kirche und Gärten, zwischen den Spielen der Jugend, unter den dun- keln Schatten des Waldes, wo Alles auf das Ideale des Lebens hinweist? Dass sie die hei- lige Stille mit ihrem nüchternen Getöse unterbrechen, durch ihre unterirdischen Gänge den Todten die geweihte Erde entziehen, und mit ihren Fuhrwerken den Weg zwischen Gärten und Kirche unaufhörlich zu einer zerfahrenen Strasse aufwühlen? Man reisse das ungestaltige Haus hinweg, und den Keller breche man wieder aus dem Berge heraus, damit das Heiligthum gesäubert werde, die Kirche auf Gottesacker und Gärten niederschaue, und Natur und Kunst ungestört ihre göttlichen Geheimnisse einander offenbaren. Allein, wo du noch hinblickst, trifft dein Auge auf Unschönes, Unzweckmässiges, Unbe- dachtes: an Kirche und Kloster, an den Wohnungen und in ihren Umgebungen. Denn wo sich an dem Reinen und Schönen einmal ungestraft vergangen worden ist, da kannst du sicher sein, dass sich im Laufe der Zeiten an das Hässliche nur noch immer Hässlicheres reihen wird. Und dennoch, wie werden diese Einzelnheiten von dem Liebreize des Ganzen überwogen, und welch eine tiefe Weihe zur Anmuth muss über diesen Ort ausgegossen sein, dass alle diese Unvoll- kommenheiten von dem Eindrucke des Ganzen unserem unbefangenen Auge fast verschwinden. Von zwiefachem Bergesarm umfangen siehst du ihn an dem Herzen des mütterlichen Thales, im Schoosse des vollsten Segens der Natur, sein Kleid, schimmernd von Grün und Blüthen wallt es durch Gärten und Fluren, sein Angesicht, voll stiller Andacht und süssen Gottesfriedens weihet es das Thal zu einem heiligen Tempel Gottes. Ja er ist es werth, dass man ihn von den Beleidigungen so vieler Jahrhunderte wieder her- stelle, und die Stimme der Natur, die von seinen Höhen und aus seinen Tiefen redet, wieder höre, und den ursprünglichen Gedanken seiner Gründer wieder anerkenne und zu Ehren bringe. Noch bildet die Kirche mit ihren nächsten Umgebungen den Mittelpunkt, auf wel- chem unser Auge mit süssem Wohlgefallen ruht, und von welchem aus der Gedanke den umgebenden Raum vermisst, seine Entwürfe ausbreitet und sich mit dem Gedanken der Na- tur vernimmt. Ein neues Jahrhundert ist für ihn angebrochen, und das letzte Jahrzehent des vergangenen hat dem kommenden mit kräftigen und richtigen Griffen vorgearbeitet. Siehst du, wie die Kirche aus tiefem Schutte hervorgegraben und von einer Menge verunstaltender Anbaue bereits gesäubert worden ist: an dem Sockel zichen sich noch die Spuren der alten Verschüt- tung hin, und die Mauern und Pfeiler weisen noch die Wunden ihrer frühern Schmach und Ver- unglimpfung. Lass uns daran die Zeiten kommen sehen, wo man die Natur wieder um ihren Sinn befragen und nach der Idee des Ortes und seiner Bestimmung die Garten- und die Bau- schnur ziehen wird. Zu solchen Betrachtungen und Hoffnungen reisst uns der Anblick des lieblichen Ortes fort, ** — — 4 bevor wir uns noch nach dem Zwecke umgethan haben, dem er geweihet ist und den er weihet. Denn jene erste Bestimmung eines in klösterlicher Einsamkeit zu führenden frommen und be- schaulichen Lebens scheint ihm nicht mehr zu eigen zu sein. Zwar die Mauer, welche ihn um- giebt, spräche vielleicht dafür, und selbst jener enge Eingang dort mag noch derselbe sein, durch welchen einst in ernster Andacht betende Mönche zu ihrem Kloster aus und eingingen; allein durch ihn muss gleichwohl eine neue Zeit mit andern Lebensgedanken den Weg gefunden und ihren Absichten Raum verschafft haben. Hinter diesen Fenstern suchen wir keine engen Klosterzellen mehr, durch die Bogen des hohen Kirchenchores schimmert es wie Emporen eines protestantischen Gottesdienstes, und in dem alten Denkmale dort zwischen den Gräbern ist das Feuer der ewigen Lampe verloschen. Auch diese Gärten sind keine Klostergärten mehr, in diesen W ohnungen haben sich die Segnungen des häuslichen Lebens niedeergelassen, und die hohen Buchen, die vom Berge herniedersteigen, scheinen nicht mehr in die strengen Geheim- nisse eines Cisterzienserklostors hineinzuschauen. Die alten Einrichtungen haben neuen Ge- danken und Bestrebungen Platz machen müssen. Durch Herzog Moritz von Sachsen ist das Kloster im Jahre 1543 mit allem Zubehör dem Zwecke des öffentlichen Unterrichts über- wiesen worden. Zu Gottes Lobe, Hülfe der Armen und Trost der Landschaft, sprach er, sollen die Klostergüter verwendet werden. Das alte Kloster-Pforte wurde seit dem Schul- Pforte genannt. Zu einer Pflanz- und Pflegstätte der Wissenschaft ist die Uebungsstätte klösterlicher Frömmigkeit und Gebetsübung umgewandelt worden. Es ist eine andere Befreiung des Men- schen von den Banden des Irdischen als durch Fasten und Entsagen und leibliche Bereitung, es ist eine andere Verpflanzung in die höhere unsichtbare Welt, in die Welt der Freiheit des Geistes und der Gemeinschaft mit Gott— die Erziehung des Menschen durch die W issenschaft; welche nicht bloss die wilden Triebe des Fleisches zu bändigen und die Herzen der Menschen zu stillen Tempeln Gottes zuzubereiten gecignet ist, sondern auch den Beruf hat, die dun- keln Mächte des Staates mit ihrem Lichte und Leben zu durchdringen, und ihn zu einem gött- lichen Reiche umzuschaffen, die wilden Elemente und die rohen Kräfte der Natur zu bewälti- gen und sie ihren himmlischen Zwecken unterthänig zu machen— die Erziehung zur Erfor schung und Erkenntniss der Wahrheit, zum Lichte und Leben des sich selbst offonbar werdenden Gei⸗ stes. Das ist der Zweck! Pem ist das Kloster in einer Zeit grosser Thaten und Gedanken gewidmet worden: dem reifen die Saaten, dem grünen die Auen, dem blühen die Gärten, dem schatten die Buchen des Waldes. Diess ist der Zweck: die Bildung zur Wissenschaft, die Entwicklung des sich selbst erkennenden Geistes. Auf ihn muss Alles bezogen werden: Erziehung und Unterricht, Gebet und Andacht, Anstrengung und Genuss; denn von ihm soll Alles erwartet werden: ein neues gereifteres Geschlecht als das der früheren ver gangenen Jahr- hunderte, eine zweite höhere Freiheit als die des ersten unbef angenen Glaubens.„ das Mannes- alter des Menschengeschlechts, erwiesen in dem sonnenklaren Bewusstsein der erkannten ewi- gen Wahrheit und einem von ihrem Lichte erleuchteten thatenvollen weltgestaltenden Leben. Das Wort des Evangeliums, jenes wunderbare Geheimniss des göttlichen Reiches, das Wort vom Vater und Sohne soll, aber alle Zweifel hinaus gerettet und gegen jede g geistige Anfeindung sicher gestellt, zu einem nieht allein nie wieder zu entreissomden, denn das ist es nie gewe- sen, sondern nie mehr anzutastenden Eigenthume der Menschheit erhoben werden. Wie eine sichtbare Welt uns unaufhörlich umgieht und mit unwidersprechlichem Zeugniss zu unserem sinnlichen Menschen redet, und wie das Bewusstsein unseres leiblichen Lebens und Webens Weilet. und be- ün um- de sein, eingen; gekunden de engen ren eines n ist das nehr, in und die geheim- en Ge⸗ ist das s über- rach er, Schul- terlicher s Men- reitung, neit des nschaft; enschen je dun- m gött- ewälti- eschung en Gei- edanken en, dem aft, die werden: Ihn Soll en Jalr- lannes⸗ ten ewi⸗ Leben. 1s Wort teindung 6 gemé⸗ ie eine mserem Febens 5 nur an dem Bewusstsein ihres Daseins vollzogen wird, so soll der Mensch zu einer unsichtbaren geistigen Welt erwachen: an dem Gedanken des Ewigen verbleicht die Welt der sichtlichen Er- scheinung, über ihrem versinkenden Schimmer erhebt sich das Reich der ewigen Wahrheit, und an der Gewissheit ihres wandellosen Bestehens vollziehen wir ununterbrochen das Bewusstsein unseres eigenen unvergänglichen Lebens.„Ich sahe einen neuen Himmel und eine neue Erde, denn der erste Himmel und die erste Erde verging, und das Meer ist nicht mehr.“ Das ist der Zweck! Das Licht des Glaubens soll in dem Lichte der wissenschaftlichen Erkenntniss seine Vollendung finden, und die Freiheit des durch die Wissenschaft erzogenen Menschen darinn bestehen, aus diesem Lichte als aus seinem eignen Gesetze zu handeln, sein Leben aber in der freudigen Gewissheit des unwiderstehlichen Gelingens seines Wollens. So das Eine und Ganze im Auge und von einem und demselben Gesetze des Ganzen geleitet, soll er in diesem Lichte seinen Beruf auf Erden erkennen und unter diesem Gesetze die eigenthümliche Aufgabe seines Lebens lösen. Das ist der Zweck: Die Erhebung zu diesem Lichte, die Einweihung in dieses Leben, die Erzichung für diese Welt. O wie geeignet muss dieser Ort dazu sein, wie von der Natur dazu zubereitet! Diese Ab- geschiedenheit von äussern Einflüssen, diese Genugsamkeit der inneren Verhältnisse, die Stille des Hauses, der Ernst der Umgebungen, die alten Erinnerungen, die Anmuth des Thales, die das Herz mit der Erde aussöhnt, die hohen Wipfel des Waldes, die den Blick nach Oben führen, das Alles muss die Seele stimmen und den jugendlichen Geist gewinnen für die unsicht- bare ideale Welt, in welche hier das junge Gemüth des Knaben eingelührt und für ihren Dienst auf immer gewonnen werden soll.— Welch ein wunderbares Gesicht Eupohesline en ist und wie in einem himmlischen Lichte über seiner irdischen Erscheinung thront! Ja, das verklärte Bild einer geistigen Pforte erhebt sich aus der Tiefe des Thales über der unter ihr liegenden irdischen Wirkliichkeit;; und bevor wir noch ihre innern Räume betreten und uns mit imen Anordnungen und Winrichtmgen bekannt gemacht haben, gestaltet es sich aus dem blossen Worte ihrer Bestimmung und dem Aublicke der gegebenen Verhältnisse vor unsern Augen zu einer vergeistigten Auschaunng ihrer Aulgabe, ihrer Mittel und ihrer Vollendung. Bei der Jugend müsse man anfangen, hatte der treffliche Georg Komerstadt, des Herzogs ausersehener Rath, gesagt, und Herzog Moritz selbst in der Landtagsproposition vom 16. Ja- nuar 1543: Zu göttlichem Leben sollen die Knaben erzogen erden, in Sprachen, in Zucht und Tugend soll man sie unterweisen sechs Jahre lang; und in der Neuen Landes- ordnung vom 21. Mai desselben Jahres: Mit Vorstehern und Dienern, Lehre, Kost und anderer Nothdurft sollen sie umsonst versehen, wenn sie in die Schule angenommen, sol- len sie sechs Jahre darinn umsonst unterhalten und gelehrt werden; doch also, wo sie zu dem Studiren geschickt. So ist es noch! Dieser Ort gewährt ihnen Alles: Erziehung und Unterricht, Kleidung und Obdach, Speise und Trank. Eine alma Mater nährt er in seinem Schoosse die geliebten Kinder, unterweist sie mit seinem Munde und behütet sie mit seinen schirmenden Händen. Ihm sollen sie Alles zu verdanken haben, damit er ihnen Alles sein müsse. Ihren Eltern selbst sollen sie sechs Jahre lang nur das Leben zu danken, und ihnen nichts zu vergelten ha- ben als das, was niemals ve rgolten werden kann, ihre Liebe. Und wenn sie der sauf- ———— ——;—— ————— 6 ten Pflege des heimathlichen Herdes entzogen sind, so sind sie es auch zugleich seinen manchfachen Sorgen und Bedrängnissen; wenn sie aber einem reichern und glänzendern Leben entsagt haben sollten, so haben sie es aus eigener freier Entscheidung gethan, um hier ein edleres höheres Leben zu gewinnen. Denn hier sollen sie kein Leid tragen, als das sie sich selbst bereiten, und keine andere Sorge haben, als das Ziel zu erreichen, das die Wahl ihrer eigenen Freiheit war. So ist es! Das sagt uns diese eigene abgeschlossene Welt mit ihrem Reichthume von Um- gebungen, Beziehungen und Besitzthum. Auf diesem so gereinigten und geebneten Boden, da alle Hindernisse beseitigt und alle Bedürfnisse befriedigt sind, beginnt die Einweihung in das neue Leben, die Erziehung für die Wissenschaft, ihr Werk. Ihre erste Aufgabe ist: sie reicht ihren Zöglingen die Nahrung für die höhere geistige Welt. Hier werden ihre Seelen für das heilige Leben des Sohnes Got- tes auf Erden gewonnen und ihre Herzen mit den edeln und grossen Thaten der Geschichte er- füllt, hier wird ihr Geist zu der Bewunderung der ewigen Hoheit der Natur und zu der Begei- sterung für die unsterblichen Werke der Kunst und Wissenschaft erhoben. Nicht das Nahe und Vorhandene, das Ferne und Unsichtbare ist ihre Welt. Von der Gegenwart und ihren Wirrungen unberührt weihen sie ihre Tage der Vergangenheit und dem Idealen. Religion und Geschichte, Physik im höheren Sinne, und die Werke der Kunst und Wissenschaft alter und neuer Zeit reichen ihnen die geistige Nahrung dar und erwecken in ihnen die Bewunderung al- les Heiligen und Guten, Grossen und Schönen. So ersteht in ihnen die neue Welt: ihr Reich ist das Reich des Geistes, ihre Entfaltung sind seine ewigen Ideen, ihre Offenbarung ist das Wort. Das frei zu machen, zu üben und zu beflügeln ist die nächstfolgende Aufgabe. Der Geist soll Zeugniss geben von den Wundern der neuen Welt, allein, dass sein Zeugniss dieser Welt würdig sei, so licht und klar und harmo- nisch wie sie so edelgestaltet und herrlich gebaut, das ist die Aufgabe. Dazu muss der junge Geist viel geübt und angewiesen werden in der Handhabung des Worts, des Wortes, für das seine Brust gewölbt und seine Zunge gebildet ist, scine Lungen gebaut und seine Lippen geformt sind, und sein Blut ihm bereitet und ein Herz ihm gegeben ist, des süssen Wortes der theuren Muttersprache. Das vollbringt der deutsche Unterricht. Desshalb ist ihm auch jener grössere und weitere Raum vergönnt. Der Geist ist sich des höhern Lebens bewusst, das Auge sieht die herrlichen Erscheinungen der neuen Welt: wie ringt der Mund mit jugendlicher Scham die lichten flüchtigen Gestalten zu bemeistern! So ersteht in ihnen die neue, aber offenbare Welt; und doch ist diese Welt noch nicht die Welt der Wissenschaft, noch nicht die Welt des sich selbst erkennenden Geistes. Nicht darauf kann es hier ankommen, der Welt des Geistes überhaupt anzugehören, denn also ist ein Jeder der aus dem Geist geboren ist, auch darauf nicht, dass man von dieser Welt Zeug- niss ablegen könne durch das Wort, denn das ist eine Anforderung, die wir an jeden Ge- bildeten zu machen berechtigt sind. Sondern darauf, dass das Wort sich selbst offenbar werde, auf das Wort vom Wort, dass dieses Licht dem Auge gegeben werde, Licht im Lichte, dar- aufkommt es hier an, das ist die eigentliche, die höchste Aufgabe dieses Ortes. O dazu bedarf es gewiss der allermanchfaltigsten und wiederholtesten Uebungen an dem Wort. Darum ist diesen Uebungen auch der allerweiteste Raum gegönnt. Nicht, weil sie das Höchste, sondern weil sie das Nothwendigste sind, das Nothwendigste, um die Aufgabe zu lösen und das seinen zendern gethan, en, als een, das von Um- und alle für die Tahrug es Got- hte er- Begei- s Nahe d ihren gion und Iter und rung al- tfaltung mund zn lern der harmo- er junge es, für Lippen rtes der ch jener st, das udlicher ch nicht Nicht also ist t Zeug- len Ge⸗ rwerle, le, dar- ohedarf Darum dondern nd das 4 Ziel zu erreichen, auf das es hier ankommt; nicht, weil sie das Ziel selbst sind, sondern das unerlässliche Mittel zur Erreichung des Ziels. Dem Mittel als dem Zwecke leben, wäre der Tod, das Mittel zum Zwecke zu machen, würde eine Aussaat des Todes sein. Die sich selbst offenbare Geisteswelt ist das Ziel, diese offenbare Welt des Geistes aber ist das Wort, desshalb geschehen diese Uebungen am Wort. Aber nicht an dem lebendigen Wort, damit das Leben mibht zum Mittel herabgesetzt werde, sondern an einem todten W ort aus einer fremden Welt, es möchte sonst das junge Geistesleben in seiner ersten Blüthe getödtet werden. An dem todten, aber einst lebendigen Worte, aus einer fremden längst vergangenen, aber einst schönen herrlichen Welt, werden diese ersten Versuche vorgenommen zu einer gründlichen Er- forschung und Frkenmtniss des Wortes. Hier soll der Knabe seinen Blick üben: scharf sehen, sicher unterscheiden, nichts gering achten, in Allem eine Bedeutung finden, jeder Oberflächlichkeit und Zerstreuung auf immer entsagen lernen. Wie der Knabe die Worte mit scharfem Blicke ansieht und sie nach ihren leisesten Veränderungen unterscheidet! so klar und scharf wird er einst die Begriffe von einander scheiden. Wie er die so unterschie- denen überblickt und die zusammengehörigen zu einer innern Einheit mit einander verbindet! so sicher und fest werden sich künftig in seinem Geiste die Urtheile gestalten, wenn das zu ein- ander Gehörige sich in ihm zu einer nothwendigen Einheit verbinden wird. Diese Uebungen geschehen in der ersten Lectüre der alten Klassiker. Allein er unterscheidet und verbindet sie nach bestimmten und feststehenden Gesetzen, alles Willkürliche und Beliebige des Verfah- rens ist von diesem Gebiete verbannt und ausgeschlossen. Diese Gesetze schreibt ihm die Grammatik, für die Unterscheidung der Worte nach ihrem Begriffe in ihrem etymologischen, für ihre Verbindung zu Urtheilen in ihrem syntaktischen Theile vor. So wird er einst die Gesetze der geistigen Welt zu erforschen streben, bevor er wird sagen wollen, dass er die geistige Welt verstehe. Das ist das Mittel, durch welches Bexgriff und Urtheil in ihm entwik- kelt und gebildet werden. Es pleibt nur noch ein Gebiet übrig, auf welchem der Geist des Knaben geübt werden muss, wenn er für die Welt der Wissenschaft tüchtig werden soll; das ist das Gebiet des Schlusses, in gewisser Beziehung wohl das höchste und wichtigste von al- len. Auf diesem letzten Gebiete wird die geistige Welt eine freie schaffende Welt, nicht mehr bloss das Gegebene aufnehmend und das Verbundene als Verbundenes zusammenſas- send, sondern Verborgenes entdeckend und nie Dagewesenes ins Dasein hervorrufend. Man könnte es die Weissagung in der Wissenschaft nennen, wenn sie nun sagt: So ist es, denn so muss es sein. Allein diese Seite der Wissenschaft kann nicht geübt werden an dem Worte: Schlüsse mitzudenken, Schlüsse nachzubilden, das kann man einüben an dem gegebenen Worte, aber— freie Schlüsse schaffen nicht. Das kann der Geist nur auf ideellen Gebieten lernen. Diese Aufgabe vollzieht der Unterricht in der Mathematik. Auf dem Boden ihrer so einfachen Welt, aus den reinen Elementen des Raumes und der Eins lehrt sie den Knaben ihre ideellen Gestalten und Functionen schaffen, die Gesetze derselben erkennen und ihrer Nothwendigkeit und Allgemeinheit vertrauen, und stählt seinen Geist für den stillen ruhigen Gedanken: so ist es— und wenn tausend Augen es nicht sähen: So ist es, denn so muss es sein. So wird die Mathematik ihm das Vorbild aller wahren Wissenschaft. Fasse die Begriffe, wo sie schwerer sind als hier, so scharf wie hier, werde Dir Deiner Aufgabe, wo ihre Fragen verwickelter sind als hier, eben so klar bewusst wie hier, und verfahre in ihr ebenso vorurtheils- frei und absichtslos wie Du hier verfährst, und vertraue darauf, dass aus der Wahrheit Dir ewig ——————— nur die Wahrheit kann hervorgehn. So ist sie ihm zugleich die Ermuthigung zu aller höhern Wissenschaft. In der Mathematik findet der auf die wissenschaftliche Welt vorbereitende Unterricht seine Vollendung, allein diese Vollendung bildet zugleich den Uebergang zu einer höhern Stufe. In ihr feiert die Wissenschaft dem jugendlichen Geiste ihre ersten Siege, allein er weiss es, es gibt eine reichere, wissenswerthere, lebensvollere Welt als die Welt des Raumes und der Zahl; in dieser höhern Welt verlangt er ihre Siege fortgesetzt zu sehn. 3 Hier beginnt der Unterricht in den Elementen der Metaphysik. In ihm begrüsst der ju- gendliche Geist zum ersten Male das reine Licht der neuen Welt. Das war das Ziel: die Erhebung zu diesem Lichte, die Erziehung für diese Welt. Das war das Ziel, und das ist es hier. Doch— die Erscheinung ist verschwunden und es ist uns nichts im Auge geblieben als das einfache Gesetz, welches an ihr sichtbar werden sollte. Aber Du, von Liebesarmen umfangen ruhest noch immer am Herzen des mütterlichen Thales, im Schosse des Segens, unter dem Schutze des Friedens; Dein Kleid wallt, Deine Kränze wehen, Deine Schleier wogen in den Lüften, Dein Angesicht, still und ennst, weihet das Thal zu einem heiligen Hause: die Säulen Deines Hauses steigen auf und über ihnen bauet sich Dein Himmel! böhern nt seine tule. In es gidt Labl; in der jer t. Das ben ab erlichen „Deine „weihet den bauet De Plauti Aulular. act. III, scen. V. Seripsit G. A. B. WolT7T. Ultimo programmate, quod ante septem hos annos mihi in lucem edendum fuit, prolego- mena ad Plauti Aululariam conscribere visum erat, quibus, si qui hanc fabulam lecturi essent, viam quasi praeirem lectionemque fere praepararem perlustrans, quaecunqyue, antequam fabulam legerent, scitu necessaria viderentur ad elegantiam pulchritudinemque illius comoediae admodum celebratae penitius intelligendam. Restabat, ut olim, occasione data, de fabula ipsa, de textu, quem dicunt, sermonis orationisque, de rebus, de versibus, singulatim denique de singulis, sive grammatica essent, sive metrica, sive ad rem scenicam, sive ad antiquitates, quas vulgo dicunt, spectarent, scriberetur. Talis interpretationis liceat mihi nunc initia quaedam ponere, cum ad concelebrandam solemnitatem festorum dierum, quibus scholae Portensis saecu- laria sacra aguntur, pauca sunt conscribenda. Sed ut ad istam scenam, quae in Aululariae actu tertio quinta legitur, nunc maxime de- latus sim, non temere vel casu quodam factum est. Programmate enim illo, quod ante novem annos scripsisse me iam dixi, inter alia de tempore disputare conatus eram, quo fabulam Plautus composuisse videretur. Internam comoediae indolem virtutemque respiciens animadverteram, Au- lulariam unam esse ex illis Plauti fabulis, quas maturiori vitae suae aetate, nec senili nec iu- venili, poeta fecisset. Summam hic nempe alacritatem esse et actionis et orationis, sed in eadem candorem quendam et innocentiam iocorum et facetiarum, atque honestiorem sentiendi rationem; descriptionem quoque sive, quam dicunt, oeconomiam fabulae iustius ad artis normam quandam et praecepta esse conformatam; interiorem denique indolem animi et ingenium magis virile magisque probatum hic exhiberi. Itaque coniiciendum esse, Aululariam tempore com- positam videri, quod ab anno 200 fuisset usque ad annum 190 a. Chr. natum; id quod eo veri- similius esse, si historice respicerentur, quae de luxu mulierum et sumtu iusto maiore acrius a comico notarentur. Admodum gavisus sum postea legens, quae de eadem re vir doctissimus Ladewwigius protulit in ephemeridd. liter. Zimmermanni d. 27. Oct. anni 1841. Ad quod ipse animum non adverteram, virum illum acutioris ingenii minime latuit; nam ut temporis punctum certius tangeretur, illius fabulae scenam quintam actus tertii respexit, qua Megadorus, dum in eo est, ut indotatam ducat uxorem, luxum pluribus describit, cui matronas Romanorum nobiliores et opulentiores dotatas isto tempore indulgere dicit. Verissime monuit, haec non potuisse scribi, nisi post annum 195 a. Chr. natum, quo Oppia lex, qua luxus mulierum fuerat coercitus, ab- 8 ————y——.—, ——— 2—————— 2. rogata sit; neque minus in idem tempus cadere comoediam, quae Epidicus inscribitur, ubi similiter luxus foeminarum acrius notatur act. 2, sc. 2, vss. 38— 50. Ita certissima nascitur sententia, non scriptam esse Aululariam nisi post annum 195, quo, abrogata lege, matronac licentins denuo luxui se permittere potuerunt. Sed haec ipsa, quae a Ladewigio doctissime disputata inveneram, propius me duxerunt ad scenam istam, qua de nimio luxu mulierum Romanarum querelae habentur. Mox enim in- tellexi, interpretationem scenae istius in universum adiuvari illis, quae de lege Oppia apud Li- vium dicta exstarent, operaeque esse pretium, si copiosius de ista re dissereretur. Ita animum induxi, ut nunc de scena ista scriberem, Livii loco potissimum ad interpretationem adhibito, si- mulque alia, quae ad scenam subtilius intelligendam facere viderentur, adiicerem, sed ita, ut angu- stioribus finibus contineretur libellus, utpote cum ipsa occasione, qua data nunc utor, brevitas quaedam necessario sit imperata. Quod quidem consilium eo promtius cepi, cum, quae scena ista de luxu moribusque, qui Romae illo tempore erant, referuntur, admodum sint memorabilia et digna, quae ab unoquoque, qui Romanorum antiquitatem perlustrat, animadvertantur. Itaque est quod miremur, ad hanc scenam, qua vividissime luxus matronarum apud Ro- manos depingitur, minime respexisse Boettigerum in libro, qui inscribitur Sabina; id quod ne- scio an fecerit veritus, ne Plautus comica vi, quae inest, iusto magis abreptus veram rei ima- ginem parum proposuerit; nimium hic fuisse comicum in salibus et facetiis. Id quod verum esse putemus, si orationis sermonisque formam respicimus; neque tamen vera huic imagini et descriptioni desunt facta, quibus res ipsa tanquam fundamentis nititur; sed ridicula deinde more suo poeta addit exaggeratque rei veritatem modum aliquatenus comice excedens. Quanto enim amore mulieres deditae fuerint istis elegantiis munditiisque, nonne mirum quam patet ex iis, quae Livius de conatibus narrat, quos matronae fecerint ad tribunos plebis aliosque retinendos, ne abrogationem legis Oppiae dissuaderent? Neqyue est quod negemus, brevi post abrogatam le- gem in immensum fere Romanorum luxum in cultu mundoque vestium crevisse. Ferrarius, qui de re vestiaria scripsit, hunc locum capite peculiari, libri III. vicesimo primo, tractavit plura interpretatus. In pluribus tamen haeret, nescius, quo se vertat. Paucis hunc locum simulque, quae de eadem re apud Plautum Epid. II, 2 legimus, commemoravit Vir doctrina admodum insignis, Bekkerus, in libro, quem Gallum inscripsit, tom. I, pag. 318. Cum optime de istius scenae interpretatione meritus sit Goellerus, qui vir doctissimus anno 1825 separatim Aululariam edidit, quae ille iam protulit, ut et alia, quae Taubmannus, cuius editionem maxime sequor, ceterique viri docti de singulis monuerunt, ea brevitatis causa si non plane omitto, certe levius tantum et perfunctorie, ut cum Augustino loquar, tangam. Locum, quo pluribus de lege Oppia docemur, legimus apud Livium libri XXXIV capite primo. Ad annum 195 a. Chr. n. Livius,„M. Tundanius et L. Valerius, tribuni plebis,“ inquit,„ad plebem tulerunt de Oppia lege abroganda. Tulerat eam C. Oppius tribunus plebis, „OQ. Fabio, Tib. Sempronio consulibus, in medio ardore Punici belli, ne qua mulier plus se- „munciam auri haberet; neu vestimento versicolori uteretur; neu iuncto vehiculo in urbe oppi- „dove aut propius inde mille passus, nisi sacrorum publicorum causa, veheretur.“ Praeterea de eadem lege pauca habemus apud Tacitum Ann. 3, 33 et 34, et apud Valerium Max. 9, 1, etiam apud Priscianum, nec tamen ex his locis plus ad interpretationem Ilucrati fuerimus. Tria vetita fuerant lege, ne auro iusto magis uterentur, ne vestes varii coloris sive versi- colores gestarent, ne iunctis vehiculis intra urbem oppidumve, aut propius ab urbe inde mille ———ʒ⅓:————— —.„——— ͤͤ———ÿ——— —₰ i, uhi aascitur atronae luxerunt nim in- pud Li- animum bito, si⸗ utangu- hreritas de Scena orabilia uud Ro- uod ne- rei ima- d verum nagini et de more nto enim lis, quae ados, ne atam le- vicesimo Paucis avit Vir .318. nus anno us, clils Sa Si L0I V eajite Hlelig ls lelig rplus 8 rbe Oppl- Praeterea lax. 9, h nus. ire fersi⸗ nde wile 3 passus, nisi sacrificii publici causa veherentur mulieres. Ad tria haec capita mirum est ea, quae in hac scena Aululariae, quam tractamus, de luxu muliebri fusius notata leguntur, maxi- mam fere partem redire. Etiam hic sermo est de auro et de vehiculorum nimio usu; sed multo magis versatur Plautus loquiturque de vestimentis varii coloris, de colorihus, quibus vestes ve- stiumque partes inficiendas mulieribus curent opifices. Mirari oportet, quot infectorum genera hic recenseantur. Unde huic maxime luxui, qui in vario vestimentorum colore fuit, actate ista mulieres et matronas Romanas indulsisse apparet, ut Plautus iam nec finem nec modum adhi- peat huic stultitiae salsius acerbiusque dictis, etiam ridicule denominando medendi. Utut igitur in universum mundi muliebris maiorem magniſicentiam sumtusque inde oriundos nimios acrius carpit, inprimis tamen illum furorem tangit, quo ad versicolorem vestitum abripiebantur ma- tronae. OQui ipsis Oppia lege ante interdictus fuerat, eum iam ita amare coeperunt, ut omnem modum excederent, neque unquam colores, quibus vestes potissimum laneae atque pallae tinge- rentur, novos invenire et excogitare destiterunt. Hnic amori, qui nimius erat, insaniaeque fere respondet Plauti oratio; redit reditque colorum mentio infectorumque, adeo saepe, ut ipse ordo, quo singula componenda et iungenda erant, sit neglectus; infectorum ubique inseritur mentio, id qnod a Plauto iocosiori consulto factum neminem fugerit. Istum scilicet furorem, qui inter mu- lieres infinitus fere erat, atrocissime ludibrio opponi voluit. Maxime autem miramur de exitu isto, quo in syllabas arit vocabula desinunt, per plu- rima fere nomina in hac scena satis insolenter repetito. Isto modo vocabula quaedam, quae de- rivatis adnumerantur, finiendi ex more quidem Romani utebantur, ut opiſices nominarentur, qui suo quisque vivendi genere quaestum faciebant, quemadmodum lapidarii, unguentarii, calcearii, sexcenti alii dicuntur. Hoc tamen loco Plautus insulsam, quae sua aetate erat, perstringit consuetudinem istorum opificum artificumque, qui, elegantiores sibi visi, mundum splendidiorem scilicet istum, cuiuscunque generis erat, matronis istis delicatioribus parabant vel vendebant; fatuis enim istis hominibus, quemadmodum apud nos haud dissimili ratione fieri solet, ut ostentatio artiſicii, quod exercerent, quaedam subesset, varia haec genera muliehris cultus mundique Grae- culis nominibus vocare placebat et se ipsos inde appellabant terminatione usi, quam Romanus usus loquendi postulabat, desinente in syllabas arii, ut iam mira exsisterent monstra nominum, voces, quae dicuntur, hibridae, quae originem ex Graeco sermone, ex Romano terminationem finemque ducunt. Sic myrobrecharii memorantur unguentorum propolae, quod tamen nomen, in- solentissime fictum, vere legitur in inscriptione, quae Forcellini lexico memoratur; similiter molichinarii pariter inscriptione quadam commemorantur, de qua eodem lexico mentio fit. Nimium ridicula in his nominibus vocibusque hibridis erat insulsitas; quam ut acerrime carperet Plautus, illa terminatione etiam utitur, ubi per analogiam esse non poterat, ut etiam sutores dixit sedentarios. Neque dissimilis est Plauti iocus ille, cum Capt. I, I, 19, de canibus in re venatica iocatur: Prolatis rebus parasiti venautici Sumus: quando res redierunt, mo- lossici, Odiosicique et maltum incommodistici. OQuod deinde eadem in scena insolentius videatur, tam multa sunt genera infectorum, ut mi- rantes iam quaeramus, num tot genera eorum vere fuerint, quot hic commemorantur. Nonne unus infector plus una ratione modoque et genere vestes inſicere poterat? Etiam hic habemus Plautum comice iocatum. Quot genera infectionis, tot infectorum fingit esse genera, dummodo maior fiat opificum multitudo, quibus pecuniam postulantibus mariti molestentur. Itaque si in **X₰ ————— 4 hac scena passim quaerimus, num hoc et illud nomen et vocabulum genninum sit, non respi- ciendum est, num hoc, de quo quaeritur, opificum genus alibi memoretur, sed, num de hoc genere mundi muliebris alibi legatur. Opificem peculiarem huius et illius generis comicus pas- sim ipse finxit, uti statuendum puto de cerinariis, de flammariis, sicuti legendum videtur, de semizonariis, de diabathrariis. Nam colore ceram et flammam imitante inficiebantur vestes, nec tamen peculiares hi erant infectores; semicinctia et diabathra mulieres gestabant, nec tamen pe- culiares eorum necessarii erant opifices. Violarius tamen infector vere commemoratur in in- scriptione, de qua mentionem habemus Forcellini lexico. Haec habui, de quibus, antequam ad singula transirem, in universum monerem; eaque commemoranda putavi, ut penitius et accuratius ipsa scena intelligi possit. Verbo mofeo, quando- cunque codicum et librorum MSS. mentionem feci, ubique ante oculos me habuisse notas cri- ticas, quibus Pareus in edit. Pl. 1619 lectiones codicum Palatt. et veteris codicis communicavit. Megadorus, qui uxorem ducere statuit Euclionis pauperrimi simulque avarissimi filiam, cum Euclio filiam despondisset, abierat in forum, ut pararet emeretque, quae ad nuptias illico faciendas necessaria sunt. Ex foro nunc redit in scenam, cum Euclio auri ollam tectius sub veste tenens simul in scena versatur nec tamen Megadoro in conspectum se dat. Sic Euclione audiente Megadorus de consilio suo loqui incipit indotatam ducendi exponitque, quae oriantur commoda, si quis indotatam duxerit. Tum invehitur in matronarum luxum sumtumque, qui tempore suo in immeusum fere invaluerit; id quod non uno loco et ratione fecit poeta, sed, quod animadverti velim, bis ad eandem rem redit. Primum de ipso luxu muliebri dicit vss. 19— 28, ubi satis eleganter matrona ipsa inducitur loquens; aurum purpuramque aliaque a marito suo sibi iure dari postulat. Deinde a versu 33 usque ad finem opifices recenset artificesque, qui, ut pecunia sibi debita detur, iam in mariti aedes veniunt. Ceterum de die certo hic cogitandum est, quo cum pecunia solvenda esset, venire solebant, quibuscunque pecunia a patre familias debe- batur. Num fortasse de calendis singulorum mensium cogitare licet, quo foeuera erant danda? Primi tres versus ab aliis aliter et leguntur et iunguntur. Vulgatam tuentur codd. MSS., V. C., quem Pareus nominat, et Palatt. I, 2, 4, 6: Narravi amicis multis consilium meum De conditione hac Euclionis filiam Laudant; sapienter factum et consilio bono. OQui nuper ediderunt fabulam, Bothius, Goellerus, Weisius, mutant versum 2 scribentes De condi- tione hao Euclionis filige, ut Laudant per se dicatur, neutraliter, quod dicunt grammatici. Conditio, quod vocabulum de coniugio haud raro scriptum legitur, iungi solet cum genitivo mu- lieris, quacum coniugium est, ut apud Livium 3, 45 legimus conditionem filize quaerendam esse; einsdemmodi formula ista est solemnis de repudio: condilione tui non utor. Verun- tamen codicum nullus habet Rliae, deinde cum filia adhuc ne verbum quidem fecit Megadorus, et tandem frequenter apud Plautum verba haec conditio leguntur Aulul. 2, 2, 60; Stich. 1, 1, 44; Trinumm. 2, 4, 54 et 81; adde Terentium Phorm. 4, I, 13, genitivo non addito. Quidni ergo servemus vulgatam? Verba Euclionis filiam Laudant equidem iungenda cen- seo; sequuntur verba sapienter factum et oonsilio bono, in quibus cum Goellero orationem, quam obliquam dicunt, amicorum inesse puto, quam cum probet ipse Megadorus, seqq. addit causam, particula zaurn usus. De dotatis et indotatis uxoribus dum loquitur Megadorus, haud dubie Graecos quosdan scriptores ante oculos habuit Plautus, quale fragmentum exhibet Meineke V. C. in fragmentis Menandri pag. 116. ———————ö— eshi- hoc Das- J, de „ Nec he- in mn- eadne ando- s eri⸗ carit. liam, Illico s sub lione antur , dui quod — 28, 0 SuO i, ut nest, debe- unda? 188., elm Qui ncli- atici. 0mü- ndlam erun- dorus, .hl, ddito. acel- onenn, addit odam mentls 5 Malam rem vs. 9 quo minus cum quibusdam de castigatione et de verberibus, quibus mu- lieres a viris puniantur, interpretemur, loci natura et conditio impedit. Talis inter servos sermo esse potest, non de matronis. Infortunium intelligitur, quod dotata in mariti familiam inducit; ipse Plautus interpretatur vs. 61 Dotatae mactant et malo et damno viros. Vs. 14 nuper scribi malebam Neque lex neque pPudor est, capere qui possit modum, cum tutoris mentio absona videretur; ipse de Terentii versu Andr. I, 2, 4 et 5 cogitabam. OQuam coniecturam quo minus nunc probem, codices impediunt, qui vulgatam tuentur. Quod enim in V. C. paucisque aliis MSS. sutor legitur, minoris est momenti. Accedit, quod usus- loquendi verbum est a pronomine qui seiungi non patitur. Plauto enim non inusitatae sunt formulae est qui infra vs. 48, est Qεα Aulul. 2, 2, 26, est bi Capt. 2, 2, 77, est cuum Capt. prol. 4 et Rud. 3, 3, I, quas Graeco fere modo ita ponit, ut idem sint, quod aliquis, aliquod, aæliquando. Sed in eiusmodi formula est seponi non potest nec post pudor collo- cari, id quod, si pudor scribatur, per metrum necessarium videtur. Neque magis, si vera sunt, quae modo dixi, de uyxicet cum Bothio cogitaverim. Quae cum ita sint, vulga- tam servandam puto. Tutores pueris iuvenibusque dabantur nondum adultis, praeterea mu- lieribus, quae se ipsae tueri non poterant. Tales fere etiam isti putandi sunt avidiores, quibus sui fere non compotibus similiter tutor constituendus videtur, quanquam ne sie quidem cupi- ditati eorum modus adhiberi possit. In vss. 21— 28 luxus potissimum depingitur matronarum, quando foras pedibus exeunt ambulantque, aut iter faciunt carpentis vectae. Mulis plerumque utebantur vehiculo iungendis; ita iam fuit Plauti aetate. Postea delicatiores facti mulabus potius utebantur et viri et foeminae, vid. Ferrar. de re vest. I. c. S. Item Martialis queritur 3 epigr. 62: Pluris mula est, quumn domuis, emta tibi. Gallici cantherii vilissimi hic dicuntur. Honestius tamen de Gallicis eqnis apud Horatium indicandum est od. I, 8, 5 et 6: Gallica nec lupatis temporat ora frenis, ubi sunt et ferocissimi et nobilissimi. Cantherios per se abiectiores fuisse, patet etiam ex loco Plauti Men. 2, 3, 44, ubi mulier, quae quasi somnians loqui dicitur, cum cantherio somnicu- loso componitur. Ceterum Oppia lege vehiculorum et carpentorum usus intra urbem Romam et intra oppida mulieribus fuit interdictus; pedibus eundum erat, nisi solemnius ad sacra publica irent matro- nae, aut remotius iter esset faciendum. In vs. 24 igitur primam habere videtur potestatem. Vere enim oriri id putant viri doctis- simi ex pronomine is, ut idem fere sit, quod æο, ita, tum, postea, ut nos dicimus dann, unter dergleichen Umständen; id quod docuit vir doctissimus Handius in libro, quem seripsit de par- ticulis tom. 3, pag 106. Etiam quae versu 26 legitur, particula enim alium, atque vulgo fit, et locum et potestatem hic habet. Namque hic non pos:, sed ante ponitur, uti promiscue Plau- tus facit. Post Plautum demum consuetudo valere coepit, postponendi hanc particulam, uti iam Terentius rarius primo loco scripsit. Deinde particula enim hic non causalem, sed as- severandi vim habet. Ad primam huius coniunctionis vim originemque est redeundum, quae partim ex antiquiori usu, qui est adhuc apud Plautum, partim ex compositis particulis, quarum altera pars est enim, cognoscitur; enimwero, verum enimvero Latini habent. Ni omnia me fallunt, utraque particula nam et enim eiusdem est originis. Cohaerent cum particulis nunc, num,»or,»by et»p; inde factum est nam et praefixa vocali e enim, uti Handius in — A ——ÿͦ——— 6 libro de particulis II, pag. 375 iam statuit. Ita particula enim prima Vi signiſicat, quod nos dicimus nun, unter solchen Umständen. Causam eadem particula sic reddi posse ante dictorum, quis non intelligat? Verum esse aliquid, patet ex iis, quae inde sequuntur et proveniunt. Etiam apud Graecos do ex do ortum est, et Germanorum particula denn est dann. Ita proprie enim asseverandi vim habet. Sic demum explicaveris enimvero, verum enimvero: nun in der Wahrheit, das Wahre nun aber. Pariter inde ironica vis ista orta est, qua non raro apud Plautum eni scriptum reperitur. Illam asseverationem hoc loco auget par- ticula quidem. Mulier, quae dotata plus attulit pecuniae, quam maritus ipse habuit, conſiden- tius iam instat suo quasi iure postulans, ut sibi detur purpura et aurum, quibus vestes, nomina- tim palla, splendidius ornentur. In comitatu, quem in publicum progrediens matrona secum habebat, ancillarum et pedisequorum multitudo maxime erat conspiena. Salutigeri, qui in Glos- sario qnodam, quod in lexicis memoratur, mπνισιναέρννσασ nominantur, etiam ab Apuleio in libello, quem de deo Socratis scripsit, commemorantur. Deminutive a Plauto maiorem in iocum voca- bulum effertur. Purpuram atque aurum dari sibi postulat mulier dotata. Ad haec duo potissimum rediisse videntur, quaecunque ad cultum muliebrem luxumque necessaria erant, et cum pretio- sissima illa duo essent, instar omnium fere in proverbii modum nominabantur. Quod ita fuisse, ex praestantissimis illis patet orationibus Catonis et tribuni L. Valerii, quae de lege Oppia apud Livium leguntur libr. 34, capp. 2— 7. Purpura et aurum illie saepissime memorantur, au- rumque eo facilius matronis concedi posse indicat tribunus, cum in eo praeter manzs Prée- tium nil intertrimenti sit, potius praesidium et ad privatos et ad publicos usus; ex quibus verbis apparet, aurum illic dici factum, de ornamentis aureis, quibus mulieres se con- decorant, cuiusmodi sunt monilia, armillae, annuli, inaures, alia; tale aurum factum ancillae dat Thais auferendum apud Terentium 4, 1, 13. Aurea haec ornamenta olim, urbe capta a Gallis, ut urbs redimeretur, mulieres ad publicos usus contulerant, ut idem tribunus praedicat apud Livium ibidem cap. 5.§. 9. Sed auro etiam pingi vestes, potissimum pallam muliebrem postea videbimus. Neque modo auri, sed etiam argenti nimium usum lege Oppia vetitum fuisse, ut per se patet, ita tribunus quoque Valerius dicit apud Livium cap. 6,§. 14. Versu 30 Graecorum morem Plautus sequitur, apud quos„vvνοαναον sive yuαον- 610l fuerunt, de quibus Cicero dicit de republ. lib. IV. Sic tectius monet Romanos, utile et ne- cessarium esse, legem dari, qua mulieres a nimio luxu retineantur. Duo, qui iam leguntur, versus 31 et 32 parum ad orationis seriem quadrare videntur. OQuod Osannus Vir Celeberrimus in ænalectis, quae edidit 1816, pag. 188 monuit, villamn a Plauto nusquam dici, sed 7ιας, id minus curo, cum villici nomen in Casina, in Poenulo et in Mercatore saepius legamus. Maioris momenti est, quod plaustrorum hie est mentio. Plaustris onera moventur et asportantur; haec rustica quid volunt hic, ubi de vehiculis, de carpentis, quibus foeminae utuntur, tantum sermo est? Itaque duos hos versus aliena manu intrusos esse putaverim, nescio an antiquiore tempore. Eiici possunt, sermone minime interrupto nec turbato. Vs. 34. Omnes quatuor fullo, phrygio, aurifex, lanarius, ad eandem mundi mulie- bris partem videntur spectare, ad pallam, quae ex lana confici solebat; cui faciendae et restau- randae operam dabant lanarius et fullo, expoliendae et exornandae phrygio, qui acu pingebat, ———— — 5— Tuod Dosse atur et M est eerum ta est, t par- liden- Wina- secum Glos⸗ bello, voca- ämum retio- fuisse, apud r, al- pre- 1§; X e con- neillae capta ihunus Hallam Oppia 14. 11200- et ne⸗ dentur. villam lo et in laustris rpenti, 908 esse to leb moölie⸗ restal⸗ ngebat 7 et aurifex; de inaurata palla loquitur Virgil. canens pallam signis aueroque rigentem. Ita- que non est, quod secundum codices quosdam hic scribatur linarius. Linteones in seqq. ha- bemus. Accedit, quod hunc locum ante oculos habuisse videtur Arnobius, qui libro 2, c. 70 seripsit: quid fullones, lanarios, phrygiones, coquos sqq. Caeterum aurifice etiam aliis in rebus opus habebat matrona Romana cultui mundoque deditior, uti iam supra monitum est. De hiatu, quo hie versus effertur: stat Jallo, phrygio, auriféx, landrius, noli haesitare. Memoravit hunc iam Lingius in libello, quem de hiatu in versibus Plautinis edidit, pag. 10. In trimetris iambicis probare studuit ad finem cuiusque dipodiae trochaicae hiatum a Plauto admitti, id quod hic eo magis fieri potuit, cum singula vocabula per se quasi separatim pronuntientur. Quae idem vir doctissimus eodem in libello de versibus II— 13 scenae, quam hic interpretamur, proposuit, iis non subscripserim. Neque enim modo audacius mutavit vulgatam, verum etiam a codicum lectione iusto longius recessisse videtur. Vs. 35 caupones bene interpretatur Goellerus esse propolas; sic etiam Graecis sunt 5 11νέᷣνπηανωο, αιωανκιονdνπνοε σηονηο. Iidem in seqq. magnificentius dicuntur propolae, quo nomine Graeco pariter Plautus cauponum quorundum, quibus Romana appellatio vilior esse videbatur, vanitatem perstringit carpitque. De ciniflonibus neque hoc loco, neque vs. 41, ubi pessime quidem fallonum mentio repetitur eorumque loco cini flones scribi iussit Goellerus, cogitari potest. Hi erant ex servorum familia, neque aliunde pretio conducebantur. In uni- versum ille versus Petunt fullones, sarcinatores petunt, licet aliis quoque in locis fullones et sarcinatores sive dwæuz iuncti reperiantur, tamen cum verbum petunt ordinem orationis interrumpat pessimeque repetatur, nescio an aliena, non Plauti manu adiectus videatur. Sic cetera melius cohaerent. Codices tamen hunc etiam versum tuentur. Adiectus esse potuit tempore antiquiori. In vs. 44 circumstant cum Acidalio scribendum puto. In codd. est constat, czmn stant; particulae cum et circum saepe in codd. confunduntur. Tanquam phylacistae cir- cumstant creditores ab omnique parte custodiam tenent, ne herus, qui ipsis pecuniam debet, effugere possit. In vss. 45 et 46 iure lacunam esse volnit signavitqne Goellerus; ducuntur in omnibus fere codd. legitur; vocabula aes datur in optimis, in V. C. et Palatt., omittuntur; post censeds versus mutilus manet, nec quidquam in MSS. adiectum invenitur. Accedit, quod verba Iamn hosce absolutos censeas, cum ex superioribus repetita sint, spuria esse videntur. In versu 52, ubi cröcotarii per metri rationem legi non posse videtur, Goellerus, qui versum 47 ex Epid. act. II, scen. 2 ante oculos habuit: Indusiatam, patagictam, caltlid— lam aut crocotulam, vocabulum calthularii in textum recepit, invitis tamen codicibus, qui erocotarii, crocotarun habent. In antiquis quibusdam editionibus scriptum est crocοι larii; quidni hoc, uti iam Weisius fecit, recipi possit, ut per syncopen, quae in dnas pri- mas syllabas croco cadat, vocabulum fiat quinque syllabarum? Deminutive in talihus loqui admodum amat Plautus. Eadem vero syncope cadit in voc. semizonarii in versu 52. Wa- sius, qui de senario scripsit, pag. 234 lectionem crocotçrii retinuit, brevem per diastolen pro- duci statuens. Vs. 53 ita explico: pecunia non in manibus est; itaque ad argentarium, apud quem pecu- niam depositam habere solebant ditiores, ut inde sumerent, quando opus esset, se confert. Ta- 8 men ratione computata, nil es, quod ab argentario repetat; ipse debet iam argentario. In vs. 56 plus eüciendum est et haec vs. 58 legi debet secundum ea, quae Bentleius bene disputavit ad Terent. Andr. 1, 1, 99. Quod ex Nonio post vs. 56 intruditur a Goellero versus per se hand spernendus Pro illis cro- cotis strôphiis, sumtu uxrio, probari non potest. Ex plurimis istis, quac de luxu muliebri jam disputata sunt, cur haec tantum hic repetita sint? Licet igitur versus admitti non possit, tamen inde patet, quantum Plautus iam antiquo tempore sit depravatus. Alii alios addiderunt singulos versus, unde apud grammaticos plurimi commemorantur Plauti versus, qui in eius fa- pulis nunc non leguntur; de qua quidem re fusius dixit Osannus in analectis. Et ita, quod postremum monere liceat, etiam in hac scena nescio an nonnulla legantur, quae non a Plauto ipso, sed, quanquam antiquissimo tempore, ab aliis, sive ab histrionibus, qui agebant, sive ab aedilibus, qni agendam curabant hanc fabulam, passim sunt adiecta, prouti libebat aut tempora iubebant. Id quod potissimum in posteriori loco, quo de mulierum nimio- sumtu luxuque sermo est, inde a versu 34 usque ad finem factum esse iudicaverim, minus in priori, in vss. 20— 28, qui quidem locus magis Plauti sermonem ingeniumque prae se ferre vi- detur. Neque tamen de eiusmodi mutationihus vestigia in codicibus exsistere possunt, quippe qui iuniores sunt, quam istiusmodi corruptio, quae, ut jam dixi, antiquitus est orta. Ceterum ex illis, quae de hac scena in universum supra sunt disputata, satis patet, ut apud Graecos Aristophanem, sic ex parte saltem apud Romanos quoque Plautum a rebus eivi- libus minime abstinnisse. Etiam Plautus fahulis suis haud pauca passim immiscuisse videtur, quae ad rempublicam spectarent; id quod ita esse eo magis apparebit, quo certius de tempore, uo singulae fabulae sunt scriptae, constiterit. Huius autem rei ratione habita, interpretatio- nem Plauti haud mediocriter adiutum iri, neminem latebit. .—.— OQ————————————— Inw. zutaxit s cro- uliehri possit, derunt jus fa- rantur, 1s, qui prouti nimio nus in re vi- wüppe tet, ut s eivi- fidetur, mpore, retatio- Pr e b e einer leichten und einfachen Behandlungsweise der Kegelschnitte C. 4 Aaecôoen. 1. Der nachfolgenden kleinen Abhandlnng liegt vorzüglich die Absicht zum Grunde, durch eine hinreichend einfache Entwickelung einer Anzahl von Lehrsätzen aus dem Gebiete der Ke- gelschnitte, wo möglich, den thatsächlichen Beweis zu liefern, dass der grössere und wesent- liche Theil dieses anziehenden und wichtigen Zweiges der Geometrie viel mehr den Elementen als dem höhern Gebiete dieser Wissenschaft beizuzählen, und darum durchaus geeignet sei, in den Unterricht auf unsern Gymnasien aufgenommen zu werden. Von diesem Gesichtspuncte aus bitte ich das Mitgetheilte zu beurtheilen. Die Beschränktheit des verstatteten Raumes lträgt allein die Schuld, dass Vieles wegge- lassen worden ist, was zu einer vollständigen und in sich genügend zusammenhängenden Ent- wickelung allerdings nöthig gewesen wäre. 2. Unter Ellipsenumfang oder Ellipsenlinie verstehen wir den geometrischen Ort für die Mittelpuncte aller derjenigen Kreise in einer Ebene, welche einen in eben die- ser Ebene gegebenen festen Kreis(von innen) berühren, und deren Kreislinien durch einen in- nerhalb des letztern gegebenen festen Punct gehen. Der von der Ellipsenlinie vollständig be- gränzte Theil der Ebene heisst Ellipse; der gegebene feste Kreis ihr Richtkreis, der feste Punct ihr Brennpunct; eben diesen Namen führt auch der Mittelpunct des Richtkreises. Die übrigen Begriffsbestimmungen, die hieher gehören, müssen als bekannt vorausgesetzt werden. 3. Es sei LEM(FEig. 1) eine Brennsehne d. h. eine durch den Brennpunct E gehende Sehne des Richtkreises; D und J die Puncte, in welchen der Ellipsenumfang von den zu den Endpuncten der Sehne gehörenden Radien des Richtkreises geschnitten wird. Verbindet man alsdann E mit D und I, so sind die Dreiecke FLM, DLE und IME gleichschenkelig, darum 8 einander ähnlich, darum DE I FM und EIILF, darum D und I in gerader Linie mit C dem Halbierungspuncte von EE d. h. die zu den Endpuncten einer Brennsehne des Richtkreises gehörigen Halbmesser schnei- den den Ellipsenumfang in den Scheiteln eines Durchmessers. Umgekehrt, die Endpuncte zweier solcher Halbmesser des Richtkreises, welche durch die Scheitel eines Ellipsendurchmessers gehen, liegen, wie sich leicht indirect zeigen lässt, mit dem Brennpunkte in gerader Linie. * — 2 Anmerk. Eine Brennsehne und einen Durchmesser, die zu einander in der Beziehung wie LM and Dl stehen, nennen wir künftig zu einander gehörig. Zus. 1. Alle Ellipsendurchmesser werden im Mittelpuncte halbiert. Zus. 2. Die Summe zweier Geraden, welche einen Brennpunct mit den Scheiteln eines Durchmessers verbinden, ist gleich der grossen Axe. 4. Ist KDS eine die Ellipse in D Berührende, so ist DPE DE kleiner als die Summe jedes andern Linienpaares, welches man durch Verbindung eines andern Punctes der Tangente mit E und F erhält, und darum wird, einem bekannten Satz aus den Elementen zufolge, Win- kel LD E halbiert, also: jede Tangente halbiert den Nebenwinkel der ihrem Berührungspunkte zugehörigen Brenn- linien. Zus. 1. Umgekehrt, wenn KDS Winkelhalbierende ist, so ist sie auch Tangente, weil alsdann dem erwähnten Elementarsatz zufolge DE+ DF ein Minimum, also alle von D ver- schiedenen Puncte der KS ausserhalb der Ellipse liegen müssen. Zus. 2. Die durch den Scheitel eines Durchmessers gehende Tangente halbiert unter rechten Winkeln eines der Segmente, in welche die zugehörige Brennsehne des Richtkreises im Brennpuncte getheilt wird. Zus. 3. Umgekehrt, jede Gerade ist Tangente, welche eine durch Brennpunct und Um- fang des Richtkreises begränzte Gerade unter rechten Winkeln halbiert. Ihr Berührungspunct liegt auf dem Halbmesser des Richtkreises, welcher durch den einen Endpunct der halbierten Geraden bestimmt wird. Zus. 4. Die durch die Scheitel eines Durchmessers gehenden Tangenten sind einander parallel, da sie beide auf der zugehörigen Brennschne des Richtkreises senkrecht, und um- gekehrt. 5. Man heschreibe den Axenkreis d. h. denjenigen, welcher die grosse Axe zum Durchmesser hat, und verbinde C mit K, dem Halbierungspuncte von EL. Alsdann ist CK= 1½ FL, also K ein Punct auf der Peripherie des Axenkreises, d. h. die Peripherie dieses Kreises ist der geometrische Ort für die Halbierungspuncte aller Geraden, welche den Brennpunct mit beliebigen Puncten der Peripherie des Richtkreises verbinden, und darum auch der geometri- sche Ort für die Puncte, in denen die durch die Scheitel von Durchmessern gehenden Tan- genten den zugehörigen Brennsehnen des Richtkreises begegnen. Zus. 1. Da CK FL so bildet der Brennpunct E den zu Axenkreis und Richtkreis ge- hörigen äusseren Aehnlichkeitspunct- Zus. 2. Verbindet man unter einander S und U, die zweiten Durchschnittspuncte der durch die Scheitel des Durchmessers DI gehenden Tangenten und der Peripherie des Axen- kreises, so geht diese Verbindende, wie sich leicht nachweisen lässt, durch den zweiten Brenn- punct F. Zus. 3. Fällt man also auf eine beliebige Tangente Senkrechte aus den beiden Brennpunc- ten, so liegen deren Fusspuncte stets auf der Peripherie des Axenkreises. Zus. 4. Die Peripherie des Axenkreises ist der geometrische Ort für die Halbierungs- puncte derjenigen Tangentenstücke, welche Sehnen des Richtkreises bilden. Anmerk. 1. Die bisher entwickelten Eigenschaften der Tangenten bieten mehrere gleich ein- fache Lösungen der Aufgabe dar, an einen im Umfange einer Ellipse gegebenen Punct eine Tangente zu ziehen. ————— —— LM eines umme gente Win⸗ Brenn- „well ver- unter Ses im Un⸗ spunct dierten nander d um-⸗ e zum CK= Teises net mit ometri⸗ 1 Tan- reis ge⸗ nete der 3 Arel⸗ Brenn⸗ Inpünc- jerungs⸗ ich eir⸗ net elne 3 Anmerk. 2. Auch die andere Aufgabe, von einem ausserhalb einer Ellipse gegebenen Puncte Tangenten an dieselbe zu ziehen, lässt sich durch Hülfe der vorhergehenden Lehrsätze lösen. Man beschreibe von jenem Puncte als Mittelpunct mit seiner Entfernung von dem Brennpuncte als Radius einen Kreis, dessen Peripherie, wie man leicht nachweisen kann, stets die des Richt- kreises schneiden muss. Die durch diese Durchschnittspuncte bestimmten Halbmesser des Richt- kreises schneiden den Ellipsenumfang in Puncten, welche die Berührungspuncte für die gesuch- ten Tangenten sind. 6. Bezeichnet man der Kürze halber den beliebigen Halbmesser CD(Fig. I) durch F. die zu ihm gehörigen Brennlinien DF und DE durch v und w, die grosse Axe, kleine Axe und Excentricität beziehungsweise durch 2a, 25, 2e, so erhält man, weil DC Seitenhalbirende des Dreiecks DEE ist, 2(r2+ e²)= v2 † wz=(v+ w)2— 2v. w, also r 2 T v. w= 2 a2— ez= az²+ a2— ez²= a2+ b 2 d. h. die Summe des Quadrates eines Ellipsenhalbmassers und des Rechtecks aus den ihm zu- gehörigen Brennlinien ist eine für dieselbe Ellipse beständige, von der besondern Lage des Halb- messers unabhängige Grösse. Zus. Ist also n ein zweiter Halbmesser, dessen Brennlinien p und q, so ist n2+ p. q= 12 v. w. 7. Unter eben diesen Umständen, und wenn R und N die Winkel bezeichnen, welche die Brennlinien beziehungsweise der Halbmesser r und n bilden, ist einem bekannten trigonome- trischen Satze zufolge: 4 c2= V2 † w2²— 2 v. w cos R= p2+ q2— 2 pq. cos N, also auch 4 a2— 2v. w(1+ cos R)= 4a2— 2 pq(1+ cos N) und darum auch v. w CoszN= 2 N . 82 2= p. d. cos 2 d. h. das Rechteck aus den orthographischen Projectionen zweier zusammengehörigen Brenn- linien auf die den eignen Winkel dieser letztern Halbierende ist eine beständige von der besondern Lage der Brennlinien unabhängige Grösse. Zus. I. Da nun für die beiden Brennlinien, welche einem der Scheitel der kleinen Axe angehören, unser Rechteck offenbar b wird, so ist also stets: R N 2——.— 2—— 2 v. W. cos2= p. 4. cos2= b Zus. 2. Das Rechteck aus den Senkrechten, welche man von den Brennpuncten auf eine beliebige Tangente fällt, ist gleich dem Quadrat der halben kleinen Axe, weil(Fig. 1) EK= Ww. cosN und FS= v. cosn Zus. 3. Ist CT senkrecht auf der Tangente KS, so ist Cr= 3(HK † FS)= a. c0s5 Die Entfernung einer Tangente vom Mittelpuncte hängt also von der Grösse des Winkels ab, welchen die Brennlinien des Berührungspunktes bilden, und zwar so, dass diese Entfernung zunimmt, wenn jener Winkel abnimmt, und umgekehrt. *†* ————— 4 4 8. Ist DN die zur Tangente KS gehörige Normale d. h. die auf ihr in D Senkrechte, so ist einem bekannten Elementarsatze zufolge: DF. EK+ DE. FS= 2a. DN, also auch vV. W 6082 k= 4 cos N.. DN= CT. DN= b2² d. h. das Rechteck aus der Entfernung einer Tangente vom Mittelpunkte und aus ihrer(durch die grosse Axe begränzten) Normale hat eine für die verschiedenen Tangenten derselben Ellipse sich gleichbleibende Grösse. 9. Ist DX senkrecht auf AB und CZ die bis zum Durchschnitt mit der Tangente ver- lingerte halbe kleine Axe, so sind die Dreiecke CTZ und DXN! wegen der Gleichheit ihrer Winkel ähnlich, also DX. CZz= DN. CT= h. Zus. 1. Wir haben also: DE. DF cos2 ½ EDF= EK. FS= DN. CT= DX. CZ= b2 Zus. 2. LE. EM= 4 b¹. Zus. 3. So wie CG die mittlere Porportionale zwischen DX und CZ, eben so ist auch, wie man leicht zeigen kann, CA die mittlere Proportionale zwischen CX und CI, und darum wenn DX bis zum Durchschnitt mit der Peripherie des Axenkreises verlängert wird, dieser Punct der Berührungspunct der von I aus zu ziehenden Kreistangente. Eine dieser letztern ähnliche Beziehung gilt natürlich für den kleinen Axenkreis- 10. Bezeichnet man die Winkel EDC und FDC, welche der Durchmesser DI mit seinen Brennlinien bildet, beziehungsweise durch c und 6, so ist, wenn DN Normale, NDG= 2(4—— 6), also: CT= r. cos ½(‧— 5), und wegen(7, 3) — 908 1(), v+ w.= 2r. 658(4+. eine Gleichung, welche die Beziehung darstellt, welche zwischen einem Durchmesser, seinen Brennlinien und den Winkeln Statt findet, die diese drei Geraden mit einander bilden. 11. Da, wie wir bereits wissen, R in2 R 2 2— 12—„2 cos? R+ sin 1) a2+ b2= 12+vow= r 4 v.v( 2— R und b2= v. w cos2, 2 «·ℳ. R so ist auch r2+ v. w sinz 2= a2 d. h. das Quadrat eines Ellipsenhalbmessers vermehrt um das Rechteck aus den Projectionen seiner Brennlinien auf die durch seinen Scheitel gehende Tangente, bildet eine unveränderliche und von der besonderen Lage des Halbmessers unabhängige Grösse- Zus. Die grosse Axe ist der grösste aller Durchmesser. 12. Weil r⸗+ v. w= a2+ ba, so ist auch r2= b2+(4)— v w= be †() 2 2 d. h. das Quadrat eines Halbmessers ist um das Quadrat des halben Unterschiedes seiner Brenn- linien grösser als das Quadrat der halben kleinen Axe. ——ʒÿʒÿʒy·—————————Vʒ——————————— 1 — eelte, (durcl Gllips e ver⸗ ihrer aueh, darum Punct nliche seinen 2—9) Seinen ctionen jerlicle Brenn⸗ 5 Zus. 1. Die kleine Axe ist der kleinste aller Durchmesser. Zus. 2. Für jeden Scheitel der grossen Axe ist der Unterschied der zugehörigen Brenn- linien ein Maximum, für jeden Scheitel der kleinen Axe dagegen ein Minimum. 13. Machen wir für unsere früher(6, 1) entwickelte allgemeine Gleichung die besondere Voraussetzung, dass nicht bloss die dort angeführten Summen, sondern deren einzelne Sum- manden beziehungsweise gleich sind, so ist entweder 1I, I2= n² und darum auch V. w= p. d oder 2, 1I= p. d und darum auch ni= V. W oder 3, die beiden ersten Fälle finden zugleich Statt. Eine nähere Untersuchung des ersten Falles! lehrt die Eigenschaften solcher Ellipsenhalb- messer kennen, welche von gleicher Grässe sind. Mit Leichtigkeit überzeugt man sich, dass die zu solchen Halbmessern gehörigen Brennlinien beziehungsweise gleich sind, und dass ein Gleiches von den Winkeln gilt, welche diese Brennlinien unter sich, mit ihren Halbmessern, und diese Halbmesser mit den Axen bilden. Wichtiger ist der zweite Fall, wo zwei Halbmesser in einer solchen gegenseitrgen Bezie- hung stehen, dass jeder die mittlere Proportionale zwischen den Brennlinien des andern ist. Solche Halb- oder Durchmesser nennen wir conjugierte, oder einander zuge- ordnete, und bezeichnen sie selbst durch r und ri, ihre Brennlinien aber durch v, w, und vi, wi; die Winkel dieser letzteren durch R und Ri. 14. Weil allgemein 1 † v. w= al+ bz, und auch, unserer Erklärung zufolge, r?= V. w, so ist auch stets 1. I= f. be d. h. die Quadratsumme zugeordneter Halbmesser ist gleich der Quadratsumme der halben Axen, bildet also in jeder Ellipse eine unveränderliche Grösse. Zus. I. Umgekehrt müssen zwei Halbmesser zugeordnete sein, wenn lihre Quadratsumme die vorherſgenannte Grösse hat, weil dann ja immer r?= V. w und r= VI. Wi. Zus. 2. Die Axen selbst sind daher zugeordnete Durchmesser. Zus. 3. Verbindet man die vier Scheitel zugeordneter Durchmesser unter einander so ist die Quadratsumme dieser vier Verbindenden eine constante Grösse; denn sie ist gleich der Qua- dratsumme der Axen. 15. Es ist R R 2 2— 1= 281= 2= r12. 2— r*(C08 2— VI⸗ WI C08 2 V. W 608 2 11 C08 2 und d 2 2 R'sin2 R 1 11 und ausserdem ra(cosz 2l † sin2 21) † 12= a2+ b, also Wegen(11) R r cos— 1=—— 2 ri cos-2 b d. h. schneidet man von dem Scheitel jedes zweier zugeordneter Halbmesser aus auf einer der von hier auslaufenden Brennlinien ein Stück gleich dem andern Halbmesser ab, so sind die Entfernungen solcher Durchschnittspunkte von den durch die entsprechenden Scheitel ge- henden Tangenten gleich gross, und zwar gleich der halben kleinen Axe. Zus. I. Ist daher(Fig. 2.) GW= r so ist WGC= 2, und umgekehrt. Zus. 2. Bezeichnet Z den Durchschnittspunkt der verlängerten kleinen R gehenden Tangente, so sind, einem bekannten Elementarsatze zufolge, Axe mit der qurch die Winkel ERF ————— — 6 und EZF von gleicher Grösse, also Ez l GW; und umgekehrt muss GW, wenn es EEZ ist, gleich CR, sein. 16. Weil ² † bæ= 12. 12= 12 bz 4.(2L. 1)“(12)) so ist anch 1 2 40²³ 5 1)= a2= 4+ 1 2 2) d. h. das Quadrat eines von zwei zugeordneten Halbmessern und das Quadrat von dem halben Unterschiede der Brennlinien des andern bilden eine unveränderliche Summe, und zwar von glei- cher Grösse mit dem Quadrat der halben grossen Axe. Zus. 1. Wegen(I1) ist daher auch r. sin Nr= und ri sin R E WI 11 2 2— 2 2 Zus. 2. Ist also GW= I1(Fig. 2), so ist CW=, und darum AW= w und BW= wi, d. h. zieht man von einem der Scheitel der kleinen Axe nach der grossen Axe eine Gerade gleich irgend einem Halbmesser, so wird dadurch die grosse Axe in zwei Segmente getheilt, welche einzeln den Brennlinien jenes Halbmessers gleich sind. Zus. 3. Weil w.— VI= 2 b ten, und in ähnlicher Weise v— W= 2b tgii, ist auch immer:(v— w) tgR=(wi— vI) t R 80 18 2 82 1 1 g 2 17. Es ist, wie wir wissen, n R„ R R r²(sin? 22 † cos² 2)(sin2 2 † cos² 2)= a2 † b, also auch „ 2 R R r= sinz 21 † 1,2 sin⸗ 2½= as+ b2— 2 bz= a2— b2= ez² Zus. Darum und wegen(15) ist: R R ¹ e ² t3 tse.= s d. h. die Quadratsumme der Tangenten von den Hälften der Winkel, welche das eine und andere Paar von Brennlinien bilden, die zu conjugierten Halbmessern gehören, bildet in der- selben Ellipse eine unveränderliche Grösse. 18. Fällt man von R und R(Fig. 2) auf die grosse Axe die Senkrechten RX und RXI und bezeichnet CX durch x und CXI durch xi, so ist, wie sich leicht zeigen lässt, a(v— w) = 2 ex, und natürlich eben so a(wi— v¹)= 2exi, wenn man CX,= X. Setzt. Es ist daher auch, wenn GW= CR Cz: b= e: CW= 2e: w.— v.= a: X. Das Rechteck CZ. xi ist also von unveränderlicher Grösse, und zwar gleich dem Recht- eck der beiden halben Axen. 19. Bezeichnet man die Winkel RCA und R/CB beziehungsweise durch C und C so ist, 6 R wWeil CZ2= e. cotg*, und X= T1. cos Ci, ———— ine md in der⸗ d RX (7—⁰ Rectt⸗ 1 80 ist 7 R CZ. xI= e. ri cotg= cos C.= ab, also auch R— R e. ri cos—.. cos Cr= ab sina, und darum auch R e. cos Ci= a sin-, weil b= r1 cos 2 20. Wird der Winkel ZIF durch I bezeichnet, so ist: 2e cos Y= KS= KR T RS=(RE TRF) sin 1. also e cos I= a aink, also wegen(19) auch e. cos I= e. cos Ci, und mithin X= CI„ und aus gleichen Gründen natürlich NI1= C d. h. von zwei zugeordneten Durchmessern ist jeder der durch den Scheitel des andern ge- henden Tangente parallel. 21. Aus dem vorigen Satze in Verbindung mit(5, 1) folgt, dass RL= CK= a, also muss, weil RL. sin RCL RG ain RIO' ¹uch a. 0os R= T. sin(C+ C1), und darum auch a ri cos 2= r. ri sin(C† Ci), also wegen(15) 4 ab= Jr. ri sin(C † C.) d. h. ein Parallelogramm, welches von den durch die vier Scheitel zugeordneter Durchmesser gehenden Tangenten gebildet wird, hat in derselben Ellipse einen unveränderlichen und von der Lage der Durchnesser unahhängigen Flächeninhalt. Zus. Daher sind in derselben Ellipse auch solche Parallelogramme unter einander gleich- flächig, die einzeln zu ihren Ecken die Scheitel zugeordneter Durchmesser haben; denn sie bilden von den im Hauptsatze genannten die Hälften. 22. Da CE: CW= CZ: CG= CG: RX(9, 3), so ist, wenn RX=y gesetzt wird, b— b R 1 y= 8 20) rr. sin 2 und auf ähnliche Weise R v1—„ T ein 2 9 also b ²„R„„ R y2+ y,2=(r² sin2+1, 2. sin² 2= b2(17) und darum auch X2+ X,2= r12 cos?2— 8+ 1,2 cos² 91= 22 d. h. projiciert man zwei zugeordnete Mllincsscr auf eine der beiden Axen, so ist die Qua- dratsumme dieser Projectionen dem Quadrat der halben Axe selbst gleich. Zus. Es ist daher auch C C C 2 2—— sin?— 2 2— 1— gin2=1)— 22— 2 r2(cos 5 sin 2)+ 1, 2(cos 5 sin?2 2= a b r² cos 2 C+ 1,2 cos 2 C= ez² 23. Da, wie schon einmal bemerkt wurde, a(wr.— vi)= Z ex,, so ergiebt sich unmittelbar aus unserm vorhergehenden Satze, dass oder — 2. XI, und in ähnlicher Weise b J1— a. X Zus. 1. Es ist daher auch X= yI I und sind mithin die beiden Dreiecke CRX und CRXI gleichflächig. Zus. 2. Darum ist auch r² sin 2= r, ² sin 201 24. Es ist 1,2= I,2— y,2= a2 † b2— 12— y,2 = a2 †-bz— 12—(N2 †), ²) = az— X2(22) = AX. XB und in ähnlicher Weise 25. Nach(23) ist X2= AXI. XIB . XI, also auch b ² .v2= 25AX. XB(24). Zus. 1. Fällt man mehrere Senkrechte von Punkten im Umfange der Ellipse auf die grosse Axe, so verhalten sich ihre Quadrate wie die Rechtecke aus den Segmenten, in welche die grosse Axe durch sie getheilt wird. Zus. 2. Verlängert man solche Senkrechte bis zum Durchschnitt mit der Peripherie des Axenkreises, so hat jede der ursprünglichen Senkrechten zu der durch ihre Verlängerung ent- standenen dasselbe Verhältniss, nämlich wie die kleine Axe zur grossen. Zus. 3. Die mit der kleinen Axe parallelen Ellipsensehnen werden durch die grosse Axe halbirt. ——————8888ſ—ö—ö—ö—ö—ö—böbdſdſſ² ——— —„ wuttelhar— 1= — SSr˖. S d 4* Elliyse uu 2 rmentel, 322 rihlerie s gerulg ell⸗ 1⁄ 5 die grse ——Q—Q—Q——— ————— —q——;—⸗—;⸗:⸗:—O—;&ęBk— Ueber die betonung mehrsilbiger wörter in Suchenwirts versen, von d. H O 5beT SA e Rn. Die kenner altdeutscher dichtkunst wissen zwar längst, dass deren versbau, soweit hinauf seine geschichte verfolgt werden kann, im allgemeinen sich immer nach den gesetzen der wortbetonung gerichtet hat, im besondern aber von der regel, welche bei vertheilung der einzelnen glieder eines mehrsilbigen wortes unter die hebungen und senkungen des verses für jene die stärker, für diese die schwächer ins ohr fallenden silben fordert, die dichter, selbst die kunstgerechtesten, zu allen zeiten innerhalb gewisser grenzen mehr oder minder abgewichen sind. Allein es fehlt noch viel, dass diese grenzen nach der verschiedenheit der zeitalter, der poetischen gattungen und der einzelnen dichter von bedeutung genau ermittelt und übersichtlich abgesteckt wären: und doch, meine ich, wird sich ein künftiger darsteller der geschichte unserer alten verskunst der verpflichtung am wenigsten entziehen dürfen, hierüber genügende auskunft zu geben. Vorgearbei- tet ist ihm, wenn ich einzelne zerstreute bemerkungen und winke über den versbau des 13. jh. ausnehme, zeither nur, soviel ich weiss, in Lachmanns, leider auch noch nicht zum abschluss ge- kommener abhandlung„über althochdeutsche betonung und verskunst.“ Vielleicht möchte ihm also der folgende beitrag zur geschichte der wortbetonung im deutschen verse des 14. jh., so geringfügig er auch immer ist, nicht ganz unwillkommen sein. A. Betonung mehrsilbiger deutscher wörter, die nicht eigennamen sind. I. Zweisilbige.— 1) Wörter, deren erste silbe stamm, deren zweite ableitung oder flexion ist und ein(nach mhd. prosodie) tonloses oder stummes e(i) enthält, haben stäts den versaccent auf der stammsilbe.— Nicht minder fest verharrt er auf der zweiten silbe in allen zusammensetzungen mit den tonlosen partikeln be-, en-, ent-, er-, ge-, ver-, ze-, zer-. 2) Auch in wörtern, die auf eine tieftonige bildung oder flexion ausgehen(-aer,-aet,-ais, -ait,-ant,-àt,-eich,-eid,-ein,-inc,— inn,-isch,-ist,-lein,-nüss,-Ot,-ung,-uot), steht die wur- zel überall in der hebung, die ableitung oder flexion in der senkung. Nur im reim wird der tiefton der zweiten silbe bisweilen hebungsfähig, doch ohne beeinträchtigung des tons auf der hauptsilbe, da diese in allen hierher gehörigen fällen(rüemaer 23, 42, arbait 17, 115, 137; 19, 14, wofür aber an andern stellen der dreisilbige ausgang aribait gelesen wird; fräulein 41, 1108; 31, 154, wo Wackernagel wohl ohne grund fräuwelein bessert; pfenninc 29, 124, fürstinn 41, 503, armuot 41, 546) die dritte hebung tragen muss.. 3) Zusammengesetzte wörter schwanken in der betonung: bald steht die erste, bald die zweite in der hebung. Das schwanken ist jedoch nicht überall gleich stark: minder in der zweiten vers- hälfte und in wortformen, deren zusammensetzung nicht mehr deutlich erkannt oder gefühlt wurde; mehr zu anfang des verses und in wörtern, deren zweiter theil auch noch selbständig auftritt. Beide silben gehoben trifft man wieder nur, wenn die zweite den reim bildet.. a) Composita, deren zweiter theil in seinem ursprunge ganz oder doch grossentheils verdun- kelt ist, wie: ellend, leichnam, iezunt(gramm. 3, 120); ferner die zahlwörter auf-lif(-lef),-zic, -ikst, geben den ton nie von der ersten auf die zweite silbe ab. 8 2 — b) Zusammensetzungen mit-baer(-bàr),-haft, hait, Jeich,-Sam(ausser alsam, wovon weiter unten),-Schaft,-tuom, die auch schon fast den schein von abgeleiteten wörtern angenommen ha- ben, behalten in der regel den hauptton auf der ersten silbe. Ausnahmen bilden im ersten versfuss: rückpàr 3, 174; warhaft 29, 149; manhaft 11, 257; weishait 1, 17; manhait 6, 160; manleich 1, 96, 135; 8, 57; 11, 273(2); weipleich 2, 29; fürstleich 5, 83(2); werleich 18, 147; fraisleich 37, 44; troͤstleich 41, 156, lobleich 41, 453; haimleich 41, 512; klegleich 41, 646; liebleich 41, 1438;— im zweiten: warhaft 5, 144; manhaft 11, 107; 16, 92; reichleich 1, 189; menschleich 20, 2(2); süntleich 41, 592; gruntleich 41, 986; pürgschaft 42, 119(2); potschaft 25, 225;— im dritten nur: falschleich 20, 107; redleich 41, 1142;— im letzten nichts der art, das nicht andere auffassung zuliesse; dagegen als träger der beiden letzten hebungen: wäarhaft 12, 88; 41, 728; gothait 41, 569, 582; weishait 41, 809, 1363; 38, 136(2), manhait 1, 159(²); be-warleich: klarleich 41, 1059; ge-hôrsam 41, 371, 1152, 1164; unge-hôrsam 39, 13, 47; pot- schaft 4, 523; herschaft 13, 127; 21, 96; 41, 1135; ge-sellschaft(oder ge-selleschaft?) 18, 74; 39, 120; 41, 771; màgschaft 29, 105. Niemals also ein— tüúom oder— tuom. c) Unter den übrigen zusammengesetzten wortformen, wozu hier auch weissag, weissagt (gramm. 1, 171) gezählt werden, ist wiederum zu unterscheiden.— ⅞) Nomina oder adverb. aus- drüche, deren erster theil entweder selbst ein nomen oder ein perbum ist. Hiervon halten sich an die richtige betonung: amptleut, dienstman, druksetz, gruntvest, harpant, haubtman, hervart, kaufleut, kebskint, laithunt, lantwer, mordax, muoshaus, nôtdurft, paumwoll, puochstab, purgraàf, ratgeb, ràtmiet, rennsail, sambztag, sunntag, tagzeit, vasnaht, veltstreit, weiroch, weissag, wintvanc, wurzgart;— gruntlos, parfuoz, pluotvar, schifreich;— dritthalb, vierdhalb;— allzeit,(in) gast- weis, plankweis.— Mehr oder weniger oft haben, neben der gewöhnlichen betonung, die erste silbe gesenkt, die zweite gehoben im ersten versfuss: hantfest 3, 48; herzog 3, 197; 5, 116, 123; 6, 132, 137; 18, 406; 20, 237; 29, 187; 27, 52; hofart 40, 27; kurzweil 6, 84; schiltwaht 13, 169; dreistunt S, 185;— im zweiten: hôchvart 24, 232; margraf 17, 26(2); marschalk 4, 317; 17, 34; wilpret 25, 122(2);— im dritten: herzog 5, 143; 20, 171; 27, 52;— im vierten: erd- reich 41, 572; hantfest 27, 101, wenn dort nicht leiden auf zweisilbig(quaest. Suchenwirt.§. 5) zu nehmen, hier der artikel vor hantfest zu tilgen ist.— Nur mit dem hauptton auf der zwei- ten silbe bietet der vers im ersten fuss: nasweis 18, 21; einhalb 15, 107; zwifach 12, 110;— im zweiten: allain 29, 1; 8, 219; missvart 18, 24; sprichwort 33, 89;(wenn darnach nicht daz ausgefallen ist, vgl. 18, 126; 31, 102; 45, 110);— und im vierten: alain 41, 1455.— Beide silben gehoben finden sich in den versausgängen: amptman 32, 28; aurhorn 8, 242; flinswant 41, 57(²); gansay 45, 22; hôchmal 4, 149; hoôchzeit 4, 258; kemprad(2) 45, 68; schermschilt 5, 57; stainwant 24, 81; tuochschaer 45, 48; wintspraut 41, 804.— ½) Nomina oder adverb. ausdrüche mit partikeln componiert. Hier fällt der versaccent fast immer auf die partikel in den zusammensetzungen mit ab, an, ant, auf, vor, zuo, indem nur andaht(im vierten fuss) 41, 790 entschieden sich gegen die regel sträubt, ablàz(im zweiten) 36, 58 in abelàz geändert und vor- tail(im versausgange) 4, 374 als doppelt gehoben angesehen werden könnte, wenn man wieder suochten ier zweisilbig läse. Für die ungewöhnliche form fürnünst(im vierten fuss) 35, 99 gibt eine andere hds. vernünst.— durchkéusch 41, 1517 im zweiten und umbséit 18, 309 im er- sten fuss vergleichen sich den mit diesen präpositionen zusammengesetzten zeitwörtern, die den hauptton der partikel entziehen.“)— In den pronom. ieman(iemant), nieman(niemant), die auch in den allermeisten fällen der regel folgen, könnte man 17, 83(im ersten fuss); 6, 118; 32, 40; 41, 27(im zweiten); 40, 28(im dritten) der betonung niemän(niemänt) ausweichen, wenn man die für den nominativ, der in allen diesen stellen steht, bei Suchenwirt sehr gänge form niem setzen wollte; man vergleiche indess Lachmann zu Nibel. 1803, 2, wo sogar iemén nachge- wiesen wird.— Grosses schwanken des tons zeigt sich aber bei den zusammensetzungen mit un- und ur-; nur auf der ersten silbe haben ihn: unart, undiet, ungelt, urkund, urtail; nur auf der zweiten: unfuor, unmaàz, unpild(im ersten fuss), ungunst, unlang, unsanft(im zweiten), un- gunst, unguot, unkunt, unlanc, unmaer, unmuoz, unrain, unsuoz, unvrô, unwert, urhab(im vierten); bald auf der ersten, bald auf der zweiten, und zwar in allen versstellen: unkeusch, unkunst, un- 1) Auch das bald in ein wort, bald getrennt geschriebene fürwàr(fürbar 38, 306; 35, 85; vgl. gramm. 3, 108) hat den ton stäts auf dem zweiten theil. ——. n Velter nen ha. mersten 6, 160; 1, 646; 1, 189; dotschatt der at, wärhatt 159 G) 7; pot⸗ 18, 74; reissagt b. aus- en sich nervart, purgraf, vintranc, in) gast- este sibbe 123; 6, waht 13, 4, 317) en: erd⸗ virt.§ ν) ſer zei- 110;- icht dan — Beile flinswant ermschit addel- el in den 41, 20 und vor- an wieder ) 35, 9 9 im er die del b die zudh 118; 3² en, Fenn. inge form mahge- ugen mit mur Al ten), ul ſierten) Inst, Ul- m. 3 106) 3 — reht, unstaet, untreu, unzuht, urlaub, ursprine, ursprunc, urstend. Im ganzen überwiegt die zahl der fälle, wo der versaccent die zweite silbe trifft, und es ist wohl zu beachten, das Su- chenwirt sie im letzten versfuss eben so oft anwendet, als in allen übrigen zusammen: für den dritten weiss ich, neben den nicht unhäufigen ürkund, ürlaub, ürsprinc, ünreht, nur ein einziges ursténd(41, 643) anzuführen.— Mit doppelter hebung zu ende des verses gehören hierher: abganc 41, 114(oder auch äbegänc?), fürkauf 30, 204, nâchhuot 18, 234, vorstat 14, 110; also kein einziges beispiel von ün-“, oder ür.—„) Verbg sind selten. Die mit der partikel à ver- wachsenden imperative behalten den ton auf der hauptsilbe(mordàa 10, 190; vàchà 10, 189) ²). Auf der ersten silbe bleibt er auch in antwurt, urlaubt; auf der zweiten in zusammensetzungen mit vol, durch, umb(volprâht, volent, volsait, volmizt, durchgang, durchsuocht, durchvarn, umbgraif), und, wie es scheint, nimmt ihn die zweite auch in ainporn 41, 395, man müsste denn für Suchenwirt noch den nomin. sing. sune behaupten wollen.— Zweimal gehoben sind nur: ge-weissagt 41, 486, 1387, 1496 und volbräht 41, 862, durchgie 30, 59, wofern die beiden letzten verse unverstümmelt sind, und man in dem ersten nicht vollebraàht lesen, im zweiten aber das durchbrechen des alten ableitungsvocals in durich, wie im texte steht(vergl. über Suchenwirt p. 13; quaestion. p. 12, note 21 und p. 43) gestatten darf.—) Partikeln. Ich ziehe hier zu den bereits in der alten sprache würklich zusammengesetzten auch diejenigen verbindungen, die im mhd. noch von einan- der gesondert, im nhd. aber regelmässig in ein wort zusammengezogen auftreten, da sie der ge- druckte text bald auf die eine, bald auf die andre art gibt ³). Hier trifft der hauptton in der regel das zweite wort und zwar ohne ausnahme in: alrerst, aldà ⁴), aldar, aldort, alhie, alsa, alsam alsus, alsust; umbsust; widrumb; auwè; meist, wenn auf die partikeln dà, dar, wà, war, hie, hin, her eine praeposition oder ein adverbium folgt, wie: da für, dà mit, dà pey, dà von, dà vor, dà zuo; dar ab, dar an, dar auf, dar auz, dar in, dar nàâch, dar ob, dar umb, dar zuo; her ab, her für, her nàch; hie vor; hin für, hin nàch, hin zuo; wà von, war umb;— dà her, dà hin; dar ein; her ein; hin dan, hin ein, hin weg; waà hin, mit den ausnahmen(im ersten fuss): daà mit 28, 199; da von 30, 208; dar an 38, 152; dar auf 28, 26(²); dar auz 42, 11; dar in 41, 1206; dar nàch 14, 58, 212; 16, 46, 68; 17, 75, 103, 132, 152; 18, 247, 420, 486; 20, 67, 121; 31, 33; 41, 795; dar umb 22, 132, 189; 38, 139, 281; her nàâch 41, 521; hin für 14, 290; da hin 41, 754;(im zweiten) dà für 43, 11(2); dàa mit 28, 232; da pey 9, 206; 21, 58; 314, 34; dà von 43, 27; daà zuo 4, 170; dar an 20, 147; dar auz 35, 30: dar in 41, 694; dar nâch 41, 639; dar zuo 1, 156; 4, 423; da hin 30, 182;(im dritten, vor stumpf- reim) da pey 3, 62; 4, 527; 11, 13; 43, 10; daà von 21, 170; dar an 37, 7; dar nàch 40, 161; dar zuo 18, 430; 3, 31.— Auch alsò hat mehr den ton auf der zweiten, doch häufig genug auch auf der ersten silbe, zumal im ersten und dritten versfuss.— In den zusammensez- zungen mit doch und noch(iedoch; dannoch, dennoch), die nur selten gelesen werden, steht der ton ungefähr eben so oft auf der ersten, wie auf der zweiten silbe(dännoch, dénnoch 41, 855; 39, 19; 29, 54; 35, 73; 22, 121; iedoch 36, 23, und dannõch, dennõch 7, 92; 3, 101; 27, 19; iedöch 8, 182; 26, 25).— Gewöhnlich bevorzugt die erste worthälfte das compositum für- baz; nur zweimal steht im ersten fuss fürbäz(10, 256; 41, 1196); es ist diess wort auch unter allen hier in betracht gezogenen partikeln das einzige, das zu doppeltgehobenen versausgängen benutzt ist(24, 299; 29, 180; 41, 1063).— Endlich hat alzuo vor adject. und adverb.(6, 51, 101; 30, 254) den ton allein auf der silbe al. II. Dreisilbige.— 1) Die hierher fallenden wortformen, die im verse entweder immer oder doch bisweilen zweisilbig zu lesen sind(quaest. Suchenwirt§§. 4. 7), verlieren, bis auf si- newél 25, 182 und hailigen ⁵) 41, 1484, den hauptton nie von der ersten silbe. Eben so we- 2) Die zweisilbigen formen vinstúü 30, 251; traistü 38, 213; spraechtÄú 41, 133 werden wohl in vinst dü, traist dü, spraech dü aufzulösen sein; vgl. 38, 198; 41, 194, 312, 877; 42, 61. 3) Man wird aber auch für Suchenwirt noch die ältere schreibregel behaupten dürfen; sonst würde sich wohl ir- gend einmal ein compositum mit dà-, dar-, wà-, war-, hie-, hin-, her- in der dritten und vierten hebung(ohne da- zwischen gelegte senkung) vorfinden.(quaestion. Suchenwirt§. 1.). 4) all da hinden 31, 147 muss freilich betont werden aäll da hinden; allein hier scheint das zweite wort sich enger dem dritten als dem ersten anzuschmiegen und darum dem all seinen ton abzugeben, so dass ich eher äldähinden schreiben möchtc, als mit Wackernagel aldà hinden. .5) Denn anders als: von dér hailign drivaältikäit wüsste ich den vers kaum zu lesen; vgl. häilgen im stumpfen reim auf geligen 41, 487, und mit dreisilbiger messung hailiger unter 2. a. ** —— 4½ nig gibt jemals ein dreisilbiges wort, das mit einer der tonlosen partikeln be-, en-, ent- u. s. w. anhebt, den accent von der nächstfolgenden stammsilbe an die partikel ab. 2) Unter den wörtern, die im verse dreisilbig gemessen werden, sind zu unterschieden:— a) diejenigen, welche auf eine wurzelsilbe zwei flexions-, oder eine ableitungs- und eine flexi- onssilbe folgen lassen, wo dann immer die zweite von natur tieftonige in die hebung tritt, die erste und dritte aber gesenkt werden. Beispiele der art sind jedoch selten; ich weiss nur: hang- ünden 41, 308, wonach auch jagünden 4, 342 wird bleiben können, obgleich hier zweisilbiges jägenden zulässig wäre(vergl. die viersilbigen wéissagùndem, äufnemènder); ferner: hermléinen 1, 191; stroewéiner 45, 112; armüete 28, 129; tieflischen 41, 1166 und hailiger 35, 1, ja vielleicht auch in allen übrigen stellen, wo diese wortform gelesen wird(1, 28; 8, 26; 13, 12; 44, 1), obschon sie, bis auf 35, 1, nicht minder gut zweisilbig gemessen in den vers passen würde (vergl. unter den viersilbigen die mit betonter ableitung-ig= ahd.-ig, wohin mundartlich auch heilac fällt, gramm. 2, 293; 1, 368)).— b) Wörter, deren erste von natur betont ist, deren zweite tonloses oder stummes e(i), gleichviel welcher abkunft enthält, und deren dritte entweder ableitende oder wurzelhafte silbe den tiefton hat, zeigen immer die erste und die dritte gehoben, die zweite gesenkt). Beispiele, in denen die dritte ableitung ist, sind: gartenaer 27, 10, 43; peihtigaer 41, 1501(vergl. quaest. Suchenw.§. 26.); kaiserein 12, 94; künigin 20, 77; hüeterin 41, 1097; tilgerin 41, 107; lädelein 11, 65; löckelein 24, 142; mündelein 28, 194; vingerlein 25, 348; vogelein 23, 109; 24, 163; hoffenung 41, 1477; ordenung 38, 348; zaichenung 38, 201 und das in note 7 angeführte lébendig. Der fälle, wo die dritte silbe wurzelhaft ist, sind so viele, dass ich keine besonders hervorheben mag.— c) Sind die beiden ersten silben stämme, die dritte aber ableitung oder flexion, so scheint, wenn man das im versausgange doppelt gehobene und stumpfreimende substantiv púochstàben 25, 60 ausnimmt, die mittelste immer die hebung zu tragen ³), wie: ainträhtig 33, 1; antwürte 11, 190; diemüetig 38, 22; ellende 11, 147; flozgellig 4, 472; inhitzig 41, 677; huofeisen 1, 196; juncfrauwen 41, 1503; petverten 41, 315; pot- schefte 25, 231; vollaister 4, 350; unspaltig 41, 752; tägleichen 40, 178. u. s. w.— d) Auf gleiche weise würden, wenn sie als würklich componiert angesehen werden dürften, durchweg par- tikelverbindungen betont sein, wie: dà gegen, dà wider, dà zwischen; dar über, dar umbe, dar under; her über, her wider; hin gegen, hin über, hin wider.— Auch die interjection aheyà(15, 26) hat den ton auf der zweiten.— e) Wo drei stämme zusammengetreten sind, hat in der regel der zweite die hebung, wenn der erste einem bereits componierten worte vorgeschoben ist, wie: karfreitag 36, 45, 53, 73; ungrüezsam 30, 241; unmaàzleich(unmaezleich) 11, 128; 38, 256; unwerleich 3, 128; wogegen die mittelste silbe gesenkt, die erste und dritte gehoben werden, ist an ein zusammengesetztes wort hinten noch eine wurzel angerückt, wie: sambztagnaht 5, 86; er- baerleich 38, 129;(be-)greifleichait 41, 252. Ausgenommen ist allein läntmarschälk 15, 219(im anfang des verses) ⁵). III. Viersilbige wörter haben(bis auf solehe formen wie untúgenden, geségente, vertiliget vergl. quaest. Suchenw.§. 4.) immer zwei versaccente zu tragen. 6) zühtigen(-e) 24, 188 und jaerigen(-e) 45, 54 würden zwei hebungen, auf der ersten und zweiten, tragen müssen, wenn bei Suchenwirt mitten im verse eine senkung ausfallen dürfte, woran ich weniger glauben kann, als an verstümmelung der beiden verse. 7) Einzige ausnahme würde lebéndig 25, 357 machen; aber man kann, da anderswo lébendig betont und zwei- silbig gelesen werden muss(14, 329; 41, 92), auch hier die regel festhalten, wenn man entweder kaine statt kain setzt(vgl. 43, 14), oder kain lébendigeu(-e) ändert(vgl. brinnendigiu Parz. 232, 21). Die kürze der wurzelsilbe würde bei Suchenwirt um so weniger gegen diese zweite besserung in anschlag kommen, als er auch einmal(41, 972 die unflectierte form lébendig betont vor folgendem zehänt, gerade wie auch Parz 461, 12 steht lébendic begraàbn. 8) fürdaehtig 36, 34, parmherzig 38, 24, àmehtig 15, 81 und anvehtung 33, 28 fügen sich der regel, wenn in den drei ersten stellen unde für und, in der letzten gnoetet für genocetet gelesen wird(quaest. Suchenw.§. 8). Auch wird man 41, 1018 betonen dürfen gaistléichem, wenn man gefüert in gefüeret bessert; gsanc, welches der text im reime gibt, kann entweder stehen bleiben, oder in sanc(wie 41, 928) geändert werden(vgl. auch 41, 726, wo ich eben so wenig götleichém gewält, wie hier gäistleichém gesänc lesen möchte). Selbst weihnahten 45, 65, das nach meiner früheren deutung(quaest. Suchenw.§. 7) metrisch zu vereinzelt stehen würde, schickt sich in die übliche betonung, sobald man ze in z' verwandelt: z'weihnähten in dem sümer. 9) Denn aälzuohänt(für alzehant) 4, 339; 10, 31;3 13, 137; 14, 234 ist anders zu beurtheilen: hier trat al vor die form zuohänt, dort aber lant vor märschalk. ————————— u. 8. V. den:— ne flexi. ritt, di 5 lang. eisülhiges leinen 1 vielleient 4ʃ h) en würde ich auch t, deren entweder Lehoben, 10, 43; nüeterin erlein ung 38, sind 8o stämme, gehobene bung zu lozgellig 15; pot⸗ - d) Aulf weg par- mbe, dur leyà(l der regd st, vit: 38, 25 erden, üt „ 86; g. 2¹9(i rertiliet ten, tragel u Kanl, 1 t und Ifer statt bil vurzebibe 1 G, M0) hegräbd. trat al lor 5 1) Fangen sie mit einer der tonlosen partikeln be-, en-, ent- u. s. w. an, 80 fallen die he- bungen auf die zweite und vierte silbe, wie in: geradikait, gerehtikait, verstentikait und in dem bereits angeführten begreifleichait.— Steht die tonlose partikel oder eine andere von natur unbe- tonte silbe in zweiter stelle zwischen zwei stämmen, wie in unbetwungen, ungewunnen, unverdrumet, ungelimpfleich, ungehorsam, erenzühtig, understanden, überwunden, vollenkomen, so sind diese stäts gehoben, die partikel aber gesenkt zugleich mit der vierten silbe, sofern diese nicht, wie in dem dreifach gehobenen ungehòrsam(39, 13, 47) den reim bildet. 2) Folgen auf den stamm zwei ableitungen und eine flexion, so fallen die versaccente im- mer auf die wurzelsilbe und auf die zweite ableitung, wie in gartenaere 27, 46; lügenaere 30, 233; kaiserinne 41, 1327; küniginne 20, 82; engelischen 18, 281; engelischeu 24, 161; haiden- ischem 1, 109; himelischen 41, 424; rünzelehte 31, 72. 3) Auf die erste und dritte treffen sie auch immer, wenn ein wort mit zwei wurzelsilben (wovon natürlich, wie auch in den noch übrigen fällen, die tonlosen partikeln ausgeschlossen sind) in dritter stelle eine ableitung, in vierter eine flexion folgen lässt, wofür sich aber, ausser her- zoginne 4, 532 und hofmaistrinne 30, 18, nur in adjectiven, die mit-ig(=ahd.-ig) abgeleitet sind, belege vorfinden, wie: diemüetiges 41, 230; hôchvertigen(-em) 41, 226, 309; neunfähtigen 45, 47; neunjaerigen(2) 45, 41; schiffprüstigen 16, 170; senftmüetiges 40, 225; unsihtiger 22, 91. Eben so werden betont die höchst seltenen wörter, wo die erste und dritte wur- zelhaft, die zweite ableitend und die vierte flexivisch ist, wie adeleicher 11, 252; oder wo an drei wurzelhafte silben eine flexion getreten ist, wie in urtailleichen 39, 165; endlich werden hier- her auch wohl die flectierten participia: weissagundem 41, 205 und aufnemender 41, 1048 zu rechnen sein(vgl. oben II, 2. hangünden, jagünden), wenn anders die form aufnemender für auf nemender bei Suchenwirt schon statthaft ist. 4) Sind die beiden ersten silben eines wortes sammt der wierten wurzelhaft, die dritte aber ableitend, so treten jederzeit die zweite und die vierte unter die hebungen des verses, wie in almehtikait, diemüetikait, drivaltikait, parmherzikait, unrehtikait, unstaetikait, andaehticleich, die- mücticleich, inprünsticleich, untugentleich, unsigehaft, untugenthaft. Nicht anders scheint es sich zu verhalten, wenn auf zwei wurzelhsfte silben zwei ableitungen folgen, deren letzte von natur tief- tonig ist; ich habe mir aber nur ein beispiel der art angemerkt, unordenung 38, 267, und diess steht in einem verse, der eine senkung zu wenig hat(vgl. quaest. Suchenw.§. 24).— Ein vier- silbiges wort mit lauter tonfähigen wurzelsilben dürfte bei Suchenwirt nicht zu finden sein. IV. Fünfsilbige, deren es nur wenige gibt, haben, wenn sie aus den viersilbigen unter III, 4. durch hinzutritt einer flexion, oder aus den zweifach abgeleiteten unter III, 2. durch vortritt einer tonlosen partikel erwachsen sind, nur zwei hebungen, auf der zweiten und vierten silbe, wie: diemüeticleichen 38, 272; inprünsticleichen 41, 1414, gepererinne 41, 1013. Sind dagegen zwei tonlose silben zwischen drei betonte wurzeln geschoben, so gebühren diesen drei versaccente, wie in unbestaetikait 22, 149(wo aber wol besser unstaetikait gelesen wird) und undertaenikait 40, 106.— Ueber fünf silben hat bei Suchenwirt kein deutsches wort. B. Betonung mehrsilbiger ganz oder halb fremder wörter, die nicht eigennamen sind. I. Zweisilbige.— 1) die den ton immer auf der ersten haben:— a) alle auf deutsche flexion ausgehenden, ferner auf die bildungen-el,-er, wie kastel(7, 134), model, rodel, rundel(6, 214), schapel(4, 77; 30, 167), alter(11, 70), kloster; und auf-èt, wie planet ¹10) 41, 269; prophet 41, 1128; secret 38, 346; trumet 41, 1383.— b) die wörter: armbrust, harnasch, ka- strutsch(14, 61) perlein, predig(41, 833), predigt(41, 734, so wie die beiden zweisilbig g messenen predigen, predigten 41, 600, 843), pyscholf, sameid, spital(19, 71), troni(Al, 1302), turnay, veyal(18, 263), viol(41, 169).— 2) Schwankend zeigen sich, die auf-ier,-’ein endi- gen(florier, gollier, noclier, panier, quartier, rifier, saffier, rubein(rubin 24, 151), latein); wo- 10) Da es misslich ist, die quantität der vocale in fremden wörtern überafll so zu bestimmen, wie Suchenwirt sie würklich ausgesprochen hat, so habe ich die sicher oder nur muthmasslich langen vocale in allen formen, die nicht ein ganz deutsches ansehen gewonnen haben, lieber ganz unbezeichnet lassen, als die gesicherten langen mit dem zeichen dafür versehen, den ungewissen dasselbe vorenthalten wollen. ——— —— ————— 3—Z8Z8—ö—ö—ö—ö—ö—8—8—o—ooo“ 6 ——V——— gegen die endung-iert(floriert, purliert, quartiert, regiert, regniert, visiert) immer unter die hebung tritt, es müsste denn dem worte die partikel ge- vorgesetzt sein, in welchem falle der ton die stammsilbe trifft: getürniert 30, 190; gerégniert 5, 89.— 3) Auf der zweiten silbe ruht der ton in: ameis 6, 210; avè 41, 398; ſigur 28, 28; 41, 269; lasur 28, 27(aber das compo- situm lasurpla 16, 199, mit dem ton auf der ersten und dritten), natur 41, 270; kamun(²) 14, 287; chorus 41, 1047(im versanfang); palast 41, 1027; patron 8, 153; pastey 18, 485; per- son 41, 773; smaragd 24, 118; ziment 15, 214.— 4) mit zwei hebungen im versende sind nur gebraucht panier 16, 150; 18, 256, und karat 41, 574. II. Dreisilbige.— 1) alle mit deutscher tonloser endung(Ce,-en,-et,-ern,-el) haben den ton auf der zweiten silbe. Hierher gehören sämmtliche wortformen auf ieren,-ieret,-ierte,-ier- ten und-eine,-einen; ferner: almuosen, haptiste, exempel ¹¹½), eralden, figure, gamillen, kalan- der(galandern), kristallen, legaten, lasuret, monstranzen, persone, politte, planeten, presenten, propheten, pusaunen, pyrillen, scharmützel, smaragden, sirenen, zimentet, woran sich noch mit andern endungen schliessen: histori 41, 846, kometa 20, 153, virtutes 41, 1199 und das stäts zweisilbig gebrauchte materig(vgl. quaest. Suchenw.§§. 4. 30.).— 2) Alle übrigen dreisilbigen wörter haben zwei versaccente, einen auf der ersten, den andern auf der dritten silbe. Dahin fal- len, die sich endigen auf:-iert(durchfloriert, durchklariert, punzeniert, ge-wolkeniert),-eur, -eurn(abenteur, createur, koberteur, schumpfenteur, schumpfenteurn),-ant,—ent(persewant, tri- bliant(2), firmament, fundament, occident, orient, visament),-in(cherubin, seraphin),-ei(ier- archei, simonei), so wie: adamas 3, 171; angeli 41, 1053; kardinal 29, 127; kunderfait 15, 182; paradeis 24¼, 110(vielleicht einmal zweisilbig pardéis 33, 9 ²), patrierch 18, 430, sitikus 30, 40. III. Viersilbige.— 1) mit dem ton auf der ersten und dritten alle auf die tonlosen endungen -e,-el,-en,-et ausgehenden, namentlich in-ieret(jubilieret, selbst géhurtieret 9, 148, das einzige beispiel, in welchem eine tonlose partikel der hebung theilhaftig geworden ist; vergl. Hahn zum Stricker, s. 102); in-eure,-iere(abenteure, createure, creature, schumpfenteure), fer- ner: amatisten, elementen, patriarchen, portatiffen, schantexempel, scharrenmützel(*) 16, 35, tabernakel; woran sich noch mit andern endungen reihen: ewangeli 40, 152, Potestates 41, 1162, prinzipatus 41, 1118, prophezia 41, 496,— 2) auf der zweiten und vierten die übrigen(altis- simus, archangeli, deposuit 41, 223, ewangelist, grammatica, ierarchia 41, 1158, omelia 41, 1058), bis auf secretorum 38, 346, welches im versausgange drei hebungen trägt, auf erster, dritter und vierter. 1I. Fünfsilbige.— 1) mit zwei hebungen, auf zweiter und vierter: ewangelisten, appocalipsi 41, 245, geometria 41, 185;— 2) dreifach betont, auf erster, dritter und fünfter, das einzige ewangelio 41, 1141. V. Sechssilbige.— Zwei wörter, jedes dreifach gehoben, aber verschieden: döminãciénes 41, 1266, und ecclésiästicä 41, 847. C. Betonung mehrsilbiger eigennamen. Ich halte es für angemessen, die einheimischen und die fremden hier in jeder besondern wör- terclasse einander gegenüber zu stellen.— Mit den wörtern unter A. und B. verglichen, zeigen sie, allgemein gesprochen, in ihrer betonung mehr willkäürlichkeit. J. Zweisilbige.— 1) Deutsche unzusammengesetzte und fremde namen, die ausgehen auf: -e,-el,-er,-em(aim, Pehem, Pehaim),-en,-es,-els,-ers ¹²); ferner auf„ay,-ey,-ich,-ing,-itz,-ois, 7 8 5. 4 6 7. 26 1 5 3 8 haben, mit ausnahme von Michél(20, 227; 27, 32) und Moysés(39, 40), so wie den im versschluss doppelt gehobenen formen Elbing(29, 70), franzois(4, 495) und Moyses(41, 956), immer den ton auf der ersten silbe.— 2) Die übrigen eigennamen lassen sich zur feststellung ihrer beto- nung kaum nach den endungen, oder, wenn sie zusammengesetzt sind, nach ihrem zweiten theil ordnen. Im allgemeinen überwiegt auch hier die zahl der fälle, wo der ton auf der ersten silbe ruht, und zwar tritt diess verhältniss viel anffallender bei den deutschen(durch zusammensetzung 11) epistel 38, 347 fügt sich freilich nicht dem vers; dieser scheint aber verderbt. 12) Die namen selbst sind, wie⸗ le übrigen, in meinen duaestion. Suchenw.§§. 50— 70 verzeichnet. Darauf ver- weise ich ein für alle mal, wenn ich der raumersparniss wegen die vollständigen namen nicht hersetze. ter d alle der be ruht compo. (ou 9; per. lud uu ben deu te, jer. b kalan- esenten, och mit 1s stäts ilbigen in fal- -eur, ſt. tri- 1(jer- 8, 182; 30, 40, ddungen 18, das vergl. e), fer- 16, 35, , 1162, n(altis- 1058), tter und ocaliji einzige ines 11, ern vör⸗ gen gie een alf: ijtz,-is SSchluss wer den r heto⸗ enl theil en silbe setzung auf fer⸗ 7 entstandenen) namen, als bei den fremden hervor(sei es, dass deren letzte silbe auch wurzelhaft, oder ableitend, oder bloss flexivisch ist). Auch lässt sich, in deutschen wörtern mehr als in frem- den, die abweichung von der gewöhnlichen betonung vorzüglich in den beiden ersten versfüssen wahrnehmen, wogegen, wenn man die fälle mit einander vergleicht, die im versschlusse beide silben gehoben haben, die zahl der deutschen wörter die der fremden übertrifft. Im besondern führe ich an:— a) von den deutschen componierten, wozu ich gleich die fremden auf-au ziehe, diejenigen,— α) welche allein die hebung auf dem zweiten theil haben: Masau, Meusau, Erlau, Haunberc, Gothart, Sempach(20, 175, wo aber der vers auch Sémpach gestatten würde). Lampart, Merspurc, Weinreich;— 9) die den versaccent sowohl auf der zweiten, wie auf beiden silben haben: Mantau, Kuonràt;—„) die bald auf der ersten, bald auf beiden zugleich, niemals aber auf der zweiten allein betont sind: Pazzau, Kötsé, Pràbant, Leiflant(Eiflant) Praunsweig;—§) die nur mit dem ton auf beiden silben gebraucht werden: Lukau, Gotfrid, Markvelt, Anhalt, Ekhart, Pernhart, Samlant, Woldmar, Lertolt, Perhtolt, Kreuzpeck(Krebzpeck?);—«) die bald mit der ersten, bald mit der zweiten, bald mit beiden silben zugleich gehoben sind: Albreht, Hollant, Frankreich, Fridreich, Hainreich, Uolreich, Ludwig(-weig), wo jedoch neben den gesicherten be- tonungen Fridreich, Fridréich und Lüdwig, Lüdweig ungewiss sind Fridrèich, Lüdwèig(wig), Ludwéig(-wig), da sie sich auch dreisilbig Frideréich, Lüdewéig, Lüdewig nehmen lassen;— 8) wo der ton bald auf der ersten, bald auf der zweiten, niemals aber auf beiden zugleich ruht: Padau, Walsè(Waldse), Purkhart, Wilhelm(-halm), Gotlieb, Sigmund, Adolf, Leupolt, Rnppreht, Wierzpurc; endlich—„) deren erste silbe allein der versaccent trifft: Ergau, Krakau, Landau, Littau, Meissau, Pettau, Purgau, Seckau, Tuonau, Reinach, Seifrid, Müldorf, Pruchdorf, Saeneck, Stadeck, Trunthaim, Stockholm(-olb), Irlant, Schottlant, Tenmark, Ruodolf, Graizpach, Auspurc, Maidburc, Neunburc, Salzpurc, Stràâzpurc, Strauzperc, Wolfram, Kniprod, Westval, Erwart, Sweinwart, Norweg.— b) Von den fremden reihen sich unter die bei a) gemachten classen, unter — Wenzlà, Misach, Sidrach, Kaspar, Gumarn, Jonas, Tomas, Rosatz, Friaul, Valenz, Angnet, Margret, Rangnet, Trient, Orep, Pudein, Russein, Sameit, Perlin, Utin, Previnz, Tarsis, Aron, Pharon, Syon, Turon, Mayork, Karlus;— unter) kein name;—„y) Sperval, Rainfal, Lucas, Tärveis;— unter) Kaffa, Trachtal, Tetnanc, Munfurt;— unter) Adam, Kaleis(-ys);— unter 8) Juda, Johan(Jans, doch nur einmal Jöhan, sonst immer Johän), Polan, Toran, Tuschkan, Pareis (-is), Clemens, Josep, Davit, Jesus(aber nur Jésum, Jésu);— unter)) Marja(-jam,—jan). Muscha, Prezzla, Saba, Rody, Mailan, Urban, Ritschart, Judas, Agreim, Libein(2), Martein, Lavent, Vicenz, Sybil, Philipp, Gynis(2), Jacob, Tyrol, Simon, Olmünz, Marcus, Petrus, Venus. II. Dreisilbige.— 1) Die wenigen deutschen, die zwei tonfähige stammsilben mit einer flexion bekleiden, tragen, wo sie nicht doppelt gehoben sind(auf erster und zweiter, im stumpfen vers- schlusse, wie Herdegen 12, 135; Orwegen 14, 238) die hebung auf der zweiten(Albrehten, Fünf- kierchen 6, 132; 29, 59), ganz so wie die gleich gebildeten appellativa 1s).— Ebenso sind behandelt alle fremden, die sich auf die tonlosen silben-e,-el,-er,-en,-es endigen ¹⁴); wozu noch mit andern endungen kommen: Tobita, Ispani, Muntzili, Polony, Priteny, Venedy, Zezily (wonach man auch Serdény 14, 294 erwarten sollte; es lautet jedoch Sérdeny), Augusto, Ma- thiam, Ysayas, Philonis, Anshelmus.— 2) Alle deutschen zusammengesetzten mit einem stummen oder tonlosen-e(auch mit dem diphthongen-ai, doch nur in Pehaimlant 9, 68) in der zweiten haben, das einzige, zweisilbig gemessene Régenspurc(29, 53. quaest. Suchenw.§. 4.) ausgenom- men, zwei hebungen, auf der ersten uud auf der dritten silbe, welcher regel auch die abgeleite- ten Puppely 10, 258, Titmaning 14, 29, Wippacher 4, 408, und das dreisilbig gemessene Kün- igesperc 4, 93 folgen, so wie die meisten fremden mit volltönendem vocal in der letzten silbe, namentlich: Endia, Maria(41, 995, 440, 117⁴4), Persia, Sodoma, Chamorra(39, 22; oder So- döma, Chamörrà?), Abraheè, Galilèé, Ninivèé, Arabei, Armoney, Barbarey, Pulgarey, Walachey, Barnabo, Cupido(30, 161), Dario(38, 13), Synai, Parzival, Abraham, Avian, Gelatschan, Top- 13) Darum wird auch, was ich früher(quaest. Suchenw.§. 51) falsch aufgefasst habe, 17, 76 Lüdweigen zu bes- sern sein in Lüdweig 14) Nur Herodes, sonst Herdes betont(41, 480, 491, 509; 33, 26, 34) weicht an einer stelle(41, 462), die mir jedoch nicht unverderbt zu sein scheint, von der regel ab: man hat die wahl zu lesen entweder Hérodés oder Herödès; die letzte betonungsweise mõchte ich vorziehen. — ͤa —— 8 poltschan, Andreas(41, 781), Tobias(41, 1171), Josaphat, Kolowrat, Velegrat, Daniel, Gabriel, Israhel, Pitschorel, Magdalen, Lucifer, Gamuret: Lanzulet, Nazaret, Olivet, Augustin, Sandanin (1 14, 118), Pudyschwitz, Pabilon, Salomon, Melchior, Wigulois, Arragun, Abakuk, Cirinus, Matheus(41, 458, 783). Schwankend zeigen sich nur: Bältasär 41, 562, Baltäsar 41, 471; Bétla- hém 41, 377(und öfter), Betlähem 41, 438, und Läzarüs, Läzaré, Läzarö 41, 975; 40, 157; 41, 951, Lazärus, Lazäre 40, 156; 41, 944, 948, wo man für die auf der mittelsten silbe be- tonten formen kaum nöthig haben wird, syncopierte Bältsar, Bétlem, Läzrus, Läzre zu wagen, wenn man erwägt, wie Suchenwirt auch sonst mit der aussprache alter namen verfährt(vgl. be- sonders Cüpidé, Däriö, Andreäs, Töbiäs, Mätheës).— Mit zwei hebungen auf den beiden letz- ten silben weiss ich hier mit sicherheit nur Judéà 41, 376 anzuführen. III. Viersilbige.— 1) Alle deutschen und fremden, die auf eine der tonlosen silben-e,-el, -en,-es,-els ausgehen, haben, nebst Isidorus, Pabilony, die erste gehoben und die dritte, die in deutschen wörtern, bis auf Ezzelingen, immer wurzelhaft ist. Nur einmal, 38, 277, will sich Alexänder, wie der name sonst immer betont ist, nicht recht in den vers fügen, sofern die dar- auf folgende partikel wie unentbehrlich und echt ist; und doch würde Aléxandér, das dem vers gerecht wäre, zu sehr der analogie bei Suchenwirt entbehren. Ich habe daher bereits anderwärts (quaest. Suchenw.§. 5.) eine erklärung versucht, der gemäss Alexander vor der folgenden spirans w etwa eben so in Alexandr verkürzt werden müsste, wie das(§. 7) angegebene änderhalp in aändrhalp.— 2) In den übrigen fremden namen(auf—a,-o,-as(Zacharias 41, 1275),-èl,-em, —dt,- us) treffen, wie in den beiden zusammensetzungen mit-lant(Krakauwer-, Egipten-), die versaccente auf die zweite und vierte silbe. IV. Fünfsilbige(nur fremde)— 1) mit tonloser endung: Aléxandréije, Kunstäntinéöpel;— 2) mit betonter: Bärtolömeüs(41, 784, wo ailft zu lesen ist), Dionysiüs, Aristötelés. V. Sechssilbig ist allein Nabúkodönosör 41, 1222. ———.OF⸗Z···˖— ——B;ꝛ—⸗———— Gaür ſandauin irines 1; Bethe 40, lir, silbe be⸗ 1 au Wagen, Cel be. lden lete e.-A. te, die n will sich die dar- lem vers derwärts spirans halp in A.-m, a-), die öpel;- MEMORIAM duorum, qui e schola Portensi prodierunt, philologorum Ioannis Georgii Graevii et Ioannis Augusti Ernestii commendat Carolus Georgius Tacod, AA. LL. M., Ph. D., Prof. Port. Liiterarum antiquarum, quarum solido fundamento res Portensis per tria saecula nititur, insignis gloria non solum haec fuit, ut ex hac simplici et salubri disciplina quasi in colo- nias emitterentur eximii theologi, politi iureconsulti, egregii medici aliarumque doctrinarum studiosi, sed etiam ut viri in illa formarentur atque excolerentur, qui studia humanitatis, suo quisque tempore, scribendo et docendo nobilitarent, Jatius propagarent eorumque gloriam re- centiori tempore praeclare augerent. Nomina illorum si quis recensere atque illustrare vellet, sane hunc citius tempus quam oratio deficeret. Qua de causa duos elegimus viros, qui singulis aetatibus lumina doctrinae et ingenii inter philologos exstiterunt et novis veterum scriptorum interpretationis viis repertis talia exempla aequalibus ad imitandum proposuerunt, quibus laus literarum antiquarum sincere et incorrupte posteris transmissa est, omnibusque, qui verae student humanitati, uberrimi inde etiamnunc redundant fructus. Quod si ob libelli angustias modo strictim fieri potuit, id tamen, quum scholae nostrae sacra saecularia tertia per hos ipsos dies tanto cum ornatu instructuque apparentur, nobis fecisse videmur, quod et memoriae illorum virorum et nostrae pietati conveniat. Sane haud pauci egregii nostrae aetatis philologi Graevio et Ernestio adiungi poterant. Sed de talibus ne copiosius aga- mus cum praescripti libelli limites prohibent, tum cavendum fait, ne, dum unius alteriusve praedicaremus merita, paullo iniustiores in eos, quibus similis debetur laudatio, esse videremur. Ac primum qnidem in Toanne Georgio Graevio*) dno potissimum fuerunt, quae mentes nostras in eum convertunt, id est arcta studiorum historicornm et artium humani- tatis coninnctio, quali professores academiarum Batavarum non raro floruerunt nostrisque temporibus Peerlcampius praccipue excelluit. Profecto nullum est eruditionis genus, quo *) Natus est Numburgi d. 29. Januar. a. 1632, patrem habuit Georgium Graevium(Greffe), Rev. Capituli Num- burg. Aedilem. Receptus est in scholam Portensem d. 6. Februar. a. 1645, valedixit d. 8. Maii a. 1649, re- licto carmine graeco paene mille versuum hexametrorum et inscripto: tropaeum populi dei a Midianitis re- portatum, quod adhuc in bibliotheca Portensi asservatur. Post studia Lipsiae inchoata I. Fr. Gronovium habuit X△ ———;—ÿ————O——.— * V I 2 omnis ordinis, actatis, sexus homines aeque capiantur, quam historiae cognitio. Qua natu- rali illecebra allectos quum Graevius permultos ad se concurrere videret auditores, eos retinuerunt magnae illius virtutes, elegans rerum delectus, subtile indicium, profluens oratio et aliae artes ad discentium studium iuvandum et indicium acuendum accommodatae. Ac⸗ cessit assidua fontium investigatio, cuius praeclarissima monumenta exstant in Antiquitatum Romanarum Thesauro, et tam accurata recentioris historiae, quae illo tempore in acade- miis a plurimis doctoribus contemni solebat, scientia, ut Guilielmus III., Britanniae rex cla- rissimus, iudicio suo illum eligeret, cui suas res posteris enarrandas mandaret. Neque minoris testimonii est oratio illa gravis et summa eloquentia insignis, qua Graevius a. 1695. memoriam Mariae, Anglorum Scotorumque reginae, aeternitati consecravit. Hoc igi- tur historiae tractandae tradendaeque modo commoti ex omnibus fere Europae regionibus nobilissimi iuvenes, comites, principes, immo regum filii ad Graevium deducebantur, ut ab hoc magistro rerum in orbe gestarum cognitionem discerent prudentiaeque civilis acciperent praecepta neque quisquam ex iis, qui sibi apud Batavos aditum ad administrationem reipublicae paraverant, civitatis gubernaculis per triginta fere annos admotus est, quin se Graevii fuisse discipulum gratissimo animo professus sit. Alter locus in laudibus Graevii fuit ex- cellens linguarum antiquarum totiusque antiquitatis, non solum Graecae et Romanae, cognitio, quae illius libris est illustrata et perhonorifico aequalium testimonio comprobata. Quorum exempla, si locus sineret, plurima congerere possem, sed in uno subsistam. Richardus enim Bentleius, qui quo doctior ipse erat, eo severius de aliis iudicare solebat, neque, si de veritate agebatur, ullo vel gratiae vel amicitiae praeindicio sese obcaecari patiebatur, de Graevio et Spanhemio scribit,*) se illos ut geminos sui aeri Dioscuros, lucida litera- rum sidera, semper praedicasse, semper veneratum esse. Neque iniuria. Nam si operam spectamus, qpuam Graevius in edendo Cicerone, Caesare, Callimacho, Iustino, Floro, Sue- tonio posuerat, indicium in iis apparet acre, prudens variantium lectionum delectus, accurata usus loquendi scientia, idonea exemplorum copia, accedit summa in praefationibus scribendis elegantia. Considerantibus vero ingens illud Antiquitatum Romanarum opus haud facile est dictu, utrum Graevii eruditionem et iustam de rebus antiquis aestimationem magis ad- miremur an consilium, quo providit, ne interciderent quae de rebus publicis Romanorum viri docti diversis temporibus et diversis in terris elaborata memoriae prodiderant, eaque primum solus, deinde Burmanno socio adsumpto collegit atque in duodecim volumina disposnit. Daventriae magistrum, quo adiuvante a. 1650. Athenaeum Duisburgense regendum suscepit, a. 1658. in Gro- novii locum in Lyceo Daventriensi transiitt, unde a. 1662. ad professionem politices, historiae et eloquentiae Ultraiectum rocatus est. Obüt d. 11. Ian. a. 1703. Vid. de eius vita brevem narrationem F. C. Kraftii in Epistolis Graevii, Bentleii al. selectis p. 245— 247., in primis vero P. Burmanni Orationem funebrem a. 1703. impressam, repetitam in Graevi Praefation. et Epistolis, quas I. A. Fabricius a. 1707. edidit, p. 551 sq. et in Frotscheri Sylloge Narrationum de vitis hominum doctorum Vol. I. p. 134 sq. Add. Ioecheri: Gelehrten-Le- ricon T. II. p. 1113— 1115. *) Vid. Bentleii et virorum doctorum epistolae mutuae, p. 82. ed. Friedemanni(Lips. 1825). ———— 0 + 3 da Ntl. Quod institutum doctrinae antiquitatis quantum profuerit non est quod fusius exponam, us Dnäin neque ii, qui Graevium hic illic errasse notarunt, negabunt, eum optime de nostris studiis 1e. L. meritum fnisse. e e igcitehm Tot praeclaras ingenii et eruditionis dotes Graevius laudahili modestia morumque sua- acälb. vitate condecoravit. Commemoramus primum gratam, quae in illo vigebat, scholae Porten- rex Gh. sis per totam vitam recordationem. Cui quum a patre commissus esset„ accepimus hunc Nem puerum ignei spiritus non eguisse calcaribus, sed sponte ad industriam inclinantem, non contentum praescripta a magistris pensa absolvisse, in seram noctem non iussum vigilasse, devius'..«·ℳ«·. 2 2 2. 3 ut si ingenio acriore fortasse pauci discipulorum eum praeterirent, ille omnes lahbore et di- Aer W ligentia superaret. Senex factus amicis referre solebat, maximam noctis partem Homeri rionihn et Hesiodi lectioni se impendisse tantamque inde Graecae linguae facultatem adeptum, ut Wit 5 sine molestia versus ad istorum principum poetarum exemplum funderet. Ita factum est, Lharont ut e schola dimissus ab eius moderatore(is fuit Ioann. Kühnius) hoc singulare diligentiae olliene testimonium tulerit, illum non modo diurni laboris descriptione feliciter et gnaviter functum, b raei sed lucubrationum etiam fumos bibisse*). Candorem deinde animi declarant et id, quod fait e- Graevius in ore habebat, symbolum: si vis amari, ama, de quo in praefatione Hesiodea cognüi candide et suaviter egit, et multae eiusdem ad amicos missae epistolae suavissimi affectus Quurm plenae, sive reputamus venerationem fere religiosam eorum, qui in ipsum beneſicia contule- Kichandus rant, sive amorem in suos, in uxorem, in fratrem, senatorem Lipsiensem, infucatum, sive necquc) d luctum domesticum in obitu filiae atque uxoris, paucis quidem, sed gravibus verbis expres- atiehatl, sum, sive denique dolorem, quem de rixis inter amicos, ut inter Francium et Perizonium la literr exortis, hauriebat, quae ut mox consilescerent omni opera se enisum esse significat. In tali i operm igitur animi cultu habituque Graevius suo exemplo docuit, quales esse debeant ingenio, qui ro, Olr a studiis humanitatis nomen trahunt, et vitae suae apud omnes et domesticos et exteros ca- aceurat ritate se dignum summi Gronovii, praeceptoris aestumatissimi, discipulum praestitit, cuius seribendb haec erant verba*†*): ego a prima aetate in lectione veterum id potissimum habui, ut mei aud fell mores emendarentur, non ut apices et puncta literarum. Si interim frequenter legendo nagis d profecimus eo, ut genium capere scriptoris ipsumque sua mente et stilo donare possem, in omanorl” lucro deputavi.“ nt, eur In altera parte dicendum est de Tocnne Augusto Ernestio***+), uno ex iis, qui post Äs⸗ Philippum Melanchthonem praeceptores Germaniae vere vocati sunt, viro et eximia Latinae ei*) Burmann. I. c. p. 561. C. Infi i**½) In Burmann. Syllog. Epistol. T. III. p. 3. Add. quae Fr. Thierschius, quem gratissima tenet Portae altricis 1703 recordatio, contra imperitos philologorum osores copiose et diserte disputavit in libro suo: Ueber gelehrte 3 4 dtu Schulen T. I. p. 195 sq. et nuperrime in Ephemeridibus Augustanis h. a. scid. 76— 79. Gratulamur vero Be ca nobis, qui in Germania vivimus, summam aliquam formam et speciem veri perfectique philologi inter nos ex- stitisse. Eum esse Fridericum Jacobsium, senem humanitate, meritis annisque venerabilem, nemo ignorat. ***½) Editus est in lucem Tennstadii in Thuringia, patre usus Io. Christophoro, summo sacrorum in hac urbe an— ** 4 orationis bonitate et sanioris in profanis et sacris literis hermeneuticae lande celebratis- simo. Quam priorem virtutem sese ab Jo. Godofr. Freytagio, qui scholae Portensis tri- ginta amplius annis summum fuit decus, acceptam retulisse, pio animo his verbis confir- mat*): hic primus orationem meam limae suae severitate expolivit, intra iustos fines re- digere et numerosam efficere docuit. Et habebat admirabile artificium effingendae orationis puerilis, non modo iis, quae scripta essent, castigandis pro cuiusque ingenii et facultatis modo, sed etiam actum ipsum et quasi nisum scribendi et elaborandae orationis adiuvans praecipiendo, admonendo, cavendo.“ Ab codem in aliis quoque doctrinis insigniter adiutus tantum ex illa praeceptoris liberalitate tulit fructum, ut quum Ernestius scholam Portensem relinqueret, Schreberus, Rector, inter alia, quae in ilius laudem commemorabat eximia et pracclara, hoc quoque posuerit: ille vero plures libros cognorit et legit, quam studiosorum quisquam, qui abitum ex academiis parant †*†). Quod splendidum praeconium Ernestius per totam vitam quam plurimis in rem literariam meritis comprobavit, e quibus quatuor, quae gravissima habeo, deligere et celeriter perlustrare apud animum constitui. Primum dico Ernestium insignem fuisse in munere scholastico. Nam quum tarditatem in veteribus seri- ptoribus legendis et explicandis in maximo odio haberet, illos minime laudavit qui solas re- gulas grammaticas cum summo discentium taedio memoriae inculcarent vel singula verba quasi cum pulvisculo excuterent vel ad unius loci interpretationem inania eruditionis pigmenta congererent. Contra plurimum tribuit lectioni non interruptae et ut ipse alienus fuit ab omni vanae doctrinae iactatione ita pracceptores semper memores esse iussit consilii, quod Pindaro dedisse fertur Corinna: 2+α Te⁴ ϑεένν mσπεlονιν, d⁵ 1⁷) 57% 26 J'να(Vvid. Plu- tarch. de fortitud. Athen. p. 348. A.) Curaxvit igitur unice, ut discipuli singula scripto- rum verba, vernacula interdum addita versione, bene intelligerent, ut vulgaria ab elegantio- ribus, communia a rarioribus discernerent et, quae ab ipso acceperant, feliciter adhiberent atque cum gratia quadam nativa Latine redderent. Qua institutione illius qui quatuor vel tistite. Primum scholae oppidanae traditus in scholam Portensem deductus est d. 6. Februar. a. 1722., e qua discessit d. 10. Septembr. a. 1726., tradita pro more praeceptoribus commentatione de αεορνα Pythago- rica, quae adhuc est in scriniis bibliothecae. Audiit theologos Lipsienses et Vitebergenses, sacrum munus exspectans, commendatus vero a Stiglitio, Consule Lipsiensi, cooptatus est Conrector in schola Thomana Lipsiensi a. 1731, cui scholae Rector praepositus est a. 1734. post abitum Gesneri. A. 1742. professionem philologiae extraordinariam adiit, a. 1756. locum professoris eloquentiae ordinarii occupavit, quocum inde ab a. 1759. professionem theologiae ordinariam coniunxit. Rectoratum quum eodem anno lo. Frid. Leisnero tra- didisset, ipse per gradus legitimos ad honores academicos productus est. Obtinuit primariam theologiae pro- fessionem, creatus est Capitularis Misniensis eiusdemque nationis Senior, Decemvir universitatis, Assessor Con- sistorii Lipsiensis et quinquagenariis magisterii sacris a. 1780. celebratis mortuus est d. 11. Septembr. a. 1781. Vitam Ernestii enarravit Aug. Guil. Ernestius, ex fratre filius, in publico elogio statim post mortem edito et in Novo Volumine Opusculorum 1. A. Ernestü Oratoriorum(p. 255— 272) typis iterato, post eum alii et nu- perrime Frid. Aug. Ecksteinius, vir literatissimus, in Erschii et Gruberi Encyclopaedia Sect. l. Vol. XXXVII. p. 250— 257., a quo ceteri, qui de Ernestio egerunt, indicati sunt. *) In narratione de Gesnero Opuscul. Orator. p. 466. ed. Lugd. **) Vid. A G. Ernestiü Elogium, p. 260. lsis tli s conlk. oratioli laeultäi Adlicrans r aditls ortensen Kimia et iosorum tius per d, ae am dico dus Seri- Colas re- la verba pigmente fait ah lii,(uod id. Pia- seripto- eganti- hiberent tuor fdl 22., e Gla Pythago⸗ „um m5 1 Thoman ofessionen mm jgde ib Isnlero tfa- ogiae hro- essor Col- r. a. Iidl n edito et ali et l- XXVII. P. 5 tres annos usi erant(qui mos erat illius aetatis) Ciceronem suum non ex articulo uno aut altero, sed permagna ex parte cognoverunt*), neque minores progressus alumni Thomani fecerunt in historia universali, in antiquitatibus Romanis, in rhetorica vel in aliis literis, quas Ernestius in Initiis solidioris doctrinae, qui liber hodie a philosophis immerito contemnitur, amplexus est. Ab hoc igitur tempore Ernestius novae formulae et disciplinae, quam grammaticam interpretationem vocamus, auctor exstitit eiusque discipuli tantam ob hanc rem nacti sunt celebritatem, ut fere soli, qui ab Ernestio profecti erant, apud peritos indices censerentur et probabiles scholarum magistri et literarum bonarum veri cultores**). Quodsi a nonnullis hodie dicitur Ernestius non satis operae impendisse linguae patriae ex- colendae, id magis temporibus illius quam ipsius culpae dandum est. Non desunt quidem testimonia**†), e quibus curam sermonis germanici commendatam esse ab ipso apparet, sed eadem demonstrant illum sermonis latini praestantiam et elegantiam multum praetulisse linguae vernaculae, qua, si quando scribere inciperet, exiliter et nulla cum suavitate usum esse testis est Eichstadius, idoneus, si quis alius, arbiter harum rerum. Altera nominis Ernestiani virtus in edendis veterum scriptorum libris cernitur. Inter quos principem locum editio Ciceronis obtinet. Haec aequalibus suis doctissimis mirifice placuit et hodie quoque, licet verba Ciceronis e libris manu scriptis diligentius collatis sint multis in locis rectius constituta et subtilioris grammaticae Latinae cognitione melius ex- planata quam ab Ernestio fieri potuit, qui familiaritate sua cum Cicerone haud raro deceptus †) et eximia sua iudicandi facultate memoriaeque tenacitate fretus his dotibus interdum iusto plura tribuit, insigne est doctrinae et perspicaciae documentum. OQua de re audiamus Orel- lium, qui est praeter ceteros testis egregius, in praefatione Ciceroniana: Magna immortalis huiusce viri merita fuisse nemo sanus negat: quanta et qualia fuerint post Wyttenbachium, iustam censuram praeeuntem, nunc omnes fere norunt. Quamquam hodie sunt inter Italos praesertim, qui Olivetum Ernestio praeponant: alii rursus vel quid effecerit, ignorare se simulant vel dedita opera eius laudibus obtrectant: et singulis quidem in libris tractandis, quomodo aliquis tam ingratum se praebere possit, ex parte intelligo: in toto vero Tulliano opere aestimando, nisi ininsti esse velimus, longe aliter iudicemus necesse est † † Neque vituperandam esse operam ab Ernestio in Suetonio, Callimacho, Homero, Xenophontis Memorabilibus et Aristophanis Nubibus collocatam ii censent, qui deinde ad hos libros in *) I. A. Ernestii sunt verba I. I. p. 488. **) Indolem huius disciplinae copiose illustravit C. L. Bauerus in libro de formufa et disciplina Ernestiana, qui scriptus est a. 1782. Sed mufto dilucidiora sunt quae Godofr. Stallbaumius, quartus ab Ernestio scholae Tho- manae Rector, de eadem re diserta brevitate retulit in Historia Scholae Thomanae p. 71— 80. ***) Apud Bauer. I. c. p. 16. et in A. G. Ernestii Elogio p. 265. Verba Eichstadii leguntur in prooemio indicis Scholarum Ienensium hieme a. 1837. habendarum p. 4. †) Lepidam huius generis narratiunculam ex epistola quadam F. A. Wolfii vid. in libro menstruo Eberti: Ueber- ligferungen zur Geschichte und Literatur. Vol. I. P. 1. p. 28. †t) Add. Zumptii aequissimum iudicium in Praefat. Cic. Verrin. p. XXIII. Cfr. Eckstein. I. c. p. 253. 8 — —ö——— —————————. 4.— 40 6 lacem edendos manus admoverunt, contra saepius illum reprehenderunt, qui Taciti opera post eum illustranda sumserunt. Cuius rei causa non petenda est ex hominis ingenio, sed partim e literarum conditione, qualis tum fuit, partim ex assidua et diutina Ciceronis lectione, cuius proprietates vel in Tacito repraesentandas esse opinatus erat, partim e nimia festinatione, qua scriptorem gravissimum et difficillimum et legit et explicavit*). Ceterum praefationes complures utilissimas scripsit, de doctrina pulchri venustique Archacologia a se edita literaria bene mernit et disputationibus, quae in excellenti illa Clavi Ciceroniana de legibus Romanornm et de quibusdam partibus antiquitatum iuris continentur, dux quasi factus est signifer egregiae illius concordiae, quam hoc tempore philologi, vetere odio de- posito, cum iureconsultis elegantioribus inierunt*†*†). Tertiam landandi opportunitatem in Ernestio consecuti sumus eximiam Latinae ora- tionis facultatem. Scribenda erant ipsi pro muneris sui ratione multa programmata, com- mendandae erant memoriae tum professoram Lipsiensium tuam nobilissimorum virorum le- ctissimarumque feminarum, habendae erant orationes non soluam de laudibus principum et fautorum, sed etiam de aliis argumentis, quae sine magnis mutationibus in vita academica redire solent. Quaecunque autem huius generis scripsit(et interdum imparatus vel aliarum occupationum multitudine impeditus), ea cum summa perspicuitate coniungunt orationis Latinae ponitatem, elegantiam, copiam, suavitatem, omnino eloquentiam, et sunt documento in omne tempus perenni quanta cum cura quantaque cum diligentia Ernestius in Ciceronis sui mo- res, mentem, aetatem se insinuaverit, ut omnia quae ex illo petebat semper in numerato haberet. At ne quis fortasse dicat has virtutes modo in vocabulis ornatis quidem et comptis, sed inanibus, constitisse, is sciat Ernestium non minus de rebus, quas tractavit, dilucide et prudenter disputasse, ut aperte pateret, eum argumenta orationum vel programmatum accurate cognita habuisse, singula recte digessisse et tam opportune inter se iunxisse, ut rudes tirones et eruditos veteranos aeque pariterque allicerent et tenerent. E quibus scri- ptionibus summa cum laude appellandae sunt aurea illa praefatio Ciceroniana ad Stiglitium missa et egregia narratio de Io. Matthia Gesnero, quae, ut legimus apud Wyttenbachium**†*†), hoc excellit nomine, quod non solum a principe in his literis, sed de principe ad principem scripta est. Ernestius enim splendidum Ruhnkenii nomen huic narrationi praefixit. Satis- — *) Exemplum editionis Ernestianae a. 1752, quo ipse usus est notasque nonnullas in margine appinxit, ante non- nullos annos dono in bibliothecam Portensem illatus est. **½) Vid. quae Eichstadius, disciplinae Portensis alumnus et gratissimus et eruditissimus, in commentatione de jurisconsultorum et philologorum discordi saepe concordia(lenae 1839) p. 5— 8. subtiliter super hoc argu- mento disputavit, et quae lego in excursu altero post Niebuhri Epistolam ad iuvenem quendam philologum p. 180— 184. adieci. De Ernestii meritis in iurisprudentiam oratio E. F. Vogelii exstare fertur, quam tamen non vidi. Nullam autem Ernesti auctoritatem in rebus ad instituta reipublicae Romanae pertinentibus esse paullo iniqunius, ut puto, Madvigius in Epistol. Crit. ad Orellium(Havn. 1828) p. 111. pronuntiavit. *) Vita Ruhnkenii p. 157. ed. Bat., p. 146. ed. Lindem. i Oper id, ded lcerolis artim 6 enit“) aeclogh eroniana CMäS dio de- e ora- com- um le- pum et ademiea aliarun Latinae in ome sui mo- umerato womptis dilucide nmatum 8se, ll ds Seli- tigliim un*) rinciyen Satb⸗ Hante Jol- atatiope de „hoc afgl- philologum wam tamel atibus esse t 7 fecit igitur non solum aetati suae, sed gloriae ipsius apud posteritatem sic prospexit, ut cum Lambino, Mureto, Manutio, Perpiniano, Ruhnkenio et Wyttenbachio, qui inde a literis renatis elegantissimi Latinae orationis magistri habiti sunt, primarium in hoc genere locum obtineret nullusque inter Germanos inventus sit, qui Ernestio hanc palmam praeriperet, quam post eum purae et emendatae Eichstadii elegantiae, verae et virili Hermanni elo- quentiae et aequabili Beckii lenitati hac nostra aetate deferri posse vehementer laetamur. Ultimo loco agamus de Ernestio theologo. Sane non ultimam in sacris literis para- verat sibi laudem eamque, qua inter philologos excelluit, paene aequasse dicendus est. OQuam quum multis aliis virtutibus, tum praecipue edita Institutione Interpretis Novi Te- stamenti declaravit, qui liber parvus, sed incomparabilis, solus suffecisset ad memoriam illius immortalitati consecrandam*). Praecepta artis hermeneuticae ita plane, docte et breviter sunt tradita, ut Ernestius ab hoc tempore sanac et liberalis sacrorum librorum interpretationis commendator et monstrator in Germania et apud exteros celebraretur. Postquam igitar ad cathedram theologicam admotus erat, nulla fere pars fuit sacrarum literarum, cui non suam aliquam operam addixerit, sed fastigium gloriae escendit Ernestius in scholis exe- geticis et per grammaticam quidem interpretationem, quam historica et philosophica multo potiorem duxit. Legibus enim linguae diligenter in docendo perquisitis et causis eius ratio- nibusque perspectis cum rerum perspicuitate tum orationis elegantia quam plurimos allicie- bat iuvenes tantosque tamque continuos ad scholas eius concursus factos esse constat, quan- tos eadem perpetuitate perpanci doctores consecuti sunt. Paullo minore commendatione et gratia scholae dogmaticae floruerunt. Nam quum Ernestius mediam viam iniret inter eos, qui plurima in sacris literis ratione duce explicare cupiunt et qui huic divino dono modo exiguam vim in doctrinam Christianam esse profitentur, quumque et libros symbolicos magni faciendos esse statueret, cos tamen improbaret, qui theologos futuros a sapiendi et indi- candi libertate in rebus divinis arcerent eosque ne in verba certorum hominum iurarent gra- viter adhortaretur, idem vir his de causis nonnullis inconstantior visus est, adeo vero plures eum male de religione opinari et noxias sententias corde premere accusarunt †*†). Histo- riam vero ecclesiasticam presse et erudite enarrabat, ut facile quid interesset inter fontium usum ac rivulorum consectationem discerneretur. Eiusdem accuratae et promptae doctrinae, qua ipse omnes literarum sacrarum partes amplectebatur, documentum est Bibliotheca Theolo- gica Nova, quam non solum per viginti fere annos rexit, sed multis librorum recentiorum cen- suris locupletavit. Neque a populari ac civili abhorrebat theologia, sed orationes sacräâs crebro habuit, politas quidem et oris facilitate insignes, sed illo ardore carentes, qui mentes audien- tium flectit et impellit. Quae quum omnia perpendamus, Aug. Guil. Ernestius recte de patruo *) Verba posui Eichstadii in Praefat. Acroas. Mori p. 8. **α) Plura vid. apud Eckstein. I. c. p. 256. —, 8 indicasse putandus est*), hunc in arte theologica deoloye?y maluisse quam zexvοloyeir, quum putasset, veritati et simplicitati maxime consulendum esse. Qua igitur pietate adversus Deum sincera et infucata Ioannes Augustus Ernestius inde a pueritia fuit plenus, hanc per totam vitam omnis virtutis amore et recte honesteque agendo comprobavit. Postremo quum idem saepe dictitasset Professorem docentem mori debere, ipsi rara felicitate contigit, ut fere usque ad extremum halitum qnidquid reliquum erat virium ecclesiae bonisque literis transmitteret neque qui ipsi antea sensus fuerunt acerrimi, paullatim deſicere sentiret. Senex plus quam septuagenarius placido atque molliter vitam cum morte com- mutarit. Sufficiant hacc ad recolendas memorias duorum virorum probitate, doctrina, industria, eloquentia excellentissimorum, quorum honor constabit, quam diu bonae literae apud Germanos vigebunt. Vigebunt autem, quae fnit praeclara vox Caroli Guilelmi Göttlingii**†), dum Ger- mani Germanis similes esse manebimus. *) Elog. p. 268. **) Vid. Orationes in Eichstadii Sacris, quae Ienae d. 24. Febr. a. 1839. celebrata sunt, habitas et ab Handio, viro eruditissimo, editas, p. 6. 7, quum Adheno hano der ipsi Tara ecelesine deüicern rte con- ldastrin rmanos m Ger- ab Handio, Caroli Steinharti s E mboOlae criticae. — uum collegae mei coniunctissimi ex largis suis thesauris multa contulerint, quae ad Portae sive historiam accuratius cognoscendam sive virtutem et proprietatem clariore in luce ponendam perti- neant,(quis enim dσαιηιοπ esse velit, ubi novum novo splendore saeculum Porta ingreditur, cuius immortale nomen etiam eorum, qui vitam viresque suas ei consecraverunt, non omnem interire sinit memoriam) ego, cui talia nunc non suppeditant, ne in hac maximorum solemnium praelusione in alienum prorsus a Porta mea campum evagatus esse viderer, talem delegi materiam, unde et ami- cissimi collegae, qui mecum laetissima studiorum Platonicorum atque Aristotelicorum societate iuncti sunt, et discipuli mei dilectissimi, qui Sophocleis meis lectionibus aut olim interfuerunt aut nunc intersunt, gratam aliquam disputationum nostrarum sive colloquiorum capere possent recordationem. Quapropter, quum in angustissimum ambitum nos fines huic libello praescripti revocent, ex pluri- mis illis locis Platonicis, Aristotelicis, Sophocleis, qui post tot doctissimorum virorum labores etiam nunc medicum suum exspectant, delibavi paucissimos, qui facillima emendatione restitui posse vi- derentur. U A P. I. Loci tres Platonici emendati. * Saepe a multis dictum est verissime, eum demum Platonem intelligere posse, qui Parmenidem Platonicum recte intellexerit; in hoc enim dialogo summus philosophus primas lineas duxit aedi- ficii, in quo perficiendo, explendo, exornando non solum ipse occupatus fuit, sed omnes omnium temporum philosophi et elaboraverunt et elaborabunt. Non multis vero contigit, ut, quid Plato libro illo efficere voluerit, recte perspicerent; nam quum Platonici recentiores, quos nuper quidam secuti sunt, arcanam et reconditam de rebus divinis doctrinam in eo sibi viderentur invenisse, hodie non defuerunt, qui Platonem eo consilio, ut eximio aliquo exemplo artem suam dialecticam osten- taret, Parmenidem putarent conscripsisse. Rectiorem vero et huius libri et philosophiae Platonicae cognitionem nemo assequetur, cui non persuasum fuerit, philosophum in eo nihil nisi prima illius doctrinae, quae simplicissimarum notionum vim, naturam, ambitum explicat, quam Aristoteles pri- mam philosophiam nuncuparit, initia atque fundamenta voluisse proponere. Neque mirari debemus, quod liber iste in tam diversa et iniqua saepe iudicia incurrit; per tot enim ambages maxime tor- † 2 tuosas disputatio progreditur, tanta est sententiarum subtilitas, tam aetheria fere acutissimae di- ctionis tenuitas, ut, qui non altiori philosophiae cognitione instructus ad explicandum Parmenidem aggreditur, saepe Per medias nubes et nebulas incedere sibi videatur, per quas nihil certius dispi- cere possit. lIam vero uberrimis et sagacissimis G. Stallbaumi disputationibus melior iis, qui in adyton illud penetrare cupiunt, ratio monstrata est, quibus quae opponi possint et quomodo et ipse a recta via aberrasse videatur, alio loco a nobis ostendetur.— Nunc, quomodo tres huius libri loci, quorum unus est in gravissimis universae doctrinae Platonicae, rectius et legendi et explicandi nobis videantur, peritis harum rerum existimatoribus proponemus.— Difficillimum semper interpre- tibus visum est, ostendere, quo iure Parmenides Platonicus in quinto disputationis suae loco(p. 162, A. B. Steph.) affirmare potuerit, unum, etiam si non esse statuatur, quodammodo tamen esse videri; quis enim rem tam nebulosam et quasi diffluentem, quae esse simul et non esse dicatur, animo .*. 2 2 2 2 2. concipiat? quis non statim a tali commento abhorreat, quod, si quid umquam, sanae menti repug- ... 211:...* 2*.2. 2 nare videatur, et ad dicti illius vere Parmenidei claritatem ac simplicitatem refugiat: oure„dο dν 2 2 voins r6 veε dui* 0*„, Od vAdο dννσισονν, od8re ꝙοασασας.(Parm. ed. Karsten, v. 39. 40). Quomodo vero Plato putaverit, aliquid simul esse posse et non esse, ita quidem, ut hac sua sententia effa- tum istud Parmenidis non refutasse sed explicasse videatur, id et in Sophista plenius exposuit, et ipsum Parmenidem fecit indicantem illo loco,(p. 162. A. B.) ubi ostendit, etiam ei, quod non esse dicatur, essentiae notionem quasi vinculum adiunctam esse, ut naturam suam, secundum quam non sit, servare possit puram atque integram, nam quidquid non sit, de eo hoc certe esse dicendum, esse tale, quod non sit; contra vero etiam ea, quae sint, quodammodo non esse dici posse, illa enim non esse talia, quae non sint. Inde esse et non esse diversas omnino notiones, sed tales, quae necessariam aliquam habeant inter se communionem, et omnia simul esse et non esse posse dici, subtilissimis concludit verbis, quae vulgo ita leguntur: oDwαυςι*Qν⁴ἀε ν 6 1⁸ 5» ⁴ιιοσι έντoυ⁷ ᷑α 1 X 5 2„ 2/„ 8 8. 2¼1 5— 3 2— 1 5 7 1— 7 1 10 1⁴ 5 O0α d eν, erεεοντα τ μ⁴μεινννον οσςας ν εεναια ον, 1d 03l.U. d oνᷓ εᷣ1να ⁴ 2¼ 2 2As 1⁵ 5 8 0 8 2 1 9, 5 8 X 2 030 6⁸— Dy, ed ε⁵ε εες εναν, 16, ds 1⁴ s°νν ⁴⁴μm ⁶νσιασς ιεινν τωο ι) εναι μέ ϑ˙ 03 laς dο vo0 * 28 2„ L à 2 3 X 2,.„ 2—. 6Tα οew§UF, el α τ μά⁷ ν α τ⁴έςα μυ 5τιασα. At qnis ineptissimam sententiam ferat, quod ... 5. 8.12.1 sit, id ita 4⁰⁷ odolœς partem habere, ut ipsum sit non—ens? hoc scilicet non est conciliare no- „....... 5 tiones, sed confundere; neque rectius in altero membro id, quod non sit, ita particeps 1 mσοlαᷣeς esse dicitur, ut non sit non— ens, nam, quidquid non est non—ens, id certe plenam habebit essen- tiam neque ullo modo non esse dici potest. Nec Schleiermacheri nec Stallbaumi ratio difficultatem solvit; sana vero omnia erunt, si negationis loco mutato ita rescribetur: eεrενινιια τ 1μιων Ʒ 25— 3 2 ¼ 5—— 3 8 2 0dglοςρᷣ τπο εtvα Ʒν, 4 dαlαςα vε τν ⁴μναι ου⁷vW’, 6! ueAec reA6οςσ εlνιαια, 10 d 10 2 1 à 5 7 1— N 5 5 X 2 7 d— 3 à 2 88. 2.. 0„ 1 00G1. ⁴με̈κντꝙQτãQęvH ⁴ι ⁴5ιιαι, 00G0—s 6s o lrl ⁴mν,0ęãο3ν, w. x. 4. Genitivi enim in- finitivi ad illam rationem revocandi sunt, de qua egit Matth. gr. gr.§. 540, not. 2. cf. Poppo ad Thuc. II, 4, 2.— Vexatissimus est locus alius,(p. 161, A.) ubi unum, etiam si non esse statua- * tur, quum alia multa praedicata admittere dicitur, tum indefinitum istud, quod pronominibus de- .„ 2— 2—.. 3 3 2/ 7 1 monstrativis voꝰrτο vel ézetvo enuntietur, quam vim esse verborum: elναςα ⁴ιέν— A⁴ο ⁴ εᷣαστσι, .— 27. nemo negabit; quae vero sequuntur verba:? 4⁴ειυκιισι ⁵μιw/ 20 8» AQν εέ̈ ĩn 1 8ται‧(sic Heindorfius; vulgo H⁴μ ε⁴ατπιαέ) quomodo cum illis conveniunt? quid est istud ναεαεινο quod prae- — Simac d rmeniden ius ſdöpi is, qui in 1omodo d huius Üüi explicand interre b(Pé 1e de vider „ aniut . pug. 8 7⁴ ν Quomodo entia effe- posuit el l non esse quam No- dicendum, dosse, il tales, quue posse dici el) aul Iyat Lu¹ 1 d8 L0 erat, qlod ciliare J- uh olalg vebit esei- lifficultate niuids de „ r“ 2T0) a 60 gral, Gi uod Drad 3 ter unum etiam non esse ponitur? num forte 20 470 2 at quaestio de alio, num, si unum non sit, esse possit, hic nondum mota est, sed infra in septimo disputationis capite(p. 164, B— 165, C.) movetur. Stallbaumi emendatio: e εμέςανιιιν⁴ 0ν αμανινμάό ⁶α,. z. I. quam ita exo- plicat: si vero haec erit sumtio, ut non uni tantum negantia tribuamus praedicata, sed etiam de alio quopiam sermo agitetur, ne verbum quidem oportet de eo dicere, vix ullius plausum feret, qui connexum sententiarum recte perspexerit; legendum videtur: e* αμμενιο όι 6ι τ0 ο 4⁰⁷ orα, x. x. A. i. e. si vero ne illad quidem unum, quod antea definitum est, non esse dicitur, sed de alio quopiam non definito sermo fit, tunc certe nihil omnino de eo dicere oportet, ne id quidem, esse ézενν.— Ineptissime denique p. 165, B. legitur: 2ν ν 2 μ̈σ ⁴α μκαααεεεια v05 Hεσοω σιτo dε dε 2 dνασ—νοςσ αχντν εέοστον αάάιςνεοαᷣ, dre 00 d„xog rον ενν, nam non, quia singula illa rudis indigestaeque molis, in quam omnia, uno demto, dilabentur, corpuscula comprehendere non possumus, eam ob causam minora sunt, sed, quia minora sunt, comprehendere non possumus; id vero deletis verbis ε τ et ⁴ in mutato assequimur. De phrasi Geνααατεοαα υνυαα cf. Matth.§. 448, 1, b. Ca p. II. Symbolae criticae ad Aristotelis de anima libros. Quum praeiudicata ista multorum opinio de immensa fere et vix removenda corruptionis mole, qua libri Aristotelici plerique obruti iaceant atque obscurati, iam satis explosa atque expulsa sit, postquam et Ad. Stahrius Strabonis et Plutarchi de scriptis Stagiritae diu in tenebris ac situ de- litescentibus narrationes fabellas esse docuit, et Im. Bekkerus laboribus suis numquam satis laudan- dis ipsum nobis Aristotelem restituere coepit, id certe neminem fugiet, qui vel primis labris illum gustavit, hic criticae arti latissimum etiam nunc campum patere, in quo et codicum collationibus diligentius renovandis et coniecturis, ad quas saepissime refugiendum erit, larga eos, qui Aristo- telem et sibi et aliis illustrari volunt, messis exspectat. Sic nuper H. Bonitius in libro boni fructus Plenissimo(observationes criticae in Aristotelis libros metaphgsicos, Berol. 1842) multa egregie ad metaphysica et adnotavit et emendavit. Nos iam, quam brevissime fieri poterit, ex libris de anima locos aliquos, qui aut suspecti aut corrupti nobis visi sunt, emendare conabimur, rationes, quae nos ad emendandum compulerint, alio loco allaturi. L i b. I. Cap. I. ed. Bekk. vol. I, p. 402, col. 1, lin. 15. et constructione et sententia suspecta sunt et ab hoc loco aliena verba: dσρσπσ ας τανν νπuαχααᷣᷣ συνιιιμνκρρνσ 1dν e(Cdεᷣεμιν— p. 403, col. 1, lin. 31. removendum videtur νιμαα α et ita legendum: ò dε τεσ ꝙ*το τπτεοαι τςσο⁵- ϑεοαιαοο, nam, quamvis in sex codicibus legatur„ Jeo⁵ιο, quod probavit Trendelenbur- gius, hic certe neque copulationi neque disiunctioni locus erat.— p. 403, c. 2, l. 9— 12. turbatum verborum ordinem ita restitue: 7) 0d*æ. 2Grl»(interrogative) ò νσαααε ον τ τπάαᷣον zie ₰ 1 8 2 4 4.1*. 3 2 dAng rd 2⁴ mQTάνQ ͥÄc0,* ‿*QwQGͥ,G&ε, d à—ν(oppositio verba proxime praegressa tangit: ½ 4* † 1 — ————————— 4 7 Iσνσ⁴³²) ο gαeνκ eσᷣ το τοοωιυι⁶ι ασάἀ‿μιασαοο eꝭ i roαms dane dYæ 2⁵‿ πα⁴ἀ‿˙εꝓmφ. — Cap. II. p. 404, c. 2, I. 27. inepte seribitur: I6y dι⁸ dLOο τν πτυαιꝓνναἀιο, nam ea, quae ante memorata sunt, voũ, S‿νοσπτσνι,da, αςσιισσ, non magis dοσι⁴ nominanda erant, quam el-y; lege igitur: ld*⁵ Jε α d.οιιι⁴.— p. 406, c. 2, l. 15—17. verba: 271ε⁶ „ο υ¶υννGσm mπ νιαα Qννεσι, συνενσι⁴έασ Gννυ εμι ττυασένν ετιν ⁴mςρι⁶νν, inepto loco posita, trans- pone post: o? dsν eloug Téyovres 20s doxds acd τν νν εε ποωσ⁹σ— Cap. III. p. 406, c. 1, 1. 12. molestissimam tautologiam: 24 2.εν mαάοτ òo-ῦõẜ˖rn⁰eee e ereen alv- gecg removere possumus inserentes qugoet ante Hleréxel, cf. lin. 21.— Confusa sunt neque a Simplicio et Philopono explicari recte poterant verba p. 406, c. 2, l. 9. GG.Qπρ m³ι τ 2 GτrGeν 5 αιν, τ0 ι d?˙ ⅜ εl*leνα 10 eνοον Lvezey demtis additamentis ex glossemate, uti videtur, exortis restitue: Joεο oο⁵³⁵⁸⁵ε τν mτα oατο ⁴νπκν τ ν½ dν αἀάνι uα mã᷑eν εο Lvexev.— Manca est sententia p. 407, c. 1, I. 10. 11. ita explenda: Ʒ„ 6)) 2»*νασςε αμ νέος ν τ 51%) oͤroονν τυνν μοαν τνπν αοd.— Cap. IV. Harmoniae rationem describens Aristoteles(p. 408, c. 1. I. 8) dicere non potuit: doxe uιννν υꝙꝙενες πάαάοσ-— deε.ν⁴σοα, sed μννντν½ μ συωρνεε scripsit.— Frustra quaesiverunt interpretes, quid sit, quo (p. 408, c. 2. I. 25.) intus pereunte mens ipsa marcescere dicatur; legendum enim est'μᷣ pro 2οα.— Cap. V. p. 410, c. 1, 1. 5. vitium versus Empedoclei: 2⁴ 0¹ T6ν νια 1μ⁴μειςν 2ἀeν — viτα⁶οο, ciy, quod Trendelenburgius sustulit scribens: z- σ ⁶ο τ ακιι⁶ ⁴μωι ν, facio- lius ita sanabitur: 2 d0 a*l. x. 1.— p. 410, c. 2, I. 18. Pro ëνέκ̈ /ο Aσσσνννενα τeννασ alτν, ubi locus non est negandi particulae correlatae, rescribe 00déz contra I. 27. pro duplici 0508 rrs9 s OddS eς oUre restituendum erit. L i b. II. Cap. II, p. 413, c. 2. l. 13. diversae animae actiones enumerantur hae:(, Po**,) T0ντ³ςσ 6Sισνσ ₰d˙σε‿ισα, Mοασρνάηάηιάα, dευάνοννπυν, Av Geεε*⁴ at desideratur impetus et voluntatis men- *.*.* 21**.2˙..1. 2˙ 2* 2 tio, quae in simili enumeratione cap. III. init. non omissa est; excidisse igitur videtur 69( e ...——„ post 2uνσε.— Cap. III. Quomodo(p. 415, c. 1. 1. 11) dici possit: r dν(EG)) αντσ ⁴μ- ——-—..——. voy(v*⁴&œœαzντασα⁶) 8⁴σ‚ vix assequaris; lege: rauτν εν Cdd εσνν supra enim(cap. 2.) discrimen posuit inter U et 800 elvꝭo hoc, ut istud solum plantis sensu carentibus, hoc anima- libus sentiendi vi praeditis attribueret.— Cap. VI. p. 418, c. 1, 19. ε ναςο dφ⁷ alvyode lε œσπτι 109„ 1)„⁴ ο 6 legend idetur„εν i t ipi t ³ασιννυm Qα ⁶ν, pro ö legendum videtur euνσec, nam visu motum percipi posse, ut no- tissimum, non opus erat addere, gustus vero ab Aristotele cum tactu semper coniungitur, cf. c. 10. — p. 418, c. 1, 1. 23. Aristoteles, nisi fallor, ita scripsit: o*το zον εσςννιονι„ 100˙5 10. 64— — Cap. VII. p. 418, c. 2, I. 10. copula locum mutet et reponatur: duv.eνμιεο qε τα ε 1ο Soοl,(i. e. 20 dεαααεςς potentia, et in quo est, ut in materia sua) 70 G—α ο˙ cf. lin. 31.(5 8 C 8— 7 cετ ρũνσ Je ey rοεος Jν ι ρές soxly.) Cap. VIII. p. 419. c. 2, l. 20. pro pv pe- „ 1 5/ 8 1* 227 5 1 X X 27 „Emϑραιm m‿ιοος να άαι πς τ αꝛ(οα, lege**α π⁵ 20„ déa nam non semper ex duo- bus collisis corporibus oritur sonus, sed etiam, si unum corpus aërem ferit.— p. 420, c. 1, I. 4. 8 3... 5 8 pro G1 dε᷑ 10 ³&ν ϑςι εανα, quod nemo facile intelligat, repone: 0ο⁴ 10 dvα deαα sνα ef. „. Nädhn. „ 1 ominant 4 2 1 : eneddh ta, trals. Cap. ll. zi. neque 4 4 00 10 20 ſitamenti 5 aAν⁸ 7g„„ armoniae ade- sit, qw ꝓF 8SG pnj eo Aü 60y, kacl ey fränn pro dupli 71) wimg untatis Wel- ur desn atn äi- im(cn.! Hhoc aui e Iis in) 0886, ut ir lür, cfe 10¹0510” 8) nu „la. 31,( U 1 T per ei dur 6 60⸗ 1 4 a ohei 1 5 ——₰— 7 ₰ 2 paulo ante: oPros(o dνο)& εoεννς οινν ⁴ονενν, èTeν eeνν˙, eουνενmα eis.— p. 420, 2/ 80 4* c. 1. 1. 7— 9. verba: α.νσ⁶6 εεοιά ϑ ο᷑õO0⅛O 0 τQ᷑ũõMw] Gν½ ꝓοο⸗, non suo loco posita, 8— 7·. transpone post verba: ⁵ 20 †ονς O9 G&v.(p. 419, c. 2, 1. 3.)— Quae deinceps leguntur: 6 d'εν „ 9„ 3.—— 7079 6!v S„αeά,G⁸πρη οό⁰lοmάν⁵ααάά Qι⁶ς το πH οs elvο, ea sequentibus repugnant, ubi etiam aër in aure inclusus suum habere motum dicitur; rectius ita legeris et distinxeris: Syxατσναο — ·— 5 3 *τα, τ v0 55 oσ⸗σασ slvyos elvdo.— Cap. X. p. 422, c. 1, I. 10. 11. verba, quae ... 5 1„ 1¹— 2 9. 2* vulgo misere turbata leguntur, restitue ita: d⁴ν ναάα τ σ⁴υιαα, ν d Gs:(Scil. ασιάν C— C 7 3**.. 61„) τ0 dε ενασπτιον εν εο 4h.— p. 422, c. 2, I. 4. deleto articulo, quem hic poni ratio . F„. C 8 2 C/ c 8¹ 7 grammatica vetat, lege: du⁴ νον ⁴ςν— dO ds 6„.— I. 6. pro ανπ αἀο νεᷣrα —— C 7——, roë 7r0ντοωιν SA ⁴%ũ lege: ¹ α νQσ,— οο το‿τον J νο.— Cap. XI. p. 423 c. 1. 1. 15. . 52—— 5—— mutilata sunt verba: dοσνο deναάαςον ν‿υ το σόραα ενιασα μεᷣαν τον&m⁷νοων Toοοσαισνννs, „ 5 c/ 5—₰—— 3 1=.— ita explenda: σmQσσα eναανρναν ιονντο υνεμιαα ⁶να να ⁷2 έιτιανε ν(sic codd. T. X.) z⁷ dπππτιιιmχ᷑ ον bαἀro rOOεꝓꝓσννναςσ. In sequentibus sententia postulat: dνι‿αιοι σ—ν υνe Qelous 2 2— 7 „ i Snd vijs„aGτε&φ.αι.— p. 423, c. 2, I. 21, dele G◻ οα.— Cap. XII. p. 424, c. 2, J. S. —— 5—. pro oO506 10 drM.πσι legendum esse: 0U 7dο% lυονσ³⁵ ανσ proxime praegressa docent. L. i b. III. Cap. I. Corruptissimus locus p. 424, c. 2. l. 24— 27 ad meliorem rationem revocabitur, si et mutato verborum ordine et particula una deleta, mutata altera, ita scribamus: dr— àνα ε lασσεκεασασεν ν vi: dy)νν ⁴ο— dalelnelr arrde d„dO, 0d SGMν sαςωνμυσαςι dαν, 2cd „Ov(i. e. nunc statim, nullo temporis intervallo; tactu enim res ipsas sentire videmur, nullo inter- iecto medio) αιισναωυν:gwñmdey. Verba eννα ο— αςσν εσσι oomnino delenda videno- tur, quia sequentia«? 5ω—⁴ιι— EZovrzeg prorsus idem dicunt.— I. 32. pro a υνςσ æ 1O6ακς haud scio an Aristoteles scripserit G ο, nam in hac sensuum partitione odor non erat praetereundus.— p. 425, c. 2. l. 3. Bekkerus edidit: α* ο 10 Brεοοσ ςαόνμένν 2ν ⁴μνο σσσςσρεα ⁴ν⁴ον, quam perversam esse rationem nemo non videbit; Trendelenburgius lectio- nem codd. T. W. 05 d5 dᷣ σα⁸ restituit; nobis videtur Aristoteles solum verbum Aςασρσρασε *. 2.. 8 7 7 posuisse, ut obiectum /0% ex praegressis repetendum sit.— 1. 5. 5 οσσ d.ασαςον .. 2 C..— 7 1 T0Urcy, sententia loci iubet æærεu scribere.— Admodum offendit I. 9. zαυνισ d(d0ο 2τόα 5 7„ 1— 2/ 2/—. 1—*12..** deεοσ ν ννν εκ2νιμν εένια Eoat cur enim α ο ν scilicet erit fortasse tempus, quo animalia non amplius aquam et aërem in corpore suo habebunt! et cur àνιαν nonne omnibus animalibus haec insunt elementa? lege mecum: zανονασ ,νι ⁴μ να Ʒe& ³εQĩ αςτ—ς 1⁴ α.— I. 28— 30 dele „— 52/ C—.. 6 j verba oODdαs d ν— 60y, hic prorsus inepta.— Cap. II. p. 426, c. 1, I. 27. inepte ..„ C„ 7„ 2....„ dicitur 6&* ν 1 συιαιραρννεα ρωοσνν τεςι Ʒσmσσν, quasi hoc novi aliquid esset; non multum iuvamur Trendelenburgii emendatione: e**⁴ ϑεοσ συ³εασσνα is 8oπν nam non quaevis vox est con- ..... 5 ,575 centus, sed concentus oritur ex vocis cum auditu concursu; lege igitur: 64 6 7 Gν¶ Tν 7 7.* Ii 2o 461XT7, cf. p. 426, c. 2, l. 6.— p. 426, c. 2, I. 6. pro&α Trendelenburgius ex Phi- -.„.—.12.— 8 5/ 9. lopono et Simplicio revocavit d: facilius videatur& ⁵.— p. 427, c. 1, J. 3. pro 70 dεα C 2/ 2—— ⸗.„ 0erO, lege 6 b„ 6⁴αα σςσαιαον.— I. 13. 5 εeννοινν Ʒυσ τοmππάαι‧ τ‿mππάωςιονι⁸ dνο αοινιι mutato 44 28 4 5 0 8 6 numero ita distingue: 5 ⁴⁴ειυ ον Ʒυοσι τᷣφμαι οςσ πιαασ⁵σα, do zOlret.— Cap. III. p. 427, c. 1. I. 18. pro 9νεεν legendum esse οει ea, quae statim sequuntur, ostendunt.— Ubi de phantasia agitur, Aristotelis sententia bis ineptis additamentis turbata est, p. 427, c. 2, I. 14. dici- tur enim: dιυνισασι ονςεκν⁴ι bενπάεοναιν,) α 1—νοε †αν d rεοQ᷑ H αἀονϑν gecο œα ϑασωνοla sed aliena ab hoc loco A6yov mentio, neque nexus aliquis causalis inter duo mem- bra intercedit; lege igitur: G& ⁴¶ υα †ααάe'ντασοα eεν*ᷣν‿υις(&œαννιασσ⁵α⁵) z. d.. 6. Paulo infra pro vGνσις cum Sylburgo et Ald. ex margine U restitue œyνααᷣ.— p. 428, c. 2, I. 20 lege: dενατεοον dĩε z0ν GuρεμνQυνναιηι υυτ pro zrα, quod unice rectum esse videmus ex sequentibus.— Cap. IV. p. 429, c. 2, l. 14. verba oQοο 1τ σ⁶ντqτε ν τφe, transponenda videntur in I. 18, ubi iam ita legendum: 7r642ιν ον Ʒφꝙι τόνν εν ⁴αω⁵εσεα ⁶υιν τ ειιν σφσσς— 10 Gl˙½◻τe⁶ε̈ νᷣ⁷⁴.— Cap. VI. p. 430, c. 1. I. 31. pro d ϑς νάιάνυννν εeσοσ⁵εᷣνον cum quatuor codd. yevonbyow scribendum.— p. 430, c. 2, I. 4. ratione caret, quod dicitur: 2ενεεεα ⸗εε ευ ερεαυν ρἀνα πντ⁴α scripsit vero Aristoteles dεαοεασν ρά́να νονιν sequentia ita legenda: 20 9 0100v SrQ◻Qνο, 10010 6 vog.— I. 7. 1. g drαν νο 2 uuαο.— 1. 15. ante d⁶υασαινεμτ τ Pufie adde articulum.— I. 20. 21 lege: 7 d rιν(de- leto α⁴) αα dυαιςιεασςα, 2α τ ‧τς ddονατον ,ϑmνο᷑dτι Ʒω◻α õ((vulgo ν‿αοωνοσνπτσ dοœꝶπe n Or6πισςσ.— c. VII. p. 431, c. 1, 1. 28. pro z⁶.να lege ˙ τ6.— p. 431, c. 2, 1. 12. 34 G 1G dnld dαεοεε να Tνl, pro pe leye xε, ut d³ et xνb sibi opponantur; in expli- cundo loco sequor Trendelenburgium; sed fortasse aliquis suspicetur, pro rlvt legendum esse 2 ◻ T6er, cf. cap. X, init. tum„ε retinendum.— Cap. X. p. 433, c. 2. Il. 17. 18 recte Trendelenbur- gius restituit lectionem unice rectam: α ⁶εᷣ Æεeς☛ᷣ lv Glg 1l9 doriν, sed scribendum etiam erat: xlνεκε τιαι αο το αν5 ν, pro 10 αeοινιιεμνο, nam, quae appetitum habent, ea, ut paulo ante dictum est, sunt mota simul et moventia.— Cap. XI. p. 434, c. 1. I. 12—14 locus corru- ptissimus et transponendo et corrigendo ita sanandus est: v& Sνεοτe œᷣα αι T* 900⁄⁶e, Srar daOœαeoσα ꝓνννναι, d8 νανενν raνπτνν,) 698 ε½ꝗ) 5OeSdν, doνeο σσσαο' sic demum iustus sententiae orbis efficitur, nam modo voluntatem libido, modo libidinem voluntas, modo libido libidinem pellere dicitur.— Cap. XII. p. 434, c. 1. I. 33, pro el— 1*) 5XOv, lege 1 5 ½oc- — c. 2. 1. 3. pro»Oν ε ιμιαιι³ιν, quod hue non pertinet, lege 2lπκνυιαν.— Paulo infra nisi post verba dο τι*ο ec inseras ν½ αενσν, nunquam locum impeditum intelliges.— Cap. XIII. p. 435, c. 2, l. 6. pro perversa lectione oure„dο zανινν(r* dφoν) 5elr 0L6 1e 4 5ov restitue: 4 έ⁴νοd6 ν ε!X.,, oy, nam, quidquid vel hoc sensu caret, id animal non potest nominari. Ca p. III. Emendationum Sophoclearum ecloge. . 2„ 8 2/. Aiax. v. 235. I. 17 T**ν ⁴μμννꝙνέα.— v. 360. I. Gν τ, ν 101 H⁴νο dεέοσσ εμmCαειεέό 5 τα 1τοεσανν.(pluralis emphaticus 70lάόυνω ad Aiacem referendus.)— v. 384. 1. 62*O* 1001¼ν 2 1 7 7..— 8— — v. 406. l. àl 1 εμν¶ łuμBℛU’-ler S961—¹,(praeterita mea merita) ταισσ☚ dℳMο πεαάs „ 2//— 4 8....*. 4 σ ,ς 11000 εᷣ˙ιναάαι νκάη d στνοαασναsσ.. J. ita tribus deinceps membris Aiax mala b. M 6 — Li a 1 n. dic. 2 cinte r duo wen. *. 6. Pauy 28, C. 2 ridemus A ansponenah 0 Gor W&coudm d dicitu, Adει d„„oO dn ruynuij(de ¹¹) Gon 1. 12. 3 ; in eyl um esse 7 reendelenbur- endum edim a, ut pull locus corr- py Souhhm Ogpalpo d luntas, WWd- ge u)- ulo inln ui 2.= 10 0167 12J t, id auis J.ols“ 5„ 1dotun ou 16108 Aius w 7 sua et praeterita et praesentia et instantia comprehendit.— v. 516. 1. 3 1 οα.— v. 601. 1. Ida luμẽeo derndre arau r- OGv.— v. 882. I. z OAu⁴πμ⁶ω 16 9, 246 6 ur B. T.— v. 936. 1. d σem mƷmπινρέιιν—(hoc etiam Wunderus invenit) 7r60¹.— v. 948. 1. dαοdσσασον ⁴εeιι⁶ν τ(ο.— v. 1187. 1. d90 v.(in ant. 20e4& Jnly.)— v. 1415. 1. 0οGevb π νν ¼‿⁶υοω Ʒ̈ντυρν ꝙQη πτοοσπϊ †φ2αωπ᷑ι τdε̈ dαᷣoαᷣάν Electra. v. 55. l. 1ι ᷣιέκραιυιιμαινο.— v. 61. reiiciendus, quum et sententiarum ordinem moleste turbet et poëta atque Orestis persona indignus videatur.— v. 105. 1. 42νσ oϑν α— Gσς dellov.— v. 601. A1Qα. ᷑̃e.— v. 851— 52. TανσνστσρςmT‿αοι⁵⁵μικ dεενιν τσννννν 2 νέιον αtονασα.— v. 859. I. ed νππατιρισ y d oοωꝙνl.(dουνοε vulg., quod a criticis non mu- tari debebat, sed insuper copula delenda fuit.)— v. 1180. 1. G d-z rOlν mᷣ☚έέ dμς ³μe 9r6ναιςσς ½τα⁴ͥòςε— v. 1238. dA% ο rd edy, zdy ley(priori syllaba correpta) dασεασν (hanc formam etiam Neuius coniecerat.)— v. 1260. z0½ Odv dᷣlαeν, ο„ Teννυντπ.— v. 3 1 3 3 5 1281— 83. Gi40, d S„0 050“ dy rdα αdeν,— 20oOy d0àdv ⁴νν ένανον— 0008 ¹—.. 2 2 O S06. 0 zd³αανα.(Iaec Electrae verba ad tristem illum de Orestis morte nuncium re- ⸗.. ·. 2. 52 ferenda.)— Oedipus tgrannus. v. 86. distingue ita: 1e„α ν⁴ς, z τα νυσςσσ et r˙ν½οο òπ 3090»„ SE.ra, rdvr dy ebruxety.— v. 230. 1.* A11 1 ½00»6g. v. 254. l. d τιννυςσ 8—νραρμεςμν.— v. 329. ita interpunge: 2„ον dν 1H τποπέ, ννũος ν 1,„ rd Gνꝙ εᷣννρρινc axd.— v. 866. lectio vulgata: od0ασρυ⁶αν α‿εςσ τανεςωνινes, verbis Empedocleis(v. 404— 5. Karsten.) defendatur: d2⁴ 1⁶ ⁴έν τπἀντον ν⁶ριμοων εκοουιαμέdονιος αέςοσοσ ν1ννε̈ε‿εᷣςι ετα rι ιν oðm᷑‿u ije sed ex hoc ipso loco coniicias: dον αςι ααένιες ↄ tum v. 876 legatur: dποτια ˙ougev.— v. 1101. 1. i ατ ε⁴.— v. 1205. z1 Ʒν T0»018, Aαιι τ d'νοα.— v. 1214. dονdeνᷣd u dAανιον ρᷣἀοeν πταα Ʒᷣ̃one aœ eνο- νον.— v. 1280. I. 766" ν ϑοτe ½rKď●ωm᷑ᷣoeᷣv, o pg 1dg.— v. 1365. l. X.α.αηαηι 6„v.— v. 1463. 1. 0. Antigone. v. 155— 156. 1. d44 Ʒ6ε„d⁴ο 20αενν 6οαασς d Mevolεεοε 5αοεdς»εονι.— v. 369. l1.»6εμοσ πςισ νν ⁷¶ι⁴οᷣσ.— v. 600. 1.»öv„Adο Soνdτα π ercro olbae gd⁴og, cf. Aesch. Eum. 356.— v. 607. I. 0Ue dAvαταιο ε2νν ενεε.(in antistropha 466τ ,ον°06y Oεε, c. Seidlero et Werio.)— v. 614. 1. 02d8» EOε ⁶ϑeασν εμτι πνιπιααα ετηι α.— v. S14. oUN vNA Helolg.— v. 835—36. 1079 0 100,960G Syaᷣ 2αeeν ν τ σ⁴μμννᷣ᷑ dełeν dsodαα.⸗— v. 851. S Q ½ ob½ 2u Odds ver O.— v. 969— 70. 1. dærας Bπηαας, 1ν O„νκέν ⁸el⁴⁵αι⁶νσαε, εαϑ (demonstrative) dyxενπηποιςιdoug, x. x. 1.— v. 1342. l. ra d 9. Tr.νν 1.½llα τe Tεονν— Oedipus Coloneus. v. 152. lege: A.αlαιρραν ειιι oœα.— v. 253. el e0 dyα σm⁊ Ʒτ¶ĩꝓœάϖw†,l» dνναα.— v. 516. Deletis verbis zς odg lege: dO Ʒρꝙ[ Qέ Qφμ ϑ dναη.— v. 522. 1‿— veyxν ℛ ε*ε⁴εεινν˙ ες 10.— v. 534— 35. I. Aννεε%m dννα- voyod rε— oναά τν παιιεος ddςex;— v. 547.1. roug dlαoνσ ρνοαν α 1eG.œα.— v. 590. dA εν εέννα᷑ς 0006 0 à&s‿*εν ταχααν.— v. 775. αετιοι οαιντmπ. v. 989, 2 G½/ 08 19.— v. 1083. lege: 70 ν d νων εοον|ααα 10⁵⁴ονε˙⁶⁶αα.— v. 1085. Ir6⁴.νπνπα ¶‿( ϑ|μεν Zeö(in str. 2900 m⁴μέαιιονασαιν)— v. 1118. 1. ⁴α ασl⁴ τσ A — rodo„Oν ο αl m$β6ςρν.— v. 1407. G, d&lν α⅜ το' dοα x. x. 1.— v. 1453. 1. 60, 8 60 rνε deν„νοο, ενετ εν dτοεέO⁶σν 11d d αχ‿ ν ν αες ν eνααα.— v. 1560. 1. 66 G Mε ⁴μm ν ̈ ⁴²*ν vεπ ανσ.— v. 1619. 10ν 10ãů 7 05 SloOv dedserov.— v. 1713. 7& nt v. x. 1.— v. 1744. α* mππἀ⁴οοοσ εισπάmφε.— v. 1758. d½roνσι ϑεέάι⁴eν ‿ινα εGe OASy.— Trachiniae. v. 331. I. x0⁷ο 00Go d6 ay(schol. Ty 4°⁶ό̈νμνέ r—ασι τμνviᷣ υmQηαέισ* ro ε⁴α πηνmη 1⁴e⁴ο.— v. 363. 1. 26 EObrL elre deσmOησςαιν 5ϑνυπ.— v. 554. 1νmκ Gι¶ Oνυαυα.— v. 562. 39 2d,μ, α⁵ ο τ ◻μννμαμα σασσαον—- edvi (patrio comitatu orbata).— v. 653. fortasse:»õv AO„G ασρει⁵†ς,(pro dνσρασ εες) sequens versus ita scribendus: 1 νO ν ππ6νο ν˙ειααάινιFʒςιεςσ— v. 830. 1. ST³ Troν εραασσ ν r6vG 2ZOt œrgeldv.— v. 837. fortasse αμρμμααα.— v. 854. 1. oOUre HOarleous dyarlerτον Ʒπιέιμα.— v. 879. xετν ς εασꝛſev.— v. 951. 7 ⁴ μέ νο- dεν επν εϑνμπα⁴οαυ— v. 970. Jœανεννασα αν ν— v. 1000. I. Mœαeν⁶‿s νοςσ αατ³αςμ ρνν να. — v. 1009. l. dνατετοσς, ro νι 0R6 vy.— v. 1015. 1. 006) drrxαο ̃εα νQοα 10& 51ε7.— v. 1037. fortasse legendum Aς α‿εμααα, cuius formae ratio compositis ιασ‿αεαιν et oœud satis probatur.— v. 1046. 1. roAAJ* τ⁴ν‿mεκι⁴ α εαν.— v. 1062. 1. 9 m£ρᷣσαlα 2ο ⁴νοος ρσσσν.— v. 1186.«a do αό σωααα.— v. 1277. l. aα »eoαꝙν. Philoctetes. v. 186. l. H.εQ₰⁵⁴σσν ĩϑGFGJe‿o“ αοαέια υςουστωσιαααο ν. T. 4.— v. 701. lege: eOSv vAο νέ⁴0a³ονν ν νιεμν, et in stropha v. 686: dνεέ ἀυι · v6.MανοΠ⁶ι Q ⁷.— v. 758. 1. uetn ydo αdèry ded TOνον, παασσια ν.(sic iam schol.)— v. 835. 710 G ds 1⁴ωι—◻†˙νπσ³d ᷣ́εες☚ 6.— v. 838. in fine versus adde edνααωναςσ. (Schol. eꝰ*νεα⁴ις).— v. 852. 070,-„pd(yvναα, quod ex versu sequenti repetendum) α 66,αα.— v. 859. ³⁴̈τος ανοο Ʒ⁄.— v. 1007. 0T.y 40 dri4,eg.— v. 1330. 6g d„ ανοσονοω᷑õ᷑D9 69.— v. 1407— 08. sie restituendi: NE. 7⁵̈ᷣ 6ꝓ„εες OI. 2lOε πναεεειν ν— ⁴τοαασςσα ⁴ι‿⁵ϑε M. εν ε: s, dorxεen αά⁶εές rεενε οωοοσσκισασςσ ν⁵σ⁶να.— - W lö, d¹dger, 1 auuri, Tyn 1)) una 0-op.— ou— ahh eis Lenleu er1g 0 cx Jdon- e 08 114, de rdm. 1r 1093 évn.(tin le 020la detendun) a- 1330. 91 Teldrau ſ 601.— Analytische Behandlung eines Satzes aus der Lehre des geradlinigen Dreiecks Vvon Professor Jacohbi II. IHat man ein beliebiges Dreieck ABC, und man zieht aus jeder Ecke zwei Gerade, welche mit den Seiten beliebige, aber für jede Eeke gleiche Winkel bilden, so dass also, wenn von A aus die Linien AB’ und A0“, von B aus BA und B0¹ und endlich von C aus CA und C(B“ gezogen werden, der Winkel BA40= CAB/ CBA= AB0“ ACB/= B6A' ist: so haben die geraden Linien AA“, BB“ CC einen zomeinschaftlichen Durchschnittspunkt. Zum Beweise unseres Satzes maehen wir zunächst die Annahme, dass bei rechtwinkeligen Coordinaten die Gleichung für die Seite AB unseres Dreiecks sei y= ax †. b. für BC y= ar †. b', für A0C y= ax Tf. b. Wir setzen ferner voraus, dass die Winkel, welche AB, BC, AC mit der Abscissenachse 8* 8 bilden α, αι„ sind. Ebenso setzen wir BAC= 5, CBA/=), ACB/= d. Ausser- dem nehmen wir an, dass z= y— ax— b Y— a'X△— b X— A“ 2 y— a“*x— bo“x= Aw, wo A, A“, A“ 5 0 werden, wenn, wie es hier der Fall ist, x y nicht die Coordinaten von Punkten bezeichnen, die auf den Seiten des gegebenen Dreiecks liegen. Es wird nun bei un- sern Voraussetzungen die Gleichung für A0CI Cosg„ cos A5 sinß 1. sin(A—) 1, für B0 cos œ„ eos o A sin„ 4. I(B—p II, lür BA¹ gosg cos 4 sin„ 4 sin—) III, ä⅞⅜ͤͤͤͤͤͤͤ — —.———y—— für CA¹ cos c-„ cos A. Einch. 4; sin(C—) IV, für CB¹ „ Cos— cos&⅜ 4 4 sins A sin(C—) V; b endlich für AB¹ 1 1 cos—— C05 G 5 sine 4 sin A— 6) IV, wo, wie leicht zu sehen, A, B, C in den Nennern der Brüche der vorstehenden Gleichungen die Winkel des gegebenen Dreiecks bezeichnen. Multipliciert man II mit— 5 und zieht die so erhaltene Gleichung von I ab, so er- hält man , cos e sin„ cos α. sin β sin(B—„)— sin(A— 6) VII, wodurch eine Gerade dargestellt wird, von der wir durch die Ableitung ihrer Gleichung anzu- nehmen berechtigt sind, dass sie durch C’ gehe, zugleich aber auch durch C, denn das erhellt sofort aus der Form der Gleichung. Zum Ueberfluss bemerken wir, dass eine einfache trigono- metrische Betrachtung zeigt, es sei sin 5. sin(B—„) sin BCC“ siny. sin(A— 6S) sin ACC* was vollständig beweist, dass die Gleichung VII das Symbol der Linie CC“ sei. Leitet man in ähnlicher Weise das Symbol für AA“ aus III und IV her, wie das für CC“ aus I und II abgeleitet wurde, und ebenso das für BB’' aus V und VI. so hat man für AA“ „ cos α. sin d cos. sin sin(6— 6) 4 sin(B—„) VIII, für BB¹ cos α. sin d cos. sin 1— * zin(6— 0) 4 sin(A—) Schreibt man VII und VIII etwas anders, so nämlich b X. Au. cos ν. sin(B—= A 2958 x⁵. sin(A— 9) sin„ sin 6β „ cos“. sin(B—) coscæ.(sin(C— 6) An. A. 1 sin„ sin d so sieht man, wie aus ihnen unmittelbar IX sich ableiten lässt. Durch dieselben einfachen alge- braischen Operationen erhält man aus VII und IX die Gleichung VIII, und aus VIII und IX die Gleichung VII. Hieraus ergibt sich aber, dass von den drei Linien AA“, BB“, CC“ sich je zwei immer auf der dritten schneiden, oder dass diese drei Linien einen gemeinschaft- lichen Durchschnittspunkt haben. leiehmge ah, so er- hung aum-. ndas erhell che trigmme Leitetua aus J mll 3 Wenn die Winkel 5, y, d nicht nach innen, sondern nach aussen an die Dreiecksseiten angelegt werden, so ändert sich in den Gleichungen I—VI nichts weiter als das Zeichen der rechten Seite. Es wird nämlich aus I cosa„ cos e A n ei(2): aus IV Ae LSGO, LSs sin d sin(C+ ⁶) In derselben Weise ändern sich die übrigen Gleichungen. Dass aber dieser Zeichen- wechsel keine Aenderung in der Sache herbeiführt, zeigt eine ganz oberflächliche Betrachtung. Bei näherer Betrachtung der Gleichungen—VI erkennt man, dass es ausser der ersten Ternion von Linien, nämlich AA“, BB“, CC“, noch vier andere giebt, für welche dieselbe Ei- genschaft statt findet, dass sie einen gemeinschaftlichen Durchschnittspunkt haben. Die erste dieser Ternionen erhält man, wenn man A mit dem Durchschnittspunkt von BA“ und CA“, B mit dem Durchschnittspunkt von CB'und AC“ C mit dem Durchschnittspunkt von AB/ und BC“ verbindet; die zweite Ternion, wenn man B mit dem Durchschnitt von AB’' und(B“ C mit dem Durchschnitt von BA“ und AC“, A mit dem Durchschnitt von BC' und CA“ ver- bindet; die dritte Ternion, wenn man C mit dem Durchschnitt von AC und BC“, A mit dem Durchschnitt von BA’ und CB’ und B mit dem Durchschnitt von AB’ und CA“ verbindet; die vierte Ternion endlich, wenn man A mit dem Durchschnittspunkt von BC“ und CB B mit dem Durchschnittspunkt von AC' und CA“ und C mit dem Durchschnittspunkt von AB und BA“ verbindet. Nennen wir die Durchschnittspunkte der fünf verschiedenen Ternionen, von denen wir eben gesprochen, O, O“, O“, Ow. Ov. Wir wollen nun die Coordinaten der eben genannten Punkte bestimmen, und machen dazu die Annahme, dass X X y", X“y“ die Coordinaten für die Ecken A, B, C des gegebenen Dreiecks sind. Entwickeln wir zunächst die Coordinaten des Punktes O“, oder des gemein- schaftlichen Durchschnittspunktes von AA“, BB“, CC“ und bezeichnen sie mit X y, so erhal- ten wir X. sinA. sing. sin(B-p. sin(C-G) X sinB. siny. sin(A-S).sin(C-) X“ sin C. sind. sin(A-S)sin(B-„) 1* sin A. sing. sin(B-p). sin(C-O) † sinB. siny. sin(A-5). sin(C-0) TsinC. sinò: sin(A-9) sin(B-p) y sinA. sins. sin(B-) sin(C-G) 4 y“. sinß. siny sin(A-S).sin(C-G) † y“.sin C. sind. sin(A-S). sin(B-p) 1= sinA. sinß. sin B-y. sin(C-O)+ sin B. sin„. sin(A-S). sin(C-)+ sinC. sind. sin(A-6) sin(B-p) Aus diesen Coordinaten für O' erhalten wir durch ganz einfache Veränderungen die Coor- dinaten der übrigen vier Punkte. Setzen wir nämlich in den gefundenen Coordinatenformeln für O“über all sin(A— 5), wo vir sin finden, und umgekehrt sin, wo dort sin(A— 9) steht, dann erhalten wir sofort die Coordinaten für O“. Für O“ und Ow gehen sie aus denen von O“ hervor, indem man das eine mal sin(B— y) und siny das andere mal sin(C— 6) und sin 6 mit einander vertauscht. Für O' erhält man endlich die Coordinaten aus denen für O“, indem man alle drei Verwechselungen, wie sie bei der Bestimmung der Coordinaten von O“ O“ und O* besprochen worden sind, zugleich eintreten lässt. Wir wollen die Abscissen für O“, 0" * 4 O's und Ov mit„X, ImX, wx,»x bezeichnen, und nur für diese den Ausdruck angeben, da er sich für die respectiven Ordinaten, wie aus 1y zu sehen ist, sehr leicht bilden lässt. Es wird nun I. sin A. sin(A-H). sin(B-p). sin(C-6) † x'. sinB. siny sin. sin(C-) X. sin C. sind. sinß.sin(B ·) 11 sin A. sin(A-S). sin(B-p). sin(C-) TsinB. siny. sins. sin(C-)+. sinC. sind. sins. sin(B-) x. sinA. sins. sin. sin(C-) X“ sinß. sin(B-2). sin(A-P). sin(C-0)+. sinC. sind. siny. Sin(A-) 11 5. sin A. sing. siny. sin(C-0) † sinB. sin(A. 5). sin(B-p). sin(C-°) Psin C. sinõ. siny. sin(A-) X’. sin A. sing. sindò. sin(B—f) † XsinB. siny. sind. sin(A-) † X“ sin A. sin(A-9).sin(B-y).sin(C-) X= SinX. sin. sindò. sin(B-y)+ sin B. siny. sind. sin(A-)+sinA. sin(A-). sin(B-). sin(C- ⁰) X'sin A. sin„. sin G. sin(A-)+ x“. sin B. sin 5. sin d. sin(B-p)+† X“ sin C. sin. siny. sin(C-) vX— sin A. siny. sin d. sin(A-)+† sin B. sin 5. sin dö. sin(B-y)+ sin C. sin. sin. sin(C-) Diese Coordinatenwerthe, welche für den Fall, dass die Winkel nach innen an die Drei- ecksseiten angelegt sind, entwickelt worden, erleiden, wenn die Winkel nach aussen angetra- gen werden, nur die unbedeutende Modification, dass sin(A— 6), sin(B—), sin(C— ⁵) in sin(A+ 9), sin(B+ p), sin(C+ 6) übergeht. Wir wollen zunächst die gefundenen Coordinatenwerthe benutzen, um auf die enge Bezie- hung hinzudeuten, in welcher die fünf Punkte O“", O“, 0“, O“, O“ zu einander stehen. Nehmen wir zu diesem Zwecke zuerst einmal bestimmte Werthe für die Winkel„,„, d an, und setzen zunächst 5= A,= 1B,= ½C. Man überzeugt sich sehr leicht, dass bei dieser Annahme die Werthe der Coordinaten der sämmtlichen Punkte einander gleich werden. = r= X sin A+ X“ sin B+† X“ sin C 1 11 111 IV v sin A+ sin B+ sin C .(. sin—— sin— 1 n2„ sin 2 3 in 2 = —.— 8—.——.— cos. cos cos. cos cos. cos y= y— y— y= y= y’. sin A † y“ sin B+ y“ sin C 5 11 111 IV v sin A+ sinB+ sin C 2 .. B C sin 2 sin— sin 2 — 1 1 1 1“ 2 cos3 10E cosa cos 5* osA C0sB 26085 2. 6082 L90S 608 2 Hieraus erhellt also, dass alle fünf Punkte in einen zusammen fallen, nämlich in den Mittelpunkt des innern Berührungskreises des gegebenen Dreiecks, dessen Coordinaten wir daher in den eben gefundenen Ausdrücken erhalten haben. Lassen wir jetat A= B= C und zugleich G== d sein, und setzen sin(A—§) = m und sin 6β= n so wird / 1 717 X— X+ X †X X 1 3 2 loehen, A lsdt. E 5 in Sin(- 0, ug. Su(-) iy Sin Ae) Md9 1y. Siu L 7) sin(-) ). sin((- 7. sin(.) 69) de Drei en angetre⸗ sn—) enge Bei'l- nder Stelen, 8, p, dh ht, dasé Ri ich Wertel, . 6 1n 2 Dos; lS . 6 in 3 —— 4 5 — y † y“ † yun v X'm 2+(L X) n ² X—— 11 m²+ 222 3 y'm²+(y“+ y“) n² 319 m? †. 2u 2 3 — X“um 2+(X+‿ X) n ² 111X¼ m²+ 2n2* vm(XAy)n. 11 m²+ 222 2 Xm2+(£‿εX0 n² m²+ 2n2 3 ym2 †(+ y n² 4 A 2— X+ X“ X v 3 2 — F S Y4t vY 3 2 woraus folgt, dass — 7 7 71 111¹ 8 1vX II x 115 m † 1v J y t J. Ist also das gegebene Dreieck ein gleichseitiges und die Winkel 5§, y, d sind gleich, so wird O“ nicht bloss der Schwerpunkt für das ursprüngliche Dreieck ABC, sondern auch für das Dreieck O“ O“ O'. Zugleich sieht man, dass O“ mit O“ zusammenfällt. Lassen wir nun die Betrachtung der Punkte O“, O“. Ow für jetzt bei Seite, um etwas näher auf das Ver- hältniss der beiden Punkte O“, O“ einzugehen. Um die Beziehung dieser beiden Punkte ge- nauer angeben zu können, müssen wir etwas weiter ausholen. Hat man ein heliebiges Dreieck, und in demselben drei beliebige Transversalen, die sich in einem Punkt schneiden und die drei Winkel des Dreiecks A, B, C respective in die Stücke A',A“, B,B“, C’, C“ theilen, zieht dann eine zweite Ternion Transversalen, die die- selben Winkel A„A“ u. s. w. mit den Seiten des Dreiecks bilden, nur mit veränderter Lage, d. h. wo bei der ersten Ternion A“ lag, liegt bei der zweiten A“ u. s. w., so haben die drei letzten Linien natürlich auch einen gemeinschaftlichen Durchschnittspunkt. Die Durchschnitts- punkte von zwei solchen Ternionen von Transversalen haben die Eigenschaft, dass ihre Ent- fernungen von denselben Seiten des Dreiecks im umgekehrten Verhältniss stehen. Hat man umgekehrt zwei Punkte in einem Dreieck, deren Entfernungen von denselben Dreiecksseiten ————— — 6— im umgekehrten Verhältniss stehen, so bilden die Geraden, die von beiden Punkten nach der- selben FEcke des Dreiecks gezogen werden, mit den beiden Dreiecksseiten, die sich in jener Ecke sclmeiden, gleiche Winkel. Wir wollen nun zwei Punkte, welche die angeführten Ei- genschaften haben, Gegenpunkte nennen. Wir kehren jetzt zu unsern Punkten O“ und O“ zurück und zeigen, dass sie in der Be- ziehung von Gegenpunkten zu einander stehen. Wir können uns davon in doppelter Weise über- zeugen. Einmal nämlich haben wir sin CAO“ sin G. sin(B—„) sin BA07 siny. sin(C—)* b sin Ca0 siny. Sin(C— b sin BA0⸗ Sin J. sin(B— p) b Also sin CA0Y: sin BA407/= sin BA0“: sin CA0, sin CAOY: sin(BAC— CAOY)= sin BA0“: sin(BAC— BA00 sin CAOY: sin BAC. cos CAO0— cos BAC. sin CA0= sin BA0:sin BAC. cos BA0— cos BAC. sin B40% woraus sich ergibt sin BAC. cot CAOv— cos BAC= sin BAC: cot BA0— cos BAC CA0= B40⸗ also O' und Ov Gegenpunkte. Dasselbe können wir aber auch aus der Bestimmung der Coordinaten der beiden fraglichen Punkte ableiten, wenn wir nämlich den Winkeln 6,, bestimmte Werthe beilegen. Setzen wir zuerst ⁶½= R— A, 7= R— B,= R— C, so wird, weun die Winkel 6, 7, d nach aussen an die Dreiecksseciten angelegt werden X sin A. cos A+ X“. sin B. cosB+ xX. sin C. cos C X=—. 4 1 sin A. cos A+ sin B cosB+ sin C. cos C* xX sin A. cos A+ X“ sin B. cos B+ X“sin C. cos C ½(sin 24 † sin 2B+ sin 20 2(X sin A. cos A+ X sin B cos B+† Xx“ sin C. cos C) 4 sin A. sin B. sin C 2 — 46( cos A Aa. Cosl. vu. cos C 2 sin B. sin C sin A. sin C sin A. sin B./) X. sin 2A4+ X“. sin 2B+ X“. sin 20 4 sin A. sin B. sin C 2 Ebenso bekommen wir cos A cos B cos C — 1—— 4. J 36 sin B. sin C 4. v Sra aiu) 1 sin A. sin C sin A. 1 Nacl Äh. ch in ae lührten J. ) in der B. Veise ihen à0. sin B3. den fragli lexen. Se 19, d Bei derselben Grösse von„,„, d wird aber l XO. sin A. cos B. cos C+ X“. sin B. cos A. cos C+ x“. sin C. cos A. cos B X.. 3 v sin A. cos B. cos C+ sin B. cos A. cos C+ sin C. cos A. cos B XO. sin A. cos B. cos C+ X". sin B. cos A. cos C+ X“. sin C. cos A. cos B sin A. sin B. sin C — = X“. cot B. cot C+† XÖ. cot A. cot C+ X“. cot A. cot B. vy= y“. cot B. cot C+ y“. cot A. cot D+ y“ cot A. cot B. Dasich nun sehr leicht nachweisen lässt, dass X y die Coordinatenwerthe für den Mittelpunkt des um das Dreieck beschriebenen Kreises,„X.„y aber die Coordinatenwerthe des Höhendurch- schnitts sind, so sehen wir, dass O“ in den Höhendurchschnitt übergeht, wenn O“ der Mit- telpunkt des äussern Kreises wird. Bestimmen wir die Grösse der Winkel 9,„, so, dass O“ der Höhendurchschnitt wird, so geht denn O“ in den Mittelpunkt des äussern Kreises über. Setzen wir nämlich 6=== R, so sehen wir, dass 1 X sin A. cos B. cos C+ x“ sin B. cos A. cos C+ X“. sin C. cos A. cos B 1 sin A. cos B. cos C+ sin B. cos A. cos C+ sin C. cos A. cos B = X. cot. B. cot C+ X. cot A. cot C † X"“. cot A. cot B. 1= X. sin A. cos A+ X. sin B. cos B+ X sin C. cos C vv sin A. cos A+ sin B. cosB+ sin C. cos G 2 — 5 X—— X.—— sin B. sin C sin A. sin C sin A. sin B G cos A„Cos B cos C —2 Dass aber diese beiden Punkte, der Höhendurchschnitt und der Mittelpunkt des äussern Kreises, die Eigenschaften haben, welche nach unsern Bestimmungen Gegenpunkten zukom- men, ist eine bekannte Sache. Es ist somit klar, dass die Punkte O' und O“ die Beziehung von Gegenpunkten haben. Wir haben im Vorhergehenden geschen, welche Grösse die Winkel 5,, d haben müs- sen, wenn O“ der Mittelpunkt des äussern oder innern Kreises, oder der Höhendurchschnitt werden soll, untersuchen wir uun, unter welchen Bedingungen O“ der Schwerpunkt des Drei- ecks wird. Diese Bedingungen sind offenbar zunächst in folgenden Gleichungen gegeben sin A. sin ⁶. sin(B+)). sin(CX)= sin B. siny. sin(A+§). sin(C+)„ sin A. sin. sin(B). sin(CX 0) sin C. sin. sin(A. 5). sin(B p), das heisst 1) sin A. sin. sin(B+„)= sinB. sin. sin(A+ S), 2) sin A.. sin*.. sin(Cℳ 0) sin C. sin d. sin(A+ S), 3) sin B. sinp. sin(6+. 6)= sine. sinG sin(B+) ⸗ woraus dann folgt cot A cot= cotB+ cot/= cot C+ cot d. —j—— 8 Hieraus aber ergibt sich nun, dass man auf unendlich viele Arten die Ternion von Gera- den erhalten kann, welche die fragliche Eigenschaft haben, nämlich sich im Schwerpunkt des Dreiecks schneiden, da für diese Construction einer der Winkel§, 7, 0 ganz beliebig ange- nommen werden kann. Wenn die Gleichungen I, 2, 3, zusammen den Punkt O0“ die Eigenschaften des Schwer- punkts vindicieren, so bestimmt jede einzeln, indem wir ihr auf die einfachste Art zu genügen suchen, einen Punkt für sich, an welchem sich ebenfalls die Haupteigenschaften des Schwer- punktes nicht verkennen lassen. Betrachten wir die Gleichung 1), und schreiben sie so sin A. sinß. sin(B) sin B. siny. sin(A+ 9) so geschieht dieser Gleichung offenbar Genüge, wenn man 6= B, 7= A setzt. Zieht man also durch die Ecken A und B des gegebenen Dreiecks Parallelen mit den Gegenseiten, so bestimmen diese beiden Linien durch ihren Durchschnitt einen Punkt, welcher seine Verwandt- schaft mit dem Schwerpunkt des Dreiecks sehr leicht erkennen lässt. Denn verbindet man die Ecke C mit demselben, so geht diese Verbindungslinie offenbar durch den Mittelpunkt der Ge- genseite von C, also liegt jener Punkt wenigstens mit einer Ecke des gegebenen Dreiecks und dem Mittelpunkt ihrer Gegenseite in gerader Linie. Auch findet sich zwischen untern und obern Abschnitt jener Verbindungslinie das bekannte Verhältniss 1: 2. Wir dürfen daher wohl die- sen Punkt ebenfalls als einen Schwerpunkt des Dreiecks betrachten, und ebenso jeden der bei- den andern, welche sich durch die Gleichungen 2, und 3, in ähnlicher Weise bestimmen lassen. Da die drei in Rede stehenden Punkte immer ausserhalb des zugehörigen Dreiecks liegen, so können sie mit Recht seine äussern Schwerpunkte genannt werden. Die Analogie der vier Schwerpunkte und der Mittelpunkte der vier Berührungskreise eines Dreiecks liegt zu nahe, als dass erst darauf aufmerksam gemacht zu werden brauchte. In der That erscheinen beide Quaternionen von Punkten als specielle Fälle von einer allgemeinen Beziehung, welche sich bei der Betrachtung der Transversalen herausstellt. 2 on Gern- Dunkt ds à Sebper. u genügen s Schye-. 80 zieht mn eiten, w erwandk t man ü t der Ge⸗ iecks ml und Open wolll die⸗ n der hei⸗ bestimnen Dreiedls alogie de t2u nahe, nen heide Sich bei GLOSSARIILATINIFRAGMENTA PORTENSIA. DESCRIPSIT CAROLUS RUDOLPHUS FHMCRKERT Uum primum suscepi bibliothecae Portensis curam atque eos libros, qui ante in St. Trinita- tis sacrario asservabantur, in eundem cum ceteris locum intuli, fieri vix potuit, quin veteris glossarii Latini fragmenta, quae aliquot librorum tegumentis internis agglutinata iam pri- dem mihi ostenderat Fredericus Haase tum maxime conficiens bibliothecae nostrae indi- cem, iterum inspicerem et aliqua cum diligentia excuterem. Id erat potissimum consilii, si quid inesset ad L. Annaeum Senecam pertinens, hoc ut notarem et in commoda mea con- ferrem. Decepta quidem hac spe rem abieci vel potius in opportunum tempus distuli: quo- minus enim statim de fragmentis illis aliquid in publicum ederem, impediebat opera Senecae navanda., Jam vero superioris anni mense Septembri iucundissime mihi accidit, ut cum Frederico Haase et Carolo Steinhart amicis spectatissimis iter facerem Crossam ad Seid- lerum virum summe reverendum: quo in itinere cum multa de litteris disputantes relictis saepe viis per arva et prata et silvas vagaremur, illorum fragmentorum Fredericus meus iniecit mentionem cohortatus, ut colligerem ea et divulgarem. Paucis autem diebus post Hermannus Leyser v. d. in perlustranda bibliotheca nostra incidit in eadem atque ipse digna esse censuit, quorum aliqua notitia cum viris doctis communicaretur. Obtemperavi eo facilius, quod oblata hac scribendi occasione sollemni alia, quae ad Portam pertinerent, prompta non erant, nec placebat ex commentariis meis Annaeanis promere mox repetenda. Accessit, quod ipse non ignarus glossariorum Latinorum copiam satis magnam per biblio- thecas latitare, si quis ea diligentius investigare et accuratius examinare voluisset, non exi- guum emolumentum arbitrabar inde litteris Latinis esse oriturum. Itaque folia illa, quae librorum tegumentis agglutinata fuisse iam seripsi, primum re- solvi aqua calidiore per spongiam infusa: quod quidem, si cautius egeris, non difficulter nec magno scripturae detrimento poteris perpetrare. Deinde resoluta et inter chartas bi- bulas siccata redegi in ordinem. —— — — — —2 Sunt autem folia XXVII maximam partem integra, I folium dimidium, VII frag- menta minora. Ut cognoscas, quae glossario nostro contineantur, primum quodque et ex- tremum vocabulum proponam eorum, quae explicantur. Fol. I.(dissectum est, ut perditae sint duae lineae mediae fere)[Annulus]— Ap- pellet. Fol. II.(dissectum, tres lineae perditae) Aspicies— Astronomia. Fol. III. b Dimissum— Dipsnoeten. Fol. IV. Disiunctum— Dispescit. Fol. V.(sex ferc lineae imae desectae) Dixisse— Domus. Fol. VI.(laeva ora cum plurimis litteris vocum explicandarum perdita est et desunt sex lineae imae)[Ellipsin— Electat. Fol. V VII. Redigit in potestatem— Regalis. Fol. VIII. Rigabat— Robor. Fol. IX. nudimenta— Rutilo. Fol. X. Rutilum— Sacerdos. Fol. XI. Salsugo— Sam- ncium. Fol. XII. Samsucus— Saniora. Fol. XIII.(multa sunt a vermibus exesa) Sate— Sathurnum. Fol. XIV. Sathurnum— Scandit. Fol. XV.(ne dimidia quidem pars restat eaque superior folii: etiam a dextra nonnulla contextus sunt desecta) [Scarabeus]— Scena. Fol. XVI. Spernit— Spondius. Fol. XVII.[Stultas]— Subiugabo. Fol. XVIII. Succinta— Summum. Fol. XIX.[Talamus]— Tapi- nosis. Fol. XX. Temperantia— Tempora. Fol. XXI. Territ— Testamentun. Fol. XXII. ſpergitur]— Testiſicatur. Fol. XXIII.[Thimesis i. e. Tmesis]— Thy- pus. Fol. 24.[Tonitru]— Topica. Fol. XXV. Tundens— Turtur. Fol. XXVI. Vagurris— I asto. Fol. XXVII. Velamen— Venieram. Fol. XXVIII.(duae fere lineae imae sunt desectae) Veruerat— Vestimentum. In minoribus fragmentis paucae tantum voces leguntur, velut Seba, Segnis. Folia omnino integra, veluti VIII. IX. X. XI. XII., altitudine aequant pedem Rhenanum unum et dimidium, latitudine pedem Rhenanum: plerisque tamen undique particula estdesecta. Co- lumnae suntbinae quaternis lineis septae. lineaexXLVII,XLVI, LI, LII graphio acuto ductae: eodem margines e regione singularum linearum leviter sunt perforatae. Membranae crassae sunt V plerumque et laeves, nonnullac, velut VII. XXI. XXII. XXIV., ceteris multo tenuiores. Mar- V gines plus quam pollicis habent latitudinem, atque idem spatii interiectum est binis columnis. Scriptura est sec. X. p. Ch. n., non tamen omnis eiusdem librarii: duos fuisse facile apparet sua quidem arte satis exercitatos, ceterum imperitissimos-. Nam mirifice deformaverunt ali- cubi voces etiam notissimas et iungenda distinxerunt, distinguenda iunxerunt. Diphthongus ae plerumque per ę redditur aut per simplex, nec tamen raro scribitur integris vocalibus aut: ita factum est, ut Eger, Egritudo legantur sub E littera, sed in ipso contextu recte scribantur aeger et aegrotus. Confunduntur inter se vocales, ut o scribatur pro xd in Ro bigo, Robor. i pro in Dion i sia, Rilhmus. i proe in Disperatio, inb i cillibus: nec non saepe 5 ponitur loco v, sicut Dissipa bit. distulit disturba bit et Dissipa b it dispersit disverberab it. alia. Litteram n praepositionum in et con vocabula ab iis com- posita plerumque non habent in 7 mutatam, ubi alias fieri solet: nec semper d praeposi- VII trag. 1— 4. Fol. W .(Sex le mis liteid ctat. Pl Fol. N 9— Sam- hus exesi ne dimidt t desecta tultus]- — Tapi- tamentun s— Tiy Rol. XII NIII.(dr s fragnelä am Rhexan deserb.(e- acuto tuche e Crassae i niorex r jnis coluni- facile Jopa marert 1 Diplthoe gris Tocdis ips rute atur J9 11 inbi cillh tHissjpoli 40 1b uir 4d rxeyid 3 — tionis ad per compositionem assimulatur proximis litteris, g, J, m, n, P,!, nisi in ipsis vocibus explicandis. Graeca maximam partem Latinis litteris exprimuntur, velut«poria. Ritron. riuus. RIZA RADIX. ORE. Apparitio. ostensio. quod graece e p i- phania dicitur. Apacic.[Apathia]. Graece dicitur qué lalint inpasssibilitas no- minatur. ¹) Dios. Bitiniensium lingua martidus mensis dicitur. ²) ELidios[Ey- dios]. bizantinorum lingud martins mensis dicitur. ³) A pamo inama cappa docum lingua november mensis dicitur. ³⁴) Appelleos Anelαο]. macedonun lingua december mensis gicitur. Nonnulla tamen Graecis litteris iisque maiusculis sunt exarata, veluti ⁵) alti annum dicunt ATOYANEOCII ldnο zoũ dανεονονϑασ. 11 [id est] ab innouatione. ⁵) Soena locus erat infra teatrum in modum domus structa cum pulpito. qui pulpitus orcistra nocabatur. ubi cantabant comoci. tra- gici atque saltabant cum histriones.& mimi. Dicta auté. scena. greca appellacione eο quod in speciem domus erat instructa. Vnde& apud ebreos. tabernaclo* de- dicacio a similitudine domicilio. CK. H. NOHPIA. appellabantur ophicia dε scenica. Pauca sunt scripturae compendia et notae, haec fere:&= et, non tantum co- pulam significat, sed ex illius aetatis more saepissime etiam hanc aliorum vocabulorum syl- labam. id= id est: alias hoc compendium est pronominis idem. I= vel. 6= em vel en vel est. i= um vel un. m= mumm vel men, sicut msis= mensis.= nn.= Pr. 5= prae: sed haec inter se saepius commutantur, ut illud huius loco ponatur.= Per. 4= qui.+= rum in genitivi pluralis terminatione.»= ur in passiva verborum termi- natione kur: imponitur autem? litterae. Q;= que. Aliquoties, praesertim in fine lineae, dr scribitur pro dicitur. Reliqua quippe rariora omitto. Vocabula, quae explicantur, per litterarum ordinem satis accurate sunt digesta: initiales eorum litterae binis lineis in- 1) Cf. Dr. Lud. Ideler Handbuch der mathem. u. techn. Chronologie T. I. p. 421. 2) Nec apud Idelerum nec alibi reperio sua Byzantinis fuisse mensium nomina: sed Martius mensis apte dici potuit Eudios, quod tum serenum esse solet coelum. 3) Scribendum videtur Apomenama(Anousvaud), quod nomen sede quarta inter Cappadocum menses ex Cod. Bodl. olim Canonici 29. laudat I. A. Cramer in Anecdotis Graecis vol. III. p. 402.(Sed ibi XI tantum menses recensentur). Apud Gyr. Lilium in Opp. vol. II. col. 785. scribitur Arouencuds et collocatur sede quinta. Idem nomen Arouevdud Matth. Gloss. Gr. inter Macedonum menses refert sede nona. vid. H. Stephani Thes- Gr. L. vol. X. col. 711. ed. Lond. De Cappadocum mensibus admodum varia tradi docet Lud. Ideler I. I. p. 441. sq. 4) Cf. Lud. Ideler J. I. p. 393. 5) Isid. Origg. l. V. cap. XXXVI, 2. 6) Ibid. I. XVIII. cap. XLIII. ed. Ott. Scena autem erat locus infra theatrum in modum domus instructa cum pul- pito, qui pulpitus orchestra vocabatur, ubi cantabant comici tragici, atque saltabant histriones et mimi. Dicta autem scena Graeca appellatione, eo quod in speciem domus erat instructa. Unde et apud Hebraeos tabernacu- lorum dedicatio a similitudine domiciliorum œσœeπρννπην appellabatur. Vide num seribendum sit, oxννννοπνmπα appellabantur(nam hoc habet etiam Gu. 2.), an potius recipienda, quae addit glossarium nostrum. De hoc loco et aliis Isidori permultis consulendi sunt codices antiquiores, quam quos contulit Fr. Vil. Otto, et praeter ceteros vetustissimus ille Guelferbytanus scriptura Langobardica exaratus, quem ab Ottone neglectum esse miror. ** — 4 terpositae sunt, quas ab laeva rectas habent singulae columnae. Non raro in oris mem- branarum et inter binas columnas leguntur scriptorum) nomina, ex quibus quaeque sunt deprompta. sunt autem haec fere: isidori Vsidori, esidori), ⁸) Lirgili(uirgt, airgilius), ciceronis(cyceronis, cicer. eycer.), hieronimi, ²) adglstini, ambrosi, ¹⁶) horosii(pauli orosi), gregorii[Nazian.], eutropi, galeni. Praeterea sacpissime legitur degt ſi. e. de glossis], rarius de glosis: passim etiam ex libris Phisicis, aut ex libris medicinalibus, aut hoc phisici dicunt. Vocibus Graecis interdum praefigitur P. Jam duo restant no- mina, de quibus copiosius est agendum, alterum ellceri, alterum placidi. Eucerium sive Eucerum(nam nominativus casus nusquam conspicitur) alium non esse nisi ¹1) Eucherium episcopum Lugdunensem docent glossae eius nomen prae se ferentes, veluti Gæ m- buce[vulg. Sambuca] in musicis genus simphoniarum. vid. Euch. de Ouaestionibus N. T. l. II. c. 3. in Max. Bibl. Vett. Patrum t. VI. p. 855. B. Spiras capitella columna eorum [columnarum] vel sicut puto facturam eorum[vulg. ecrum]. ibid. C. Spitames [vulg. Spitamiis]. psalmas[vulg. Palmus]. ibid. E. Sabath in zacharia propheta ianueᷣrius mensis[vulgo abest mensis et adduntur: gui apud nos undéecimus]. ib. c. 7. p. 856. B. Tammus. müsis quurtaus. qui est iunius[vulg. Thamus quartus reliquis omissis]J. ibid. Astarten.[vulgo adduntur: guod in Latinum sonat factura super- Flu] pᷣdolum sidoniorum çuem sidonii colunz[vulg. idolam Gdoniorum dicunt]. ib. c. 9. E. Reliqua iam mitto. Placidus autem idem est, cuius Glossas primum edidit Maius in Class. Auctorumt. III. p. 427.— 503. OQuomodo inter se differant, licet cognoscere ex his: Anus. æestuosa. qud in modum ꝛ) estuarii maris hauserit id est biberit. 13) Apaxte. ductu piutiua Page dictum. Diplosa. divisat separata. Dispades. genaus serpentium. 11) Dis- Pescile. separate t seiungite. 6) Dissipere p p. e. non p P. 1. Socribituar. D'8- mirando. Emirando. ¹6) Dolosusinsidiosus malignus.) Dimitem[Domitem: 7) In litteris A, D, E haec ab alia atque contextus manu sunt scripta, minutioribus litteris: in litteris N,, T, V eandem plerumque cum contextu referunt. Discrepat etiam scripturae ratio: namque in priore glossari parte leguntur gsidori et esidori, cyceronis, in altera saepius isidori, ciceronis. 8) Hoc nomen semper per i scribitur, non per e, contra vetustiorum librorum consuetudinem. Cf. praeter alios F. O.[Osann] in Zeitschr. f. Alterthumswissenschaft 1840. N. 144. p. 1177. sqd. Pauca ea, quae ex glos- sario quodam Virgiliano laudat Casp. Barthius in Advv. XXXVII, 5., in nostro non leguntur. 9) Runcia pagani praefecerunt deam runciam guum segetes runcantur. id est a terra auferuntur. sicut et No- rentibus messibus deam florem pracesse fixerunt. Vid. Aug. C. D. IV, 8. m. ubi vulgo legitur Runcina. 10) Nominum in ius exeuntium alia habent concisam genitivi formam, alia integram. 11) De Eucherio cf. F. Schoell Histoire Abrégé de la Littérature Romaine t. IV. p. 94. sq. 1 2) Mai. aestuantis. 13) Non leguntur apud Maium, nec quid sibi velint intelligo. 1 4) Mai. Dispercite. idem omittit glossam praecedentem. 15) Non leguntur apud Maium. 1 6) Ne haec quidem Maius habet. 1 7) Mai. Domuitionem, domus reditum. in un nhh dläennt a t uirgiin orosi(uu degi ii, B edicinalhh 1o restant n. 1 non esx reluti Jan. estionibus Innd eOp1- Spitan la proph- ausJ. ih.. artus nli ckära uma rum diuui torumtU) tuosa, nul dttu a piliu tium.1)Dir rihituy, His em(Duuübe litteri R 91 jore glossai Cf praeter 15 a, quae el 36 Ir. untur, siat di ſtur Runcina, 5 nam legitur inter Dominus et Domiti]l. domui redditum. Eguisse. indiguisse. ¹⁸) Elea bitur Elabitur]. Peurrit celeriter. Redibue Reduviae] dicuntur spolia serpentum qui- bus guotquot annis senescunt sese exeunt[exuunt] quasi quibzs 3) exutis in uiuentum Liu- ventam] redeunt. Dicuntur enim 20) indubie exubie redubig. Redimie res que redi- muntur a Pdoribus Ipraedonibus]. Redu cum[Reduncum]J. Nam si[quasi] subrectum sur- sum uersü curuatum d) cui contrarid est obanci deorsum uersum curuatum. Referuit. iterum recaluit. 2) Ripatim. Ripanea loca designat ita enim dicimus ripatim quasi uicatim quasi ostiatim çquasi minutatim&c&era talia., Riuales. qui quuasſi] de de uno more 2) discendunt. 2) Robigo. aα rodendo dicitur B)id est zicium Seg&um. ²⁴) Rura. numero plurali. singulari uero rus dicimus.& est generis neutri. 2) Sancit. confirmat. aut precepit ſpraecipit]. 2) Sandapila. feretrum siue lLoculum in quo defuncti portantur. sic enim de domiciano imperatore ²³) le- gimaus cuius cadaber populari sandapila per uespelliones ſ[uespillones]. reportatuũ atꝗq; ignominiose sepultum é. Scamnum o) deminuit scabillumn ³) uel scabellum at oycero scabiPlla]l concrepant. Spiris. nudis TnodisJ. ³²) circulis. 3³) Sugillare. é gulã stringere sugillo uerbum actiuum et facit passiuum sugillor. ³) Taleone [Talione] f uno. l. scribitur. ³⁵ν) T'empestas. status céęli dicitur. Tempestiuum oportunum) a tépore dicitur. ³) Thonus., accentus. ³³) Vespelliones hie quaedam a librario omissa esse videntur]. esperascit uesperat. sio enim dicimus. ue- sperascit. sicut alebescit[albescit] sicuat senescit. sicut iuuenescit. Plura apud nos Placido non attribuuntur. Quo melius intelligatur, quae sit glossarii nostri indoles, addam nonnulla de reliquis. Ex Cicerone igitur laudantur: ³) Dis pendium. diminutio dampnum. Disperatis lesis lassis tristibus. Dispsée. passim uulgo Pmiscue. Dispsit. distalit distur- babit[disturbavit]. Documentum. Ewemplum exemplar. Dolor animi. iracun- dia libor[livor] ardor. Dolum adhibere. fraudulenter agere. Dominii. dicionis imperii. Domuit. contulit[contudit] Piecit. Domum. Sedem. Egris. infirmis in- bicillibus inzalidis. Egritudo., lues morbus taedes calaäamitas. EFicere. emouere 18) Desunt Maio. 19) Mai. exuti. 20) Mai. induvige, cruvige, reduviae. 21) Haec non leguntur apud Maium. 22) Ne haec quidem. 2 3) Mai. descendunt. 24) Mai. Nubigo. 25) Maius haec non habet. 26) Ne haec quidem. 27) Desunt Maio. 28) Haec quoque desunt. 29) Suet. Domit. 17. 3 0) Mai. diminuit. 3 1) Mai. non. 3 2) Abest. 3 3) Mai. Sugillare, est regulam constringere, quomodo dici- 3 4) Absunt. mus strangulare. Sugillo activum, sugillor passivum. 3 5) Absunt. 3 6) Non leguntur apud Maium. 3 7) Absunt. 3 8) Haec quoque absunt Maio. 3 9) Frustra apud Ciceronem quaesivi. ——ÿ3-ℳy—— 6 excludere expellere. EFiecit. exegit foras coegit. Elapsus est. euasit excessit erupit. Redigit in potestate. redigit in ius. in ditione. Redintegrare. Re- nouare instaurare. Redit. recurrit. reminiscitur. Reditus. Conpedium[conpen- dium] emolamentum ſ[emolumentum]. Re.factas[Refractus]. Obstinatus, obluctans, puicax. Refellit. rafutabit Trefutavit]. redarguit. excusat. Re-ferrne. Imitari. ad- similare. adumbrare. Referunt. Repleuerunt. Refertus. obesus. Pinguis, cor- pulentus. Reflexit. Defluxit. consenuit, cessit. Refragaltur. Trepugnaltur. Te bellat. adversatur. Refrenat. cohercit[coercetl, cohibet, conpencit[conpescit], 258- tinet. Refug ere. recusare, abnuere. Refunditur. redundauit. refluit. resoluitur. Refutauit, refellit. repugnabit[fuit ante repugnauit, sed mutatum est ab ipso librario]. Riget. stupet. marcet. torpet. Rigor. rigiditas. frigus. gelu. Rimar i. inquirere Puidere. Rimatur. contemplatur. considerat. R ingitur. stomacatur. alienatur. Rite. recte. probe. ornate. Ritus. mos. consu&udo. institutum. Riuus. adν de- cursus. ductus. Rudis inordinatus. inconditus. Ruin. pestis Pnicies. interitus. Ru mores. aure. sermones. fame. Rupes. lapis. saxum. laxum. silex. Rura. agri. V predia. uici. possessiones. Rursum. iterum. denuo. deinicio. deintegro.(In littera R plura Ciceronis nomen non praeferuntl. Salsus. facetus. uenustus. urbanus. scpiens. Saltus. ¹⁴) fructeta. silaa. uepres. uirgulla. Salubriora. salutaria. sanctiora saniora. ¹¹) Sale. mare. Salaos Fecit. tutus est conseruabit[conservavit]. Salaus. sospes. incolomis. Sancit. fert sententiam. iudicium facit. Sanctiora. salutaria. Sanctitas. religio. Sane. beneé. Sang ùuis. pago. Pgenies. Saniora. salutaria. V Satis. sufficienter. Sauciataus. iugulatus. debilitatas. 4²) Spirament um. spa- cium. laxamentum. Spiritus. uenti. turbines[turbinis?] Ratus. aer. Ventdis. uertigi- nes. tempestates. Splendeus[Splendens]. micans. coruscans. Splendet. Julget. micat. nitet lucet. Spoliator. Pdo. grassator. depdator. Spondeéeo. Pmitto. Polli- ceor. repromitto. alia. b b Ex Virgilio: Anus ſannus] multitudo senum senes multi. Astalii alii uero. alii autem. Astipalator idoneus testis. Astreo[Ascraeo]l seni esiodi[Hesiodo]. Di- mittam. indium summitatum[sie!]. Dimittimus orco ad orco mittimas. De— molire[Demoliri]. dissipare. Diomedis ad urbem. quam diomedes in apulia sub gargano monte condidit. Dione. Mater ueneri dione filii[Dionaei filii?]. Dolorem Luotum, animi iracundia. Dolos. fraudes. Dolus. fraus. Dominus dictus. quod dominetur creature cuncte t quod creutura oms dominatui eius deseruict do- minus ergo et deus t quod dominetur omnibus t quod timeatur a cunctis. Domiti. nicti. Domo. In domo. Domuere. Sabierunt[Subiecerunt]. Egr&us. Egressus. 4⁰) Serv. ad Virg. Ecl. I, 40. 1 4 1) Enn. Ann. XIV, 6. Coeruleum spumat sale conferta rate pulsum. 4 2) Tacit. Agric. 44. ex. per intervalla ac spiramenta temporum. sit exdeii Fpare, N. um leanha. 3. ohlueten Imitari al. dinguis in. Ugnatur, w. peseit), oh. t. resoluitu ipso libri i. inguira . alienatu 18. aque d nteritus. N Rura. ag .(In lütn tmas, suyin ia. Ssanciin vit]. Salu -a. Salutriü ra. Salutaru entum., Mo. entus ertgi⸗ n det. ule Pmitio udl- alii ueroo [Hesiod M' ꝛiftimus.Ne in apuli 1 † Doloni inus dinn Toseruiatd- fis. Doniti 18, Iräaul 7 Redisse Ad portam reuertisse. Reęddita. Data. concessa. emissa., Reddolen:. fraglant(fragrant]. Reducit. Reuocat. Reduotos. Retrorsum positos. Redai. Liberaui. reuocaui. Saltus montes. latibula ferarum. Salutant. appellant. salu- tem nunciant. Salutem spem salutis. incolomitatem. Sa m'o. insula iunoni sacra. Sanctum. religiosum. Sanguine. cede. Sanie. corrupto sanguine. Satis. pro infinito beneficio est. Scelere flagiciis. Spirante. prospere flante. Splendida. splendens. lucida. Stupea. uincula funes[funis] de canabo factus. Sua. Arbos propria. Arbos. Su Pmia Conuenientia. Sulcos. fossa. nauil cursus. Summaa. abarte a summa parte. Sumere poenas. Sapplicia de te accipere. Summo. altο. In flactu. in summa unda. Su mmum. apicem. fastigii uel cacumen. T'a- lem. tam magnam. T'alia. haiusmodi. in hoo mundo[modo] eiutsmodi. Temperat. lenes facit. placat. obtineat[sie!]. Terna. iberna. tres hiemes. Terque quu terque. sepius ac multum. Tertia. lux. tercius dies. Thimoetes. unds&reia- nis.[Thymoetes, unus e Troianis]. Timor. animi trepidatio. Veste latebat. Ssab aeste occultabatur. ³3) Vesticeps. pabescens. Ves pere. ab atro. ab occidente. UVesper. stel[stella] quae noctem antecedit. Utut. quemadmodum. Ueneno. nunc αmoris malo. Veneris filius. id est ueneos[sic!]. Veniam. indulgentiam. Veniens. proueniens, crescens. alia. De glossis: Annud s. unius. anni. Anus. Vetadla. ſenes[senexj. Anxietas. an- gustia tristicia. Apage. abscede et uade. Aparcias[Aparctias] septentrio grecc. Appellet. depellet. Aspicies. uisurus es. considerabis. Adspicies. Lidebis. As picimus. uidemus. As pita. Raina. As portat. abducit. As. mons macedo- nic. fortitudo uel frmitas. Astarium. ubi uwenduntur bona proscriptorum. Astego. Ego autem. Astericis(Asteriscis]. stellis quemadmodä designantibus. Asteriscuas. stelle lucentes. Astillam. illam uté, uerä illam. femininum. Astra. stellé. si- dera caeli. Astrologi. qai in astris augurantur. Astrologi dicti eo quod in astris augurantur. Astrologus aestimator siderum Dimiciar[Dimidier?]. diui- dar. Dionisiu. Liberalia graece dionisius ergo liberalis nomen insulg. Dioni— Sius. Liber pater graece. Diores. Vnus&hroiianus[sie!l. Di psa. Serpens into- lerabilis. Dissolog io[Dissologia]. dupleæ locutio. Dispalatum. diſfugatum. Dispar. dissimilis. Dis paramuas. disiungimur separamur[sie!]. Dispectare. dispicere. Dis pendia. detrimenta. Disperit. perit. Dis persi. Separauti. Di- spersam. dgom. Dissimulabit.[Dissimulavit]. distalit. Dissimalauit. distu lit. moram facit. Dogma. decretum graece. doctrina. Dogmata. doctrina. Do- lias. dolose. graece. Dolosus. callidus insidiosus maliciosus. Domans. Mansue- faciens. Domata. Graeci tecta dicunt. Domuerunt. Vicerunt. Domum. fami- 4 3) Non legitur apud Virgilium. ————— 8 liam. aedem larem. Eicet[Eicit]. prouocat educet. ELiectantem. emittentem. Elea bitur[Elabitur]. eſugit. eſfugitur. decurrit. Electat. Rulat. Redibet. inpensam sibi gratiam reddit. reddet. Redigere. reddere. Redimit. saluat. eripit. Redire dolet. dolor[sie!] aspargit. dolorem facit. Reddite. restitute. repsentare[reprae- sentatae]l. Redditui. redditis. redditur quiadesse[quia ad se?] ætque suam fortundm redlit. Redolens. Bene olens. spirans. Reducenl. redeuntem[sie!]l. Reducta. reuocata. Reductos. retrorsum ductos. Redundandum. Exuberandum. Reere. Aestimare. Re feotum. repletum. Refellit. extenuauit. refutat. rennuit. Re.fe- ris[Referes]. Renuntiabis. Referta. Plena. Refertor. Auctor. Reflexa. de- cost ſsicl]. Reflexi ora. Post me respexit Trespexil. Sambucns saltator. Samo. urbs é et insula parua. Sanctiones. leges. Sanctus. religiosus pudicus. ⁴⁴) San- dar a. quippadocum[Capp.] lingua martius mensis dicitur. Sane vero. Satis ubere tnimium. SGatius. melius. Saturatus. saciatus. Sauiat Suaviat]. basiat t oscula- tur. Sauricem soricem antigui enim sauricem dicebant gd nunc soricem appella- tur. Scaber. asper. scabrosus. Scabra uetusta uirgilius ³⁵) exesa inuenit scabra rubigene pila. ³) Sealmum. nauem. Subaudis. intellegis. Animum Aduertis. Su‿b- centoratus. Adiatus. Suffragatur. Psidio. 6. fabet[favet]«umilium. dat. Sa gillat. suadendo. concitat. Sulcatur. Diuiditur. Thamar. Commutans. Tan- toOtius. tam citius. Therme. calida loca. id est. balnea. Terse nitide., eruditeé. Timicon[Ouαμẽ] irascibile. Thypice. fugurate[figurate]. formaliter. Ves- pellio. sepulcrorum uiolator. alia. Auctoris nomine carent haec: Apparent videntur. Apparere uideri. A pa- ruissimis a minimis a tenuissimis. paruissimis ab obscurissimis ab an- gustissimis. paruissimis a defortissimis[deform.2]J abiectissimis. As por- tare abducere. Asta. palus. lidię. Rumen. Proximum est gurgulionis. qu cibus & potus deuoratur hinc bestie quae cibum reuocant ac remandunt ruminare dicuntur. Rupea saxosa.*) Sebastuas Pintorum linguu AG. mensis dicitur. pleraque alia. Haec hactenus: iam videant viri docti, numquid insit in glossario illo, quo possint uti. Ego vero libentissime, si quis plura sciscitatus fuerit, respondebo de iis, quae nunc edere non licet- Ceterum cum in libris olim ⁴⁸⁴) Bosaugiensibus inventa sint fragmenta nostra, nescio quae me titillet spes fore, ut reliquorum certe aliqua pars in bibliotheca Cizensi aut alibi reperiatur. SCRIWBEBAM PORTAE ANNO MDCCCXLIII. MENSE ArRIII. 4 4) Co⁴ᷣα. vid. J. A. Cramer Anecdd. Gr. III. p. 402. L. Ideler Cronol. I. p. 442. 45) Ge. 1, 495. ed. Wr. Exessa inveniet scabra robigine pila. 46) Cic. Off. III, 14. m. 47) De Perinthiorum mensibus nihil reperio: sed Cesœoròég recensetur inter Cypriorum menses. vid. Cramer. I. I. p. 403. Ideler. I. l. p. 427. In glossario nostro supra leguntur haec: Sabastos elenorum lingua ianudrius mensis. 48) De libris Bosaugiensibus in bibliothecam Portensem illatis cf. Chronicon Portense. ed. J. M. Schamelius Lips. 1739. t. II. p. 236. tem. Plea. 2f. inpenan bit. Redir, More lwn. am fortunun Reducdo, dum. Reen, Muit. Keſ e flexa.1 tator. Sam icus. 4) San „Satis u- dsiat T seu- icem appel- inuenit zolh Lduertis. Su- lium. dat, h- nutans. Lür nitide. eruut aaliter, Vu⸗ uideri Apu- ISSimi d Mr- mis, Aapor- fionis. qu- dih inare dieunte r. Hlerand 3 ossul n edere nu-r nesciy Gfue- Kreperitm vid.(Cra mel. 1 uu inuoriu nn . Sdiamein l Caroli Kedll Scholion Arateum. Titulum honorarium sepulcro Philopoemenis Achaeorum praectoris a Megalopolitis impositum, superstitem hodie sed valde detritum et lacunosum, ab oblivione vindicavisse nuper mihi visus sum in Analectis Epigraph. et Onomatolog.(Lips. ap. Vogel. 1842 p. 9 sqq.), probavique interpre- tationis meae summam et aliis doctis, quorum gravissima est in hoc litterarum genere auctoritas, et tribus qui de libello meo publice sententiam dixerunt viris aestimatissimis Joh. Franzio, Reinholdo Klotzio, Anton. W9estermanno. Jam hoc tempore, quum indicenda sunt sacra saecularia scholae Portensis tertia, scribendi opportunitatem nactus laetissimam documento illi pietatis Ar- cadum inscriptionem adiungam pariter animi grati civitatis cuiusdam Graccae testem, brevem eam quidem, hominis tamen causa, cuius nomen quasi postliminio revocare conabor, cognitu non indignam multisque eiusdem generis titulis longe praeferendam. Edita est ea inscriptio ex Fourmonti schedis, qui Hermionae repererat, a Boeckbio in Corpore Inscr. Gr. n. 1201I v. I. p. 596: AlPTONKRAEINIANIKIgNITION 04 H MOIAANEOHRKE Vir clarissimus, quum nomen eius qui dedicatur non esse integrum prudenter mallet statuere quam id Aorovy fuisse credere, quod esse nomen sed vix mere Graecum certe illum non fugit, breviter scripsit: ... O KAetvylcæ XiνεIdvlν 6 dοs dẽeοᷣννε. Ac sunt sane nomina, quae in— ασος aut re vera exeunt aut exire tantummodo videntur; sed hoc quidem in monumento, sive Fourmontus, quod haud raro fecit, negligentius lapidem inspexit, sive marmor vetustate arrosum fuit ut iam non apparerent oilucide elementa omnia, una opinor inserta litterula manus quadratarii restitui potest. Suadet nimirum ac persuadet mihi patris et patriae appellatio, fuisse olim: AOα‿τοων Kleuvle Tixν‿υνεοαοσ 6*⁴αος νιςινε. Ita hominem habemus etsi Philopoemene inferiorem tamen et ipsum profecto non iniuria satis clarum,“ dignum certe ea quae tunc erat Graecia bonumque virum pro illorum temporum captu,“ ut instituta inter eum et Cleomenem Spartanorum regem comparatione sincere Schoemannns iu- dicavit, Prolegg. ad Plutarchi Agin et Cleomen. 8 VI. p. XXVI. Nunc quam pulchré singula tituli restituti verba et inter se et cum rerum gestarum memoria conspirent rideamus. Etenim Cliniam dictum fuisse Arati patrem, maiore filii quam suo ipsius splendore insignem ut Cliniam Atheniensem Alcibiadis, id Plutarchi(vit. Arat. 2) et Pausaniae (II. 7, 5.8, 2. VI. 12, 3) testimoniis ¹) constat; nec de Sicyone patria ambigitur, v. Polyb. I. 3, ¹) Civium famam, quae ab KAesculapio Aratum fuisse genitum ferret, Pausanias tetigit II. 10, 3: ασ ds G†ꝑ 2 Enidaνοou 2Oινάαιαι m τοι ϑ εο I gs** ovS 11uu νο ôodeνονn Elx‿σεέν— 2nradda(v 10 AGoz³ν Tlsi*, Rob. Gompf. Sicyoniacor. Specim. Berol. 1832 pP. 83) G, d2udrd Orεν ν μεκ A⁴αα Gμά̈οννα ro 66 9Gv. 11„ nt 1 ode᷑ννrt: AOισομαν Aodrovu uréoα siwa 49, 70v1 vca AOαrονπ⁴doκ‿νννον εα&lvαᷣ᷑ voOut οαςαιν, et IV. 14, 5 Nixorex ei— 51 uεο(A0/G⁴εέꝙ ν) qœiεονα 7 9ε dOιι επάαααεννναν QTt)Sen 48 2 2; II. 40, 10; 43, 3; Plutarch. I. 2. Statuae autem basi inscripta fuisse verba vel tacente Fourmonto apertum est; de formula dedicationis solemni v. Franz. Elem. Epigr. Graec. p. 330. At, inquit, ab Hermionensibus statuam Arato positam fuisse, quomodo probabis? Id ipsum quidem non est, quod sciam, a quoquam scriptore traditum; non desunt tamen veterum testimo- nia, quibus quum origo et causa honoris illius tum aetas tituli satis certo cognosci et definiri posse videatur. Nam quum mortuus esset Demetrius II. Macedonum rex Olymp. 137. 4. a. u. 525 ante Christ. 229 ¹), foedus Achaeorum ab Arato renovatum subito mira cepit incrementa. Secuti exemplum Lydiadis Megalopolitae, qui etiam vivo rege tyrannidem deposuerat,(Polyb. II. 44, 5): AOτσοινμαασο ννοmννεου) ννορσνο α‿ ς³ενωων αν½ νοσσοσꝙꝙνπχ‿ Kedvνμμοο ⁴νν ⁴ Mœ⁵αν ττ dππάσιεένμμνανοι τ⁴dς εμοωναά̈αςνς ετοιυνυνσάακν zie v Adeuνν νμρατteς. Cum his concinit Strabo VIII. 6. p. 591. A:. Aoœrog- 1* NTeoνσον ⁷τέαννιέςσισς τνν ταυνοασν⁶- dcoν dore aoονο uᷣ EOμν αάν νμο α ενανρμονςι μevοτ 2dv d» Aoudd ποοοσ- 6rεσν rτοισσ‿ιάαονς, dre dν) œu πνειτον ννμνννπτπε lν ν dν να Pον⁴αονσ) Kαοαν Oovlovg èx zijs Xνεμ⁵ασς Sρανeg Soτεοαενααeν mφση⁷ι 1d εορν ιν q◻lον ‿ταςα Nec di- versa Plutarchus tradidit v. Arat. c. 34. ιmάωά ν³αοοι οσυνιςρννσσωνσνεσ αιντμον li*ν ρσειτν ST: Any⁴ννπιοεο reeuννσωανν οριισααν mφσQ⁷ vU1ν ενιεοαõ, Sxeεννον ενανοαννι⁵ dε, aulαe ετέςσον 1uy ρννοο τνεᷣ εαν‿ᷣεαανν, dντς dε dεν àαςοοσσσαν τν μάαdeν νυeννε dπ⁴ενν, dοeς Nouo oiœẽτα zu* NMausdôvs dnl OAuuτε zuαb εππν ⁴oοισοd ννeον⁷nνςν od Oννκιτας‿ dοροοœ 9ε 1006"vde fv MeGσνηννοG„do Od² SIrOοοσἀʒ⁷omστοινμεέννν Hoawrle? αd—* οσmœσς AASœνονOGʒd ν ᷑ Mazsdöves u oœron Aorlνηιι Texνναυωνι. Scilicet postquam ii Aratum pro heroe venerari coepe- runt(conf. Analecta Epigr. et Onom. p. 54), non est mirum, paullatim rumorem de divina stirpe ortum esse. Aesculapium vero ex iis, quos colebant deis patrem fecerunt non propterea, arbitror, quod singularis aliqua ratio inter Aratum dum in vivis erat et Aesculapium intercessisset, quemadmodum eum deum Sophocle poeta familia- riter fere usum esse fabulabantur(Welcker. ad Philostr. Imag. p. 658); sed quum deus aliquis in serpentem mutatus facile et cum dea(Eckhel. Doctr. Num. Vet. I. p. 240. b) et cum muliere coire posse videretur, Aescu- lapius vero olim sub draconis specie cultus in eamque haud raro transfiguratus crederetur, de qua superstitione C. A. Boettigerus exposuit, unus omnium doctissimus saeculi proximi alumnus Portensis(Kl. deutsche Schrift. v. I. die heilbringenden Götter p. 93— 117, et der Aesculapiusdienst auf der Tiberinsel ib. p. 112— 134): Si- cyoniis heroem suum ut fit magis magisque ornantibus commode dei illius magna religione apud eos culti tam- quam patris oblata est persona. Nec id sine exemplo fecisse Sicyonios, ut ex dracone deo Aristodamam con- cepisse fingerent, vix est quod commemorem; vide locos quos de Alexandri Magni, Scipionis Africani, Augusti, Galerii aliorum procreatione C. G. Jacobus collega litteratissimus contulit ad Luc. Alex. p. 20, adde Spalding. Ueber die Zauberei durch Schlangen p. 19.(Abhandl. der histor. philol. Klasse der kön. preuss. Acad. der Wiss. aus d. Jahr. 1804— 1811. Berlin 1814) et Lessingium Laocoont. II, v. VI. p. 383 ed. Lachmann. Ceterum qui est ad suspicandum promtior is inde, quod Plutarchus, ubi copiose(Arat. 53) de honoribus Arato post fata habitis narravit, rumoris illius de origine divina sparsi mentionem non fecit, coniicere fortasse velit, Pausaniae demum aetate fabulam istam prolatam esse. Tum enim i. e. Antoninis Imperatoribus Aescu- lapii cultus novo splendore locis, quibus iam olim deum venerati erant, per totum orbem terrarum repetitus est (Boettiger. l. lI. p. 119).— Matris Arati nomen quod non iuxta alias clarorum virorum matres ignoratur(Plu- tarch. Alcib. 1), Pausaniae debemus uni. A9 00 A.α eadem est quae Aισο(Apollodor. III. 12, 5). In magno autem virorum nominum quae clausulam— Aeœαοs habent numero, admodum paucae mulierum appellatio- nes in dd uc exeuntes videntur aetatem tulisse. Equidem nunc non novi alteram praeter lacunosam in Corp. In- scr. Gr. n. 1211. II. 8. Pila Q.[)αμas et commemoratam in Stephani Thesauro Papeique Lexico Nom. Propr. KAeodduœαy; sed ea fidem omnino non habet, utpote quae ex spuria Fourmonti inscriptione(Boeckh. C. I. Gr. n. 48) petita sit: id quod Papeus indicare neglexit. Aliquanto saepius nomina leguntur in— ddαᷣ, qua- lia sunt Aoνι⁶, Eidαναᷣ, idᷣmnᷣ, quibuscum nihil commune est nominibus Trmοze sive Inνπο⁶έια I. I. n. 155, 50, Aaodανεεα i. 386. 5 s. AdAdul n. 386. b. 1) Polyb. II. 44, 2 n⁴ᷣꝓντνέν— ra³dαντ Tν Siον νπεμςιι τν‿ ααυεννν ιασνπ⁷εd riv TAuOεd Po‿‿μμᷣeον, Bayer. Fast. Achaic. VI. s. Opusc. ed. Klotz. Hal. 1770 p. 309, Fischer. Röm. Zeittaf. p. 83 not. 2. Falso Fla- theus(Gesch. Maced. v. II. p. 142) posuit annum ante Chr. 230, Olymp. 137. 3; Manso autem alium secutus computum(Spart. III. 2. 260 not. e) Olymp. 136. 4, Eckhel. Doctr. Num. Vet. II. p. 127. b. annum urb. 523. De singulis urbibus foederi conciliatis v. C. F. Hermann. Lehrbuch d. griech. Staatsalterth.§. 186. n. 18 p. 431 ed. 3. 2) Fusius de Argivorum rebus Plutarchus retulit v. Arati c. 35. 3) Ann. urb. 529 ante Chr. 225, Fisch. Röm. Zeittaf. p. 84. Sed minus distincte Strabo locutus est, satis habens tempus in universum significavisse. ———— — iß ternm bi dosel et diui à. V. Bn anenta. Hea olhb.L4 vIuog d 1ch) 1 erlog. Cw! -e Tüy Tupen, Syq ) Aoacdl I- 8 6 duuol) a, 0 7— 1 ldrag. Nedt 4, 3. 1y doer, 4 1 t, zolnag in ( 1 ddJun, h dorröras domn 89 AlLndol neroe Felerari oes A Stirpe ortmn a- ingularis alomn hhocle poeta ſülr. aliquis in Sefaa se videtellr, Jeir de qua Slpess Kl. deutsele Sdet .p. 1-MſS⸗ apud es a un- 0 Arüstötanan Gül- ies Afriean, IuuGt adde Spalng lä Acad. det Nis d n.. t. 53) de vusiu „ couücete inu mperatoriis ler rrarum Tepelll’s tres ighofälll 3 dor. IlI. 51 molierun éypeli 1nosam i un eique Lzinn plone(boenn r in— Kaäull 3 6 Jrnodtul elc sif 3 2ꝶ †οοσσ νοωιϊ³νιέκ̈οςσ επmπκτοσσ ν τει ττος τπν τρωιœᷣυν ed r π zi* οσνυοα i- pcrn Gννeντεααεν dππιοοευνμα τν νεᷣ Hοαα α τ Hovvuxtν zα iν Saae e Toνννιοω τ‿οανσ‿⁵μά ³αεοσ εσά ee⸗ſovre dl ενπάα αα⁴eνιοισι, dυι⁶ς 6Oαοs lαοασ xi TT6dεν σeυνεεμἀεεκισο. Iooσκρνασᷣσσαασν ε ευυνινος diν*νμνſ ad Elονεκς τσο ἀq[τzαοz⁸ 1 2 lelorν is Aozddlag duντον œuνveréAet En causam videmus satis gravem, quae permovere Hermionenses potuerit et vero etiam de- buerit, ut Aratum, cuius magnae procul dubio partes in recuperanda libertate ineundaque cum foedere Achaico societate fuerant, pro temporum more statua ¹) honorarent, quemadmodum pro- pter simile meritum Diophanes idem tulit praemium teste Pausania VIII. 30, 2: A4„εoν e⸗r? 8νονς¶ m*έρναςνον τιν§αἀςοων(Megalopoli) lᷣeννς ρσmάσν eétvz w* ναονπα αov lod, guerdxαeννιοο ε ⁴e⁶ρς τνιαιιον Hε2οσeσνννσν τν„ Hαl εςσ τ0ν νοαόςεννιαꝭαν⁸ν œν‿μ⁴αεοων. Praeterea quum Plutarchus significet, si non statim at certe non diu post mortem Demetrii Athenas libertatem recuperasse et continno, i. ec. codem quo Athenienses Diogenem mercede data removerunt vel proximo certe anno Hermionenses foederis Achaici socios factos esse, vix longe a vero recedimus si Arati imaginem anno ante Chr. n. 229 aut 228 dedicatam esse sumimus. Simul vero ex Plutarchi verbis: zxαπαι ετιον έςννιοο 2ττε 2ν ‿τιαι apparet, alienum a re publica praeturaque eo anno Aratum fuisse, quo Hermionenses Achaeis adiunxit; qua de causa eius nomini in basi praeter patrem et patriam nulla muneris apposita est designatio. Erat autem a. 229 Lydiades praetor tertium, v. Bayer p. 310 et Schoem. p. XXXVII. not., quem cum Aratus exceperit(Bay. p. 276), tenendus est annus 229. Denique quoniam nulla quantum scio Arati effigies ex antiquitate superest, lectore ad ho- minis imaginem mente concipiendam non prorsus disparem iis iubeo uti quae Plutarchus adum- bravit vit. c. 3: enια νέᷣα ναεεx œu τασςσ εετνν◻ςινυυννννm τινςι dε œα τ σeσ,νον τ rrOGmον‿Qσ⁴ ςαασιιν o ππανσ⁴σmτασ veςωεεμντασ e dοοναρνναeν zu Ʒο οσταov. Comme- moratas autem Arati statuas a scriptoribus novi has. Restituti erant in patriam et pecunia ab Arato collata sublevati Sicyonii haud pauci(Cic. de offic. II. 23, 81). Propter hoc tantum beneficium(Plutarch. vit. 14): 03 6 ν% ν rετων* σωάιτασντες ον πτοιτασ νιμς ριdοσσeν◻ασιτιι TOeεττοσσα ⁴ἀeνμ³d ναάα ddααν ol puyddeg elxévς Ladννſo deναναeνινε ευπιωναιν ꝙτdε ι 84*ε ν ²) Bould εν ²α μsdæ ud νπμ̈ ⁄αoς dzd „T0?à) deοοςι στάασασς παέεεκια HOα⁴dο: Auuee d' ε&lνν dooue, redy vσνσσι τυνννν Irdoαννν dν dοeςᷣ εᷣ dοανα IWτ*ο oriο Gεo, Srr σιρε⁶ι Aaluον σον Ʒεey ν dπaoœg dyαœνν Ab hac statua diversam fuisse eam quam a se spectatam Sicyone Pausanias II, 7, 5 retulit, li- quido eius verba demonstrant: z˙⁰⁷ ϑτοον Sν⁶ τν μεπτιοη μ‿νημέ̈νοιντυον 2r νννQ* rre.rοmιιέυοων eνσσ doοQ-mh xoyra AOαrν ρασ αναν τον Kseννεο. Ultimo loco eundem 1) Ant. Westermann. de publ. Athen. honorib. ac praem. Lips. 1830 p. 14 sqq. Del' usage des statues chez les anciens essai historique(à Bruxell. 1758 in 4) p. 238— 46 des statues honorifiques dans la Grèce. 2) Ex Plutarcho transtulerunt epigramma in Anthologiam Graecam, Brunck. Anal. III. 280 epigr. adesp. DCIX. V. 4 dvr doεrς νσανναάςα dictum est ad formulam in decretis honorariis usitatissimam dετ*νε eSehd, kun dεαααιοσνε, C. I. Gr. n. 95. 5. n. 99. I, 2. III, 9. III, 9. n. 101. 8. n. 102. 18. n. 109. 6. n. 110. 5. n. 1126. 3. n. 1373. 7. V. 5 Xor*oο: Plut. Ar. 53 9 ⁶0νά mεάι‿mϑιυάασρέμαe*(ιμεκο νυν nν demπQmʒaε ris ruꝗceννεο⁹— zul τνν Sυαααν αοντοισα ττοσάσωεννσν V. 6 verba Jαiιοσ 10ν recte Schaeferus interpretando tuitus est contra cri- ticorum hariolationes v. VI. p. 473: intelligitur 7 10 α᷑οο(hi enim sunt o vddes, quorum munus fuit statua) rοοοσ τoονςσ muͥñ᷑Ö_ↄrooue dad 16ν ννμιμόιιιωνν νταeανενυαμασν εοσαα dεdυασ œ dνμννοιυσα, qua factum est ut aequa sors(10% daiαν⁸) esset omnium Sicyonis civium.“ 97 —————— 4 affero periegeten VI. 12, 3 uerd ⁰Q0-4ουννοο τ⁴eς elzbνα(Olympiae) oetes o sõοrdνον laredαμον⁴ονν αάοανεο εααοαατοs SOννάν KLetlou‿ dν⁴˙μα ϑε ϋν ⁴οονσ⁴εοννο dLοα rog, Aosds do Haelcy sorl aad ⁴οι τον dννν ντ πνοα ντνν ενυ ς‿οœο oObrs 1ν 'Aoe dνμυννε⁶υνοος εονκνκη. oc‿og dd 2α έονα dmννοοενσν νμυ³ν εeν uννμάρν⁵e. Corin- thios Aratus eo sibi devinctos habebat quod in foedus Achaicum receperat, v. Polyb. II. 8, 4, Plutarch. Arat. 23, Pausan. II. 8, 4; aetas vero victoriae illius curulis incerta est, cf. I. H. Krausei Olympia od. Darstell. d. gross. olymp. Spiele, Wien 1838, p. 248. Iam misso Arato eo qui Cliniae fuit filius, quoniam lexica quae adhuc habentur non prorsus satisfaciunt, paullo accuratius alios recenseamus homines vel idem Arati nomen gerentes vel ap- pellationem a verbo dρσςοα Zaliquo modo deductam. Forma nominis Aozos ionica eaque antiquior Aoyrog iam apud Homerum reperitur, cuius loci indicati sunt in Duncanii lexvico Dammiano p. 1266 a. edit. Rost. Eodem nomine poeta Solensis plus semel in Anthologia Graeca appellatur, v. Ptolem. Reg. I. 4, Brunck. Anal. II. 66, Callimach. XXXV. 4. I. 469, Antipat. Sidon. XLIX. I. II. 19, Antipat. Thess. XV. 5. II. 112. Verum vulgo quoque in usu illud apud Iones fuisse et per se consentaneum est et titulo docetur, quem primus L. Rossius edidit, Inscript. Gr. ined. Fasc. II. Athen. 1842, n. 147 p. 41. Ibi v. I. Pariorum?d6οeν v* 50˙ſ x ³τ J/⁴μ Morerοατos el: Snααισσονιο εᷣ...] OQMO ¹) Xiov et v. 13. lrαν ϑ oννσνν αu πνοουοιαων α d aςι ⁵⁵⁵ο⁵ςαανςα υ. Dubia est glossae ²) Hesychii et Favorini explicatio: Aoντοο ε Hocliſe raο Maxed6Gν, Albertio Hercules ita dictus videtur quasi ‿αeς vel 1⁴Qχσw u·⅛ꝓe6; Sturzio de dialecto Mace- don. p. 36,„paene magis placet, ut Aoyros proprie fuisse putetur genitivus nominis Aoyg, omisso nomine vlo, sed deinde in nominativum abiisse, quo Macedones zœuꝝꝛ Ʒεεμονmην de Hercule usi sint.“ Mihi in mentem venit Herculis ita a Lindiis(Apollodor. II. 5. II, 10) culti, ut sacerdos maledictis in celebrandis sacrificiis uteretur, quem ritum Maur. Guil. Heffterus il- lustravit: die Götterdienste auf Rhodus im Alterthume. Erstes Heft. Der Heraklesdient zu Lindus. Zerbst 1827. Contra de origine et accentu nominis proprii'Aoys veteres inter se fere consentiunt. „ 8 3„// 5 Cf. Etvmol. Magn. p. 140. 36 2oτ mð³ 0V: Aoy ³) d-α ⁷†ò d deεναννταα 6 Oννυν — gn. 9 ⁷ 7L Tys, 2/„ 3 0 1.„ 3 14 0⁸ 5 5„ 1 à 2— 2— Aonrov dε νε αννιι εm⁷dν dεdαeυννμιεμνονν νμτοο-jεᷣνονε d να eνναυαeννπαάα τ ς α ςασ 1α ταο O5v 10 d⁴oο οννοο α oνον, 0? Srreννιασι τοςσ νονέινσοσ αόα ε! 101 ντνσα AOrντν ε οακννσο*ν νασ πιω̈ννιοσ 29xανς:— 1π6ν tνν dοeν delοαννιον, del d Lνν- 1 206 G ενον(1). 6ννεaαν τἀ„ἀ ais vos„εμμσσα⁴ dπιο dυο συν‿‿αςdς 2σ Q0_muVscòι᷑ue „ 2„ AC/ 5 6§ νυέςσάmↄεςα. Eustath. ad Iliad. P. 517 101ι d έμ̈οσσσ oουννανν εουννυιμιμς τᷣνd 1*y ddeν, 3 rd Ti eSv,&durala peyen eiαα τοασ τοοα̈νν⁵σ ο*τσσ, εάαάο πτονυστν⁶ 7 1— 8 1¹„ 8 ¹ 8 1 2,9, AOXτοs τ mQυοον εςᷣ o„lα παα HOoοdοντν dnααεντο αάτ⁴d diοον doοdv eα ανος yevvn, delg— dmrο τονο ‿ομηπυω Lοmστον ον μεν ιάσον‿ωασο, on αs τοαπmππηm τα Lb¹0 dndνονυνε 3 1 el 3 Theognost in C i Anecdot ld νονιμιεν σιτισσσννõνο Τ(cĩd ε νι ο ετέοιο. cognost. canon. in Cramerl AneécCdot. e codd. 1) Patris nomen A.᷑TE.. O7O, modo accurate enotata sit lacuna, expleri potest: Aoreοον,mοον+. Confer Aors- Oic, 1orεοαοο ⁴oreονωνο, orsεοοσπάσο, doτεοοπεᷣ᷑, Aoτειmσπσο—s. 2) Ea Jacobium latuit, qui in Handwörterbuch der griech. u. röm. Mythol.(Koburg u. Leipzig 1835) v. I. p. 424. sedulo cognomina Herculis enumeravit. 3) Sylburgius maluit: αραἀ τ ⁴ͥ'oοeσ doyros.„Est insuper ab Aę derivatum 1oyros.“ Vid. Unger. Theb. Parad. v. I. p. 106. Idem locos de fonte Aretiade, quem a Marte dictum volunt, docte cumulavit. De insula cognomine egit O. Mueller. Orchom. p. 287. —— 8 0 Aumin 17y 5 40 v tur Non Nnna erentes wu- 1 rum referid Eodem n- Brunck. K antipat. Tho e consentuue .Atben.M- rrOcro; i 020glcy u xOd NMauadln dialecto Nla nomiui 149 ni de Heru- 10) elli, I. Hefters l erablesint are eorsenben. 4 Tal O TIIn; „ 174, àd aul dh- » 1 7, err 31 els IWon v, dei duu u- „ n I Tadunun „ J Qnriſuus I eal IDound „A ody rol Cll l Tounr)s anl. necdot.ech- v. Confet Ait 335) y. 1 2 4 Ii Uugn Na larit. De iud- 5 man. bibl. Oxonn. v. II. p. 75. 9 z( zνι νπταοο dπ̈ιο dο ναρς uοα αμννονεέ* οο- .αοοεπιντιοωνα ϑ⁴ τοο π νωέςοωνπσε οoν AoOx*τοε νοσα νοσσwσõ Gdνμυνποιο b roαανᷣ. Kar⁴ 0-τοο d roraνας νπ. Arcad. p. 8I. 22 z⁴ εας ον οιι nldera adνννννννα τρ oονοyes Sεοαυνένοωπιασιαε εσν(ire) οοπσααεοοςτοωνα, dντυοο dνιιαο, μεένmοο, 5uντοεο(Lehrs- de Aristarchi stud. homer. p. 291). De nomine Aoycwh videas scholiastam Iliad. I. 150 1⁴νωκ εευν ετοσισωντιινν ⁴eρμ* doiο, 2νν μεννᷣeũνιν νυννυιτ, et schol. Odyss. H. 54 Ao*τκ 2ακνσ⁴᷑ dέιιας a εdα᷑iς ενενννν. Dicta autem post laudatissimam Alcinoi uxorem sic fuit Aristippi philosophi filia, Strab. XVII. 837 s. fin. Diogen. Laert. II.§. S6. Suid. Aolorονπmποs, Aelian. Histor. Animal. III. 40 ubi tamen in codicibus Aolσs est, v. Jacohs. v. II. p. 125. Adderem Aowfwi wν τον ‿⁴tαυνοο εᷣν ex Aceliani Var. Hist. XII. 47, nisi manifestus esset sophistae error, partim iam a Perizonio notatus. Alii enim auctores *A⁴Oæε*ν) appellant ãæorem Dionis, filiam Dionysii I. ex Aristomache Dionis sorore natam. Ita praeter Cornelium Nepotem Dion. I. Plutarchus in Dione 6. 21. 31. 51. 58. Aoyrldas est in tit. Spart. n. 1280. 4; Aνπααέας fortasse ap. Suid. v. Aolorimos. Aratos Papeus in Lex. Nom. Propr. Jaudavit 1) poetam Solensem 2) praetorem Achaeo- rum 3) eos qui sunt in numis apud Mionnetum III. 403. VI. 640, patria non addita. Fue- runt praeterea I) Aozos minor, praetoris filius, Schweighaeuser. Ind. Hist. Polyb. v. VIII. b. Plutarch. Arat. 54. 2). Cnidius 12 ο s, Voss. de Hist. Gr. p. 397. ed. Wester- mann. 3) 1. Axrgivus tibicen in titulo commemoratus Attico(Boeckh. C. I. Gr. n. 217. 3) quem pleniorem affero ex recentiore Leakei apographo, Travels in north. Grece n. 58. „At Athens in the wall of the Metropolitan Church:“ ANEOHRKEK. EIIHNMNOXAMEILAQNOZEIAQOEYN EPEXOHNAINAIPQONENIKA EINETEAHIMNENHTIOAAINAIYPAINTONEXOPHIEI APITIOAAPI IIOSIY NKONMAXOXNEIIOIHNEN In Boeckhiano exemplo desideratur versus primus: Gνειν πetdνμμο Meidυνοs Mau Heus; ib. v. 3. deest ultimum I; v. 4. habetur tantum modo: Aᷣlτoαᷣ EI et v. 5. MKONMIAXOXN=) 4) A. nescio quis, a quo locus mihi ut Jacobsio(Anthol. Gr. XI. 369) ignotus nomen traxit, Pausan. VI. 19, 3(Brunck. Anal. III. 171I. epigr. adesp. CXLII: Zyvi d dy drsνννακν υνμπ εν᷑ XSOονσυ Te*νοο Ʒνe Aodrou α‿ιννεᷣᷣ d MAArdς σmφ⁵. 1) MoOéry in Plutarchi Timoleonte c. 33 editur; tres tamen libri quamvis non optimi habent Aoerij; eodem accentu navem Atticam Boeckhius insignivit in Urkunden üb. d. Seew. d. att. Staat. p. 85. Quod vero Lehrsius quaesi- vit de Arist. stud. hom. p. 299„Ildemne nomen est cum dern? Potest esse, sed potest idem esse femininum eius nominis, quod est AOeετνε(αἀ) et oeris(Arrian.) et Aoeräow, ad eam igitur quaestionem Plutarchus re- spondeat de virt. s. fortit. Alex. II. 5: 1lowνσιοο 08 To— 10ν ενν ⁸8»„õ υο⁵ουα ν 2 Mefous dvεᷣ³ν, σο⁴οις ϑꝛd( 15ν αςεν mπ φeνον roονςι ποεένια⁶ος bdæ dvuαeναςα ⁶ πꝛ νπννεοα αν ν νοσσάν 6 10xαν sHππιμέοας dνπιανεν εοστεοον, d õGƷenonvtEœς, ε τυασσ̈ε ν̈ααναάα αbς„dο τυνινeννιςι ςτνιας ijrno 2νν ειιμωπ υν νυυνρμάεεᷣονꝙτνμυν‿dοειτ* dẽ ⁴μονρσννmη dνιιιασσε, ννν ε eαοαςννν Iuxta Aoerijy autem fuit etiam iααοοννν trieres Attica, Boeckh. l. I. p. 86.. 2) Scriptura APIIIONX quin vitiata sit non dubito; ferri posset APIMOX ut in C. J. Gr. n. 776. 2 est Agyouν patris nomen. Sed permutata, opinor, sunt inter se elementa H et E a Leakeo qui transcripsit, Ibidem vU³ασρσν satis certum videtur esse, quamquam aliis locis imperfectum reperitur(C. I. Gr. n. 221. 2. n. 222. 2. n. 224. 3. n. 225. 4. n. 226. 4), componendum illud cum vlæα, 20εdαe, éοννε, mποtee Ab Nicomacho artifice diversi sunt quos Silligius recensuit in Catalogo Artif. p. 300. Quaeritur vero num idem sit is qui in titulo Rossiano (Kritios, Nésiotès, Kresilas et autres artistes Grecs, Athènes 1839. n. 6, sive Kunstbl. 1840 n. 12) habetur: N. Pi auree Equidem ut ita statuam facile adducor. Nominis Merdo- usum Atticum probavi in Anal. Epigr. et nom. p. 180. —————————— ——————— * — 1— 4* 6 Quatuor his Aratis duos subiungo non admodum certos. I) Tustinus III. 4, 7(8)„Pha- lanthum dixit filium Arati qui auctor Spartanis fuerat iuventutis ad generandam subolem domum remittendae“ bello Messeniaco primo. Hinc O. Muellerus Dor. v. I. p. 125„Phalanth, scripsit, Aratos Sohn.“ Teste tamen T. Fabro ad Iust. I. I.„qui ab aliis Aratus dicitur is ab aliis Aracus.“ Hi alii num libri sint Iustini an scriptores ignoro; Bon- garsius omnes manuscriptos Arati habere annotavit, nec lectionis discrepantia in Duebneri cernitur editione aut in codice Marburgensi ¹1). ouzog(i. e. 169 Koen. ad Gregor. Corinth. b p. 592 Schacf.) Laco est apud Xenoph. Hellen. II, I, 7, X. 9, 4. et ex Wesselingii emen- datione ap. Diod. Sic. XIII. 100, quum libri Aoœroy habeant. Idem nomen restitutum vo- lunt Xenophonti Hell. VI, 5, 33 ubi eodem errore in codicibus Aoœzos legitur; scilicet is quoque Lacedaemonius fuit. 2) Miles occisus Atticus in C. I. Gr. n. 165. III. 60 ARAIO fortasse item Aoœzvos dictus fuit; sed etiam Aoalolols conieceris. Denique ex- ploratum est, falsam esse lectionem Aratus pro Arigethus Tegeates apud Hygin. Poet- Astron. II. I p. 421 van Staver., v. Fr. Vater ad Euripid. Rhes.(Berol. 1837) p. 88 not. ˙ε ˙Aodra, a Papeo quoque allata, Tuyαοςςο filia Spartana est in C. I. Gr. n. 1434. 2. Non habet Papeus haec nomina. 1) A2odrααος, v. epigramma in urbis Cretensis Vaxi parietinis repertum, C. I. Gr. n. 2599. 4.—, Srroy Aoœrelo„MHαν νο ⁸ασοeν— Apud Gruterum XXXVI. 6 est: L. AFratius Phoebus. Sed cave credas Aodz‿ν aliquem haberi in Photii lexico v. Oerrald(Gerrald) G6ꝓ†οισασα Ibi enim pro'oœrlo, quod in G. Hermanni editione et in Porsoniana legitur, scribi debebat Aode, conf. Suid. Oerr. Go†f. et Eustath. ad Iliad. B. 732. Schleusnerus Cur. noviss. p. 53. vitium non tol- lens scholiastam laudavit Euripidis ad Phoeniss. v. 1416. Is hominem Thessalum 4l‿πιιάον appellat, atque eius terrae hominem fere requiri me non latet; res tamen ipsa quae narra- tur cum Arati quoque Sicyonii moribus bene videtur congruere: odr(Eustath. I. I. 1 acτ⁶ντιι ϑς ⁵ω νννεςσ x,ꝰ ⁴,0v.τ⁶ν o⁵ ες αeνν⁶ας εονν μάεεονα αα 2υη‿ 1rooοτειοαςσα Qoν ¼Gedτο˙ 2νιιυ⁴ενοιε ο νατ⁶νμιιν e⁵ςσσσν ενεασααο dυοσεν τ ⁴d.οπνιε νατο- 96GQ☛ d d Sννεο dνεκςανο del τ duαν ϑd τ O0²⁰²έμνοοσπτποσειισαι εναά Ʒννεέν*ν ττασοαμᷣ 2ν τ ²—5¹ατρινπιν τ⁴e|ς dτοοσνέςας* α d τωαασςονυντ. 2) Aodreloy, Plutarch. Arat. 53. Sicyonii Qππ Q˖% εεμα‿μένμέμνοι τ‿ν(έ⁴ο‿σπον σσσνο αηαστν εᷣ σωστσια τςσ τππες αꝭάeν- gœer Ʒœ uανεντανmινννννν‿ςειο. 3) A9. Aoorlg œννeyle uẽrdiνν, mater sacerdotis Ephesii, commemoratur in C. I. Gr. n. 2995. 2 v. II. p. 616. 4) Aodrο‿ωισστοεεένουν Smyrnaeus, C. I. Gr. n. 3141. 63. Repetitum est nomen abAoaros ad analogiam Kolros KOlrcy, Bdτο B⁴τεισν XOT XGOTGv, Köτοο Köτπν dοerς oνετιονν, φέeνπι⁶ς dvτνν, ⁴τ⁶ς iνππ, de quo genere alio loco disseram copiosius. Composita cum verbo dρe|ςσ nomina non videntur nimium multa fuisse. Ex iis, quae adhuc enotata habeo, frustra apud Papeum quaesivi tantum haec: Aoœroyéuy, Ross. l. I. n. 179. p. 63. Nixdαν οuroyενον eeνς ςνονουων öin Calymna insula; Heοοαs, Ross. I. I. n. 182. 2 p. 65 item Calymnius; Ay.. d.⁵σαασιυο‿ C. I. Gr. n. 1709. 5; Demarata(Liv. XXIV. 22. 25), quae Hieronis Syracusarum regis filia Adranodoro nupserat. Contra ab illo in ordinem recepta sunt: ²) ãιαμαοαοs(Ayudoοντο, Aναςασισοο), Födoœłσerοs, Kledοuros, Au- „⁶⁴ονννοο, ννπ⁴οασα οο, TLoε‿ααςσστσοο, TLoς‿αςρσιασο, Tovv⁴ςαντο, Tiμααςσατοs, quorum postre- 1) Variae lectiones quas ex codice lustini Marburgensi, nunc primum collato, exscripsit Dr. G. F. Eyssel., progr. Rinteln. 1840. 2) Niudonros, sive consilio sive forte fortuna, recte omissus est archon Atticus, quem Corsinius finxit Fast. Att. IV. 166, v. Boeckh. C. I. Gr. p. 176. a. 36„Pfa. ener 8 Dox. 5 .»lni J à 8 noro; Ra. tn in Duhxr regor. yuh eselingi e 1 restütutm ſe gitur; Sellns —r. 165. II. . Deuia 3 1d Hhgh.he 1 1837) Gr.. 1439 SCretensb eredas Auu m pro Aen er, conl, di „vitium naul- Salum Almn Dsa GCläe ur- (FEastaa. ueln 1 TONAon ung 696»„ räqad treloy, Nuted „Töleos wir mater Saredi ru- Aunnn nalogiam lii gerrid bm . Fib p' 79, ROS. 1 Japer AW d 1 hemarald,- Coutrad 1 Kledoorle Ar Guorüm hi F. ESdI ig fnzit Pai t! 7 mum(Jambl. de vit. Pyth.§. 172) dubiae est auctoritatis, quoniam idem ut videtur philoso- phus T αα οε appellatur§. 130 cet 267. Insuper Papeus nonnulla brevius attigit, ut relicta sit aucturo materies. Ita nomini Amudoωzos praeter ea supplementa, quae Lud. Dindorfii copiae(Stephan. Thes. Paris II. 4. 1067) suppeditant, haec addi possunt: I) regem Spartanorum celeberrimum ab Atticis quo- que scriptoribus interdum audοœαoy forma patria dici Kruegerus annotavit ad Xenoph. Anab. II. 1, 3 p. 89. 2) Isaeus Inlααςατo hominem Atticum commemoravit de Dicaeogen. heredit. §. 33. et alium fragm. I.§. 6 p. 157. Schoemann. 3) De rerum scriptore Vossius egit de Hist. Graec. p. 425 ubi Westermanni doctrina locos aliquot adiecit. 4) Haud raro nomina Adaudozos et Aaudoexos inter se confusa esse, docuerunt etiam I. H. Krauseus Olymp. p. 263 et Schubartus cum Walzio ad Pausan. X. 7, 7. 5) De Demarato Ephesio cf. Kraus. I. I. p. 267. KISGοατον, qui Pythagoreus fuit, ex Jamblicho Papeus obiter adduxit; locus est de vit. Pyth.§. 266. OAXuοαρη⁴οααso apud illum est ex inscriptione Boeckhii n. 169. II. 33. Servanda tamen erat lapidis scriptura OAuvιςραιτs. Confer. C. I. Gr. n. 99. III. 6. z☚᷑ h 2G OAbvie, n. 11. 6 G 1 OXuο⁴; n. 288. 3. n. 1513. 12 Ovrε⁴ο. Primaria nam- que forma Oavros fuit(Anal. Epigr. et Onom. p. 173 not. 2, Welcker. de Trilog. Aeschyl. p. 609 not. 15); ei littera N tamquam anusvara quam dicunt linguae Sanscritae periti ¹) indita est mox in M mollita. Praeterea Papeum praeclara emendatio Franzii fugit, qui Elem. Epigr. Gr. p. 114 inscriptioni Boeckhianae n. 165 I, 51 pro O.... ARAT'OX feliciter O4νντ⁴ιιαιοες restituit. 2) Nominis IIaι⁶ιςασασοο s. Ia⁶ςμοs formas corruptas Papeus apposuit omnes: H⁶σα 1⁰3)(Thucyd. Isocr. Harpocr.), IIæαςσισοs, eddοεog; quae genuina esset non magis vidit quam Car. et Theod. Mulleri in Fragm. Hist. Graec. p. 279. a(Paris. ap. Didot. 1841.) Vellem ii recordati essent adnotationis Valckenaerii ad Theocriti Adoniaz. p. 261. B.(v. II. p. 85 Heindorf.), quam bonae frugis plenam Wfttenbachius ad Plut. Moral. p. 191. F. et Suidae interpretes laudaverunt. IIo*³ναςοασαο Papeo innotuerunt tantum duo. Uterque Cholargensis fuit; cf. de familia Boeckh. Urk. ueb. d. Scewes. d. Att. Staat. p. 248. 249. Sed plures o*αυυμννυιμοα hJitteris man- dati reperiuntur. Ita IIo¼ννοααος ο σωιο, Socrate is antiquior, a Clemente Alex. affertur Stromat. I. p. 334. A ed. Paris. 1641; omisit hominem Dr. Hasselbachius(de insula Thaso Marburgi 1838) in Thasiorum recensu quorum nomina ad nos pervenerunt p. 28— 31. ³) No*ααρ Histiaei filio eiusque nepoti cognomini cum aliis eiusdem gentis hominibus Thasii civitatem dant in proxeniae decreto C. I. Gr. n. 2161; patria contra morem fere constantem non est indicata. Alios Noluvaoνντπονα in numis Thracicis scriptos Papeus congessit. Deside- rantur in eiusdem libro Polyarati Rhodii duo, unus in tit. Rhod. inscriptus C. I. Gr. n. 2532. 2(Noluxleντο TIol⁵ιαατον), alter Persei regis assecla,(Liv. XLIV. 23. 29. XLV. 22) et, si quid mecum tribuis coniecturae Boeckhii, Tenius: IIollueoldey[IIoluaodzov in Corp. Inscr. Gr. n. 2338. 95. Malto incertior est Rossii emendatio in lapide item Tenio Inscr. Gr. Ined. Fasc. II. p. 12. not. 97. col. I. 13 pro PATOX suspicati Noludloœzos; Boeckhius 1) Confer quae Ricardus Lepsius, splendidum Portae recentioris decus, commentatus est in: Palaeographie als Mittel für die Sprachforschung,§ 52 sqq. 2) Ad significationem quod attinet, non magnopere recedunt nomina Arrollovylner]s, Zyuxerns, Ioustwinerne, duo- rum primum inscriptioni cuidam nuper editae reddam alio loco. Nihili est quod illic proponitur AnTro⁴αωνυιέιον. 3) Iucassum contuleris Eraotrous Arcades, Stephan. Thes. III. 5. 1431. Paris. 4) Ibid. desideratur medicus 10ρναααονο|⁷ιοε, Plutarch. Quaest. Symp. III. 4. Gratum mihi fecerit qui nomi- nis fortasse corrupti etymon et significationem exposuerit. — 8 —— vero in C. I. Gr. n 580. 1 TOAVYAP vel Tol*ναοeτον vel Toludzouve fuisse posse v. I. p. 494. b. ipse concessit; addas tertium: To⁴αυ⁴ινμον... Denique Pytharatis Papeanis Thessalus accedat cognominis, si quidem recte titulum Leakei(Trav. in north. Gr. n. 178. 4) interpretor: EAEYOEPLOENTAXAENIKHYIOIIY 3 6 PArOYEALKANTHIIO AMIEKATO. 21eu εκρεένιαια Sevν*, dro u- [H.α.2dνον ε⁴ωασν 2ν,) Ʒπντ Ʒαστos dσας KB¹) Restat hoc unum, ut de nominibus“Aorοε s. AOra, Meyd⸗ανρτοs, AoOrοxli, TIo²νασορνσο quemadmodum supra promisi exponam breviter. Et'Aozos quidem nomen, cuius originem Graecam in dubium vocari posse supra significavi, proprium fuit reguli Messapiorum, de quo veterum locos Prellerus diligenter composuit in Polemon. Fragm. p. 144, add. Meinek. Fragm. Com. Graec. v. II. p. 876. Papeus in: Uebersicht über d. Bildung der Personennamen I. I. p. 2. c) panem videtur interpretari, fecitque idem iocose Athenaeus III. p. 108. F. Aorοv de „Qνi ο 1νν HHeασσαmσπηεαυν ⁶σνσ⁸‿ς. Sed vel propterea, quod' Aoras ille a Thucydide nuncupa- tur VII. 33, ea interpretatio non est nisi ingenii lusus, qualis etiam in conatu cernitur quo (Etymol. Magn. p. 63. 35) urbis Bocotiae Haliarti nomen inde est ductum dxν0⁸ετα τυν ει „2h το οιον, v. O. Mueller. Orchomen. p. 481. Contra Aozerlνυέμασς parasitus(Alciphr. III. 6) et Ceres Meydlcæοos Scoli Boeotiae culta a pane nomen acceperunt, Athen. III. p. 109 A, X. 416. B, Preller. Polem. Fragm. p. 71. Rursus Aorozlijs citharoedus apud Antigonum Caryst. c. 185. p. 226 Beckmann. iam Niclasii obelo transfixus iacet, v. Athen. XIII. 603. E, XIV. 620. E. Dictus enim is artifex Aoiorozlije fuit; Diogen. Laert. VII. I. 13. Nec nomen IIo*ναοαος in Isaci oratione de Dicacog. hered. 75 incorruptum videtur esse. Reiskeus pro eo proposuerat IIo²ναεοσααο, quod Papeo probatum(Lex. Nom. Propr. p. 323. b.) Bai- terus et Sauppius in textum susceperunt afferentes eiusdem orationis§. 34(33) et Demosth. 7ro. Bolcν.§. 6 ubi est 1nudοαros. Sed Schoemannus p. 295, si corrupta sit constans libro- rum lectio, malle se declaravit IIoãναονοο, quo de nomine annotationem suam conferri iussit ad orat. de Cleonymi hered.§. 4 p. 179. Ac mihi quoque in certo nominis IIolναοsοs sive IIo- vdoνσνε(Xenoph. Hellen. II, 3, 2) usu Attico, quum toties librarii elementis Jet i. e. Xõ promiscue usi sint(Bast. comment. palaeogr. p. 738), prae altera probabilis esse Schoemanni videtur emendatio nominis meo iudicio non integri. Sed haec hactenus. Monent iam spatii angustiae, ut ad id transeam officium, quod hanc scribendi opportunitatem volenti mihi obtulit. Quum enim instet dies festus mensis Maii XXI. quo ante hos CCC amnos Mauritius dux Saxoniae generosissimus coenobium Portense in scholam provincialem mutari se velle litteris publicis declaravit, ego, ipse quoque olim Almae Matris alumnus nunc vero rara sorte praeceptor, eos potissimum invitandos mihi esse arbitratus sum, quos mecum ab anno huius saeculi XXIV ad XXIX saluberrima hnius scholae disciplina con- tinuit. Adeste igitur, Commilitones Carissimi, ex omnibus patriae oris frequentes; agite mecum Deo Optimo Maximo gratias, quod Portam per tot rerum humanarum vicissitudines sub principum bonorum tutela nunquam intermissa salvam et integram et multis modis auctam ad hunc usque diem esse clementer voluit; descendite mecum in piam optimorum pueritiae et iuventutis nostrae magistrorum memoriam; precemur uno ore Numen Divinum, ut per proximum quoque saeculum hanc sedem suo honori sacratam omni quae ipsi placet laude florere et crescere iubeat. Dab. Portae Calendis Maiis a. MDCCCXLIII. 1) Vid. tit. Leak. n. 7. n. 176. n. 177. n. 215. n. 220. n. 221. ——, —— Lpn keete tidlu ſo Tjlan, luns Crägbe 1orum, de g einek Pna mamenl, F. Aeru dide unxehe u cerüit 2x T0y dhlh jtus(Ali 1. III.).N ud Antigomn r. XIII. 603 I. I3. N se. Reisher 23. b.) Bü— et Demosl stans libne rri iussit: oo sive II + i. e.¹ Schoemam a, quod h s Mai I. ze in selolbm Lnae Nluti Hitratus d seiplina ci- dentes; dalk situliles is auckmaà zet inreltud mum Tuodle cere iulen! Commentationis de quibusdam consonae ð& in lingua Latina affectionibus particula. Scripsit A1LEBERTUS PDIETRTIC Phil. Dr. Lingua Latina quum et propter pronuntiandi fortitudinem atque adeo duritatem ab ipsis veteribus iam observatam et fortasse propter eandem religionem, qua Romani antiquissima quaeque sanctissime colebant et anxie retinebant, plurimis in vocibus consonantes a vetustissimis inde temporibus vel mi- nime vel certe multo minus mutatas deflexasque tenuerit, quam Graeca et Germanica, eius ut ita dicam sorores: quasdam tamen etiam ipsa habet consonantes, quae cum essent pronuntiatione reli- quis exiliores levioresque, et facilius potuerunt aut interire aut a natura sua deflecti et plures passae sunt vicissitudines et alias quoque, quibuscum convenirent, haud raro infecerunt. In eo numero tres potissimum pono, quas cum Jacobo Grimmio spirantes liceat dicere: s, h, v, quibus quarta accedere potest consonans. Ac de his nescio an maxime flexibilis et plurimis vicibus obnoxia habenda sit vau: cuius affectiones, quae multae fuerunt et variae, quum et grammatici iam partim exposuerint neque ego omnes hoc loco possim exponere, aliquas in libris grammaticis parum, ut videtur, adhuc consideratas et suis rationibus illustratas nunc in animo est percensere atque adhibita vetustiorum Romanarum et Graecarum et Germanicarum et interdum etiam Sanscritarum vocum comparatione explicare ad certamque, quoad eius fieri poterit, normam referre. Tria autem praecipue sunt ⁴e σ consonantis v, de quibus illarum linguarum comparatione ductus quaerere velim. Primum enim p in quibusdam vocabulis quamvis paucis in labialem ali- quam sui quippe maxime similem(b, p et fortasse f) transiit; deinde interdum plane interiit, ut nullum eius remaneret vestigium; denique saepenumero ita evanuit, ut cum vocali sequente coa- lesceret iamque nova ex utrisque existeret vocalis(o vel). I. Pro n consona, ut in Graeca lingua pro digammo(cf. Ahrens. de dial. aeol. p. 34), ita in Romana interdum 5 positam esse*) iam antiqui Grammatici animadverterunt, velut Priscianus(p. 547 Putsch.), qui tamen exemplum ponit satis ineptum Coelebs quasi„coelestium vitam ducens,“ tum non rectius, quod caecis oculis Quintilianum sectatur, EBrages(in quo 5 est pro ph), denique Be- lena, cuius loco etiam apud Quintilianum(I, 4, 15), ut ratio huius vocis eadem esset, quae ante- cedentis(Bruges), maluissem balaenam legere(quod cum Graecorum αανα convenire iam Festus monuit) nisi Tryphiodorus(1εϑι. 465.§. 11) et Priscianus(p. 546) testarentur nomen Eldvy olim in fronte habuisse digamma. Sed idem aliis in vocibus quibusdam est in promptu, ita(ut omittam, quae Schneiderus(Elementarlehre d. lat. Spr. p. 227) habet: arbilla, rabula, ferbui, sebum pro arvilla, ravula, fervui, sevum) in his tribus: dabis, subarée, iba, quod recta originatione certis- sime intelligitur.— F enim saepissime inter vocalem et alteram vocalem sequentem interponi (ut in exupiae, pluvia) est notissimum. Itaque a voce dao non duius(ut apud Graecos fuit dο-¹69), sed duvius(olim dovios, comparandum Graeco alicui doπις) est deductum, unde postea factum dubius. Ab adiectivo iam non descendit dubitare, sed frequentativum est verbi simplicis dubare, *) Hic non dici de prava scriptione, qua maxime posteriore tempore 5 et v confundebantur, sponte apparet. * 2 quod olim in usu fuisse Festus est auctor. Id autem ortum ex duvare et eodem modo, quo ad- jectivum per vocalem i, a voce duo per vocalem a est derivatum. Hluc proxime accedit alterum, quod supra posui, verbum subare, quod a sus descendens profecto olim fuit savare et accuratis- sime respondet Graeco œucev(fortasse olim eπν vel Golπeνy. Eodem modo in nomine sulbulcus mediam illam 5 ortam fuisse intelligitur ex consimili bubulcus, cuius prima syllaba produceretur, si u orta esset ex obi, non ex o, sicuti in bibus pro bovibus(quod semel tantum apud Ausonium (epigr. 62, 2) prima correpta invenitur, ut subus apud Lucret. VI, 975.) Ut autem b5ulcus fa- ctum est ex 50palcus, ita bubile ex bovile(de quibus v. Varr. de I. I. VIII, 54. ed. Müller. et quae eo loco a Müllero adnotata sunt). Unde etiam patet bubile non habere, ut in quibusdam libris tra- ditur, primam productam, sed brevem.— Porro in voce iuba, cui cognatum est iubar, cum de- scenderit a radice dio, a qua etiam Jupiter et dies al. exierunt, 5 pro v esse Max. Schmidtius in disputatione de nomine Jupiter(Jahn. Jahrb. 1830. p. 341) satis luculenter demonstravit.— Deni- que de verbo cubare quaeri potest, descenderitne a radice quadam qui vel que, quae insit et in verbo quiesco et in æεεμαασ, simili ratione, atque illud dubare a duo? Sed nondum de ea re constat-. Magis mirum, quam quod 5 orta est ex p(quae sonis non ita sunt diversae, etsi v proprior est vocali, quam vel nostra ²o), illud alicui videatur, quod in nonnullis vocabulis haud dubie tenuis in locum spirantis y successit. Quod quum Schneiderus(p. 320) cum dubitatione quadam Joann. IHenr. Vossii(ad Virg. Ecl. 10, 19) sententiam afferat, qui opilio(de quo idem iam Gesnerus in thes. ling. lat. proposuerat) et daps(quod iam Festus p. 51 sd. ed. Lind.) ab opis et dœlg(pro 6.m◻⁶εςρ) descendere putet: nunc ad confirmandam hanc vocis opilio originationem adhibere possum opicerda, quod loco quamvis corrupto apud Festum(p. 243) extat, a Dacerio(p. 671 ed. Lind.) recte explicatum stercus ovillum, quemadmodum sucerda et muscerda significent stercus suis et muris. Ac fortasse etiam opillo(nomen avis) et opunculo, de quibus Festus, ab ove sunt denomi- nata, ut in iis quoque p sit pro v.— Vocis daps autem cognatio cum Graeco dalg si non versu illo Livii Andronici: Quae haec daps est, quis festus dies, translato ex Graecis Homeri(Od. I, 225): zie dalg, zi ε αιο 56" ro(cf. Dac. in Fest. p. 398 Lindem., Herm. elem. doctr. metr. p. 619): at certe comparatione nominis lapis cum Graeco 4tαςσ, quod olim digamma habuisse do- rica forma leðg argumento est*), plus accipit fidei. Sed praeter haec vocabula opilio, opicerda, daps et lapis nullum potui invenire, in quo o transierit in p„, nisi alius aliquis coniunctus fuerit sonus, cuius interitu v maiorem acceperit vim et duritatem: qua de re iam est disputandum. Cum tamen sint etiam dictiones, in quibus 5 posita sit pro v, postquam alia consonans cum p coniuncta evanuerat, de iis primum dicam. Atque eae quidem fere notae sunt ex Grammaticorum libris, quare breviter perstringam. Com- mune quidem omnibus hoc est, quod b initio vocabulorum orta est abiecta ante eam d. Videntur autem ad duas tantum radices referendae esse, numeralis duo dico radicem et adiectivi bonus.— A numerali illo primum adverbium bis declinatum est, cuius antiquam formam duis Festus etiam tum in libris vetustis invenit, servatam praeterea in composito duicensus, quod ab eodem est nota- tum; deinde bini, bidens, bigae, quorum antiquae formae per du incipientes a Grammaticis veteri- bus(Fest. p. 51. Varro I. I. VIII, 55) commemorantur, et reliqua cum bis vel bi composita; de- nique huc etiam pauca quaedam pertinent vocabula composita, in quibus de radice numeralis nihil restitit nisi b- bes et auctore Ricardo Lepsio(Ueber d. Ursprung u. d. Verwandtschaft d. Zahl- wörter etc.§. 20.) ambo. Ad eandem originem bellum et Hellona, quae testibus Varrone(VII. 49) et Festo(p. 51 Lindem.) olim fuerunt duellum et Duellona, cum Festo, Lepsio, Pottio(Et. Forsch. I. p. 127) referenda censeo, non ad radicem Sanscritam dois(odi), ut placet Benaryo (Roem. Lautl. p. 211), quanquam Pottio(I. p. 128) id compositum videtur cum numerali daoi. *) Video iam Pottium(Etym. Forsch. I. p. 218) haec composuisse, ut daps et dats p. 186.— Propius, quam lapis, ad eandem radicem lap accedere aliquis putaverit verbum lapit, quod in hoc Pacuvii versu legitur: Lapit cor cura, aerumna corpus conficit, et a Nonio Marcello(p. 23 Merc.) explicatur per obdurefacit et la- pidem facit. Qui audaciores sunt in inveniendis vocabulorum originibus, fortasse dicent lapit esse pro dapit (ut lacrima pro dacrima, lingua pro dingua, al.) et respondere Graeco dαo(uro) quod non minus, quam alterum illud d, unde dats et daps, post«x olim habuit digamma. ddo, Tnd d ccedit Alterun 6 et ceuraid omine eula produeerety Ausndin m bobulegs h Nüller. Tut dam lird t uhar, emu Schwidtin 1 trarit.— Nai uae insit e e ea re consa, etsi v yngi ¹d dubie tanu quadam Jomn m Gesnermi s et datg En hibere posu 671 ed. Lin stercus Su Sunt denan- si non fens i(06.I. 23' .. doctr. Vet. habuisse r lio, opicenii iunctus fuent andum.(m o coniunct ngam. Cor- d. Videntu bonus.- Festus etän dem est nol- naticis veter: mposita; ir umeralis Vil haft d. Luü- Varrone((- 0, pottio t ſacet Deuant numerali Aii Pfopils, Cun persl Jegitut durfuit i r esst pro ſap u mils, G 3 Denique etiam Daellü sive Belli nomen(Cic. orat. c. 45. Quintil. I, 4, 15) rectissime fortasse a duellum vel bellum, itaque a duo repetetur. Deinde bonum antiquitus fuisse duonum et Festus refert et Scipionis epitaphio, in quo geni- tivus pluralis duonoro legitur, atque aliis quoque vetustorum scriptorum reliquiis confirmatur, quas in Gesneri thesauro adhibitas videbis. Formam duenus olim extitisse idem Gesnerus iam statuit, argumentis usus satis gravibus, quum eadem vocalis 6 in adverbio bene esset et in deminutivo bellas, cuius pristina forma duellas apud Livium et Naevium inveniri dicitur. Causam vero mutatae voca- lis e in antecedenti consona v» inesse statuo, quae cum longe propius, ut supra iam dixi, a vocali u vel o absit, quam Germanica o, saepissime vocalem vel sequentem vel antecedentem aliquantu- lum, ut ita dicam, depressit et postremo plane in o vel convertit,*) veluti factum videmus in vocibus vorto(pro vulgari verto) et plurimis, quae ab ea derivatae fueruut, vomo(quod est apud Graecos àℳ⁴ ⁵ι), bOco(sive ea ad radicem Sanscritam pegc sive ad Graecam à7- G pertinet), for- tasse etiam in volwo(&14, Gothic. verluja), volo(cf. velle), veglsi(a vello), aliis(cf. Schneid. Elementarl. p. 12), deinde in his: Ovis(Sanscr. Gvis), nvas(véος), nOvem(àνν εοα), depttvio (a pdrwio). Quare non probo Wackernagelii sententiam(Jahn. Archiv. I, 1.§. 7.). qui in vocibus bene et bonus, velle et volo eandem statuit esse vocalium rationem, quae in αeανω et 140„, Grεν et Gπος(Ablautsverhältniss). Sed omnino is in ea re saepius erravit.— Porro si verbum beo cum Ulpiano Icto et Ger. Joa. Vossio(v. Etymologic. s. v. bonus) cognatum censebimus adiectivo bonuse illud quoque aliquando fuerit dueo. Sed aliquam certe ea res habet dubitationem propter vocalem in bene correptam; nam pleraque, ne dicam omnia, nomina, quae per consonantem e a stir- pibus vocali terminatis deducta sunt, producta utuntur vocali, velut donum, Jinis et fenus, pronds, plenus(cf. M.ό), sanus(G⁴οςοσ), penis(νεο), pinus(τααο), panis(cf. 7r0½, pasco). Ad duas radices, quarum in denonimatis b in locum duarum consonantium do substituta fuit, a Ger. Joa. Vossio et Gesnero tertia adiicitur, de qua mihi nihil constat. E Fornerii glossis enim illi antiquam bilis figuram proferunt duilis, nullius praeterea auctoritate commendatam. Sed vereor ne bilis() et consulis Duellü sive Duilii nomen aut a Fornerio aut a vetere glossarum illa- rum auctore sint inter se confusa. Ne tamen quis putet v semper, ubicunque ante eam litera d interierit, ad eius interitum com- pensandum fortiori ornatam esse sono, ut ficret 5: prohibet nomen numerale viginti, quod non minus, quam bis, bini, cet., originem duxit a duo et est pro doiginti(nam Eviginti magis ad Sans- critae linguae, quam ad Latinae rationem accommodate Boppius scripsit Vergleich. Gramm. p. 128). Cui Pottius(E. F. I. p. 128) syllabam ve addidit in vocibus vecors, vesanus, sane illam similitu- dine proxime accedentem ad primam vocis piginti syllabam. Addo etiam adiectivum Sutavis, quod olim dentalem mediam(ante p) habuisse, ut fuerit suadvis, et Graecum dνς(Faονς) et, quae cum eo cohaerent, 6ον, eνναα, al. et Gothicum suti, vetus Germanicum suozi et Sanscritum svadus et Latinum quoque suadere satis arguunt. In mediis vocibus ante n interdum etiam guttu- ralis aspirata videtur interisse, velut in brevis patet propter Graecum 9 G G w Bb⁷(quae iam Festus iudicavit esse cognata), in levis Benaryus(qui de toto hoc loco I. J. p. 208 sq. accuratius expo- suit) propter Sanscritum laghu(v. iam Bopp. Vgl. Gr. pr. 13) et Graecum aliquod saœν, unde sit fictum à4⁴e⁶οσ, in pravus idem(p. 235) propter Sanscritum prahwas censet, cui Gothicum vrdigs a Grimmio(D. Gramm. I. p. 63. ed. 3) comparatum adiicere potuit, denique in nomine malva suspicari licet propter Graecum 1ανν, unde illud Latinum factum esse Varro(V, 103) tradit. Sed ista quidem minus ad huius seriptionis propositum. Altera est aggredienda spirantis v mutatio, qua illa in vocabulis latinis altero quodam sono ante eam omisso duriorem sonum tenuis p accepit.— Id factum mihi videtur, ubicunque p esse dicitur pro x(c) vel K pro p, sive eae vices in variis linguae Graecae dialectis sive in linguis cognatis, Romana, Graeca, Germanica, Sanscrita, apparent. Puto enim tum primo fuisse qu(kv), inde alios omissa spirante labiali tenuisse gutturalem, ut fieret x(c), quam ex 7u in lingua Latina saepissime ortam esse vel puerulis notum est, alios gutturalem primum emollivisse, postea abiecisse, spirantem vero aut sic, uti erat, servasse aut ita firmasse et indurasse, ut tenuis sonus„ propius ille acce- dens ad omissae duritatem audiretur. Quae quidem ratio prorsus est consimilis illi, qua ex do *) Comparari potest obscurior ille et pressior sonus Anglicae vocalis a post w in water, warm, wash, want, al. * ——————— 4 aut simplicem d(ut in Graecorum dôlg pro 0l9) aut v(ut in Felxoο, viginti) aut 5(velut in bis, bigae, bonus) factam videmus, ut iam d in locum labialis v vel b l subisse aut contra videretur (cf. etiam Ahrens. de dial. aeol. p. 42); nec minus comparanda est ei rationi, qua ex duabus con- sonis d et i compositis aut prior omissa fuit(velut in Jupiter, quod integrum esset Djupiter) aut priore conservata alteram veteres neglexerunt(ut in 0„ꝛ¶ quod est pro dυꝛ= diu), qua de re Maxim. Schmidtius in Jahni Annalibus(1830. p. 333— 49) copiosius disputavit.— At vero poterit mihi aliquis opponere, quod illa quidem do et di binarum consonantium sint compositiones, qu contra, ut acute demonstraverit Graffius(über den Buchstaben Q, Abhandl. d. Berl. Acad. d. W. 1839), non duae, sed una et simplex habenda sit consonans. Nec tamen de sententia nobis erit decedendum. Nam licet Graffius recte exposuerit qu simplicem primo fuisse consonam(„tenuem gutturalem, cui labialis aspiratio accederet“), quamquam longe absum, ut omnia probem, quae is in scriptione illa disseruit: tamen non magis dubium est, quin duae illius soni partes et possint dis- cerni et debeant et vero etiam ab ipsis veteribus sint distinctae, cum ad eum designandum non una uterentur litera, sed duabus(non 7, sed qa). Deinde vero illam u, quam scriptam videmus post J, plane fuisse consonantem(p) etiam inde perspicitur, quod et vocalem sequentem eodem modo, ut consonante v fieri vidimus, quasi depressit atque ad similitudinem vocalis o vel adegit(velut in vetustioribus genitivo et dativo pronominis relativi quoizs, Qaoi, quum proprie essent queius quei, quum non quo, sed que vel qua pro radice sit habendum), et cum vocali insequenti prorsus eodem modo, ut simplex v, in unum sonum coiit, qua de re infra.— Praeterea quod veterem illam qu passam esse contendi, ut eius aut prior aut posterior pars altera abiecta sola maneret, plane idem ea consonante Germanica factum videmus, quae Romanae qu accuratissime respondet, hao dico, quae apud Gothos simplici scripta est signo(O). Nam Gothorum hoas(= quis) in Germania su- periori seculo p. C. n. XII. sonuit é:r(omissa h), contra Gothico ahva(= aqua) nono seculo apud Germanos respondit aha(eiecta p).— Quare tenenda erit illa, quam proposui, ratio, ut ex- plicetur, quomodo p haud raro in diversis dialectis vel linguis locum gutturalis k(c) obtinere po- tuerit, quod ii quidem non explicant, qui satis habent dixisse p vel et ½(c) inter se confundi, quum tamen id mirari debeant, quoniam eae consonae sonis sunt prorsus inter se oppositis, altera labiis pronunciata, altera gutture, quae oris pars a labiis est remotissima. Multo autem facilius et t confundi poterant(cf. πα%ς et Terταες), cum utraque anteriore oris parte exprimere- tur et tam facile ambae coirent, ut haud raro ⁊ a Graecis post 7ν initio vocabulorum sit interie- ctum(TT6448, rr64ε.μμο); non ita et k, quae longius distant. Quare, ut exemplum ponam, ratio trium illarum pronominis possessivi apud Graecos formarum, quae per, z, z incipiunt(velut 70, 2O⁷, 16) ita explicanda est, ut principium radicis olim l(ko) fuisse statuamus, quod extat in Ro- manorum pronomine quis(cf. Goth. huas); inde abiecta spiranti labiali(F vel v), quam Jones, ut constat, non potuerunt pronunciare, restitisse(ο⁷,*¹), alios, velut Aeolenses et Dorienses, qui etiam alias digamma diutius servaverunt, labialem retinuisse et gutturali neglecta in tenuem mu- tasse, ut formae 7T05, 7101, M*] al. existerent; denique in quibusdam formis pro substitutum esse 7.— Atque sicuti harum formarum ratio et origo ex Latina eiusdem pronominis forma intelligitur: eodem modo Attici Wrrrog et Aeolici læzog ratio Latina forma eçuas illustratur, quam illis antiqui- orem esse etiam Sanscritum asvas et vetus Germanicum eha(ubi pro v consonante vocalis est) satis sunt documento. Nec minus oc-ulus et dναια, quod est pro örr‿μα(ef. 5ν⁴σ, 571 mQ)., redeunt ad radicem oçu, quae inest in veteri oquulus; nr et coquo ad pristinum aliquod qQuequo (de quo iu tertio capite); ælrreiy et secereé(si quidem ea sunt componenda) ad vetus seHuo(pa- rum enim recte Gellius XVIII, 9), quod legitur in poetarum antiquissimorum reliquiis; ‿οναα et secutus ad radicem seqa, quae integra in plerisque Latini verbi figuris est servata. Atque ita plura eius modi possem enumerare*), nisi potius ad eas voces Latinas animus esset advertendus, in qui- bus non c, sed p(orta ex v) locum haberet veteris qu, sive, ut vulgo aiunt, p respondet Graecae k. Ex iis minime dubito de voce lupaus: quae cum excepto ultimo radicis elemento congruat cum Graeco eiusdem bestiae nomine 1uxo, sine dubio sunt eiusdem originis. Secundum eam igitur *) Aliquot praeter ea, quae adscripsi, apud Lepsium videbis: Ueber d. Ursprung u. d. Verwandtschaft d. Zahl- wörter§. 19. Cuius sententia paulum differt ab ea, quam exposui. Censet enim, ubicunque p et k confusae videantur, olim ambas fuisse coniunctas(kp). 9 en 6 lderete 4 dunde cgl. Djuni u mpiteſa „ Ad de n t ern hatei apositiones l. Acad. 67 euti nhi a Snäm(tenrer em, quae 5 1 et possint andum von u- n videmus 1 meodem mi- à adegit Ga 2 essent quin dduenti pmmm veterem lia naneret, hu ondet, hu d Germanit a- ) nono dSecdl Hratio, ut d- obtinere he r se confunu ppositis, alen autem faclüu te exprimert n sit interie ponam, rati (relut Tu extat in Ro im Jones, l orienses, Ou nuem 7T Ml. Estitutum ese n intelligite. willis autiqu- vocalis est¹ Ecl, Drdun) liquod Quthu- us SeHu r s; EOnal tque is ym endus, in Glr det Graecae congruat eil um Gall Pzldr cchat Ä.u- „et P cyulba- 5 rationem, quae modo exposita est, antiquior forma luçuus erit suspicanda, cuius apud Romanos sane non magis inveni ullum vestigium, quam in reliquis cognatis linguis, quarum lupi appellationes Jac. Grimmius(Reinhart p. XXIV sq.) recensuit, sed unum in inscriptionibus Graecis extat. Nam quod legitur in Corp. Inscr. I. tit. 166 uοο⁶ρςμας, compositum est ex 4 908(h. e. 10 ½) et d49 ½„ koppa autem, quod apud Graecos postea interiit, Romanae Qιοœ qeͤ‚„equari satis inter homines doctos constat.— Minus fauste res cedit in reliquis vocabulis, in quibus p loco Graecae k posita esse dicitur, quae haec sunt: specio, spolium, palea, Graecis comparata OAεσνν, σον,, dkAta. Sed omnino dubito, an parum recte ista comparentur praeterquam significatu. Nam σeτααπ quidem ut congruat cum specio(quam formam utique antiquiorem ac minus mutatam Graeca esse Germanico spéhön probatur), aut duplex literarum p et k(c) confusio erit sumenda aut, quod Pottio(Et. Forsch. I. p. 267) placet, metathesis: quod utrumque certe lubricum videtur. Spolium autem po- tius, ut Vossius(v. Etymol. s. h. v.), cum aeolico vocabulo GemOσοαπmſ(Att. Grτο⁴m, quod Ahrensius I. l. p. 41 adeo ab eadem radice cum Lat. cultas, Sanscr. Céla h. e. vestis, repetit) vel cum Ari- stophanio illo et Xenophonteo Gmππιeς(h. e. vestis pellicea, lorica scortea) componerem, nisi vel sic antiqua maneret dubitatio. De palea et æGw iudicium debebit suspendi, donec utriusque origo, quae nunc plane obscura est, patebit. Si quidem, quod Passovius suspicatur, 2d dicta est, quia pulcherrimum galli sit ornamentum(a ς), equidem non dubito, quin paleæa nihil ad eam.— De pica, quod vocabulum G. I. Vossius idem putat esse, quam Graecum zlw, nihil opus est, ut dicam. Sed spurius, ut Graecum VG6,01%, Ahrensio(p. 26) a radice oο descendere videtur, ut haec quoque p orta sit ex ð(). Quod, quanquam s antecedit, non plane est incredibile, cum etiam spiro a Boppio(Vergl. Gramm. p. 127), sperno a Petro de Bohlen(Berlin. Jahrb. f. wiss. Krit. 1828. Januar. p. 83.) a Sanscrita radice'sbas repetatur, etsi longe alia sententia Pottii est (Etym. Forsch. I p. 239). At vero nomen proprium certe Spuriets, quod profecto initio fuerat appellativum, olim fuit Spusius(v. Dionys. Halic. Antiq. III, 34. p. 175 ed. Sylb.), quod radicem O.loσ posceret; ea autem neque in Sanscrita, neque in Graeca lingua facta esset oo, cum s in utraque non nisi in fine vocabulorum, h. e, in syllabis flexionum, in 7 mutaretur(v. Bopp. Vgl. Gr. p. 21 sq.) lam si respicimus hucusque tractata, haec videmus demonstrata: spirantem n, ubi media fuerit inter duas vocales, interdum apud Romanos, sicuti apud veterrimos Graecos et maxime Aeolenses etiam initio vocabulorum, in mediam b esse commutatam; idem evenisse, ubi in principio lingualis d ante eam interierit, nisi tum aut vocalem acceperit vim(ut in dao, quod ortum ex doo) aut im— mota manserit. Eandem in quibusdam vocibus, ubi aut inter vocales posita fuerit aut gutturali k ante eam omissa restiterit, magis etiam duruisse, ut iam tenuis p existeret. Restat, ut de duabus vocibus dicam, in quibus aspirata f, cum respondeat Aeolensium digammo, quod apud Jonas et Atticos evanuit, orta ex v possit videri. Sunt illae frango et frigus, cognatae Graecis Oνννιια᷑(Foffsis habuit Alcaeus, v. Ahrens. de dial. Aeol. p. 35) et 6„0G. Earum pri- mum elementum potius apud Graecos esse immutatum et emollitum, apud Romanos veterem suam naturàäm servasse et Sanscrita radice bhaug(v. Benary, roem. Lautl. p. 254) et Gothica einsdem verbi forma briban docemur, quo quidem cogimur, ut eodem modo Graecum aliquod&σρꝙνᷣνυε pristino tempore fuisse coniiciamus, quo Gς, ⁴ο, οαν⁷⁸ε fuerunt, quibus Gothica batra, ba, bröthar responderent. Ut autem GσπOχηιιια olim fuit pro 6 mνπα‧ ita veteres vocum 6⁷νο, 6ο 06 ò 6R„ έο formae iudicandae sunt ᷣσꝓν£m, †σσέ, quibus, si radices spectas, Qνν et.⁴ι⁶σσ sunt simillimae, significatu etiam ab illis exiguo discrimine distantes. Ergo in istis quidem vocabu- lis non aspirata Latinorum ex spirante, sed Graccorum spirans ex aspirata est orta. II. Accedimus ad alterum caput, in quo de eiecta consona p est dicendum.— Hic primum hoc licet proponere: in lingua Latina multo rarius illam spirantem interisse, quam in Graeca, ma- xime Ionica et Attica, iu qua eam plerumque tum in principio vocabulorum, tum in medio ita vi- demus neglectam, ut ne vestigium quidem supersit. Attamen etiam apud Romanos in quibusdam vocibus, si recte earum origines pervestigamus, eam omissam intelligimus. Atque in principiis quidem vocabulorum id rarissime factum est neque usquam, nisi ubi sequebatur consonans. Nam ante alteram quamlibet consonam non poterat a Romanis v consona pronunciari, sed ubi media in dictione cum aliqua coibat, ipsa mutabatur in vocalem; ubi initio vocis locum habebat ante r(nam d ——yy—R 6 ante aliam fuisse non videtur), abiiciebatur. Itaque eae voces, quae apud Aeolenses vel Dorienses qu aut digamma aut pro digammo beta(Ahrens. p. 34 sq.) habebant initiale ante 9, apud Romanos per( r inceperunt. Periit igitur o initio harum vocum: radix(ef. 5οεα.α), rosa(99600y), ruga(90⁹² qu atque etiam ruo, si quidem vere, ut quĩidam opinati sunt, ab eadem radice(6 b) id descendit, a 3 qua etiam g0 et 600. Deinde item P initio perdidisse videntur vocabula rigo et rugio, quae. Graeca 60 et Soνν⁴ονμμα esse diu homines docti viderunt(ef. Schneider. Elementarl. p. 199); nne aut enim p ab initio his vocibus erat propria, apud Graecos tantum in conversa, aut ex 5 orta, 1t sic demum interiit, quum 5, si integra mansisset, non deberet omitti. Fortasse etiam eae voces in rddh hunc numerum erunt referendae,, quarum apud Romanos ĩ est primum elementum, apud Graecos d e ante O, siquidem istud e ε⁴éy eodem modo, ut in 89°(pro ν⁴ω) locum habet pristini di- Le gammi. Sed argumentis id nondum possum demonstrare. Sa At ex iis quoque vocibus, quarum in principiis nunc vocales sunt, nonne duae ante primas 8l illas vocalas pristinam v perdiderunt, aper et iterum?— Namque aper in lingua Slavica, ut Grim- c9 mius refert(Gramm. I. p. 591), dicitur pepr; ac qui reputaverit et apud Graecos(praecipue J0 Boceotos, v. Ahrens. de dial. Aeol. p. 171) y interdum scriptum inveniri pro digammo et apud Ro- alh manos p, ubi mediis in vocabulis cum s vel t conveniret, transisse in gutturalem sonum, ut vel · a. ct fieret(ni, niris;, viro, vi i, victum al.), et in reliquis etiam linguis haud raro g in locum lecl consonae p vel migrasse(v. Pott. Et. Forsch. I. p. 121 sq.), is veteris illius p vestigium for- Ehle sitan in illo k inesse existimaverit, quo Graecum z⁴mπποο amplius est Romano aper. Attamen hanc feet rationem verborum origines indagandi et explicandi equidem iusto leviorem duco nec, si g interdum zube orta fuit ex v, continuo x quoque apud omnes Graecos pro digammo in illo vocabulo obtinuisse 4p; credo. Eoque minus voci aper pristinum digamma vel o tribuo, quod etiam apud Germanos eadem V caret in principio consona; est enim nostrum eber(seculo nono ébar, apud Anglo-Saxones éofor, V Me v. Grimm. D. Gr. I. p. 585).— Alterum vero illad iterum Grimmius quidem(I p. 586) Gothico pithra aequiparat, ut aphaeresin literae v apud Romanos statuere videatur. Sed rectissime Max. Foli Schmidtius(de pronom. p. 67) iterum sic ab is declinatum ostendit, ut alterum ab alis, is vero di- iter gamma nunquam habuisse comparatione linguarum cognatarum conficitur. Quare iĩterum nihil ad vithra. 9 e In principiis igitur vocabulorum ante vocalem aliquam p consona non videtur perisse. Paullum Sung aliter in mediis vocabulis res se habet. Nam ubi n locum habebat inter duas vocales, raro excidit, pelt nisi ea simul, quae subsequebatur, vocalis omitteretur, ut iam priorem vocalem continuo exciperet adlc consona. Et hoc quidem in notissimis his vocabulis factum est: aetas, ditior, vita, nonals, praes, b bat praeco(v. Benary. roem. Lautl. p. 22), amasti, commorunt(ortis ex evitas, divit ior, vivita, no- cluus venus, praevas, praevoco, amavisti, commoverunt), aliis multis, de quibus in omnibus libris gramma- ſa ticis satis est expositum(cf. etiam Pott. I. p. 124). Eodem etiam, ut hoc unum addam, verbum vide nare pertinet, quod proprie esse navere Acolico vεν(Ahrens. p. 36. 38) et Latino quoque navis V cognoscitur. Non autem huc pertinet, quod interdum, ubi v cum vocali sequente evanuit, prior 5. C vocalis in graviorem aliquem sonum transiit, uti in pragnzs, quod olim dicebatur pro privignus, b(dum aliis; nam ibi p non plane interiit, sed inest in nova illa et gravi vocali, qua de re in cap. III. V tennr Sed sola p consona inter binas vocales in his vocibus deleta est: cure dies, deus, dius(frequentius tamen est divus), Diana, Janus et quae ab his nominibus sunt Ser derivatae; has enim omnes multasque alias a radice div, quae et in Sanscrita lingua et in Graeca b quig. et Germanica pluries comparet, profectas esse Max. Schmidtius doctissima disputatione(Jupiter p. ciu ꝗ 341 sqq.) demonstravit. e, Ig aer, cuius plenam formam aver fuisse Aeolico dνσ(Ahrens. p. 36) docemur. At omnino vo- b Keu cabulum aer non est antiquitus Latinum, sed Romani id, ut aether, a Graecis sumpserunt, unde V mola factum est, ut accusativi Graeco modo aerét et aetherd usurparentur. Tan Gnaeus s. Cneius, si quidem recte in monum. Scipion. Gnaivod patre legitur, quod impro- Lul bat Benary(Roem. Lautl. p. 52), Gnaiiod corrigens. Qua de re meum iudscium nondum interpono; mdi sed num Benaryi argumenta satis sint firma, licet dubitare. vig⸗ boum pro bovum a nomine bs; non enim eorum sententiam probo, qui huius vocis radicem M non 50b, sed 50, b autem eadem ratione post o, ut in voce exubiae post uz ortam esse putant. val Fluo, fruor, struo(sicut Rluidus, fruitus, fruniscor, strues, al., quae ab illis originem trahunt), 1el quarum vocum radices non Na, fru, stra, sed Jlav, fruv, strun sunt habendae, quod patet ex his eri et rugin nentarl. „ allt ex; 1 — apud Gnan abet prälil uae aute piu Slariea ut Gr aecos(hrasije mo et apulh Sonum, ut e raro g in ln v vestigimm i. . Attamenla ec, si g intenta abulo obtinubs germanos eqte -Saxones äf- p. 586) Gol rectissime lu- is, is vern- nihil ad oitrn rrisse, Paulin s, raro exclt tinuo excipen nonus, puu or, eivita, u libris gramn ldam, verha quoque mi evanuit, fyi pro privigu in cap. nominibus 1 na et in Giae one(Tupite At omuinoſ npserult, dül r, Guod inym- dum iuteryolo 3 Focis raditel t. esse putal inem tahu — 3 d pati e 5 7 quae gutturalem pro spirante v acceperunt: Aari, Nactam, fructus, fruæ, fruges, struxi, structum (cf. vivo, vixi, victum et vigeo; nix, nivis, ningo; al.). Non eadem ratio est consimilium verborum buo, clao(clueo), duo(induo, exduo exuo, de quo Festus), fuo(fui), luo, nαα, pluo, ruo, Spuo, sao, tuor(tueor). Nam etiamsi veteres formae plovere pro pluere(v. Fest.: pateram perplovere) et foverint pro fuerint(Macrob. Sat. I, 4 extr.) apud Grammaticos ex scriptis veterrimis conservatae inveniuntur: eae tamen radicibus simplicioribus pla et fas(non plov et fop) ita demum sunt ortae, ut vocalis z anteposita leviori vocali augeretur(quod vocalis augmentum nunc Sanscrita voce gund vocatur), tum in consonantem(v) commutaretur. Quemadmodum etiam illud zv, in exuviae, pluvius, al., ortum videtur et ev in*εναι, σeισι, ενσοασ, al., quae a stirpibus vv(nu-o) ν, Mlu de- scenderunt, atque etiam diphthongus iz in Gothica voce siuja(h. e. suo), cuius radix sumenda est su(unde Latinum quoque Su). Unde evenit, ut, cum a, Graecis digamma inter duas vocales omitti soleret, iam, si Graeca 4 έ, 2160g, Se⁴οωιασ, τες(ς) cum Latinis plu, cluo, tuor(vel tueor) compararentur, Graeco Latina vocalis à respondere videretur, id quod iam non mirabimur.— Fortasse autem in perfectis verborum illorum plui, lui, annui cet., quarum syllabas penultimas olim productas fuisse Varro(IX, 104) et Priscianus(X, 2, 12 p. 882 Putsch.) tradunt, inter a et i consona p excidit; ut enim a Ao, pleo, neο declinantur flevi, plevi, nevi, ita a pluo, luo, annuo declinata exspectamus plavi, lavi, annuvi. Atque revera plavi(Prisc. X. p. 881), ut fuvi, extitisse constat. Quare coniicere licet omnia illa verba, quorum stirpes per z terminantur, tempore per- fecto idem passa esse, quod ea, quarum stirpes per exeunt(uam illa quoque hue pertinent), velut subii, petieram, audiissem, ut ea consonante(v), quae ipsa temporis perfecti nota est, privarentur. Denique, qui Wackeruagelium sequitur meo et moveéo cognata censentem(Jahn. Archiv. I. p. 44): is in meo post e excidisse y putabit. Sed num recte, dubito; nec tamen iam de origine vocis meo constat. Haec fuerunt, in quibus p consona, cum media inter binas vocales esse deberet, a veteribus Romanis omitteretur. Sequitur, ut de eadem post consonantem alterum abolita dicatur.— Hic iterum inter consonam c et reliquas discrimen est faciendum; nam frequentissima quidem consonae v exstinctio fuit post tenuem illam gutturalem, quacum coniuncta qu effecerat, rarior post alias con- sonas, nec puto usquam nisi post linguales(s, d, t). Ac post gutturalem e spirans v» primum sem- per est omissa, si qa aut abiecta aliqua post eam vocali ultimum vocabuli elementum fiebat, quem- admodum est in ac et nec, aut in ipsa media voce cum s vel t nulla inlercedente vocali concurre- bat, velut in coxi, coctum, relictaus, sector, quinctus(unde quintus), fortasse etiam in stinxi, stin- ctum, unæi, unctum et similibus, in quibus e iam est pro media g; deinde saepenumero si post qu altera z vel o subseqüebatur, veluti factum est in secundas(pro sequondus, quod sane ortum videtur ex sequendus) et secuntur(pro sequuntur, quod e Mülleri sententia— v. eius annot. ad V, 33 p. 14. V, 2. et p. XXXVIII— Varro nec scripsit nec dixit), oculus(pro oquulus, Prisc. p. 566), torculum(pro torqualum, non torquilum, ef. iaculum, stimulus), cocaus, hircus, cotidie, (quae nomina subinde etiam, ubi alia quaepiam vocalis, quam, in terminatione erat, c pro 7 tenuerunt) cculeus, licui(pro coquus, quotidie, hirquus, equuleus, liquui). Nam de vocibus cum, cur, arcus, alicubi, aliis, de quibus Schneiderus eodem cum illis loco(Elementarl. p. 335— 38) scripsit, non idem valere tertio capite patebit; in iis enim consona p in vocalem est transmutata, quae tamen ipsa quoque posterius evanuit, velut in arcitenens, quod olim fuit arquitenens(v. Ac- cius apud Non. p. 487 ed. Merc.) Longe rarius qu in c abiit, ubi alia subsequebatur vocalis(a, e, i), quae naturam suam integram teneret. Quod grammatici his in vocibus factum esse viderunt: scurra, tesca, quercerus:- quercetum, insece, acipenser, scilla, secius, de quibus et Vossius in Ety- mologico et Schneiderus et alii affatim egerunt. lam vero illi numero ex novissimis doctorum quaestionibus aliqua vocabula possunt adiici. Primum dico nomen canis, quod est pro cuanis sive guanis, ut Sanscrita forma'svan, Zendica'Span intelligitur(v. Bopp. Vgl. Gramm. p. 20. 47), Graeca radice vy vocis ziem) 9confirmatur; nam dνν¶ᷣ eodem modo ex õαe ortum esse patet, atque vvy, güozes(Aceol. pro G⁴ρερκς) sunt ex Fan, Gldονες(Ahrens. de dial. Aeol. p. 79 et 172), ε, 2// 1/ 8 2 3 6G, dνος, SOαο ex ϑꝑ◻μαςα(cf. Sanscr. dvàr), Féxog(cf. veho, Sanscr. pah), Fa⁵⁶αο(cf. Goth. vato), aνσπσνο(de quo in capite tertio). Deinde primam nominis numeralis centum, secundas vero vocum decem et viginti(triginta, cet.) syllabas a radice quam exiisse(unde etiam quinque), ergo pro qu iam o vel g habere Ricardus Lepsius in sagacissima illa de numeralibus disputatione ——— 8 (§. 33— 38) comparatione cognatarum linguarum ita demonstravit, ut vix possit ulla de ea re su- peresse dubitatio, quare nihil insuper addendum. 4. Sed ipsum illud decem ex Lepsii sententia etiam in priori syllaba post lingualem ⁴ amisit p. De enim ibi pro due(a duo) esse censet, quemadmodum Gothicum taihun(decem) pro tvaihun, ut decem prorsus sit bis quinque. Hoc igitur primum habebimus exemplum omissae post lingualem d consonantis v. Ac iam alicui etiam Pottii de particula Latina dis sententia, arridebit, quam ille, ut Graeca òlg et di, ab eodem numerali dao declinatam iudicat(Et. Forsch. 1 P. 128), qua de re ego etiamnunc dubito. Quartum adiungendum est numerale, quod spirante v olim lingualem subse- cuta sit privatum: quater(cum iis, quae ab eo sunt derivata: Quadraginta, quadratus, cet.). Quae enim v in quatuor vocalis est facta, in Sanscrito catur et Aeolico Tεσρσ ε, Dorico 2270063 cum vocali sequente coaluit, in Sanscrito nominativo catewdras et Gothico Jidvör integra mansit: ca ut in Graeco zqrgeg, ita in Latino quater— incertum, qua de causa— intercidit. Idem factum est in quibusdam formis pronominis secundae personae. Nam te, tibi olim in principio tν habuisse cum propter formas tu, tuus licet suspicari, tum Sanscrito tvdm(Bopp. Vgl. Gr. p. 18) pervincitur. Denique post s initio vocis positam 2 exeidit in nomine savium, quae forma posteriore tem- pore pro suavium fuit usitata, et in pronomine reciproco se, sibi vetustisque pronominis possessivi formis sus, sam, sas, al., quas antiquo tempore pro Sauds, Sadm, sulas, cet. positas esse Festus tradit. Non enim brevissimae illae formae, ut Max. Schmidtius iudicavit(de pronom. p. 17), ex disyllabis demum(sue, saus, suam, Sus) et ex trisyllaba(suibi) sunt ortae, cum vocalis a acuto sono pro- nuntiata non possit negligi, sed ex monosyllabis spe, Suis, Svm, cet.(cf. Sanscr.'svas), quarum p vulgari usu post s, nisi in vocalem u transibat, facile negligebatur. Sed ne longus sim, Max. Schmidtii commentationes saepius iam laudatas, alteram de nomine Jovis, alteram de pronomine Graeco et Latino(Halle 1832) adiri iubeo, in quibus et de hoc tertiae personae(sive id recipro- cum dices) et de illo secundae pronomine accuratissime disputatum videbis. (Tertium caput, quod adücere fuit in animo, propter spatii his scriptiunculis concessi angustias hic est omittendum.) WOM. eil dop⸗ ente 2I) I zel 1 gey Nde ku ſ allg W Sls ben: Sne- 3 d Drico Térh,?, ⁰0 TTo9eg an à mansit: er 1 dem fäctun 8 ncipio to hau b. 18) peniui a Posteriohe e nominis fägeni esse Festustadh 17), er üfthi jacuto Sup Svas),(una longus sin, N am de prarori (sire id wiy Ssi angustis les Ueber das Werk des P. Abaelard: „ Ethica seu scito te ipsum.“ Vom Predliger Dr. Bitteher. Anmerkung. Die Citate beziehen sich auf Pezii Anecd. T. III. P. II Es ist bekannt, dass zu den Zeiten der Scholastiker und selbst noch einige Jahrhunderte spä- ter eine eigentliche christliche Moral oder richtiger eine theolog. Disciplin der Moral innerhalb der theolog. Wissenschaften keine Stelle hatte. Die Wissenschaft, welche wir heute so nennen, wurde in der Regel in den systematischen Bearbeitungen der christl. Lehre, welche durchweg ein dogmatisches Gepräge trugen, wenn überhaupt, so doch nur beiläufig in dem Artikel von der Sünde abgehandelt, bis Calixt dann derselben zugleich mit einem eigenthümlichen Princip einen berechtigten Platz innerhalb der Theologie anwies. Diese bedeutende Umwälzung in der Anordnung der theol. Wissenschaften datiren einige Theologen in den Handbüchern der Moral (so Schwarz) wenigstens ihrem Anfange nach schon von Abaelard und dem unsrer Beurtheilung vorliegenden Werke an. Sie finden dann den abgerissenen Faden ihrer Fortentwickelung etwa in Lambert Danaeus und andern wieder, und meinen wol Wunder was gethan zu haben, wenn sie aus dem Reformationswerk und seinen eigenthümlich dogmatischen Tendenzen heraus den Grund jener Unterbrechung herzuleiten versuchen. Diesen könnte man schon von vorn herein das Bedenken entgegen halten, dass wol ein solcher Gedanke, einmal gefasst, unmöglich so lange unbenutzt und unausgebildet hätte daliegen können. Dann aber beruht überhaupt jene Ansicht von Ahaelards Werk zum Theil auf einer falschen Beurtheilung dieses selbst, zum Theil auch wol auf einer Verkennung des Wesens der Moral als theolog. Disciplin in ihrem Unterschied einmal von einer christlich philosoph. Bearbeitung der Moral überhaupt*) und sodann von einer dogmat. Entwicklung einzelner Begriffe aus derselben. Die Ethik des Abaelard ist nun so weit entfernt, eines von jenem beiden zu sein, dass sie vielmehr nur als eine Monographie des gan- zen Locus von der Sünde aus der Dogmatik betrachtet werden kann. Ilierauf führen ausser dem gänzlichen Mangel einer systematischen Entwicklung der ein- zelnen Tugenden und Pflichten aus dem Princip des Guten heraus, also einer eigentlichen an- gewandten Moral, die rein dogmat. Bestandtheile des Buches, die loci von der poenitentia etc., welche beinahe die Hälfte des ganzen Werkes ausmachen. Am deutlichsten wird dies aus einer kurzen Beschreibung der Lehre des Abaelard hervorgehn, die ich unten zu geben gedenke, und auf die ich zur Begründung des obigen Urtheils verweise. Zudem liegt die Bedeutsamkeit seines Werkes nicht sowol in seinem Verhältniss zur Wissenschaft als solcher, vielmehr in der Anre- gung einer tiefen Erkenntniss vom Wesen der Sünde und damit auch eines Missbrauchs dersel- ben d. i. einiger praktischen Irrthümer, die als Lehre der Jesuiten später so verderblich geworden sind.— Bei der Entwicklung des Gedankeninhaltes unsres Werkes darf man nun weder syn- thetisch verfahren, so dass man an ein bereits fertiges System als an einen Maassstab Abae- lards Ideen legte, wobei diese natürlich weder in ihrer Berechtigung anerkannt, noch auch ganz verstanden werden könnten, weil fremdartige Elemente sich von selbst hier einmischen würden, ja auch leicht der Vorwurf erhoben werden könnte, dass man aus einer bestimmten Schule und *) Auf den Unterschied oder vielmehr die Nothwendigkeit einer Unterscheidung beider Disciplinen hat treffend Lücke aufmerksam gemacht in einem Pfingstprogamm der Göttinger Univ. 1839, das in seinem Grundgedanken wahr und zeitgemäss, in der historischen Kritik grossentheils ungerecht, in dem positiven Abschluss der Streit- frage dürſtig und ungenügend ist. 84 7 2 Ansicht heraus, also befangen urtheile; noch auch wird man blos analytisch und referirend den Inhalt des Buches compendiarisch angeben können, weil sonst die ganze Darstellung den nothwendigen Halt verlieren und Einzelnes nur zufällig verbunden, anderes Zusammengehöriges dagegen ohne Grund getrennt erscheinen würde;— noch weniger scheint die rein speku- lative Methode bei einer einzelnen histor. Erscheinung anwendbar, vielmehr hat diese ihre Stelle erst da, wo eine Reihe histor. Erscheinungen unter einen gemeinschaftlichen Gesichts- punkt gebracht und die einzelnen als eben so viele Momente der Idee aufgefasst werden.— Da- her werden wir im Ganzen dem Gange, welchen Abaelard selbst vorgezeichnet hat, folgend und unser Urtheil mit seinen eigenen Aussprüchen begründend, das Zusammengehörige verbinden und zum Theil ihn nach seinem eigenen System, zum Theil nach seinem Verhältniss zu seiner Kirche beurtheilen. Abaelard beginnt sein Werk mit einer Definition des Begriffs Mores. Man würde irren, wollte man darum in unserm Buche eine Entwicklung der sittlichen Idee finden: denn jene mores sind ihm weder besondre Tugenden, noch auch Sitten in dem Sinne von freien, selbst- bewussten Handlungsweisen in bestimmten Verhältnissen, mithin weder etwas, das in die Lehre von der Moralität, noch der freien Sittlichkeit gehört, überhaupt kein Begriff, der es irgend wie mit der Freiheit zu thun hat; vielmehr ein psychologisch-dogmatischer Begriff. Er versteht darunter gewisse natürliche Dispositionen des Geistes, die uns zu bösen oder guten Werken treiben(animi vitia vel virtutes, quae nos ad mala vel bona opera pronos efficiunt). Er will sie mit diesem Zusatze durchaus unterscheiden von etwanigen Gebrechen und Vorzügen des Leibes oder von solchen geistigen Zuständen, die gegen das sittliche Verhalten des Menschen indifferent sind(Geistesstumpfheit— Gedächtniss u. s.w.). Sie liegen durchaus auf der Seite des pract. Gei- stes; und weil ihm die besondre Richtung des Geistes auf das Gute hin für den Begriff, der den Mittelpunkt seines Buches ausmacht, den des peccatum, fern liegt, so geht er sogleich von den moribus einseitig auf die vitia*) über, welche ihm hiernach sind: Gewisse Dispositionen des menschlichen Geistes zu irgend einer Sünde.(Iracundum esse h. e. facilem esse ad irae per- turbationem est vitium). Das Beispiel jedoch von der luxuria führt darauf, dass nicht bloss an- geborene Eigenschaften des Geistes, sondern auch des Körpers damit gemeint sein müssen; und hier wäre also ein Widerspruch mit der vorangehenden Erklärung(natura ipsa vel complexio corporis nos pronos facit e. q. sqq-). Hiernach wäre vitium also eine gewisse natürliche Dispo- sition des Menschen u. s-W. zur Sünde.— Der Graund dieser Verwechselung beruht wol auf einer Vermischung der Begriffe peccatum und vitium, die er später sorgfältig scheidet, und von denen er jenes allein dem Geiste imputirt. Oder man müsste etwa diesen Widerspruch dahin zu lösen suchen, dass Abaelard bei vitium an die angeborne Schwäche des menschlichen Geistes über- haupt dächte, die nicht leicht dem Reize der einzelnen vitia— d. i. jener natürlichen Disposi- tionen, welche denn doch immer leiblich und geistig sein könnten,— zu widerstehen vermöchte. Jedenfalls ist der Ausdruck ungenau. Jener Begriff des vitium war nun nach zwei Seiten hin genauer zu begrenzen, weil er nach Abaelard's Ansicht sowol vorwärts, als rückwärts zu Irrthümern führte. Vitium als natürliche Dispositionu. s. w. muss zunächst unterschieden werden von der geistigen That des Menschen, durch die er jenes vitium, das bis dahin latitirte, in's Leben treten lässt, d. i. von der Sünde, welche wieder eine Reihe Entwicklungsphasen hat; sodann musste von ihm alles Accidentelle ausge- schlossen werden, was etwa auf eine freie Thätigkeit des Menschen zurückschliessen lassen könnte, *) In einer eigentlichen Moral wären etwa die Begriffe des Gesetzes, der Pflicht, des Guten zu entwickeln ge- wesen. Eine dogmat. Exposition erforderte den umgekehrten Gang, weil sie die Lehre vom status integri- tatis u. s. w. voraussetzen konnte. werlgſ er rlältuis au rele Nan Fürle in inden: den 4 on freien, ai wdas in deld iſl, der Gu grifl. Erma der guten ſi iunt). Fr dl zügen desi enschen inähn ite des ynntbe Begril kie „sogleicl mt Disposttimat esse ad iney, s nicht se sein missel; vel comyla natürlichehh uht wol aulc- „ und Tlde J dabin ulh en Geistes i- rlichen Di- teheen feruit- en, welle 1 als Wfbi lerscbey in :Sündt, ſdo ldentellb uWé- n lassenxiul — 2u entzichels. om status lis 3 also der Begriff der Schuld und der Strafe im eigentlichen Sinn: denn vitium ist weder Sünde, noch Erbsünde im eigentl. Sinn. Die Schlussfolge ist diese: Vitium est, quo ad peccandum proni efficimur i. e. ad consentiendum ei, qꝝοd non convenit (Handlung und Zulassung). Im Gegensatz zu dieser blossen Anlage, Hinneigung zur Sünde ist diese jener consensus ipse(vel praecedens vel consequens actionem 638 A) h. e. culpa ani- mae, qua damnationem meretur vel apud deum rea statuitur. Der Begriff der Sünde wird dar- auf formell bestimmt als Verachtung und Beleidigung Gottes; die materielle Bestimmung — quod non convenit(1⁰ 1 7T00012ν)— ist nicht zureichend. Auf ihren Begriff und ihre Entstehung wird weiter nicht reflectirt; sie wird wol als daseiende vorausgesetzt, aber nur nach ihrer subjectiven Grenze, nicht nach ihrem objectiven Gehalt bestimmt.— Weiter wird die Sünde definirt als„Gottes wegen nicht thun, oder nicht unterlassen, was wir glauben seinetwegen thun etc. zu missen.“*) Die Sünde sei sonach etwas, das keine Substanz habe, sie bestehe in non osse.— Wenn Abaclard hier durch die grammat. Form seiner Defnition verführt auch eine logische Negation im Begriff der Sünde findet, und diese darum für eine blosse Negation hält, so folgt er hier nur der Autorität einiger Zeitgenossen, die jenen Satz bei Wei- tem scharfsinniger ausgeführt haben.(cf. Bossuet Th. 5 edit. Cramer). Glücklicher Weise verlässt Abaelard diese Gedankenreihe, um den obigen Begriff des peccatum als consensus zu- nächst gegen die zu vertheidigen, welche schon die voluntas mali operis ein peccatum nennen. — Die mehrseitige Vertheidigung scheint jedoch, wenn man voluntas in dem gewöhnlichen Sinne nimmt, durchaus unpassend. Sie ist es nicht in der Denkweise des Abaelard.— Er braucht nämlich, wie das deutlich aus dem Folgenden hervorgeht, voluntas zunächst nicht in dem moralischen Sinne, vom freien Willen, nicht einmal in dem blos psychologischen, wo es die That des praktischen Geistes, das Entäussern seiner Innerlichkeit bezeichnet; vielmehr erkennt auch er den Willen der bösen That insofern schon als Sünde an, als er im Begriff ist, zu je- ner überzugehen; aber ihm ist voluntas zunächst weiter nichts, als jenes vitium, und unter- scheidet sich somit nicht von der Begierde; ja er braucht später in einem Beispiele vom Schlem- mer geradezu dafür das Wort concupiscentica und desiderium(cf. 634 A. 633 D. ubi autem desiderium ibi procul dubio voluntas consistit). Diese concupiscentia ist ihm jedoch nur das phy- sische oder psychische Begehren, kein peccatum, darum verschieden von jenem concupiscere, von dem Christus redet:„Wenn Jemand ein Weib ansieht etc.“ Dieses erklärt Abaelard durch concupiscentiae assentire(cf. 633 C. non concupiscere, sed concupiscentiae assentire est pec- catum). Weil nun diese voluntas nichts mit der Sünde zu thun hat, so kann man auch sündigen(d. h. im moralischen Sinn mit Zurechnungsfähigkeit), ohne es zu wollen. Sein Beispiel vom Knecht, der den ihn verfolgenden Herren tödtet, um sein Leben zu retten, ist hier schlagend gegen ihn selbst. Der Knecht tödtet seinen Herren mit Unrecht(Sünde), denn — er hat den consensus gegeben, nicht mit voluntas, denn— er will nicht eigentlich den Herren tödten, sondern nur sein Leben retten. Die Argumentation hält nur Stich, sofern wir, wie Abae- lard, zwischen Zweck(Lebenserhaltung) und Mittel(Mord) scheiden, während doch ein jedes Mittel selbst wieder als Zweck betrachtet werden muss, d. h. die Reflexionsbestimmungen im logisch spekulativen Denken wegfallen.— Ebenso nun, wie Abaelard hier durch das Ausein- anderreissen der Begriffe zu weit geführt wird, irrt er im Folgenden— gegen den Begriff des *) Indem hier Abaelard den Begriff des„Glauben“(putare) einschiebt, macht er die Sünde zu etwas ganz Subjectivem. Dies der erste Grund zur jesuitischen Moral. Sie ist ihm nicht— id quod a norma iustitiae in deo dissidet, sondern nach dem catholischen Grundsatz heisst es: nihil habet rationem peccati, nisi fiat a vo- lente et sciente.(Andrad.) Es gehört nur noch ein logischer Fehler, die Auseinanderreissung von Zweck und Mittel, dazu, um den Jesuitism vollständig zu machen. **½ 4 peccatum als voluntarium polemisirend— durch Zusammenwerfung ganz disparater Begriffe.— Die Sünde— sagt er— kann nicht blos non voluntaria sein, sondern sie ist es auch im- mer: denn die Sünde ist contemtns dei sive consensus in eo, quod credimus propter deum esse faciendum etc., contemnere deum aber und puniri will Niemand, also etc.— Aber die Sünde ist nicht nothwendiger Weise contemtus dei,*) sondern ein blosses Vergessen der Achtung ge- gen Gott. Die Sünde ist wesentlich Selbstsucht, Ichsucht; sonach immer anch ein Nicht- suchen Gottes, aber noch lange nicht ein Verachten. Es ist hier eine logische Verwech- selung des Unterschieds und Widerspruchs, des contrarium und contradictorium. Auf die Frage, ob nicht aus der Sünde jedesmal ein solches contemnere deum hervorgehe, darf man sich hier gar nicht einlassen, es handelt sich hier nicht um die Consequenzen, sondern um den Inhalt des Begriffs.— Somit kann man dem Abaelard den Ausspruch peccatum non est voluntarium nur zugeben, sofern man ihn so verändert,„dass Niemand die Sünde als solche, sondern nur um ihrer Früchte Willen ausübt“, was denn freilich anders hätte ausgedrückt werden müssen. Diess scheint ihm indess vorgeschwebt zu haben, nur hat er sich nicht einmal durch seine Er- klärung von Sünde ganz gedeckt, weil er derselben noch andre Definitionen anfügt, auf welche sich jener Satz durchaus nicht anwenden lässt.— Das Richtige fühlt Abaclard und berührt es auch, wiewol nur concedirend:„Wenn wir nicht etwa voluntarium nennen ad exclusionem ne- cessarii, cum videlicet nullum peccatum inevitabile sit.“— Ganz richtig dagegen ist in der Abaelardischen Erklärung,— die, wie er die Begriffe ordnet, hier durchaus ihre Berechtigung hat—, das Ausschliessen der eigentlichen Thatsünde von der Sünde„operationem peccati nihil addere ad reatum vel ad damnationem apud deum;“ sofern er nämlich unter jener operatio oder peractio nichts weiter versteht, als die rein äusser- liche That. Er argumentirt gegen jene Begriffe von Sünde, wonach sie mit dem Natürlichen und Erscheinenden als solchem zusammenfällt, und vermeidet so zwei Klippen, die katholische Ansicht einerseits, der die böse That als solche d. i. die Erscheinung, richtiger der Schein, als Sünde und verdammenswerth gilt— peccatum in consensu consistit—, andrerseits die au- gustinische Lehre von der Erbsünde, wonach die natürliche Befriedigung der leiblichen Triebe und Begierden nicht nur, sondern diese letzteren selbst schon etwas Sündliches haben; indem er vielmehr diese nur insofern dafür hält, als sie durch bestimmte Verhältnisse dazu gestempelt werden, wonach also nicht sie(d. h. die Begierden) selbst, sondern die Verletzung der letzte- ren(der Verhältnisse) das eigentlich Sündhafte sind; z. B. im Akte der Zeugung, in welchem er Begierde und Lust natürlich, von Gott geordnet, sündlos findet, dagegen die Verletzung der Ehe als Sünde anerkennt. Die betreffenden Schriftstellen von der Erbsünde etc.— Ps. 50, 6 und 1 Cor. 7, 7— sucht er, wiewol nicht mit besonderm Glücke,(denn Schriftauslegung ist nun einmal Abaelards Sache nicht), zu seinem Vortheil zu erklären. Das Resultat seiner Argumentation ist ausgesprochen(638 A) in den Worten: Nihil ad augmentum peccati pertinet qualiscunque operum executio et nihil animam, nisi quod ipsius est, coinquinat, hoc est consensus e. q. sqqd.— Darauf geht er über zu dem Beweise, dass die That die Sünde selbst nicht vermehre, nur an ein zufällig Letztes— an den Gedanken, dass oft das „quae non fieri debent« geschehe ohne Sünde**)— anknüpfend, und ruft hierher Alles„quae per vim aut ignorantiam committantur; auch hier auf jenen Grundsatz zurückkommend, dass es der consensus sei, der die Sünde hervorrufe, und die Sache durch Beispiele beweisend. Der *) Am Wenigsten im Sinne Abaelard's, der von innern Sünden— des Stolzes etc.— eigentlich gar nicht re- det, sondern nur von äussern, bei denen man auf Gott gar nicht reflectirt, was doch das contemnere voraus- setzen würde, **) Ohne jedoch zu zeigen, wie diese Abnormität doch immer ein Produkt der Sünde in genere ist. ter Degith, e8 Alekin. apter emn a Aher die Suh ler Althngg. eh ein Vich. zische Vdn Auf ibhs it man al 1 um den le est ſoluntun lie, sonend Werdeu Nige durel geihen, lügt, auf nu dund heriln, Xclusionen er die Bagi n Tlatsirnu n apuddem, lie rein ibwen em Natülli die Katholbe- ler Schein, weits die lichen Tri naben; iu wu gestem ng der lebi g, in pelche Felet tungt — P. tauslegu rten: Jül- luod jjsiu 6 dass li 1 1 dass chi er Alen ſu menb, läs9 eweisend- leh gur n utemuere uns e ist. 5 . eigentliche Gedankennexus wird hier durch den vorher berührten Begriff der peractio peccati be- dingt. Alles würde hier freilich ungleich mehr bestimmt ausgeführt sein, wenn statt des vagen consensus etwa der Begriff des selbstbewussten Eingehens auf die Sünde gesetzt wäre.— Hier kehrt nun Abaelard, indem er den Begrilf der concupiscentia genauer bestimmt, zum Anfange zurück, zum Unterschied von peccatum und vitimm, indem er folgenden Weg genom- men hat. Das Plosse vitium ist nicht das beccatum, mit diesem ist auch nicht einmal die äus- sere That zu vermischen, vielmehr ist diese ein rein natürlicher Akt, der nur durch sein Motiv, nicht durch seine äussere Erscheinung, auch nicht durch seine ursprüngliche Veranlassung (peractio und concupiscentia) hervorgerufen wird; er gesteht jedoch zu, dass sein Begriff von concupiscentia, wonach sie blos die natürliche Begierde nach Befriedigung eines natürlichen Bedürfnisses ist, nicht der biblische sei, welche vielmehr darunter den consensus concupiscentiae verstehe. Deuter. 5, 21. Matth. 5, 28. Ein jedes wirkliche peccatum aber zieht nach Abaelard's Theorie den reatνs nach sich. Es ist dies malum(Uebel) die Kehrseite von dem malum(Bösen). Einen reatus ohne wirkliche Sünde kennt er nicht, spricht es wenigstens nie aus, im Gegentheil ist seine Lehre von der Erbsünde folgende:(S. 637. AB.) Der Mensch hat,— quamdiu anima infantili aetate constituta est d. h. so lange er ohne Selbstbewustsein ist,— keine Sünde(peccalo caret). So lehrt es Vernuft und Tradition. Eben so wenig hat er Schuld, weil keine Verachtung Got- tes(d.i. Sünde), da er noch nicht ratione percipitu. s. w. Nichts desto weniger ist er nicht im- munis sorde pecculi sc. priorum parentum, wofür er Strafe erleidet ohne eigne Schuld für die Schuld der ersten Eltern. Hiernach erklärt er die Stelle Psalm 50, 6, wo er jene iniqui- tates, oder jenes non mundum esse a sorde etc. nicht sowol(non tam— sehr ungenau) auf die parentes proximos, als vielmehr auf die priores bezieht. So steht Abaelard offenbar im Gegen- satz mit den Reformatoren, welche einen reatus in dem pecc. orginale statuiren, während er hier wol ein Uebel, aber keine Sünde hat, ja der Begriff der Sümde: in der Erbsünde ganz wegfällt. Die Ur iaChe liegt wol darin, dass der Begriff der Sünde ihm ein bei Weitem enge- rer ist, als den Reformatore en, ihm der consensus etc., diesen— omnia, quae contra voluntatem dei zunt. bei ihm ganz subjectiv, bei diesen ganz objectiv. Auf der andern Seite liegt der Grund der Differenzi in der Verschiedenheit der Ansicht von der concupiscentia. Abaelard, wie oben gesagt, versteht darunter nur die sinnliche Begierde, also jene pura naturalia der kathol. Kirche, während die Reformatoren darunter die sündliche Begierde sich denken, also die naturalia ma- culata, inquinata. Sonach ist ersichtlich, dass ihm eben jene obengenannten vitia, ferner das was er unter voluntas und concupiscentia versteht, nichts weiter sind, als der cathol. Be- griff der Erbsünde, die natürlich aber diesen letzaten Namen nur missbräuchlich statt Erh- übel trägt. Wir gehen zur Sache selbst zurück d. i. zum Beweise, dass die eigentliche Sünde nicht in der Tlat, sondern im Consensus bestehe. Nachdem er hier voluntas mit consensus„ ganz gegen die eigne Unterscheidung, zusammengestellt hat(638 D. ad voluntatem vel consensum operum e. q. sqq.), führt er Schriftstellen an(die Gebote), um zu zeigen, dass hier gegen den ursprünglichen Wortsinn von der blossen Thatsünde— du sollst nicht tödten etc.— ¹durchaus der tiefere festgehalten werden müsse, weil sonst jene Gesetze selbst sinn- und zwecklos wären; wobei er auf den Hauptpunkt des Gesetzes hinweist(diliges ete. Roem. 13, 8. 10 plenitudo logis est dilectio) und darum jenes ne facias des Gesetzes in: ne consentias in hoc etc. faciendo üb er- setzt. Hierin vermischt er aber wohl zu sehr den alt- und neutestamentlichen Standpunkt, weil es der naiven Weise des a. T. zuwider scheint, die Worte so durch Reflexion zu pressen. Wäre das nothwendig, so beständen wol das 7. und 10. Gebot nicht neben einander, auch wol 6 nicht das 6. und 9te.*) Zudem ist es ein grober Fehler, selbst nothwendige Consequenzen von Vorstellungen und Begriffen Anderer diesen selbst als von ihnen gezogen unterzuschieben. Während er darauf durch Beispiele aus der neutestamentl. Geschichte(traditio Christi per denm, per ipsum Christum, per proditorem Iudam) seinen Satz, dass die executio operis das peccatum des consensus nicht vergrössere, beweisen will, indem er zeigt, dass zwei dasselbe thun kön- nen, der eine in seiner Pflicht u. s. w., der andre als Sünde, vergisst er doch durchaus den Standpunkt des Streits. Denn nicht darum handelt es sich, zu beweisen, dass zwei äusserlich gleiche Handlungen verschiedene Motive haben und darum auch ganz ungleicher Beurtheilung fähig sein können;— sondern darum, ob eine Sünde des consensus durch die execultio operis vergrössert werde. Hier hinkt der Beweis, wenn auch Abaelard gegen die Grundsätze des Rechts nach denen der Moral an sich Recht hat. Für consensus braucht Abaclard auch gleichbedeutend intentio(640. C.). Diese Begriffs- vertauschung, für welche Abaelard keinen Grund angiebt, ist von Bedeutung: denn. gleich darauf behauptet er, dass wo die intentio gut ist, dadurch selbst die Handlung gut werde, ohne zu bedenken, dass er hier wieder den Zweck und die Mittel auseinander reisst, indem er diese nicht als jene selbst anerkennen will. Er verfährt nämlich so: der consensus, nicht die äussere Handlung, ist das peccatum, denn es können zwei dieselbe äussere Handlung thun, und doch kann nur einer vielleicht ein peccatum dabei haben, je nachdem ihr Zweck ist(per diversita- tem intentionis— hier der Sprung im Beweise) z. B. Gott und Judas. So thut der Teufel auch nur, was Gott zulässt, er prüft den Guten, straft den Bösen u. s. W., handelt aber immer ne- quitia sua stimulante. Umgekehrt(!!)*†) geschieht Vieles recht(recte geri), was Gott ver- bietet(prohibet), und vice versa wird Vieles durchaus mit Recht unterlassen, was er doch— (quandoque praecipit)— beſiehit. Als Beispiel für Beides führt er an die Leute, welche trotz Christi Verbot die Wunder desselben predigten, und die Opferung des Isaak, wo er die intentio praecepti Gottes in Schutz nimmt. Diese Fehler in der Beweisführung hat Abaelard nur seiner Inconsequenz zu danken. Seine Methode schwankt zwischen zwei Extremen, dem Beweise ex ratione und dem ex aucto- ritate d. i. der Schrift. Weiss er jene nicht mehr zu handhaben, so braucht er Beispiele— gewöhnlich aus der Schrift. Diese verleiten ihn dann oft zu gewagten Trugschlüssen, wie hier. Wäre er seinem Grundsatze, dem ex ratione Beweisen, treu geblieben und hätte er etwa nur zu dem bereits Erhärteten die Schrift als Zeugniss gebraucht; so wäre er hier nicht in die Enge gerathen, eine Erzählung des a. T., die durchaus das Gegräge des Mythischen an sich trägt, zur Stütze einer unwissenschaftlichen Behauptung zu brauchen. Es ist doch wahrlich die gränzenloseste Willkühr, dergleichen zu behaupten, wie Abaelard von jenen Ge- heilten Christi:„Sciebant, non ob hoc eum praecipisse, ut teneretur, sed ut praedictum(i. e. *) Abaelard führt hier beiläufig fragweise ein Beispiel an: numquid quis per ignorantiam ducat sororem suam transgressor praecepti est?— Er antwortet mit Non. Und am Ende mit Recht. Warum treibt uns aber ein gewisses natürliches Gefühl, einen solchen Menschen nach Entdeckung jenes Verhältnisses für höchst un- glücklich und vom Gewissen gepeinigt zu halten? Sollte dies Elend blos unverschuldetes Unglück, also nur Uebel sein? Die Poesie sieht es durchaus anders an. Man denke an Oedipus, an Mignon und den alten Harfenspieler. Oder ist vielleicht hier die Poesie hypertragisch, dass sie Schuld mit Uuglück verwechsele?— Die Vernunft(der Verstand) scheint ihr das Urtheil durchaus zu sprechen. Die Bibel weiss nichts von der- gleichen Conflikten: denn die Abstammung der Moabiter und Ammoniter, auf welchen ein ähnlicher Fluch liegt, ist eine wissentlich blutschänderische. Alle diese Fragen berühren die Nachtseite des menschlichen Le- bens und erwarten wol noch ihre Lösung. **) Hier braucht Abaelard die Frageform„Quis denique nesciat,“ die gewöhnlich da eintritt, wo der Beweiss auf schwachen Füssen steht. Das Rhetorische soll dem Gedanken nachhelfen, die Kühnheit der Sprache dem mangelnden Beweise. dSecnenaen won aterausclih diu her len 8 das ſeream eelhe tiun hr. 1 durchan Wei ängal er Beladeiu reculio qpeni Grundbite Diese Begih- g: demn gi zut werde, h indem er ds icht die inde thun, und ha (per direrit ler Tenfel an aber immer e was Goöttſer was er duel- e2, welchevir er die inten 7 zi danle lem ex aue Beishiele- eMüssen, umd hütte: er hier W les Mitdiseh- . F Btthi von jelen e raeetun i“ 1cat Sororem Sul m treibt Ul d ses fur Hoelst r Unglück, 1bo M non ud der Iltel 4 rerueclode ⸗ s Nichts Fo- d. ein zhulicher Not menschlicber le 7 humilitatis) exemplum praeponeretur. Das wäre ein Spielen mit Tugend und Wahrheit ge- wesen. So missbraucht er, beide Methoden, die jede einzeln ihre Berechtigung haben, aber in trüher Mischung ganz unwissenschaftlich sind, vermengend,— einmal Bibelstellen, um vorgefasste Sätze zu beweisen,— andrerseits aber entwickelt er aus Schriftstellen, die erst an der ratio anderer zu messen sind, Lehren von der höchsten Bedeutung, in beiden Fällen zum Nachtheil seines Werkes. Denn hier ist der eigentliche Ursprung alles Jesuitism zu suchen, wenn er sagt: Jene Leute(die von Christo Geheilten) sind zu entschuldigen, quia nihil ege- runt per contemtum praecipientis, quod ad honorem ipsius facere decreverunt. Das ist der be- liebte Grundsatz„omnia in majorem dei gloriam.“— So wäre denn der doppelte Schluss, der sich aus obigen Prämissen von selbst ergiebt, und den auch Abaclard direkt selbst zieht: die intentio iubentis entschuldigt diesen, wenn er Unrechtes — quod mimine convenit— beſiehlt, umgekehrt die intentio charitatis den, cui fit praeceptio. So wären denn die vier erklärten Hauptbegriffe: 1. vitium animi,(quod ad pecc. pronos efficit) d. i. Erbsünde. 2. ipsum peccatum— consensus mali, contemtus dei— wirkliche Sünde— proprie dictum. . mali voluntas— böser Zweck. mali operatio— Thatsünde. Das peccatum selbst nun läuft durch drei Phasen hindurch(tribus modis peragitur) Salggestio(persuasio), delectatio(concupiscentia, und auch so erklärt 642 D), consenszs, welcher die concupiscentia erst in peccatum verwandelt. Dies pecc. sollte nun durch poenitentia verbessert werden, das opets aber ist die consummatio— der Abschluss— des peccatum. Setzen wir diese Scala in den Begriff um, so wäre suggestio etwa die Bedingung der Sünde(z. B. die Natur— unsere Umgebung), die delectatio die subject. Begierde, an sich natürlich und un- schuldig— actio media—, der consensus endlich der Wille, unter bestimmten Verhältnissen, die nach bestimmten Geboten zu beurtheilen sind, jene Begierde zu befriedigen. Jedoch fasst Abaelard jene suggestio specieller von einer persuasio, exhortatio alicuius nos exterius iuvitan- tis, wo er denn natürlich, wenn ein solcher fehlt, die suggestio fallen lässt und in der delectatio jene beiden Momente der äussern Bedingung und der subiect. Disposition findet. Er handelt darum noch ganz besonders de suggestionibus daemonum. An diese glaubt Abaelard und versteht unter ihnen in unserm speciellen Falle Wesen, welche erfahren(periti, dακονεσς) in allen Kräften und Eigenschaften der Naturkörper und bekannt mit der Wirkung und dem Ein- fluss derselben auf das menschliche Wesen, dies dazu benutzen, um die Menschen zu ver- führen: denn sie sind nicht creatores, sondern nur praeparatores naturae, z. B. die, denen die aegypt. Magier dienten. Obgleich nun die Sünde, wenn sie auch äusserliche Existenz gewinnt, verübt wird, darum doch nicht verdammenswerther wird, so wird sie nichts desto weniger im letzteren Falle schwerer geahndet. Ganz richtig findet er den Grund in der Schwachheit der menschlichen Natur, in dem Gegensatz zwischen Innerm und Aeusserm—, Recht und Moralität—, es geschehe natürlich nur beim weltlichen Gericht,(denn der Episcopus ist hier auch nur als menschliche Person zu betrachten), um die Leute vorsichtig zu machen, zum Theil auch, weil wir Menschen nur nach dem Offenbaren, de manifestis, non de occultis, urtheilen können. Gott allein ist probator cordis et renum d. h. aller intentionum(Vorsätze— Entschlüsse— Zwecke), die aus Schwäche oder Erregung(affectio) der Seele und aus der delectatio des Fleisches kommen. Er kann daher auch allein gerecht strafen, weil er ins Innere siecht, denn alle Sünden(d. i. peccata), 9⸗ 8 sagt Abaelard ganz richtig, sind Sünden der Seele(animae), nicht des Fleisches(Grund: Weil nur da Schuld und Verachtung Gottes sein kann, wo Gotteskenntniss und Vernuunft ist.) Der Unterschied zwischen pecc. carnalibus und spiritualibus besteht nur darin, dass jene aus der Schwäche des Fleisches, diese aus den vitiis der Seele kommen. Das princip. divi- dendi ist hier nur gewissermaassen der Sitz, das Organ, nicht das Princip. In dem Sinne sei es auch zu verstehen, wenn Paulus Gal. 5, 7 von einer concupiscentia carnis adversus spiritum redet, da doch die concupisc. solius animae ist, wenn auch die delectatio des Menschen in carne liege. Nach diesen beiden Seiten hin sei eben Gott ein inspector cordis et renum, d. h. beider Arten von Sünden.— Der Mensch aber urtheilt nur nach der äussern Handlung, nicht nach dem Motiv, straft auch mehr, um öffentlichem Schaden, bösem Beispiel zuvorzukommen, als um die Fehler des Nächsten zu bessern(Einseitiges Rechtsprinzip). Beispiel: Ein im Tempel ergriffener Ehebrecher. Auch leite uns, und müsse uns leiten nicht sowohl die aequi- tas, als die prudentia, um die Leute vorsichtiger(providentia) zu machen. Culpa und poena stehen sich bei uns nicht gleich, nur bei Gott, der nach der bonitas intentionis richtet. Die bonitas operis ist nicht eigentlich dem opus als solchem, sondern der intentio eigen, es ist nur ..*+ eine bonitas.*)(Wird fortgesetzt.) —— *) Die Beweissführung hier ist logisch falsch, obgleich die Sache richtig. Bei einer Handlung— sagt Abaelard— jst die bonitas intentionis und operis nur eine, sowie in„bonus homo“ und„filius boni hominis“ nur eine bonitas ist. Das Beispiel ist nicht schlagend, sonst müsste es so sein— bonus homo und bonus filius hominis, weil sonst die Eigenschaft nicht, wie dort der actio und der intentio, zweien, sondern nur einem Indi- viduum zugeschrieben wird. In jenem Falle sind zwei Subjecte mit zwei Prädikaten, hier zwei mit einem Prädikate. Es hätte hier nothwendig gezeigt werden müssen, dass auf eine Handlung(opus) der Begriff des bonum nicht, oder nur in gewissem Sinne passt. Dieser Beweiss wird im Folgenden angestrebt, indem Abaelard opus bonum durch intentionis bonae affectus erklärt. Dies hätte im Vorhergehenden geschehen sol- len, so wäre die ganze Beweissführung nicht nöthig gewesen, da man dann gleich gesehen hätte, dass das Praedicat nicht sowol dem opus als vielmehr der intentio allein zukommt, was er selbst in cap. X. ausspricht (opus ex bona intentione procedens, daraus abbrevirt opus bonum). Logischen Beweisen sind immer Bei- spiele schädlich, schon weil der falsche Sprachgebrauch leicht auf Abwege führt. Hiezu kommt noch, dass in der Sache selbst etwas Schiefes liegt, wenn der Begriff der intentio nicht genau definirt ist, wie hier nicht ge- schehen. Allerdings hat das opus bonum mehr meritum, um ganz materiell und in Abaelard's Sprache zu re- den, als die intentio, indem hier bereits Schwierigkeiten der Ausführung, Mittel u. s. w. überwunden sind, also eigentlich mehrere intentiones bonae(die einzelnen Mittel der Ausführung) vorliegen. Es sei denn, dass man intentio so fasst, dass es der Entschluss ist, welcher jedenfalls in die That übergegangen sein würde, im Fall u. s. W. Sonst sind gute Entschlüsse und Vorsätze gerade nichts Seltenes. Die Moral verlangt— und mit Recht— ihre Vollführung. Angedeutet ist allerdings dieser Gesichtspunkt, nur nicht in den Begriff über- gesetzt und durchgeführt. Cf. 648, B.— Sein zweiter Beleg für die Wahrheit seiner obigen Behauptung ist die gute Person Christi in seinen beiden(der göttl. und menschl.) Naturen. Auch dies Beispiel passt nicht recht, da ja hier beiden die Eigen- schaft bonus zukommt, in dem zu beweisenden Satze aber eigentlich nur dem einen Moment, der intentio: denn wenn Abaelard die Sache so wendet, dass die menschliche Natur in Christo auch erst von Gott die bo- nitas empfange, wie hier die actio von der intentio, so vergisst er dabei die Verschiedenheit beider Verhält- nisse. Die actio erhält nicht eigentlich die Eigenschaft bonus, wie die Person, sondern nur das Prädikat, wird genannt, sofern u. s. w., während die menschliche Natur Christi wirklich gut wird und ist.— Es kann eine und dieselbe Handlung, die an sich jedesmal eine media ist, beide Prädikate durch die intentio bekommen, sie bleibt dieselbe z. B. Allmosen geben, Jemanden tödten u. s. w. Begriff: die bonitas ist nichts Numeri- sches, dem Wechsel von Zahl und Maass Unterworfenes, kein Begriff, auf den die Kategorie der Quantität, das Mehr oder Weniger, passt, kein relativer Begriff, sondern ein absoluter. Die Sache hat ähnliche Bewand- niss, wie mit der Trinität, wo auch die Personen nicht gezählt werden.— Man kann daher streng genommen nicht sagen besser, sondern hier ist jede Comparation nur eine Verkleinerung, ich meine— melius und optimum nur gleich minus oder minime malum. Das Beispiel macht hier den Beweiss schwach, weil es in praxi zwar eine(scheinbare) Anzahl von bonitates giebt, während doch dem Begriffe nach nur eine existirt d. i. dieser Begriff selbst. Abaelard zwingt stets nicht sowot durch den Beweiss, als durch die Absurdität einer Anwendung der Ansicht, welche er bekämpft, auf einen bestimmten Fall zum Zugeben. Es ist dies nur ein Beweiss per inductionem; und wir haben auch nur deswegen diese grössere Anmerkung hier eingescho- ben, um zu zeigen, dass Abaelard nicht der dialektische, scharfe Denker ist, wofür man ihn gewöhnlich hält. Weit mehr tritt dies in andern Werken Abaelard's, besonders in der theolog. Christiana hervor. ——