PD. ANDREAE ALCIAITI
Mediolanenſis, Iuriſconſulti clariſs. om-
nia quæ in hunc uſq; diem ſparſim prodicrunt uſquam, opera, ab ipſo quidem autore tomis di geſta quatuor,& ca qua ad poſteros tranſmitti cenſuit perfectione recognita, auctiorãâque red, dita: nontam Iuris, quàm aliarum etiam diſcipli narum candidatis, ob uariam ac multipli cem crudition em, permagno uſui futura.
pPRIMVS TOMVS HA BE T, De uerborum& rerum ſignificatione libros quatuor. Item, commentaria in tractatum eiuſdem ar- gumenti ueterum Jureconſultorum.
1 81 NGRINIVS CANDIDO LECTORI.
cuům rationem operis à nobis ſuſcepti autor ipſe in ſua præfatione, quæ proximam ab hac paginam oceupat red- diderit, eandem uel repetere, uel diligentiam noſtram pluribus tibi commendare, ut ambitioſum, ita forte ſuperuaca- ( neum fuerit, cum uel opus ipſum in examen admiſſum, id luculenter admodum docere queat. Vnum hoc, quod tuam utilitatem reſpicit, hic adijcere lubet, nos quicquid huius autoris poſthac in lucem edetur, ſeorſim, proprio ad id deſti nato tomo, exhibituros, tum ut omnem impoſturam excludamus, tum etiam ne ob exiguam quancunque acceßionem ĩdem bis redimere, ſumptusq inanes facere neceſſe habeas. Atin hoc fidem noſtram tibi obſtrictam uolumus. Interin uale, ac tanto theſauro, qui tua ſtudia haud parum iuuabit, feliciter fruere.
Cum priuilegio Cæſareo in annos quinque.
BASILEAE, PER MICHl.
18INGRINIV AN ³½ ˙5 ⁰54».

Andrcas Alciatus Iuriſconſ. ad Lectorem.
SVm certior factus eſſem Michaẽlem Iſingrinium de lucubratio- Anibus noſtris edendis cogitare, fui non mediocriter delectatus,
A—
ſiue quòd plurimũ tribuerem eius hominis diligentiæ, qui typis
ſuis tam ſolertem curam adhibet, ut ab omnibus eruditis ſemper ſit hoc
nomine cõmendatus: ſiue quòd& hocpertinere ad celebritatem nomi-
nis mei exiſtimarẽ, ut ſcirent ſtudioſi, quæ hactenus à me publicũ accepe
rint, eaq; ſeparare à nothis,& quæ falſo titulo circunferuntur, poſſent. A-
lijs quidem hoc incõmodum poſt fata contigit: at mihi etiam uiuenti ali-
qua adſcripta ſunt, quæ non à me fuerant côpoſita:& licet ſtylus, argu-
mentũ, ductus ſermonis, phraſis ipſa, ſit quod aiunt) Lydius lapis, hinoq; dignoſci genuina&legitima ab adulterinis poſsint, tamen hocà medio- criter eruditis uulgò fieri non ſolet, ſed ſolùm ab ijs qui naſum habent,& maximũ in ſtudijs uſum ſibi cõpararunt, quod paucis datum eſt. Itaq; nò potui Iſingrinij conſiliũ non laudare, qui tantum mihi cõmoditatis affer- ret, ut hoc animi dolore alleuarer. Necuerò quiſquam exiſtimet, uniuerſa quæ à me ſunt cõpoſita, hac editione cõtineri:habeo enim et pleraq; alia, quæ, quòd ſupremã manum expectent, non exiſtimaui nunopublicanda: præſtat enim Flacci conſilio uti,& uel in nonum annũ ea premere, quàm abortiua imperfectaq; diuulgare. Satis ſit in præſentia edidiſſe quæ iam diuulgata erant,&in unum Newüſs quæ ſparſim uagabantur. quamuis et quædam à me, pauca tamen, in aradoxis ſint immutata:quòd enimo- pus illud à me adhuctyrone diſputationis cauſa emiſſum fuerat, neceſſa- riò factũ eſt ut maiore lima indigeret: quod qualecũq; ſit, quæſohumaniſ- ſime Lector in bonam partẽ accipias. Neq; uelim admireris eouſq; dili- gentiã Iſingrinij proceſsiſſe, ut nò ſolùm latinas interpretationes ederet, fed etiam eas quæ ruditer& craſſiore filo cõtextæ à me fuerant: fuit enim omnibus mos gerendus. Sunt qui barbaras illas& impolitas elegantiori bus præferant,& tritico neglecto cum Atauis glandibus ueſci malint, quoòd ſcilicet faciliores intellectu uideantur,& cõôtrouerſioſis magis com modæ. Ego cùm primũ profiteri hanc diſciplinam cœpi, quòd tantum au toritatis mihi adhuc nõ cõparaueram ut nouæ traditionis autor eſſe poſ- ſem, ſeruiebã ſcenæ, ſeruiebam tempori,& quantũ fieri poterat auribus diſcipulorũ ſtudia mea aptabam, IIludq; Euripidis obſeruabam, Ti .Ode τκτέν‿κκμει at ubi aucta mea eſt exiſtimatio,& is honos ſtudijs meis propter longum uſum haberi eſt cœptus, ut abſq; cortice na- tare poſſem,& arbitratu meo docere, tum Diogenis illud prætuli:Aio Hòp 76),ODL u Dun, ue9 603 Dus,& ad elegantius dicendi genus tranſij. At Iſingrinius noſter maluit ſaluũ ſuum quibuſcunq; eſſe iudiciũ,& utriuſq; dictionis lucubrationes edidit: de quibus ego plura nõ ſum dicturus, ſed
omne hoc æquiſſimi Lectoris arbitrio relicturus. Vale. Mediolani, Calen. Martijs, 1 5 47.
hanrenge Ulrnnan; Aühech ant in H' ytari M licumui riiundag utiſbrun mſullahſ
runarjjo repſ ſipr vokpoterant ne tholaci usryſſis 4 Vulkanalbu Iriralleci. ruſß vun rebegpi ram iſ mar ljſe conme Inias rur mcam Ar ſuſtaton Aumentum⸗ emoria Ba ſ ſaleu 3 teſau ros eltemer d cheo erap l6 ltenas p 1 1lbonls ur
um pof

d
dein
rirh abeo enim tplen exiſtimaui nunepal num annu eaprene: n præſentiaedidiſta parſim uagabantug sfintimmutata qutt cauſa emiſſum fuersn qualecũq;ſſt quaſin P uelim admireris eol- atinas interpretationo Otextæ à mefueran Sillas Rimpolitas th tauis glandibus velt r,& cotrouerolom plinam ccrpi quddin
eg bitrio relicturl ijs, 1547
Ampliſsimo uiro Franciſco a Turnone archiepiſcopo Biturig. Andrcas
Alciatus lurcconſ. S. D.
5— AILLVSTRIS PſPnominis tui ubique Qentium fima, ampliſsume pater, is peruniuerſam Galliam de te circunfertur rumor, ut præsiantia morum, eximioq́; doctrinæ cultu præcellere te omnes prædicent: rariſi- numi; tempe tatis noſtræ exemplu eſſe, quod dtuina quadã prouidentia or rum hiſce temporib. uideri poſsit, quibus tor calamitatib. indies Chriſtianã rempub. affiigi,& tot undiq; noxarũ ueluti examinib. opprimi cernimus. Sicut enim quoties humanis corporibus maxima morborum uitia inualeſcunt, tum ſummorum medicorum nobis manus neceſſaria eſt: ſic in tanta Drincipum diſcordia, tantis bellorum tumultibus, reipubli- cck inter fuit, maximos etiam, O'ut poëtarum Princeps ait, Pietate meritisq; graues uiros a- ſii, qui postguam deorum ira pauliſper conquieuerit, tot urgentibus malis occurrant, tempe- ſlatumq huiuſmodi omnium nubila diſcutiant, è quibus præcipuum te futurum ſp erant, augu- ranturq; uniuerſi. Nec id abſque ratione, qui eas omnes artes in te prælucere uideant, quæ ad hanc rem perficiendam funt neceſſariæ, humanitatem ſingularem, morü integritatem eximid, doclrinam præcellentem, ſiue Latinè ſiue Græcs diſſerendum ſit, facundiam inæ slimabilem. Ad hæc huius rei felicibus Regi ipſi auſpicijs faclum& te tyrocinium nuper conſpexerunt, cum in Hfiſpania pro uniuerſæ Galliæ commoc ea cum Ce ſare ipſo pertraclaſſt, quæ im- petrari eſficiq; poſſe nemo exislimabat. Quapropter Christianiſeimo R egi, incomparabi lisq; uirtutis Heroinæ illustriſ. regiæ ſorori tam gratus es, ut nihil præclarũ, nihil ſerium, nihil quod ad rerum ſummam pertineat, abſq́; conſilio tuo traclanqum cenſeant. Quibus ani- mi tui fortunæq́; dotibus& ipſe allectus, cum literis meis ſalutem tibi dicere decreuiſſem, non cenſut ad abſq; munuſculo aliquo ficiendu. Extabant inter legales nostras exercitationes com mentaripoclauo abhinc anno me diclante, ab audntoribus meis excepti: qui ſiue quòd ab auto- re ipſo ſupremam adhuc manum non accepiſſent, ſiue quòd per librorum traduces uitiarentur, non poterant diutius abſq; nominis mei nota inemendati agere. Eos(quòd& interpellantium me ſcholasticorum uoces amplius ferre non poſſem) ut publicum acciperent, editurus, in ma- nus rurſus aſſumpſi,correclioresq́; ficlos non meciocri auclario locupletaui. Droximis enim VZulcanalibus, quo tempore publicis a leclionib. propter uindemias feriamur, quatuor illis li- bros adieci. Hos omnes nomini tuo dicare, bis te patronum nominare conſtitui. Cum enimu- triuſq; Turis ſis peritiſsimus, nemo eſt qui ficilius id patrocinium ſuſcipere, ſuſceptoq́; reclius perſungi poſait. Quod eo audentius a me fæclum eſi, quoniam nullo hanc rem labori tibi fu- turam fum arbitratus: alioquin non tam audax eſſem, ut arduis occupationibus tuis, nostros hoſce commentarios ingerere, uel docliſsimis ſtudijs importunusipſe obstrepere uellem. Ac- cipias igitur læta fronte, nuper à nobis communicatos ſtudioſis omnibus, hoſce libellos, qui non modicam Juris ciuilis partem, Cimmerijs prius obuolutam tenebris, illustrant. Cum enim in ſignificatione uerborum, mentisq́; conieclura ferè omnes lites ue rſentur, extricandum hoc ar- gumentum aſſumpſi, quod ueterü nullus condignètraclarat. Non me latet patrum nostrorum memoria Bartholomæum I eronenſem, cui à cepis cognomentum, neſcio quid hac inre compo ſuiſſe: ſed eius qiclata ad manus meas minimẽ peruenerunt, quòd hi, penes quos eſſe dicantur, ceu theſauros ea cus toctant: at fortè theſauri, ut in prouerbio est, carbones erant. Mihi non li bettemerè de illeclo opere ferre ſententi, ſed tamẽ res ipſa planè ostendit, reclè punc traclatũ ab eo percipi non poſſe, qui ab humaniorib ſcudijs abhorreat: ſicut necuice uerſa, qui haſceſ5- las luteras profiteatur, niſi idem iuris quoq́; ciuilis diſciplina præcellat, oleum& operam hiſce in reſponſis interpretandis perdit. Quod non eò à me dicitur, quòd impenſe humamiorum lite- rarum prof ſcioni non fiucam, earumq; cultores pro dignitate fuſciptendos, colendosq́; non ar-
2

D. Andreæ Acciati
bitrer: ſed quddunaquæq; ars fuos habet fines,& intra quos conſigtat cucellos ut minim de altera in alteram deſultare facils quis poſoit. Conuenit Lureconſulto oratoriæ artis ſauentia,fi- cilioremq́; ad ius Quiritium aditum præslat: nõ tamen corpus efficit, ſolam eius Juperficiem colorat. Tuerunt maximi Jureconſulti Accurſius, Ba rtolus,& id genus alij, qui etiam apud allos ueteres locum fuum tenere potuiſſent, quos tamen congtat ne ſummis quidem labijs alias axtes attigiſſe. Quo fit, ut eorum ineptam cenſaram non poßim non admirari, qui grauiſoimo ſupercilio, fluentiſona, ut Lucretius ait, ſcaturigine, hoc ſölum nomine in eos inuehuntur, quòd bonarum literarum fuerint rudes: quaſi quiſquam ſanus ideo minoris excellentem ſtrologum ffciat, quòd Muſicam ignoret: Galenum præstantiſimum medicum damnet, quod geometræ Euclidis circinum nunquam in manus fumpſerit. VI ix alium in uniuerſa Legum hlua traclatum offendes, cui explicando aded ſint humanitatis ſlu dia neceſſaria: hic Cateor) abſq; eorum notione intelligi berfeclè nequit. Quapropter ſuarum uirium conſcius Barto- lus, quiq; posl eumper manus hanc nostram doctrinam tradiderunt, quod ad hæc reſponſa at tinet, mhil fers ſcriprum posteris reliquere. Huncego aggreſſus, cimpro uiribus meis ali- quandui elaboraſſem, ad umbilicumq́; perueniſſem, cognoui pro rei magnitudine adhucnõ ſcitis ame ficlum eſſe:nec enim ſola ureconſultorum, quæ hancſub rubricam congeruntur) reſponſa, omnẽ rem declarant. Neceſſariò itaq; manum rurſus tabulæ admout,& quatuor hoſce libros umma celeritate,& memet in horas præueniens Luod facere conſueuerunt„Luun paululum tantummodo deeſſe conficiendo negocio indust᷑rij artifices exis timant compoſii: qui qualeſ- cunq; fint, ingens afferunt uniuerſo Quiritium iuri lumen, ut non dubitem, etiam ſi quiciuam à me, idq; bumanitus, erroris in eis commiſſum ſit, à facili ius loq́; leclore ueniã promeriturum: quam&· impetratu digniorem id facere debet, quòd bibliotheca mea ob bellicas calamitates Mediolani derelicla, cum huc conceſsiſſem, commodatitijs libris, his q;, paucis tantum, mihi ne- gocium aggrediundum fuit. Erunt fortè qui maiorem elegantiam requirent,& ob Latinæ maie tatis condignamd me rationem non habitam, diem mihi dicent, quòd nimis plana humi- lisq; nostra oratio non ſchematis ornetur, non dictionibus ex antiquitate repetitis abũdet, non Ciceronianorum uerborum maie ꝗlate refulgeat. Sed hi uelimſciant, hæcab eo minimè ex- petenda eſſe, qui manibus quotidie Bartolos, Baldos, Alexandros, huiusq́; firinæ autores ue rſet, quiq́; humanitatis ſtudia non ex profeſſo, ſed obiter quandoq;,& aliud agens, interui- ſat Ad hœæc ſcenæ me ſeruire neceſſarium fuit: quotus enim quiſq; ex legalibus mytis no- ſtra legeret, ſipræter anxiam legum ſcrutationem, Cornu quoq; copiæ in manibus habendum dllt eſſet, unde& antiqua uocabula addiſcere,& figuratos loquendi modos percipere neceſſe haberet? I ix eorum conuicia ferre poſſum, quotidteq; cum eis mihi iurgandu est, qui qualem- cunq; hanc meam diclionem tanquam obſcuram calummiantur, illud; A uulgo exclamant, Indo- cluus loquare, ſed apertius. Quid hi quæ ſò fecerent, ſi pauld elegantiore ſtylo nostratia hæc constarent: abijcerent manibus tanquam ænigmata,& inter Heracliti& Qcophronis te- nebras connumerarent. Nec immerito quidem id mihi accideret, qui cim I lpiani, aut Pauli planiſcimos,& abſq; ullo ſermonis ſcrupulo compoſitos commentarios declaraturum e pro- fuerer, obſcuriorapſis autoribus tradidiſſem, interpreteq; pſe, uel potius natatore aliqquo Delio indigerem. Satis igitur nobis fuit Latins utcung ſeripſi ſe: elegantiam ſermonis ora- toribus permittimus, quanquam& ipſorum non modica laus ſit perſpicuitas. Sed cum quæli- bet ars ſua habeat uocabula, nobis neceſſaxiò nostris utendum: quæ tametſi aliquibus barba- ra& incondita uideantur, non idcirco tamen noua effingioportuit, quæ nemo intelligeret. Ve rum quid ego duutius prome uerba faci, qui huiuſmoqi accuſatoribus non magis ſeribo, quAm Derſio& Scipiom Lucilius: cuius exemplũ imitatus, ueteranorumq; iudicium reformidans, ſolos tyrones ad diſciplinam uoco, quibus hæcin præ ſentia non aliam præſertim ob cauſam ex hibenda duxi, quai ut fidem meam aligua ex parte liberarem. Dollicitus quandoc fueram, reſeclis tot interpretum ſuperfluis opinionibus, Juris ciuilis prudentiã per quadringenta,& eo amplius, maxima nolumina diſperſam, in unũ corpus colligere,& contextui ueterũ legum annexis
=. ——
—
Gaccipiun LüAp jgtut de om proprietaten dlanuslib. elechgeltl Nantamen, Iipvopriũ lixcum mul lominata, Panneceſſan dem uel pila nanslata ſun Vn ldeens Meadéda eſt ater plura 9 deceterz dec ileaqua,ue nriadepr 0 m eapitis ite nen ad aqua üb priore 1 ioräferepe nunäpluri a unumut 1 d appella 7 rüüeler b
1 läüinde arb

dernſponſaa irtbus mei al
ne adhucn ſa untur, reſpo nſ uor oſee liro luum paululnm ſl: qui Luali ian ſiurhuan Ipromeritunm. luus calumuatz tantun, mili me⸗ ,O'0b Latie Ims plana lum⸗ etiti abület, mn ab eo ſininter⸗ ferne unnn ulagen ineni⸗ Ibus miſtu to- nubus habencum terapere neaſ Aelb ni ulm⸗ exclununt,ub⸗ hb maſtrata he „Dyrophronute puum, aut Dul vaturun ſte yt- nutatvre alqu am ſernond un
4 I. Labeo. de ſuppel leg.
b Lofffcium. de
re mil. L f. de ædil. edict.
Epiſtola nuncupatora.
annexis gloſſematis i lust᷑rare. Ad quodopus componendum me uelis remis(†uod dicitur) properantem, nece ſoitas ipſa, cui ne dijj quidem, ut ille ait, reſistunt, retinuit, properanti inie- cit manum. Bellica enim clade cenſu aliclo MFubire aduocationes, reſponſaq́; conſalentibus dare coaclus, cum alioquin ope mea cenſeri non poſſem, ad alias curas animum traduxi. Ve- rum ne omnino conturbaſse promiſsionis meæ rationes uiderer, id contracli alieni æris in præ ſentia parte aliqua diſoluere constitui. Solent autem duri exaclores æquo animo id omne ab his, qui foro ceſcerint, tametſi modicũ, accipere,& quicuid datur, in lucro reputare. Interim igitur augus tiſsime Draæeſul, has lucubrationes tanquam eius operis ſpecimen quoddam acci- pies, quas ſi probaueris, alicundeq́; mihi proueniat commoditas, alacriorem adcætera proſe-
Lale.
quenda animum feceris.
Biturigibus, Calend. Waij, M. D. X XIX.
DANDREALEALCIAII
luriſconſ. de verborum ſignifica tionc liber primus.
DVvMINVE N- 8 ca ſint uerba, ut di centis ſententiam hs exprimant, meri- o eius uolũtas in primis ſpectanda eſta: cognoſcitur autẽ ex eo, q́d uer ba ipſa indicant.
igitur de omnibus uidendum. Bt tripliciter proprietatem uerborum aſſumi Fab. Quin- tilianus lib. v III. oſtendit. Primus eius in- tellectus eſt ſua uniuſcuiuſq; rei appellatio. Non tamen, inquit Fabius, quicquid non e- rit propriũ, protinus improprij uitio labora bit:cùm multa ſint& gręcè& latine non de- nominata, quæ per translationem uel ær- xuorp neceſſario dicimus:ut, iaculatus eſt ſu- dem, uel pilam. Vnde quæ ſuo loco& bene translata ſunt, propria dici poſſunt. Proꝑrie tas igitu nã ad nemẽ. ſed ad uim ſignifican- di referenda, nec auditu, ſed intellectu per- pendẽda eſt. Secũdo modo dicitur propriũ inter plura quæ ſunt eiuſdẽ nominis,& un- de cætera deducta ſunt: ut uortex, contorta in ſe aqua, uel quicquid aliud ſimiliter uerti- tur: inde propter flexum capillorũ pars ſum ma capitis, itemq; ſummi montes, propriè ta men adaquam refertur. Sed iſte caſus mihi ſub priore comprændi uidetur,& ad meta- phorã ferèpertinere. Tertius cùm res com munispluribus, in uno aliquo habet nomen eximium:ut cùm tabernaculũ ducis Augu- ſtale appellamus,& tabernacula principum militię lex Principia appellatb,& uenales,& nouitios pro ſeruisc. Hine propriũ etiam il- lud dictũ arbitramur, quo nil inueniri poſsit
ſignificantius, ut cùm Celſus inumbratam quietem furioſi dixitd, qui in cõſpectu ſanæ mentis uidebatur. Ad hanc ſpeciẽ pertinet, cùm aliqua res ſpeciali ſibi nomine,& cõmu ni cum alijs appellari poteſt: nam quod pe- culiarius ſibi eſt, id eius eſt propriũ: ut cùm adulteriũ in lege Julia cum uxore aliena dici mus, propriè dicimus: cùm ſtuprũ, quia etiã cum uirgine, uidua, puero, meretrice cõmit
quẽ eſſe iubets, intelligetur, ut non ſolùm e- ius teſtimoniũ nõ recipiatur, ſed nec ipſi qui
ꝛo dem teſtimoniũ dici poſsit. Sic cùm lex mu-
nicipalis petitionẽ concederet, etiam repeti- tionẽ concedi reſpõſum eſth: quia petere ge- neraliter dicimus, ſicut& dare quod reddi- mus. Eadem ratione appellatione dicœceſis, ciuitatis quoq;ʒ ipſius, nedũ agri procuratio- nem in legibus contineri credituri. Sed& ſi quod uerbum ſit, cuius ſpecialis, itẽqʒ gene⸗ ralis poſsit eſſe ſignificatio, utroq; modo ac- cipietur, nec altera cenſebitur impropria: ut
30 cùm lex iuriſdictionẽ alicui concedit, nõ de
ſpeciali tantum cenſebitur actũ, ſed de mero quoque& mixto imperiok: quod& de ado- ptionis nomine dicendũ, quod generali an- notatione etiam arrogationẽ continet. Idem quoq; dicendũ de his nominibus, quæ uariaã ſignificationẽ alicuius ſpeciei habent,& nõ magis propriè uno q́; alio modo accipiũtur: ut ſoror, ſignificat enim utrinq; cõiunctam, ſignificat conſanguineã tantũ, itemq́; uteri- nam tantum. Cum igitur ſororis mẽtio fiet,
A 3
d I. quod de meo.§. j. de ac qui.
poſſ.
e l. inter. 9. j. de adult.
f Bald. 1.j. C. de
iur. aur.
g I cum lege. de teſta.
h Bart. rubr. ſol. mat.
i c. j. de off. or.
k Alex. rub. de iur. om. iud.

a Soci. conſ.ult. uolu.ij.
5 Barto. l.omnes pop. de iuſtit. I iur.
c l. an omnibus. de leg.j.
al. tabernæ. J. eo.
e l j. de dol.
Deci.in rubri. extra de pro⸗ batio.
— D. Andreæ Alciat 4
quæ quoquo modo ex ſupraſcriptis caſibus cõiuncta ſit, continebit᷑, idq; propriè. Aliud eſt cùm in altera ſpecie improprietas eſt, ue- luti cùm dicimus Dominiũ, propriè de dire- cto accipiturꝰ: nam qui utiliter dominus eſt, abuſiuè uidet᷑ dominus:meritò igit᷑ ex ui uer bi hoc caſu potẽtior ſignificatio accipietur, quę ex proprietate deſcẽdit. Sed quomodo propriã ſignificationẽ dignoſcemus: Et cre- briore ſententia proditũ eſt, tribus modis fie rib, ab autoritate, à diffinitione, ab etymolo- gia. Non enim dubiũ eſt, id prudentiũ auto- ritati tributũ, ut quo dicendi modo uſi ſunt, & nos uti poſsimus, proprieq; dicere uidea- mur. A qua ſentẽtia nec ego diſcedo, tamet ſi obſeruauerim quandoq; M. Tullium non ita arbitratũ uideri, qui facere contumeliam, Philippica III. impropriè dici cenſuit, hocq; nomine M. Antonium damnat, cùm tamen & Plautus in Aſin.et M. Cato hoc dicẽdi mo do uſi ſint. Idem epiſt.lib.vIl. Fabiũ Gallum reprændit, qui duo, nos ſcripſerat, quod ta- men exẽplo Gręci ſermonis defendi potuit, à quo nec Vergil. abſtinuit: Si duo præterea tales Idæa tuliſſet Terra uiros. Sic A. Gelli- us Supereſſe uerbum latinũ non eſſe pro de fendere arbitratur, cùm tamẽè hoc ſignifica- tu apud Trãquillum in Auguſto reperiatur. Fuere& qui Poſsibile uocẽ probam non ar- bitrarentur,& græca mallent uti: ut Cicero epiſt.fam.lib.I X. Me a᷑ νſap ſcito ſecun dum Diodorũ iudicare. Et Iulianusc: Quia cõ ditio auν, id eſt, impoſsibilis, pro non ſcripta habetur.Sed tamen aliorũ Iurecõſul- torũ autoritas obtinuit, ut Latinę ciuitati red dita hęc dictio cenſeatur. De etymologia ue- rò& alluſione ita demũ proprietatẽ uocabu lorũ cognoſci proditũ eſt, ſi diffinitioni non aduerſarentur, qua de re inferius loco ſuo à nobis tractatũ eſtꝰ. Diffinitio autem in iure omnis periculoſa eſt:rarũ eſt enim ut nõ ſub uerti poſsit. Quapropter cùm diffinitio ſit propria& breuiter cõprænſa rerum ſubſtan tiæ enarratio, quę genere, ſpecie, proprijs, et differentibus(ut inquit Quint.) cõſtat, nõ fer mè multas huiuſmodi in iure reperies. Sed haſce ſubtilitates Iureconſulti Dialecticis re liquerunt, ipſiq; ſatis habuerunt, ſi ſubſtan- tiam rei ex cõmuni regula deſcriberẽt, ut in dote& iudicio fecerũt, quod à nobis Parado xorũ V. lib. tractatũ eſt. Quandoq; ſatis du- xerũt, ſi genus& differẽtias ſolũ apponerẽt, quod in doli mali diffinitione cernere eſte. Quandoq; ex modo per quem res introdu- cta eſt, eam deſcripſerũt, ut in ſeruitute,& in ſtipulatione apparet. Quandoq; ab ipſo effe ctu, ut cùm appellationẽ diffinierũt eſſe pri⸗ mæ ſententiæ, quæ in pendenti ſit, reſciſsio- nẽ. Quãdoq;& tales diffinitiones retulerũt, quæ nõ niſi impropriè acceptis uerbis defen di poſsint: quod Decius annotauitf, et ipſe in recentiorũ diffinitionibus uerũ eſſe fateor, non in his quas ueteres tradiderunt. EXPLICITO articulo quæ uerborum
10
20
ſit proprietas,& quomodo cognoſcatur, ui- dendũ eſt, quemadmodum ea ſignificatio ac cipiẽda ſit. Et ab omnibus traditũ eſt, in qua cunqʒ materia, etiam ſi pœnam irroget, eate- nus uerba generaliter capi, quatenus ſermo- nis proprietas ferre poteſt,, niſi aliam loquẽ- tis mentem cõijciamus: ea mens in diſpoſi- tione legis facilius dignoſcitur, q́; in hominũ uerbis. Cuius rei illa eſt cauſa, quòd lex ſem- per de ratione legis certa eſt, facileq; quænã illa ſit, aſſequitur: at hominum incertos ani- mi motus diſcernere nemo poſsit: unde& plerunq; uidemus uerba legum uberiorem interpretationẽ aſſumere, quàm in contracti bus uel teſtamẽtis fieri ſoleat:quod infra lib. I1I. diſſeremus. Oritur tamen plerũq; ambi-
uitas, cùm de ratione legis nõ cõſtat: in qua re illud ſciendum eſt, ſi ratio in lege expreſ- ſa ſit, ex ea& augeri& minui deciſionẽ: quo niam leges nõ tam in uerborũ forma, quàm in ratione conſiſtunth. Si uerò nõ ſit expreſ- ſa, ſed unica tantũ reddi probabiliter poſsiti, idem cenſendum. Quapropter ſi in munici- pio lege ſucceſsionis exiſtentibus maſculis fœminæ excludantur, quoniã ex illa una ra- tione, id eſt, ſolo agnatorũ fauore id introdu ctum eſſe etiam aduerſus Bart. ſententiã re/ ceptius eſtk, ab huiuſmodi ratione& lex re- ſtringetur& extendetur. Quòd ſi duabus ra
30 tionibus quid conſtitutũ appareat, ſolet dici,
altera ſublata, ſuſtineri nihilominus genera- litatem legisi ᷓd utiqʒ& nobis uidetur, dum ſingulæ rationes efficaces ſint,& ſufficiant: alioquin quod ex duabus cauſis introductũ eſt, altera ceſſante extinguitur, cùm duo uin cula arctius ligent. Ecce familia iniuriã præ- tori fecit, damnũ dedit, albũ corrupit, is ius uindictæ publicæ proſequitur, dominus ne pPro omnibus tenebitur? Et lex teneri aitm:
40 duplex enim hic eſt ratio, nempe quia plura
hæc cẽſentur facta, item quia de publica uin dicta agitur. Pone alterã ceſſare, ur quia uni- cũ eſt factum, puta furtũ, homicidiũ, uel de priuata uindicta ſolùm agatur, certe his caſi- bus dominus pro uno ſolidum ſoluẽs, cæte- ros liberatn. Neceſſariò igitur ut legis diſpo- ſitio ſuſtineatur, oportet adhuc eam rationẽ uigere, quæ tali deciſioni ſufficiat: quo fit, ut licet quandoq; nõ tanta ratio ſupereſſe uidea
so tur, ſuſtineatur tamẽ deciſioo. Cuius rei exẽ-
ꝑlum illud adducitur:Si quis hominẽ promi ſit, partẽ ſoluendo nõ liberatur. Finge, is pro miſſor deceſsit duobus hæredibus relictis, num alter dimidium hominẽ pręſtando libe rabitur: Et uideretur liberari„nõ enim ultra dimidium debet, quoniã lex XII. tab. obliga tionẽ diuiſit:nõ igitur tãta eſt ratio in herede ſicut in principali,& tamẽ proditũ eſt nec hę redem liberari, ne in diuerſo homine cõtin/
60 gat ſolutionẽ fieri. Quid ſi de ratiõe legis du
bitetur, quia unicã tantũ afferri poſſe aliquis affirmet, alius uarijs rationibus motũ legisla torem contendat: Salic.pluribus rationibus motũ magis pręſumitb. Ego id plurimũ in ar bitrio
8 Aleuml.
b lſeiredlelai i gl.l. quamuu. C de ſuleu
k in.lj C. de adult.
1§. affirictin ſtut ge n
m l ſi milde iur. om u.
n I. illudaul aquil.
o Socin. ex hixdeuc. oblig.
„[(h, p Sdllſiſm d
C. de rondi
440 1 3 vandd Katnal volegoc
1 4 1
hais mèon N rerllp dlis lg ni 3 u 3 nreligerur fiuuvones ehadekeltu gbhuülmo lautaltera- oin ratio aunitk Juliucn dcvl- cendũcim utlick unktunn a. geſemand id oneaboge uchu⸗ al cöelulio: Q lringencut egre ellet⸗ Cum annähck luslegionõ ugon mdione carea mticiealite pronunciatũ ſitur neq dlus lex per umnütaciat elialiquem laarz baarctabimu K NNulier cu
votium fecit
IaLXdiem:
duentur: qu
tümulierisf
mmnumittipe
liertio legi teſciu,qui u grrcguisen a nſeriptaelt boeitaelle dinempell gläterprope monicipio,gy li tllilucro
rtanl. at

lnlan, ene„ 1oAl⸗ ns ln dige
ſic.
d tut.
ſiratioi 3 Ariqn I c. miramur. 3 3 egeee de ſer. ord.
onde rm
onöſten Nü caduc. toll. derpolii Aret. lij. de uulg.
ca
n
lit.
& nobis uideturqi aces lint,&ſufflir abus cauſis inrotli inguitur cumduor cce familia niuriy lit albã cornpit oſequitur domins iturEtlex tenenii- ratio, nempe quile tem quiade publiau terã ceſſare,utquiu urtũ, homicidi uet m agaturceneli d' 1 ſolidumſoluss, an l.proſpexit. no igimrutlegödſ deeei ortetadnuceam nrui 4 oniſufficiat quolin Icaratioſupereſeui
deciſioo, Cuius feſel
diquis hominänie
liberatur Fingei
puli.
m diu
vid icermut 1 I antũ affen Ipo 3 99” vlic. Alex. busmo Felin.
, osralih, alic.plurl riniu
a Bart. 5. Titio . genero. de cõ- aict.& dem. aclleg 5§. cæterum. In
— dlr 1 ſtit. de leg. ag.
Gl. I. j. de legi.
lum I.j. in prin. de
c. a multis. de ætate& qua⸗
d.l.omnes po⸗
G de uerb. ſignit. lib.
bitrio iudicis conſiſtere arbitror: nam ſi una tantum probabilis ſit, potius credendum eſt illi adhæſiſſe legislatorem. Quapropter in ſtatutis filiam dotatam excludentibus, etiam de ea actum intelliget᷑, cui in teſtamentopa- tris dos aſsignata ſit, excludeturq́; fauore a- gnationis: quæ ſola probabilis eſt huius ſta- tuti ratio,& quã uidemus etiã Iureconſultis ipſis quandoqʒ præ oculis fuiſſeb. Sed quid ſi ratio legis correcta ſit, an legem quoq; corre ctam dicemus:et Accurſius corrigi exiſtima uit:quapropter cùm hodie lex noua etiã co- gnatos in ſucceſſione cum agnatis admittat, intelligetur& onus tutelæ deferre, easq; cõ- ſtitutiones corrigere, quibus agnatis ſolis tu tela defertur: quod accipiendũ cum ratio le- gis huiuſmodi eſt, ut deciſioni ſit cõiuncta ¹, ita ut altera ab altera proximè depẽdeat, alio- quin ratione remota, ut ita dixerim, uel im- pulſiua correcta, adhiuc lex uigete. Idem di- cendũ cum legis ratio generaliter nõ corrigi tur, ſed aliquo caſu tantũf: nam& in illo quo que ſeruanda eſt lex, donec cõtraria cõſtitu- tione abrogeturs. Et hæc quidẽ de ratione le gis dicta ſufficiãt, ex quibus ea poteſt colligi cõcluſio: Quãuis lex generaliter loquat, re- ſtringendũ tamen, ut ceſſante ratione& ipſa ceſſet. Cùm enim ratio ſit anima uigorq; ip- ſiuslegis, nõ uidetur legislator id ſenſiſſe, q̃ d ratione careat, etiã ſi uerborũ generalitas pri ma facie aliter ſuadeat. Nõ procedit tamẽ id pronunciatũ quibuſdam caſibus. Primus, cũ id agitur, ne quis lucro priuetur: nam quia fa cilius lex permittit,ne quis lucretur, q́; ut damnũ faciat, potius ab huiuſmodi lucro ar- ceri aliquem patiemur, qᷓ; generalis legis uer ba arctabimus:idq; Bar. ſenſiti, Exempli cau ſa: Mulier cum qua ob adulteriũ maritus di- uortium fecit, lege Iul. prohibetur ſeruos in
10
20
30
tra Lx. diem manumittere, ne quęſtioni ſub 40
ducantur: quid ergo ſi ſeruus extra miniſte- riũ mulieris fuerit, uelin prouincia, nũquid manumitti poterit: Et uidebatur poſſe, quòd hic ratio legis ceſſet, cùm nihil de adulterio ipſe ſciat, qui abſens fuit. Vlpianus tamẽ ne- 8 atk:ᷓ;uis enim id perqᷓ; durum ſit, tamẽ lex ita ſcripta eſt. Interpretant᷑ igitur Doctores hoc ita eſſe, quia ſeruus de lucro captando a- git, nempe libertate acquirenda. Vnde cõſe- quẽter propoſitã ſpeciẽ ſic finiũt. Lex eſt in municipio, quicũq; in palatio ſanguinẽ fude rit, tali lucro priuetur: chirurgus cucurbitu- la, uel ſecta uena ægrũ in palatio adiuuauit, in pœnã legis incidere exiſtimãt, cùm de lu- cripriuatione tractetur, qᷓd ſecus eſſet, ſi de damno uitando ageretur. Sed hoc ego plane ridiculũ arbitror:quis enim exiſtimet uoluiſ ſe legislatorẽ medicã manũ, quæ præmio po tius inuitanda erat, ulla penitus pœna affice re:& eam legẽ nõ coarctet ex ſubiecta mate-/ ria, ut de ea ſanguinis fuſione intelligat᷑, quæ in ſpeciẽ uel leuis delicti cadat: meritò itaqʒ fuerũt ex recentioribus, qui hanc deciſionẽ reprobarentI. Necme illud exemplũ legis Iu
50
60
6
liæ mouet, quoniam in eo ſeruo nõ omnino ceſſat ratio legis, cùm, tametſi abſens, potue rit aliquid ex cõſeruis intelligere, uel deprio re dominæ uita atteſtari, deq; eius moribus, & priſtina inſtitutione: quæ argumẽta, quis paulò remotius à certæ rei cognitiõe abiſint, in hocq; legis durities uerſetur, tamen omni no aliena dici non poſſunt,& maximè in ſer uis, quorũ ingenia maiores noſtri ſuſpecta habuerũt, præſertim cùm nec damnũ liberta tis eis inferatur, ſed differatur potius, cũ poſt ſexageſimũ diem nulla ſit prohibitio. Extat C. Caſsij Iureconſulti apud Cor. Tacitũ lib. XIIII. Oratio, qua ille S. conſultũ Syllanianũ defendit, ſuadetq; ſeruos cæſo domino ulti- mo ſupplicio afficiẽdos, etiã ſi dura ca lex ui deatur. Libet, inquit, argumẽta cõquirere in eo, quod à ſapientiorib. deliberatũ eſt. Sed et ſi nunc primũ ſtatuendũ haberemus, credi- tis ne ſeruũ interficiendi domini animũ in- ſumpſiſſe, ut nõ uox minax excideret nihi per temeritatẽ proloquereture ſanè conſiliũ occuluit, telũ inter ignaros parauit. num ex- cubias tranſiret, cubiculi fores recluderet, lu men inferret, cædẽ patraret omnib. neſcijs? multa ſceleris indicia præueniũt ſerui, ſi pro dant. poſſumus ſinguli inter plures, tuti in- ter anxios, poſtremò ſi pereundũ ſit, nõ inul ti inter nocẽtes agere.& quæ ſequũtur. Hoc igitur& in propoſito quoq; legis Iuliæ exem plo dicendũ eſt. Secundus caſus eſt, cùm lex uerbis geminatis præter uniuerſalẽ dictionẽ utitur: nam tũc de his qui idonei nõ ſunt,& cõſequenter in quibus ratio legis aliquo mo do ceſſat, lex adhuc obſeruatur, Quapropter ſi ſtatutũ ſit, ut quicũq; quoquo modo aliquẽ occiderit, occidatur: nò diſtinguemus dolo an culpa necauerit, in ſui tutelã uel ne:& ita Salic.ſenſitn. Idem quãdo ſola dictio uniuer- ſalis adeſt,& ſuper actu iam cõceſſo diſponi tur: tunc enim nõ reſtringimus adidoneos, ne alias diſpoſitio eſſet ſuperflua: ut cùm lu- recõſultus dixit, nunciationẽ omnib. diebus fieri poſſen, intelligitur etiã feriatis, cùm iam ex prætoris edicto nunciatio permitteretur. Idem etiã ſi de nouo actu agat᷑, dum tamẽ de re ad exemplũ fauore publico pertinẽte, tra- ctet᷑. Quapropter ſi ſeruusnecẽ dñi ultus fue rit,ex Senatuſcõſulto libertatẽ acquirit, tam etſi alias ad libertatem peruenire prohibea- turꝰ. Atq; hæc cõmuniter recepta ſunt,& in his ſibi locum uendicant, quę iure ciuili non ſatis admitterentur. Quòd ſi impedimentũ iure naturali uel gentiũ ſit, tunc ſemper lex quibuſcunq; uerbis cõcepta ſit reſtringitur, & de eo iure idoneis intelligitur. Promitten- do dotem(inquit lexy) omnes cuiuſcunque ſexus conditionisqʒ ſint, obligantur: reſtrin- gitur dummodo ætate ſint idonei, quia alias naturale impedimentum obſtaret. Quapro- pter ſupraſcripta lege homicidam puniẽte, putauerim in eũ non animaduerti, qui in ſui tutelam occiderit, quoniam id iure naturali permiſſum eſt, nec in hoc Saliceti ſententiã
A4
m Salic..ij.C. de noxal.
n I. j.. nuncia⸗ tio. de opc.no. nunc.
0 I. iij.. utrum. ad Sylla.
p l. promitten⸗ do. de iur. do.

2 D. Andreæ ciati
ſequor. Tertius caſus eſt, quoties lex aliquid pro forma obſeruari conſtituit certa ex ratio ne:nam ea ceſſante adhuc obſeruãda eſt for- ma, alias perperàm agitur. Quapropter ſi mi nor fundum ſterilem abſq; prętoris autorita
21 ſi finqus. de te uendat, uẽditio eſt nulla ². Sic eccleſia etiã
reb. eo.
ſi utiliter& ex re ſua diſtrahat, tamen contra- ctus eſt nullus, niſi forma à lege in huiuſmo
5 c. j. de rebus di alienationibus requiſita ſeruetur b. Cuius
eccleſ. in vj.
rei hæc eſt ratio, quòd ea quæ ad rigorẽ iuris conſeruandũ conſtituta ſunt, ad unguem ob ſeruari debent, nec aduerſus eorum omiſsio
e Bal..iuris. C. nem cuiquã ſuccurritur. Habet aliquid ex
qui admi.
iniquolinquit C. Caſſius apud Tacitum)om nemagnũ exemplum, quod contra ſingulos utilitate publicà rependit᷑: nam& fuſo exer- citu, cùm decimus quiſq; fuſte feritur, etiam ſtrenui ſortiunt᷑. Putauerim tamen ſi ea for- ma nõ publico, ſed priuato tantũ fauore in- troducta ſit, aliud dicendũ. Quapropter licet de alimentis futuris ſine decreto tranſigi nõ poſſit, ſi tamen tranſactũ fuerit, utiliterq; cre ditor egerit, ratã eam tranſactionẽ prætor ha
dl. cum hi.§. eã. Petu. Idem credendũ cùm ratio formæ corre
de tranſact.
cta eſt: quocirca quis nepotẽ ex filio emanci pato pater in teſtamento inſtituere uel exhæ
e liinter cætera. redem facere cogeret idqʒ pro forma tradi- de lb.&poſt tum eſſet, tamen hodie impunè præteribit,
humis.
cùm ratio legis ſit correcta, quoniã emanci-
ſ Bar. S.&duid Pationis patriæq; poteſtatis differẽtia nouiſ-
ſi tantum.
Conſil. M.
ſimè ſublata eſt. Exceptis igitur iſtis caſibus adhærendũ erit regulæ, ut lex generalis ceſ⸗ ſante ratione reſtringat, cuius aliquot exem pla proponemus. Lex mãdat, fratres filiosq; eorũ, qui principem occiderint, ad ſuppliciũ duci, nõ continebit᷑ is frater, qui cum homici da capitales inimicitias exercebat, idqʒ De-
cius reſpondit 8. hæc enim lex etiã proximos
gladio inſequit᷑, ut hoc terrore dum ſuorũ ſa
bunt fœminis. Dat pręmiũ exulem capienti,
intelligitur,&eum magiſtratib. exhibenti,a- lio qui fruſtra diceretur cap tus.& hæc quidẽ exempla ſufficiãt. Reſtringit autẽ diſſj poſitio legis plerũch, nõ quòd eius ratio penitus ceſ
ſet, ſed quòd alia contraria ratio id ſuadeat,
quę efficacior ſit:cuius rei perfectã doctrinã
qui tradere uellet, eũ oporteret quorũcunq;
caſuũ rationes omnes perſpicere,& eis ceu
10 in trutina poſitis perſcrutari, quę præualeãt,
quod ego ſupra humanasuires eſſe arbitror. Meritò igit᷑ inſigniores tantũmodo frequen tioresq́; aliquos modos referemus, unde ad alios, ſi qui occurrent, diſcernendos uia ſtu- dioſis patère poſsit. Et in primis frequens is eſt modus, cùm interpretatione diſpoſitio re ſtringitur, ea ratione quòd uerba debeant ci uiliter,& ſecundũ ius interpretari. In qua re duplex eſt tractatus, alter quid in hominũ, al
20 ter quid in legũ diſpoſitionibus. Primò ergo
de hominũ actione uideamus,&in hocgene raliter à maiorib.tradita regula eſt, Vniuſcu iuſq; uerba ſiue in contractibus, ſiue in teſta mentis, ad diſpoſitionẽ iuris referri debere: quoniã quilibet ſecundũ leges ſiue Quiritiũ ſiue municipales agere uoluiſſe præſumit᷑ Id pronunciatum quatuor ſectiones recipit. Prima eſt, cũ diſpoſitioni legis uerba ex pro- prietate cõueniunt, licet mens alia præſuma
z0 tur, tunc ſtamus uerbis: quoniam cõiectura
mentis uerborũ proprietati ſuccũbit. Et ideo fideicõmiſſo, ſi uterq; hæredũ ſine liberis de ceſſerit, fœminæ relicto, priore cũ maſculis mortuo, licet in alterius ultimo loco decedẽ- tis partẽ ea admittatur, tamẽ ſi ex lege muni- cipali exiſtentib.maſculis fœminæ exclude- rentur, fideicõmiſſo locus nõ eſſetm: quoniã fœmina hic ex præſumpta mente aduerſus uim uerborũ admittit᷑, quæ præſumptio pro
ſuti proſpiciunt, tyrannicidæ abſterreant: ue 40 pter legè ceſſat: uidetur enim ex legis ſuęſen
riſimile autẽ nõ eſt quenq́ʒ eius ſaluti uoluiſ- ſe conſultũ, cui inimicitias denũciauerit. Lex iubet, qui ſanguinẽ in palatio fuderit, centũ ſolidis mulctari, nõ continebitur chirurgus, ut dixi, neq; tonſor, qui nouacula ſummã cu
tem inciderit. Lex cõſtituit, quemcunq;, cu-
h Ij. C. de ſacro iuſuis conditionis teſtari poſſe', intelligit᷑ de ſanct. eccleſ. eo, qui naturæ uitio non impeditur, meritò
nec furioſus nec pupillus poterunt teſtari. Lex ait: Contra inſtrumentũ uel ſententiam nulla exceptio admittatur, nõ cenſetur reie-
ĩ I. ea nobis. C. ciſſe niſi friuolas exceptiones:, ne aliàs gra-
de adult.
ue damnũ alicui inferatur,& contra ius natu rale creditori bis idem ſoluat᷑. Accedit etiã, quod in mandato uidemus:qᷓuis enim gene ralibus uerbis cõceptum proponatur, ad ea tamen non extenditur, quæ non niſi ſpeciali
kc. qui ad agen. iuſsione demãdari ſolent k. Lex in ſucceſsio- de procu. in vj ne agnatos cognatis præfert, intelligit᷑ de a-
gnatis maſculis, cũ appareat ita fauore agna- tionis conſtitutũ, quæ licet in fœminis ſit, ta men cum eisextinguit᷑. Lex ſtantibus maſcu lis fœminas excludit, intelligit᷑, ſi maſculi ue lint uel poſsint ſuccedere, alioqui non obſta
tentia teſtator noluiſſe fœminas ſtantib. ma- ſculis admitti: atq; ita cõmuniter traditũ eſt. Eadẽ ratione propter eandẽ municipij legẽ receptum eſt, ſi pater filios ſuos inſtituat, de maſculis tantũ intelligi“: ᷓ;uis enim appella- tione filiorũ etiã fœminæ cõtineantur, id nõ ex ſermonis proprietate, ſed per interpreta- tionem ex pręſumpta mente introductũ eſt, quæ præſumptio per coniecturã ſtatuti tolli
8.——. 5o tur,& à proprietate uerborũ nõ recedimus.
Et ideo quidã duobus filijs inſtitutis, cùm fi deicõmiſiſſet, uter eorũ ſine filijs decederet, ut ſuperſtiti reſtitueret eum, qui relicta filia deceſſerat, reſpõdit Dynus ad reſtitutionẽ te neriꝰ: quoniã appellatione filij hoc caſu pro- pter legẽ municipij nõ cõprænderetur fęmi na. Quæ ſententia nobis quoq; placet, maxi- me ſi appareret teſtatorẽ etiã propriã filiã ex cfuſiſſe, ut maſculos tantũ inſtituerete. Secũ-
60 da ſectio eſt: Quoties ſermonis proprietasre
pugnat, ad eam potius attendimus, q́; ut imi tatione legis quicq́; factũ arbitremur. qua- Propter qui fratrẽ& eius filios hæredes inſti tuit, ſimul eos propter coniunctę naturã uo- caſſe
I Lquidon ꝭ uerb. oblig
m Bart. lher⸗ des. H.cull au Trebel.
n Bald. Ltehl
tyes fartzd palt.
o Felin. cuuge nerale.j dſf.
paul corſc ccx. caſus ſt
frequen,
4 V 3 1 eau gemiln 8 p ic 5
eltiri mel plibom düei e lrcdendt nlb Kgelele 7 aͤons pecte cpalunt,n ereguletur nengete⸗ wwiderẽtur wa nis Burius Herſckecömt lbos quæ e ren jplereſp ferlupralcri falcrptalit nu dimidñ- amartoſimp ceclmidia ſo lit pwbauis,& ahu cöttutä eſth ee erllterpron cal Rlcidiæ legi 1.
u ſüten igitur vnlem pron abitror auer loccalu recec ttnöpotet: mſipulat 85 exptel reltiteri r ze . nda müllunt Ut

3 Uofs perſpier, Nüem
. n osuin h
mn „Vanbla
4 3„ nrractidus ſiceintg Bar. l.iit iuris. me iuris refenidch S. ut lieri. de
t c.Rayhutius. digae de teſta.
di.
d lin his. de con Gai.& demon. epr. Ech Anchara. d.J.
4 8.
Pretatione Mmnil gdlus deli. b0 on T
Adeben
poſth.
indu. 15. dũ leges ſiue Liri oper. lib
ere uoluille preiun jatuor ſectionesrai 1 tioni legis etdꝛag licet mensaläapral bis: quonimmcöicn drietati ſuccũbit Eii- q; hæredũ ſine lbenii licto, priorecũmi rius ultimo loco decui ur, tamẽ ſi exlegema ſculis fœminæexci- locus nõ elſet“ quo ſumpta mente adlet t, quæ præſumptop,
1
Butr. conſ.ij. de conſtit.
poſt dot. in
tur enin exlegi lu lect. ſolut. ſe fœminas ſtanthm matr.
ta cõmuniter tradiidl
fi. C. ad leg.
er eandẽ municipijſſtalcid.
er filios ſuos inſtiuund Üigi'echubsenim und minæ cõuneanturiii etate, ſedperinten ta menteintroducii er coniecturäſtuu uerborũ nõ recediml os filjs inſtiutiéo orũ ſine liij decaie
ul eret eum, quirelt—
mus ad reſtitwliolê
amidl. ſi prior. ol. matr.
9
caſſe creditura, cuis ex diſpoſitione legis in ſucceſsiõe prius pater qᷓ; filij admittant᷑. Qua ratione eadẽ municipio cũ lex adſit, ſi pater filios,& filias inſtituerit, receptius eſt ſimul mares& fœminas admitti: q́d Paul. Caſtren ſis,& Socin. probãt b: tametſi Ancharanus prius maſculos, deinde eis nõ exiſtentibus, fœminas iuxta legis ſeriẽ uocari crediderit. Si tamẽ ultra legẽ municipalẽ aliæ coniectu- ræ adducãtur, tunc aliter ſtatuendum eſſet: ueluti cùm pręter legis aut naturæ ordinem, etiam inſtitutionis neceſsitas hoc ſuaderet, ut in patre filium& nepotes ex eo inſtituen- ted. Idem dicendũ quoties interpretatio fie- ret circa uerba ei nõ præiudicantia cum quo cõtrahitur,& quæ ſui natura ad terminos iu- ris referũtur:ueluti cùm quis fundũ emphy- teoticum ſibi& filijs ſtipulatur: nam exiſten te huiuſmodi lege, quę mares in ſucceſsione fœminis pręferat, etiã ſi pater ſibi& filijs ma ſculis& fœminis ſtipulatus ſit, admittent᷑ ta- men prius maſculię, quoniã pater filijs ſtipu- lando cenſetur uti hæredib. ſtipulatus: at ex lege hæredes ſoli ſunt maſculi. Pertia diſtin- ctionis ſpecies eſt, cùm uerba generaliter cõ cepta ſunt, num fiat reſtrictio,& intentio à le ge reguletur? qui caſus maximè ad rem præ ſentem pertinet,& hic nõ modica eſt dubie- tas:uiderẽtur enim reſtringenda, idq́; Anto- nius Butrius ſenſit, dum uocatis à teſtatore per fideicõmiſſum proximiorib. deſcenden- tibus, quæ uerba etiã propriè fœminas cõti- nent, ipſe reſpõdit, ſolos mares admitti, pro- pter ſupraſcriptã municipũ legem: nam etſi lex ſcripta ſit, uxore ſine liberis decedẽte ma ritus dimidiã dotis partẽ lucretur, pater qui à marito ſimpliciter ſtipulatus ſit dotẽ reddi, de dimidia ſolum intelliget᷑ egiſſe:idq; Rayn. probauits,& pleriq; alij. Eêòdè confert, quòd cõſtitutũ eſt hęredem, qui legata ſoluere ge- neraliter promiſit, cauitq;, intelligi deducta Falcidiæ legis parte promiſiſſe, nõ integrar. Viden igitur propter diſpoſitionẽ legis, ge- neralem promiſsionẽ arctari? Sed tamen nõ arbitror à uerborum proprietate regulariter hoc caſu recedendũ:q̊d enim de toto dictum eſt, nõ poteſt ad partẽ reſtringi, citra manife ſtam ſtipulatoris iniuriã, niſi quando uerba ad ius expreſſe relata fuiſſent, ut quia eã do- tis reſtitutionẽ tibi facere promiſiſſem, quæ iure facienda eſſeti. Idem quãdo uerba eiuſ- modi ſunt, ut ad ius referãtur, qualia ſunt in eo, quod Ant. Butrig. dixit, cùm quis proxi- miores deſcẽdentes uocat: intelligitur enim collectiua illa uox, ut eo ordine ſuccedant, quo ex lege admittuntur. In promiſsione ue rò legatorũ ideo ſubaudit᷑ ſalua Falcidię por tione, quia cum eiuſmodi ſponſio iuſſu legis fiat, nõ eſt ueriſimile neceſſariò promittentẽ uelle ius ſuum donare:ſi tamen ex natura cõ tractus quicqᷓ́; actum creditur, nõ eſt dubiũ ex ea fieri reſtrictionẽ. Vnde ſi locator con- ductorẽ intra quinquenniũ non eijcere pro miſit, intelligetur cõductore penſionem ſol-
de uerb. ſigni. lib..
10
20
30
4⁰
50
60
10
uentek:natura enim contractus etiã proprie tati uerborũ præpolletl. Quarta ſpecies eſt, cùm nec uerba nec mens quicq́ repugnant, ſed caſus eſt omiſſus,& tunc nõ eſt dubiũ ad diſpoſitionẽ legis referri. Vnde qui promit- tit ſoluere centũ, intelligitur de moneta à le- ge permiſſa.qui domũ conducit, intelligitur ſecundũ morẽ patriæ conduxiſſe. qui, quod uocant, feudum acquirit, in ea omnia ſe obli gaſſe iudicabitur, quæ ex eius cõtractus lege dño ab huiuſmodi clientib. debentur. Et ge- neraliter uerum eſt quod Bald. ſcripſit“, qui aliquam actionem orditur, is legi de ea uer- ba facienti ſe aſtrinxiſſe uideri debet. SEQVENS tractatus de plebiſcito muni- cipali, quãdo iuxta antiquiores leges reſtrin gi debeat:& regula eſt, debere: quoniã ſtatu ta ſecundũ ius cõmune interpretationẽ acci- piunt. Et quoties ſtatutũ de aliqua re, perſo na, loco, uerba facit, de idoneo& habili ex iu ris cõmunis diſpoſitione intelligitur o. Qua ratione ſi lex uel ſtatutũ de aliqua re argumẽ tetur& decidat, reſpectu cuiuſcũq; alterius impedimenti aptitudinẽ præſumemus?. Ex hac regula qᷓplurimæ quæſtiones finiri poſ- ſunt. Lex ait: Inſtrumenta niſi intra menſem apud cenſorẽ inſinuentur, fide careãt, nõ no cebit alienigenis ignorãtibus, cũ hiſce termi nus nõ niſi à die ſcientię iure cõmuni labat᷑d. Rurſus lex:Exules& quicũq; ſolũ uerterũt, impunè reuertantur:qui ob falſi crimen exu lat, reuerti nequibit, quoniã iure cõmuni ge nerali abolitiõe de his actũ nõ uideturr. Item lex: Qui cuiuſq; poſſeſsionẽ intrare uel ap- prændere auſus fuerit, ſoluat pœnã, nõ uide bunt᷑ in eam uindemiatores, fœniſecæ, meſ- ſores, huiuſmodiq́ artifices cõmiſiſſe?, qui a- lieno iuſſu ingreſsi ſunt, ſed autor ſolus ple- ctetur.Item lex:Qui ſibi debitũ æs decennio nõ exegerit, tempore excluſus eſto:qui age/ re ſuumq; ius petere nõ potuit, legis præſcri ptione nõ ſubmouebit᷑. ſtem lex: Hæres hæ- reditarijs creditorib. ſolidũ ſoluat: intelliget niſi inuentariũ cõfeceritu. Rurſus lex:Inſtru menta publica etiã miſſo in neruũ carcerẽq; debitore executionẽ habeant: nõ cenſebitur prouidiſſe, quòminus cedere bonis addictus poſsit. Item lex: Victus uictori cenſeatur in expẽſis cõdemnatus:intelligit Fulgy. niſi iu- ſtam cauſam litigãdi habuerit. Lex ait: Vxo- re præmortua maritus lucretur dotẽ, intelli- gitur ſaluo iure liberorum prioris matrimo- nij:nõ enim per hanc tam generalẽ uerborũ formulam cenſeri debet illis quicquam dam ni illatum. Sed quid ſi lucro ex ea lege facto maritus ad ſecũdas nuptias tranſierit, an hu- iuſmodi lucrum filijs quos ex priore uxore ſuſtulit, reſeruare tenebitur: Et licet genera- litas legis aliud ſuadeat, tamen receptius eſt reſeruari debere ¹: niſi conſtet nõ cõtempla- tione matrimonij aut filiorum ita alege con ſtitutum b, ſed potius ut ſpe lucri ad uxores ducendas uiri allicerentur: quę cõiectura ex alijs quoq; ſtatutis deprændi poteſt. Lex ait:
K I. quæro. ff. loca.
l l. inſulam. de præſc. uerb.
m Bal. l. ſiduo.
de acq. hære.
n l. ij. C. de no⸗ xal.
0 I. ut gradatim. §. j. de mun.
p Bald. qui teſta mento. de te⸗
ſtam.
q l. genero. de his qui not.
r I. Lucius. ad §. C. Turp.
s gl.l. in rem. 9. tignum. de rei uend.
t l. fin. in fin. C.
de ann. exce.
u l. fin. C. de iur. delib.
x Bal. l.. C. qui bo. ced. Fulg. conſil.v
Z Bart. J. hac e⸗ di.C.de ſec. nupt.
a l. fœminæ. C. eodl.tit.
b Deci. auth. ſi qua. cod.tit.

4 I. fi. C. de ure dot.
b Angel.l uidea mus. 9. defer⸗ re. de in litem iur.
c Iaſ. l. in actio. de in lit. iur.
d c. j. de iud.
e l. ille.§. j. de leg.iij.
fl.j. 6. fi. de iur.
delib.
g l. peto.§. fi. de lez. ij.
h Authent. res quæ. C. com. de leg.
i l. fin. C. de fid. inſtru.
kl. cætera.. ſed
ſi quis. de leg. j.
I I.j. C. quæ res. cxport.
m Bald. l. de qui bus. de ll.
n Bal. l. genera⸗ li. C. de ſacro ſa. eccleſ. 0 c. j. de offic. ord. p l.ſi cui. de ſer⸗ uit.
q Nel.in tra. in iij. temp.
r Auth. itaq;. C. cõmu. de ſuc.
3 D. Andrcæ Alciat
Omnia inſtrumenta inſinuentur, ſi id factũ non fuerit, nullius ſit momenti: nõ cõpræn- det inſtrumenta dotium, cùm ſpeciali dotis fauore iure ueteri inſinuatio in his ſublata ſica. Lex mandat ſtari iuramento eius, qui damnũ paſſus ſit: poterit nihilominus iudex raxare, ad quam uſq́; ſummã iurari debeatb. Lex inquit: Homicida quod fecit, expectet, & qui occidit, occidat: reſtringitur, ſi dolo tamẽ occiderit. Lex enim Cornelia, quæ in ſicarios eſt lata, non niſi in eum qui dolo ma lo cędem patrauerit, locũ habet 6. Lex ait: Su ſpectus perpetrati facinoris in ius ueniat, a- lioquin exulet: ueniat intelligit᷑& perſiſtat: quia lex antiqua nõ ueniſſe eum interpreta- tur, qui non perſiſtitd. Lex inquit: Prętor cõ trouerſias arbitratu Iurecõſulti cõmuni par tium conſenſu electi definiat:intelligitur de cõtrouerſijs, in quibus probabilis ſit ambi- guitas: claras enim ipſe nemine cõſulto deci det e. Lex: Prætor agnatos ad cõpromiſſum cogat, intelligit᷑, ſi aliqui litigatorũ petierint: nec enim nõ petẽti ſe prætor exhibeif. quod & in ea lege pluries reſponſum eſt, quæ alie nigenã ſatiſdare iubet:intelligit᷑ enim, ſi cau tio petita fuerit. Lex: Terraconenſis rex im mobilia aliqua ne alienato: poterit nihilomi- nus pro dote ab uxore accepta immobilia a- lienare, cùm de hoc caſu lex communis actũ non fuiſſe exiſtim eth. Lex: Debitor ſoluere nõ teneatur, niſi reſtituta ſibi ſyngrapha: nõ comprændetur qui ſyngrapham amiſiſſe iu- rauerit, dum acceptilatione, uel antapocha liberare debitorem ſit paratus i. Lex: Quiſ- quis triticũ uel uinum extra territoriũ adue- xerit, plectatur: qui nõ in territorio, ſed ali- unde acceptum aduehat, non punietur. qui item uinũ guſtus cauſa abſportauerit, impu ne fecerit! quod& in eo, quiuſus ſui cauſa abſportet, reſpõſum eſt. Lex: Negociatorũ codicibus integra præſtetur fides, intelliget in his, quæ ad negociationẽ pertinent. Lex: Filij mercatorũ ab his, quibus pater debet, cõueniri poſsint:intelligit᷑, ſi patris hæredes eſſe uoluerint, idq́; Bal. probatm. Lex: Mu- lier abſq; conſenſu agnati contrahere uel do nare nequeat: poterit eccleſiæ donare,& a- lio modo in piam cauſam trãsferre.n Lex:In grauib. delictis triũuiri capitales libere an- quirant:nõ poterunt tamen, niſi pręcedente fama, uel legitimis indicijso. Lex: Ob contu maciã exul poſsit impunè occidip:aliquis eũ armis occidit, quę licitè ferri nõ poterant, re ſponſum eſt, legem prohibentẽ arma defer- re, ſibi locum nõ uendicare, cùm quis fert, ut talẽ occidat: quod utiq; faterer, ſi exulem lex ceu hoſtem publicum iuberet occidi:ſed aliud eſt iubere fieri, aliud pœna facientẽ li- berare. Lex: Mortuo ſuccedãt proximi con- ſanguinei paterni:deceſsit aliquis relicto cõ ſanguineo utrinq; cõiuncto, itẽq; altero ex patre tantũ: Ancharanus utrinq; coniunctũ admitti ſolũ cenſuit, exẽplo Juſtinianæ cõſti tutionisr. Mihi uidetur uinculũ paternũ in
—
0
20
30
4⁰
50
60
12
ſtatuentiũ conſideratione ſolùm fuiſſe, qua- propter nõ temerèà uerbis legis recederem. Lex: Mulier dotata non ſuccedat: intelliget, ipſi, qui dotem dedit, idq; de ſuo?. Quid ſi ne gat nubere,& mauult caſta uiuere: Reſi pon- deo, nõ ideo magis ſuccedett, cum per eam ſtet, quo minus dotata dicaturu. Quid ſi qui dotẽ dedit, ſtipulatus fuerat eam ſibi reddie & cum appareat propter dotẽ eam excludi, ſuccedet, niſi hæredes mulieri ipſi ſtipulatio nẽ remittantv. Quid ſi minimã dotem conſe quuta ſite Reſpondeo, nihil refert, cum age- re poſsit, ut congrua aſſigneturY. Lex: Ne- pos auo materno, quantum ſit reſpectu legi- timæ, ſuccedat, niſi quando eius hæreditati renunciatũ ſit:reſpõdi ſecundum ius cõmu-
5 Bald.. ſ.C leg. her.
t Bald.. ae C. de iu do.
u Bal.pafhn, C. de coll.
xX Bal.l. f. C dot. pro.
) Dec. auth de lerea. col, 50 unde uiGg
ne intelligi=, et ideo ſi uiuopatre mater deceſ X alexand 2
ſerit, eius renũciatio filijs nõ oberit. Lex: Pu blico documento debitor ſoluat nulla exce- ptione obſtante: poterit nihilominus obijci illud nõ eſſe publicum inſtrumentũ a, acto- rem pugnantia inuicem dicere, uel legitimã perſonam ſtandi in iudicio nõ habere: quia pupillus, aut ſacer, abominatusq́ʒ, eundem dolo malo petere inſtrumentũ falſum eſſe, uel ſe non legitimè citatum, uel ui, aut metu cõtraxiſſe, uel ſimulatum fœnebrèmue con tractũ, uel iudicem incõpetentem, uel ſe ſof uiſſe, idq; manifeſtum eſſe, uel incontinenti probaturum. Admittetur& exceptio ex cõ- tractu ueniẽs, ut ſi uenditor precium petat, ego rem mihi traditã negem: itẽq; quælibet alia exceptio ex alio ipſius legis capite deſcẽ densb. ſed hæc ſatis& ſuper. Quòd diximus ſtatuta ſecundũ leges declarari, reſtringicʒ quibuſdã caſibus, non procedit, ueluti cùm uerba legis municipalis tam ampla ſunt, ut cõmodè& citra manifeſtam cauillationẽ re- ſtringi non poſsint:ut cùm lex dicit, maritus decedente uxore omni caſu lucretur dotem ſibi datam:durum eſſet reſtringere, ut ſaluũ ius filiorum prioris matrimonij cẽſereturc. Idem ſi diceret, maritus decedente uxore ſi- ne liberis cõmunibus lucretur dotem: quor ſum enim hic mẽtio liberorum cõmunium, niſi ut qui communes nõ ſunt, reijciantur⸗ Nam& receptiſsimum eſt, ſi ſtatutum aliter nihil operaretur, ſecundum leges nõ reſtrin gi. Quo fit, ut ſi conſtitutum ſit, poſſe reum perſonaliter uel ad domũ citari, arbitrio acto ris permiſſum, utrũ malit intelligamus, nec diſtinguatur, perſona reperiri poſsit, uelne, cùm hac diſtinctione admiſſa, nihil iuri com muni adderetur, ſed ſuperfluũ eſſetd. Nam etſi uictum uictori in expenſis condemna- riiubeat, intelligemus etiã ſi iuſtam cauſam litigandi uictus habuerit, ne aliàs fruſtra ita conſtitutum ſite: nec ulla iniquitas ſubeſtt, cum uictor de damno uitando& ipſe agat,
cui æquius eſt ſuccurris. Eõdem pertinet quod Bar. cenſuit, ſtatutum quo diſponitur ex præſcriptione dominium acquiri, de dire
cto dominio intelligendum, ut aliquid iuri
communi addere uideaturh. Quo argumen
to, cum
pactum.
a l. non putai, §. nonquan de con. tch.
5 Modeſt an partei deo
fic. de.
—
c Roma.& be⸗ ci d.authye
terca. 8
d Bart.lijjſi de donuſec
e l ſi quuniiit leg.j. f ulſ.l pmoe⸗
randum.
g lſi ſcruis e
quitur. deug
bo obl.. h Earto.l iji
uſucap.
llnod Hu pauulo ii
9 Jppe 4
gueruiom Erlegem numin ca- nonſercan ſhe Krefer,e 3 aletis neaan uero cplonesi mune, cum ltſtatutor lräaas pio Hanc autn nenlciamt gilicatio inbac quæl necteliden inlirmos& guiddeeo, Kis fructus Adatu abſens non liknd nõcenſetu alaratione Aitatuti ge nundebeten
ea perfluann à liampli nliauetba eiuris cön rcpieirque dutumau e tetrelinqui
3 Wotitulon dcs, ndurepa e doniamn mouit(nen onorabili ſtatuti ulincon lraſſci vemplica
acludi au

ationeſo T
„h
4 —
9 d,— ue 1 4 Barb. coſil. 18.
t eim dhn in fin. lib.1.
n O A eni 5 Aret. conſql.
r 6 opter dots lntt 105
Ler
4*M.
li quando lcſpecu Bart. d.l.j.§. 1s eredi nuciatio. de o- lmilscän per. no. nunc.
lcum inſtrumentin 66 ita nobis. c. icem dicere velenn aeut. niudicio noͤſchende
r, adominaruqhanl inſtrumentä fälumh ecitatum ucluizund u latum ſœnebrenue uncetemenienern⸗
U feriſs.
nittetur& exceptba iuenditorpreciunyt itä negem: itqg aui io ipſius legis cpteti S& ſuper. Quodchinf I tribunus. f. eges declarari, rſtnng fin. de teſt. mil. non procedit, veluies
cipalis tam amplalun,
aaniſeſtam cauillatoni-
t ut cum lexdicitmii omnicaſulucreturqir eſſetreſtringere uli
ris matrimonij ccſertnt c. ad audiẽtia. aritus decedente noli de cle. nõ reſe.
bus lucretur dotem q
io liberorum cõmunll unesnõſunt, reſciun mumeſt aumms, Lletn. ſecundum legesno- 1 adhig ens nſtitutum ſt, polene domũ citari abira — tintelligamubi r malitineelliam 3 ritipoſoiblè- ſa rihiliunen ellets.x Jſuperfuũ eſlet cdluße is cniss Ralt lmer iin expenſi conce Bald 1maxi- 1 1 mus enäſiuſtam ul mum. Celi-
. nealus tale ber. præt.
ſona repe one admi
33
to, cùm latis tribus ſententijs cõformibus ſta tutum non pateretur eas tanquam nullas im- probari, reſpondit Andreas Siculus, hoc in- telligendum etiam ſi euidenter id conſtare di ceretur, cùm etiam iure cõmuni exceptio hu- iuſmodi ſublata ſit. Aretinus quoqʒ b cùm in ſtatuto diceretur à nulla mera interlocutoria appellari poſſe, etiã de eis intelligendum cen ſuit, quæ alias iure ciuili per appellationẽè re- tractari potuiſſent. Generaliter quoq; prodi- tum eſt, quoties in ſtatuto reiiure communi iam conceſſæ extenſio ponit, nullam fieri re- ſtrictionẽ:quoniam hoc caſu proditũ ſit, ge- neralia uerba ad aptitudinem non coarctari. quapropter ſi ſtatutũ dicat, aduerſus ſenten- tiam nulla exceptio opponi poſſit, præter ta- lem& talem, à uerbis recedendum non erit, quæ clara ſunt,& ex quibus apertè oſtendit᷑, noluiſſe legislatorẽ ius cõmune ſequi: quod à Baldo traditum frequentius receptum eſt: ſeruanda enim lex eſt, tametſi dura:& quic-
uid lex cõmunis dicat, à municipali non re- cedendum eſt. Bandem ſententiam alia quo- que ratione idem Bal. in hac ſpecie ſequitur. Ex lege municipali inducuntur certæ feriæ, num in caſibus, quibus feriæ iuris cõmunis non ſeruantur, hæ quoq; ſeruari nõ debeant? & refert, inquit illee, an lex ſimpliciter indi- cat ferias,& intelligetur ſecundum ius cõmu ne:an uerò procedat ulterius, quaſdamq́; ex- ceptiones inducat,& nõ reſpiciemus ius cõ- mune, cùm in caſibus non exceptis ſtandum ſit ſtatuto: quoniam regulam confirmat exce ptiol. Hanc ſententiã& ipſe ſequor, dum ta- men ſciamus hoc caſu regulam ipſam latiorẽ ſignificationem ex iure cõmuni mutuari, ut in hac quæſtione. Lex Sacerdotij: Abſentes nec reſidentes, fructus nõ percipiant, præter infirmos& pontifici Romano deſeruientes: quid de eo, qui proprio epiſcopo obſequat? & is fructus percipiet, quoniam iure cõmuni abſens non uideturs,& ideo in regula ſtatuti nõ cenſetur comprænſus. Jaſon tamen in his alia ratione utitur:nam, inquitipſe, cùm regu la ſtatuti generaliter intellecta multũ opere- tur, debet exceptio reſtringi: quandoquidem parum refert, ſi quæ incidenter dicuntur ſu- perfluant, dum principale ocioſum non ſitr. His amplius annotandum, ſtatutorum gene ralia uerba ſecundũ legem nõ reſtringi, cùm ea iuris cõmunis diſpoſitio, nõ tam effectum reſpicit, quàm formulã uerbalem: ut cùm ſta- tutum auget filiorum legitimam, quam iube- ret relinqui filio, exiſtimabitur ſufficere quo- quo titulo relinquatur, etiam ſi nõ inſtitutio- nis iure pater reliquerit: idq́; uerum arbitror, quoniam non tanti eſt ratio quę Iuſtinianum mouit(nempe quòd titulus inſtitutionis ſit honorabilior) ut tam modica cauſa generali- tas ſtatuti reſtringi mereatur. Nam etiam il- lud in confeſſo eſt, ex iuris cõmunis extraor- dinarijs diſpoſitionibus ſtatuta nõ reſtringi. Exempli cauſa:Lex iubet matrem ab agnatis excludi, nunquid à ſororis filio excludetur,
de uerb. ſignif. lib..
10
20
30
4⁰0
50
60
14
qui iure quodam cõmentitio agnatus eſtx?& traditum eſt non excludi, nec de eo uerba ſta tuti accipiendal. Qua ratione necab eo quidẽ iure reſtrictio ſumet᷑, quod maximè cõtrouer ſum ſit. Quapropter cùm lex maritũ undã cũ fi lijs prioris matrimonij generaliter in mater- næ dotis ipſius partem ſolùm admitteret, re- ſpondi non eſſe prius deducendam a filijs ip- ſis legitimã, cùm id maximè controuerſi pro- pter doctorum uarias opiniones iuris eſſet, cuius nõ eſt ueriſimile rationẽ ullam habuiſ- ſe decuriones. Baldus tamen alia ratione præ dicto in ſtatuto legitimam quoquo titulo re- linqui poſſe cenſuit, quòd uidelicet ſtatutum iuris correctorium ab eo interpretationẽ ac- cipere non debeat. Quam rationem crebrio- re calculo reprobari conſtat, cùm ſemper ius cõmune obſeruemus, præterquã in eo quod expreſſe conſtat correctũ. Ex ſupra dictis igi tur Baldi ratio diſtinguenda fuit. Generali- ter tamen omnis huius materiæ cardo in eo uerſatur, ut legis municipalis rationẽ ſpecte- mus,& ex ea ueriſimiliter conſtituamus, ex iure communi reſtringenda ſit, an id minus. & ideo in pleriſque locis, ubi ſimpliciter con ſtitutum eſt, maritũ uxore mortua lucrari do tem, excludũtur filij prioris matrimonij, nec fit ulla reſtrictio, eo colore quòd ratio ſtatuti fuerit, ut promptius mulieres nuberẽt“, cùm alioquin uiduæ propter legalev onus doti in- hærens, uiros æquales facilè non reperirent. Et ex his ſatis dilucidè explicauimus, quibus caſibus ſtatutaa iure communi reſtringinon debeant. Hoc tamen non omittendum, ubi- cunq; aliquis ex generalitate ſtatuti damnũ indebitè pateretur, ſemper reſtrictionem ad ius commune faciendam. Ecce, lex ſcripta eſt, Inſtrumento à ſe facto nullus aduorſum eat, nec hæres quidem: non cenſebitur prohi bitus hæres aduorſum ire qui inuentariũ fe- cerit: quoniam iniquum eſſet de ſuo eum te- neri, indebiteq́; id damni ſubire: quamobrem fit hæc interpretatio, ut lex huiuſmodi potius ſit eluſoria, quàm ut iniquitas ulla tolereturr. Nam generaliter fatendum eſt, quamlibet di ſpoſitionem in legibus, reſcriptis, teſtamen- tis, contractibus, coarctari, ne iniquitas ali- qua introducatur. Nec ex hoc ſolùm, ſed alijs & ferè infinitis cauſis fiunt huiuſmodi reſtri- ctiones, quarum alia certa regula adſcribi nõ poteſt, niſi ut iudex ſemper rationẽ legis præ oculis habeat,& ex ea uel decretum modere- tur, uel generaliter obſeruari iubeat. Duxi- mus autẽ ex innumeris aliquas cauſas deſcri- bi operæprecium fore, ut hac quoq; in re ſtu- dioſorũ laboribus conſuleremus. Hæ ut plu- rimum ex huiuſmodi prædicamentis conſi- ſtunt, perſona, re, qualitate, quantitate, loco, tempore, bono, malòue, iuſta excuſatione: de ſingulis igitur uidendum. Et in primis exper ſona propter excellentiã à regula generali re cedi quandoq; uidemus.quapropter lexd iu- dicibus mandans, ut ipſi ſententiam ſuam ex ſcripto pronuncient, in his ſibi locum non
k l. meminimus. C. de leg. hær.
1 laſ.l. omnes po puli.in fin.
m Decius conſi. 246
n Curt. conſ. 78 0 a. l. hac edi.
p l fin.§. in com putatione. C. de iure delib.
J Iij. C. de ſent. ex peric.

a c. ubi. de ſent.
excõm.in vj.
b l. quoties. C.
de dig.
cl. fin. C. de in-
iurijs.
d l. deſertorem.
§. pœna. de re milit.
e l. milites. C. de
quæſt.
1 l. ne quis. C. de
aduoc. di.iudi.
g c. dilecti.de ar
bitris. h c.j. in fi. de of⸗ fic. ord. in vj.
i c.ij.de offic. de leg in vj.
k l.properan- dum.§. ſin au⸗ tem uterq;.C. de iud.
1 I. j. de albo ſcrib.
m c. ſia ſede. de præben. in Vi.
n c. hi qui auct. eoqd.tit.
o l. ſed reproba ri.§. amplius. de excuſ. tut.
p l. ad beſtias. de pœnis.
qI.j. C. qui& aduerſ.quos.
r c.innotuit. de elect.
s c. de multa. in
fin. de præb.
8 D. Andreæ Alciat—
uendicat, qui excellenti dignitate prępolleãt,
ut pręfectus prętorio, uel epiſcopus. Nam&
conſtitutũ eſt, in generali excõmunicationis
ſuſpenſionisue ſententia, qui pontificię ſunt
dignitatis, non comprændi:: plurima enim il
luſtribus dignioribusq; huiuſmodi conceſſa
ſunt, quæ inferioris gradus uiris non permit
tuntur. Qui dignitate illuſtri pollet, non niſi
ex ſcripto in ius uocari poteſt b: per procura-
torem etiam in cauſa criminali litigat- Qui
cingulo militari decoratur, ex delicto ſuſpen di nequit, cùm huiuſmodi pœna ſoli plebeij
afficianturꝰ. Is etiam ſi aduerſus eum aliquid indicij emerſerit, quęſtioni ſubijci nõ debetꝰ. Sic Doctor uel medicus ob æs alienũ, uel mu nus aliquod in carcerem detrudi non poteſt. Sic lex in mulierem cõpromitti prohibens, eam nõ comprændet, quæ excellenti dignita te ſplendeat?. Hine fit, ut in generali uicarij
mandato ea poteſtas conceſſa nõ uideat᷑, quę illuſtrem perſonã ſubmouere poſſitt. Vnde nec archiepiſcopi uicarius epiſcopum iudica bit, nec municipij poteſtas ius in ſenatorẽ di- cet. quòd ſi quis ius in illũ decernẽdi habeat, mitigare tamen in pœnam tenebit, eiusq́; ho nori, quantũ in ſe erit, deferrei. Quod tamen in pœna corporali intelligitur: nam in pecu- niaria nobiliores grauius plebeijs mulctaniᷣk. Cæterùm& ad hæc pertinere uidentur, quæ propter concedentis amplam dignitatem in- dulta in iure reperiuntur. Ecce, in albo potio res partes habent, qui& tempore priores fue runt:niſitamen maiori dignitatis excellentia præpolleat, qui poſteriorem elegeriu: nam& in ſacerdotijs in ambiguo prior præſumitur, isq; cæteris præfertur, quem Romanus Pon tifex deſignarit. Quod etiam aduerſus iam receptum in Canonicorũ ordinem extendi- tur: is enim nihilominus propter Pontificis autoritatem illi cedet“. Propter excellentem quoque ſcientiam à cõmunibus iuris regulis recedimus: unde quamuis Doctor extra pa- triam ſuam profitens ab onere tutelæ in pa- tria non ſit immunis, ſi tamen ualde in diſci- plina emineat, ex reſcripto diui Pij excuſabi- turꝰ. Sic ex delicto ad beſtias damnatus, pro- pter ſingularem artificij ſcientiam ad preces populi ex indulgentia principis poterit ue-
niam conſequi. Sic edictum prætoris mino.
ri XXVv. annis reſtitutionẽ in integrũ conce- dens, in minore ſummæ peritiæ& perquàm induſtrio nõ obſeruabit᷑d. Sed an ipſo iure ex cellens ſcientia proſit, an uerò ſolũ iuſtã prin cipalis indulgentiæ cauſam præſtate Et puto principem adeundum: ſicut uidemus illegiti mum abſque Pontificis Romani diſpenſatio ne in epiſcopum eligi non poſſe, tametſi tali excellentia polleat. quod& in eo conſtitu- tum eſt, qui duplex ſacerdotium propter do- ctrinæ ſummam peritiam poſtulats ſtandum enim in hoc quoque regulæ eſt, niſi ſummus Pontifex eum exemerit. quantum tamen ſit reſpectu excuſationis à tutela, aliud obſerua- bitur: quoniam diui Pij reſcriptum in corpo
re iuris comprænſum eſt. Propter indolem quoqʒ& ſpem futuram huius doctrinæ mul- ta cõtra regulas recepta ſunt: quapropter tra ditum eſt eos, qui optimi ſint ingenij, poſſe ad doctoratus, ut uocãt, apicem promouerit, tametſi adhuc non multũ profecerint, ſi ſpes futuræ diligentiæ ſubſit. Cui non abſimile, le gum candidatum ſtudioſum Ibonæ ſpei, im perito Doctoripræferendum eſſe iin quota 10 men poteſt diſtingui, ut priuilegia Doctori- bus conceſſa eorum perſonam reſpicientia indoctis nõ competant: quapropter ſibi ob- ſtrepentem uicinum fabrum domo non eij- ciet:ab oneribus immunis non erity. quòd ſi ad ordinem ipſum pertineat, ſecus eſt. Non ſubijcietur ergo Doctor quæſtioni, quoniã inde nota& dedecus in eius dignitatis cæte- ros uiros ſuboriret᷑?. Eadem ratione putaue- rim in ſupraſcripta quæſtione debere ſchola- 20 ſticũ ei de uia decedere?, cùm cæterorũ id pro pter popelli opinionem interſit. Propter ui- tæ integritatem,& ſanctimoniam autorita- temq́; hominis a regulis communibus quan- doqʒ recedimus b: quales ſunt, poſt publicata teſtimonia neminẽ ulterius rogandum:con- ſanguinei teſtimonium ſuſpectum eſſe, ſicut Siudicium:nam propter notam uiri probita tem(quanquam heęc rara auis) aliter quando- que iudicabimus. Sic iudicẽ abſoluit reſpon 30 ſo ſuo Angelus, qui cauſæ capitalis accuſatũ magnæ exiſtimationis uirum, non in compe dibus ius dicere iuſſerat 9, ſed urbem pro car- cere, etiam abſq; uadibus, aſſignauerat, cùm is uiolato iureiurãdo ſolum uertiſſet. nam& tutor legitimus ſatiſdare debet:ſi tamẽ hone- ſtate probitateq; præcellat, hoc ab huiuſmo- di uiro non expectabitur. Quapropter quã- uis quiſquis immobilia non poſſidet iudicio ſiſti ſatiſdare teneatur, ſi quis tamen alioquin 40 ſit promiſſitenax,& à mendacio abhorrens, propẽè eſt ut eius ſponſioni ſteturr. Qua ra- tione cùm ſtatutũ eſſet,ut quilibet iuxta qua- litatem perſonæ ſatiſdaret, reſpõdit Baldus, eum qui probis ſit moribus,& ſpectatæ fidei, liberaris, ſi ſuramento cauerit: tametſi ſatiſda- re ſolùm is dicatur, qui fideiuſſoribus credito ri conſulit. Sed& illud conſtat, quamuis ar- biter extra locũ compromiſſi ſententiam di- cere non poſſit, propter tamen hominis auto so ritatem indulgendum, ut etiam in ſeceſſibus rem finire poſſiti. Ex hiſtoria quoque prodi- tum eſt, Ambroſium, Nicolaum, Seuerum, cùm prius ſacris initiati non eſſent, in epi/ ſcopos tamen electos fuiſſe: quod propter ſingularem uitę integritatem toleratum fuit, cuùm alioquin antiſtes eſſe nequeat, niſi qui antea iandiu ſacra tractauerit. Propter ho- minis quoque deſidiam ſocordiamq́;, mul- ta contra regulas conſtituta ſunt. quamob- 6o rem quamuis procurator poſt litem conte- ſtatam ſubmoueri non poſſit, ſi tamen iners & contumax appareat, iuſtè reuocabitur k. Sic& tutor eadem nota inuſtus& ſuſpe⸗ ctus, poterit etiam officio iudicis amoueril. Sic
t Innoc. c. eum
in cunctis. 4e elect.
u gl.lij. C. Ce ann. ciuil.
x laſ li inßa. ſol mat.
* Lj. C. decol. leg.
X l.j.C. dehm.
a Felin. c. cleri⸗ ci. de iudic.
b laſll.iubemu. C. de iudic.
clij in prin.g teſſib.
dl. ſia bone.& rei uend.
e l legitinot.f de leg. tut.
f Paul.Iſtqu ſüpula·ſt di⸗ chum.(efndt uerb.
gl. dRut
E. quorumc bel.
h l ſi m de ſiarbitexdt arb.
i g. his omnibu lxj ſina.
kl. eum qui m C.de procu. I Lhec enin. fn deſuße
tut.
vnay vectin 3 maiti bor aem
27 albl5 28
rßel nilimelt Lanme⸗fedililöc Inße mälelilin terum inimt Iinouariict lcii,quali fetrisin pr Lambitũ ſi lilegtimæ munk Ciumeteſtin ſxaduerſus ureum com güs mimpech aparricid kligit,quij inke obtruncarit hcedusel nd plin Baden m haneuiolan 195 daliquidſpe 4 bhaſcequ aandte 6 tbimcexpli perlonarum lhlt dero tkCumeoc Wlcquamc
1 din n aan. 5 turp. em. er d Ire Aloris deſe ahentur, S 6 1 Wocnoaduer
denh derape lerditquon 'dillani
80.,8 hu Niusheredi aad tetatoris en urpatri nece 3 1 er, necui 8 mnectuto düinrachue daduocar

9 dlurpr t
muniomd
erineananert
Aoneab lecus egt
etor Ue oni*No-
4 Alon
nitatid aat I.ij.§.. de his
deſionedcden 3 ee
bG cim cxterori ch
dem interſ üüign 14 interſtt Dropten fin. ſi quis à
anctimoniam au par.
Ulis communibu literas. de re
ales luns oltg 4 ſtit. ſpol.
lterius togandun ſi conuene⸗
um ſuſpecum eleſ rit. proſoc.
opter notam vir pro
rara auis aliter qanc
lc udickabſolutni
cauſæ capitilbacruij
uis uirum, nonincom
erat,ſed urbem proch
dibus, aſlignauent h
oſolumueriſſet uni
dare debet ſitmẽ en cij..j. a5
ecellat, hocab huiulmp lo.
bitur Quapropterqu
dilia non poſſidet iti, minime. de
ur,ſi quistamen alioqut eiig.
(à mendacio abhoran. iadulterix.
onſioni ſtetur, Qun. 3 erto. de
1.. adt.
ſerurgulberuncſae ey do
iſdaret, reſpõdi Bäb ninus.
noribus,&ſpectakxfti„5 fuit.
to cauerit ametliſiſt ſe dolo
Jui ficeiuſſonbuscti
lud conſtat quamuin
promiſſ ſententimi
b Inisant
pter tamen homi
per tuas. de un.
— ſi nnari— e7, ch eenuafer uftudi 3 ſcsanole,
17
Sic qᷓuis ex regula nemo iuri ſuo renuncia- re cogi poſsit, li tamen aliquis epiſcopus ita oſcitabundus& curarũ negligens ſit, ut ali- quid inde periculi diuinis domib. immineat, poterit in hoc adigi, ut ſacerdotio illi cedat?. Quo exemplo etiã uidemus conductorẽ ab ædibus b, emphyteotam à fundo deturbari, ſi in re malèuerſetur:quod& in cliente, quẽ uaſallum uocãt, receptum eſt d. Et quæ de ta- li deſidia traduntur, in nimia quoq; ſeuerita- te locum habent, cùm, ut Neruæ Imperatori dictum fuit, æquè malus is princeps ſit, ſub quo omnia licent, atq; is ſub quo nihil licet. Hinc uidemus inuitum dominũ, ut ſeruum diſtrahat, cogi, quem nimia ſæuitia durius, quam æquum fuit, afficiebate. Sic& paterfa- milias quamuis emancipare filium nõ ſit co gendus, ſi tamen ultrà quàm paternæ pieta- tis officium ſuadeat, malè eum habuerit, iudi cis autoritate cogetur ſ. Vnde etiã uir ab uxo re ſeparat᷑, qui nimiũ moroſus, ſæuusq; ſits. Sed& ex hac cauſa ſocietatem dirimere per miſſum eſt: durũ eſt enim cum rixoſo homi- ne diutius cõuerſari. Præceptoris quoqʒ; ni- mia ſæuitia, ut lex ait, culpæ adſcribitur. Cæ- terum inimicitia quoq;& hoſtilitas plurima innouari iubent: quocirca in grauiſsimis de lictis, qualia ſunt impietatis in Deũ, læſæ ma ieſtatis in principem, ſacerdotij per ſordes, & ambitũ(ſimoniã uocant)acquiſitio, etiam ſi illegitimæ probationes admittantur, inimi ci tamẽ teſtimoniũ recipiendũ nõ eſti. Sic& lex aduerſus fœneratores lata, non intelligi- tur eum comprændere, qui iuſto hoſti fœne ratitiam pecuniam dederit:nam& lex Pom peia parricidam culeo inſuens, de eo non in telligit᷑, qui parentes patriæ publicos hoſtes obtruncaritl. Quod ut uerum ſit, nõ tamen laudandus eſt, qui iura naturalia ſic contem- pſité. Eadem ratione traditum eſt, hoſti im- punè uiolandam fidem“, præterquam cùm ei aliquid ſpecialiter promiſſum eſto. Sed am bas haſce quæſtiones ex Philoſophorũ ſen- tentia M. Cicero lib. de Officijs III. elegan- tiſsimè explicat:is igitur adeundus. Propter perſonarum affinitatem legis generalis ple- rũq; fit derogatio, ut in hiſce ſpeciebus. Lex eſt: Cum eo cui ſacris interdictum ſit, nemo quicquam cõmune habeat, ad ſe uenientem auerſetur, colloquio non dignetur: non in- telligentur prohibiti cõſanguineir. Quo ſen ſu& lex in receptatores ſcriptaa,& edictum prætoris de ſeruo corrupto, ad proximos nõ trahentur. Sed nec lex quidem prohibẽs ad- uocato aduerſus rempublicam patrocinari, uetabit quò minus me meosq; tuearr. Sic& S. C. Syllanianum, quo hæres ſcriptus non prius hæreditatem adire poteſt, quàm defun cti teſtatoris necem ultus fuerit, non cenſebi tur patri neceſsitatẽ imponere, ut filium ac- cuſet, nec uice uerſa filio, ut patrem deferat: nam nec tutor pro pupillo ſubire iudiciũ te- nebitur aduerſus proprios cõiunctos:: quod & ad aduocatum producendum eſt, ut uſq;
de uerb. ſignif.lib.J
10
20
30
40
50
60
18
ad quartũ gradum aduerſus con ſanguineos
cauſam dicere cogi nõ debeatu, cùm lege lu-
lia Papia iudiciorũ publicorũ, nec teſti qui-
dem denunciari poſsit, ut teſtimoniũ uel ad-
uerſus ſobrinis genitos dicat:& militi emã-
ſori detur uenia, qui affectioni parentum&
affinium hoc dedit, ut aliquandiu à ſignis ab
eſſety:& quicunqʒ; coniunctos in iudicium
uocarit, quorum in edicto prætor mentionẽ
fecit, qualemcunq; fideiuſſorẽ iudicio ſiſten di cauſa accipere teneat᷑⸗, cùm alioquin non niſi idoneum accipere cogeretur. Huiuſmo di enim affectioni non parum à legibus tri- butum apparet, cùm potiſsima ex ea in du- bijs rebus coniectura aſſumat᷑. Quapropter etiam quando appellatione filiorũ nepotes non continentur, tamen de eis actum cenſe- bitur, quos auus loco filiorum habere tracta req; ſolitus eſta. Sic in legato facto Sempro- nio, ne cùm plures Sempronij ſint, ex incer- titudine uitietur, de eo intelligemus, cui ma- ximè teſtator afficiebatur b:nam& legatũ ſa- cerdoti qᷓ;uis eccleſiæ factum cenſeatur, ſi ta- men is ſacerdos affinitate uel alia affectione teſtatori iunctus probaret᷑, promptius eſt ad eum, quàm ad eccleſiã pertinere.Et quæ de conſanguinitate dicta funt, in magna quoq; amicitia locũ habẽt:quapropter ex teſtamen to imperfecto fideicõmiſſaria libertas alum- næ ob magnam teſtatoris dilectionem debe tur. Iudex ob amicitiæ licitum ardorem ami ci nocentis pœnam mitigare poterit, nec id- circo ſordium, aut gratiæ reus fiet?. Et in le- gatis licet propter ambiguitatem minor ſum ma debeatur, tamen propter magnam amici tiam quandoq; interpretabimur maximam deberiſ: quod& in ſtipulatione receptũ eſts. Eadem ratione etiam defenſionis cauſa pote rit amicus in iudicio ſtare, cùm alioquin abſ- que mandato alius pro alio nõ audiat᷑: quod intelligendum in eo, qui arctiſsima familia- ritate iungatur,& cuius geſta ſoleat abſens rata haberet. Quoòd ſi quicquam ex amicitia, uel affinitate in aliquibus perſonis introdu- ctum eſt, id maximè inter patrem& filiũ ob- ſeruabitur, cùm nulla poſsit eſſe arctior con iunctio. Hinc fit, ut quamuis lex quemlibet adminiſtratorem rationes reddere uelit, pa- trem tamen eximat: qui quantum ad filium attinet, aneclogiſtes eſt,& pares cum eo ſem per rationes habet: quapropter ſi filio reſti- tuere hæreditatem grauatus ſit, interim nul- lam cautionem præſtabitt. Sic magiſtratus aut miles, licet in prouincia emere prohibea tur, paterna tamen bona, quæ à fiſco diſtra- huntur, ſibi addici iure procurabith nec legis laqueis tenebitur. Sic doctoris filius in pa- tris demortui locũ excluſis cęterisſuccedet. Poſſent ad hanc rem& alia pleraq; facientia adduci, quæ ſciens prætereo. Propter perſo- næ quoq; paupertatẽ à generali lege quãdo- que recedimus: quapropter in multitudine cauſarũ, ante cæteras, pauperũ cõtrouerſias iudex definiet:eorũ alimoniæ, ſi in carcere
B
u l. petitionem. C. de aduoc. di uer. iud.
x I. lege lul. de teſtib.
I. qui cii uno. in fin. de re mi litari.
TI.ij. g. if. quiſe tiſd. cog.
d I. alimenta.§. j. de alim. leg.
b Lſi quisſerui. ſiita de le.i
c c. requiſiſti. de teſta.
d l.in teſtamen⸗ to. de fi.lib. e gl. c. niſi. de of
fic. deleg.
f l. ſi ſeruaus pl. §. fin. de leg.. g l.capienda. in fi. de reg. iur.
h Bar. J. non ſo- lum..qui alie no. de proc.
i I. fi.§. illo pro cul. C. de bon. quæx lib.
k l.jmperator. ad Trebell.
II. qui offcij. de contrah. emp.
m l.iij. C. de ad⸗ uoc. di. iud.
n j. q. j. c. in pri mis.

a I. iudices. C. de epiſ. aud.
b l. tã dementis. C. de epi. aud.
c§. alijs. in aut. de his qui ing.
d I.illicitas. in fi.
de offi. præſ.
e l. ſed&x ſi. 9. filiof. de iniu.
fl. ſi c dotem. §. eo autẽ. ſol. matrim.
g l. ſenatoris. ff.
de rit. nup.
b L.ij. C. ut int.
cer. temp.
i Bal. l. conſen⸗
taneu. C. quo C&quando iu.
k Ldecurio for⸗
tunam. C. de decurio.
1 I.ij. C. ad Ter⸗
tul.
m l. ſenatus.§.
Marcellics. de legat. j.
n l. quæſitum. de
re iud.
0 I. j. 6. penul. ad
Syll.
p gl. auth. mino ris. C. qui da⸗ re tut.
q l. ſolent. de of⸗ fic. procon.
r c. ſi quæſtiõis. de ſim.
s l. ſi is qui tres. in fin. de exc. tuto.
t auth. niſi. C. de ſent. ex peric.
uu l. leuia. de acc.
x Lj.. fi. de uẽ. inſpi.
„ gloſxj. q. ij. non licet.
9 D. Andrcæ Alciati
detineantur, prouidebit: tabellionem, ut do cumenta illis etiam gratuitò edat, ex officio cogetb. Si quis ob inopiam nõ appellauerit, uelpoſt prouocationem fatalia labi permiſe rit, eum reſtituete: mulctã etiam, ſi eius por- tio collitigatori debeatur, abolebit d. Illud enim conſtat, paupertati à legibus multa in- dulgeri, quæ omnia recenſere præſentis ocij non eſt. Nam& non ſolũ ex paupertate, ſed etiam propter perſonæ ignobilitatẽ plerach aduerſus iuris cõmunis regulas introducta reperire eſt. Pater etiã inuito filio illi factam iniuriam remittere poteſt: ſi tamen uilis ab- iectaq; perſona ſit, remiſsio filijs, qui hone- ſtam perſonam ſuſtineant, non nocebit:. Sic quamuis filia de dote, niſi ex conſenſu pa- tris agat, non tamen de eo intelligemus, qui uilis, tœdioreq; uita ſitſ: nam& ex cõtrario, lex liberis aliquod beneficiũ propter patris honorem indulgens, ad eum filiũ non porri gitur, qui turpẽ uitã maculoſamq; agatt. De huiuſmodi quoq; intellexiſſe nõ uidebitur, cùm infamiæ notã inuritt: his enim infamia pœnæ loco non eſſet, quare ſeuerius uindi- candũ. Quapropter meritò Baldus cũ lex ge neraliter mulierẽ in carcerem duci uetaret, de ea non agi reſpondit, quę meretrix, libidi nibusq; infamis,& extra legis Iuliæ pœnas ob uilitatẽ ſiti. Ethæc quidem, quod ad per- ſonas attinet, ſufficiant. Ex re fit quãdoqʒ le- gis generalis reſtrictio, idq; uarijs ex cauſis, ueluti propter rei tenuitatẽ, ſterilitatem, me- liorationem,& ſi qua huiuſmodi, quorũ ex- empla plurima in iure habemus. Decurio- nes propter ſenectutem in curiã uenire non cogũtur,& tamen ſi leue ſit munus,& quod citò explicari ſoleat, immunes nõ erũt x¼. Ma ter filijs tutores petere debet, ſi tamẽ tenuiſ- ſimę ſint pupilli facultates, excuſabiturl. Sic & Senatuſconſultum quo legari domibus affixa prohibentur, de modici precij rebus, itemq; gurguſtijs non intelligeturn. Et edi- ctum prętoris de morbo uerba faciens, ad fe briculam leuem“, Senatuſcõſultum Syllan. de uulnere ad uulnuſculũ nõ producetur. Sic tutor qui pupillo modicam quantitatem crediderit, à tutela tanquam creditor non ex cuſabitur?. Judex qui munera accipere pro- hibetur, xeniola tamen non improbè acci- piet d. Quod& in ſacerdotium aliquod con- ferente receptum eſt: non enim ſimonicæ, ut uocãt, labis reus erit*. Sic à tutela quarta, cuius occupatiõibus quis facilè defungi poſ ſit, nõ excuſantur, qui ternas ſubierintꝰ. Le- gimusq́ʒ etiam in iudiciarijs actionibus dila tiones amputari, ſummariecq; et magis depla no procedi, uel cum de rebus leuibus t ciuili ter agitur, uel cũ de modicis criminibus ac- cuſatio inſtituituru: nam& ea quæ leuis ſo- lennitatis funt, ſi omittantur, actum non ui- tiant*. In legis perito quoq; proditũ eſt, non iure eum quicquã honorarij accipere, cùm citra laborem et librorũ reuolutionẽ clienti conſilio ſuo cauity':quod tamen ego nõ ſatis
8
0
0
4⁰
50
60
20
robo, nec receptum uideturꝰ, cum iam ex X epecu,
untlati labores& ærumnę, quibus ars iſta ad diſcitur, præmio carere non debeant. His ac cedit quod uulgò dici ſolet, de rebus mini-
a.
mis nullam eſſe prętoris curã:: quod ita acci⸗ lioei
itur, ut ex re minima aduerſus ius cõmune nihil inducendum ſit, nec reſtitutio in inte- grum concedenda:cum uerò ſecundum ius cõmune agimus, tunc etiam minimæ rei ra-
tionem habendam b: unde qui uel oboli reli ⸗ lſipropm 4
quator eſt, actione ex empto rem non conſe quitur, aduerſus deiectum petitorio iudicio
teg. reſti.
rüus de danj
infec.
non experieture. Sed an emphyteoticũ fun- c laſſauhaa
dum, tanquam integrum canonem non ſol- uerit, amittet?& cum hanc legem partes con tractui dixerint, propius eſt, ut amittat: d crediderim uerum, cùm inde argui contem- ptus aliquis poteſt: alioquin humanius eſt, per imprudentiam factum arbitrarid. Qua- propter nec inquilinus, qui excepto num- mo penſionẽ ſoluit, ſubmouebitur: in quam
rem. Ciſ croſen cat
d Qugnuia cond. G am.
ſententiã Bal.& Paulus Caſtrẽſis tranſiere.
Propter ſterilitatem à regula generali uarijs
quoq; ſpeciebus recedimus:quapropter co-
lonus, qui agri culturam nõ deſerere promi ſit, ſalua fide recedere poteſt, ſi ſterilis fun- dus effectus fuerit?. Et conſtitutio, quæ rerũ eccleſiæ alienationem fieri poſſe generaliter negat, non tamẽ de ſterilibus prædijs, tenui- busq́; agrorum plagis intelligetur: poterunt enim alia ſolennitate alienarif. Quod
& in conſuetudine receptũ eſt, quæ ſihuiuſ-
modi alienationes infirmet, de modici redi- tus poſſeſsionib.nõ intelligetur: nam& lex quæ clientem in uerba domini iureiurando adigis, hoc eſt, præſtare occaſione feudi(ut uocant) iuramentum fidelitatis iubet, in eo nõ obſeruabitur, qui modicã tenuemq́; rem eo titulo acceperit. Sic propter anni ſterili- tatem fit colono remiſsio mercedis. Cenſet᷑ autem is fundus ſterilis, cuius culturæ tantũ impenditur, ut eo deducto nihil colono ſu- perſiti. Bartolus etiam remiſsionem facien- dam cenſet, cùm in dimidia iuſti precij dedu ctis operis& impendijs colonus læderetur: quæ ſententia crebriore calculo approbata eſt x. Propter rerũ meliorationem fit et quan doq; legum reſtrictio, ut cùm lex locatorem damnat, ne quid ultra penſionẽ conuentam petere poſsit, tenebitur nihilominus colo- nus augere mercedẽ, ſi præter ſpem magna fertilitas anni ſuperueneritl. Sicut enim ex ſterilitate remitti ſibi colonarium iure poſtu lat, ita ex i nopinato prouentu augere domi- no debet. Badem ratione lex amoto à ſacer- dotio nihil conferri iubens, in eo non obſer- uabit᷑, qui propria induſtria diuinæ domus fundos ex incultis& teſquis fertiles reddi- ditn: fruerenimparta ſuo labore fœcũditate, donec uixerit, quod et Innoc. probat: quod eius legis exẽplo conſtitutũ opinor, quę fun di deſerti ad Cęſaris patrimoniũ pertinentis cultorẽ(ſaluo iure canonis) inquietari nõ ſi- nitꝰ. Propter rei euidentiſsimã perſpicuitatẽ aliqua
e gl..ijC. les gii lib.xj
f u. ij tems las
.
g c. cætenmd dona.
h c.de fiuclter
de cap.con.
i I. medimns
k Llict. Clbeu
I gll. ſimara Fumän cal.
nc ſideheck enf
n lquieing.
de omni 197 deſer.
neæ. Cdea no lha. 4
1e? 91 1 elclbime emmtte
ars venite ded
atuu iisotäine Auſin doms uoc⸗ war. vlilmm,lo coaſtu.cl caſt caubref runi- ülce cat peppebal cecbant,qu rupbrimũl ſolenniaacc uziuc UmutGoꝛ 2aſ nerne quist waqueden hoioſmodii- Icauſacone nproferrin Nradlirigat rlain tmmeltem eeeres iudic cptiões dila recullirecu iſtpreſcri den htafgerit, c unie Jicdereſtit 8 Wuamuis ite 3 aula permi dg dicuionis a 49 doteritpoſt ei ihſiah u Adelm b ſeaur: quo dt Vndequ lum dotem: u dnin i 4 wlient 1 certum ſin 4 tt eia

cun d, lo. And. c. con nammirin ni ſtitutus. ij. de dh appell. n c. nullus. xxiiij emnonan diſtinct. dorioint teotici, lcih, c. conſuluit. de nni appell. 8 m panes- l.ciues. C. de . doenamin appell. in dSlichn n facum unhat Cle. paſtora⸗ marbitrani” u lis. de re iud.
to i c. ad noſtram.
bſüdmoucbinei 3 de mhe aulus Calteä rnn 34 4 regula generalilun 1. ab accuſat. ece tmus:quaptoyte ad Turpil. luram nodeſeteregnn
gere poteſt, liſterlt d
teß tconſtitnid gan nem fieni bollegenen* le ſteriliduspradjsm es hae e agisi ntelligeturpdier deuund lennitate alienanit- e receptũeſt quæſimu- sinfirmet, demodiiin n intelligetur:mmä lerba domini ireium 3, zno⸗ reſtare occaſione felliin ne
tum fidelitatis iubet i
qui modiccãtenuenqn
itt. Sicpropterannii
temiſsio metcedis,(& eleganter.§. ſterilis, cuius culturatr i quis poſt. de d deducto nihil colomtond. indeb. etiam remiſsionem k J.C ſiſep. in dimidiaiuſtiprecſtin mueg. endijs colnuslrüm ſia te. de ex⸗ ebriore calculo— iud. Im eliorationemftal ctio, ut cum lexlorm
lonẽ conuerr ultrapenſionecn 1
nr nihilominubc nebitur nitilmim li ſeuu.d edẽ, ſiprætet pem d ond funt.
2 7,„„ gl diuind 4 de ætate.§. fertles 5 cauſd. de œcüol roba c de uent. in pinosgn
d1, ter. actio.
21
aliqua quoq;ſpecialiter indulta ſunt:quo fit, ut qᷓ;uis priuſquam aliquis ad profitendi mu nus doctor poſsit promoueri, præceſsiſſe o-
porteat adiligentẽ morũ doctrinæc; inueſti-⸗
gationem: ſi tamen fama is ſit notiſsima ido- neus, aliud examen non eſt neceſſariũb, cùm populi teſtimonium pro examine ſufficiat*. Nam& licet in maioribus& in minoribus cauſis conceſſa ſit appellatio, ubi tamen eui- dentiſsimè de delicto conſtat, nõ eſt ulterius quicquam quod rei pœnam differat conce- dendum 6. Sic& quoties cauſa appellationis manifeſta eſt, alia probatione non opus eſte. Et qui ad locum citatus eſt ſibi intutum, ſi id apertiſsimè conſtet, nec excuſationem qui- dem mittere tenetur, tantũ abeſt ut ipſe corã uenire debeatf. Soletq; uulgò dici, in noto- rijs ordinem iudiciarium minimè obſeruan dum. uocant autem noſtrates Doctores no torium, uoce minimèproba, id quod palam conſtat: cùm ueteres notorium pro denun- ciatione facinoris acciperent, cùm in id pu- blice conſtituti Emiſſarij& Curioſi indiciũ perpetrati facinoris per elogium præſidi fa- ciebant, quod munus in pagorum ſyndicos, ut plurimũ hiodie translatum eſt: nec eo caſu ſolennia accuſationũ perpenduntur, ſed ſo- lùm(ut Gordianus Imper. conſtituiti falſis, nèc ne quis ſit notorijs inſimulatus. Propte- rea quæ de nouo emergunt, fit& quandoqʒ huiuſmodi interpretatio: Ecce tibi, poſtquã in cauſa concluſum eſt, licet alia inſtrumen- ta proferri nequeant, ſi tamen quicquam nu per ad litigatorũ aures peruenerit, indu lgen dum eſt: nam& poſt litis conteſtationẽ, ꝗ́d ueteres iudiciũ acceptum dicebant, licet ex- ceptiões dilatorię amplius opponi nequeãt, nec ulli recuſationi ſit locus, ſi tamẽ eiuſmo- di ſit præſcriptio, quæ in notitiam nuper de- lata fuerit, adhuc qualiſqualis ſit, admittet¹. Sic& reſtitutionis in integrum poſtulatio, quamuis iterari non poſsit, ex noua tamen cauſa permittetur n. Sic& in iudicio reiuen dicationis abſolutus, quia non poſsidebat, poterit poſt rem iudicatam iterum conueni- rin, ſi ad eum perueniſſe denuòo poſſeſsio aſ- ſeratur: quod etiam in alijs iudicijs dicendũ eſt. Vnde qui ſoluto matrimonio per diuor- tium dotem repetit, ſi lite pendente iterũ ma trimonium inſtauretur, exceptione ſubmo- uendus eſtęꝰ. quinimò etiam qui actione ca- ret, litem inſtituere poteſt, ſi accepto iudicio certum ſit ei actionem tunc competituram: quod ex eo exemplo conſtat, cùm Titius& Meuius ſeparatim, ſi alteri fundus datus nõ eſſet, ſibi ſtipulati ſunt: adiuuanturq́; hæco- mnia regula generali, quæ interim accidunt nouo auxilio indigere a:& qui nouam rem deſiderat, nouum ei conſilium atq; remediũ ſuggerendum. Ex qualitate quoque fit ple- runq;ʒ legis reſtrictio: unde regulariter pro- ditum eſt, ſecundum perſonæ qualitatẽé uer- ba accipi debere:& ideo qui au rigæ ſeu agi-
tatori alicuius factionis equitij uſum legat,
de uerb. ſignif.lib.J
10
20
30
40⁰
50
60
22
uidetur conceſsiſſe, ut his quoq; in Circenſi bus uti poſsit?:& ſi ex pPrincipis edicto quili- bet miles armatus in campum Martiũ deſcẽ- dere iuſſus ſit, intelligitur, ut quiſquis iuxta conditionem ſuam armatus ſit: eques eque ſtri, pedes peditum more. Si præſuli à Ponti fice Romano indultum ſit, ut etiam interdi- ctionis tempore ſacra celebrare,& miſſæ o- perari queat, ſolenniter,& cum honoris ſui inſignibus operabituru. Sic ſeruus ſibi poſsi dere licere ſtipulans, de ſola detentione ſti- pulatus creditur*. Teſtator uxori ſtragula, & ueſtem legans, non de ſericeis ſtragulis intelligetu r, quoniam ea uiduis non conue- niunt:& ueſtis atra debebitur, qui color ui-⸗ duas ſolus decetv. Lex quoq; municipalis fi- liam dote contentam eſſe iubens falcidiæ ui- ce, ex qualitate perſonæ de legitima iure na- turæ debita declarabitur=. Rex Anglorum aliquid ſecundum ius fieri mandans, intelle xiſſe de iure ſuo Anglico cẽſebitur. Mulier feudum, ut uocant, ſibi& filijs ſtipulata, filia bus quoq; cautũ uoluiſſe exiſtimabitur?:& ſi qua ſimilia. His cõſequens eſt, ut ſi quicqᷓ; cum aliqua qualitate conſtitutũ ſit,& ea non adſit, diſpoſitio quoqʒ locũ ſibi nõ uendicet. Vnde edictũ prætoris, quo eius bona poſsi- deri iubet, qui fraudationis cauſa latitat, in eum nõ obſeruabitur, à quo fraus abſit b. Et
5I plenum.§. e⸗ quitij. de uſu.
t Bar. l. ſi nõ ſor tẽ. H.libertus. de cond. inde.
u Lex militari. de teſta. mil.
xI. ſtipu. iſta ha
bere.§. hi qui. de uerb. oblig.
Iaſ. ibid.
X Bart. l. j. ad ũ falcid.
a c.j. de benef. ſœm.
b I. Pulcinius. 9.
lex in eum lata, qui uulnus cum ſanguinis ef j. ex quib. cau.
fuſione fecerit, non habebit locũ, nili& ipſa effuſio probetur. Sicut nec Pontificis con- ſtitutio aduerſus ſubornatum Chriſtiani ho minis percuſſorem cuſtodienda erit, niſi id ipſum probetur, mandatũ de Chriſtiano ho mine percutiendo factumd. Et qui aſſerit, cõ ſpiratione aduerſariorum teſtibus corruptis religionem iudicantis circumuentam, quali tatem illã corruptionis probare debet, cùm alids diui Hadriani reſcriptum, quo in inte- grum reſtitutio conceditur, locum nõ habe- ret. Eõòdem pertinet quod uulgò traditũ eſt: quoties lex cum aliqua qualitate loquit᷑, ubi ea non conueniat, nec legem quidem conue niret: ut cùm in ea dicitur, qui damnũ dede- rit, uel poſsidentem turbauerit, centum ſol- uat,& ablata reſtituat: nõ cenſebitur eum pu nire, qui inquietauerit,& nihil abſtulerit, cũ uerbum reſtitutionis huic caſui nõ quadret. Sic Pontificis conſtitutio 8, uſurarij manife- ſti teſtamentũ irritum eſſe iubens, eiq; mor- tuo ſacram ſedem uetans, in Iudæo nullas ui res habere exiſtimaturꝰ: quid enim ad illum pœna ſepulchri faceret, qui omnino cõmu- nem canibus tumulũ habiturus eſt? Sed hæc tamen omnia intelligenda ſunt, cùm illa qua litas ueriſimiliter ſubſtantiam rei reſpicit a- lioquin ſi extrinſecus addita proponatur, e- tiam abſqʒ; ea actus ualebit: quapropter ſilo- co exempli appoſita ſit, nõ arctabit regulã k.
Idem ſi primo regula in lege generaliter po-
ſita ſit, non reſtringetur ex qualitate, quæ in
fine legis addita reperiaturl: nam etſi condi
tio in lege aliqua reperiat᷑, non leuis momen
B 2
in poſſ. c c.licet. de pro bat.
d c. j. de homi⸗ cid. in vj.
e J. diuus. de re iud.
fl mancipia. C.
de ſer. fug.
§ C. quanquan. de uſur. in vj.
h Aretin. conſil. cliuj.
i Bart. l. Titia. ſo lui. matr.
k I j.§. quod nul 90. quod ul aut clam.
I Lregula.§. li⸗ cet. de lur. ig.

1. 4 2 62 Clat 4 muiln - E Ale cus 3 7 3 onl 7 7, An ICæ. t. non tamen differendã 1 oſtit . ſe reus offerat, 7 lla nul- boe, rum ſe reu e alias lex illa ha jpe 3 islatoris turum! nuerius eſt, n icto de tabu eun dwc — uãdoqʒ ex legisla executionen Sic agenti interdicto de ug erondl ti eſſe ſolet,& tamen q ſt⸗, idq;& laſon an lius ſit effectus. 8 ræſcribi nequeat tabu- 6 ſp lce b llius efficaciæ eſt, idc dum eſt, eexhibendis, licet p rũ inſpe ſoblkiuen là diuo.§.in mente nulliu illud non diffitendu æ lis Lüin tamen ſi id uitiũ ex 8 d et t gll.deta calrul 41.34 it. Cęterum itatem qu elle, iot. Quod e L.dete. Rla.. it. Cę 3 alitate nullas. ceptio:.— Re. it ditione. de notau nam qua A, las n tetur ex 18 Teeren ign ¹ re 4 cùm lex propter ueſem d deinde ceſſan ctione Fatear acliitketa tracitũ frequen⸗- exni. iu 9 kia re iud. adſit, quicquam indu 8 is locum non eſſe. n noui operis mumes arius nouum opusdo 7 piich 5 te, Adläditem Lüre furioſo datum tius eſt, cm uſufru ſ erſedebit dominus, llhus umnueſ 1 Finge hen pro iee reuertiſſe, Senhe mino nunciat as ſpech e apdeeini weunte 79 umn 9 ; ad ſanos m be Legibus 4 ipſius actus bell uo actor u dartol.l.), Ilb te 1 eſſe, eosq; defungetur be Legibui cùm ex ip a: nam& libellus q Ha ulsre 3 ere ſuo ieres conſti- iationẽ irritam“: na lex ſui lectu- prin deopa, ie- reralqh 5 l.j. uerſ.tãdiu. duerſus impu libidinis cau- iudicio quicquam rei recu no.mn. A wotgo multa a de maleè libi in iudicio expectata. h, l far.. uæ in 3 it non 3 1 aaa tuta inrifcflmenue inſtitutum,& ra ineptus lir Poceſſte Quinimo receptum lfn infne ulmüͦan ſa audiebat, Innden e nonne pœnis legum ſaroneainclicerchei de iuſta rei exce⸗ ut nenoßn. gorumde , i facta. ſe idict G 24 Pesſelerenrratennapeeeſente ſaci me. eſt, quoties di is nalez rereem nofällh Bnt ſens ſths Lndun . c Mu. imi⸗ 4 iamſi aliena Nun. 1l in . lis eximetur ¹? lent enim præfe 11 tione, etia liciendum V, ſi cum us die l. imperialis. ituuntur: ſole 1 oni P reijcien 2. bi§. pactl, de au„ſft c nſtituu cogniti ctorem reij indubita ſicjpa ua co um in cog en a d quo nelich I Sernn ſlaresnom letsesncnwe rrrrmm ſpe actra geugſerueae lcvoe ſummo paais vgriolee 8.. 7 1.. bus, Aa n haſcnen ut Mutianus ſiehie ti iuris Spraationiſein uideri, quæ ex in- uicuban ctare, quòd hi be„ uod belli cala-. inquam de ea a Einge probatũ ſrneexchad iſint:nonne facta Pace, t oribus tis, nund fieri proponatur. 111385 ate- l Ilce nerui ſint: ductum eſſet, pacis we ah ſam ſpectione fie Th intuliſſe in caput, Pat uuljc mntul. itate intro bne gelene Dopimm, pecfidreltier hilominus diu- Lein marno m itur ¹?ã Oua ratione Li⸗- eſtm 4 ia, potero ni iib in ll
—: 2. ia ũ„
4 Iin prin. C. abolebitur 8 to erat, abrogatam I. Li factaq; teſtimonia, pe deprænſurũ nullam„an alrbcano 1e ius ſuaſor M. Cato era uorum officia ce petere, ut inſpiciat, depræ Sicut q uice X Bald.lſias ie daſtte ateas. tolea. cu r. 81c& iudices quor nẽ dice petere, ut in tricem eſſe. teſtisu Ceã mulialihe uius eſt ane 3 defectu qualitatis Gens di Titio in capite cica ſpectu minor pronun- tcſi 3 un ripontiſci
tua ſint, ex 1 redden 0 ſi uiſquã ex a umen⸗-. ranwwhl⸗ Peipetula! ligentes in iure 1 uerſa, ſi quiſqr bit:, qui alijs arg enfn e ttoni quo
neglig icientibus facul- 8 t, eis nõ nocebit*, q ua a l minoy, exs⸗ veuſ tur, ut quia 7 deficienti tus ſit, eis n aſſerent. Qu tegeneral G ² Sic decuriones achos CIa rats ſed monſtraturos ſpeclu. dem⸗ dkinyf cig cantur., S1C— rf Sic ad mon 2 is ueritatẽ ſe de iam de ætate ex 3 e liloblü nt'. e l. ſi quos. C. de Ibo eximentur:.— lin uit) tis U ldus b ſententia norlb. unulick fil oblunt tatibus a Max.Nũc(inq ter& Baldus b,. iudicatam tran- un. bilibu off præf. præ. 1I. Pont.- ropter; ꝗ́; in rem iu 3 b Bal ſimim. m probabilibu f Ta⸗ Seoh Lrüzsneetnfedehe ditati eſtis, ut multi Wöde ilhecto atam.nanchm ſemper tractaricer- c deinm un baurlr „ S1 3 u ſcli 0 5 Lan— cientiũ. de mu. ĩita do nl s uiri de uobis Moelaneeh quam- Iiediainel Eärdrdne queat. In ferijs N ⸗ reſtit manin, ungjalterin SPnt 8. Nã& procura ioribus pro ionẽ non obef- nts. Nã& p tio 17. exceptio 1n, n fcllaribus, b ĩ. de ſæpe propona ri nequeat, ſi tamen uin ius dicatur, trox iniuria z ie ſa e„t('pfey) eſtu.— uoca ue, q 3 ſt tam a d te ſe 7(ætenl A 8 hugs uis re nõ integra re obus, luſor, helluo f rtum eſt, cuùm illata e is, PBropter ſub/ c keadẽ. arij ett Cæte decim. it, et impr e ce. sit*. un g, m tauerit, erſa ta ſtimari po ſt u, giqux re mores mu itur. Sicut uice u 1 ſpectu æ 1 ndoq; ſtri- b G. 3 ebitur. litia in⸗ ut ex aſp itatẽ fit etiam qua 5 rutſt . factus ſit, ſubmou. militia in ionis qualitatẽ fit ſacri- nuntur:ut ſi .. onatll,— ationis qu G lex ceu laC, h Lcum quis. de ſi ſacerdotio, decurio— nõ co rog io. Cum igitur osaliqua im 1 bellio, ſi ſa it, ſubire priſtinũ munus ctior interpretatio. ignitate ſua maiorẽ gra göi J. d Aea ſolut. ſignitus fuerit, ſubire priſtinũ mu s eũ libe ui dignitate ſu en beiocactg V ignitu iens enim dignita 3 legum damnat, q llsſriouſt s ſe præpone“ i: ſuperuenien&c indiſtinctè hęc eg& illuſtrioribu; d L...utdit ſa imeproced 1, C. geturi: 8 iſcuè& indiſti aſcendere, enſebitur, 4* i l. uniuerſos. 8 romiſcu. iuſ- dum, ere non C ſer. lb rum nõop- nim huiu 5 m diſtingu a or. aulam quice u de decur. rat. Ve in animaduerſione e 1 e audet d, eu it, ſedem tue qllle dunt: in anim icauſæ, quæ fi- 40 re auc- rſonam gerit,- cõperimu edocari faci Pprocedu. bet ut ſi cau X. ¶ i eius, cuius Pe. üne ligen- el. 4 di qualitas eſſe debet, ſit, et effectus qu 3 i propter aliquorũ neg Laeus] inen G Inet dicitur, coniuncta ſit, e k. tur:: nam& qu P ſubſtituitur, non ar ſi. onem alis uulgò dicitur, icta obſeruenturt: n ⸗ rum ius à lege ſu ſimf emen⸗ ka⸗ caltitutaell n fectus, prædicta tiam in eo d id potiſsimũ em uiade mperte—. lſiua conſtitu- 5 ſ erere, ſe 1- P ,11, a⸗ f Clem Late neke elt uo 4.I.. nondu ſa impulſiu bitratu ſuo ſeg, illi pecc 4uo rn. d. l. ſ.—. Caul⸗ 1 Itra entia dre.„ V V 85 nlRliin Pachnar nihilominus durat!. Lde dare debet, quod ex Meribceerahe quod ſub ſub'me catentiadal ILj· ſexum. de ſna 5 effectus ſit Stüſdiegeütefe runtt. Accedit regula Lanilnian cui ſubſti ſem ſfi malocgg 2. ifinalis cau. is mariti Pro- ſt, eius natura; S PIteum.). utſt ile lul. ſi fi 3d ſruOf in bonis tum eſt, eir ſubſtituen g lſtamnst ipromile 1 0„ ſt uòd ſi uxo nſe⸗ TOga. ropter U 3 iniurlarun. 1 delib. Hinc eſt, quòd lege debitã co itur 8. Videmus quoq; p iter in iu- uni elberab . m l. fi. un rtatẽ quartam leg 4 tuitur 8.— liter atque aliter in ſiscat. I ot pter paupertate les deinde alienarum is ipſius qualitatem aliter 5 m pro-⸗ 2 a greſtem Si b rn tametſi locup— men ac- IIS 1P G.— ſt etiam infame 15. 1 h. præte⸗ cuta ſit, ſsione facta, nõ ta decerni. Regula eſt, tari:& ta cat excuſal 5 n Auth. b. ditatum aCCels 1.— tid lu- 50 re.. ſſumere non Ue 3 1
hære 1 ſtituet, cũ u ionis munus a no ſo a Aumpreſt
rea.. unde ui. edibus mariti re illud lex curationi iſſum non eſt, huius liachiſo an m preſtar
Leptameredilwuen ſi tempore, quo illu iſcopis permiſſum dere', he Guh laduti
P faciat, ſatis ſit, ſi o, ic- men ep. lonem ſuam cre us vicih. un kunduſtria,
7 mfaciat, 5 1 dſit:nec qu inibus defenſione 3 bus 0l. quæcũq.§. crur ratis qualitas a. hominibus in tutore 7, Nequeat, x
b b ern deſgerzdezhe ſera cõſecuta ab lrigd 45 Endod d AePrerareh vinnde mamdnb aen dan
refert, S maà lege de dũ eſt, ut is, en, u ad3
' quam m ſufficiat lucru roducendũ eſt, i digni- ua dA . inus, cùm ſu—& ita ple- quoch p. illi t tor eſſe, qu 81 1B4la..C9 d nonra G” 1 rit, an minus, cum acquiritur, ple-— eat eius pupilli tutor ima enim i M aſu ipſo iurè acq litatẽ ſit, nequ 4 ri. Plurima e ae ſen. Juameae latũ, quo c duerſam quali 1 du aliquo illuſtreturi. ho⸗ I 1. b. Propter a tis gradu aliq, dus learbitror„ G b Dei conſil. riſc ionrſeibe epsanam Soediimispie ie er ne licent, quæ Klonndsmana ui- dehnande 16 5 ſij u 1ta— ſententias, iunt. Om ĩ ule 1 ex aſpe lex tres ſe on conueniu sin ſe Ori⸗ xxilij. I la iuris:ut cũ minibus n ctius in ſe ontumaes.. àregu ub abſcʒ mora 1 to conſpe macian runq; 5 ullæ, iu et in uit ille, tan: habe- W Clem. j. de re ſi allegentur n 3 conti- so tium, inq ui peccat ent de uid 7 tametli alleg ipere d, non uanto maior q ſt e qui 772 ionis effectum acc P 2 men habet, q. ſtria electa eſt,, dey Drimig; lud. tionis e— e euidẽter 3 induſtria inter. s id ſci à.I. uh. 5. LXCcII x actorũ inſpection ili tur. Hinc eſt, ut quorum inu:& quibus ſuh k oni. relorinffn ann! 7i04. B5 buntur quæ ex iſi et id dubiũ probabi nu lium ſubſtituere nõ poſsint᷑:& q is, ſed luio denurinäp õdemnatum. SL m iſ aliu 3 mulls, Ie Traa hulle nrefrcenählen. Siuje nü ſtituere permiſſum eſt, non que æquè ubonum 1 re 1 A- Peruſ. c. dilc⸗ 1 rare quamuis incontinenti pro . æ ap 2 cto. q. iij.in fi.

liß eäden
e ent it uitüäexe 9
teturex arü nciati
Nehu
3 c. ſt quis iuſto. ceptio:Qih in fi. de elect. nadin
iici ectatate ci* Quini dläleincciendum..
retur.] vai doonibu eaactum videri qleen Oponatur. Finge ri tio intuliſſe incpu a potero nitlominde
. d le ati. de le 3
luc awocpina 6. lega⸗ Sper legemlin i de iud.
piciat, deprenfurän- Inusl.j. C. auricemeſt⸗Siuit“edo inp.
1 nt ex aſpectuminot dro
— jt² jaln ocebit“ quialjsatgmn
nonſtraturos ſſcen, cum non li⸗
1b, ſententiamde annd, unq́; in remiiudicarmaj dminusſe empertradtain
„
Lcat. in fin. de lect. in VI. nonnulli. de eſcript.
dnibus queat.In ſerpogll cle. dudum. atur, exceptionènnti. nos ctenim.
millata eſt tamatroxillre ſcp.
timari poſsit: Propteſota dec. ij.
tatẽ fit etiam quandoin nouis.
io. Cumigiturlexceuſ ui dignitate amiiii
& illuſtrioribusſepmiipater. 9.f.
liſtinguere non cenſtr donat.
erſonam gerit ſedende propteraliquotũ rvegig us a lege ſubſtituiturſi- rere, ſed id poribimin d ex negligenti lliy egula generils läqnn 18 naturamimitall cl b us quoch proplel ube
Iaſ.l. ex hoc lierc.
25
æquè idoneum ſubſtituere debeant. Sic ca- nonicus nõ niſi ex ordine aſſumet, quem ſui loco cõſtituat?. Cuius rei argumento,& do- ctor, cui per ſubſtitutum legere conceſſum ſit, non niſi doctorem ſubſtituet. Ius autem ſubſtituendi regulariter nemini cõpetit, niſi ex cauſa:ut ſi quisiuſtè eſt abſensb, uel ad ma ioris dignitatis adminiſtrationem codicillis principis allectus, ueltemporariam ęgritudi nem patiat᷑ e. Filiũ quoq; à patre ſubſtitui lex quandoq; ſuadente æquitate præter iuris ci- uilis regulas concediti. Priuilegia quoq;ipſa ꝓpter aliquas qualitates firmiora exiſtiman- tur, ut quia in corpore iuris repoſita ſint: hu- iuſmodi enim etiam generali omniũ priuile giorum derogatione quicquam detrahi cre- dendum nõ eſte.Idem cùm ei perſonæ quic- quam indulgetur, quæ iam à lege multis be- neficijs affecta ſit, non enim hacgenerali de rogatione quicquã ei præiudicij fiet: ut cùm uiduis& religioſis fœminis princeps cõceſ- ſit, ne extraordinaria aliqua in dictione atte- ranturj. Idem cùm priuilegium concedentis iuramento confirmatum eſt: nam etſi parti- cularis canonicorũ conſtitutio tali religione munita ſit, ei derogatũ per generalem maxi- mi pontificis legem non cenſebiturs. Cõſti- tutioni quoq; per ſacroſanctam ſynodum e- ditę, generalia Rom. Põtificis diplomata ni- hil obſuntt: ſicut nec alijs priuilegijs, quæ probabilibus adminiculis adiuuantur Et ſa cerdotij à ſede apoſtolica, nõ obſtante quo- cunq; alterius priuilegio, facta collatio, nihil ſecularibus, ut uocant, patronis damni infe- retk. Cæterùm& ea firmiſsima ſunt priuile- gia, quæ remunerationis cauſa indulta repe- riuntur:ut ſi princeps ciues de ſe benemeri- tos aliqua immunitate donat, nõ cenſebitur de hoc actũ generali reuocatione ¹quod ma- ximè procedit cùm non ſubdito, uel in piam cauſam quicquam collatum eſt, nec enim ea reuocari facilè poſſunt. Sed& propter obli- gationem, quæ ob antidora dicitur, plurima conſtituta eſſe cõſtat, quæ ab his collecta cer nere eſt, quos ea cura tetigitn: nos breuitate contenti ad alia feſtinamus. Propter parita- tem quoqʒ; qualitatis nonnihil lex concedit: ut ſi promiſerim tibi Titium fideiuſſorẽ da- re, liberabor, dum æquè idoneum aliquem præſtem“. Si domo tibi locata uti frui non li- ceat, excuſabit᷑ locator qui æquè cõmodam aliam pręſtare paratus ſitꝰ. Sic is cuius electa eſt induſtria, neminem ſubſtituere quamuis nequeat, æquè tamen idoneum ex cauſa ſui loco quandoque deſignabitꝰ. Ex quantitate quoqʒ non rarò fit generalis legis reſtrictio, ad quam ea exempla hoc in tractatu pertine/ re arbitror, quæ ad geminationẽ actuum, ad perſonarũ ſeu rerum numerũ, ad magnam contumaciam, ad criminis immanitatẽ atti- nent, de quibuspauca ſubijcienda dixi. Et in primis id ſciendum, iterationem quacũq; in re plurimũ pollere, cùm maiorem animi, ſi- ue in bonum, ſiue in malum, deliberationẽ
de uerb. ſigniflib.J
10
20
30
40
50
60
26
oſtendat. Hinc eſt quòd confeſsionem itera tam prætextu erroris aiunt reuocari nõ poſ- ſe a:quod accipiendũ, niſi erroris cauſa pro- babilis afferatur. Hinc ex nudo pacto quod iteratum fuerit, receptũ eſt actionem naſci: quod& in qualibet obligatiõe naturali, quæ geminata ſit, ferè dicendum eſt. Hinc itera- ta confeſsio extra iudicium, iudicialis cõfeſ- ſionis uim habett: ſicut geminata principis indulgentia, ea uidetur excludere, quæ non niſi ex certa ſcientia, uel motu proprio abo- Ienturu: cuius exemplum in uacantium bo- norum conceſsione eſt*. Sed& qui ex cuſto dia ſemel euaſit, fideiuſſoribus amplius non credetury, ſed in uinculis ius dicet. Qui iterũ deliquit,& quod dicitur, ad nauſeam redijt, generali principis abolitione non fruetur⸗. Mulier quæ obligationẽ iterauit, S. C. Vel- leiano non erit tuta a. Quæ recepto conſenſu fundum doti addictum uendente marito diſ ſoluit, lege Iulia non iuuabitur b. Sic leuia de licta propter uſum& cõſuetudinem grauio- ribus annumerantur, Sic de geminationis huius effectu plura diſſerere ſpertrzenune eſt, cùm non pauci recentiorum huius argu menti etiã integros libros ediderint. Ex per- ſonarum ſeu actuũ multitudine fit arctior in terpretatio, cùm lex hoſpiti iubet, ut uiato- res ſuſcipiat, nõ eum coget, qui nimio aliorũ numero occupetur. Cùm iudici prohibet, ne cauſas pedaneis demandet, aut ne noctu pronunciet, nõ procedet quoties multitudi- ne litium præſes prægrauetur ¹. Sed& publi co iudicio damnati, bona, quę alias fiſcus an notaret, filijs plerunq; relinquunturs, ſi eo- rum magnus ſit numerus. Propter multitu- dinem quoq; delinquentium, quò magis re- frænentur, licitum procõſuli eſt leges tranſ- gredi,& pœnas augere: quod intelligitur, quando propter exemplum pœnæ ſiſti ma- lum poteſt alioquin ſi de plurimorũ pericu lis agitur,& crimen leue eſt, facilius uenia in dulgetur,& cõniuentibus oculis inultum iu dex delictum ſinit. Propter nimiam contu- maciam plerũq; ſtricti iuris ratio intenditur: quapropter quamuis æquum nõ ſit, ex con- tumacia quenquã totius cauſæ damno mul- ctarihuel pluribus contumacem pœnis affi- cin, nihilominus ex nimia peruicacia aliter quãdoq; ſtatuitur.Sic& miſſus in poſſeſsio- nem rei ſeruandæ cauſa, in nimię obſtinatio nis pœnam antiquum poſſeſſorẽ deijcit,& extra ædes deturbat. rurſusq; ſolet dici, qui ex primo decreto in poſſeſsione ſit, ex nimia rei contumacia fructus acquirere°. Propter delicti atrocitatẽ regulariter quoq; proditũ eſt, ei licere, qui pro tribunali ſedet, pœnas augere:quapropter tali caſu etiam in defun- ctum ſæuiety. quod in famoſis latronibus a- liorum terrendorum cauſa fieri ſolet. diebus feriatis ius dicetu: mulieris uel aliàs impuri hominis teſtimoniũ non auerſabitur, cùm & L. Catilinæ coniurationem Fuluia mulier detexeritꝰ, pro huiuſmodi quoque manife-
2
5
q Iaſ.l. error. C. de iur ignor.
r I. j. ae conſtit. Pec.
9 fin. C. ad leg. falcid.
t l. cum ſcimuis.
de agric. lib. xj
ut§.& hoc. in aueth. ut nulli iud.
xI. j. C. de pet. bon. lib. x.
l. lege Cornel. ad Syll.
Xiij.C.de epi. aucl.
a I. ſe mulier ult. C. ad Vell.
b Authen. ſiue à me. C. eoqd.tit.
c§. criminis. xxv. diſl.
d I. j. fur. ad na.
e lJ. placet. C. de pœna iu.
f Bal.. itaq;. in proœm. fforũ.
g l. fin. de bon. dam.
h l. aut facla. in fin. de pœn. i c. latoris. de cle ri.excõm. k c. ut conſtitue retur.50. diſt.
l c. quoniã freq̃. 9. ſin autem. ut lite nõ cõteſt.
m gl. l. ſed ſi. 6.
ſed ſi. ex qui. cauſ.ma.
n l.ij.§. duas. de dam. infect.
0 I. Fulcinius.§. fin. ex quibus cauſ. in po.
p gl.I. j arb. fur. cæſ.
komnes. C. de fer.
r c.in fidei. de
hæret.
s Lin quæſtioni bus. adl lul. ma
ieſt.

4 Bal.l. per om⸗
nes. de def. ci.
b c. illa. xij. diſt.
c. fi. C. de teſt.
d I.reſcripta. de
teſta. mil.
e l. ſi duas.§.phi 10 ſophi.& I. ſi milites. ſcri
bit. de excuſa. kut.
f c. antiqua. de priuil.
g c. nullis. c. nec emeritis. lxj. diſtinct.
bl in eccleſijs. C. de epiſ. cler.
i gl. c. ſi propo
nente. de reſc.
K Bar. J. j. C. de
Alex. ciuit.
1 5. de uiro. in xiiij. reg.
27 D. Andreæ Alciat 3
ſte ſontibus,& nouiſsima meritis, patronos non audietꝰ?. Sunt autẽ grauiſsima facinora, quibus maieſtas offenditur, impietas item in DEVN,& Simonia, uiarumq́; inſeſsio oc- cidendi hominis cauſa à latrone facta. Ex lo- co quamplurima quoq; conſtituta ſunt, qui- bus à generalitate legis receditur: unde qui ex conſuetudine in aliquo loco certam for- mam obſeruare debet, ſi aliò eat, non tenebi tur:quia ut uulgò dicitur, Cùm Romæ fue- ris, Romano uiuito more b. Sic qui rure te- ſtamentum faciat, poterit citra ſolitam ſolen nitatem teſtaric. Idem in eo qui in hoſtico ſit: is enim iure militari quomodo uoluerit, po- tueritq;, diſponet. Sed& procurator, qui quamuis infamis, non tamen à munere ſuo reijcitur, ſi coram principe, uel in eius præ- torio ſit, ſubmouebiture. Nam& Romanus Pontifex ius crucẽ ante ſe deferendi Patriar chis non concedit, quoties Romæ, uel in co mitatu ſuo reperianturf. Ad partes has atti- net etiã, quod origine domicilioq́; uariè ſan- citum reperitur: qua ratione fit, ut tametſi li bere fieri quælibet debeat electio, præ feren- di tamẽ ſint incolæ alienigenis:& ideo ſi ido neus in propria ciuitate reperiatur, non eſt quiſquam ex aliena diœceſi aduocandus s.
Quod& in eccleſiarum rectoribus ſeruan- dum, qui ex propria eccleſia potius quàm ex aliena ordinãdi ſuntt, etiam ſi quo ad Deum loci origo nullius momenti ſit: quod& ple- rique Philoſophi uidere, qui rogati, cuiates eſſent, mundanos ſe reſpondebant: nam il- lud certiſsimum eſt, Summos(ut inquit Sa- tyricus) poſſe uiros,& magna exempla datu ros Veruecum in patria, craſſoq; ſub aẽre na ſci. Sed& receptum eſt, obreptũ uideri Ro- mano Pontifici, cùm quis ſacerdotio ab eo impetrato diſsimulauit aliunde ſe natales do miciliumq́; conſequi, quaàm in ipſo ſacerdo- tij locoi. Eum quoque, qui mediocris ſit no- bilitatis in ampliſsima urbe, pręferendum ei tradunt, qui tenuioris ſit loci primarius k. In quam ſententiam puto non acceſſiſſet Iulius Cæſar, qui ignobili Alpium uico iter faciẽs, ibi malle ſe primũ eſſe dicebat, quàm ſecun- dum Romæ. Ex his probabilis eorum exiſti matio uidetur, qui cùm ciuitatis, in qua ſtu- dium uigebat, originarij ſint, ut Bononien- ſes, Peruſini, Ticinenſes, præferendos ſe ac- cerſitis in ſua gymnaſia doctoribus arbitran tur: quod& Ludouicus Pontanus ſenſit!.
Sed ego accepi hac in re minimũ patriæ ad- ſcribi, doctrinę uerò facundiæq; plurimum: nec dubium eſt, quin alienigenæ ſemper prę celluerint. Sic Bartolus Picens, Peruſij: Ac- curſius Florentinus, Alexanderq; Forocor nelienſis, Bononiæ: Iaſon, Deciusq́; Medio lanenſes, Ticini: quo loco& Baldus Peruſio patria derelicta maluit cõſeneſcere: apud ex teros enim ſola uirtus in precio eſt, in patria uerò plerunqʒ alia ſpectantur. Loci quoque uicinitas nõ rarò in cauſa eſt, ut ex ea legem reſtringamus: quapropter mortuo prouin-
ciæ quæſtore, ſolennes largitiones proximę
prouinciæ quæſtorià ciuibus præſtabunt—
non enim eas interim retineri fas eſt. Et qui
aliud à iudice etiam iuſte petit, ſi impetrare
nequeat,& in uicino loco alius ſit, eum adi-
re debet: quod ſi id minus faciat, ſibi impu-
tet, non poterit id, quod ſua intereſt, ab co. qui concedere neglexit, conſequi. Sed& ſi
in territorio pupilli nullus iudex ſit, qui ius
dandi tutoris habeat, qui in proximo eſt pro
conſul adiri ipſe debetꝰ. Leges quoque ge- neraliter erogationem alicuius donatiui ege nis fieri præcipientes, ita interpretabuntur,
ut proximis?& uicinis prius deturd. Quòd ſi certi loci incolis aliquid faciundum man-
detur, ſi in eo idoneus nemo reperiatur, ex proximis pagis accerſiri debebit᷑. Sed&ſi in
uicinia quiſquam facinoroſus habitet, ueri- ſimile eſt id ab eo factum eſſe damnũ, de quo
uicinus conqueriturs: uetus enim prouer- bium eſt, Aliquid mali propter uicinum ma lum. Quapropter qui uenditor fundi confi- nem uſcinum celauerit, quem ſi emptor ſci- uiſſet, non eſſet empturus, in id, quod inter- eſt, condemnabitur: nam& ex proximitate temporis, ſcripturæ, rei, pleraq; introducta ſunt, quęab alijs coacta ſciens ego prętereo. His accedit& uulgaris regula, Ex uicinita- te præſumi ſcientiã. Ad hæc etiam pertinet, quod ab ipſo loco abſentia iuſtam plerunq; præſtat excuſationem: quo fit, ut abſente pa tre, filius famil. in iudicio eſſe poſsit“: idem non expectato eius cõſenſu legitimam uxo- rem ducet*. Filiamfamil.iudex ex patris ab- ſentis bonis dotem accipere iubebit v.: de do- te eo caſu abſqʒ eius cõſenſu filiam agentem audiet⸗. Sed& ſicõſuetudine inductum ſit, ſacerdotiũ ſine alterius conſilio conferri nõ poſſe, intelligetur, dum ille ſit præſens, alio- quin eo abſente libera erit collatio“*. Qua ra- tione, etſi mulier abſqʒ conſanguinei cõſen- ſu lege municipij obligari nequeat, isq; ab- ſit, poterit iudex decreto ſuo contractum fir mareb. Sic enim& pupillus abſente tutore hæreditatem adit:& Abbas deficientibus monachis de immobilibus monaſterij bonis diſponet, ſufficietq; eius, qui ſuperior illi gra du ſit, aſſenſus: quod& in alio rectore rece- ptum eſt e. Ex ipſo tempore multa quoqʒ ali- ter atq; aliter interpretamur,& quandoq; à generalibus iuris regulis recedimus, idq; ua rijs in ſpeciebus contingit. Ecce: Lex gene- raliter quenq́ʒ cogi inuitũ non debere iubet, ut rem ſuam uendat,& tamen caritatis& pe- nuriæ tempore ad ædiles ſpectat, ut annonã
urbi ſufficiant f, poſfeſſoresq; cæteris æquo f
precio copiã eius facere iubeant. Multa etiã belli, pacis, peſtilitatis tẽpore inducta ſunt, quę hic recenſere longum eſſet. Ex diuturni tate quoqʒ temporis, omnis uſucapionũ, at- que præſcriptionum materia uires trahit, la- tius digeſta quaàm ut hic referri debeat. Is quoqʒ, qui patrato facinore toleratus, diuc impunè egit, ſi ad pœnã trahatur, mitius ple- ctetur,
9 Fert 1 be 3 meilot ipenu Iſein ſtunn 1 d a ui 5 us Alul mivduu„g aade 5 aijſ ge c peen oll
Comelis ſum eli 3 vepten Laley cein peepesam nospellund curitue ac enntli reri. Tunin bin herbae ner quodqu amunereſbi ſcki kob incign rna gopter quia gnuspalati acad aboabradãt di indulgäti aüc un qui milit din deimmunitz ezenimi nti diarem anp un hoein ſcho Aeſes relic autoratum c polle Name inal⸗ htea 4 er) kraim n ub emſuam cot dleaduerſug unt: quoni- ſpizueds
ic „ 3 nne ao4 1. mt
4

6
de.. udexſit Sa qpuiinpronj dqui debet⸗ Le 8s 1
d mali propteruicinnri er qui venditor unän, dor mpturus inidh quväin tur: nam& exproximt uræ, rei, pleraq ton Coacta ſciens egopretn ulgaris reguls,Hxuiit tiä. Ad hæcetimpere do abſentia iuſtam gern onem: quo fitutabſen in iudicio elſe poſitii
iamfamil iudexexpuni
tem accipereiubebilitife, C A. a2
eius cõſenſutilimagan
ſicõſuetudine indtimnne quiaã. C.
Alterius conſilio conten
. elm p — acidt i 3 ſi diutino. de „„)49'
1 GSLl. pen. com mumun. diuid.
iud.
2. Mel i, C. de do⸗ eius cõſenſu legicimmn 1
c.& pro.
l. uud.
eteſt. mil.
ur, dumilleſttpræſers-
libera eritcollatio QMemper. de iu
ter abſq; conſanguineici pij obligzi nequen
Aummuan.
xdecreto ſuo contradtu m& pupills alentem
, A phas deficers airc. 3/ Abbas de 8. dit.& etrui in colle⸗
alllp · de excuſ.
iinuitũ non uta f poſſeſlores ius facete doce
deipn S ſi.§. g/tamen criulbiredi de in⸗
Iic. teſta.
a.ui crlel c placuit. „ beutllu§. poteſt.
b⸗p.j.
29
ctetur, aliquatenusq́; ſubleuabitur: quod e- ius legis argumento admiſſum eſt, quæ pœ- nam eius temperari mãdat, qui diutino tem- pore in reatu fuit*. Eſt autem reatus habitus ipſe reorum, cum ſquallidi, promiſſa barba, de ſalute litigant,& rerum ſuarum anxij ſata gunt. Sed& decretum actui neceſſarium ex diuturnitate temporis interueniſſe præſumi tur b,& iuſſu patris filiumfam. hæreditatem adijſſe eadem cauſa creditur. Sed& ſi lon- go tempore fratres ſeparatim hæreditatẽ pa- ternam poſſederint, ueriſimile fit familiæ in- ter eos diuiſionem factam. Vice uerſa, pro- pter nimiam temporis celeritatẽ oritur mala præſumptio: quapropter lex priuilegia Do- ctoribus concedens, de his non intelligetur, qui nec debito tempore ſtudijs operam dede rint, nec ſeruato ordine, ſed per ſaltum pro- moti fuerint?. Brutedium Nigrum(inquit Cornelius Tacitus) artibus honeſtis copio- ſum, etſi rectum iter perageret, ad clariſsima quæq; iturum feſtinatio ſtimulabat, dum æ- quales, dein ſuperiores, poſtremò ſuaſmet ipſe ſpes antereparat: quod multos etiam bo nos peſſundedit, qui ſpretis quæ tarda cum ſecuritate, ad præmatura uel cum exitio pro- perant. His igitur iure illud carmẽ obijci po- terit: Tu nimiũ properas,& adhuc tua meſ- ſis in herba eſt. Ad ſupradicta& illud perti- net, quòd qui diutius perſiſtere noluerit,& à munere ſibi conceſſo deſciuerit, priuilegio legis indignus plerunque exiſtimaturf. qua- propter qui aduocati, uel protectores, uel id genus palatini, quinquennio deſtiterint, ab albo abradũtur, munereq; priuanturs. Nam & indulgẽtia principis in milites hi nõ fruũ- tur, qui militiam non continuantt: quod& de immunitate artificibus cõceſſa traditum eſt: ea enim indigni cenſentur, qui huiuſmo di artem amplius non exercenti. Quo exem plo& in ſcholaſtico receptum eſt, ſi uagus & deſes relictis ſtudijs uitam degat, ceu ex- autoratum cæterorum priuilegijs uti non poſſe. Nam& collegij immunitatibus is nõ utetur, qui quamuis in collegium receptus ſit, artem tamen non exercet k, etiam ſi loco ſui alium ſubſtituit: non enim ideo melio- rem ſuam conditionem efficit. Plurima quo que aduerſus eos, qui deſtiterunt, innouata ſunt: quoniam lex perſeuerantes adiuuat, ſopitos uerò& deſides negligit. Sic filius in- officioſi teſtamẽti accuſationem inſtitutam ad hæredem tranſmittit, dum tamen ante o- bitum omnino non deſtiteritl. Sic quamuis per litis conteſtationem actio perpetua fiat, ſi tamẽ iudicio accepto quis citra iuſtam cau ſam ſuperſedeat, tanquam deſtiteritn, fruſtra rem in controuerſiam deduxiſſe exiſtimabi- tur. Nam& è contrario, lex generaliter pœ- nam imponens in eo, qui non perſeueraue- rit, plerunque limitabitur. Ecce, qui accu-
de uerb. ſignif lib.J
10
20
30
40
50
60
30
talis facinoris reum detulerit, iure patrona- tus mulctatur, ſi non litem deſeruerito. Fi- lius uel libertus qui ſine uenia patrem, uel patronum in iudicium traxerint, ex edicto mulctam pendere iuſsi ſunt, niſi tamẽ amiſ- ſa lite malint maiorũ ſuorum humanitatem experirir. Qui ſe liti obtulit, cùm non potsi- deret, perinde condemnatur, atque ſi poſsi- deret: quòd ſi ante iudicium acceptum pœni teat,& ſe poſſeſſorẽ neget, contrà eſti. Quiſ- quis reum ad uetitũ examen traxerit,& alie- no forolitigare coẽgerit, ab actione cadit: ni- ſitamen&ipſe celeri pœnitentia, nimirũ an- te iudicium acceptum, ſibi conſuluerit:nam & generaliter, quoties quis ob mendacium mulctatur, ſi re integra pœniteat uanitatis, abſolutionem conſequiturs. Propter pericu lum quoque, quod etiam in modici tempo- ris mora uerſatur, legis generalitati ſæpiſsi- mè derogatur.quapropter etiam ſi conſtitu- tum ſit nunciationem noui operis, ſiue iu- ſtam, ſiue iniuſtam, contemni non debere, cùm tamen periculum in mora eſt, rectè ne- gligetur: præpoſterè enim hac ex cauſa no- bis agere permittitur: quod in ea ſpecie ap- paret, cùm teſtamenti ſubſcriptores abſunt, poterunt tabulæ(ſi mora periculum allatura ſit) aperiri,& deinde ſigilla recognoſciu. Sic quoties mora damnumiinferret, non obſtan te appellatione, fit executio*. In meſsiũ uin- demiarumq; ferijs ius diciturY. Is quoq;, qui alids rem alienare prohibet᷑, ex hac cauſa tu- to alienabit:ut in hærede, qui adhuc hæredi- tatem adire nondum decreuit⸗, uel qui iam adijt, ſed fideicõmiſſo reſtituere iuſſus eſta. Sic qui in poſſeſsionẽ ex primo decreto miſ- ſus eſt, uel qui tanquam ſequeſter depoſitũ fidei ſuæ accepit, fructus diſtrahet tempore perituros b. Sic propria autoritate ei, qui cũ pecunia mea fugiat, manũ inijciam?, quem- libetq; fugitiuum, etiam non citatum, in ner uum traham. Sic iudex famoſum latronem neci dedet, quamuis ad iuriſdictionem ſuam nõ pertineat, ſi interim dum præſidem mo- ratur, periculum ſit, ne euadet. Cor. quoque Tacitus, Seditionem, inquit, cœptantes prę ſenti duorũ militum ſupplicio repreſsi ſunt. Iuſſerat id Memmius caſtrorum præfectus, bono magis exemplo, quàm conceſſo iure. Ex eo quoq; reſtringitur legis regula, quòd in tempore res geſta non ſit, ſoletq́; dici, Se- rò ſapiunt Phryges: nam& deiectus poſſeſ- ſione cùm petitorio iudicio expertus fuerit, ſi poſt altercationes probationesq́; conclu- ſum in cauſa ſit interdicto, amplius non erit audienduse, q́;uis alias ſpoliato ſoleat cõce- di, ut ſuſpenſo petitorio momẽti cauſam pro ſequatur: hoc enim caſu ſerò ſapiens factus eſt. Sic& licet receptus inter reos interim a- lium accuſare poſsit, nõ tamen poſtquam in cauſa ſua concluſum ſit, hoc iure uteturf. Sic & ſententia aduerſus procuratorem mutatũ lata, efficax erit, ſi mutationis nõ, niſi poſtqᷓ in cauſa concluſum fuit, certior ſit factus?.
B 4
0 l. in ſeruitutis. §. petiſſe. de bo. lib.
p l. quamuis. de
in ius uoc.
q I. ie qui ſe. de rei uend.
rl. in criminali. C. de iuriſ.om. iud.
Sc. j.§. porròͤ. quæ fue. pri⸗ ma cauſa fe.
t l. de pup.§. ſi quis riuos. de ope.no. nunc.
u I. ſi quis ex. uerſ. E ſi. ff. quemad. teſt. ape.
xI. fi. de ap. re.
I. eadẽ. de fer.
I. Ariſto. de iu re delib. a l. mulier.§. ſi
hæres. ad Tre⸗ bell.
b l. ſi magiſtra⸗ tics. de priuil. cred.
c l. ait. H. ſi debi- torem. de his qui in fraud. cred.
d laſ. l. j. col. an
tepen. de offt. eius.
e c. paſtoralis. de cau. poſſ.
f Bartol.. is qui reus. ad fin. de pub. iud.
g c. auditis. Ic procur.

——— 8
—
D. Andreæ Alciat 7 de eo non intelligetur, cui ex cauſa pũßlicæ utilitatis id præmium conſtitutum eſtw. Sic aduerſus leges rationemq; naturalem rece- ptum fuit, ùt filius tametſi non hæres, pro primipili debito teneatur, uxorq; in pigno- re poſteriorem cauſam habere cenſeaturn: cùm enim annonamillitaris apud primipilũ reſideat, publice interfuit nullam eius ad diẽ dimenſioni morã fieri,& qualemcũq; prone
10 ceſsitate tam euidenti cogi. Sunt& id genus alia pleraq;, quæ quòd nominatim Baldus commemorat, à nobis recenſeri operæpre- cium non eſt. Ex hoc conſequens eſt, ut etiã propter pacem multa ſpecialiter permiſſa o- ſtendamus, quibus generalibus legibus de- rogatum eſt:& ideo poteſt Reſpublica ci- uis ſui bonaalienare, ut pacem cum hoſte re dimat:reſponſumq; eſt, ualere fœdus, quo hinc& inde direpta inter hoſtes remittun-
31 Quo exemplo& illud in confeſſo eſt, quoli
bet tempore uenditoridenunciari poſſe, ut
liti adſit, ne res euincatur, dum tamen prope
a l.ſi rem. 5. fi. ipſam condemnationem id non fiat. Sic& de euic. actori ius ſuperueniens ſolet pendente lite opitulari, dum tamẽ, poſtquam in cauſa con
5 Bar.L. ſi ma⸗ cluſum ſit, adeptum non proponaturb. Cæ- ter.§. eadẽ᷑. de terum ad hæc quoq; pertinent, quæ propter exec. reiud. ſenium, uel uetuſtatẽ inducta aduerſus com munes regulas in iure noſtro frequenter le- guntur: qualia ſunt, in re dubia, confuſisq; teſtimonijs antiquioribus potius credendũ eſſe: ẽcontrariò patrato facinore cùm quæ- ſtione exquirendum eſt, à iunioribus incipi debere c. Cum inter plures hæredes dubita- tur, penes quos tabulæ teſtamenti deponen dæ ſint, uerius eſſe, ut antiquiorem præfera- à Lf. de f. inſt. mus ¹. Sic inter agentes in rebus, gradu, in- quit lex, cæteros antecedat, quem meliora 1
e l.ij.C. de off. ſtipẽdia, uel labor prolixior fecerit anteirec. 20 tur, in eorum damnum, quibus ablata ſunt, mag. offt. Sic pręfecto collegij abſente, eius uicẽ, qui ſi aliter pax fieri non potuitv. Sic& impube- f Lij. C. depræ in ordine uetuſtior eſt, ſupplebit: ſolet em res matrimonio coniungi prohibentur, niſi ſe. præ.lin. antiquioribus pluribus ex cauſis deferri: nã ſuadente pacis utilitate hoc fiat. Hinc etiam et plurimum illi mente ualent licet iuniores traditum eſt, filium, qui patri exuli alimenta ocyus addiſcant, quod in problematis ſectio præſtare cogi poteſt, ſi qui ob uiolatum pa- ne X¼ X△ X. Ariſtoteles atteſtatur. Propterre cis fœdus pœnas pater luit, hac obligatione rum quoq; uſum callidiores habentur:unde nõ tenerid. Et quæ de pace probantur, etiam maior in eis eſt prudentia, non ita rerum af- tunc locum habent, cùm de euitando pericu fectibus mouẽtur,& ideo certiore ſunt iudi lo, ſeu offenſione(ſcandalum Græci dicunt) cio. Ad hæc& erga deorũ cultũ ſunt reuerẽ:0 agitur: quo caſu præſes nec appellationem tiores, tanq́; ad eos quamprimũ trãſituri: un recipiet, nec nocentis pœnam remorabitur: de et Gręcũ carmen etiã adagio celebre,ęy ut quia latronem manifeſtum, uel ſeditio- va+ BskAa) A*οQν V)„ ſp. Vota ſenũ, iuuenum facta,& conſulta uirorum. His igi tur pleraq; meritò indulta ſunt, quibus gene ralitate legum eximuntur: præſtat enim ple riſq; in rebus ſenectus maiorẽ autoritatem, præſtat excuſationem, præſtat maiorem ob- ſeruantiã, quæ omnia ſigillatim referre prę- ſentis non eſt inſtituti. Ex bono quoq; fit ge neralis reſtrictio uarijs ex cauſis, quarũ po- tiſsima quæ ad Reipub. utilicatem pertinet. Lex enim quantumuis amplis uerbis conce pta, interpretatione reſtringitur, ne publicæ utilitati obſit:& ideo tali caſu nullũ crimen incurrit, qui reſcripto principis nõ obſequi turs, licet aliàs pro ſacrilego eſſet. Sic& iu- niores impunè ſenectutem non uenerabun
c l..jrde quæ
ſtio.
deprænderit: nam&iuſsionibus principum
2 l. nec danoſa. C. de precib.
Umh:offr tur, cùm ex hoc publica utilitas læd h. 5 5 b I. porioris. C. 9 oc publica utilitas læderetur u: pti nubenti ſolus aui conſenſus ſufficit, nec de offrect. du ex oratiõe Scipionis apparet aduerſus so pater expectandus eſtv, ne interim dilatis nu
Q Fabiũ, lib. Titi Liuij xx XxvIII. Sic priui legia immunitatis ampliſsimis uerbis conce pta ad tempus belli non protrahent᷑, cùm ex I. iubemus. C. hoc publica læderetur utilitasi. Sic propter de ſac. ſaec. generales priuilegiorũ derogationes, ea ſub
. lata non intelliguntur, quæ pro publica utili
tate uigilantibus conceſſa ſuntk. Sic quam- uis ſolus princeps exuli ueniam reuertendi indulgeat, ex cauſa tamen publicæ utilitatis etiam legatus Cæſaris id iuris præſumet: ut cùm ueniam ſe exuli daturum edicit, qui a- lium exulem occiderit, uel tradiderit, quod non niſi magna ex cauſa faciendum eſtl. Sic lex generaliter ſeruũ manumitti prohibens,
k l. decurio. C. de ſilen.li. xij.
1 L nõ omnes. in fi. de re milit.
ſum,& factione cruenta famoſum militem
impunè non parebitur, cùm inde publica quædam infamia ſcandalumq; exurgeret: cum generaliter receptum ſit, diſpenſationè principis nullam eſſe, cùm ſine manifeſto ſcandalo, adminiſtrationisq́; decoloratione, 40 admitti non poteſtt. Quinimò ipſe Roma- nus Pontifex, quem aliàs uiuentium nemo iudicat, ſi manifeſtè tanti ſceleris reus ſit, ut apud eccleſiam malè audiat, ſcãdalumq; in- de oriatur, poterit apud uniuerſale cõcilium accuſari“, itemq; gradu deijci, quod& fre- quentius receptum eſtv. Nec his diuerſum eſt, quòd propter futuri mali periculum, ple raqʒ à ſummo iure remitti conſtat: unde ne-
ptijs dedecus aliquod muliebri facilitate ſub eatur. Qua ratione& qui in prouincia offi⸗ cium adminiſtrat, in ea filias ſuas matrimo- nio collocare poteſt2, licet in filio non idem reſpõſum ſit: propter honeſtatem enim con ſeruandam anguſtior aliquando fit interpre tatio*. Nam& alicui honori deſignatus, an/ te confirmationem adminiſtrare non debet, niſi is ad quem ius cõfirmandi pertinet, tam 6o longeè abſit, ut interim periculũ ſit, ne ad ho- norem facientia iura diſsipentur,& pereãtb. Propter actus infirmitateminiquitatemq; le gis generalitas etiam quandoque minuitur:
quapropter confirmatio generalis umou a
m l H hiad
ad S)l.
mip.
0 Dal.LC.4
here. uel a uend.
ned Zeno, qe quad. ge
Je. ſ ſ. ſigi
hominẽ. dtene ce ten in ſeul
r l. ſiquüflſ quidtanenc iniu.nup.
sc. ſi guacbit
reſcrp.
t.1vijcele
u gl.c ſiboqe Xl diſ.
x Dec. conſl cjj.
„ orctioe
fin den 1up.
lſigauaf⸗
cüm ifide ri.nup.
alij.Sluuuſüer ſon de inui
uoc.
crinl iid
1 rMulleu: ſi alt a ſeqle aütsſ piorinull leuim⸗ de udico, anin nuniũdiu
repetiunlu
Lunagna glonenon
p Bal. Anglk
acke ſgceuscon
lelenper! ward ges onllim Auui quiperulod ferore uelt Rbit:none lmn qecbleeſt med mlieraliqui eei, un propte im preſum ſt utgquiſem euck ncyi non d im gprer ord eam princip d Cdar quodh& honlum eſt⸗
1 AKah,„ imi 3 dſt excrimine apteraffec d rettrcio, duoproditun Mcium indu m affectatio une veinuerit 8 ur inleckatur, al mt. Vnde ta ahal bapreite 3 4* ii.quod an lmggin o, ai4 ipollet,e restutelas aff 2 udiendug no do tumeſt in vrese ¹ Dres excu da lmt. di 8 1
9 d

Kerran pal
dutum eie Ca bnarraler. l non lere kece,* uxorqg in 3,o a c.j. de iureiu bere h In Vj. d apud pri ei1 3 aullan mipiſt b Lj.dc eunuch.
meius adc
ualemcñg 1 4 — Luntgid zn t Bart. l.filium. nünatim Dalälge, 5. 7 quis. d nſeri opera 3 1¹ leg. præ lenseſt Luüj.§. conde
. utetſj Allter permiſo⸗ mnatum. de re legib S
Reſj
dusablanſin, lcætera. ſ. ma . le Impube, la. fam. erciſc. lohibentur, ni
at. Hincetim a ſiprocur. de jexuli aliment cond. indeb.
d uiolatum po⸗
uc obligztione
ſobantur,etiam Bart. lcum o⸗ uitando perieu portct. C. de Græcidicuni 1 bo. quæ lib.
appellationem
remorabitur.
n, uel ſeditio, nullus. C. de oſum miliem Pale ſacra. usprincppum,,,
inde publica elſenu. c. de 1 5. 7, cohor.
d a iu lſt. 3 iſ dippenlationẽ 4.Aen de aeu.
ine manileſto un j. C. de ind. ecoloratione, b.
ipſe Roma, t jentiomnemo lerireus ſiut ſcädalumqjin eerſale cõcilim ci, quod& fre⸗ 1 ec bis digerſum: j ericulum ple 1 Iqui cõtra. C. nſtat: unde ne/. de ince. nupt. ſus ſufficit, nee ſiſeruugplu. nterim dibmn 1 17 8„dele ri lelinoh& qui data. aprouinclablt ee quib. cauſ. sſuas mattino-
uniuerſt. C.
malor.
in filio nonl en; Ibadonem. 9. ſtatem enim co fin. de exc. tut. ando ſitintelple Luxori.§. j. de
§ All fal.. deſignatls e rid von dede Bantol. J. j.§. ſtrare no un hæc autem. ſi
quis teſt.
33
ad iniuſta non producitur. Idem in iuſsio- ne, qua quis pro eorum obſeruatione iure-
jiurando in uerba Reipublicæ adigitur*. Et
conſtitutio pro contractibus ſolui centeſi- mam iubens, ad illicitos contractus non tra- hetur b.Et qui lege municipij prohibent᷑ de- curionibus aliquas actiones cedere, non te- nebuntur lege, ſi actu nullo, uel irrito ceſſe-
dæ iudicio, omnium rerum inter hęredes cõ muniũ diuiſio fit: ſi qua tamen illicitè in his reperiantur, ut mala medicamenta, in ea a- ctione non diuidenturs: nam& de re illicita ſocietas contrahi non poteſt. Mandatũ quo- que ſemper reſtringitur, ne quid aduerſus le ges cõmiſſum exiſtimetur h. Vnde& filius,
de uerb. ſigruf. lib.J
10
20
qui peculio accepto iuſſu patris negocietur,
fœnore uel malis artibus quæſita non præ- ſtabit: non enim id factum patris uoluntate credibile eſti. Cæterum& leges, quæ gene- raliter aliquibus dignitates uel officia confe runt, propter delictum, uel mali futuri quan dam præſumptionem reſtringuntur. Quo fit, ut qui ſemel ab officio deiectus eſt, iterũ recipi non debeat?. Quapropter quæſtor propter ſordes à munere excluſus, niſi ex certa principis ſcientia amplius non audie- tur quod& in tabellione, itemq; tutore re/ ſponſum eſtn. Vnde& Comes Palatinus, cui ex ſacro reſcripto tabelliones creandi ius ſit, ex crimine ſummotum non reſtituetn.
Propter affectationem quoque fit huiuſmo-/ di reſtrictio, quod in eo exemplo apparet, quo proditum eſt, priuilegia alicui propter officium indulta, ei non competere, qui ſum ma affectatione per precum importunitatẽ obtinuerit0: odio enim lex ambitioſos hoſce
ce lcg. ib,x. inſectatur, anxietudinèmque omnem dam-
nat. Vnde tametſi error iuſtam excuſatio- nem praſtet, ſi tamen ſit affectatus, non præ ſtabity:quod& in ignorantia admiſſum eſta. Idemq; in eo, qui ultro abſens fuit, ut excu- ſari poſſet, reſponſum eſtt. Sic& tutor, qui tres tutelas affectauit, ut ab alia excuſaretur, audiendus non eſts: quod& generaliter ſta tutum eſt in quibuſcunqʒ cauſis, quibus tu- tores excuſari ſolent, ut affectatæ non poſ- ſintt. Sic Bartolus, cùm propter pacem ge- neralis abolitio conceſſa eſſet, ea uti nõ poſ- ſe reſpondit, qui hoc futurum præuidentes confidentius deliquerintu. Huc etiam affe- renda ſunt, quæ propter probabilem metus uel uiolentiæ ſuſpicionem, ex regulis iuris detorquentur: ut cùm formam, quæ in Ro- mani Pontificis comitijs conſtituta eſt, non ſeruari poſſe aiunt, cùm probabilis metus Cardinalibus perſuaſerit, ut aliò eant, quàm
30
4⁰
50
60
34
quo loco Pontifex fato functus ſit*. Sicpræ tor in proximo oppido ius dicit, cùm pro tri bunali tutus in ſua urbe eſſe nõ poteſty:nam & propter iuſtum timorem omiſſa appella- tio non nocet, eiusq́; denunciatio, etiam ſi le gitimè facta non ſit, damno non eſt⸗*, Gene- raliterq; lex ait, in omnibus cauſis pro facto accipitur id, in quo quis alium perhorreſcit, quò minus fiata. Ex iuſta quoque excuſatio- ne legum iuſſa plerunque temperantur: qui tractatus latiſsimus eſt, ſed nos paucis exem plis contenti, cætera diffuſius pertractanda ocioſioribus relinquemus. Et in primis iu- ſtus error uel ignorantia meretur, ut ei fuc- curri debeat, ſi tamen probabilis ſit: idq; in delictis, in contractibus, in ultimis uolunta- tibus receptum eſt. Quapropter ſacris ei nõ interdicetur, qui imprudens initiatum per- cuſſitv. Lege Cornelia iniuriarum non tene- bitur, qui matronam ſuſpicatus ex habitu meretricem eſſe, compellauerite. Non cenſe bitur receptator, qui ignorabat patratam cæ dem. Non erit inceſti reus, qui ſibi cum ſtu-⸗ prata intercedere neceſsitudinẽ neſciebate. Qua ratione& tyroni delinquenti propter præſumptam militaris diſciplinæ ignoran- tiam, facilius indulgetur. Ei quoq; qui exu- lem occiderit, ignarus reſtitutum eſſe, cau- ſa cognita, noxæ non erits: ſicut nec ei qui abominato interdictoq; opem feret, dum e- iuſmodi hominem illum ignoret. Viceuer- ſa qui exulem neſciens occiderit, præmium non conſequitur à lege municipali his pro- miſſum, qui hoc hominum genus de medio ſuſtulerinti. Et generaliter Sem lunde no- rantiam facti probabilem excuſare, quò mi- nus pœnæ ſit locus. In contractibus quo- que idem dicendum eſt: quapropter qui ca- nonem ſtata die non ſoluit, ignorans rem emphyteoticam eſſe, à iure ſuo, effectu non cadetl. Sed& cliens aut emphyteota, qui do minum non agnouit,& clientem ſe uel em- phyteotam negat, eadem ratione excuſari poteſtm, dum probabilis ſit is error. Hæres quoque cùm ueriſimiliter, quid teſtator fe- cerit, ignoret, à pœna, quam ille promiſerit, reſtitutione in integrum liberabitur. Sena- tuſconſulto quoque Macedoniano non ex- cludetur, qui filiofamiliàs mutuam pecuniã dedit, cùm ſe ſui iuris eſſe ille aſſereret°,& ita ſe publicè gereret. Creditoribus quoque emphyteotæ ſuccurretur aduerſus dominũ, qui fundo emphyteotico manũ iniecit, quo- niam canon ſibi nõ ſolueretur: nam quam- uis reſoluto iure emphyteotę propter legem contractus creditores excludantur, æquitas tamen ſuadet, ut recepto ab his canone, eos dominus in emphyteotæ locũ reponat, cum ueriſimiliter ipſi, ſinegligentiæ debitoris ad moniti fuiſſent, ut pignoris ius cõſeruarent, de ſuo ſatisfeciſſent: quod ex facto Alexan- der reſpondit a,& iniquum nobis uiſum non eſt. Sed& eadem ratione aduerſus præ- ſcriptionem domino ſuccurretur, cùm iuſtè
x c. ubi.§. por⸗ ro. de elect. in
ſexto * Cle. j. de foro compet.
X c. fin. de app.
a l. in omnibus. J.tit. j.
b c. ſi uerò ali⸗ quis.de ſen. ex cõm.
c litẽ.§. ſi quis uirg. de iniur.
d l j. de recept.
e d. l. qui cõtra.
fl. qui commea tus. de re mil.
g quæſt. Bart.
h c.inter. de ſen ten. excõm.
i Bart. l. v.§. 1= trum. ad Syll.
k l. ſemp.§.hoc interdictum. quod ui aut clam.
I gl. l.ij. C. de iu. emph.
m c. ſi ua ſallus.
ſi. de feu. fue.
contro.
n l.cům filius. 9. in hac. de uer.
0 I. ij. C. ad Ma⸗ ced.
p l.lex uectigal. de pig.
Alex. conſil xlv. in v.

——
——
—
4 Part. l. j. 5. ſ quis autẽ. de itin act. priu.
b Bartol. l. filio præterito. de iniu. rup.
c l. Pantonius. de acquir. hære. d I. militis co.§. mules. de teſt.
mal.
c fin.§. fin. de
lega.ij.
fl. generali. C. de decur.
g l. nullius. C. de iudi.
h l. ſi alius.§. bel liß. quod ui.
i c.licet.de ſor. compet.
k l. ubi. de cur. dlit. ab his.
II. ædé. C. loc.
m l. filius am.§. fin. de procu.
n l. uenditor.§. fin. cõ. præd.
0 I. ſi quis. ij. C. de aquæduct.
p lo. And. c. di⸗ lecti. de arbit.
q llicet. de arbi.
r Roma. l. mari⸗ tum. ſol.matr.
5 c. petitio. de iureiur.
37 D. Andreæ Alciat 36
ignorauit rei ſe præſcriptæ dominũ eſſe: qᷓd eiiam in XI. annorum præſcriptione rece- ptius eſt?. Filius quoq;, quem ignoranter ha bere ſe neſciens teſtator pręterierit, nec lega ta quidem ſoluetb: hæreditatis quoq; tranſ- milsio ab eo, qui probabiliter ſibi delatam ignorauit, in hæredem fiet, decretoq́; præto- ris illi prouidebit᷑ c. Sed& miles, qui neſcius filium præterijt, nequaq́; exhæredaſſe eum cenſebitur d. Lex quoq; alienationẽ rerum, quæ fideicõmiſſo ſubijciũtur prohibens, nõ obſeruabitur, cùm hæres iuſta ignorantia fi- dei nihil commiſſum fuiſſe credidite. Defe- ctus quoq; iudicis iuſtam præſtat à lege ge- nerali recedendi occaſionẽ: quapropter po- terunt decuriones propria autoritate manus ei inijcere, quem curiali fortunæ adſtrictum contendant:, ſi præſidis adeundi facultas nõ adſit: nam quamuis lex generaliter cõſtituat ſibijpſi ius dicere poſſe neminem, ſi tamen iudicis copia deſit, propria autoritate illatã iniuriam ulciſci fas eſts. Vnde qui de poſſeſ- ſione deiectus eſt, etiam poſt aliquod tem-
us propria autoritate prædonem deturba- bit, ſi præſes abſens proponatur. Sic uacan- te Rom. Imperatoris ſolio, pontificis ipſius autoritas exquirenda eſti. Sic magiſtratibus municipalibus copiam ſui non facientibus, alij iudices tutorem dare poſſuntt:& ſi qua ſimilia. Cæterùm& iuſta ille excuſatione uti tur, qui ſuam utilitatem alienæ præfert: Al- pibus enim(ut inquit Accurſius) ille perit, qui ſe plus diligit ullum. Mαπαait Euripides) GQl0 3si9 SX A& Gooę id eſt, Odi ſapientem qui ſibi nihil ſapit. Quamuis igitur aduſque certum tempus domũ tibi locauerim, ſi inte- rim in uſum meum ea mihi ſit opus, potero te eijcere¹. Quamuis procurationem rerum tuarũ ad aliquod tempus ſuſceperim, ſipro- prijs negocijs occuper, iure rerum tuarũ cu- ram deprecaborm. Quamuis ex lege lapides uel materiam, quæ in agro meo ſit, uendere cogar: ſi tamen ea mihi uſus ſit, nulla me ra- tion coget, ut alienũ cõmodum proprio præ ponam. Sic& cùm ex flumine publico ius aquæ ducendæ princeps concedit, intelligi- tur eatenus conceſsiſſe, quatenus in publi- cum uſum neceſſaria non ſito:nõ enim ther- mis, non nymphæis aut balineis ex eo diplo- mate illatum damnũ exiſtimari debet. Sic& conſuetudo, qua quis in nemore alieno ius arborem cædendi uel pecora paſcẽdi habet, reſtringitur, quatenus in uſum ſuum domi- nus non indigeatꝰ. Sic& arbiter negociorũ ſuorum mole oppreſſus, aliena tutò omit- tet a:nam& qui non niſi quatenus facere po teſt, conuenit᷑, eo priuilegio non utitur, cùm autor pari calamitate affectus eſt::& qui ad- uerſus quemcunq; hominẽ patrocinari pro- mittit, ut aduerſus ſeipſum dicat, cogi nõ po teritꝰ. Excuſandus&ille eſt, qui officij ſui ne ceſsitate adactus aliquid facit: ut cùm filius
10
20
30
4⁰
50
60
I 94] uellibertus tutorio uel procuratorio nomi⸗ 11500 ne patremfamiliâs in ius uocant': nec enim t l, aueſix 7 tum ueniam eos impetrare oportet. quod& in uusag. in eiſdem perſonis receptum eſt, cum Procu rationis uel tutelæ muneri deſeruientes in- officioſum teſtamentũ dixerunt, tametſi nõ obtineant, legato eis in tabulis ſibi relicto nõ priuabuntur“: unde etſi in accuſatione hu- ul. aduaſ 2 iuſmodi ex cauſa inſtituta ſuccumbant, non j de inoff— tamen calumniæ notam ſubibuntꝰ: nam& x macr Ca leane cog qui iuſſu teſtatoris aliquẽ manumittit, qui cdlim. üeenrcim legis imperio obſequens facinoroſum ce- lprorima i felumusc pit, præmio nullo dignus eſt 2, eUm muneli ieh. 1 oytlan impoſito uterq; potius recte defunctus dica 8 71 Luni jißibeltet tur, quàm ſpontè adactum, rem præmio di, adHl leibium i gnam uoluiſſe exequi. Sic& iudex qui ex of ctunixſe ficij neceſsitate inter partes de fundo ius di- prium ce xit, non poterit propriæ ſententiæ exceptio- Cuadeti ne reijci, ſi alio iudicio fundum ad ſe pertine„ terur re intendat*: ſi uerò alij iuriſdictionem man a ciintexdla uſa 4 cumparu dare potuit, ſibi imputet. Nam& generali⸗ fic inßr. hlen nunicpal ter propter neceſsitatẽ Aiure cõmuni diſce/ Tafers hu dimus:cùm enim humanisin actionibus plu 24 urs Selgu rimum conſenſui tribuatur, qui ex neceſsi- ſcd rlarr tate agit, nõ ideo conſentireb exiſtimat᷑: qua- bleumflit endo gadh re nec pœna ſpontè delinquentium plectet᷑. fia. u. waproyte Sic qui adigente fame propter neceſsitatem mieülir furtum facit, laqueo non præfocabitur, tam- umſ unwpri etſi municipij lex generalibus uerbis conce- nu nedetoil pta ſite.Sed& muſta propter neceſsitatẽ con cſiqusde latr di cedũtur, quæ aliàs prohibentur: quapropter frt le tair metu belli poterunt ciues diuinam domum n uel ſacram turrim munire,& eis pro pro- R Aihes lo utis Eadem ratione& in eccleſia d mmc an] NInyrumſi eneiſenei 35 Luan fas erit hoſpitem recipere:,& baptiſmi ſacra- ccctſudem Rbully mentũ etiam a ſeculari cõferri: ex neceſsita⸗ nunt aas pailiriuoc te enim lex permittit conſtitutos à iudicibus e aidſn vünn. qlod adul ordines negligis. Vnde& res prohibita alie 1 Thna a dmlevman nari, quãdoq; propter neceſsitatẽ diſtrahit᷑ h. casfra enlilentam Riudex qui merum imperiũ ſeu gladij ius al‚ Ba. lamn 1 ilbevsan teri demandare non poteſt, propter neceſsi- ³0. dlt dedaèe tatem tamen iure ſubſtituiti. Sic& ſpurij,& æenai. glem fundu ignominia notati homines, quandoque pro- h i, cite. mmum appe pter neceſsitatem ab honoribus nõ reijciun qufl. mumueredo tur k. Sed& quoties lex conſenſum aliquo- i lplea:cà as millludta rum requirit, etiam eis inconſultis, ſi neceſsi peusi ioquamli tas ſubſit, rectè ageturl, quod pluribus exem N lau ſſu uiquodanol plis à recentioribus productum eſtm. Illud ta Pireim turinhach men ſciendũ, quæ neceſsitate ſuadente con- den dun lettuerbaſe ſtituta ſunt, ea ceſſante aboleri: quoniã quod b. leandanone cõtra regulas iuris pro neceſsitate ſtatuitur,„ Rli cle- 8 on eſt, ſedp ſolum cdi locum uendicat, quatenus ſubſit apiſenté Quormilce⸗ neceſsitas n. Sed& non ſolet hæc excuſatio caſii mreria liud his prodeſſe, qui ſe ſpontè ei negocio intru- nlſemauw niſiionemco ſerunt, unde neceſsitatem futuram proſpice offeßr a b domtionie re potuerunte:quapropter Agareni milites ol innſ lustranlacu eo prætextu, quòd à principibus ſuis præter 5. nuiſ drepetetur furandi compunitatem alia ſtipendia nõper ls diore ſti ui cipiant, excuſandi nõ ſunt:quis enim eos cõ n h pulit, ut talem militiam ſequeren- P Angliie do iR ufä tur? quod& Angelus Mui Nam d ſcripſit. Lüa ka rraia D. 4 ND. 8 enſcbin ) aäumeri

am& general, le cömuni diſce na lonibuspi „qui ex necelii — eriſtimat;qu uentiumplectef, dter neceſsitatem refocabitur,um- us uerbis conce⸗ er neceſsitaté con, ntur:quapropter diuinam domum
2,& eis propeo-
Rart.. quæſi⸗ tum. l. Lucius. de leg. iij.
Dock. l.. C. de ſuc. ed.
Locin. conſil. xxv. in iif.
jone&’inecclella”n Albaptiſmiſier erri:exneceſsin, 7 itutosaiudicbus tainter liberas.
resprohibitaalie!
le adult.
27 Dr AND- ALOIAITIIV
RISCONSVLTI, DE VERBO- rum ſigmificatione, liber ſecundus.
VPERIORE libro, quo à nobis de eo intellectu tractatum fuit, ꝙqui ex proprietate ſermonis aſ- ſumitur, potuit& quidnam im- propriũ ſit, quod Græci cvop dicunt, cognoſci: nimirum ut improprium dicatur, cùm quanq; rem nõ ſuo nomine ap- pellamus:quo uitio tyronem ſuum M. Cice- ro epiſtolarum lib. x v I. arguit, qui ualetudi ni fideliter inſeruiendo ſcripſerat, quòd ad- uerbium alieno loco poſitum, ut impropriè dictum ipſe non probat. Illud etiam impro- prium cenſeri uulgò traditur, quod cum ali- qua adiectione, non autem ſimpliciter pro- fertur, ut cùm fratrem patruelem dicimus, cùm patruum magnum: quapropter in lege municipali, quæ fratrem uel patruum matri præferat, huiuſmodi uocati non intelligen⸗ tur b. Sed quid in ſorore, quam uterinam ap pellant?& propriè ſororem eſſe, cum in ſe- cundo gradu ſit, receptius eſt, quæ uterina non propter improprietatẽ, ſed ratione diffe rentiæ dicitur. Sicut& pronepos& proa- uus propriè nepos atque auus eſt: quoniam præpoſitio illa ordinem, non abuſionem o- ſtendit. Ad improprietatem quoque dictio- nes illæ trahuntur, quæ ex larga quadam ſi- gnificatione quippiam denotant: cùm enim proprium ſit, quod uni ſoli conuenit, non ca ret abuſu, qui latiore uerbo id deſignat, ᷓd peculiari uoce dicendum erat:ut cùm lex Iu- lia quod adulterium eſt, ſtuprum dicit“: uel cùm lex, manumittuntur, inquit, apud Pro-
de uerb. ſignif lib. J.
10
20
30
38
riæ ratio quid ferat, perſpiciendum eſt. Con ſtituo Titium ſyndicum meum, cùm procu- ratorem debuiſſem dicere, nihilominus erit procurator. Idem ſi, ſubſtituo dixiſſem. Sic monachus cùm in profeſsione ſibi reſeruari Proprietatem fundi dixiſſet, reſponſum eſt de uſu accipiendum. Sic ſi iuſto precio fun- dum in emphyteoſim me tradere dicam, nõ emphyteoſis, quæ modico precio concedi- tur, ſed locatio erit. Eodem modo cùm prin- ceps accepta pecunia feudum ſe mihi dona- re dixiſſet, placuit uẽditionem eſſe. Sic cùm fœnerator oblatas uſuras donare ſe debitori dixiſſet, reſpondit Baldus non donationem, ſed reſtitutionem cenſeriv. Alius eſt caſus, quo uerba impropriè accipiuntur, quoties mens contrahentium, uel teſtatoris hoc ſua- det:non enim ſemper proprijs uocabulis uti poſſumus n,& intentioni uerba ſubſeruire debent. Et ideo, Ex contrahentium mente uendidit, interpretabimurid eſſe, quod per- mutauit:& locationem pro conductione:& emit reditus annuos, pro eo quod eſt, cõdu- xit. Sic& in teſtamento, cùm dominus ſer- uo ſuo legaſſet aureos quinq;, quos in tabu- lis rationum ei debebat, ſu fficiet quod natu- raliter tantùm debebaturo: nam nec teſtato- res omnes ſciunt iura. Et ideo non refert fi- lio dicant ſe relinquere iure inſtitutionis, an ſolùm dicant, ſe aſsignare. Et qui filio dixit, ſe Titium tutorem dare uſqʒ ad uigeſimum quintum annum, poſt annos pupillares non tutorem, ſed curatorem conſtituiſſe uidebi- tur b. Alius eſt, cùm ex proprietate intellecta uerba contractum redderent nullum: ut e- nim actus ſuſtineatur, accipietur etiam im- propria interpretatio. Quapropter filiusfa- milids defuncto patre qui hæreditatẽ ſibi de-
I Felin. c. in tan tum. de ſim.
m Balcdl. l. fin. E. de uſax.
n l. ſitibr. ſicer. peta.
0 I. quibus.§. do
minus. de con. & demonſt.
P Angel.I.ij. C. de confir. tut.
jaesdſſtahttb. conſulem tam liberi quàm ſerui: quod enim latam adire ſe dixerit, immiſcuiſſe ei ſe cen- biirkͤltnti 7 1 ad liberos attinet, manumiſsio impropriè di 40 ſebitur&: quoniã, ut actus ualeat, fiet impro- ꝗ. is qui putat. uleugii nea liij de offic. citur. Sed& cùm emphyteota, uel qui uecti pria interpretatio, nec ex illis uerbis ſume- de acqui. hær. noopierneceb lpewr galem fundum à municipibus habet, ſe do- tur cõiectura, neſciuiſſe eum an neceſſarius t'Sicdepun minum appellat, impropriè loquitur: quo- eſſet. Sic& cùm aliquis Titiam& ſuos inſti- qunndoqnepioe niam uerè dominiũ eſt, quod directum uoca tuiſſet, de filijs intellexiſſe reſponſum eſt, vnbusnöelſin Hi ſiag.ue⸗ mus f. Illud tamen dubium non eſt, ſub gene tametſi extra poteſtatem ſuam eſſent: licet e- nſenfum alqun, ig. re ſuo quamlibet ſpeciem propriè compræn nijm filij ſui hæredes proprie ſint, qui in pa- anfulte ſineceſi di: quod à nobis alibi diffuſius explicatũ eſt. tris manu ex lege Xll. tabul. erant, tamen ne odpluribus exem Igitur in hac ſpecie illud proditum pro regu ſubſtitutio corruat, etiam ſuos hæredes in fę dumeſt'Nluin la eſt, uerba ſecundum improprietatem intel mina intelligemus, quosipſa in poteſtate no tate ſuadente con ligenda non eſſes: quod tamen perpetuum vo habet, nec habere poteſt. Sic pater filium y Guid. Pap. leri:quoniũqlo Lnõ aliter. de non eſt, ſed pluribus caſibus coarctandum.&nepotes inſtituens ordine ſucceſsiuo, con dec. 548. eßoitate ſtatuill ſeg i. Quorum ille ampliſsimus, quando ſubiecta tra naturam coniunctę inſtituiſſe uidebitur, auatenus ſi materia aliud ſuaderet, ut cùm dominus re- tanquam ĩd fecerit ne ſe uiuente mortuo fi ei hæc excuſau miſsionem colono ob ſterilitatem dans, uer- lio præteritione teſtamentum rumpereturꝰ.„ 1Gallus.§..
ſiſtipulat. de
aſur.
. inſulam. de
bo donationis utitur h: intelligetur enim po- tius tranſactum,& ideo ſubſequuta uberta- te repetetur. Sic emptor fundum daria uen- ditore ſtipulatus, ſecundum contractus na- turam intelligetur, ut ſi uenditor dominus non ſit, ſufficiat translata uſucapionis facul- tas i. Nam& qui uendere ſe tibi inſulam aſ- ſeruit, ut aliam reficias, non ideo uendidiſ- ſe cenſebitur,& idcirco præſcriptis uerbis a-
. D,430 reſeri uerb. gendum erit k: ſemper enim ſubiectæ mate-
60
In ſententijs quoq; iudicum fit eadem inter- pretatio:unde ſi alij fundus, alij uſusfructus adiudicatus ſit, non erit uſusfructus cõmuni candus, ne uideatur id iudicatum, quod in iu dicis mandato non continetur:: qui enim fa- miliæ erciſcundæ diſceptator aſſumitur, nõ communicare, ſed diuidere debet. Sic cùm proximũ agnatum iudex tutorem ſe dediſſe in decr eto aſſeruiſſet, reſpõdit Bartolus, de- diſſe, id eſt, datum cõfirmaſſe intelligendũ“,
t gl. I.& puto. in prin. famil. erciſ.
d Bart. l. j. C. de neg geſt.

„ D.Andreæ Alciacl 43
In libellis uerò iudiciarijs huiuſmodi expo-
ſitio facilius admittitur, cùm ex partium in-
a lſi quis inten⸗ tentione ſoleant declarariꝰ. quod& in teſti⸗ tione. de iud. monijs receptum eſtb: fit enim ſemper inter bc. cum tu. de pretatio, ne diſcordes& periuri teſtes ſint. teſtb. idem nepugnantia inuicem dicta uideãtur: ſemper enim etiam in quacunc materia re-
pugnãtia huiuſmodi excludenda ſunt, et ſcri
pturæ ſcripturis concordandæ,& ſi qua di/
uerſa uel diſcrepantia uidentur: cõciliari in-
cl fi.C. de eden. uicem debente. Sed& ne eluſoria diſpoſitio reddatur, uerba impropriè accipiẽtur: quod
ea ſpecie conſtitutum eſt, cum Rom. Ponti-
fex alicui ciuitati ſacris interdixit: licet enim
ciuitas propriè ſolùm intelligatur, quatenus
mœnia ambiunt, tamen hoc caſu etiã de ſub-
d ſiciuitat. de urbijs actum credetura‚ alioquin nullius effe ſent. excoom. ctus huiuſmodi eſſet abominatio:nam& ea- dem ratione uſu ſyluę legato, Hadrianus cõ
e l. diuus. de uſu. ſtituit uſumfructum deberie: quia niſi liceret legatario cædere ſyluam, nihil ex huiuſmodi
legato cõſequeret. Idem cum qualitas perſo
næ à proprietate uerborũ nos recedere ſua-
det, ut cùm pater filio pro falcidia ſua legat:
intelligetur enim de triente iure naturæ de-
f Barto. l. j. ad bitot: nam etſi uir imperitus quicquam di-
leg. Falc. xerit, nõ propriè, ſed craſſa minerua accipiẽ dum erit:quod maximè in his obſeruãdum,
. qui uulgari& ſimplici modo quicquid in g glofl. quoties. buccam uenit, effutiunts. Sie ſeruus qui ſibi fam. erc. licere poſsidere ſtipulatus eſt, de ſimplici de
tentatione, non autem ciuili poſſeſsione in- ß I ſtip. iſta. 6.hi telligeturh. quod etiam ad teſtes productum qui. de uerbo. eſt, qui de his teſtimonium perhibent, quæ oblig. uiderunt, nec poſſeſsionem, quatenus iuris eſt, diffinire ſciunt. Ex abſurdo quoq;, ut eui
tetur impropria ſignificatio, accipi poterit:
quoniam regulariter traditur, ſemper ita le-
gem interpretandam, ut abſurda nõ toleren
i l. nam abſur⸗ turi. Quapropter lex eum qui furti pactus d. de bon.lib. ſit, ne damnaretur, infamia notans, de pacto
k l furti. 5. paæ gratuito non intelligeturk, id quippe inhu- ctus. de infa. manũ eſſet. Sic ubicũq; uerba legis ad abſur- dum trahi poſſunt, partes iudicis erũt decre-
to rem temperare:quoniam tali caſu non ui-
lſcire. õ.alud. detur hæc ſuiſſe legis mensl. Sed& in edicto prætoris, quo parentes ſine uenia in ius uo- cari nequeunt, parentes nõ propriè tantum uſq; ad tritauum, ſed omnes in infinitum ac- m iiij.g.j. de in cipiemusm: quoniam hoc honeſtius eſſe lex ius uoc. ait. Et ex his ſequitur, cùm lex dicit, in ambi- gua uoce legis, eam potius accipiendam ſi-
n l. in ambigua. gnificationem, quæ uitio caretu, cenſeri am- de ll.— uocem quę propriè unum, impropriè aliud ſignificat:propter uitium enim ad pro-
prietatẽ illam non attendemus, cùm& gene
raliter receptũ ſit, nunquã legem ita interpre
0I fi.§. in com⸗ tandam, ut iniuſtũ aliquid aut rationi contra put. de iu. deli. riũ inducato. Sæpe, ait Iulianus, animaduerti hanc partem edicti habere nõnullas repræn-
b l. Saluius. de ſionesb, decreto itaq; iſta temperari debebũt. leg præſt.& quæ ſequuntur. Cæterum illud generali- ter fatendum eſt, ſemper fieri interpretatio- nem uerbis impropriè acceptis, quoties de
de ex. tut.
10 P
30
40
50
60
mente ueriſimili conſtat, quæ ex conſuetudi ne patrisfam. uel loci in quo uerſatur, poteſt deprændi, itemq; dignitate, charitate, neceſ- ſitudine, ex his quæ præcedunt, uel deinde ſubſequuntura. idemq́; quoties aliqua ratio hoc ſuadeat: nam ſicut uerba generalia ex uamplurimis à me ſuperiori libro expoſi- tis cauſis reſtringuntur(quod citra abuſiuũ intellectum fieri non poteſt) ita etiam impro riè accipiuntur.Sed nunquid ut ueriſimili menti obſequamur, poterunt uerba non ſo⸗ lùm impropriè, ſed improprijſsimè quoqʒ ac cipi? Et Aretir. Iaſonq; negant, maximè im- proprietatis rationẽ ullam eſſe:quapropter ſi teſtator dixerit ſe filijs ſuis pupillis talẽ cura- torẽ dare, nõ exiſtimabit᷑ datus tutort: nam et ſi quis fundũ leget, cuius ſolus uſusfructus ad ſe pertinebat, eo mortuo nihildebebituru. Sed tamen in contrariam ſentẽtiam frequen tius itum eſt, ea in ſpecie, quando pater filiæ relinquit pro ſua falcidia: improprijſsimè e- nim de legitima iure naturæ debita intelligi- turx. Idem cùm quis dicit ſe legare monumẽ tum, intelligitur ius mortuũ in illud inferen- div. Cuùm pater ſe filiæ relinquere iure reſti- tutionis dixit, de inſtitutione intelligitur=. nam non omnes ſciunt uerbo inſtituendi u- ti, unde ſatis eſt, ſi id quoquo modo enũcièt, quod æquè polleat. In inſtrumento mandati dictum erat, dominum cõſtituere Titium aſi num ad defendẽdum cauſam: reſpondit Ho ſtien.procuratorẽ rectè conſtitutum uideri. Quo argumento cum executor in teſtamen to adiectus eſſethis uerbis, Titium dilapida- torem bonorum meorũ eſſe iubeo, reſpon- dit Baldus ſufficere:nam& teſtator, qui lega tum reliquerat, donec filius in tutelam ſuam perueniſſet, non de decimoquarto anno, ſed quinto& uigeſimo etiam per ſummã impro rietatem intellexiſſe crediturb. Accedit his quòd etiam nutu legata uel fideicõmiſſa re- linqui poſſunte, quãto magis quomodocun- que conceptis uerbis poterunt? Quo fit, ut qui ſibijpſi legare ſe clientulum dicat, abſol- uiſſe à clienteſæ iure(uaſſalitium uocant)ho- minem cenſeaturd:& qui filium ſuum uiuũ & mortuũ Sempronio legare ſe dicit, in uita tutorem Sempronium facere, poſt mortem illi ſubſtituere credat᷑e. Vir locuples qui pau pertatẽ ſuam Titio relinquere profeſſus ſit, de uniuerſis facultatibus intelligatur. Nec me mouent quæ in aduerſam partem addu- cuntur:quoniam in eis coniectura uolunta- tis non ſuberat, uel error proferentis in aper to erats, ut meritò aliud conſtituendum ne- ceſſariò fuerit. Nam etſi uerbis utamur, quæ ſalua ratione Latini ſermonis alium caſum non comprændunt, non eſt dubium eis ſtan dum eſſen: nec enim aliter quàm congruo ſer mone uoluiſſe quenquam loqui credituri: ſi tamen alia mens appareat, ea præualere de- bet, præſertim cùm de ruſtici hominis,& bo narũ artium imperiti, interpretanda uolun-
tate agitur. Nam& ſacerdos qui in ſacri la
uacri
I ſiſm Ä’
fn cel
—
T Areti.lan, tio.deu
51 l. guatn eo.tit.
tl tutoren araininte
u l. quodinn
rum. ſjen
84.j.
Falcid.
lmonunane Cdeleg.
X Bald. ſen ante. Cdeie nat.ante n
a laſdl inſit
de preſannt uerb.
b Lcun fllae
legij c l. nutu.&ela
gaiij.
dlcæto9 ab hoſtichl⸗ gat.].
e Socl. qui 0s, dereu
f lLnaius e redl.u rn
9 Hijdelcg
„ I Plautiud auro O i lfr ailnd
ſdäus Tpiaſci lun dathuum cdd vnrquoce mWöoferdte caltrum co0 rerrelerno kend'cilil tonemnegſe ageitn gundmodn azga Acrrerspmu iIlemorla uögrmmli eigeräti winmerſum eritorus, eq nexcedde cond vrlterss uet tleciuerſo n Veterinar pomnon inte lplttenpori lolelerbahz in luccuſsit,a dizinde petito vprecidito.( auſam habere lepecuariaius oncemnari, wnedtinonc iuemſerddi den uecqlolim 2 poßsite ai en mumeinu mnushomo, 1
Ab aine ſed d et, GI

4 aahnzen 4¹ 1 uetigne.. 1 zGharien dae uacri myſterio, baptizo te, dixerat, in no- Tcedunt u nae mine patria filia ſpirita ſancta, Chriſtianum duolie luüc a e retulerat de rectè baptizaſſè exiſtimatus eſt a. Quid ſi ſer nlettag Auam conſecra diſt. mone aliquo uſus quis proponatur, qui ex herddidn aa iiij obſoleta tantum antiquorum obſeruatione Auodditz eMd ſuſtineri pro idoneo poſsit? Et eius ratio- deihinei duüd nem non haberi duobus exemplis patet. Al unquidur emimgn d Plautus terum eſt, cùm Iabolenus b ueſte, mundo, eruntusrgerini ornamentisqʒ; muliebribus legatis, omnem ropriſi anon ueſtem& mundum deberi reſpondit: quia negan mecuog illa demonſtratio muliebria, neque ueſtine mell wmaximein que mundo applicari ſalua ratione recti ſer- nopu ladrcim monis poteſt,& tamen ex Non. Marc. con- en lis talecun ſtat ueteres mund ũ etiam neutro genere di- Stutorenane xiſſe. Lucilius: Legauit quidam uxori mun- usſolus ul nän dum omne. Alterum eſt, cùm filijs centum wontiläedeiin teſtator reliquiſſet, etiam de filiabus actum m entétiam un: Iſi quis ita. de Vlpia.ſcripſit: quia filiorum appellatione, d, quandopater teſta tut. etiam fœminæ continentu T.& tamẽ ueteres a:impropriſim datiuum caſum non filiab us, ſed filijs dixe- turæ debita jntellgi runt, quod exemplo Næuij et Plauti Priſcia
it elegaremonun nus oſtendit:ut appareat nõ ex eo, quòd ma
rtuüinilludinfenn 1 cul inum concipiat fœm in inum, ſed ex pro relinquere inench prietate ſermonis ſe ententiã Vlpiani potuiſſe tutione rreliginn defendi, niſi ille obſoletam ueterum declina verboinſtitenät tionem neglexiſſet: affectatus enim hie lo- oquomodoerisi lij g.poſt hos quendi modus lureconſultis noſtris d, ſicut nſtrumenoman guoq;·de orig& cæteris prudentioribus, ſemper moleſtus cöſti rulij uur fuit. Memoria teneo magni quendam nomi cöſtituere Titiumal
nis grammaticum, cuius etiam cõmentarij pleriq; extãt, his uerborum fœtoribus peni- tus immerſum, cùm Mediolano Bononiam
auſam:reſpondttt conſtitutumuitei
xecutor inteſtama eſſet iturus, equũ à ueterinario certa in dies bis, Titumdlgi- mercede conduxiſſe, deinde remiſſo equo, ĩ eſſe iubeo' epn per literas ueterinarium certiorẽ feciſſe, ut m&teſtaror quilg in tale diuerſorium iret, equum ſuũ acceptu liusintutelam lur rus. Veterinarius nõ iuerat, quòd chirogra- imoquartoannoſi phum non intellexiſſe aſſereret: integramq; mperſummä inn lapſi temporis mercedem petebat. Eius epi- rediturb. Accedii ſtolæ uerba hæc erant:Pegaſus qui me tollu auel fideicömilin tim ſuccuſsit, apud campanæ peluis copam nagis quomodorn erit, inde petito, phoretrumq́; ex eo tempo- oterunt? Quoftn re præcidito. Quæſitum eſt, uter æquiorem entolum dicat d cauſam haberet:& eorum con ſenſu, qui de TTalitiomuocanib re pecuaria ius dicebant, p lacuit literatorem vi filiom ſuum li condemnari, qui ignorabili huiuſiodi ſer⸗ ſediicitinit mone utinon debuit: cu m traditũ ſit, qui ad legare ſtmonr aliquem ſcribit, tali idiomate uti eum opor- Feßehn auuß tere, quod intelligi ab eo, ad quem literę dan /1rO.
Hdlienationis. tur, Poſsit“, alioquin huiuſmodi teſtationes
N in auth. de non
alic.
rofello n befep 1 vs intelligatut/
verſam pattem? coniectufa volin Li. de exc. tut.
damnum ei nullũ inferre. Quapropter Ro- manus homo, quiad Græcum ſcribat, non Latinè, ſed Græcè conceptis uerbis uti de- bet f. Sed an quod de improprio ſermone di
rproferentiini ximus, etiam in ficto obſeruandum erit?& aſtituendum ſi fictus caſus nõ ſolùm ratione effectus, ſed recbiuemuns, etiam nominis æquiparatus eſt, ſatis putaue monis Aiom 3 rim, quod de uero conſtitutum eſt, etiam in neſtaͦubiumes ficto obſeruãdum. Vnde lex, quæ ingenuo vam congfuc, priuilegium aliquod cõcedit, etiam in liber- rcj victediut, to obſeruabit᷑, cui ius ingenuitatis per nata uin Apraulrt lcum exora⸗ lium reſtitutionẽ, ſeu anuli aurei, indultum eal; criii dtine. de ex, Aprincipe ſits. Et relictum Titio ſi legitimos olti nndi il uſtus filios exſe reliquerit, ei præſtabitur, qui na- mon gininn 1
de uerb. ſigniflib. J
10
20
30
4⁰
50
60
4² turalem reliquerit, beneficio principis nata- libus reſtitutũꝰ. Sed& ciuibus à Republica conceſſum, eis quoqʒ; dabitur, qui ex priuile gio ciues ſint, quantum ſit tamen eorum re- ſpectu, quæ ab ipſa Republica proueniũt. Sic ſi lex municipij ad duumuiratum nemi- nem admittat, niſi ſit originarius, alienigena quoq;ʒ recipietur, qui ius ciuitatis hac forma impetrauit, ut pro originario ciue habeat k. Sic lex, quæ in hærede loquitur, ut hæredita tem adire cogi poſsit,& reſtituere, in bono- rum quoqʒ; poſſeſſore locum habet, qui& ef fectu& nomine pro hęrede habetur¹. Sed ſi reſpectu nominis ſolum ſit æquatio, tunc a- liud dicendũ eſt:ut in filiofam.quem lex do- minum interpretatur, etiam uiuente patre, non intelligetur generali dominorũ appel- latione de eo actũ m. Sed& ſi Cenſoria lege cautum ſit, ne uniones aut gemmæ in mulie bri mundo habeantur, de adulterinis& ſup poſititijs non exiſtimabitur uetitum. Theo doſij tamen cõſtitutio, quæ uellera ſacro mu rice intingi non permittit, etiam adulterino colore fucari prohibeto: ſed id propter exi- ſtimationem hominum receptum eſt,& ne facilè rebellibus eſſet tyrannum Imperato- riæ maieſtatis purpura aut uera, aut fucata amicire:quod ex Ammiano Marcellino cõ- ſtat. qua ratione Andr. Siculus cùm lege artificum caueretur, ne peregrinos pannos præterquam coccineos habere iceret, excu ſari eũ reſpondit, qui fucato cocco intinctos habebat. Hinc eſt, quòd ſi alicui relictũ ſit, cum legitimæ erit ætatis, ante X xv. annum nihil debebitur, tametſi ueniam ætatis impe traritꝭ: is enim licet in his, quę à principe pro ueniũt, omnino pro maiore habeatur, quan- tum tamen ſit ex teſtatoris uoluntate, aliud eſt, qui conſilij maturitatem in eo ſpectauit, quæ à natura, non a principe indulgetur. Po tes(dicebat Phauorinus, ni fallor, Imperato ri) hominibus barbaris ciuitatẽ Romanam dare, uocabulis nominibus ue barbaris non potes, quòd ea à naturali ciuium uſu uim, at- que proprietatem accipiant. Quid rurſus ſi non ratione nominis, ſed ſolũ effectu æqua- tio fiat? Et hic tractatus ad interpretationem pertinet:& regula eſt, quæ de caſu uero di- ſpoſita ſunt, ad fictum quoq; extendir: quo- niam fictio ueritatẽ imitatur,& æquè ac ipſa ueritas pollet. Hinc eſt quòd lex Aquilia, quę datum hero, id eſt, domino, damnum re ſarciri iubet, etiam quod hæreditati iacenti il Iatum eſt, ulciſciturs. Hinc edictum præto- ris condemnatos iudicio publico notans, in eis quoqʒ; qui fictè condemnati ſunt, locum habett: ut quia quis ſit confeſſus, quem lex pro condemnato habet. S. C. Macedonianũ in Republica quoq; obſeruabitur, quę filio- fam. mutuam pecuniam dederit“,& tamen Reſpublica fictam perſonam ſuſtinet*. Sic Ieges pleræq; pœnales, quæ facientẽ gladio inſequuntur, etiam de eo intelliguntur, qui per alium facit v. Qui pecuniam à reo petere
C
h B.j ſt is qui. pro empt.
i Bar. l. ſi mari- tus.§. legis. de adul.
k Bart. d.l. om⸗ nes populi.
1 1 j.§. bonor. ad Treb.
m l in ſuis. de li⸗ ber.& poſth. Bar.l. ſciendi. qui ſatiſd. cog.
n I.j.§. hoc au⸗ tem. de fonte.
oiij. C. de ueſt. olob.
p Barb. conſil. xxix.ij.
J fi. C. de hin qui ucn.
r I. fi. de mag.
conuch.
s I. liber. z.§. ſt ſeruuss. ad l. Aquil.
t Bartol. l. ickus. de infam.
u I. nihil. ad ma. x l. mortuo. de
fid. Idiuus. de ſal.

a l. aduerſus. de
arb.
b I. illud. de pe⸗ tit. hæred.
e l. non abſtulit. C.de no.
d 11.5. denique ad Treb.
e l. poſtulante. ad Trebel.
fl. iij.. hæc uer ba. de negocijs
geſt.
g gloſ. l. culpa. I.tit. j.
h c. ad noſtram. J. de iureiur.
i Bart. l. ampli⸗ us. yem ra. ha.
k l.iiij.õ.ſi pro⸗
cur. quod quiſ
que Uir.
I Cle. j. de uita
& ho.cler.
ml. humilem. C. de ince.nup.
n d. l. iif
0 l. iubemus. C. de eroga. mil. anno.
p l. diuus. de fall.
g Alexan. con⸗
ſil. v. in vij. c. innotuit. de
eleck.
r c. ſuſceptu. de
reſc. in vj.
arbitri ſententia ſub pœæna uetitus eſt, nec
à fideiuſſore quidem eius petetꝰ. Nõ tamen
regula huiuſmodi perpetua eſt, ſed pleraſ-
quẽ habet exceptiones, ut cùm diuerſa ratio
aliud in caſuuero, aliud in ficto ſuadet b: qua
propter procurator ad exigendum accepto
ferre nõ poterit, tametſi acceptilatio ficta ſit
ſolutio“: id enim donationem contineret, de
qua huiuſmodi mandato non cenſetur actũ.
Sic S. C. Trebel.de hærede uerba faciens,
in fideicõmiſſario locũ non habet nec enim
per fideicõmiſſarium tabulæ teſtamenti, ſi⸗
cut per aditionem hæredis, ſuſtinentur: nec
tamẽ negari poteſt, quin fideicommiſſarius
effectu cenſeatur hęres e. Eadem ratione edi
ctum prætoris, ei qui negocia alterius geſſe-
rit, actionem eo nomine promittens, locum
non habuiſſet in eo, qui hæreditaria negocia
geſsiſſet, niſi& id prætor expreſsim cauiſ-
ſett: qui enim uiuentis negocium curat, affe ctione quadam motus uidetur, quę ei obeſſe non debet. At qui hæreditatem uacantẽ ex- tricare nititur, non uidetur tam ex obſequio laude dignus, q́; ex curioſitate quadã nimia reprændendus S. Non procedit prædicta re- gula etiã, quando ueriſimile eſt id actũ, ut in caſu uero tantũ diſpoſitio perficeretur: ue- luti cùm qui iurat ſe ſoluturum, non poterit id compenſare, quod eo tempore ſibi debe- batur: quod ſi ex noua cauſa incipiat debe ri, aliud fortè eſſet, quod Bart. ſenſiti. Sic cũ uerba perſonæ inhærentem qualitatẽ reſpi- ciunt, apparet id actũ, ne per aliũ fiatt. unde & initiatus, qui publicè macellum, uel taber nam exercere prohibetur, pœnis legis non coercebitur, ſi per alium exerceati. Sic& lex collegij eum, qui exercuerit artem uilem, ab honore excludens, non intelligetur illi notã inferre, qui ipſe mercimonijs non præfuit“, quamuis ſeruorũ inſtitorumq; opera ea in re uſus proponatur: nã& N. Craſſus, haud dubiè Romanorũ nobiliſsimus, huiuſmodi artificum ſeruorũ opera diues factus eſt, ut Plutarchus tradit. Cenſetur autem perſonæ qualitatẽ reſpexiſſe, cùm natura rei hoc ſua- detn, uel cùm uerba hoc exprimunt, ut ſi di⸗ cat᷑, Perſonaliter, per ſe, proprijs manibus, ipſemet, et ſi qua ſimiliaꝰ:quamuis huiuſmo di uerba non adeò efficacia ſint, ut tamen rei natura, ratioq; legis non præualeat?. Sic& teſtator appoſita conditione, ſi hæres ſine fi- lijs legitimis.& ex legitimo matrimonio cõ⸗ ceptis deceſſerit, non intelligetur de his ſen- ſiſſe, qui per ſubſequens matrimonium, uel per reſcriptũ principis, iuſti filij effecti ſunt: quia illa uerba naturam reſpiciunt, nõ legis fictionem ¹. In materia quoq; ſtricta,& quæ ad literã debeat intelligi, non fiet huiuſmodi interpretatio:quapropter Rom. Pont. ſi be- neficium, quod morte uacauerit, conferri ti bi mandauit, isq; ſacerdos non mortuus ſit, ſed alias priuatus exautoratus ue, mandatũ extinguitur, in quo de morte naturali actũ, non de ciuili præſumitur’: huiuſmodi enim
45 D Andreæ Aciat
30
4⁰
50
60
44
ratie ad beneficia anguſtè accipiunt᷑, nec in eis licita eſt extenſio. Sic Iuſtiniani conſtitu tionem:, aduerſus eos latã, qui rei alienæ ua cuam poſſeſsionem occupant, receptius eſt in eo non obſeruari, qui rem hęreditariã oc- cupauerit: hæreditas enim improprie uice perſonæ fungitur. Quapropter cùm lex mu nicipalis rem uenditam iuberet publico prę conio proſcriptioneq; certis locis diuulgari, & niſi intra ſex menſes contradictũ fuiſſet, quamlibet perſonã, etiã ſi uniuerſitas eſſet, excludi: Reſpondit Raph.& Iaſ. hæredita- tis iacentis illabefacta eſſe iura: quod et mihi placet, tũ propter decreti duritiem, quo ſex
menſium præſcriptio aduerſus iuris cõmu-
nis regulas inducitur, tum quòd hæreditati ipſi ne ligentiam imputare non poſſumus. uòd fr eo caſu lex iuberet, ut quicũq; in re, uelad rẽ ius haberet, illud oſtẽderet, putarẽ excludi hæredẽ:is enim ius ad rem habebat, nempe ius adeundi, quo rẽ conſequi potuiſ- ſetu. Et ex his cõſequens eſt, ut leges munici pales, ſi correctoriæ ſint, uel limitatoriæ, ad caſum fictũ non trahantur, idq́; uulgò rece- ptum eſt:cùm enim hæc interpretatio ex ex- tenſione fiat, in his nullũ eſſe extenſioni lo- cum conſtat*, niſi in caſibus, quos infra lo- co ſuo attingemus. Qua ratione nec in pœ- nalibus, odioſis ue, caſus fictus compręnde turV. Idem ſi diſpoſitio taxatiuè cõcepta pro ponatur, ut cùm quis ſe pro facto ſuo tantũ obligauit 2². Idẽ in diſpoſitione hominis dicẽ dum, cũ caſus fictus ſub uerbis cõpręndi nõ poteſt?: qua de re diffuſius ſequẽti lib.tracta bitur. Et ex his quoq; ardua illa quæſtio fini- ripoteſt, an appellatione mortis, de morte quoq; ciuili accipiamus: in quo regula eſt, non accipi b, quia uis uerborũ talem ſenſum non patit᷑. Si tamẽ mors ciuilis omnino eiuſ- dem effectus, quo ad id, de quo agit᷑, ſit, tunc ex interpretatione de ea quoq; actũ cenſebi tur. Vnde ſi ſit dictũ, ſocietatẽ morte finiri, etiã publicatione finietur:& ſicut mortuus nõ impedit, quò minus ſequẽs agnatus pro-/ ximus ſit, ita et deportatusò. Et pactũ de dote in caſum uxoriæ mortis lucrifaciẽda, etiã in eum caſum intelliget᷑, cũ in religioſum mo- naſteriũ ſeceſsite:nec enim ueriſimile eſt, uo luiſſe maritũ hoc caſu expectare, exigẽdæc; dotis morã pati, donec naturaliter uxor fato fungeretur, quæ indiuiduã uitæ conſuetudi nem contẽpſit: ſicut nec tũc dilationis ratio habet᷑, cùm quis in eorũ religioſorũ albo ſe profeſſus eſt, qui omino ex inſtituto ſuo ſint incapaces f. Idẽ in his, qui in metallũ dãnati ſunt,& ſerui pœnæ fiũts: nec enim ſperatur fore, ut hi unquã liberent᷑, ut meritò eorũ in- terſit mortẽ expectare: unde ſeruitutẽ illam morti cõparamush:& ſi fortè accidat, ut in- dulgentia principis reſtituant, iam non illi, ſed alij nouiq; homines exiſtimant᷑. In depor tatis uerò ſpes hæc reſtitutionis nõ omnino extinguitur, eorumq́; intereſſe exiſtimat, ut mors uera expectetur:quod in eo reſpõ inn e
t laſil ſi gi pro enptj not.
u Linde, iim lul. ad Ao-
x Imol. 9. 2 quid ſi teni
„ Rom. conl ccccxxxyj
X Bart. l. ſ ſ. de uerb.
a l. ſicum duni ſolu.man
b lexea.iſ lam. deucr.
c I. aclione. ſ pub. proſe
d I.j. in fn. t contratdb.
e l. deo toliil. ce epiſc.¶ cler.
f Bart.1cump ter.9.heredt. de legj. intercidit i fi. de condic dem.
h lex fohl quis rog j Trebel.
i Li.§fluwd Tertul
—— —
nian. IlSé L” K rruncßmm orunid lerbolũpe rdentume bumelbee
Alur Coch lgait
ang llole
nat yimimg nunmofte Horasisqlo crilere cie eloelbloſt riumelt&i lanoslib.1Ca wni conſu derucinéſern dior.Sulpic Gellum: Nõ xredpropi nrſecllegum Len alu oblitera eg acömuniuſt glliennonea uerfigunat albreiligait ihn erinequit B 4 gemunicipa nitcnione mncenferipe tkamentütae le üncimunl ſlguüicarione ermndetue ehs ineligi ded 3 weilerim, u ribus oſten lin&ius per dhinuenua, deruſtigimäl

)
duerſira
paRln
uo tẽconſeg ns eit utleges muni nt velllimitarote 1 ntur idi; uulgs— ec unterpretanboege, llü eſſe extenſini- alidus quosin b Ua ratione necino ſus fictus comprat txauiuecceytgn ſeprofacto ſuo uni oſitionehominb ii ub uerbis cöpręndti uſius ſequétilh mah,
arduailla quæſtofn
one mortis, demon us: in 4uo regult verborutalem ſenle rs ciuilis omninoell
ila 2 ſuſcept. eile aereſcrip.
1 lett, Cle. ne Roma⸗ reiduni 1 etwi ni. 5. ane. uer em quo ic. moriente. lurio dm de eleck.
dbete Bart, d. l.om- dipoul nes pop. uij. q.
nI. Labeo. de up. leg.
ij. de uſufru.
d, de quo agit ſtmiarre
ea quoq;actũ cnſi ſocierate mone ſnij etur& ſicutmonu 8 ſequ agmaruög
atus Etpactũdelnl, ſ. de ſuis&
ris lucrifaciẽda etit
Lolt.
cũ in eligioſim teli in prox.
enim reniimibch expectate euigite cnaturaliter un0- 1 uiduã uitæ conlieu
ecre.
45
eſt, qui poſt mortem grauatus erat fideicom miſſum reſtituere?:poſsidebit enim poſt pu blicationẽ fiſcus, donec morte extincto reo, dies fideicõmiſsi uenerit. Cæterũ in caſibus quoque, quibus permiſſa non eſt extenſio, ſed uerbis ſtatur, nunq́; appellatione mortis de ciuili intelligimus, ut in Pontificis Roma ni gratia, qua in caſum mortis mandatu r ali- cuiprouideri, ſacerdotiumq́; cõferri b: in his enim, præterq́; ſi motu proprio indulteę ſinte, fit ſtricta interpretatio. Et hæc, quod ad im- proprietatem, fictionemq́; pertinet, hacte- nus. Ex uſu accipiũtur uerba generaliter in quacunqʒ materia, etiam pœnali:quoniam is cõmunis loquendi uſus proprietati quoque uerborũ præualet, dum tamen ex autoritate prudentium originem traxerit: nec enim du bium eſt, ex autoritate doctorum, propriam quocʒ ſignificationem ducis: quantaq; eius uis ſit, oſtendit Cicero, qui quandoq; uſum optimũ magiſtrum appellat, quandoq;ʒ om- nium magiſtrorũ præcepta ſuperare aſſerit. Horatius quoq;: Multa renaſcẽtur, quæ iam cecidere, cadentq; Quæ nunc ſunt in hono re uocabula, ſi uolet uſus, Quem penes arbi trium eſt,& ius,& norma loquendi. Quinti lianus lib. I. cap. v. Autoritatem, inquit, ſer- monis conſuetudo ſuperat. Et inferius: Cõ- ſuetudinẽ ſermonis, uocabo conſenſum eru ditorũ. Sulpitius Apollinaris apud Aulum Gellium: Nõ ſolùm uerborum cõmunium ueræ& propriæ ſignificationes uſu mutan- tur, ſed legum quoq; ipſarum iuſſa tacito cõ- ſenſu obliterantur. Bartoluse tamen, quod ex cõmuni uſu dicitur, nõ eſſe ex propria ſi- gnificatione aſſerit, ſed potius&νκκναηάορ, Gν όQάηꝶνο ſeu ex figurato ſermone dici:quoniam natu- ralis rei ſignificatio, autoritate populi immu tari nequitt. Etideo exiſtimauit Salic. cùm lege municipali caueretur, uerba ex propria ſignificatione accipi debere, in ea inteſtatũ non cenſeri pupillum, qui etiam ſi uoluiſſet teſtamentũ facere, iure prohibetur, quoniã id ex cõmuni loquendi uſu, non ex propria ſignificatione eſts. Addunt alij, idem eſſe ſi lex mandet uerba nullo extrinſecus addito intelligi. Sed in hanc ego ſententiam mini- mèiuerim, qui ſuprà ex opinatiſsimis ſcri- ptoribus oſtenderim, proprietatis uerborũ uim,& ius penes uſum eſſe:unde enim uoca bula inuenta, niſi ex hominũ uſus? Siquidem uetuſtiſsimã linguam Chaldæorum, ſeu He bræorum fuiſſe conſtat, quod& ueteres ſen ſiſſe ueriſimile eſt, cùm apud Aſſyrios inuen tas literas,& in Aegyptum per Mercuriũ, in Græciam per Cadmũ Phœnicem, in Italiam per Pelaſgos allatas, autorũ conſenſu tradi- tum ſit. Id& eo argumento Euſebius Cæſa- rienſis confirmat, quòd literarũ nomina a- pud Hebræos ſuam ſignificationẽ habeant, ut Aleph doctrina, Beth domus, Gimelple- nitudo, Daleth tabularũ& ẽ. cùm apudalias gentes nihil ſignificent, ſolumq́; quædam in his peregrinæ linguæ imitatio appareat: ab
—₰
de uerb. ſignit.lib. II.
10
20
30
4⁰
50
60
46
eo ſermone alij orti, ex uſu& conſuetudine uim, augmentũ, naturã ſuã acceperũt. Qua- Propter nequaq́; credendum eſt, naturalem rei ſignificationẽ non poſſe populi autorita- te imminui. Nec uerũ eſt figuratũ huiuſmo- di ſermonẽ dici, cùm contraâ potius is figura tus ſit, qui præter uſum accipitur:unde& xνπνσ igura, quam abuſum latinè dicimus. Arbitror igitur etiam in ſtatutis municipali- bus,& quacunq; alia materia cõmunem hũc uſum obſeruari debere: ex quo conſequens eſt, ut licet appellatione beſtiarum ſolũmo- do feræ contineantur“, ut leones, urſi, pan- theræ, tamẽ propter cõmunem uſum omnia etiam domeſtica comprænduntur. Sic in te ſtimonio, quod quis poſsiderit, intelligitur, id eſt, detinuerit. Sic in ſtatuto Titium& om nes de eius domo eijciente, etiam naturales filij eijcientur. Sic arma ex cõmuni uſu ho- die dicimus etiã Iureconſulti diffinitione ex ploſal. Sic teſtator uxorem ſuam uſufructua riam, dominã, moderatricem relinquens, de ſolis alimentis,& ſolita prærogatiua intelle- xiſſe cenſebitur. Sic licet maledicere& bla- ſphemare idem ſignificent, tamẽ ex uſu alia fit interpretatio. Sic conductor pactus ne ad penſionem, niſi quatenus gaudere potuerit, teneatur, ablatis præter eius aliquã culpã ab exercitu fructibus, nõ tenebitu r:quia uulgò nõ dicimur gauiſi, niſi ea re, quæ in noſtram utilitatem peruenerit. Sic lex pœnam conſti tuens ei, qui rem alterius acceperit, non ſo- lùm de re aliena iure dominij, ſed etiam pro- pter ſimplicẽ poſſeſsionẽ intelligetur": idq; propter cõmunem uſum. Declaranda tamẽ hæc eſt cõcluſio quibuſdam modis. Et in pri mis uiderentur ſupradicta in communi uſu procedere, quem periti introduxiſſent, idq; Fabij Quintiliani ſententia aliqui affirmãt, alioquin imperitæ multitudinis uſus nequa- quam in animaduerſione eſſe deberet: nam & uulgi opinionem lurecõſultus reprobat, eum, qui promittere obligatus ſit, ſatiſdare debere exiſtimantis:& Baldus plerũqʒ ſcri- pſit, idiotarum uſum pro abuſu eſſe. Felinus nec excellentiſsimos, nec item imperitiſsi- mos obſeruari iubet, ſed mediocres,& ex eo rum ſententia uſum cõmunẽ conſtituendũ. Sed cùm ex mẽte proferentisuerba accipien da ſint, ego aliter finiendum cenſeo, ut ficut in teſtamentis patrisfamiliâs cõſuetudo ſpe- ctatur, in contractibus ipſorũ contrahentiũ: ita& in ſtatutis eam ſententiã ſequamur, de qua ueriſimile eſt ipſos legumlatores intelle xiſſe. Si igitur ab excellentiſsimis facta ſint, eo modo locutos illos ueriſimile credemus, quo peritiſsimi ſolent. Si ab imperitis, craſſa minerua uerba accipient᷑: nam& Celſus pe- culium pro repoſititia pecunia interpretat᷑, ex ruſticorũ ſenum autoritate, qui pecuniã ſine peculio fragilem eſſe ſolent dicereo. Sed & quoties aliqua dictio ex communi uſu la- tius accipitur, quàm ex proprietate ſoleret, in dubio ex proprietate accipiẽda eſt, ſi ratio
C 2
i I. j.§. beſtias. de poſtul.
k Felinus in d. proœxm.
II. armoril. J. co.
m Bart. in rubr. de oper.no.
n l. ſi dickum. de euict.
0 I. ſi chorus. de leg. iij.

a.item. de ſuis
E legit.
b l ſc uxor. de adult.
e I. quid ſi nept. de teſt. tut.
d Alex. conſil.
7, Ij. Col. Vj.
e Soci. l. Gallus.
9. ſc eius. in fi.
f Bart. 4.1La⸗
beo.
47
Iegis nõ æquè ex cõmuni uſu militet. exem- pli cauſa: Nepotes auo propriè dicũtur, qui eo uiuente cõcepti ſunt:ex uſu tamẽ etiã qui poſt eius mortẽ cõcepti ſunt, eo nomine dici poſſunt:nũquid igitur edictũ prætoris nepo tibus bonorũ poſſeſsionem aui decernens, etiam in his ſibi locum uendicabit, qui con- cepti non fuerant:& cùm qui conceptus n5 eſt, nõ poſsit fingi natus, ſequitur inter eos nullã fuiſſe proximitatẽ:& ideo huiuſmodi nepos reijcierura. Quapropter in prædicta municipali lege, qui rem alterius acceperit punitẽte, ſi appareret legem in fauorem eius latam, qui rei dominiũ haberet, non cõpræn deretur poſſeſſor, tametſi probaretur ex cõ⸗ muni uſu rem alterius dici, etiam cuius ſola poſſeſsio ad alium pertineret: tum enim uer bi proprietas potius, quàm uſus communis ſpectaret᷑. Si uerò par ratio ſecundũ utranq; ſignificationem ſit, tũc etiam cõmunis uſus attenditur: unde lex Iulia de adulterijs, non ſoluùm in iuſta uxore,& quæ in manum uiri conuenerit, locum habet, ſed etiam in iniu- ſta b, id eſt, cum qua matrimoniũ eſt, licet nõ ſolenniter celebratũ, idq; propter cõmunem uſum ex Homeri carmine: ²ννιι σπνσν dνένν‿ 2le μέειση⁸ρα‚τπυ[ quod alibi expoſuimus. Cæterum& illud ſciendum, ex cõmuni peri torum in latino ſermone uſu, nihſtad uerna culum idioma inferri:quapropter ſi latinè te ſtator liberis ſuis tutores dederit, etiam ne- potibus dediſſe intelligetur: ſi uerò filijs di- xerit, aliud eſt, licet hæc differentia in uulga ri ſermone conſtitui nequeat. Quapropter cùm ex cõmuni conſuetudine in lingua uul gari probatum eſſe, aliter filios legitimos, a- liter legitimatos appellari, reſpõdit Alexan- der ¹, non idcirco ad ſermonem latinũ quic- quam inferri, cùm latinè etiã legitimus pro- priè dicatur, quem princeps natalibus reſti- tuit: quod frequenter in facto diſputatum ui di, in his quæ pro teſtimonio uulgari lingua dicta erant, ut à cõmuni latinè loquentium uſu interpretationem nõ acciperent. Qua ta men in re ego ſubſiſto, cùm uideam& in hoc
ractatu,& alijs in locis, à gręcæ linguæ ſigni ficatione ad latinam argumentari Iurecon- ſultum, ut in glande,& ueneno:& longèma ior ſit uulgaris noſtrę locutionis cum latina, quam illi cum græco ſermone affinitas. Nec illud omittendũ, cõmunem loquendi uſum attendi, qui eo tempore fuerit, quo lex ipſa municipalis lata eſt, non qui poſtea inoleue- rite ſicut& in teſtamentis, cùm de interpre- tanda defuncti uoluntate agitur, is uſus pro bandus eſt, qui tum erat, cùm ille teſtaretur, non qui deinde admitti cœpit, quem fortè teſtator ignorauit: tametſi enim lex ſemper loqui fingatur, id utiq; uerum eſt, ut id tamẽ loqui exiſtimetur, quod à principio legum- latores ipſi cenſuerunt Quapropter qui ho- die eſt cõmunis uſus, olim fuiſſe non præſu- mitur, niſi adeòo antiquitus receptus proba- retur, aut ante hominum memoriam inole-
10
I 48
uiſſet. Damnat Tranquillus Claudium Im-
eratorem, qui filios libertorũ in Senatũ al/ legerat, idq; exemplo Appij Claudij facere dixerat, qui& ipſe cenſor libertinorũ filios curia nõ ſummouerat:ignarus, utilleinquit, temporibus& ppij.& deinceps aliquandiu, libertinos dictos, non ip ſos qui manumitte- rentur, ſed ingenuos ex his procreatos. Puta uerim tamen, ſi qua lex ex eo ſenſu, quemà
rincipio habuei it, iniqua eſſet, poſſe ex prę ſenti uſu declarari, ut iniquitas illa emende- tur:cuius rei exemplum in Valentis Impera toris cõſtitutione habemus?, qui monachos omnes ab eremis extrahi,& ad ciuitatũ mu-
nera ſubeunda compelli iuſsit: quod edictũ
20
30
40⁰
50
60
adeò execrabile,& ab omnibus autorib. dam natum, in corpore tamẽ iuris adhuc legitur, uoniam alio ſenſu accipi poteſt, nimirum ut hi ſoli plectantur, qui monazonio non ob Chriſti cultum, ſed ad euitanda munera cõ- gregati proponuntur: atc; hoc modo inter⸗ pretatione prudentium legislatoris impie- tas confringitur. Efficax autem cõmunis hic erit uſus, ſiper longũ tempus eualuerit, pu- ta decennio:nec enim ueriſimile eſt, poſſe ci tius ciuitatem in alicuius uerbi nouanda cõ- ſuetudine conſentire. Probandum igiture- rit, quod ad huiuſmodi tẽpus attinet, itemqʒ quod ad perſonas, quæ res ab arbitrio iudi- cis plurimam uim trahit: ut ſi de eo agatur, quod ueriſimiliter ſæpiſsimè,& à q́;plurimis fieri uel dici ſoleat, idipſum neceſſariò pro- bandum ſit:ſi uerò de eo agatur, quod rarius contingere ſolet, ſufficiet, ſi non à plurimis, ſed ab ſiis dictum conſtet, qui de ea re uerba fecerũt, quamuis pauci fuiſſe proponantur: atqʒ ita Bartolus ſenſit n. Nobis& illud pla- cet, ſi ex Iureconſultorũ libris de huiuſmodi uſu appareat, aliam probationem non requi ri: ut in dictione inteſtatus, quæ non niſi ex cõmuni uſu pupillos& impuberes cõtinet: cùm enim tales quoq; pro inteſtatis lex acci- piat, etiam citra aliam probationem in qua- cunq; lege municipali de his actum arbitra- bimur: quod in his dictionibus quoque pro ducendum eſt, quæ ex uſu contrariam anti- quę ſignificationẽ acceperũt, ut tyrannus: o- lim em honi principes ſic nominabant᷑, quo ſenſu& Homerus,& Vergilius uſi ſunt: ut religioſus,& deuotus, quæ olim in malã partẽ, hodie in bonam ex uſu accipiũtur. Ex interpretatione ſenſus legis accipitur, cum uis uerborũ id nõ ſignificat, ſed extenſio in- ducit: de ſimilibus enim ad ſimilia, ei qui iu- riſdictioni præeſt, procedere fas eſt ¼, atq; ita ius dicere. Similis autem ille caſus exiſtima- tur, qui eadẽ uel maiore ratiõe nititur, quiq; eiuſdẽ effectus eſt, tametſi uerbis ſit diſsimi- lis:ſatisq; eſt ſi ſimilitudo ſit eiusreſpectu, de quo agitur, licet in cæteris differãum, In fauo- rabilibus quoqʒ; pro ſimili habet᷑, etiã quod nõ æque tanta ratione fulcitur. Igicur de ſi- milib. ad ſimilia regulariter in lege fit exten/ ſionam q̊d ad diſpoſitiones hominũ attinet, in
3 Lquidan C
de decur.
h d.lLaben.
i à deſa
K luonpaſtu delegi-
1 J. nõ ſolum. 1
nü prinir
lum.de cac
tut.
antäna erim tugh eambit Natk edirndum. an Feuicentund cluineccen fuiuſnodidl nliiterpreta laconſiteren ponicuodh ninönalcu deret non en. düichcontrar mineadhibito elaleparari adca aiHincelt e egu
exläbauditoi „ Uhgeneralb ing derl diar 95 guödincoree f uméeademin
lncipenlan
Aodeſt dip e
puecam infan
onettio qua
bbiginurexte
,
euſthmeritopr
m c. non po e
in finiyi el bena u. n c. ſin iiſm

äüillus 8 lden 8 anütn,
cax autem cömun tempuseualuen, m uerliimieeſt pdle uius uerbi nouanäui te. Probandum iin odi tẽpus arinedin quæ res ab arbitioili rabit: utſide eoagn xpibsime,&adjplun idipſum necellui le eo agatur quodni
E.. S fticier ſinonapluim
nſtet quidees fmepud. C. de auci fuiſſeproponmn'yt
lit*. Nobis dilhd torũ libris dehuiulmi probationem nonns
teſtatus, quæ vonilinus dr pro s& impuberes ciinit in v.
oy pro inteſtatb ein im probationeminge alidehisactum ale
dictionibus quocque-
‚Ccontrarima ex vſuconffalla Teofe cceperubt franll,ne
des licnominabaniſ es litnominhang „AN ergllus d Wotus, quæ olm ü m exuſuaccipll ſus leg gnificat, 3—e ſimilaeicu enim adſimil in
tametſiuel dl. Gemin. c
—
itudo ne zerhu etemp. or. avj.
1 1
ris d,, cætel 5 elüch
Lc. cuͦ ſingu
cui de non. præb. in vj
2 accipiui ſauth. quas 4 ſec excenlb kiones.
4 de uerb. ſignif.lib.Il 55
in ſequentem librum reſeruaui)præterq́ tri- bus caſibus. Primus, cùm legis correctio in- duceretur:quapropter ſolet dici, in correcto rijs nõ permitti extenſionẽ. Secũdus caſus, cùm lex pœnalis eſt. Tertius, cùm lex limita toria, ſeu, ut noſtrates doctores dicũt, exorbi tans eſt, utraquoce nõ ſatis proba, niſi quòd à ueterũ ſermone limitatoriũ minus degene rat:eſt em limitare, intra limites ſuos reſtrin- gere: unde limitati agri, Plinio lib. XVIl. Frõ tino, Agennio, Boëthio,& Iureconſultis: nam& Cicero ad Appium Pulchrũ: De tua prolixa, inquit, beneficaq; natura limitabit aliquid poſterior annus: meritò& nos limi- tantia appellabimus ea, quæ àregulis iuris cõmunibus recedunt, generalitatiq; legis de rogãt. De ſingulis igitur quibuſq; uidendũ. In primo caſu cõmuniter ea ſententia appro batur, ut in correctorijs licita non ſit exten- ſio: quod enim mutatũ nõ reperitur, cur in- terim firmum eſſe non debetIn uniuerſum enim ſolet dici, legum correctionem ſemper euitandam b. quòd ſi leges inuicem repugna re uidentur, debent diſtinctionũ fœdere con ciliari:nec cenſebitur abſurda ſubauditio, ut huiuſmodi diſsidijs obuiam eatur:nam abſe
tali interpretatione ne myſtica quidẽ Euãge lia conſiſterent: nec quiſquam tam cautè uel promiſcuo domeſticoq; ſermone uti poſſet, qui nõ in alicuius repugnantiæ notam inci- deret: non enim protinus uociferandum, ſi quicq́; contrarium uideatur, cùm iudicij exa mine adhibito facilè ſit ambigua diſſolui, ad- uerſa ſeparari, uaria diſcerni, obſcura diluci- daric. Hinc eſt, quòd ne legum correctio in- ducatur, argumentũ à contrario ſenſu tanq́; ex ſubaudito intellectu nõ accipitur,& clau ſula generalis tũc ad omnia præcedentia ad- uerſus naturam ſuam nõ refertur ¹. Hinc eſt quòd in correctorijs, ſi adſit eadem ratio, nõ tamẽ eadem inducitur iuris diſpoſitio: quod Sin diſpenſationib.quoq; procedit:nõ enim aliud eſt diſpenſatio, quàm iuris communis quædam in fauorẽ particularẽ relaxatio, ſeu correctio, quæ& priuilegium dici poteſt: in his igitur extenſio, etiam ſi eadem uel maior ratio adſit, locum non habet“: ſunt enim di- ſpenſationes odioſæ,& annexã mandati Põ- tificij formam habent:, à qua recedi non po- teſt, meritò pręfractè nimis,& ad literam tan tùm accipiuntur. Reſtringitur prædicta re- gula, quando ratio in lege expreſſa eſt: tunc enim ex ea fit extenſios:quoniã omnis caſus in ea cõprænſus cenſetur, cum ratio legis ſit lex generaliter quicquid ſub ea continetur decidens:& ita aliquibus uidetur, quædam in ſui ſententiam adducentibus, quæ non in correctorijs, ſed in limitatorijs locũ habent. Mihi haud ſanè ueriſimilis, nec ex ueterum mente' uidetur hæc ſententia: cùm enim in lege idem ſit, ſiue ratio exprimatur, ſiue uni- ca tantum adduci queati, conſequens eſſet, ut regula nunquam procederet, niſi ubi lex ex plurimis rationibus ſancita eſſet: qui ca-
10
20
30
4⁰
50
60
ſus rariſsimus eſt, imò exceptio inepta etiam eſſet, cùm tunc non quia tractaretur de cor- rectione, præciſa eſſet extenſio, ſed quia ali⸗ qua ex illis rationibus ceſſaret. Nam& ex eo confutatur hæc opinio, quòd receptiſsimi iu ris eſt, quoties eadem ratio id ſuadeat, in cor rectorijs fieri extenſionẽ de ſtricta uocabu- li ſignificatione ad latam:quam ſignificatio nem quid opus eſſet reſpici, ſi etiam citra uo cis generalitatem fieret extenſio? cùm unica in ratione frequentiſsimũ ſit omnẽ legis car- dinem uerſari.Senſere hociuris Põtificij in- terpretes, dum conſtitutionẽ eam, quæ quẽ- cunq; religioſum in præſulẽ alterius religio- nis eligi prohibet, quoniã correctoria erat, non extendi tradiderunt, quò minus in col- legam eligi poſsit itametſi eadem eſſet ratio, nempe ne diſparis conditionis homines ſo- cientur. Senſit& Bartolus, dum legẽ muni- cipalẽ, qua ſtantibus filijs maſculis, tominæ excluduntur, nõ extendi ex ratione agnatio nis conſeruandæ tradiditm, quæ ſola probabi liter adduci poterat. Illud non diffiteor, ſi ex rationis in lege noua expreſsione appareret contrariam legis ueteris rationem generali- ter correctami, tunc extenſionẽ permitti de- bere. Quapropter cùm ex lectione ſtatutorũ conſtaret, maſculos fœminis ubiq; præferri, & ſic iuris cõmunis rationem neglectam, re ſpondiprędictam Bartoli ſententiam nõ pro cedere,& ideo ſi lex noua fœminis patruum præfert, etiã patrui filios eſſe præferendoso. Nam& Iuſtiniani lexꝰ uxori inopi in bonis mariti quartam deferens, ſi tres ſint filij uel pauciores, extenditur etiam, ſi nemo filiorũ adſit, tametſi plures extentaſcendentes: ap- paret enim propter uxoris inopiam genera- liter legis ueteris rationẽ corrigi, liberos uel aſcendentes præferentis: imò tali caſu, cùm ratio legis ucteris per nouam corrigitur, etiã pleriſq; reclamantibus d, putauerim non ſo- lum in correctorijs, ſed etiam pœnalibus ſi- mul extenſionem permittendam:. Reſtringi tur rurſus prædicta regula in his, quę relatio ne quadam coniunguntur:nam altero corre cto, alterum quoq; corrigi cenſendum erit?: quapropter lex noua legem IJuliam Viſcelliã de uxore loquentem corrigens, etiam in ma rito correxiſſe exiſtimabitur: qua ratione& lex in actore corrigens, de reo quoq; egiſſe creditur: ſic pœna impoſita uendenti, intel- ligetur& emptorem diſtringere“. Quod ta- men declarandum eſt, ſi eadem ratio ſubſit, alioquin aliud obſeruabitur*. Ecce, lex pro- hibet marito, ne uxori ultra quartam bono- rum legare poſsit, non cenſebitur uice uerſa prohibuiſſe, quin, quantumcunq; uelit, ma- rito uxor relinquat: uidetur enim uirorũ me liorem conditionem ſolùm feciſſe,& id ca- uiſſe, ne muliebribus blanditijs ſeducti, ma- lèhæredibus ſuis cõſulerent: quod Socinus rectè reſponditr. Eadem ratione crebrius tra ditum eſt, ſi lex ſororem à fratris hæreditate excludat, non cenſeri ex aduerſo fratrẽ pro-
C 3
k gl. in auth. ut hi qui oblig. uerb. ad cura= tionent.
I Cle. j. de elect. uer. prælatum
m Bar. l. libero. J. eod.
n l maximum. C. de lib.præ.
o Socin. con ſil. Xxx. in j.
p Auth. præte- rea.C.unde.
J gl. Clem. ij. de ætdt.
r Abb. c. fin. de reſcript.
s I. fin. de ind. ui qui. tol.
t gl.l. per inter⸗ uallum. de iud. u l. fi. de accep.
x c. fin. de uerb.
ſignif.
* Conſil. lxxv. in iij.

a Doclo. I. lege xij. C. de legi.
hære.
b iij.C.de pac.
c l. l. ſi quis ſer uo. C. de fur.
d Bar. l. Marcel
lus. ad Treb.
e auth. quds ac.
fBart. l. es qui. §. prætor. de publi.
g Bart. l. ij. de leg.j.
p zl. c. quia in tã
tum. de præb. i laf.l. fi. col. vj. de conſtit. k gl.c. non deb. de conſang.
lauth. præterea. C. unde uir.
3 D. Andreæ Alciati r
hibitum, quò minus ipſe ſororis hæreditatẽ adipiſcatur: quamuis enim ius ſuccedendi reciprocum eſſe debeat, tamen ueriſimilius eſt uoluiſſe legislatorem maſculis tantũ con ſulere*. Sic& quum lex iuberet, quæcunq; per fratres cohabitantes acquirerentur, eſſe cõmunia, reſponſum eſt, æs alienum per al- terum conffatum, alteri damno non fore, ne in poteſtate fratris ſit alium ad inopiam redi gere: uidemus enim plerũq; permitti, ut per alium melior cõditio noſtra effici poſsit, de- terior non poſsit b. Quod in correlatiuis, ut uocant, dictũ eſt, in his quoqʒ; procedit, quæ ex lege ueteri regulariter inuicẽ ęquiparan- tur?. Quapropter lex noua inducẽs, ut quar ta, quæ ex lege falcidia detrahitur, quò mi- nus detrahatur, prohiberi per teſtatorẽ poſ- ſit, in ea quoque extendetur, quam ex Sena- tuſcõſulto Trebelliano hęredes retinere poſ ſuntꝰ:quod tamen intelligendũ, cùm eadem in æquiparatis ſubeſt ratio, alioquin ex nu- da principis uolũtate abſqʒ alia ratione quic- quam indulgentis contra regulas iuris con- ceſſa, nec ad æquiparata quidem protrahen tur: quod ea in conſtitutione apparet, quæ correcta antiquiore lege, centum annorum præſcriptionẽè ad quadraginta redigit, cùm in eccleſia loquatur, ad Rempublicam non producitur?. Rurſus hoc intelligendum, ut fiat extenſio, quatenus correctum fuerit, in eo, in quo æquiparatio eſt facta tantũ. Vnde quamuis rei uendicatio,& actio publiciana ijſdem paſsibus ambulent, lex tamen noua in rei uendicatione bonam fidem autoris re quirens, alioquin uſucapionẽ nõ admittens, ad publiciana experientem nõ protrahetur: non enim quò ad hoc ęquiparenturf. Huius autem extenſionis, quæ in æquiparatis fit, ra tio ea eſt, quòd propter paritatẽ caſibus illis à lege attributã, non nos eam correctionem, ſed lex ipſa uidetur augere, ſicut in extenſio ne, quam uulgò paſsiuam uocant, traditum quoqʒh eſt. Cuius rei exemplũ, cùm lex mino rem uigintiquinq; annis teſtari prohibet, nõ poterit nec codicillos quidẽ facere: quoniã generaliter lege antiqua traditum eſt, qui te ſtari nequeat, nec codicillis quicquam relin queres. Ad hæc pertinent etiam, quæ de ac- ceſſorijs dicũtur:ferè enim receptum eſt, le- gem correctoriam ad acceſſoria quoqʒ trahi, idq;ʒ diſpenſationis exemplo, quo traditur, eum qui iure diſpenſationis ſacerdotia duo obtinet, utroq; in loco, cũ per collegas quic- quam tractatur, aduocandũ id enim conſe- quens eſt cõceſsi ſacerdotij, quod pluribus alijs ſpeciebus declarari poſſeti. Idem in his dicendum, quæ ſequioris cuiuſdam naturæ ſunt,& alterius inſtar reguntur ut in legiti ma quæ ex inteſtatorũ ſucceſsione formam accipit:nã ea ſucceſsione cõmutata, et ipſam quoq; cõmutari dicimusl. Sic lege Iulia Pa- pia correcta, quæ matrimoniũ Senatoris cũ liberta prohibebat, illud quoqʒ correctũ cen ſetur, quod ad hoc exemplũ traditum erat,
20
30
40
50
60
nec Senatoris filiam liberto nubere poſſe: cùm enim ex una radice uitiũ naſcatur, con- ſequens eſt, ut una lege tolli ſu ſticiatn. Idem cùm extenſio ex ui eius regulæ fit, Cui licet plus,& id quod minus eſt: hoc enim argu- menti genus etiam in lege correctoria nõ re ijciturꝰ. Et ideo ſi ex ſtatuto exules& profu gipoſsint impunè occidi, utiq;& uulnerari
oterunt. Cum filius, qui patriã prodidit, oc-
cidi ceu hoſtis publicus poſsit, uidetur& ex hæredari“. Aduertendũ enim eſt, quoniam ſi argumentũ inducit᷑ in eadem ſpecie, cùm minus in maiori contineatur, non uidetur id tam per extenſionẽ fieri, quàm ex ui uerbo- rum deſcendere. Si uerò in diuerſa ſpecie in ducatur, non uidetur in correctorijs id per- mittendũ: quapropter qui occidere poteſt, ſtuprare nõ poterit, neq; exulis uxorem alio dedecore aſficere: quod utiq; crebriore cal- culo approbatum eſtp. Sanè in correctorijs quoq; fit extenſio, cùm ad antiquũ ius redi- imur d. Sed dubitatur, de quo iure antiquo intelligendũ ſit. Ecce, lex municipalis agna- tos præfert his, qui è latere materno coniun ctiproponuntur. Filius ſororis gradu proxi mus hæreditatem petebat, quoniam ex lege Iuſtiniani“ agnationis iura ei tributa ſunt, hancq; interpretationem, ut ipſe cõprænde- retur, ſumendam aſſerebat, quia hoc modo ad ius antiquũ, nimirum XII. tabul. reduce- bamur:nam et uidemus in legitimationibus fieri extenſionem?: quia tametſi diſpenſatio nes ſint, tamen primæuum naturę ius reſpi- ciunt.diuerſum uidebatur: ſtatutum enim il lud ideo reſtringitur, quia iuri cõmuni con- trarium eſt. Si ergo ad ius commune redu- camur, ceſſabit reſtrictio, non ſi ad legem X II.tabul. quæ iandiu antè ſublata erat:. Iu- re autem cõmuni filius ſororis agnatus non eſt, in quam partẽ& ipſe ex coniectura men tis legislatoris, alijsq; rationibus tranſijt. Igi tur ius antiquum hic accipiemus, quod ante legem correctoriam ex cõmunibus iuris re- gulis uigebatu. Nec legitimationem uerum eſt eſſe Huorübilemn,düin iuri naturæ cõfor- mis ſit: ſed quia beneficium eſt principis, in quo fit lata ſignificatio. Ex mẽte quoq; cor- rectoriæ legis fit extenſio, cùm aliàs eluſoria eſſet, uel abſurdum aliquid induceret. Qua- propter Pontificis conſtitutio, qua gratiã ua caturi beneficij, ad ea, quæ poſt indulgentiã erigunt᷑, trahi prohibet, in conceſsione quo- que à ſedis apoſtolicę legato indulta ſeruabi tur:abſurdũ enim eſſet, plus autoritatis le- gato, quàm Pontifici attributã: regulaq; ge- nerali traditũ eſt, leges, contractus, ſenten- tias, teſtamenta, ſemper eam interpretatio- nem accipere, ne quicquã abſurdi inducere cenſeantur⸗. Nam& lex ſuperflua eſſe non debet, nec facilè eludenda. Quapropter lex, quę fœneratores in ſacris cœmiterijs ſepeli- ri prohibet,& ſepultores abominatur, etiam ad eos producit᷑, qui funebri pompę& ſera- libus interſunt,&honoriscauſa funus proſe quun-
m l. fin. 0 4
nup.
nl. in ea. len nec occiln, de adul.
0 Iin ſuir a ber. Obit
P Car cſe pes mani ijj⸗ G de elest
ꝗ cap. olim i de aerb.
r Llege.Calb gi.heredi
sc. per ueme bilem. guf ſunt leg.
t§.cetermä leg agyſie
u gl.c ſteuim. de preh 1 vj Felncd acceßiſen de conſtr
x Bat.id uerbo-obl-
) ce fic nc 3
⁊ Cu. eoſſ. dit
xly colij.
alfu bösalqun aulhe anim 3 ereni daet que cceolb oberũſac Hlo lobecs ell
A
um ALrpon-
Nurueu, pläspionl
acr trure ſälllen lta afſek Sont'ple ienau wcenlerehe abanſtt NyNCa
armnide Inquategil
dir. rionenoa blenpet dleixuulg riais lleexpre antkra vopterquib drenditur,. auades mhabett, atein cimignon dnn penampen hs lodeclarato
kun reppec
tütn ötrahitur-
im
dc
deminkamf ae Uleturecrec
Qurtione
1 aleriusad b nõ coẽrcebi —adaliume elaa 2 mapponatu a Conkractuga ſar caſetur 4E en j
mtione quo
7

mlib 1
leg düaicN.
Ketollluſtnd a uclee
eius e dhetin ſepul in uerb.
us eſt ho ſepelur. Lelſn.“
un le enün,
rreca
X tatut Alan
8 auth. ex teſta⸗ 1 Upr mento. C. de lieus poßij drodit, col
e Dec. c. cum di lecla. col. iij. N de cöõfir. util.
d; Alex. I. final.
quod quiſque Gh iur.
Aduig crerin in Aei CoTrein, Bat auch. ſa⸗ antiquüig cranenta. C. ſi
atun
. zde quoiunen aducr. uend. ce, leſe exmunicab ca. ex tenore. lelatere materno onh qui fi, ſint le. eilius ſorori gatnn fell. c. transla petebat, quonimd to. de conſttt. onis iura ei tibnſi c. in pœnis. de 1onem utipſecöpenn reg.iur. aſſerebat quinhrem
nirum NXII tabulnaa-
emus in legiiimaiini:O ſi quis. 9. quiatameticipai diuuis. de reli. meuummanrei/h e ldebatur.ſtatotumen 5 a7, 5 d5 Ur Ania iniezmieuendia. dere dur quiaiunicömmin„ n 1 0 ad ius communen 1 bi gui de eſtrictio, non ſiallixreſc.co.ſib. ndiuante ſibhinen Ehck. j deu⸗ filius ſorori agnanb ſa. ncrbo, de I ipſeex conſectunni cætero.
sq; raionibustrunſil. ſolet. de in⸗ ic accipiemuseqptirfam. mexcomunibusili Bald c.). ual. „o legitimationem lel dom. ſeud.
ec legitimationem lên dom. ſeud m, quin juri natufæciil. pater Scueri eneticium eſtprinchiuam. de cond. catio* Exmeẽte qlogil in teſtamen⸗ rrenſio,cumalibeèleo. cod it.
n liquidinducenid f
. conkiurogude lber Gfeho. 8„ 7.
lez quæpof s cum igitur hib etin concebid ſi. cum igitur.
„nalell't auth. de nõ ulfaſen lice legroind ibhluien.
. folao. neſlet hio 3 lt·j.§. ilud. fici attributt 9 guuæ fi- pri.
ſiyre barr.
53
quunt᷑:cum alioquin nõ difficulter ueſpillo aliquis humani diuiniqʒ iuris cõtemptor re- periretur, qui corpus tumulo cõderet, eluſo riaq; hoc pacto pœna legis redderet: ſemper em̃ ita interpretamur, ne eluſoria ſit lex. Vn de ut id euitetur, argumentũ à contrario ſen ſu etiã in lege correctoria aſſumimus b. Ad- dunt aliqui, hoc caſu ꝑer exceptionẽ in lege poſitã contra naturã ſuam regulam extendi, etiam ſi iuris correctio inducatur“: quod ta- men mihi ſaneqᷓ; dubiũ uidetur, cùm ſatis ſit principalẽ legis diſpoſitionẽ utilem eſſe, pa- rumq; referat, ſi ex abundanti in exceptioni bus aliqua dicantur. Cæterũ& ob ſalutem animæ fieri hanc extenſionẽ receptũ eſt:ſem per enim& ea quoq; interpretatio aſſumen- da eſt, quæ uelpro religione facit, uel nos à peccato liberat. Quapropter lex Fœderici, puberũ ſacramenta in cõtractibus obſeruari iubens, etiam ad diſtractus extendeture, Sic & lex pontificũ, ſub pœna clandeſtinas nu- ptias prohibens, tanq́; fauorabilis ob æternã ſalutem lata, interpretatione declarabitur f. Sunt& pleraq; ſimilia, quæ ab alijs traditas, recenſere hoc opuſculo operæpreciũ nõ eſt.
NVNCad materiã pœnalem tranſeundũ, in qua regula generalis eſt“, Pœnas interpre tatione nõ adiuuandas, ſed reſtringendaseſ- ſe, ſemperq; in mitiorẽ partem deffectendũ: ſoleiq; uulgò dici, pœnæ nunq́; locum eſſe, niſi ea expreſsim a lege conſtituta ſiti. Qua- propter quibus caſibus conſtitutio pœnalis extenditur, nunq́; tamen reſpectu pœnæx lo- cum habet. Sicut& Pontificis decretũ, quo etiam ignorantes male afficiunt᷑, quantũ ad Pœnam pertinet, eos nõ allegatl. Et conſtitu tio declaratoria, licet etiam ad præterita tra- hatur, reſpectu tamen pœnæ in ea expreſſæ, nõ trahitur“. Et prohibitio matrimonij ſub pœna infamiæ, licet ſponſalia quoq; celebra ri uetare credatur, nõ tamen pœnã infligit 3. Qua ratione& in cõtractibus, ſi pena expar te alterius adiecta proponatur, alterũ tamen nõ coęërcebitꝰ. Et ſubſtitutio, quæ de uno ca ſu ad alium extenditur, nõ habet locũ ſi pœ- na apponaturb. Et pœna in capitulo aliquo contractus adiecta, alia in parte repetita non cenſetur a. Et quod de pœna dicitur, de pri- natione quoq; alicuius iuris intelligit: nam &ea, quoties ex delicto uero uel præſumpto irrogatur, poteſt pcœna appellarir: unde nec huiuſmodi priuationi locus erit, niſi quoties expreſsim hoc in lege cautũ reperiat᷑.Qua- propter cliens qui in uerba domini iurauit, & tamen aliquid minus obſeruauit, nõ ideo feudo, quod uocant, mulctabit᷑: niſi expreſ- ſim lege feudorum is caſus comprænſus ſit. Quod& ad ius patronatus ſacerdotiorũ pro ductum eſtu, uidiq; quandoq; ex facto dubi- tari: Titius fundũ uendiderat, moxcq; auen- ditore eum in emphyteoſim acceperat, adie- cta lege, ut quandocunq;intra quinquenniũ precium emptori redderet, fundus ſibi reſti- tueretur: is Titius canonem non ſoluit,&
de ucrb. ſigniflib. 3
20
4⁰
60
dominus fundo manum iniecit, quærebatur an ſicut à contractu emphyteotico, ita etiam à pacto redimendi cecidiſſet: Et quibuſdam uidebatur, ab utroq; cecidiſſex, cùm&ea pa- ctio pars contractus eſſet. Sed hæc ſententia inhumana uiſa eſt, ne pœna principalis con- tractus, etiam ſeparatam redimendi pactio- nem afficeret, quę quamuis contractui ineſ- ſet, uerè tamen ſeparatam cauſam habebatv. Cuùm igitur adeò odioſæ pœnæ exiſtiment, conſequens eſt, ueram eſſe regulam, in pœ- nalibus extenſionem nõ fieri 2. In his tamen caſibus, quibus legem correctoriam exten- di à me ſuprãà ſcriptum eſt, pœnalis quoque interpretatione adiuuabitur, Quapropter et in pœnalibus, ſi ratio in lege ſcripta ſit, fiet ex ea extenſio. Et in æquiparatis, pœna alte- rum afficiens, alterum quoque d iſtringet. Idemq in correlatiuis, in acceſſorijs, in con- ſequentibus, ſi alias quid abſurdum conſe- queretur, uel lex eſſet eluſoria, uel de animæ fauore tractetur, quæ omnia ſimili caſu à no- bis ſuprà tradita, nouis exẽplis rurſus hic o- ſtendere operæprecium non duxi, cùm& a- pud alios hæc tractata,& nuſquam non repe tita, facillimũ ſit reperirea. Præter igitur eos caſus, alij quoque annotaripoſſunt, quibus lex pœnalis producitur. Primus, cùm maior ratio eſt in caſu omiſſo: fiet enim huiuſmo- di extenſio. Vnde ex lege Iulia de adulterijs, cùm mœchum deprænſum liceat interfice- re, multo magis iure poterit contumelia affi cib, quod à ttici ᷣæσνιαν cabant. Sic& re ſcriptum diuorum fratrum, quo Præſidi pro uinciæ, unde quis incola eſt, permittitur ea prouincia reum interdicere, unde oriundus eſt, ad eum quoq; caſum trahitur, quo ei in- terdicitur, qui cùm incola eſſet, nõ in ea pro- uincia quid admiſite, cũ maior ratio uigeat, propter fugam a loco in quo deliquit:atq; ita pleriſq; uiſum eſt d. Hinc etiam cõmuni ſen- tentia receptum eſt, ſi ex legem unicipij pro fugus poſsit impunè offendi, poſſe etiam oc cidi. Hinc qui in aliquẽ cauſa capitali ius di- cere poteſt, eundem quoqʒ ciuili iudicio con demnare poterit“: quod tamen in latruncula tore non procedit, cuius iuriſdictio ex man- dati principalis forma certos fines habetf. Vi detur tamen,& fortè receptius eſt, etiã ſi ma ior ratio non ſubſit, ſed ſimilis ſeu æqualis, extenſioni quoq; locum eſſe:quod eo exem- plo probatur, quo cõmuniter traditum eſt, fi lium à patre, nõ ſolùm exillis quatuordecim in Iuſtiniani cõſtitutione relatis cauſis, exhę redari poſſe, ſed etiã ex alijs ęquè grauibuss. Nam& iura clientelarũ nõ ſolùm adimi ex- preſsis ex cauſis cõſtat, ſed etiam ſi qua ſimi lis, ſeu maior proponat᷑t. Sed tamen aduerti æquum eſt, rationem horum exemplorũ eſ- ſe, ne filij uel clientis ingratitudo diutius im punita permaneat: quia ſicut ex meritis hu- iuſmodi illis beneficia conferunt᷑, ita iuſtum fuit ex culpa auferri: quæ ratio generaliter lo cum ſibi uẽdicat, cauſæq; illæ exempla legis
4
54.
X Cæp. de ſi⸗
mul. cõtract.
in j.præſu.
* Barb. conſcl. lj. in j.
Ll. cum quidã. de lib.& poſt hum. laſ.
a Gemin. c. j. de tempo. ordin. in vj.
b l. nec in ea. de adult.
cI. relegatori. §. interdicere. de inter.&re leg.
d Matheſil. in tract. extenſ.
e l. ex eo. C. de ag. in reb.
f I. ſolemus. in fin. de iud.
g Docl. auth.nõ licet. C.de lib. præter.
h c.j.. pe. quæ fu. pri. cau.

a c. ſi Paba. de priuil. in vj.
b I. ij.§. quid ſi curatores. ad Tertull.
c c. j. de poſtul. præl.in gl. fi.
d I.j. C. quæ res exꝓort.
e Lcñ mulier ſo quidem ex ſententia legis accuſari poterit: 20
lut. matri.
fl. ita uulnera⸗ tus. ad l. aquil.
g Bar.l. quemad modum. C. de
„ D Andreæ Alciati 6
ipſius ſunt, quibus exẽplis ratio reſtringen- da non fuita, maximè cum ea ratio lege ſcri- pra proponatur. Melius itaq; hæc ſententia alijs exemplis probatur,& in primis, Delata ex ſenatuſconſulto Tertulliano ſucceſsione mater priuat᷑, niſi tutores filio petierit. Quid ſi curatores? Verba reſcripti, inquit Vlpia- nus, deficiuntb. Quid ſi cùm prægnãs eſſet, bonis curatorem dari non petijt? Et his caſi- bus in ſententiam legis incidit. Sed& con tutio, quia indignũ ultro eligentes, ipſo iure in temeritatis pœnã priuãtur, etiam ad eos, qui à Romano Pontifice ſcienter indignum poſtulãt, producitur?: quoniam eadem utro que caſu ratio eſt. Sic& lex, ad barbaricum, uini, olei,& liquaminis translationem pro- hibens, ad arida quoq; protrahitur“. Sic mu lier, cui dotem repetenti, exceptio adulterij fruſtra à marito lenocinij reo opponit᷑, nec
quod argumento eſt, in pœnalibus pro ipſa pœna euitanda fieri extenſ onẽ. Secũdus ca ſus eſt, cùm de criminis uindicta agitur: cùm enim publicè interſit maleficia impunita nõ eſſet(quia, ut eſt in Publij Mimi uerſiculo, Bonis nocet, quicunq; parcit improbis)me ritò ad caſus ſimiles ex huiuſmodi legib. pro cedemus s:quod tamen intelligendũ, ut non idcirco augeatur pœnarũ acerbitasn. Hinc
ut in lege Iulia de adulterijs, quæ de uxore uerba faciẽs, etiã in ea intelligitur, quę de fa-
. 7.. cto uxor ſit: uideturq; id ex ea extenſione„ Tſiarm.
induci, quæ de propria ſignificatione uoca- buli, ad latam in quacunq; materia fit. Illud tamen mirum, legem, quæ nuptias inter pu- pillam& tutoris filium prohibebat, ad eum non trahi, qui protutoris ſit filius, ſiue eius,
..
de adult.
quihoc nomine uſurpato remadminiſtrat0: o lff. C. gein
ſti i0 quod ſpecialiter indultũ uidet᷑ prolis fauore
— 7.. ne illegitima cenſeat᷑,itemq; dotis, cuius alio ... 8— quin conſtitutio nulla eſſer. Adde quod nõ omnino eadẽ eſt ratio, cùm tutor efficacius pleniusq; adminiſtrandi ius habeat, protu-
mat.
tori rerum alienandarum poteſtas nulla ſit, p I.ij d- ogi
ut in ea nihil uereamur, ne in ſumma do- tis modum excedat. Quartus caſus eſt, cùm propteraliquem fauorè, pœnalis diſi poſitio- nis odium temperat᷑, ut quia tractetur de fa- uore animæ, quod& in correctorijs ſupraà à nobis probatũ eſt. Idem ſi de diuinis ędibus,
bro uut.
aut eccleſiæ utilitate agatur a. Idem ſi cultui ꝗAe ſia Chriſtiano, fideic; Zelo expediat productio⸗- eicd'inyj
nem fieri, quod& in quibuſcunq; ſimilibus
locum habet:. VItimus caſus eſt in ſubroga r c jj dedim.
tis, uel aliqua ratione connexis: unde diſpo- ſitio de uicario epiſcopi loquens, etiam in ui cario collegij locum habet, quando ſede ua- cante ob interregnum ius ſodalitio deuolu-
agr.& cen. eſt, quòd lex quæ ab exercitu miſſum infa- 30 tum eſts. Idem quando id, ad quod fit exten-; Jcle aſiu
p ęl. c. ſicut. de homi.
i l.ij.§. exerci⸗ tuu. de inſam.
k l. fwnoſi. in ſ. ad leg.lul. ma.
1 Bart. l. quod uero. de ll.
om. iud.
mia notat, eum quoq; attingerecreditur, qui ab aliquo numero militari miſſus eſti. Hinc & Modeſtinus: Lubricũ, inquit, linguæ ad pœnã facilè trahendũ non eſt, ſinõ tale ſit de lictum, quod uel ex ſcriptura legis deſcende rit, uel ad exemplũ legis uindicandum ſit. Cornelius T'acitus lib. primo: Auguſtus, in quit, cognitionem de famoſis libellis ſpecie legis maieſtatis tractauit, cõmotus Caſsij Se
ſio, non eſſet penitus ſeparatum: unde decre tum ordinis ſacerdotalis, de clericis eligenti bus loquens, etiã de hiſdem præſentantibus
reſcript. ur. epiſcopi.
intelligetur, de ſecularibus non intelliget᷑, t de ſim.
Idem quando connectuntur quadam conſe quentia:nam tunc altero mutato,& alterum interpolatur. Exemplum in reſcripto Traia ni, quod Plinius Cæcilius epiſtolarũ lib. x. refert: Lege Pompeia cauebatur, ne quis ca-
ueri libidine, qua uiros, fœminasq; illuſtres 40 piat magiſtratum, neu ſit in magiſtratu mi-
procacibus ſcriptis diffamauerat: mox Tibe rius conſulãte Pompeio Macro prætore, an iudicia maieſtatis redderent᷑, exercendas le- ges eſſe reſpondit:hunc quoq; aſperauerant carmina in ſæuitiam ſuperbiamq; eius,& di- ſcordem cũ matre animũ. Quibus uerbis ap paret Modeſtinum de æquiparatis loqui, in quibus dubiũ non eſt fieri extenſionẽl. Ad hanc ſpeciẽ propius accedit, quod ſæpius le
nor triginta annis: item quicunq; magiſtra- tum cœperit, ſit in Senatu: ſubſequutum eſt edictũ Auguſti, quo ꝑmiſit maiores XXII. annis magiſtratũ capere, an ijdem et in Se- natum deligi poterunt? Et reſponſum eſt, ſi iam magiſtratus cœperãt, poſſe,& hactenus nouatam legem Pompeiam:alioquin qui ad hue magiſtratũ non cœperit, tametſi XXII. annis maior ſit, nõ poſſe in Senatum allegi.
ctum eſt, in pœnis maleficiorũ, de ſimilibus 5 Quòd ſi uice uerſa edicto illo in Senatũ co- m Bal. l. ſi quis ad ſimilia procedendũ eſſen: cùm enim faci- ia. de iuriſaic. nus patratũ impune eſſe non debeat, ex ſimi
litudine aliarum pœnarũ cõſtituetur, quem admodum et in hunc ſit animaduertendum. Quapropter cùm in lege municipali crimen præuaricatiõis arbitrio Pręſidis uindicandũ permitteretur, dixi inſtar pœnę in 8. C. Tur piliano comprænſæ, uel ſi qua huic ſimilis, condemnationem redigendam,& ideo plus
optari maiores X XII. annis poſſe ſtatutum eſſet, utiq;& in magiſtratũ potuiſſent eligi: nam& illud receptum eſt, cùm certa ætas di gnitatibus ordinem annexũ habẽtibus con- ſtituta eſt, et certa ordini, ſi reſtringatur in di gnitate ætas, reſpectu quoq; ordinis mutatã
exiſtimari. Eodẽ modo ſi ætas certa in preſ- uc ctinciis
bytero neceſſaria ſit, alia in diacono, alia in ſubdiacono:facta in uno mutatione, cũ gra-
minus ex cauſa arbitratu Præſidis diſcernen ᷣ datim hæc munera conferantur, cenſebitur
dum. Tertius caſus eſt, cùm eadem ratio ſub eſt,& idem rei nomen hoc ſuadet: fiet enim extenſio à nomine uero ad nomen impro- prium,& quod tantũmodo de facto dicitur:
in alijs quoq; mutatũ*. Idem cùm lex noua x glce geut an ſem. dezaue
ueterem interpretatur, licet interpretãs uno in caſu ſimpliciter loquatur, tamẽ de cæteris quoq; egiſſe intelligitur, qui in lege antiqua com/
ijfde elect.
siu pemume mud wdlespo 4 muncuiten etiam läce exhuiuſmoc MWsalgeant munid’la Aügoſinos pobantesi lpienux naalesindh Nosetiamli qlod latrac cerceat:qo neſequenda lgcna ſentlamcon duuc. ficömunite loextenſion Rnuiausm, ingatiudint ſecundo nup wabſtuliller ſeuiliatis a2 ſäc üm ncite ca tna. vnrter cun tium ualetuc um aduerſus villet eiuſd alit iguainſtrum efdd weins exem
as diſpoſit atendere,9u ain ſtrictiu Int Atotan ummodo,

lac, patri. de d m dul.
usek qui ſquis. C. ddipeſ ſi adl. lul. ma.
utquiat racterur l ſi quis id. de neereän slun d3„ om. iud. emlicecüim Satur« lem ſah lo ep eätrproü qui uſcung imit nus calusektinlitng connexis. an opil oquens etiminu abet, quandoſcten m ius ſodaliioden do id ad quodltenn ſeparatum undecda talis, de clericié düpm hiſdem pralentmt, llaribus ronmelt ectuntur quadam cuu- ltero mutato, Aalenr nplumin reſciipto Tn ecilius epiſtolatült ia cauebatur, ne qube euſit in maine 1 item quicunczmagit his ſolis. C. enatu: ſobſequunme iie reuoc. opmiſitmaioles III pere, müjdemctid nt. Btrelponſumdh
erãt, pſta Hacten cum dilecta
mpeiam: alioquin qui lie cõfir. util. ecl x
ſicöſtan
e 8 matr.
m ek limckun, mol d. de — exũtälbu laro. ün 1, ſrettingmn milcz. de re orcidi. „ er emiun a in diacono Tll ſt unus. ubi nomutn tatiol ore cl 4ſ.C. de teſti. nu
lante j. C. de iuris
oquatul,er gicul; guinnk
57
comprænſi proponuntur:. Illud nõ omitten
dum, quamuis plurimis caſibus in pœnis ex
tenſionem fieri fuprà docuerimus, id intelli endum, cùm huiuſmodi pœnæ ex iuſta& probabili cauſa inductæ ſunt: quòd ſi pœna ſupra delictum eſſet,& per terrorem, cõcuſ- ſionemq; potius, quam ex ratione indicta, tũc uerba nullo modo interpretatione adiu- uanda ſunt, ſed potius reſtringẽda. Quapro- pter lex Iulia, quæ patri ius occidendi mœ- chum depr ænſum concedit, in auo,& proa- uo, cæterisq́; maioribus locum non tenetb. Occidere enim Alcjuer propria autoritate, perq́; crudele eſt. Sic& cõſtitutio pro crimi- ne paterno etiam filios pœna afficiens, ad fi- lias non extenditur?: quãuis enim& in odio- ſis maſculinum ad fœminas protrahatur i,in pœna tamen tam irrationabili nõ fiet huiuſ- modi expoſitio. De limitatoria diſpoſitione nunc uidendum:& noſtrates interpretes ma teriam hãc exorbitantẽ appellant:cùm enim ex huiuſmodi extenſione derogationes legi bus augeantur, meritò ab orbita, id eſt, com⸗ muni& lata uia diuerter edicuntur: unde& Auguſtinus de ciuitate Dei lib. 1X. Nihil ap probantes, inquit, quod exorbitet ab itinere ſapientiæ. Quicquid igitur præter cõmunes regulas inductum eſt, id exorbitare dicitur. Noseti, am limitatorium ea ratione dicimus, quòd intra certos limites cCõmunem regulã coèrceat: quo fit, ut Iaſonis ſententiam mini mè ſequendam arbitrer, inter has uoces dif- ferentiam conſtituentis? Igitur in hac mate/ ria cõmuniter receptũ eſt, ſi ſubſit eadem ra- tio, extenſionẽ fieri debere. quapropter Cõ- ſtantinus Imperator, cùm ius donationis ex ingratitudinis cauſa reuocãdæ mulieri, quæ ſecundò nupſiſſet, aduerſus cõmunes regu- las abſtuliſſet: De his, inquit, quæ portento- ſæ uilitatis, abiectæq; pudicitiæ ſunt, ſatis e- tiam tacitè cautum putamus f. Sic& Roma. Pontifex, cùm quandoq; propter malam te- ſtium ualetudinem, eos ante litem conteſta- tam aduerſus cõmunes regulas recipi aſſe- ruiſſet, eiuſdẽ xquitatis ſimilit tudine etiã an- tiqua inſtrumenta renouari iuſsic. Quo fit, ut eius exemplo nos quoqʒ huiuſmodi limi- tatas diſpoſitionesinterpretatione poſsimus extendere, quod& ratio ſuadet: correctoria enim ſtrictius accipiuntur, quonià legi abro gant,& totam extinguũt: at hæc derogãt tan tummodo,& aliquantulum ſuadente æqui- tate reſtrit ngunt, quod nullam nouitatẽ, nul- lum odium cõtinet, meritò in his dilatio pro hibenda non eſt“. Hinc eſt, quòd in caſibus ſpecialibus de armato milite ad ſacris initia- tum, aduocatumq́; argumentamur“ tametſi alius militiæ profeſſores cenſeantur:& de li- bertate ad piam cauſam, de alimentis ad do- tem X. Sic fuccurrendum ruſtico propter im peritiam, uel mulieri propter ſimplicitatem dicimush ſicut& militi. Sic de minorib. quæ conſtituta ſunt, ad furioſos plerunq; produ- cimus.& quæ de furioſis aut mente captis,
de uerb. ſignif.lib. J
10-
30
4⁰
50
60
58 ad abſentesn R& illi enim legis intellectu ab- eſſe exiſtimantur. Sic q uœ tauore minorum indulta fuerũt, eccleſij 3 quoq́; non denegari arbitramur°. Sic quod in lege fal cidia conſti tutum eſt, ad eam Auoq; portionem extendi mus, quæ ex 8. C. Trebeiliano deducit v. Sic lex, quæ de poſſeſs ione limitanda loquitur, etiã ad iura Prenfabardh quæ tamen conſtat impropriè poſsideri d. Hinc Cõſtantini ſan- ctio, natis poſt donationẽ filijs, ius reuocan- di donatori cõcedens, ad omnẽ caſum exten ditur, quo eadem ſubſit ratiov. Hinc Iuſtinia ni ſanctio, qua ex cauſa dotis alienatio rei, nõ obſtante prohibitione paterna, permitti- tur, etiã tunc obſeruabit, cùm prohibitio in matris, uel fratris teſtamẽto facta eſt, his ſci licet caſibus, quibus mater filiæ, frater ſoro- ri dotem d dare cogeretur. Hinc etiã eſt quòd licet ſoleat dici, 35 exceptione regulam cõfir mari, tamen intelligendũ ſit, non n ſolum hoc in caſibus exceptis nõ procedere, ſed nec in hiis, qui pari ratione cum exceptis innitunt᷑t. 8 it autẽ huiuſmodi extenſio, etiam ſi nõ om nino tanta ratio, quanta in caſu expreſſo ſit: da hoc exemplo inducitur. Theodoſij cõ ſtitutione aduerſus cõmunem regulam, ee reditas aſcendentis ex teſtamẽto deſcenden- tium delata, tametſi non adita, tranſmittitur: quid ſi inteſtato deferat?& idem reſponſum eſt, licet non equeè ranta ratio id ſuacie at: ex- preſſa enim uoluntas teſtatoris id magis per ſuadere potuit, quam tacita, quæ nullo facto teſtamento, ſolum præſumitur“. Non proce dit hæc Principalis enunciatio quatuor caſi⸗ bus. Primus, cum lex dictione taxatiua uti- tur, tunc enim fieri nõ debere extenſionem, receptum eſt: quoniam aduerſus legem fie- ret*. Quapropter etſi lege municipali caue- retur, ut eius uerba ad literam, uel abſq; alia interpretatione intelligerentur, huiuſmodi extenſio uetita cenſeretur. Sed tamen& hoc iudicij acumine diſcernendum, ut depręnda mus quam ob cauſam taxatiua dictio adiecta ſit: quid enim ſi lex ipſa ſit, quæ huiuſmodi prorogationem inducat venec enim ex taxa- tiua ueriſimile eſt, legis diſpoſitionem emen dari, ſicut nec ea, quæ cõſuetudine inducta ſunt: quod in hac ſpecie p Pontanũ obtinuiſſe dicit᷑?. Mandauerat quis procuratori, ut cen tum aureos tantũ mutuò acciperet: is ſub u- ſuris acceperat, quòd aliter nõ ſol lerent pecu niæ id genus hominibus mutuę dari: reſpon ſum eſt, dũm in fœnus quoq; propter cõſue tudinem obligat uideri. Quidi item ſi mate- ria pia fauorabilisq;ʒ ſit, nonne piæ cauſcæ fa- uor dictionis illius limitationi præualebit b⸗ nam& priuilegia ſuapte natura ſtrictè acci- piuntur,& tamẽ in eis ex huiuſmodi fauore de perſona ad perſonã permittitur extẽſio ¹. nam& cum ſtatutũ eſſet, ne à ſententia diffi- nitiua tantũ appeliari ad metropolis Senatũ poſſet, reſponſum eſt, nec ab interlocutoria quidem poſſe, propter f auorem publicũ ũ ne quis extra patriã litium tricis implicetur:&
n I. ij.§. fin. ſol.
matr.
0 liij. quado ex fac. tut.
b Bay. l. Marcel lus. ad Treb.
7 J. regul
r, 7 de reuoc. do.
5 auth. res quæ. C. cõm.de leg. B₰Æ̈œ
t Abb. d. c. cunm dilecta.
u I. j. C. de his qudε⁵ anle aper tas tab.
85 1 ij. C. de pat. qui fil.
) I. ob æ. C. de præd. min.
X Alex. j. C. de bon. poſſ.ſec. tab.
a I. iij.§. iucrari. de iureiur.
b I. illud. in fin. C. de ſac. ſan. eccleſ.
c Alex. l. milcs. de re iud.

a l. fin. C. de re⸗ uoc. don.
b d. c. ſi Papa.de priull. in vj.
cI. j. de conſtit. princip.
d c. quæ A iure. de re. iu. in vj
e Bart. d. l. j. C. de iur. ignor.
f gl.l ij. C. de pat. qui fil.
g d. J. ſi ueroͤ.§. de uiro. ſolut. matr.
h l. qui iure. de
ac quir. poſſ.
i I. iij. 6. ſocrui.
de do. int. uir.
„ D. Andreæ Alciat.
diſfinitiuæ mentio cenſet᷑ in lege facta, quòd in ea probabilior erat dubitatio. Quid rur- ſus, ſi adeò iuſtum& ultione dignũ ſit delin- quentis odium, ut aduerſus taxationis uim operæpreciũ ſit pœnam extendere: quod in ea ſpecie traditũ eſt, qua Iuſtinianusa certis tantum ex cauſis donationes factas reuoca- ri poſſe conceſsit:frequentius enim creditur ex alijs quoq; ſimilibus eadem ęquitate reuo cationi locũ eſſe. Quod& in his cauſis rece- ptum eſt, quibus patri permiſſum eſt filium exhæredare: cuius ſententię ille eſt cardo, ꝗ́d cùm ratio in legibus generaliter ſcripta ſit. cauſæ illę tanq́; exempla regulam arctare nõ debent, quod& ſupra à nobis tractatũ eſt b. Sequens caſus eſt in his, quæ ius perſonale inducunt, uel fauore certarum perſonarum conſtituuntur:: non enim ad conſequentias trahẽda ſunt, quòd huiuſmodi cùm iuris ſpe cialis ſint, à cõmuni propriè exorbitanti, me ritoc priuilegia dicuntur, quaſi de priuis, id eſt, ſingulis lata. ad quam ſpeciem pertinent etiam, quę certo generi perſonarũ indulgen tur:unde priuilegium militũ, ut poſt ſenten- tiam adhuc exceptione peremptoria tueri ſe poſsint, ad cœleſtis militiæ pugilem nõ pro- ducet᷑ e. Tertius eſt, cùm aliquid ualde odio- ſum, uel irrationabile inducitur: ut cùm lex patri filios filiàsue ſanguinolẽtos uictus cau ſa uendere conceſsit: non enim alia ex cauſa id fieri poterit: opinor& ſi ſanguinolenti, id eſt, infantes,& iamiam nati, non ſint, uen- ditionem irritam futurã. Accurſius quid ſan guinolentus in ea lege ſignificaret, ignora- uit: nos ex Codicis Theodoſiani interprete, in eius uocis notitiam peruenimus, hocqʒ ar gumento arbitramur, de iure nõ licere patri, tametſi principi, filiũ ſuũ inuitũ obſidem ho ſti, etiam ut ſe redimat, dare. Quartus caſus eſt in ſtatutis ſeu legibus municipalibus, in quibus non uidetur licita extenſio: unde& Iex Iulia de maritandis ordinibus, quæ uirũ iubet, quicquid ad ſe peruenerit à ſeruo do- tali, quẽ uolente uxore manumiſit, reſtitue- re, in ſocero nõ procedit. De uiro, inquit Vl- pianus, lex loquiturs, de ſocero nihil in lege ſcriptũ,& hoc Labeo quaſi omiſſum anno- tat. In quibus igitur caſib. lex deficit, nec uti- lis quidem actio dabitur. Sed hoc ego reſpõ- ſo nõ moueor, cùm non ſit in uiro, ſoceroq́; ęqualis ratio: ſiquidem mulier marito manu miſſori cõſentiens, cùm ob magnã coniun- ctionẽ poſsit alia præſumptio accipi, nõ faci lè credit᷑ uoluiſſe donare: quod in ſocero eſt cõtraà: ſicut uidemus& in extraneis, quibus ſi permittamus rem noſtrã poſsidere, in poſ- ſeſſorio nobis præiudicamus, qd nõ ita eſt in uiro& uxorepręſumit᷑ enim alter ab altero iure quodã familiaritatis habere, nec ideo de teriorẽ in aliquo ſuam cauſam facere: quod maximè in caſu prædicto dicendũ fuit, cùm donatio uiro facta ab uxore regulariter pro- hibeatur, ſocero à nuru nõ prohibeaturi. Ve rius eſt igitur in lege quoque munic ipali. iu
xta ſupradictas diſtinctiones extenſionẽ per
mittendã, ut ſi lex ſit iuri cõmuni ſimilis, uel
etiam limitatoria, interpretatione producat᷑:
ſi correctoria uel pœnalis, nõ temerè exten-
datur. Vnde& aliquę quæſtiones finiri poſ- ſunt. Lex ait: Si quistriticum extra territoriũ ſuper equo, aſino, uel curru Portauerit, de- prænſus ſoluat centũ: Salic. exiſtimat, qui ſuper humeris geſtat, uel mulum agit, pœna quoqʒ afficiendũ: proprius enim eſt, ut effe- ctus ipſe exportationis cõſideratus ſit, nõ au ferendi modus. Cui& ego aſſentior, pręterꝗᷓ in eo qui humerisgeſtat: cùm enim eo modo longè minus exportarit, quàm iumentis poſ ſit, nõ eſt ueriſimile uoluiſſe legislatorem ta lem afficere. Lex ait, Triticũ extra territoriũ nemo deferat, nunquid farina poterit: Etre- ceptius non poſſe, extenſionemq; fieri, aliès quippe prohibitio eludereturl. Sed an uinũ, oleum, liquaminae Et non cenſebunt᷑ uetita, non enim tanta eſt ratio“. Quid uice uerſa, ſi uinũ, oleum, liquamina deferri nõ ſinantur, an triticum: Et uerba legis deficiũt, opinor, & mens, niſi cùm lex ad Barbaricũ trans fer⸗ ri uetat: eius enim ratio eſt, ne ſuauitate fru- gum illecti barbari, impetũ in nos faciant“, quæ prima fuit Gallorũ in Italiam aduentus cauſa, ut T. Liuius atteſtatur. Lex ait: Si quis deceſſerit inteſtatus, ei exiſtentibus maſcu- lis, fgminæ nõ ſuccedãt: mortua eſt mulier, Salic.negat ſtatuto locũ eſſe: Si quis, inquit, ergo ſi quæ deceſſerit, ceſſant uerba. Ego diſ ſentio, cùm abſurdum nõ ſit, uoluiſſe legisla torem etiã in fœminarũ ſucceſsionibus ma- ſculorũ utilitati proſpicere:& dictio, ſi quis, non omnino ex extenſione, ſed ex ui quoq; aliqua uerborum fœminas complectitur. Lex ait: Patruis in ſucceſsione præferantur conſanguinei, nunquid& in tutela? Et cm hæc æquiparata ſint,& quò tutela redit, hęre ditas pertineat, Salic. putat etiã in tutela con- ſanguineos præferri: quapropter& ſi lexa- gnatos cognatis in ſucceſsione anteponat, in tutela quoque extendetur, pręterquã ma- tris reſpectu, cui tutela defertur, nõ propter ſucceſsionem, ſed propter præſumptũ pro- lis ſuæ amorem: unde tametſi ab hæreditate excludatur, tutelam gerety. Lex: Stantibus maſculis, inteſtato patri fœminæ non ſucce- dant: quid ſi teſtatus ſit,& eas præterierit-& cùm regula ſit iuris antiqui, Quæ ab inteſta- to excluditur, ius dicendi nullum, uel bono. poſſeſsionem contra tabul. petendi non ha- bere, ſequitur ex teſtamento quoque exclu- ſas a. Quid ſi teſtator exhæredatis maſculis, ſolos extraneos inſtituit? Et putarem nõ eſ- ſe locum legi,&fœminis bon. poſſeſſ. contra tab.concedendam:huiuſmodi enim lex cor- rectoria eſt& ideo ſtrictam ſolùm interpre tationẽ recipit:unde cum fauore maſculorũ, ab inteſtato fœminas excludat, nõ debet ex- tendi condito teſtamento, quando maſculo- rum fauor non ſubeſt:& cùm huiuſmodi lex duplici cardine inſiſtat, altero quo fœminæ exclu-
J tat,qlo aul ſbrium 8 agnan 3 qili b retlepc alüde ciuun lclij aun moplerrädo und. nöceficiunt ongemalien aban petiets L minßs wlunmateul udh lnguere non Inſttui cum ſere Utdonat anleit tipu iwcum eſt ursſt Giecius ua- ocauſam löellet Con lonem egid, poibimũten mollebribus cbnõ tepu ſeftaus ſegi. dr non p 0ſ G- van rlfcat 5 hea in 5 3 nuncca üiuideturn nilicatio m dlo ad proba Lem fuſcina

esey tiuri. en . comuni 1
werpretaton equeſti
ui düu. d.. dutge alteri. de adi
etee 1 h men. leg. neſti,
a d ation O,, oma. conſil. Ao„Quicui dl xy ſ
Kad Banbarcäna ecul. tit. de atio eſt neſialnni npnione.3. Impetũin Nos facin uc uidendã. lor Üin lralimatlen
tteſtatur Le dirdig ſtatuliberi 4 ei exiſtentiuw mteteris.in fin. dedät mortuneſmit: ſtatali locũ eſſe. iguisim
ri teſſantuerbene
um nõ ſitwoluilelg
aarũ fucceſsionibuun
ſpicere:& dictioſiiecius onfi. tenſione, ſed exuiqcvj. œeminas complecin
ſucceſsione præferm
quid&in tutele Ftar
t,& quotutelaredity
lc putat etäin tutekor ri: quapropteröè u fucceßione anty ctendeturprglelqlin, ,0gſcru tela deſertun npiiſ. in J.xj. ropterpræeſumpu:off. proc. de tametſiab hand
n gerei erdm-
rri fœminænonlu
ſit,& easprætelern
rim Quæxbillé 1d. d..m⸗ um uelbon populi.
pa antiqui
mitleſiten lex lul. näldle ſtit. de pub. Jopetdcd. e lehe
eexcludat 9 ſ Linter cæte id 15.
61
excluduntur, altero quo mares uocantur, ſi incluſiuũ caput ceſſat, igitur&xcluſiuumꝰ, maximè cum in hiſce tricis perplexis ue, hu- manius ſit pro his pronũciare, qui iure com- muni,& naturali ratione potiores ſuntb:& ita ſentio, licet alij contra. Lex ait: Exiſtenti- bus maſculis, mater excludatur: quid ſi ſo- ror etiã adſit? Et uidebatur lex producenda, ut excluſa matre, quæ prior in gradu eſt, ſo- ror quoq; reijciatur. Sed contrà reſponſum eſt?, cùm diuerſo iure ſoror ſuccedat, meritò agnatũ remotiorẽ excludet,& beneficio ſo- roris mater quoque fruetur. Qua ratione& lex amitam excludens, ad materterã nõ por- rigetur:&ſi àpatruelibus mater excludatur, nõ ideo amita erit excluſa:diuerſo enim iure ſuccedunt ⁴. Lex ait:Iudici ſalariũ non debea tur, niſi poſt ſententiam: quid ſi per iudicem nõ ſtat, quò minus diffiniat: Et reſpõſum eſt ſalarium deberi“. Lex ait: Rem uenditam agnatus intra annum ius redimendi habeat: quid ſi in ſolutum data ſit: Plerique deficere uerba legis dixerũt, relatumq; extat pronun ciatum ſic fuiſſe f. Mihi durum hoc uidetur, propter rationẽ legis,& quia uerba omnino nõ deficiunt: nam uenditionis appellatio, ad omnem alienationem ex lege XII. tabularũ pertinets. Lex ait: Maritus uxori in ultima uoluntate ultra quartam bonorũ partem re- linquere non poſsit: teſtator eam hæredem inſtituit, cum clauſula, ſi teſtamentũ non ua- leret, ut donatione mortis cauſa deberetur: atque ita ſtipulatus uxoris nomine erat nota rius, cùm teſtamentũ irritum fuiſſet: Reſpõ- dit Decius ualere donationemꝰ: quoniã do- natio cauſa mortis propriè ultima uoluntas nõ eſſet. Contrariũ obtentũ fuit, propter ra- tionem legis, ne facilè ægrotãtes mariti(quo potiſsimũ tempore teſtari ſolent) blanditijs muliebribus ſeducant᷑:&lata ſignificatio uo cis nõ repugnabat, alioquin paratiſsima eſ- ſet fraus legi. Lex ait: Mandatũ teſtibus pro- bari non poſsit, ſed ſolis publicis documen- tis:an ratificatio probabitur: Et Bald. poſſe crediditi: quoniam lex illa correctoria& du ra, ad hunc caſum trahi non debet: quod& mihi uidetur: nam quamuis quo ad effectum ratificatio mandato ęquiparetur, non tamen quo ad probationis modum. Lex ait: Qui ali quem fuſcina ferrea percuſſerit, duplici pœ- na afficiatur: percuſsit quis tridente, uel ca- pite ſecuris, quid ſtatuendũ Et Bald. xſi iudi ci ſederit tale inſtrumentũ æquè grauem pla gam infligere, ſimileq; fuſcinæ eſſe, duplo puniendum rectè reſpõdit. Lex ait. Adulter ducentis aureis puniatur, an trahatur ad ſtu- pratorẽ: Et Salicetus ait nõ trahi, quare eum grauiore iuris cõmunis pœna plectendum, tametſi aliàs grauius ſtupro adulteriũ caſti- gareturl. Ego ſubſiſto, quoniam ſuprà uidi- mus, in pœnarũ ſimilitudine fieri extenſio- nem,& craſſa minerua adulteriũ&ſtuprum promiſcuè accipiũturn. Lex ait: De omnib. delictis pax fieri poſsit, excepto adulterio,
de uerb. ſignit.lib. J.
20
30
40
60
62
homicidio, furto: quid in raptore? Et rece- ptius eſt poſſe fieri: nam alia in raptore, alia in fure cõſtituta uidemusn. Lex ait: Quoties litis æſtimatio uiginti librarũ maior eſt, pro- bationes per teſtes nõ admittant: quid ſi par tim ex teſtibus, partim ex inſtrumentis quis probare uelit? Et receptũ eſt hocpermitten- dum eſſe, ceſſat enim ſubornationis metus. Lexait: Mulier abſq; duorum agnatorũ au- toritate ne cõtrahito:procurator mulieriscõ traxit, an quod ex ſe prohibita eſt, per alium poterit: Et reſponſum eſt poſſe, dum autori- tas conſtitutioni mandati ſaltem generaliter affuerit?. Lex ait:Qui in eccleſia aliquẽ per- cuſſerit, grauiſsimè plectatur: percuſsit ali- quis in cœmiterio, reſponſum eſt, legi locũ eſſe: quoniã æquiparata hæc ſunt iure uete- ria. Lex: Vicinus ædificanti prætoriũ uende re teneatur, cùm in fauorem ædificãtis facta ſit, nõ imponet aliquã neceſsitatẽ emptori“: tametſi aliàs emptor& uenditor correlatiua, ut uocant, ſint. Lex: Mulier ſine liberis dece dens teneatur trientẽ hæreditatis fratri relin quere: num& filio fratris? Et ſi ſolus extet, nõ puto:ſi adſit patruus, cum eo admittetur: licet Alexander etiã ſi ſolus ſit, putet legi lo- cũ eſſe'. Lex: Agnati quocũq; gradu cogna- tis præferantur: extat cõſanguineus, itemq́; frater uterinus: Reſponſum eſt, uterinũ nõ ſuccederet, qui propriè agnatus nõ eſt, licet iura agnationis ex lege Iuſtiniani conſequu tus ſit:ceſſat enim in eo agnationis cõſeruan dæ ratio, quæ ſola legislatorem mouit. Lex: Frater in patris ſucceſsione ſororẽ excludat: auus deceſsit ſolis nepte, nepoteq; relictis, quos ex duobus filijs fuſtulerat: Reſpõſum eſt, nepotẽ potiorẽ eſſeu, tum ex ratiõe legis, tum quòd appellatione patris, auus, appella- tione fratris etiam patruelis continet᷑: idq; la ta ſignificatione acceptis uerbis. Lex: Frater defuncti excludat matrẽ: de fratre patruele nõ intelligitur, quia in eo non æqueè tanta eſt ratio, ſicut in germano*. Lex:Syngraphę ma nu debitoris ſcriptæ, plena fides adhibeatur: quid ſi aliena manu ſcripta, ſed à debitore ſubſcripta ſit? Reſpõſum eſt, idem eſſer: quo niam paria hęc eſſe lex exiſtimat. Lex: Quiſ- quis contractum aliquem iniuerit: quid ſi di ſtractum: Et receptum, idem eſſe⸗, ſi eadẽ ra- tio ſit utroq; in caſu. Lex præmiũ accuſatori decernit, quid in denũciatorer& eidem quo- que debebitur: fit enim extenſio fauore pu- blicæ utilitatis, ne crimen impunè ſita. Lex: Frater nõ poſsit propter æs ſibi debitum fra trem in carcerem trahere:quid ſi nomen alte ri ceſſerit: Et uerius eſt, ne ceſsionariũ quidẽ poſſe b, qui creditoris loco ſubſtitutus eſt, a- lioquin fraus legi paratiſſima eſſet. Lex: Ma ritus dotis ſibi datæ tertiam partem lucretur: quid ſi ſolum promiſſa ſit Non extendetur, niſi generalitas rubricæ ipſius legis aliud ſua deat:& ita Baldo uideturò. Lex: Exiſtentibus fratribus defuncti, mater excludatur: quid ſi extẽt ſorores ex latere patris tãtũ? Et à matre
n Inſtit. ui bon. ra. uerſ.ridicu lum.
0 Bar. l. certi cõ dictio.§. quo⸗ niam. ſi cert. Petatur.
p Lapud.§. fin. ex quib. cauſ. in poſſ. Alex. conſ. clxxxix in vij.
q Arch. xij. q.j. nulla.
r Bald.ſ. C. de cõm. ſer.
s Alexan. cõſil. xxxvj. in vj.
t Bald.l. lege. C. de leg.hæred.
u Bal. l. cimus. vij.q. C. de in
oſi
xX Alex. conſil. lxxxix. in vj.
I. ſi ita ſtip. 9. Chryſogonus.
X Laſ. l. ſi unus. §. pactus ne.
ffde pact.
a I. v. 9. hi quo⸗ que. ad Soll.
b I. ſi poſt diuor
tium. ſol. mat.
c laſ. l.j. col. ij. ſ cert. pet. d Bald. ibi.

d Alexan. cõſil. xlv.in vij.
5 Bar. d. l. om⸗ nes pop.
c I. ij.g. his legi buss. de or. iur.
d l. ſed&x ſi. 5. quæſitum. de leg. iif.
e l. j.§. fi. à qui. app.
f Bala. a.1.j.
2 BI. I. precib. C. de impub.
h Ang. l ſi ita. de lib.ct po.
i Pet. Cy. l. iura
non in ſing. ſu prà dell.
3 D. Andreæ Alciati 33
eas excludi uerius eſt:, nec ius cõmune hoc caſu correctum cenſebitur, cùm nec fratris appellatione ui uerbi contineatur ſoror, ſed per extenſionem tãtum, quę in correctorijs locum non habet, pręſertim cùm non æqua- lis ratio ſubſit. Et hæe quidem exempla ſuf- ficiant, cùm alioquin quamplurima alia po- tuiſſent adduci: ſed id mihi laborioſum ma- gis, quàm utile lectori fuiſſet. Sed quid ſi a- lia lege caueatur, ne ſtatuta aliquam inter- retationem gloſſam ue accipiant? Et Bar- tolus bcredidit ſolùm friuolã interpretatio- nem reiectam cenſeri, cùm uera interpreta- tio, quæ ex ratione legis deſcendit, naturali- ter ſit neceſſaria, autoritateq́; ipſorum legis latorum fiat, cui non eſt ueriſimile uerbis il- lis derogari, alioquin abſurda, inepta, ini⸗ quaq́; quamplurima adoleſcerentu: nam& uidemus demandata iudici cauſa, ut eam ap pellatione remota cognoſcat, ſolũ friuolas, calumnioſasq; appellationes ſubmoueri e. Quę uerba Bart. ut in ſe uera ſunt, crebrio- req; calculo approbata, indigent tamen cla- riore expoſitione.Et in primis cùm à uerbis legis recedendum non ſit, ſi lex tollat inter- pretationem, de extenſiua intelligetur, qua- tenus ui uerborum comprændi non poſsit. Vnde quod à contrario ſenſu deducitur, ex cluſum uidebitur, quod Baldus ſenſitf: qua ratione etiam in ſubſtitutione expreſſa uul- gari non continebitur pupillaris: ex legis e- nim interpretatione, non ex uerborum figu ra ineſt 8. Cùm uerò gloſſas fieri prohibet, reſtrictiones uel augmentationem prohibe re intelligitur, non autẽ eam expoſitionem, qua uerbum aliquod obſcurum grammati- co more intelligibilius declaramus. Quinti- lianus tamen libro primo, interpretationem linguæ ſecretioris dosæe dici à Græcis au- tor eſt. Dionyſius gloſſematicam dictionem eſſe ait priſcam, obſcuriorem, circumloquu tionibus conſtantem. Diomedes quoq; ge- nera loquutionum quinq; facit, rationale, ar tificiale, hiſtoricum, gloſfematicum, cõmu- ne. Quid ſi dicatur ad literam uerba intelligi debere? Et eodem modo fiet interpretatio, ne abſurdum ineptumq; aliquid conſequa- tur, ne ue extenſione ultra uerborum uim utamur: quapropter& tũc diſpoſitio in caſu ſimplici lo quens, ad mixtum non protrahe- turt: quod accipiendum, cùm mixtum ex ui ſermonis nõ prouenit, quod ſuo loco expli- cabitur. Sed an tunc maſculinum concipiet fœmininume Et Franc. Curt. reſpondit, tũc quoq;ʒ cõcipere: indeq; exiſtimat, ſi lege mu nicipali in hæreditate fraterna agnati fœmi- nis præponantur, etiam in ſororis ſucceſsio ne potiores fore, tametſi uerba ad literam in telligi debeant:cuius ſententiã ego tum pro- barem, cum ratio fauoris agnatorum in lege expreſſa eſt:tunc enim& iſte caſus ſub ra- tione eiusq; uerbis comprændi dicitur, ſicut ſpecies ſub genere:, necui extenſionis pro- ducitur.quòd ſi ratio expreſſa nõ ſit, exiſtẽte
ſupraſcripta lege aliud cẽſerem:& ita Balt. Cornæusq́; Ireſponderunt,& frequentiore ſentẽtia receptum eſt¹. Quid ſi lex dicatſta tutum præciſe intelligendũ obſeruãdumc;: & pręciſe hic ſignificat ſine tectorio aliquo, & ſermonis inuolucro. Cicero ad Atticum lib. vIII. Nemini cuius cauſam non recipe- rem tam humili, tam ſordido, tã præciſe ne- gaui, quàm hic mihi planè ſine ulla exceptio
10 ne præcidit. Videtur metaphora ab his du-
cta, quibus imperatur, ut longis uerborum ambagibus finem imponãt, ſuperfluaq; am- putent,& quod uulgò dicitur, ad punctum ueniant: unde& præciſe quandoq́; dicitur, quod propter breuitatem obſcurum eſt. Ci- cero de nat. Deorum lib. 11. Id, inquit, præ- ciſe dicitur, utſi quis Athenienſium Rem- pub. dicat conſilio regi, deſit illud Areopa-
i. Ad Herennium quoq;h lib. IIII. Præciſio
20 eſt, cùm dictis quibuſdam, reliquum quod
cœptum eſt dici, relinquitur in audientium iudiciũ.Sed in caſu noſtro, ut dixi, aliter in- telligitur, doctoresq; noſtri ita accipiunt, ut uelit lex præcidi quæcũq; alia quæ illi diſpo- ſitioni officiãt, ambiguamq́; reddant: aitq; Bald.huiuſmodi uerbis quæcunq́; gloſſema ta reijci, niſi quæ ex alijs legibus aſſumũtur. Legem tamen correctoriam, quæ extãtibus
₰ filijs fœminam excludat, tum ad nepotem
30 non produci, quia nec præciſus hic intelle-
ctuso, nec ex litera, ſed i λεε eſt. Sed nun quid in ſtatutis argumento à cõtrario ſenſu Iocus erit? Et quia hic tractatus& ipſe ad ex tenſionem pertinet, nõ in his tantum, ſed ge neraliter attingendus eſt. Videntur autem hoc nomine quatuor argumentorum gene- ra cõtineri. Primum eſt, quod argumentum à ſpeciali dicimus:nam ſi lex aliquid ſpecia- liter induci dicat, conſequens eſt, ut ius com
40 mune in contrarium ſit:& hoc caſuſtale ar-
gumentum dicitur, non ex mentis coniectu ra, ſed ex ipſo contextu ſumi: unde ex lege Iulia, quæ damnatã adulterij dicere teſtimo nium uetat, prob atur regulariter mulieris te ſtimoniũ recipi:tali igitur caſu putauerim e/ tiam in correctorijs huic argumento locum eſſe, quia propriè ab extẽſione nõ prouenit, cũ lex, quę ſpeciale eſſe dicat, ex ui illius uer bi negare in alijs cenſeat᷑: hacq́; in ſpecie eo-
so rũ ſententiã probo, qui illud quod perhuiuſ⁷
modi argumentũ inducitur, uerbis legis ex- preſſe cõprændi exiſtimauerunti. Alterũ ge nus eſt quod ab incluſione unius dicitur: lex enim unũ includens, aliud à contrario ſenſu excludere uideturr,& uice uerſas: hocq ca- ſu tacitè& per coniecturam uerius eſt ſen/ ſum talem accipi:,& ideo hac ſpecie nõ ute- remur ad iuris antiqui correctionẽ, niſi cùm aliàs lex ipſa municipalis eluſoria reddere-
6o tur“. Aliud genus loci eſt, qui ab exceptio-
ne dicitur: uulgò enim aiunt ab exceptione regulam confirmari“: nã quod in exceptio- ne compręnſum nõ eſt, ſequitur ſub ipſa re- gula cõtineri,& hoc caſu argumentum ex pro-
p
rnhüen k Dale con ueue ccecle iny, crcto Corn. riſ. gu— hns ge in ij. tbun uüi cos m Alexan a u6 ndle in vj. erani gnlan p vp⸗ Ild— aas einu
un aüfegle muuteco
Cuelce dusſitbo niizquili ninorcke di unds dleh ec cerararo demensg iartai⸗ uma cant durgae ked elu eina alen empe nem dumn nuuſdlah noſeni ltet pop.colxr 3 plu dg Callaſintom nemlacerd inaſt gpexttaltali linſs Wnoniceol 0 Bald, dlina— Sürit ximum. Vemg ſiblecte yi hleilein ſam allls llernymus o. cquiurutpe
duodfactum lollathi! periletnõ ſe goulllerſedd ieinie de Se to. ſ. mln 3 gi ce tiſla. 3 aurade tent. lerac welemple unurgi- mycol ſennquelo Domir. nuſqusdec primaciſn ennärrnö r maiux( 8 rrirſelſin Lnen atöuöic reuus 6 anpneni
ludl. 2nn nig bähr C de ſir d enae u goſ mas 36 rguin ath. luci Vhenüch ſam. Cec Err u Temi s umncüiuon xl nã Guals 8 lannni cezag nalſucduor Pe. cum dieeſ. wenai de conſ.lte nann mscreden ulgrien

Uiug. nadcke dette mnäa dh, ellige vittla üticdenddhſedde tlticat ine elät lucro 1 lecton M Alex. auth. ex .Cieer eſtanento. C. Luluge„ ad amſ aulam dde collat. ihi prcl ihr nd eul el ha 11 Ac 1 meta ra d tur, ut o n. ad audien⸗= dimponat nenidid⸗ cle. nõ lon eiſ ulgo dici 1 lireſc. brecile quan 3 dn euitatem opſengt
Uldler
unoſtro, ui 3 cu apoſtoli⸗ sqh noſtri taacci in«de bis quæ 1 diguamqradcan,
verdis quecung üd
Falis legdusaluni rrectoriam quæerntt
cludat, tumad qide hen. aſc. da necpræciſuslit mi de ſacr, an. a ſedig niemaelt delnclej. gumentoa cötrani
ahic tractatusdiiyſau
et, nõinhis tantumn-
ddus eſt. Videntur an quod dici⸗ uor argumentonmgur. extra eo. meſt, quodargumerr
nam ſilex aliqudih conſequens eſt,utibe
um ſit& hoccafijnt
Ir, nonexmentis cuit ntextoſumi: undeent
ra adulterijdicerette
atur regulariermult
liigitur caluputwen ſshuicargumemole
ab extẽéſione noplo- eeſſedicat exulilin
enſeak: maczia ye
qui liuiguolne
aducitun vettisge conuene⸗ riſtimvermn, de umid ciuſioneimiuoii auud
as aliuda contam,
„/ 3 4,&
d ninc. de con⸗ ab eo t. incert. u⸗ loci eſt, 9 erpc nus.
65
proprietate ſermonis deſcendit,& ui uerbi: unde uidetur quacunq; in materia, etiam ſi correctoria ſit, aſſumendũ“: idq; aliqui pro- bant. Sed ex aduerſo obſtat, quòd ſi lex ſacri ſodalitij eos fructib.ſacerdotiorũ priuet, qui non reſident, præterqᷓ́; ſi infirmi, uel in Pon- tif. Romani obſequio ſint, tamen non intelli getur eos priuaſſe, qui in epiſcopi ſui obſe- quio ſint, cùm nec hi iure cõmunipriuent᷑ b. Verùm reſpondendum eſt, exceptionẽ hoc caſu regulam nõ con firmare, tum quia regu la à iure cõmuni interpretationẽ recipit, tum quia exceptio de Rom. Pontifici obſequen- tibus, ſatis oſtendit idem iurisobſeruandum in his, qui ſuo antiſtiti ſubſeruiunt: nõ enim minor eſt eccleſiæ utilitas. Poſtremus locus qui ανσασσνιπνε⁴je à contrario ſenſu dicitur, ſoletq; ex diſpoſitione generali accipi, quæ certa ratione aliquid inducit, ut ea deficien- te, mens quoq; legis deſiciat:& tale argumẽ- tum à coniectura uires ſumit, non autem di rectò ex ui uerborum accipitur. Fortiſsimũ autem ſemper eſt, quod ſic deducitur enthy- mema, dum tamen non ſimpliciter à contra- rio ſenſu literæ ſit, ſed etiã rationis, ſeu men- tis ipſius legis. Quapropter cùm lex dicit, Caſſa ſint omnia per Italiam aduerſus liber- tatem ſacerdotum cõſtituta, nõ ſequitur, er-
oextra Italiam obtineant d: cùm Italiæ men tio non ideo ſit facta, ut prouinciæ excludan tur, ſed quia frequentius id mali in Italia con tingebat in qua pleræq; Reſpublicæ nullis ſubiectæ principibus ſæpiſsimè huiuſmodi plebiſcita ſanciebant. Quod dicitur, inquit Hieronymuse, antequam conuenirent, non ſequitur ut poſtea cõuenerint, ſed ſcriptura quod factum non ſit oſtendit. Sic in Euange lio Matthæi: Et nõ cognouit eam, donec pe- periſſet:nõ ſequitur, poſtquã peperiſſet, co-
nouiſſe:ſed quidã eſt loquendi modus, qui ab affectatiõe dicitur:credebãt enim fore, ut cõuenirent,& ut eam cognoſceret. Galli, in- quit Vergilius, per dumos aderant, arcemq́; tenebant:id eſt, credebant fore ut iamiam te- nerent. Pleraq; ſunt huius rei in myſticis li- bris exempla, quæ libro aduerſus Heluidiũ ιμααναην collegit Hieronymus. Sic& nos plerunque loquimur, cùm dicimus, Iudices priuſquã de cauſa cognoſcerent, reum con- demnarũt:nõ ſequitur, ergo deinde cogno- uerũt:ſed ſumitur hic modus ex eo, quod fie ri debuit.Si cõuenerit, inquit Africanust, ut alius prætor q́; cuius iuriſdictio eſſet, ius di- ceret,& priuſquã adiretur mutata uoluntas fuerit, nemo cõpellitur cõuentioni ſtare: nõ enim ſequitur, poſtquã aditus ſit, non licere utriq; parti ab eius iudicio recedere.Sic cùm teſtator iuſsiſſet fideicõmiſſario caueri ſi fi- lia non diuorteret, reſcripſerunt Seuerus& Antoninus s, non uideri remiſſam cautionẽ in caſu diuortij, quia non eſt ueriſimile teſta torem ad turpem hũc caium attendiſſe: imò potius credendũ eſt, illa ab eo adiecta uerba, quoòd crederet filiã aliquo modo nõ diuerſu-
de uerb. ſignifflib. Il.
10
20
4⁰
50
60
66
ram, ut conditio uim cauſæ impulſiuæ reſpi- ciat. Ex qua ratione deducitur, huiuſmodi ar gumenta legitimè nõ ſumi à contrario cauſę impulſiuæ ſenſu, ſicut nec uerborũ, quæ nar ratiua uocant, uel quæ modum, non autem conditionẽ, inducunt¹. temq; quoties pluri bus rationibus, quas finales uocant, aliquid inductũ ſit:aliqua enim deficiente, nõ tamẽ diſpoſitio mensqʒ proferentis ceſſatk. Einge igitur, lex iubet Jdminor XVIII. annis non poſsit abſque certa ſolennitate obligari, non cenſebitur ut poſt illud tempus uelit eum le gitimè obligari!, ſed tantummodo prohibi- tio illius legis deficiet,& caſus ceu omiſſus ex diſpoſitione iuris cõmunis limitabitur: ta lem enim eſſe mentem legislatoris credendũ eſt, ne inducta ad prohibendum, permittere uideant“. Eodem modo finge, lex ait: Nemo ex mutuo ultra quicuncem accipiat, non ſe- quitur permiſſas eſſe quicũces uſuras, quas cõſtat lege Pontificũ prohiberi: ſed ſimplici- ter apparet, intra quincuncẽ nihilaà lege mu- nicipij diſpoſitum. Ex his quoq; cõſequens eſt, qui unum dicit, licet à contrario ſenſu ui deatur aliud excludere, ut propter mentem præſumptã non cenſeatur ea excludere, quę ei, quod dictum eſt, cõnexa, acceſſoria, ſimi- lia ſunt“, cùm ut argumentũ ualeat non ſolũ à contrario uerborũ ſenſu, ſed&mentis acci pi deheat. Concludendum igitur, cùm hic lo cus nõ ex uerbis, ſed ex coniectura oriatur, regulariter in ſtatutis correctorijs non aſſu- mi, niſi his in caſibus, quibus ſupraà in eis ex- tenſioni locũ eſſe docuimus, ut cùm aliàs di- ſpoſitio ſuperflua redderet᷑, uel eluſoria. Vn de cùm lex municipalis ſic ſcripta eſt: Non exiſtentibus maſculis, ſœ minæ fuccedãt, re- ceptũ eſt eis exiſtentibus fœminas excludio. Sic& lex, quòd mulier filios nõ habens, poſ- ſit de dote teſtari, à cõtrario ſenſu intelligit᷑, ut ſi habeat, non poſsit, ne alioqui ſuperffua eſſety. Aſſumetur tamen, quãdo non per ex- tenſionẽ, ſed ex uerbis quoq́; aliquo modo cõprænditur, ut in eo caſu dictũ, qui à ſpecia li dicitura: itemq; in eo, quo ab exceptione re gulã firmari docuimus*. Sed& quoties cor- rectio legis nulla induceretur, non eſt dubiũ tali argumento locum eſſe?: nam tunc regu- lariter ſuprà oſtendimus permitti extenſio- nem, niſi eſſet expreſsim prohibita, ut quia cautũ uerba ad literã intelligi deberet. itemq; niſi in pœnã legislator incideret, uel aliquid huiuſmodi odioſum, abſurdum, ineptũ con- ſequeretur: quæ omnia ſuperius declarata ſunt. Supraſcriptæ quæſtioni cohæret alia quoq; regula, qua uulgò dicimus, contrario rum eandem eſſe diſciplinãu. Videndũ igitur quomodo intelligenda ſit,& an in legib. mu nicipalibus locũ fibi uendicet. In qua re bre- uiter dicendũ eſt, ubi eadem eſt ratio, ibi ean dem eſſe cõtrariorũ diſpoſitionẽ:ubi diuer- ſa ſit ratio, diuerſam v: ubi contraria, contra- riam?:tuncq; eſſe regulæ locum, quæ in To- picis tradit᷑, Id propoſitũ in propoſito opera-
*
h l. Titio centiꝭ. in prin. ff. de cond. Cdem.
i.affinitatis. In
ſtit. de nupt.
k l. j.§. ſexi. de poſtul.
I Bald. l.j. C. de inutil.ſtipul.
m l. legata inuti liter. de leg.j.
n Felin. c. nõne.
de præſum.
0 Alcx. l. j. de offic. eius.
p Anchax. con⸗ ſil. ccxiij. pro iſto prin.
q Pal. l. obſerua re. O.profci⸗ ſci. in iij. quæ ſtio.
r Bald. conſil. c⸗ lxxiij. in pro⸗ uincia. in iij. quæſt.
5 Feli. d. c. ſigni⸗ fcaſti. de foro compet.
t gl. clem. j. de uur.
u gl. rubr. ff de ac quir. p0ſ.
x l. ab emptiõc. de pact.
Linter ſtipul. 9. ſacram. de uerb.
XI.&ſi contra.
de uulg.

2 D.Andreæ Alciat 8
.— io v. Et hæc quidem ſufficiant. Cæterum„ i a. Ouapropter tio*. Et 8 3 5 1 n gllcum a tfin. 6 fin. de risquocin oppoſito Oppoſita Hon Pann extenſio etiam ex uarijs argumentorũ 4
leg. iij. apparet hæc non ex ui uerborũ, fed ex ratio-— 10 Cclan 3 tOrä ponehat 3 ei ſa procedere:& ideo in caſibus, quibus generibus in iur e fir ftcrii ornclun legaij.
ſuprà oſtenſum eſt à uerbis non recedi,&ex hanc quoch Pitewonen ben in 1 ra- tenſioni locũ non eſſe, huic quoq; regulæ ni bunt. Sed hi ne im Sian à P 4 3 Kn uete- hil tribueretur. Hincq; eſt, quòd ſi lex muni ribus quam: Seſiliene droertenleen cipij ſororẽ excludit ab hęreditate fratris, n6 etiam integris uolum 1 mn hhane uidetur uice uerſa fratré ſororis hæreditate explicatã, ut miniine n01 1 a Opera quiſquã 5 Bal.. lege xij. Ppriuaſſeb: ſicut uidemus, quòd media iuris indigere Poldit: Eeloe Ineefuhee ee ar⸗ C.de leg her. prudentia maſculos uolebat ſœminis ſucce ¹o gumentandi ratio 8. 5 dei⸗ dere,& nõ ex aduerſo fęminas maribus: quo tinet. Optimus Plart egum interpres I reba- niam cõmodius uiſum erat, ſic iura cõſtitue/ tius, etiam priuſquã Ni,Tulha Topica eius re, ut plerunq; hæreditates ad maſculos con-⸗ nomin dücatreſatemhen iu doie Mumta le⸗ fluerent:obtinuicq; diu hęc ſententia, donec ꝓprama lepra(ut uu 90 Veib 1 dernere ne er Iuſtinianũ abrogata eſt. Sic Senatuſcon quit, is legibus noſtris addi us, olei& om⸗ fulto Tertulliano mater filio ſuccedebat, 85 niiacturam facit.pectant huiuſmodi ad dia nõ filij matri, donec deinde ex Orficiano ei lecticos, quorum ars in contentione uerbo- quoq; prouiſum eſt. Vnde apparet, ́;uis æ rum conſiſtit: Iureconſultum uer ltün c. flum. in au quum ſit ſucceſsiones eſſe reciprocas, nõta decet, ut rationes legis conſideret: ubi ratio then. quimo. men hoc ſufficere ut extenſio fiat, niſi quate ²0 diſsimilis eſt, ibi argumentum eſſe inefficax ſciat:at ubi ſimilitudo rationis adeſt, etiam ſi
nus noua lege caueat᷑: nec enim id per regu-
lam ueterẽ generaliter ſtatutũ eſt, ut ſicut e-
go tibi, ita& tu mihi ſuccedas, ſed certis tan⸗
d l.ſiab eo..de tum caſibus a: unde extenſioni, quã paſsiuã leg. hær..cõ= uocãt, Iocus nõ eſt. Quapropter ex facto pro
munium..de nunciatũ ſcio, cùm lex legitimatos prohibe- nat. lib. ret legitimis ſuccedere, nõ cenſeri uice uerſa mo?:
uetitu filio legitimo, quò minus ipſe ei, qui Pontifex, ceu de ſimilibus argumentando, natalibus reſticutus eſſet, ſuccederet. Cęterũ proceſsit:quod Antonius Butr, annotauit. p afn. deta & ecõuerſo, ſi lex fratrẽ ab hæreditate ſoro- 30 Quid rurfus tam malè cohęret, quàm perple ris alienũ eſſe uelit, nõ prohibetur ſoror fra- xitas,& uerendorũ nerui:& tamen Grego-
e Bald. I. teſta- tris hęreditatẽ adires:uerba enim legis obſer rius ſimilia hæc exiſtimauit d. Ex ſimilitudi- Je neniickere mentum non uanda ſunt:& qui eis nõ excluditur, iure cõ- ne igitur rationis legum ſciẽtia porrò exten- ſliaiijaſha idco. C.de te muni potior erit: cùm ſi quicq́; indecens cõ- denda eſt, locorũ argumentorúmue ſedibus ſtam. ſtitutum ſit, nõ ideo ad conſequentia ſit tra- hiſce, qui ſe Logicos dicunt, derelictis.
hendum, ut aliud quoq; inducat᷑. Sic& Paul. Dy AND-v ALCIATI IV
f Paulus conſil. Caſtrenſis tlegẽ, qua ſoror ab hæreditate fra cccxl. bæredi tris reijcit᷑, reſpondit Aeeerhielanioneeem KRISCONSVLTI, DE VER- tas prædium. accipiendam, ut etiã ab hęreditate ſororis ex Decius conſil. Irhthnr quæ ſententia 8 uera, niſiin lege 40 borumſ gnifi catione, liber kxj·in fin. ratio cõſeruãdæ agnationis expreſſa ſit, quo tertius. VPEREST nunc, ut adactiones hominũ deueniamus:& ſicutà
g Cur. conſilix caſu ſuprà aduerſam huic Curtijs ſententiã probaui. Non tamen perpetuum eſt in lege 8 municipali huic argumento ſedem non Li dͤDnobis, quemadmodũ legibusex Atqui in caſibus, quibus extenſio fit, fortiſsi N 9 tenſio fieri poſsit, ſuprà expoſi- mus hinc accipietur locus:quo fit, ut in cor- Lcum eſt, it in præſentia declare- relatiuis æquiparatisq́;, etiam ſide pœna aga mus, quemadmodũ cõtractus,& ultimæ mo tur, nõ tamen tali cardine innixa ratio explo rientiũ teſtationes, ad caſum omiſſum per in b 1aſ.l:fin. C. de datur': cuius rei exempla q́plurima Jaſon terpretationè produci poſsint. Nec abſqʒ cõ indi. uid. tol. refert. Hinc eſt, quòd ſi lege cautũ ſit, neteſti so ſilio nobis uiſum eſt materiã hanc ſeparatim bus exceptio probari poſsit, nec actio quidẽ tradere, nõ quòd inter contractus quoq;& oteriti: cui enim damus actionẽ, multò ma- ultimas uoluntates aliquæ non ſint differen- gis exceptionẽ:& regula iuris antiqui eſt, in tiæ, ſed quòd multò maiores ſimul hæc ha-: uſlgued probationibus non plus actori fauendum, beãt cum legum interpretatione diſcordias. leg faul⸗ quàm reo. Hinc prohibitus à lege correcto- Quarum et cauſa, quòd legis diſpoſitio ex 3 1 ria aliquem condemnare, cenſebitur prohi- ſola mente unumquenq; obliget: necq; enim kl nemo qui. de bitus& abſoluerer, niſi legis ratio ſit, quia ſu- legis mens aut ratio ideo minus pollet, quod reg. iur. ſpectam habeatiudicis ſæuitiã. Quapropter uerbis non ſit expreſſa, cùm non minus cõ- hæreticæ impietatis quæſitor, delatum ad ſe mittat in legem, eiq; fraudem faciat, qui uer- reum abſoluere poterit, condemnare ſolus o bis obtemperans rationem negligit', quam c fi denh 1 gl. cle. jidebæ nõ poterit I Hinc ſi lex legatum probari per qui utrunq; negligit: at in humanis actioni⸗ uuriinvj red. uer. eos. duos teſtes poſſe conſtituat, etiam ademptio m Bald.1 fin. C. legati hoc numero probabitur“: paribus em do expreſſa proponat᷑t. Adhæc rationẽ legis flum:a de fideicõm. paſsibus in iure ambulant datio& adem- perſcrutari plerunq; facilè eſt, ex eaq; argu- ralilſi * mentari
nat. efft. ſui.
alioquin res diuerſiſsimæ ſint, tamen ab una
ad aliam procedemus. Quid magis inuicem pugnat, quàm teſtatũ eſſe,& inteſtatũ:& ta-
men de uno caſu ad alium argumentamur, o lcaſade Quid amplius diſsidet, quaàm ſacerdos& aſi uu nus?& tamen de uno ad alium Alexander
1 Bald. c. j. de mut. petit.
bus ſola mens nihil proficit, niſi aliquo mo- th gienn 3— kheſte blt
dam maciuftalem hi,dde ülpha andſempel ar. Aoceomi elſenn engeum ablet 1 2 altuetaor aus h uihil dn gccglotlesl umsſ, dbimän cntt Ul utofese zähan ucerure dil eft münato utatu woostegllart lch busaliudeſt edh beredibuste aus ecan de extr lin ſepreſumitu menuolunta tiuidliferen pneralten itaſidh lesobſeruer dishominũ ii terſicutdde 3 1 rres Auicen gh ondradus n. allzlegesm Reh otiuls qu aa 1 üi quam GlTyRut dleaxiomati

Plan wminibu büch rar o fi. de ne nolbe marain ucf ingl ldec 1 5 oper l Auodomni G dh ad lureco 0 dn t legum 7
noci 5. quod au⸗
nlutmwedilt egis conſidere.u awullr nart. l.hoc le⸗ d entum dlleinh. atum. de leg. Adoratonisaden, Uisimæſint amenit Cde pr. Aibämenähh
us. uid magßinnn a eſſe& inteltanin dalium argumen
Ir. Rodulphus. e reſcript. dan art. I. ſi Pluri idet, quam— ſ uno ad Alium Xlemä- auth. mino limilibus argumenunsC. Guidar. atonius Butr annone. nale coheret quimyajutores 51 à nerui& tmen Cu 4min. tur = alwenllüdh uod ſi nep. iſtimauit Bx inindde ſa u. egum ſcitiaponden rgumentonimuelcih,- j. C. ſin. os dicunt deelicis 7. laſ.l. 5.
cciatio. uerſ.
ALCIAII ae ope. no. VLTh DE VEN ifttmylhe tertius. 1EST nuncutadadin nũ deueniamus: Cn quemaimoiiſgiunon mnbohi fieri pobit lüpraep e. de paci. ſtita npraſentiadc
ũ cõtractus,&uliim,
. nl. j. C. de his 1 ad caſum omilumg ab. ut indig.
lquæ de le⸗
2 1
obligernceſt dlj. de uſ minus 1 lihu.leg. Vm noni u T qplraucem. 1 88 „ m neg 8 15.. ratione muns Iilj ſi quis ita.§. ſ NIo’ quis cum. de crubri ſta. tut.
69
mentari conceſſum eſt, cùm generaliter pro ditum ſit, id pro ſtatuto habendum, quod le- islatores, ſi de eo caſu interrogati fuiſſent, ueriſimiliter conſtituiſſentꝰ: quem ſenſum ix rho trieiex, id eſt, ex bono& æquo accipi, Ariſtoteles Moralium v. autor eſt. At ratio- nes hominũ in ultimis uoluntatib. diſcerne- re difficile eſt, in cõtractib. longè difficilius, cùm ſemper debendi reus negaturus ſit, ne productio fiat b, creditor propter utilitatẽ ſit affirmaturus:meritò igitur fatendum eſt, in- terpretationes huiuſmodi facilius in uerbis legum fieri: quod nõ paucis quoq; in ſpecie bus exẽpli cauſa demõſtrabo. In edicto præ- toris c, cùm de actione fiunt uerba,& de pœ- nali,& de qualibet alia intel ligitur:at cũ quis in iudicijs actionem intendit, de ſpeciali tan- tùm accipitur d.In lege cùm diœæceſis fit men tio,& de ciuitatis,& de agri adminiſtratione intelligitur?: at in hominis diſpoſitione, ex- tra ciuitatem tantùm diœceſis eſttf.In lege ſin gularis, quam&oονεαναια, id eſt, indefinitã uo- cant, ſemper uniuerſali æquipollets in diſpo ſitione hominũ nõ item. Lex de curatore lo- quens, etiam in tutore locum ſibi uendicat¹: at ſi teſtator curatorẽ dare ſe impuberi dixe- rit, nihil agit, nec tutor datus intelligitur“. Sic quoties lex filij mentionem facit, non eſt dubium& nepotem contineri: cùm teſtator filijs tutores dat, nepotibus conſuluiſſe non uideturk. Si lex uniuerſali termino etiam ge⸗ minato utatur, ut quicunqʒ;, quiſquis, ad ido- neos regulariter reſtringitur: at in contracti bus aliud eſtl. Vnde qui ſibi& quibuſcunq; hęredibus feudum, quod uocant, ſtipulatur, etiam de extraneis& alias incapacibus egiſ- ſe præſumitur, idq; receptius eſt. Quoties ta men uoluntas in obſcuro non eſt, nulla con- ſtitui differentia debet:quin ſicut uerba legũ generaliter, quatenus ratio ſuadet, intelligi- tur, ita ſi 8& hominũ diſpoſitiones, regulasq́; illas obſeruemus, quibustraditum eſt, de pla citis hominũ, ad legum ſcita argumentũ ua- leren“, ſicut de contractibus ad ultimas uolun tates,&uice mutua de hiſce uoluntatibus ad contractus„cumq; inter hos aliqua differen tia ſit, leges municipales ultimis uoluntatib. potius quàm contractibus accedere. IGITVRutad rem deueniamus, puto quin que axiomatis, ſeu cõcluſionibus materiam hanc omnem extricari poſſe. Prima eſt:Pro- uiſio, qua quid purè diſpoſitũ eſt, in uno ca- ſu facta, ad alium non producitur. Quapro- pter ſi alij fundum, alij uſumfructũ eiuſdem fundi teſtator legauerit, uſusfructus cõmu- nicabitur: quia Emncit appellatione etiã uſuſ- fructus contineture, nec error teſtatoris fa- ciet, ut alij ſolus uſusfructus detur, niſi aliter uerba conceperit. Sic& teſtator, qui tutores filijs dedit, de eo non intellexiſſe cenſebitur, quem habere ſeignorabat, tametſi ueriſimi- le ſit ei quoq; ſi ſciuiſſet daturum a. Sic cùm dotem pater daret, ſi in alterum caſum uel di uortij uel mortis ſtipulatus ſit, in alterum, in
de uerb. ſignif.lib. IIl.
790
quem nõpepigit, mulieris actionem eſſe re- ſponſum eſtt.Et cõcluſionis ratio illa eſt, qd in dubio ſtandum eſt uerbis, nec uidet᷑ quis aliud ſenſiſſe, quàm quod uerbis expreisit. Nõ obſeruatur prædictum axioma quatuor caſibus. Primus eſt, cùm id, quod omiſſum eſt, uirtute expreſsi intelligi poteſt, uel ex na tura actus, uel ex antecedente, conſequen- teueneceſſario, uel propter cõnexitatem“,
10 uel quia inuicem ſe reſpiciant, uel quia per
20
30
4⁰
50
60
argumentum à cõtrario ſenſu id ſuadeaturry, uel quia prouiſum in ſimplicibus eſſet,& de caſu mixto agatur, uel quia teſtator plus ex preſſerit: nam& de eo quod eſt minus, utiq; ueriſimile eſt prouiſum*: quod& quando-⸗ que uice uerſa accipitur,& ex minori per cõ iecturam ad id quod maius eſt perducimur. Sanè& quædam propter fauorem ultimarũ uoluntatum pro cõſequentibus ſeu cõnexis habentur, quæ in contractibus ſeparata cen- ſentur. Ecce: Qui uendit fundũ, iter ſeu uiã ad eum præſtare non tenetur, niſi expreſsim ita conuentum ſitb,& tamen hæres fundum à teſtatore dare iuſſus, uiam quoque ad eum præſtabit. Qui mandat numerum Canoni- corũ coërceri, quia reditus diminuti propo- nantur, nõ cenſetur id mandaſſe, ut auctis fa cultatibus augeatur“: quod tamen in ultimis uoluntatib. cõtrà eſt e. His nõ abſimile quod in diſpoſitione legis Bartolus ſcripſit:In cau ſa læſæ maieſtatis, famoſi, itemq́; alij teſtes re probi admittuntur. Quiigitur eo crimine le gatum accuſat, quia ſucceſſorem non admi- ſerit, hoc ipſum hiſce teſtibus probare pote- rit. Quòd ſi negetur eum legitimũ ſucceſſo- rem eſſe, non poterit, nec huiuſmodi conſe- quẽtia adminicula idem priuilegij habebũtſ. Secũdus caſus eſt, quando uerilimilis mens teſtatoris eſt, ut idẽ ſit in caſu omiſſo. Quod in eo reſponſum eſt, qui uterũ filię prægnan tis inſtituit, cùm ſe inſcio ruri albeſcente cœ lo iam enixa eſſet: erit enim infans ex eo te- ſtamento hæres s. Sic& qui poſthumum in- ſtituit, quem credebat in lucẽ ſe mortuo uen turum, eo quoq; caſu inſtituiſſe cenſebitur, quo ſe uiuo naſcaturt. Sed tamen hoc ita in- telligendum, ut procedat, cùm de eadem per ſona agit᷑: idem enim ille nepos eſt, ſiue iam natus, ſiue pôſt naſcetur, ſiue uiuo, ſiue mor tuo teſtatore. At ſi alia perſona ſit, caſus pro omiſſo habebit᷑:cùm enim teſtator de ea non cogitauerit nec diſpoſuerit, ſaluis regulis iu ris non poſſumus aliter cõſtituerei, cum prę ſumpta teſtatoris mens, niſi in aliquã diſpo-/ ſitionem tranſierit, non obſerueturk: nam a- ctus hominũ ultra eorum præſentem cogita tionem non operanturl:& receptum eſt, te- ſtantium uoluntatem ex eo interpretationẽ accipere, quod ipſi opinabantur, non ex eo, quod ex ſe uerum ſitu, maximè cùm regulari ter ulla perſona extrinſecus aſſumi non ſo- leat:nam etiã in ſubſtitutione uulgari nunꝗᷓ uidemus omiſſum uerbis caſum ex mente cõprændi, cùm ſubſtituti perſonauariatur:
D z.
r l. ſi cum dotẽ. ſol. matr.
sI. ſi non fuerit. pro ſoc.
t l. illud. de acqᷓ. hæred.
u I. Lucites.§. Pauluis. de ad⸗ min. tut.
xX L. alteri. de ad⸗ min. leg.
laliquado. de cond. œ&dem.
Xl. ſi ita. de lib. & poſthum.
a I. qui quarti. de leg.j.
bl. in uẽdendo. de cõtrahen. empt.
c l. binas. de ſer uit. urb. præ.
d c. fi. de uerb. ſignif
e l. fin.§. fin. de lega.iij.
f Bar.l. in quæ- ſtionibus. ad l. lul. maicſt.
g l. Titius.. fin. de lib. poſt
hum.
hl. fi. C. de poſt.
hære.
i d. Lſi quis ita. 6. ſi quis cum. k d. l. quida cũ.
ll. non omnis. ſi cert. pet.
m l. quo loco. ſ. j. de hære. in ſtit.
n l. ſciita ſtip.§. Chryſogonus.
de uerb.
0 I. ſi paterſam. impuber. ubi Imol. de uulg.

l mandaſti. de
reg geſt.
b I. iij. C. de in⸗
offl. teſta.
c d.J.tale. S. fin.
„ D.Andreæ Alciatl 2
mandatũ quoq; ad aliam perſonam non pro ducitur, tametli idem effectus conſequi inde poſsita. Nec me quicq́; mouet, quod A Seue- ro Imp. conſtitutũ eſt, poſthumũ teſtamẽto matris præteritũ, quæ in puerperio repenti- na morte deceſsit, coniectura mentis mater- næ cum fratribus cenſeri inſtitutũ: nec eo ca ſu teſtamentũ ceu inofficioſum expugnari poſſeb, quia arbitror propter iuſtam impedi menti cauſam,& quia nullũ filijs damnũ in- de oritur, atq; etiam odio querelæ, ita conſti- tutum. Minus quoq; moueor Papiniani re- ſponſoc, quo pactionem dotis mihi uel fratri hæredi meo reſtituendæ, nõ prodeſſe fratri reſpõdit, ſihęres nõ ſit, ſed filijs potius meis, quos poſtea ſuſceperã, hæredesq́; ſcripſerã: nam ibi mentio fratris demonſtratiuè addita erat, cùm crederet ſtipulator fore, ut is eſſet hęres: unde ſuſceptis poſtea filijs ipſi agunt,
quia pacti uerbis nõ excluduntur, cùm hære
d l. nominis.§. j.
J. eod.
e l. hæredes.§. ci ita. ad Tre bell. l. Publius. §. fi. de cond.
demonſt.
f gl. in l. Lucius. de hære. inſtit. Cur. conſ.xlv. Cor. conſil. c⸗ xviij. ij. Soci.conſil. c⸗ xxvj. iij.
g Alex. conſil. xvij. vij
Decius conſil. ccxxvij.
des ſint. Non ergo is caſus poteſt omnino o- miſſus dici. Et licet Accurſius ex eo reſpõſo generaliter cenſeat, id pro ſtatuto habendũ, quod ueriſimiliter conſtitutũ fuiſſet, ſi de eo quæſitũ foret: ut demus uerũ eſſe in legibus, quarũ mens ſola obligat“, in actionibus cer- te hominũ aliud eſt,& ex hic tractatis diſtin- guendum. Quo fit, ut etiam recentiorũ quo rundam ſententiã probare non poſsim, men tem teſtatoris obſeruari arbitrantium, etiam ſi aduerſus uerba faciundum ſite. Si enim id ſequeremur, ſola mens abſq;ullis uerborum adminiculis ſufficeret, quod ſuprà falſum eſ ſe oſtendi. Ad mentẽ igitur attendimus, nõ quando aduerſatur uerbis, ſed quando præ- ter uerba eſt, cùm ſcilicet caſus omiſſus eſt, non quando aduerſus. Quod& ex ea cõmu niter recepta ſententia deprændi poteſt, qua traditur in ea conditione, ſi Titius deceſſerit ſine filijs, non cenſeri filios aliquo modo ex teſtamento uocatos:, cùm quæ in cõditione ſunt, ad diſpoſitionẽ nõ referantur: nam etiã ſi aliqua coniectura adſit, ut quia huiuſmodi filij grauati à teſtatore fuerint, uel interdicta illis alienatio, nõ tamen à uerbis recedimus, & ſoluùm in conditione poſitos arbitramur: huiuſmodiq; qᷓplurimas coniecturas in So- cini reſponſis confutatas cernere eſt, quæ in præſentia referre operæpreciũ non eſt. Poſ- ſet tamen tam euidens coniectura mentis al- legari, ut ad caſum quoq; omiſſum diſpoſitio teſtatoris merito producẽda uideretur. Quo argumento in ſubſtitutione uniuerſali, caſu quo nullus filiorum teſtatoris ſit ſuperſtes, reſpondit Alex. ſubſtitutũ etiam à fœminis legatarijs excludi propter quaſdam cõiectu- ras. Tertius eſt, quando caſus non omnino omiſſus eſt: tũc enim ex mente fiet extenſio. Cuius rei exemplum eſt, quando teſtator in ſimplicibus diſpoſuit:non enim mixtum ca- ſum omnino omiſiſſe creditur, qua de re in- fra quinto axiomate diffuſius agetur. Sed& ſi ſub uerbis aliquo modo contineri poteſt, pro omiſſo nõ erit, ꝗd in ea ſpecie à Decio re
ſpõſum eſt, cũ teſtator Titio ſubſtituiſſet,&
cius filijs deficiẽtibus, ſeu decedẽtibus: licer
em̃ nõ dicat᷑ decedere, qui nõ natus eſt, dicit
tamen σν ππαε ν& craſſa minerua, deficere.
Sed hocuixmihi perſuaderi poteſt, ut defice
re dicatur, quod nunquã incœperit:& ideo h lriia
uerius arbitror, nullo modo ex uerbis, ſed ex 3
coniectura mentis ſolum intelligi. Cęterum
& caſus ille omiſſus non cenſebitur, qui ex 10 uerbis ſaltem impropriè acceptis compræn-
de cond oi monſt.
17 2 M di poteſt. Idem quoties teſtator unicũ caſum i Lduns. d“¹ 4
expreſsiſſet, ueriſimiliter credens alium nõ euenturum, alioquin illum etiam expreſſu- rus, is pro omiſſo non habebitur k. Quod& k muliri in cõditionibus procedit, qᷓ;uis ſpecialiter& prnacun ad unguem obſeruari debeant. Idem opina- bel. rer quoties id eſſet expreſſum, quod frequẽ-
tius ſolet euenire, ut nõ cenſeatur rarius con tingentẽ caſum excluſiſſe, in quo eadem ra-
C hab.
20 tio idemq́; effectus ſitl. Idem quando id ex- l Glaiaft 1 C.de ſerſa 8
preſsiſſet, cui aliquid ex conſuetudine ſoleat
accedere: nam de eo, quod ex ſequela eſt, a- ecclſ.
ctum quoq; interp retabimurn. Quapropter m lcuieung
cùm negociator I itio mandaſſet, ut mutuò penceiiſt
centum ſola acciperet, reſponſum eſt, ſub u-
ſuris accipi poſſe, quòd non ſoleant negocia
tores inuenire, qui alia conditione mutuare
pecuniam uelint“. Quartus eſt, cùm caſus o⸗ n Roms iſ
miſſus eſt ſimilis expreſſo,& eundẽ effectũ iuai eim z0 habet:fit enim adeum extenſio. Quapropter uman.
ſi mandauero, ut pro Titio fideiubeas,& tu
nõ fideiuſſeris, ſed creditori mandaueris, uel
aliter egeris, quàm quod mandatũ ſit, nihilo
minus tenebor0. Vnde& laſon cuõm diligen o lfnaful
ter ſeruandos mandati fines docuiſſet, ab e⸗- mand. uſiſ
. 4—. 1
iusq; forma non recedendũ, ſubdidit tamen, brnan C. de proeu
poſſe plenius uberiusq; adimpleri:poſſe for-
mæ ſuperficiem negligi, dum effectus ſerue tur:poſſe quod mandatũ non eſt, ſed manda
40 to uicinum, expedirir. Itemć; quod conne, p limmtmas xum, quod antecedens, quod conſequens, beriarß quod acceſſorium, ſiue de iure, ſiue de con- ſuetudine quæ latius apud eum legenda re- linquimus. Hinc prohibita à teſtatore aliena tione, omnis modus uetitus cenſetur, unde aliquo caſu dominiũ transferri poſsit“: con/ 7 ceſſaq; executori facultate uendendi, ut cre- ditoribus ſatisfiat, poterit& in ſolutum dari, & pignori opponi, cæteracq; fieri, unde hu-.
so iuſmodi cauſa ſatisfactionis obſeruefr. Qua rnurlchal ratione in quæſtione facti obtentũ uidi. Ro- ijaedilg manus Pontifex prępoſito cuidam conceſſe rat, ut ex eccleſiæ immobilibus bonis uſque ad quingentos aureos alienaret: is cenſus quoſdam uendiderat, reſpõſum fuit, quam- uis huiuſmodi iura appellatione bonorũ im mobilium ſtricto ſermone nõ cõtineanturꝰ, slàdus ſi tamen propter effectus ſimilitudinem, non iendioma eſſe dubitandum, quin alienatio fieri potue- reiug
6o rit. Quandoq; tamen etiam ſi idem effectus ſuadeat, non fit huiuſmodi extenſio: ut cùm inn prætor tutoribus permittit uendere, ſi illi ob tlſieuine ligent, nihil agũt: ſi enim uoluiſſet prætor ut Lh eis obligare liceret, nõ recteè partib. ſuis ſun⸗ 1e“
ctus
Bart in go⸗ rum depi
n larm ndu
dunccalum
1Bl Ir Quoexc m ſacietatem pra Tidio contra öxotrahen ſquuturus er J 9f muinatebel i. Solslocjjm ECVNDVY Mouiſio oond rhiturad om
ati ſt Quapropt ſummortss fll tjintegram f btcrr Kuice: ſipultus ſit, iem repetẽt amquiſbidi kitetrahat, nritodiuort nncaſumm tem relinqu um nubere., datem ſibi red doquomod ecllumage
dan lononualuer
2
2 locex mente derrore extre mntis undde I condicideh

„
Lderidad din unqus in⸗Dolekut 1 Mu unc den unt 8 odde ueh Slolum inreli, ſ US non ce 910
1 Oprieacce 1 wo
limiliter er
— COd ſte. utnöcenleal in
zin qudead dem. Us ſit dem quninn uid ey
preta bimur Lunn dlio mancaſſed u i. dred reſponlumeti) quodnon ſoleantnan ui alia conditione nun .Quartus eſt cinali
expreſſo,& eunde q vn e eumextenſio, Qupnn oc G
pro Titio fdeilbenit dcreditorimandéueit m quod mandarũſi,ni
Vnde& laſon cimdlgcum dotè. mdati fines docuiſt, Imatr.
recedendũ, fubdiditum eriusqh adimpleripolen negligi, dumeffecuute nandatũ non eſt ſedme edirit, temq; quodem cedens, quod conſeche m, ſie deiure, ſilecke latius apud eum bgent prohibita ateſtatotell dus vetitub cnfenn niũ trasferiipobii acultutevendendi t poteritèlinſolurmm
tisfactionis obſenei jone facti obtentüull
pre oſtto cuicum ciê
æ imm be
Kaiſ ſcepta. de nledin ehr. in vj.
1IOria 8
lotles teſtator conge pud lul. 9. Acäch de legat.j. luin ilum ef Tälld in. C. de his amenqiqiucn. æta. Iturk
eldem Nde minor.
4 Xconfuetudhe-l. C. ſi tut. Leo, Pruie ſecuede geſ.
1 pup. ſal.
ſenu xtraneus. ni, cæterach Hielb n. ob cau.
obiliusbenii moaij
73
ctus diceretur, qui uenditionẽ conceſsiſſet: meritò decreti forma ſeruanda fuit. In mate- ria quoqʒ ſtricta, in qua à uerbis non receda- mus, quales ſunt gratię ad beneficia, quę pro pter ambitionem ſacerdotum reſtringũtur, nõ accipietur huiuſmodi interpretatio*. Sed & extenſio nõ fiet ad caſum principis diſpen ſatione indultum, tum quia de tali teſtatorẽ cogitaſſe non eſt ueriſimileb, tum quia idem omnino effectus inde non prouenits. Qui e- nim aliquid filio prohibet anteqᷓʒ; legitimam ætatem habuerit, de eo, qui ueniam ętatis im petrarit non intelligitur:non enim princeps reſcripto ſuo maturitatẽ conſilij illi dare po- teſt u. Hinc quoq; illud inductum quidam ar bitrantur, ut ſipro tutore fideiuſſero, isq; n6 adminiſtrauerit, tamerſi adhuc iſte conueni- ri poſsit, ego tamen nõ poſsim: ipſe enim cõ uenietur, tanq́; ſocij qui adminiſtrauit fide- iuſſfore: at ego pro eo ſolum promiſiſſe cen- ſeor, quod propria obligatione, non quod a- liena debeat: cùm ergo idem effectus nõ ſit, ad hunc caſum fideiuſſio mea non protrahe- turI. Quo exemplo cùm miles in procinctu ſocietatem prędæ de hoſtibus faciendæ cum Titio contraxiſſet, dixi, in hanc cauſam id nõ protrahendum, quod is ab alio ſocio con ſequuturus erat, ſed id ſolum, quod ipſe ma- nu, uirtute bellica cepiſſet: nam& ſolet dicis, Socius ſocij mei, mihi ſocius non eſt. SECVNDVM axioma in hoc tractatu eſt: Prouiſio conditionalis in unum caſum, non trahitur ad omiſſum, qui expreſſo diſsimilis ſit. Quapropter pater dotem ſibi reddi in ca ſum mortis filiæ ſtipulatus, in caſum diuor- tij integram filiæ actionem reliquiſſe cenſe- bitur:& uice uerſa, ſi in caſum diuortij ſibi ſtipulatus ſit, filie hæredes in caſum mortis dotem repetẽt:caſus enim hi diſsimiles ſunt, cùm qui ſibi diuortio ſequuto paciſcitur, mu lierẽ retrahat, ne facilè aut ipſa diuortat, aut marito diuortendi cauſam præſtet. Qui ue- ro in caſum mortis ſtipulatur, mulieri facul- tatem relinquit, ut eadem dote poſsit ite- rum nubere. Nec obſtat, quòd extraneus dotem ſibi reddi in caſu facti matrimonij,& quoquo modo ſoluti, ſtipulatus in eum quo que caſum aget, quo matrimonium à princi pio non ualueriti,& ſic factum non ſit: nam hocex mente inductum eſt: conſtabat enim de errore extranei matrimoniũ ualere exiſti mantis, unde datum ob cauſam, ea nõ ſequu ta, condici debuit. Cõfirmatur axioma illud eo quoq; reſpõſox, quo traditum eſt, poſthu- mum ſuum hæredem cõmodiſsimè inſtitui, ſiue uiuo me, ſiue mortuo natus ſit: quia ſial teruter caſus omiſſus fuerit, eo qui omiſſus ſit, natus rumpet teſtamentũ: ex mente enim teſtatoris apparet, hoſce caſus eum pro di- uerſis habuiſſe, ut qui fortè cuperet uel uide re ſibi heredem, uel ſuppoſititiũ partum poſt morté uereretur, uel alia ſimili cauſa. Quòd ſi appareret conditionem ſe mortuo appoſi- tam, quia exiſtimaret ſe tunc moriturũ, cùm
de uerb. ſignif.lib. IIl.
10
20
30
4⁰
50
60
74
pręter ſpem ſuperuixerit, aliud ex Juſtiniani ſanctione eſſetl. Ego tamen luſtiniani deci- ſionem proprietate uerbi defendi arbitror: quia dictio, intra decem menſes, ſignificat, uſqʒ ad decem mẽſes, quod infra declaraui“. Pròô cadem ſententia etiam illud inducitur, quòd fideicõmiſſum alicui relictũ, ſihęres ſi- ne liberis deceſſerit, adoptionis cõmento nõ extinguit“: non enim naturalis& adoptitius hoc caſu uidentur ſimiles, quia cùm cõditio à teſtatore appoſita ex incerto euentu pen- deat, nõ debet in poteſtate hæredis eſſe, ado- ptando ſibi filios fideicõmiſſariũ eludere°. Quapropter exiſtimauerunt quidam, ſi filij antè iam adoptati fuiſſent, tunc cõditionem pro defecta haberir: deficit enim hoc caſu ra tio, ſolentq; in iure adoptiui pari in cauſa cũ iuſtis filijs eſſe“:& id non nominis ſolùm re- ſpectux( nam& ipſi filij ſunt) ſed etiam effe- ctusꝰ. Quam ſententiam defendi poſſe opi- nor, cum teſtator huius rei conſcius erat, ſci- licet hæredi filios adoptiuos eſſe.Idemq; cer tius affirmandum, cùm uerba conditionis de filijs legitimis tantum concepta ſunt: qua ta- men in re aliter Decio uiſum eſt. Sanè ope- ręprecium eſt 8.cõſultum referre, ad has ad- optiones pertinens, Pub. Mario, L. Aſinio COSS. tempore Neronis factum, quod hiſce uerbis Cor. Tacitus libro X v. refert: Percre- buerat ea tempeſtate prauiſsimus mos, cùm propinquis comitijs, aut ſorte prouinciarũ pleriq; orbi fictis adoptionibus adſciſcerent filios, pręturasq; aut prouincias inter patres ſortiti, ſtatim emitterent manu, quos adopta uerant. Qui magna cum inuidia Senatum adeunt, ibi naturę munus, labores educandi aduerſus fraudem& artes,& breuitatẽ ado- ptionis enumerant:ſatis precij eſſe orbis, qd multa ſecuritate, nullis oneribus, gratiã, ho- nores, cuncta prompta& obuia haberent:ſi- bi promiſſa legum diu expectata in ludibriũ uerti, quando quis ſine ſolicitudine parens, ſine luctu orbus, Ionga patrum uota repen- tè adęquaret. Factum ex eo 8. conſultum, ne ſimulata adoptio in ulla parte muneris pu- blici iuuaret, ac ne uſurpandis quidem hære ditatib.prodeſſet. Quibus uerbis ſatis oſten- ditur, quantam differentiam antiqui inter iu ſtos filios,& adoptiuos cõſtituerint. Hinccq; conſequenter deducitur, an grauatus ſi ſine filijs deceſſerit, ſi filios legitimatos, hoc eſt, natalibus beneficio principis reſtitutos, re- linquat, reſtituere teneatur? Et crebrior ſen- tentia eſt cõditionem defeciſſe, ſiue per ſub- ſequens matrimoniũ, ſiueper reſcriptum le- gitimati fuerint. Quod etiam in ea ſpecie re- ceptum eſt, cùm cõditionis uerba ſunt, ſi ſi- ne filijs legitimis,& naturalibus deceſſerint. Lex enim hoſce iuſtis filijsęquiparat, nihilq; à legitimis legitimatos diſferre iubet: nec hi inuicem diſsimiles aà legitimis& naturalib. cenſentur“, cùm non ex ſola legis imagine, ſed etiam ex origine naturæ filij ſintv. Sed quid ſi uerba cõditionis concepta ſint, ſi de- D 3
II final. C. de poſth. hær.
m l ſi quis ſic. J. cod.
n l. fideicõmiſ⸗ ſum. de cond.
0 I. nec ei.§.j. de adopt.
p Rayn. d. 9.& quid ſi tanti.
q l. nec in ea. de adult.
r I. fin. de bon. dam.
5 k ſi te parens. C. de ſuis& le git.
t Dec.ccccxviij
u¹ H. illud. 9. reli⸗ qui. quib. mo.
nat. efft. ſui. xX Alex. ij. in. j.

a I. in delictis. 9. ſi extraneus. de noxal.
b Bal. ccelævij. in v. Alex. cõ ſdl. v. in vij.
c Bald. c. natura les. ſi de feud. er.
d Io. And. reg. ſine culpa.
e Imol. c. inno⸗
tuit. Dec. clv.
f lj in fi. iuncta l.ſin.§. ex bo⸗ nis. de bo. da.
g c. tata. qui fil. ſint leg.
h l. ci quis. uer. nec enm. C. de nat. lib.
i l.fin. de prob.
k l. filio quem. de lib. Qpoſt.
I I. generaliter. §. cum autẽ. C. de inſt.& ſub⸗ ſtit.
m O. ſed hoc præ ſenti. in auth. de ſanct. epiſ.
n arg. d.l. gene⸗ raliter.in prĩ.
0 c. fi. xx. q. ij. §. item opp.
p c. Raynutius. de teſta.
ꝗ Bart. l. centu⸗ turio. ij. q. ij membri prin.
r d. c. tanta.
5 d. l. fI. C. de his qui uen.
75
ceſſerit ſine filijs ex ſe legitimè natis, uel ex legitimo matrimonio procreatis? Tüc enim non eſt dubium per reſcriptũ legitimatos ex cludi. Quid ſi per fubſequens matrimoniũ: & iſte uidetur caſus diſsimilis, cùm teſtator
tempore originis uoluerit legitimos naſci:
qualitas enim adiecta uerbo, ſecundum uer- bi tempus regitur?::& hac ratione ita Anto. But. decidit,& reſpondit in quæſtione facti Bald. Alexanderq́; b: nam& idem(inquit il- leyin feudo traditũ eſt, quod aliquis ſibi& fi⸗ lijs legitimè deſcendentibus ſtipulatus eſſet: nam legitimati per ſubſequensmatrimoniũ, legitimè deſcendere non dicuntur: idq; Bal- dus probauit. Accedit, quòd& ex conſuetu dine, quæ hæreditatem primogenito defert, non admittetur naturalis maior natu, in iuſti filij poſtea nati damnũ, quamuis deinde per ſubſequẽtes nuptias legitima iura cõſecutus proponat᷑. Sunt tamen qui in contrariã ſen tentiã trãſierint: quia hi, qui ſecutis nuptijs legitimi fiunt, inſtar iuſtorũ filiorum haben- tur, lexq́; huiuſmodi pro omnino ſimilibus habet f: nec crebriore calculo recepta uide- tur ea ſententias, ut accepto feudo pro ſe& legitimè deſcendentib. tales reijciantur, imò plerique omnes admitti cenſuerũt. Ego hac in re ſic arbitror diſtinguendum: AXut enim loquimur in naturali, qui per matrimonium ſubſequens legitimatus ſit,& uerius eſt non deficere conditionem, quia lex præſumit le-
itimè natum:ex actu enim ſubſequuto præ ſumit uſqʒ à principio affectu maritali concu binam cognitam¹: quæ præſumptio ueritati innititur:,& in hoca fictione diſtat, quòd ea aduerſus ueritatem eſtt: meritò igitur ex il- lis uerbis non exiſtimabitur tanquam illegi- timè natus ſummoueri. Aut loquimur in ſpurio,& ſi fideicõmiſſum ab aſcendente fa- ctum ſit, idem iuris putarẽ, idq; paternæ pie- tatis coniectural. Nec me mouet, quoòd legi- timè natus non dicatur, qualitasq; uerbi re- pugnet:quia reſpondeo ſatis eſſe, ſi ex inter- pretatione legis fuſtineatur: lex enim pro le- gitimè nato habet, interpretatioq́; huiuſmo- di fauore filiorum capienda eſt. Sicut etiam uidemus eorum fauore diſiunctam pro con iuncta,& uice uerſa coniunctam pro ſepara ta, aduerſus propriam ſermonis uim accipin: nam& licet qualitas adiuncta uerbo, ad uer- bi tempus referatur, fauore tamen deſcen- dentium aliud quandoq; obſeruari ſcimus. Nam& reſcriptũ Romani Pontificis, Cùm impuberi, inquit, ſuccederent, ſi abſq; libe- ris morereturꝰ, eam interpretationem nõ ha bet, ut uerbum Succederent, ſecundũ dictio nem impuberi reſtringatur d. Aut loquimur in fideicõmiſſo quod ab extraneo relictum eſt,& tunc probabilior eſt Alexandri ſenten tia:hic enim ex fictione legis ſolùm legitimè natus dicitur, unde ad hunc caſum diſpoſi- tio teſtatoris produci non debets, cùm pro- prietas uerborum repugnet, à qua ut receda
mus, non eſt ulla cauſa. Aliud tamen eſſet in
D. Andrcæ Alcaat
10
20
30
4⁰
50
60
76
feudo: propter fauorabilem enim Principa- lis beneficij naturam promptius eſt ut etiam huiuſmodi admittant᷑, præſertim cùm in re dubia nõ erret, qui aduerſus fiſcum iudicat. In diſpoſitione quoque legis, quæ legitimè natos ſolum ad dignitatem admittit, idem re ſpondendum eſt, ut hi admittantur, quoslex pro legitimẽè natis habet“: fit enim latior in- terpretatio, ut ſupra diximus. Et ideo quum ex lege ordinis nõ niſi legitimo matrimonio nati in collegium admitterentur, reſponſum eſt, hos quoq; ſubſequutis nuptijs legitimo- rum iuri reſtitutos recipiendos eſſe:debet e- nim ea in lege benignior fieriinterpretatior: niſi cùm ſtatuto cautum eſſet, ut uerbaad li- teram intelligerentur: id enim non exlitera, ſed ex fictione legis eſt. Aduerſus ſecũdum hoc principale axioma quatuor exéẽpla pluri mum urgent: uidetur enim conditionem in uno caſu, ad diſsimilem quoq; produci debe re:nam pupillaris expreſſa ſubſtitutio ad uul
arem tacitam trahitur,& ècontrario uulga ris expreſſa ad tacitam pupillarem,& tamẽ hi caſus omnino diſsimiles ſunt, cùm tempo re, tum modo, tum etiam effectu ². Sed com- muniter in hoc deuentũ eſt, ut dicamus haſ- ce ſubſtitutiones natura ſui cõditionem ha- bere: nõ enim aliud eſt ſubſtitutio, quaàm cõ ditionalis inſtitutio. Expreſsio igitur unius conditionis aliam nõ excludit: quoniam lex pręſumit, ſi de alia cogitatũ fuiſſet, eam quo- que teſtatorẽ æqueè expreſſurũ fuiſſe. Quod enim pupillaris contineat uulgarẽ, eſt ipſius teſtatoris fauor:quòd uulgaris pupillarẽ, pu pilli utilitatem reſpicit: meritò igitur utriuſ- que fauore,& propter paterni pupillarisqʒ te ſtamenti coniunctionem, hæc interpretatio admiſſa eſt. Nam& ſi uoluit teſtator tam ſuã quam impuberis hæreditatem eo decedente ad ſubſtitutum pertinere, multò magis ſuam uoluiſſe illi deferre credendum eſt, caſu quo filius repudiaret. Adde etiam, quod ut uul⸗- garis pupillarem contineat, aliquo modo ui uerborum inducitur:conditio enim illa, ſi fi lius hæres non erit, poteſt intelligi immuta- biliter?:& ideo adita hæreditate à pupillo nõ
prorſus extinguit᷑ ſpes ſubſtituti, quia quã-
uis hęres ſit, poteſt nuda uoluntate uſque ad pubertatem abſtinere, ſententiamq́; muta- re, quod rectè Pileus& ueteres cenfuerũt b, licet Accurſius&poſt eum alij manifeſto ca uillo diſſenſerint: quorum rationibus haud quaquam difficile eſt reſpondere, cùm maio
re facilitate ſe paternæ hæreditati quàm ex-
traneorum impuberes immiſceant, quod& alibi attigimus. Rurſus obſtat cõditio, ſi in-
tra decem menſes proximos mortis meę na-
ſcetur, illi eſt diſsimilis, ſi me uiuo naſcetur, & tamẽ ad hanc produciturò. Sed ex his quæ ſupra retuli, ſatis conſtat fieri hanc extenſio- nem, quia teſtator ſctũc moriturũ credebat:
unde ſi pręter ſpem ſuperuixit, nõ ideo rum
pitur teſtamentume. Rurſus inſtari poteſt:
cõditio, ſinubere noluerit, ab ea plurimum
differt,
te.. pena no fac
Uc. innonui de elea.
xX Bald can ckrviſſ
l ian hpei re de uulx Xhſcdiplan
§. alſſihſte
tos.
uſtidit
A entlläal
uiCaum.
ivndene
ceferri, nul
uah Socinlsn
elc quonl magacul biꝛelt, cum
uoremſul
retlone tel
gemmatage
am liberise
Pcluuquo
nala quoq
icerni pot
zotb, ſim
zntedecece
cantur fœm
lkeis Uenter
nlam tsadmittett
(i Hondiubl lomomiſſum üum fœmin⸗ 6 i gohaci nnonſirpui ann grem cötine lteſtamen ſae liunione uir ern uulcefom iifeminss aleiguidic⸗ lquum h dinſt euoluit,&. lhheres no usuniuer b linpuind lb lübſtin 1 eeiſ iie dui gefn her las W mi. 4 195]“ Gauvriare tut. ſe ſiüſinron opaferend
. a9 C5 cl excirck lirämn dere ullij Twinaube füun ue] iumlübů tri. de ulh nelberisc nort P. 191 fnal(i b 1 Tiii roſlhha. e 5 ſber 1' 7 — diun udſti eltlGea cienedd in bunn. nu dli 1

Uorab
8 Wilem
mn ediw
npromore Ad
ntt p hiinehe bralen, d luiaduerf ncd Auoc” llem dll. pater Seut lg gelegi, l na. de cond. duthiadmme iii. mittan, d. 5.& quid ſt 18 tabets:ſimg 4 ian ſn. c.
. 5 r Adixim nin ſd de inſtit. et ſub
produi. di gocin. conſl
clviij.
metiameſtectudeln
leuentũ et utdiemal
natura fui cädinen
ud eſt lubſtintio g
tio. Expretiio iiun
nõ excludt quoni
Acogitatũfuiſſeteamd
ue exprelſurũſuiſe.-
vontineat uulgaréeii
Luoduulgri pupllui
eipicit: merito igtunin onſil.clxxx-
opter paternipupiluniui.
ctionem, hæc intenpte
1& ſiuoluitteſtuottm hh te
hæreditatem rointk tiae 4 3
ertinere multo magil
rre credendum eſſlſpen. de nent.
Adde ecim, quoiunſpi.
contineat, Aiquo iij 9. f. de li⸗
itur:conditio enimih er.& poſth.
rit, poteſtineligi im
dita hærecitate aplhli
t ſpes ſubſtttuti qut
iſt nudauoluntuer,
inere, ſentemtümfe
leus& ueterès in flus apa⸗
apoſt eum nmſtxexditi
t: quorum nuantn
d eſt reſpondereem dd I.fin. q.
rati clilxxiij. C. de
ternæ hæreditali- llere. Dnſt lſceant q. lf.
forude 4 euidol,... imilis ſim elar. Lquadiu.
citu e d w theritnton deac.hær
27
differt, ſinubere non potuerit: nolle enim& non poſſe, perq́; diſsimilia ſunt*:& tamen in ſubſtitutionibus conditio, ſi hæres eſſe no- luerit, intelligicur, uel non potuerit:& uice uerſa b. Sed reſpondendum eſt, hos caſus ex pręſumpta teſtatoris uoluntate abſimiles nõ eſſe. Cuùm enim de ſubſtitutione uulgari aga tur, per quam ipſi teſtatori ſucceditur,& ſic de eius fauore tractetur, ueriſimile eſt, quod de altero expreſsit, ad alterum quoque, cùm eadẽ ſubſit ratio, trahi uoluiſſe. Quapropter ſi appareat teſtatorem non ad teſtamenti ſui fauorem attendiſſe, ſed ad hæredis pœnam, aliud dicendum eſſet: ut in hac ſpecie, Titiũ inſtituit,& ſi Titius eiusq; filij nollent nomẽ & gentilia teſtatoris inſignia deferre, ſubſti- tuit Caium: ſi is Titius liberos nullos ſuſce- pit, unde non potuerunt nomen& inſignia deferri, nunquid ſubſtitutus admittatur? Et Socinus reſpondit, ſubſtitutioni locum nõ eſſe, quoniam is caſus diſsimilis ſit,&de pœ- na agatur. Quæ tamen deciſio penes medu- bia eſt, cùm ex natura conditionis appareat, fauorem ſuum, ſiue ſuæ familiæ, in animad- uerſione teſtatoris fuiſſe,& ideo nomen& ſtemmata geri uoluerit: quòd ſi in hoc Titiũ cum liberis decedentẽ grauauit, quanto ma- gis caſu quo ſine liberis decederet? Et ex his in alia quoq; quæſtione quid ſentiendum ſit, diſcerni poteſt: Teſtator inſtituit uẽtrem u- xoris,& ſi maſculus naſcatur,& in pupillari xætate decederet, ſubſtituit 8emproniũ: ſi na- ſcantur fœminæ, inſtituit eas in cœcx. au- reis: uenter nihil peperit, nunquid ſubſtitu- tus admittetur: Ex facto conſultus Alex, dre ſpondit, ſubſtitutum non admitti,& hunc ca ſum omiſſum cẽſeri, cùm altero caſu naſcen- tium fœminarum Sempronio nihil relique- ritẽ. Ego hac in reuereor, ne ſentẽtia eius ue-
de uerb. ſignif.lib.) 1
10
20
30
ra non ſit:pupillaris enim illa ſubſtitutio uul 40
garem cõtinetj: unde non nato maſculo, po- tuit teſtamentũ à ſecundo gradu, id eſt, à ſub ſtitutione uires aſſumeres,& ideo hic caſus nõ uidet᷑ omiſſus eſſe. accedit defuncti mẽs, qui fœminis ſolum Ccc C. reliquit, quoniã reliquum hæreditatis ad ſubſtitutũ pertine- re uoluit.& licet particularis inſtitutio, ſi a- lius hæres non ſit ſcriptus, legis diſpoſitione ad ius uniuerſale trahatur, cùm tamẽ uniuer ſalis ſubſtitutus hic adeſſet, ipſe admitti de- buit,& fœminis præferrib, receptumq́; Bal- di autoritate eſt, etiam qui ex tacita uulgari ſubſtitutione uocatus eſt, in re certa inſtitu- to præferendum:. Sed iterum tandem obijci tur: Cõmuniter recepta eſt ſententia, ſi quis filio impubere hærede ſcripto pupillariter Titium ſubſtituit,& ſi Titius quandocunq; ſine liberis decedat, Titio ipſisempronium, mortuo Titio uiuente pupillo, Semproniũ pupillo hęredem fore*:ex qua apparet, Sem pronij ſubſtitutionẽ factam Titio,& ſub cõ- ditione deficientium liberorũ, ad caſum pe- nitus diſsimilem trahi, tum reſpectu perſo-
næ, quia pupillo ipſi ſucceditur, tum reſpe-
50
60
78
ctu conditionum, quia etiam ſi Titius cum li beris deceſſerit, nihilominus erit ſubſtitutio ni locusl. Sed reſpondendũ eſt, hunc caſum nõ omnino eſſe expreſſo diſs imilẽ: hec enim uerba, Quandocunq; deceſſerit ſine liberis, uerborum compendio uulgarem quoq; ſub ſtitutionem continent: unde Titio præceden te, caput illud, ſihæres non erit, dicit᷑ eueniſ- ſe, meritò ſubſtitutus ceu hoc caſu uocatus admittitur. Verum igitur nõ eſt, ex perſona diſsimilitudinem ullam eſſe. Ex conditione quoq; diſsimilitudo non eſt:quia cùm ſecun dus gradus morte Titij peremptus ſit,& cõ- ditiones in illo adiectæ perierunt, perindec; eſt, ac ſi Semproniũ ſolum pupillo teſtator ſubſtituiſſet“, nec ulla cõditionis illius ratio habetur. Quod& hac ratione confirmari po teſt: appoſuit enim teſtator illam conditionẽ in Titij fauorẽu, ut ab inteſtato ſe derelictam hæreditatem accipere filij poſſent: unde ſihę res non ſit, quia ante pupillum moriatur, de- ficit ratio fauoris:nec hoc prodeſſe hæredi le gitimo debet, cui manifeſta teſtatoris uolun tas ſubſtitutum prætulito. Etlicet regula ſit, Conditione defecta, ſubſtitutũ excludir, ta- men non procedit quando aliàs teſtator etiã fuiſſet relicturus. at in propoſita ſpecie, con ditio illa ſolius Titij fauorem reſpiciebat, de quo amplius nõ quæritur, cùm ſatis ſit hære ditatẽ cum inſtituti, cui ſucceditur, oneribus ad Semproniũ peruenire, nõ autẽ cum Titij oneribus, qui de medio ſublatus eſt. Et ideo in quæſtione facti, cùm quis hæredi quando cunqʒ ſine filijs fato fungeret᷑ Titium ſubſti- tuiſſet, isq; hæres uiuo teſtatore liberis ſuper ſtitibus deceſsiſſet, dixi ſubſtitutũ admitten- dum, nec legitimo prodeſſe cõditionis in ca- duco gradu defectũ:tametſi hac in re poſt Ol dradumt aliter Socinus reſponderits. TER TIVN huius tractatus axioma eſt: Conditio neceſſaria ſiue actum ipſum, ſiue effectũ re- ſpiciat, ad caſum ſimilem porrigitur: tuncq́ non refert, quid ex ęquipollentib. fiat. Qua- propter cùm mater filijs ſuis legaſſet, ſi mor te patris iuris ſui effecti fuiſſent, diuus Mar- cus cùm emancipati eſſent, legatũ deberi iu- dicauit: ea enim conditio affectui actus ne- ceſſaria erat, nempe ut illis legatum acquire- retur, nihilq; ad patrem pertinereu. Quod& uice uerſa in ea ſpecie reſpõſum eſt, cùm ma ter ſub cõditione emãcipationis reliquiſſet, uel etiam donaſſet: nam& filiijs morte patris ſui iuris effectis debebitur:effectũ enim ſo- lum mater reſpexiſſe creditur. Vnde etiam ſolet dici, non de itinere, ſed de meta curan- dum. Sed tamẽ hiſce aduerſat᷑ Vlp. reſpon- ſum:ſi cui ita relictũ ſit, ſi morte patris ſui iu- ris effectus fuerit,& emancipatione ſui iuris effectus fuerit, nõ uideri defeciſſe conditio- nem ¹: ſed& cùm mors patri cõtingat, quaſi extante cõditione, ad fideicõmiſſum admitti tur. Quibus uerbis apparet, nõ ſolum eman cipato deberi fideicommiſſum, ſed mortem patris nihilominus expectandam: uideturq;
4
1 Patll. de Caſt.
cõ ſil. clij. præ ſens dubit. ui⸗ detur forma⸗ ri in j. in no⸗ uiſ.
m l. cohæredi. in prin. de uulg. η
n Bart. I. illis li⸗ bertis. de cõd.
0 I. Publiues.§. fin. eod. tit.
p lin teſtamen⸗ to. eod.tit.
q gl. l.j. C. de
inſtit.
r Oldra. conſil. cxlj.
s Socin. Ixxvj. in fin. ii
3
t l. mulier. ad Trcbell.
u l. ſi mater. C. de inſtit.
xX l. fin. C. de do nat. quæ ſab.
Bart. l.cii ſer⸗ ulis. de uerb.
I.fideicom. g. ſi cui ita. de le
gat. iif.

a d. l.cömodiſſ.
5 a. l. mulier.
c l. in cõditioni⸗ bus. de condi. &demonſt.
d I. maritus. de procur.
e l. ſi pater filiu. de uulg.
f Lſciita quis. de uulg.
g Dec. cccxxxij
Socin.cclviij.
„ D Andreæ Alciati 5
hæc fortiſsima eſſe ædwoiæ, ut Accurſ. Bar- tolusq; nõ citra cauillum diſſoluere eam po- tuerint. Mihi ea ſententia placet, in quã iuiſ- ſe multos uideo, ut VIpiani reſponſum intel ligatur, cùm ab extraneo ſub ea cõditione re lictũ eſt:is enim uidetur odio patris hanc ad- ieciſſe conditionẽ, ne quicq́; omnino in eum peruenire poſsit: unde expectãda erit mors, nec à uerbis recedendum. In matre uerò alia interpretatio aſſumitur, quę ſub tali cõditio- ne legaſſe magis creditur, ut liberis ſuis con- ſuleret, quàm quòd patrẽ odio haberet. Ad- uerſatur rurſus reſponſo ſuo Pomponius“, mihi ſæpe, ut ille inquit, uocandus adpartes: pater enim, ne præteritione teſtamentũ rum patur, neceſſariò poſthumum inſtituere de- bet.Ea inſtitutio duplicem conditionẽ conti net, ſi ſe uiuo, uel ſe mortuo naſcatur:& ta- men alterius horum caſuum expreſsio ad al- terum nõ trahitur. Nec cum Bart. ſentiendũ eſt, talem conditionẽ uoluntariã appellante: quia ſimpliciter potuit inſtitui:nam& in ſen tentia diui Marcib, potuit mater ſimpliciter filijs legare:& in conſilio Galli Aquilij, po- tuit teſtatorſimpliciter inſtituere,& tamẽ ca ſus mortisad deportationẽ emancipationẽqʒ producit᷑. Igitur ut pugnãtia ſubmoueamus, ſciendũ eſt, omnẽ hanc materiã à coniectura mentis teſtatoris uim& robur accipere⁰. Et ideo ubi probabilishuiuſmodi cõiectura eſt, ad caſum omiſſum fit extenſio, ſiue uolunta- ria, ſiue neceſſaria ſit conditio: promptius ta- men in neceſſaria ſumitur hæc præſumptio, quòd in ea ſolùm effectũ reſpiciamus. Vnde in hoc Pomponij reſponſo, cùm nõ ſatis cõ- ſtat, quæ mens patrisfamil. eſſet, à uerbis nõ debuit recedi, qui fortè alterũ caſum expreſ- ſit: quia magis hoc animo ſuo ſedebat, ut ſu- perius oſtendi.nam ſi propter neceſſitatẽ in- ſtitutionis motus fuiſſet, quid oportuit alte- rum caſum omittere?:& dum anxiè moroſus eſt, alterũ exprimerer cùm ſatis illi fuiſſet, ſi ſimpliciter eum qui naſcetur, inſtituiſſet. Iu- re igitur qui alterũ dixit, de altero potius ne- gaſſe cenſebitur a. Quod& in ea ſpecie cen- ſendum, cùm teſtator ſic uerba concepit, 8i quis filius mihi poſt mortẽ filij mei impube- ris naſcetur: indicatur enim mens patris no lentis hũc cum filio iam nato ſimul admitti, unde conditio ad eum caſum non producit᷑, ſed potius tabulæ teſtamẽti præteritione rũ- puntur. Cuius rei alia quoq́; exempla afferri poſſenti, niſi prædicta ſat ſuperq́; eſſe arbitra rer. Sed quid ſi limitatiua, ut ita dicã, dictio- neuſus ſit teſtator? exempli cauſa: Si filij mi- hi naſcentur, hæredes ſunto,& ſi ſine liberis deceſſerint, tũc Sempronius hæres eſto: ne- mine nato, reſpõſum eſt, ſubſtitutum nõ ad- mitti, propter dictionem Tunc, quxæ ita re- ſtringit, ut ad caſum omiſſum productio fie- ri nequeat:& ita hanc uocem pleriq; reſpon- ſis ſuis declararũt, Anch. Socinus, Deciuss, & ſi qui alij. Nam& uulgaris ſubſtitutio, cui taxatiua dictio adiecta proponat᷑, pupillarẽ
10
20
30
40
50
60
in ſe nullam habet, ut ferè receptius eſtt. Sed nobis dubia uidetur horũ ſentẽtia, cùm Gal- li Aquilij uerba ſic concepta ſint: Qui nepos me mortuo intra decẽ menſes naſcetur, tunc &ë. tamen in eis fit extenſio& ad caſus omiſ- ſos,& ad tempora. Item uulgaris ſubſtitutio hac formula concipitur:Si itius hæres non erit, tunc Seius eſto&tamen pupillarem in ſe habet. Alijꝰ nõ hancuim illi dictioni attri- buunt, ſed geminationi, ut cùm dictũ eſt,& tunc& eo caſu.Sed& hęc opinio ueriſimilis non eſt: quis enim credat dictis iuribus locũ non futurũ, ſi præter aduerbiũ illud tempo- ris, adiectum quoq; fuiſſet, eo caſu? Mihi cer tè nõ fit ueriſimile: cùm enim teſtator eo ca- ſu dicit, per argumentũ à contrario ſenſu ui- detur cæteros caſus excludere: q́d argumen- tum ex coniectura ſumitur,& ideo in primis coniectura ſpectanda eſt, quia una præſum- ptio aliam tollit IEt ex his illa decidi contro- uerſia poteſt: Teſtator uentrem uxoris inſti tuit, ſi maſculum pareret, eiq́; Seium ſubſti- tuit,& ſi feeminam uel neminem, ptochotro phium:uxor in puerperio cęſo uentre, extra ctoq; fœtu maſculo deceſsit, qui etiã aliquan tulum ſuperuixit, quæritur an Seius admit- ti poſsit? Et uidebatur pleriſq; excludendũ: nõ enim maſculũ peperit, cui cæſo uentre in fans extractus eſt'. Sed tamen cùm hęc cõdi tio, ſi maſculum pepererit, neceſſaria ſit, pro pius eſt effectum conſiderari,& ſubſtitutio- ni locũ eſſe: idq; crebriore calculo approba- tum eſtn. Rurſus&illa uetus quæſtio defini- ri poteſt: Teſtator uxori uſumfructum reli- quit, ſi uidua permanſerit,& poſt eius mortẽ Titio: uxor ſecũdò nupſit, diſceptatur inter Titiũ& hæredẽ, utrius, donec uxor moriet, uſusfructus eſſe debeat:& frequentior eaui detur ſentẽtiao, ut ſtatim Titius uſumfructũ habeat, ut cõditio mortis etiã ad ſecundas nu ptias porrigat᷑, cùm huiuſmodi dilatio in fa- uorem uxoris adiecta, hæredi prodeſſe non debeatr:unde ſi ad ſecũdas nuptias propera- uerit, legatario locum faciet. Sed hæc me de- ciſio 4ußiaã ancipitemq; reddit:cuùm enim te- ſtator in conditione poſuerit, ſi uidua perma neret, ſatis id cogitaſſe uidetur, potuiſſe eam ſecundò nubere: unde cùm Titium non niſi poſt eius mortem uocauerit, manifeſtè appa ret, in caſum nuptiarum uoluiſſe interim ex cludi: ſicut aliàs quoq; traditum eſt, cùm te- ſtator in conditione filios maſculos ſcripſiſ- ſet, ſi deinde in alia ſubſtitutione filiorũ ſim- plicem mentionẽ faciat, nõ cenſeri de maſcu lis tantùm egiſſed: cùm enim eorum rationẽ ſemel duxerit ſi de maſculis quoqʒ alio in lo- co ſenſiſſet, utiq;& tunc expreſſiſſetr. Nam & diui Marci ſententia non tam cõmunem ſententiam adiuuat, quàm proſternit, expu-
natq;: in ea em̃ mater mortis caſum expreſ-
erat, quia non crediderat fore, ut pater eos emanciparetꝰ:ſi igitur credidiſſet id futurũ, caſus pro omiſſo haberet᷑. At in hac quæſtio ne cogitauit teſtator eam ſecundò nupturã, igitur
b Alna.
uis. C. q bab.
L deuu k Deci. conſl ccexy.
11. diuus. den integ rel
m l anniiculnn. fin. eut.
n Alex. l. qul dicitur delb.
& poſtiu
0 A.l mullr.
b. a flia§.4 lumno aulte bell.
ruflgufi⸗e
bus delegs. r Lj. ſ. ſt au
ad defCdea
du.tol..
„ AI mulig. ucrſic. quc quis.
rauit lecpe nürifutilbbu 21,
ℳ 0 ebpödit am aim erilse A ceeneritcond it dibim Cll, A übnemſpo urinecadſſ deu decondiro,ſ aat gologabitun Wonenmintet öniſarisda tſeruari ut! Leinn Gelccetnum mii ſide lbetos ſupe dſs cctdel ſucc ag ſerrtur enim cnecfitert 16 dit quod exe loqui nond Vonprocedi unnia exdiſ

aücle Di d. ditur Ki Bällh uxori uſum ties en actum uillæ. men papiſoh. r. leg. hancuim duqila ufufr lg
datora
— rarioſean, excludere dlet
weddaro gxori 1 Qdaroumaxori. umitur Aide ſa
1 lat eperit cui erſoueme „edtamen dmäheii prace pexerit, necelinkg a. ri conſiderari&luuin tebriore clcub ypnt Lilla uetus quæſiocih ruxori uſumfncumi 1 n.us. eo. nunſerit&poſteiuni. d nupſit diſceparin trius, donec ornaii,i,, S ebear.& frequemictass, deleg.j. ſtatim Titius uſumtni mortis etiad ſecuncu ui fundus. m huiuſmodidilatp iſcondi. ſecta, hærediprodeſen ſecũdas nuptiasptoyu um faciet, Sed hæcmei 4 temq; redliteim ein acondkio- (uidu r us. H. patro ne poſueriſiui 3. eo. tit aiſe uiders pomiſtu de cum Titum un. du 5,f. unde cum¹I-,, leg. preſt. uocaueritmaniteleſſ aerfamdl. iarum voluiſle inem 1lg. vocy tradium d dn 15 ſabc ve flios miſculo n. r 4 lubſtirnionetüni i hadas de faciat nõ cribeitknna 4 cum enim enn peculium. maſculis qurße⸗ vohe ſtatulibe Ltunc expie lemns. jaeſi⸗ tentia non oſternict ij. uerſi. un⸗ at, quam 4 climef dtſta. ed Iultanus ait. cdiderat beuß eamat ct mon.
81
igitur omiſſus eſt caſus: hincqʒ apparet, non ſolius uxoris cauſa dilationem adiectam, ſed hæredis quoq;, cuius utilitati in caſu omiſſo proſpexit?. Quapropter nõ temerè arbitror hoc caſu auerbis recedendũ, adhęrendum qʒ regulæ, qua proditum eſt, pœnam priuatio- nis à teſtatore iuſſam, ad hæredem potius q́; adeum, cuius fauore indicitur, pertinereb. Communem igitur in hac quęſtione ſenten tiam minimè ſequendã cenſerem, cùm uxor ipſa iuuenis eſſet,& quam ueriſimiliter po- tuit teſtator credere alium thorum appetitu ram. Sed& ſi in legato diceretur, poſt mor- tem uxoris, tũc et eo caſu Titio uſumfructũ, clarius eſſet, propter uim geminationis, inte rim illi non deberiv: quod& ferè receptius eſt. Sed quid e cõuerſo ſtatuendũ? Reliquit uxori uſumfructum, ſi uidua permaneret, et ſi alias nuptias celebraret, Titio: non cele- brauit, ſed perijt, Titius ne admittetur: Et ad mitti futilibus quibuſdam rationibus Soci- nus reſpõdit u. ſed idem alibi alia ſentit: puto enim uerius eſſe, eum non admitti, cùm non euenerit conditio, unde meritò hęredi rema nebit: diſsimilis enim eſt nuptiarũ mortisq; caſus. QVARTA principalis regula eſt: Cõ ditionem ſpontaneã præciſe& ad unguẽ ſer uari, nec ad ſimiles caſus extẽdi debere. Vn- de conditio, ſi ſeruo dederit“, ad dominũ nõ prorogabitur:& conditio, ut hæredi detur, non eam interpretationem accipiet, ut fidei- cõmiſſarijs dari poſsit:debet em̃ factũ ipſum obſeruari: ut ſi quis incapaci dare iuſſus ſit, det, licet nummos accipientis non faciati. Et conditio, ſi deceſſerit ſine liberis, nõ deficit, ſi liberos ſuperſtites relinquat, licet mox de- cedãt/ del ſuccedere nolint, aut᷑ nõ poſsint s: ſeruatur enim conditio uti ad literam ſcripta eſt, nec fit extenſio. Cui etiam rei illud acce- dit, quòd ex ea actus indiuicluus redditur, alioqui non diceretur in ſpecie dbſeruata. Non procedit axioma hoc, quãdo actus per omnia ex diſpoſitione legis exę quatur, ſub- rogaturq;illi, quem teſtator expreſsit. Qua- propter conditio de hærede, in bonorũ poſ- ſeſſore locũ teneti, quoniam is& nomine& effectu hæres exiſtimat᷑. Eadem etiam in eo, cui Prætor contra tabulas bonorũ poſſeſsio nem dedit, obſeruabit᷑ k. Item in hærede quo que hæredis, nã& is hæres cenſeturl. Sed& in eo cui libertatis cauſa bona ex diui Marci conſtitutione adijciunt᷑, idẽ reſponſum eſt. Sic conditioni, ut pupillo det, ſatis faciet qui tutori dederit: quoniam is pro pupillo acci- pit“, imò cautius ei ſoluitur. Sic illa uerba, ſi centum ſoluerit, accipiuntur, uelcõpenſaue rit:qui enim cõpenſat, ſoluit, id eſt, liberat. Adde quòdcui compenſatur, iuſtè contradi cere nõ poſſet, cùm per eum ſtet, quò minus ſoluatur: dicet em̃ debitor, ſi mihi ſoluiſſes, & ego tibi cõditionem adimpleſſeme. Sic& eadem conditio per acceptilationẽ obſerua- tur, quoniam acceptilatio diſpoſitione legis ſolutio eſtd. Quæ tamen amnia intelligenda
de uerb. ſignif lib.] II.
40
50
60
8²
ſunt, niſi alia mẽs ſit teſtatoris, ut quia inter caſum expreſſum& eum quid lege ſubroga tur, aliqua ſit differẽtia, quæ uerifſimiliter te- ſtatorem retrahat, ut ea in quæſtione ſupraà à nobis dictũ eſt, cùm Titio relin quitur, ſi hæ- res ſine filijs legitimè natis deceſſerit: nam le gitimatus per ſequens matrimoniũ defectũ conditionis non inducet. Quod& in ea con ditione conſtitutũ eſt, ſi legitimæ ætatis erit, ut qui ueniam ætatis impetrauerit, nihilomi nus excludatur r. Rurſus non procedit regu la, quando conditio iure adimpleri non po- teſt, idq; teſtatorem non præteribat: ſufficiet enim, ſi de facto ſeruetur?. Quapropter qui filię furioſæ fideicõmiſſit, ſi ſine liberis dece- deret, de filijs etiam naturalibus intellexiſſe creditur, cùm furioſa mulier matrimonium contrahere nequeat, nec filios legitimos ha- beret. Sic qui hæreditarium ſeruum iuſſus eſt manumittere,& deindehæres eſſe, ſatis eſt ſi de facto manumittai“: de iure enim quo modo poteſt, cùm adhuc hæres non ſit? Sic ſi pater ſacerdotis fideicommittat, ſi deceſſe rit abſq; filijs, de naturalibus& legitimis in- telligi non poterit, cùm uxores ducere lege Pontificia ſacerdotes prohibeantur:& ideo de adoptiuis intelligetur*, uel ſi monachus ſit, de ipſa eccleſia. Nam& illud receptum eſt, ſipro ſacris celebrandis centum teſtator myſtis reliquerit, nec propter diras, abomi- nationesq; Pontificis celebrare illi poſsint, in aliud honeſtæ deprecationis genus eroga tionem conuertendã ⸗. Nõ procedit tandem regula, cùm ex coniectura aliqua deprændi poteſt, nõ modũ, ſed finem ipſum in teſtato-/ ris animaduerſione fuiſſe:tunc enim ſponta lis conditio à neceſſaria non differet. Vnde cõditio, ſitutela per pubertatẽ, ſeu per XIIII. annos finiatur, etiam eueniſſe cenſebitur, ſi morte tutoris finita fuerit: idq; ex cõiectura mentis teſtatoris. Sic& conditio, ſi centum Arethuſæ dederis, per alium adimpleri po- teſt b:ſicut& faciendi conditio, niſi cùm per ſonę electa ſit induſtria. Eôdẽ pertinet et illa cõditio, ſime mortuopoſthumus naſcatur: nam ſi teſtator eam adiecit, quòd crederet ſe illa ęgritudine moriturum, nihil oberit quò minus& qui ſe uiuo naſcetur, hęres ſit. Cui non abſimile, in conditione, ſi quis prior diem ſuum ſine filijs obierit, quam receptũ eſt etiam extendi, cùm poſterior abſq; prole decedatd. Quarum definitionũ illa eſt ratio, quod in conditionibus potiſsimũ defuncto- rum mens ſpectanda ſit. Igitur cùm caſus ue niet, diligenter animaduertendũ eſt, quę fue rit teſtatoris ſentẽtia, ut ex ea ad caſum omiſ ſum uel progrediamur, uel intra cancellos uerborum conſiſtamus. Decipimur tamen plerũq;, ut Baldus inquite, dum ſcrupuloſè nimis& anxiè cõiecturis ceu exploratis re- bus utimur: quod ut manifeſtius fiat, aliqui bus etiã quæſtionibus oſtẽſuri ſumus. In pri mis igitur dubitari conſueuit, an æque in di rectis ſubſtitutionib. atq; in fideicõmiſsis ad
rI. fi. C. de hit qui uen.
5 l. ex faclo.§. ſi quis rog.ij. ad Trebel.
t l. hæredibus. §. fi. ad Treb. u I. mulier.§. j. de cõdi. inſtit.
x I. ſi quis poſt hu. de libe.& poſthu.
. ſed hoc preæ ſenti. de ſancl. epiſc. Capr. con. xx.
XI. legatum. de
uſufr. leg.
a l.liberto.§. fi. de an. leg.
b l. Arethuſa. de ſtat. ho.
c d. I. fin. C. de poſt. hær.
d I. hæredet.§. cum ita. ad Trebel,
e Bald. l. preci⸗ bus. C. de im⸗ pub.

4 Rom. d. l. ſicã
dotem.
b l. in bemus C.
de teſta.
c l. uel ſingulis. de unlg.
d l. Titia.. Seio libertis. de le⸗ g4. ij.
e Socin. conſil. cxl. in j.
flj ſitabu. teſt. ext.
g Corn. conſll. cccxx. in iiij.
h c. ſi pater. de
teſta.
i Bart. I. Gallus.
in prin.
k l... ſin autẽ.
de hær. inſtit.
1 d. l. uel ſingu⸗
m.j. ſed ſile⸗ gi. de his quæ in teſt.
n Ruay. in tract.
ſabſtit.
0 l. fin. C. de in⸗ ſtit. Curt. con ſil.v.
p Socin. conſil. lij.col. vj.
2 D. Andrcæ Alciati 8
caſum omiſſum fiat extenſio. Et Pontanus* in fideicõmiſsis quidẽ fieri cenſuit, quòd in eis ſola teſtatoris mens obſeruetur:in ſubſti- tutionibus uerò non idem eſſe, quòd hæ ex- preſsis uerbis concipi debeantb. Quapro- pter, inquit, uidemus, ſi pluribus hæredibus ſcriptis aliquis poſt mortem omniũ directò ſubſtitutus ſit, non uidentur inuicem hære- des ſubſtitutic,&tamen in fideicõmiſſo poſt mortem omnium relicto aliud eſt a, in quam ſententiam Dyn. Paulusq; Caſtreñ. conceſ- ſit. Idem& Socinus quodam reſponſo? cen- ſuit, hoc potiſsimum argumento uſus, quòd hæredi, cuius nomen inconſultò deletũ eſt, prætor bonorũ poſſeſsionem non decernit: quia ex coniectura tantũ conſtat eum hære- dem f. In aduerſam penitus ſententiã alij iue rer, potiusq́; adiuuãdam extenſione directã ſubſtitutionẽ, quàm obliquam cenſuerunt: fauorabilior enim directa eſth, meritò beni- gnius accipi debet. Nam& Bartolus facilius extendi ad caſum omiſſum conditionem in erſona inſtituti credidit, ́; in ſubſtitutioni- bus extendaturi. Sed has ego opiniones àue ritate longe lateq;ʒ abeſſe arbitror: cùm enim omnis ultima uolũtas à mente teſtatoris pen deat, non uidetur inter hos caſus probabilis eſſe differentia, ſolumq́; id erit obſeruandũ, an mens illa aliquo modo ex uerbis accipi poſsit k. confutanturq; maximè ex prædictis axiomatis, quibus apparet non recipi cõmu niter huiuſmodi diſtinctionẽ: quinetiã uete/ rum probatiſsimi nominatim eã repudiaue- runt, ut Bal. Alex. Aret. Iaſ. Nec uerũ eſt in fideicõmiſſo poſt mortẽ relicto cenſeri hære des inuicẽ ſubſtitutos, niſi nõ ſolùm poſt o- mnium mortẽ, ſed etiã in tota hæreditate ſub ſtitutũ ſit: nõ enim poſſet tota hæreditas per eum, qui ultimus moriat᷑ reſtitui, niſiad eum peruenerit: perueniſſe autem nõ potuit, niſi inuicem factam ſubſtitutionẽ proponamus. Nulla igitur inter ſuhſtitutionẽ fideicõmiſ- ſumq; hoc caſu eſt differentia. Nec me mo- uet, quòd ex coniectura prætor bonorũ poſ- ſeſsionẽ hæredi ſcripto, cuius nomen incon ſultò deletum eſt, non decernit: quia ſatis eſt ei iure ciuili prouiſum eſſen, coniecturamq; in hoc ſufficere: prætorij enim edicti uerba huic nõ cõueniebant, quibus ei, qui ſcriptus eſt, bonorũ poſſeſſio datur: at hic ſcriptus nõ dicitur, cùm nomen eius deletũ ſit. Secundo quęritur, an ſubſtitutus poſthumo, caſu quo ille moriatur, cenſeatur etiam ſubſtitutus, ſi nõ naſcatur? Et in uulgari ſubſtitutione cre- brior eſt ſententia, huiuſmodi quoq; caſu uo catum cenſerin. Siigitur teſtator filiũ, qui ſi- bi naſcetur, hæredẽ inſtituit,& ſihæres erit, & impubes deceſſerit, Caium ſubſtituit, nõ nato filio Caius admittetur, idq́; ex ueriſimi li mente inductũ eſt. In ſubſtitutione uerò fi deicõmiſſaria idem quoq; Socin. reſponqdit, cũ nulla ratio differẽtię afferri poſsit?. Quod enim teſtatorẽ mouit, ut caſu quo adita hære ditate filius decederet, ſubſtitutũ cęteris præ
10
30
4⁰
50
60
ferret, idem& mouere ueriſimiliter debuit, ſi filius nõ naſceret᷑: nam, ut inquit Deciusa, quod poſtea re cœpta permittitur, à princi- pio quoq; permittendũ eſt. In quã ſententiã & nos quoqʒ tranſeundũ putamus. Imò etiã ſi filius naſcat᷑,& hæres eſſe nolit, adhuc ſub- ſtitutioni locũ eſſe arbitramur: eadem enim ſemper ratio mẽtis ſubeſt. Audentius reſpõ- dit Bontanus, ſubſtitutionẽ ſi filius in rerum natura nõ eſſet, ad caſum quoq; producendã quo uiueret,& impubes decederet. Tertio dubitat: Teſtator inſtituit uario modo poſt- humos tam maſculos quàm fęminas:deinde poſthumis, ſi omnes in pupillari ætate more rentur, amitam ſubſtituit: unus tantũ poſthu mus natus& impubes mortuus eſt, an ada- mitam pertinebit hęreditas, an ad matrẽ, quę filio inteſtato legitima eſt hæres: Et Oldr. re-
ſpondit‚amitam excludi, cùm in caſum plu-; Olcra. un rium naſcentiũ ſubſtituta ſit, unde uno tan⸗ ealj
rum in lucem edito, caſus pro omiſſo eſt: qd maximè fauore matris ſtatuendũ eſt, neà lu- ctuoſa filij hęreditate reijciatur, cùm ęquum nõ ſit tacita cõiectura eam priuari:& in hanc ſententiã pleriq; trãſiuere. Sed uerior eſt ad- uerſantiũ opiniot, ex Pauli reſponſo, qui his uerbis, cæteri omnes filij filiæc; meæ exhęre des ſunto, rectè unicum filium exhæredatũ ſcribitu. Nam etſi nullus natus eſſet, prædi- cto caſu receptius eſt? ſubſtitutæ amitæ locũ futurũ, idq; etiã in matris damnũ, dum omni no tacita non eſſet uulgarisſubſtitutio, quan to magis unico nato,& ante pubertatẽ mor- tuo, excludi non debetrex mente enim teſta- toris apparet, matri ipſi prædilectam fuiſſe amitam Y. Quod& in ea ſpecie à me reſpon- ſum eſt, cùm in inſtitutione teſtator ſe unum uelplures qui naſcentur, inſtituere dixiſſet: quamuis enim in ſubſtitutione ſubijciatur, & caſu quo omnes moriãtur, intelligetur ta- men unus uelplures, ſecũdum inſtitutionis formã, à qua declarationem ſubſtitutio acci/
it?. Quarto hæſitatũ eſt, cùm teſtator iuſ- ſiſſet, ſi filij abſq; maſculis morerentur reli- ctis fœminis, hæreditatẽ ſuam in partes tres diuidi, ex quibus una fœminis daret᷑, duæ Ti tio& Sempronio,& cõtigiſſet ut hi filij abſq; maſculis fœminisq; decederent, num ſubſti/ tutioni locus eſſet? Et Decius reſpondit nõ eſſe, quia deficit conditio, cùm nec fœminas quidem ſuperſtites filij reliquerint. At alij a- liter crediderũtb, propter mentẽ teſtatoris:in quã ſententiã& ego pedibus eo.Si enim uo-/ luit teſtator Titium, Semproniumq;, etiã in neptum ſuarum damnũ admitti, quanto ma-
is eis non natis& omni hoc damno ceſſan- ter Nam& Angelus non diſsimili quæſtio- ne cùm omiſſum eſſe hunc caſum ui uerbo- rum præfatus eſſet, non tamen ſe audere ad- uerſus ſubſtitutos iudicium ferre dixit:quo- niam recti cõſcientia abſterreretur, ne cõtra uoluntatem defuncti reſpondeat, quæ in cõ ditionihus primas partesſuſtinet. Quinto in hac quoqʒ ſpecie nõ parum altercatum ſuit:
Teſtator
Decuuconſl
fe mine Ilato. culsfiläbu ſccenſendus nüſentriaine bceufoli hripobsint. ubtt ſi ſide ndum dem dumworile feteſtiuendh lbllus cone Ltoodebeate del dt:quoniam 3 luid quod uo
ſadiponere. ſrautnonpe aquipollens⸗ wieratdeeo, Amutrem p 1 W quiquo: tici wnelt“ Sec den lmihiuicen condition wnempequ as dent clarun fißt glequäfacit Mduit quia, dguoade aalddiaiure

d dendi llbin, ch. conſil.
rlo ulos qu mod
ari Klate 8
räliuere. dedueia, vexbaulirepenlogi mes fi ſfileczmeaen unicum fllum extens 1 nullus natus eleege geſt' ſubſtitutenia nmatris damnũ duman et uulgarblübſtiunnge ato,& ante pubenain debetrexmenteenimt atri ipſi prædiſcctm u & in exſpecjeamen. conſſl aſtitutioneteſtatorſeuꝰ ſcentur inſtituere dil ſubſtitutione ſübiei
es morüturintellien
ures, ſecudum inftiui lararionem ſubſtinfin
elitatũ eſt cimtekan quod autẽ. maſculis moterentliſeg. ag. tut. reditaté ſuam in pali’ unafominisdatcitn
, cõtigilerutli lii hæredipl. dos decederentnunlcõdi inſtit. er BtDecius rehone
onchiio cimnecm
tes filij reliquerint 1
r0 termenkäich
cdibuseo deityn.4 8. e
90.4⁴u 2 69 P oniumiqvidſi tantl. 2— l
20 wLinliqul.
luscnon dibimiig ſex. conſil. 6 10. in üfj. euce
85
Teſtator maſculos, qui ſibi naſcerentur, in- ſtituit,& ſi ſine filijs decederẽt, uxorem uul- gariter, pupillariter, per fideicõmiſſum ſub- ſtituit:ſi uerò non naſcerent᷑ maſculi, ſed foœ minæ, inſtituit uxorem, fœminis dotem con ſtituit: cùm nec mares, nec fœminæ nati eſ- ſent, reſpõdit Ancharanus, ſubſtitutioni lo- cum nõ eſſe, uxα remq; excludiꝰ, quoniã hic caſus omiſſus eſſet:& quia teſtator caſu na- ſcentium filiorũ noluit à luctuoſa eorum hæ reditate matrem excludi, quæ rario eis nõ na tis, deficit:in quã ſententiã& Fulg. tranſijt b: quia cum inſtitueret paterfamilias uxorem, dotemq; fœminis relinqueret, ueriſimiliter credidit fore, ut ex perſona matris ſua quoq; hæreditas tandem adipſas deuolueret. Quid ſiteſtator uxorem excitare uoluit ad ſobolis procreationem? nam& cõſtat eas ex fœcun ditate magis amari: atq; ita recentioribus ple riſqʒ placuit. Nihi hæc ſentẽtia omnino men ti teſtatoris aduerſari uiſa eſt,& non parum uerbis, qui cum uulgariter uxorẽ ſubſtitue- rit, ſatis eam uidetur potiorem feciſſe, etiam nemine nato:& cùm eam uocauerit, etiã ex- cluſis filiabus, quãto magis hoc caſu uocaſ- ſe cenſendus eſt: Et quæ ſuprà pro Anchara ni ſentẽtia inducunt᷑, adeò leuia ſunt, ut exſe ipſis ceu folia farfari, qd Plautus inquit, dif- flari poſsint. Sexto dubitatũ fuit: Pater filiũ iuſsit, ſi ſine liberis& inteſtatus decederet, fundum Sempronianũ Titio dare:hunc fun dum uxori legauerat, filio ſub certa cõditio- ne reſtituendũ:interim mortuus eſt ſine libe ris filius, condito teſtamento, num legatum Titio debeatur? Et Socinus deberi reſpon- dit: quoniam eam conditionem pater appo ſuit, quòd uolebat, ut filius de eo prædio poſ ſet diſponere:quod ubi nõ faceret, quia nol- let, aut non poſſet, conditio debuit poſſe per æquipollens adimpleri:hoc autem caſu non poterat de eo prædio diſponere, quia adhuc ad matrem pertinebat: diciturq; is inteſta- tus, qui quo ad rem, de qua agitur, teſtatus non eſt. Sed hæc ſententia ſanè quam futi- lis mihi uidetur, cùm coniunctim ſub gemi- nis conditionibus fundus ſit legatus,& alte- ra, nempe quòd inteſtatus non deceſsit, de- fecerit, clarum eſt legatum nõ deberi?. Nec quicquã facit quod de illo fundo teſtari non potuit, quia debuit intelligi fuiſſe legatum caſu, quo adeum perueniſſet, id eſt, conditio qua ſibia iure reſtituendus erat iam eueniſ- ſet: unde cùm ante eius euentum deceſſerit, euaneſcit legatum:idq; alij rectè probãtſ. Se ptimo quæritur: Pater filium inſtituit,& ſi is ſacerdos efficeretur, iuſsit ut poſt mortem Seio hæreditatem reſtitueret: non eſt initia- tus, ſed ſine liberis deceſsit, an locus erit fi- deicõmiſſor Alexander reſpondits, hęredita tem Seio reſtituẽdam:quoniã uidetur teſta- tor ſacerdotij conditionem appoſuiſſe, pro- pter filiorũ defectum:unde ſatis eſt ex ęqui- pollenti adimpletam. Jaſon contra, cùm hæc conditio ſpontanea ſit, ergò præciſe obſer-
de uerb. ſignif.lib. II.
10
20
30
4⁰
50
60
86
uanda, aliaàs defeciſſe uidetur. Quid enim ſi liberis ſuperſtitibus ante ſacerdotium ſuſce- ptis deceſsiſſet, nonne uerba expreſſe Seiũ admittunt? Mihi hæc Jaſonis ſententia uero propior uidetur, ne facilè, cùm ratio in ob- ſcuro ſit, à uerbis recedamus. Poſſent tamen tot coniecturæ mentis adferri, ut Alexandri opinio præualeret. Nec refert conditionem eſſe uoluntariam, quia tum quoq; ex conie- ctura ad caſum omiſſum protenqdiitur, ut ſu- prà docui. Octauo quæſtionis fuit: Teſtator fratrem hęredẽ inſtituit,& ſi ſe uiuo morere tur, uulgariter& per fideicõmiſſum præfe- ctos ptochotrophij ſubſtituit: deinde mor- tuus eſt uiuo quidem fratre, ſed abſente, qui huius rei inſcius, relictis liberis et ipſe deceſ ſit:petebantà filio hæreditatem, qui ptocho- trophium curabant. Et Fulg. pro eis reſpon dit, quoniã illa cõditio, ſi ſe uiuo moreretur, extendi ad eum quoq; caſum debuit, quo ſe mortuo ante aditam hęreditatem decederet: quod& Iaſon probauitt. Sed hæc opinio ſa- nè quaàm ridicula eſt: uulgaris enim illa ſub- ſtitutio, ſi hæres nõ erit, intelligit, uel alium hæredem non fecerit: unde cum in filiũ fra- ter iſte ius adeundi transmiſeriti, non uideo, cur præfecti excludendi non ſint: manifeſta enim eſt differẽtia, ſi uiuo teſtatore decedit, nihilhabet quod tranſmittat, meritò præſe- cti erunt potiores:ſi mortuo teſtatore, tranſ- mittetk. Quid ergo illi aduerſus uerba, men- temq; defuncti ſatagunt? Senſere cõmuni- ter id doctores!, dum prædicto caſu admitti ſubſtitutum tradiderunt, quando frater hæ- reditatem repudiaſſet: tunc enim caſus non omnino diſsimiles ſunt, nimirũ innuẽtes, ſi repudiatum non ſit, aliud iuris eſſe. QvI N- T VMprincipale axioma eſt, Diſpoſitum in caſibus ſimplicibus, ad mixtum quoq; porri gitur.In qua re ſciendũ eſt, tripliciter mixtũ id ſolere diſtingui: aut enim in caſu ſimplici diſpoſitum eſt, cui alia qualitas annexa pro- ponitur:aut in cafu mixto, ſed ſeparabili: aut in mixto inſeparabili: de omnibus igitur ui- dendũ. Et primo caſu uera eſt regula, diſpo- ſitum in caſu ſimplici, in eo quoq; locum ha bere, cui qualitas addita eſt. Vnde quod de ſenatore ſtatuitur, in eo quoque ſenatore in- telligitur, qui ſe plebeio in adoptionem de- dit: non enim ideo deſijt ſenator eſſe. Et ſeruis lecticarijs legatis, is qui& lecticarius & coquus eſt, debetur".& ſi lege municipali cautũ ſit, ut macellarij ſint immunes, is quo- que qui& macellarius& piſcator ſit, immu- nis habebitur 0,& ſi qua ſimilia. Non proce- dit tamen hæc concluſio, quoties qualitas il- la ſimplici diſpoſitioni repugnatr. Quapro- pter his quæ uxoris cauſa parata ſunt lega- tis, ea nõ continebuntur, quæ patrisfamiliæ promiſcuo quoq; uſu erant d. Cuùm enim ma ritus principaliter ſit, uidetur potius pro uſu ſuo paraſſe, uxoremque in ſequelam ad- miſiſſe, nec ſecerni poteſt quid principali- ter uxori in eis parauerit, meritò qualitas
h l.cum propo⸗ nas. C. de hæ⸗
red. in ſt.
1 I. Pantonius. de ac qui. hær,
k l j. ct autẽ. C. de caduc. toll. 1 Alex. I. j. in iiij. col. uerſſi. ſecũdo modo. de uulg.& iij.
J. 1.effectus.
m l. per adoptio nem. de adop:
n I. ſeruis urlu. §. penul. de leg. iij.
0 Bald. l. omnitk. Inſtit. de act. p l. eum ex ora⸗ tione. H. fin. de
excuſ.tut.
q I. hoc legati. de leg.iij

e7 D Andreæ Alciati 86
hęc naturam ſimplicis legati immutat. Sic& conſtitutio Rom. Pontiticis, quæ iubet pa- rochiarum rectores intra annum ſacerdotij gradu inſigniri, alioquin ipſo iure ipſos pri-
ac. ſtututum. de Uat, in rectore cui dignitas adſit, ut quia col
elecl. in vj.
legiatæ, ut uocant, eccleſiæ ſit ædituus, locũ non habet, tum quia non ita facilè dignitate quiſquam priuandus ſit, tum quia qualitas addita eſt dignior: unde uix eſt, ut iuxta alte rius ſimplicis naturam regatur,
im cum depœna agitur. Sic lex lulia, quæ adulterij crimen quinquennij præſcriptio-
b l.uim paſſem. ne ſubmoueri ſinitb, ad adulterium, cui ince §. præſcripta. ſtus iungatur, nõ protrahitur: qualitas enim
de adult.
illa aggrauat. Hincq; decidi aliquæ quæſtio- nes polſunt. Lege municipij mulier abſque agnati conſenſu contrahere prohibet᷑, num & donare cauſa mortis: Et prohiberi quibuſ
c Ancha. conſil. dam uiſum eſt?: quia huiuſmodi actus, dum
ccclxxxiiij.
fit, formam cõtractus habet, licet poſtquam 20 ita frequetius receptum eſt: cùm enim ſepa⸗- chcaxàie
inductus eſt, ultimas potius uoluntates imi-
d Gl. 1j. de dote tetur d. Ipſe in contrariam eo partẽ,& Rom.
præleg.
Socinum, Jaſonemq; ſequor:hæc enim qua- litas, cauſa mortis, rationem contractus im- mutat: lex enim agnati conſenſum requiſi- uit, ne fragilitate fexus dolis obnoxia eſſet mulier:quæ ratio inhoc cõtractu deficit, qui
ſimplici uoluntate reuocatur,& ambula-
e I. ſed interim. torius eſteẽ. Quod& in adulto uidemus, cui
§. j. de dona⸗ curator datus ſit: is enim ſine curatore non 30 no eſſe uenditionẽ, Romanus omnino eſſe t Nal in emn
tio. inter uir.
contrahet,& tamen nõ minus cauſa mortis donare prohibetur, quam teſtari, uel codicil
f Ball. 1 j. Je los facerel. Poſſet ergo prior ſententia ſuſti-
tut.& cur.
neri, quando mulier ex lege non ſolùm con trahere prohibetur, ſed etiam teſtamentum facere, quo caſu pleriq; loquunt᷑. LEX pro- hibet fundos aliquo cõtractu extraneis alie/ nari, hæres iuſſu teſtatoris extraneo uendi- dit, an in legem cõmiſite Et cùm iſte propter
iuſſum teſtatoris alienet, propius eſt, ut lex 40 detur. quòd ſi pars permutata maior ſit, ni-
de ſimplici loquens ad hunc caſum non tra- hatur:hæc enim qualitas, nempe iuſſus teſta
g Alex. l. ſi di- toris, repugnats. LE X concedit priuilegia gnu. ad le. fal. ſcholaribus, quid in ſcholaſticis ciuibus? Et
non uidetur, quia hi amore ſcientię nõ fiunt exules, quæ conſtitutionis Fœderici ratio
h Authen. pabi⸗ eſt'. Sed tamen in alijs legibus municipali-
ta. C. de fil.
bus, uel aliquorum ordinum, humanius eſt
pro pat. Bad. arbitrari, priuilegia huiuſmodi fauore ſtu-
Salic. bl.
1 L j. C. de aſſ.
diorum indulgerũ,& ideo ciuibus quoqʒ nõ so caſum Bartolus cenſet:indeq; eſt quòd in fa
deneganda. Rurſus quæritur, Comes Pala- tinus cui illegitimos natalibus reſtituere ius
...... eſt, quendam pleniſsimè reſtituit, ab alio ci-
tra ſpem ſucceſsionis legitimatũ, num id po
k inter conſilia tuerit? Socinus negat': quoniã illegitimos
Curt.xviij.
reſtituere poterat, is illegitimus ſimpliciter non erat, licet quantum ad hæreditatem pa- tris capeſſendã attineret, pro illegitimo eſ- ſet. Ipſfe contraria ſentio, cũ hæc qualitas di-
ſpoſitionẽ ſimplicẽ non mutet, ſed adiuuet éo dici tribueretur, in actionibus in rem alteri,
potius. Qui enim legitimum quo ad perſo- nam,& quo ad ſucceſsionem facere poteſt, etiam illum quantum ad bona reſtituere po terit, qui iam, quantum ad perſonã attinet,
idq; præſer- io mentũ, quia uterq́; ſeparatim exhæredatum
reſtitutus eſt. In ſecũdo caſu cùm mixta ſunt ſeparabilia, unumquodq; ſua natura, fuoc; iure regituri. Quapropter ſi in cõtractu in⸗ l iuun nominato adſit donatio, quatenus donatum Cehm erit, non reuocabitur: quod ſuprà eſt, pote- 4 rit ex pœnitentia ſecundum contractus in-
nominati naturam aboleriu. Et ſi ita facta ſit m urha,
exhæredatio, ſi filius natus, nata ue erit, ex- daonj hæres eſto, utriſq; natis non rumpitur teſta-
ſe reperit“. Quò fit, ut appareat hæc etiam in n ſisan ſtricta, atq; odioſa materia obſeruari o: pro- ſong priè enim hoc caſu ſub ſimplicibus mixtus o Comn an continetur. Et ex his conſequens eſt, quòd wun
ſi domum quis uẽdiderit modico precio, ut p lſiſtaui
quod dimidiam iuſtæ æſtimationis non at⸗ fdeſe tingeret, quatenus precium cõuentum eſt, cenſeatur uẽditio: quatenus ſupra precium ualet, ſit donatio“¹, ſi tamen actum hoc ſit:& Tſibernes
rationem hæc materia recipiat, utrunq; de ſe nat inam cenſendum eſt, tametſi alij cõtrà. Sic ſi quis, 3n3, plurium artium maxgiſter ſit, ſub eius artis iu dice cõuenietur, ob quam in ius uocatus, ad cauſamq; actionis attendemus'. Sic& in hac, li nt quæſtione diſcernendum eſt, uendo tibi do ièb. mum acceptis centũ aureis,& etiam uinea,
quæ alijs centũ aureis æſtimatur, quem con tractum huncarbitrabimur? Baldus omni-
ſe l de ucrh di
innominatum contractum cenſuerũtv. Ego fuudo ala duos eſſe contractus magis arbitror,& do- ii mum partim uenditam, partim permutatam ¹ Ronäͤly eſſe.quòd ſi diſparis ſit ualoris res et preciũ, WWo quod maius erit, obſeruabimus*. Quapro- x Eatalim pter cùm ex conſuetudine dominis directis ſco.
in permutationibus laudationis preciũ non ſoluatur, in uenditionibus ſoluatur, in præ-
dicto caſu non niſi dimidium laudatiui pen-
hil præſtabitury:quod& in iure prælationis* Guitoo recipiendũ uidetur, cùm& partem tantum zeſjuf. potuiſſet incola uendere, necideo dominus
in toto iuſtè petijſſet ſe præferri. In tertio ca
ſu cùm mixtum ſepararinon poteſt, primò uidendũ eſt, an propriè ſub ſimplicibus con tineatur. Et receptum eſt nõ contineri⸗, ſed xlquilagps ex ſententia legis tantum ineſſe: non tamen aik deulfm. expreſsis ſimplicibus penitus omiſſum hũc
uorabilibus procedetaxioma, ut ſub ſimpli- cibus de mixto quoq; actũ humanitate ſug/
gerente exiſtimemus a. Quapropter cùm pa alſtisſeni
ter libros legales filio, ſi doctor iuris ciuilis de liwepoſh fieret legauiſſet,& philoſophicos ſi in Phi- loſophia,& utrũq; gradum filius aſſumpſiſ- ſet, utrunq; legatum cõſequi debere Baldus reſponditb Sic& Alex. cũ lege municipali h Bul lic iuriſdictio in actionibus in perſonam uni iu cöm. deltg
utrunq; de mixtis poſſe cognoſcere reſpon⸗ Alex gs dit?:quoniam hio de fauore ordinariæ iuriſ- Lusf dictionisagitur. quod tamen intellige, niſi 4 hen 4 huiuſmodi actio in altero præualeat. Sita- axlyij. men
1
aau Numn ſepar
Neſt quali
verim in odi Qupropter demplo,& übinndum lcuo mode fundileeſ lnplicibus N odioſis nõ ümſequere lipradocuit ialis quoq; matur. Aex ntipoſſunt. onlueuit, an pellamus, prendatur. di cum in co ie chnullaratd eun dorfeuda eni
wrcbilemi; — Wupropteri onepotes cont e mruram bon⸗ 9 Lodmaxim niusſit: omn

. de cõdi.
d un e demon.
g leparain keai ſt i facta. ehh
lacene Titiæ texto⸗
Nata
eat!
zmetſialj crargi
nagiſter ſit ſ
d
, R etüm ui
dreſsa timatur, leme
Atrabimurs Bäldloe
t. omanus omüine ntractumcenlueiti
tus magis arbiror,ä-
ditam Panimpemmun
ris ſit ualorisres ctpre obſeruabimus“ Ou
uetudine domini die
zus laudationisprecün irionibusſoluatur in
ſi dimidium hauchtuiy
rs permutara miorli uic quid. de quod& iniurepraliivb.oblig ur, cum& partemum
eendere, necideoconi ſetſepræferi lungi 97 pararinon potcelt ſee dne, ac oprieſ üblimplictun) de benef tum eſtnõ continen tantum iult nns d. de pace buspenitus om nſt ueſſc. enſerindeq ckan lua uero. edetzxiomautlübim IoOo actũ humanl
90
nnbrn. conſil. dij. in
. 7
Jlio, ſi doctor inne
1110,— jicosſin!
philoſophi
9 gradun.
8 r
lege mdn paſtoralis.
Onamn excep.
89
men appareret non niſi in caſibus ſimplici- bus uoluiſſe teſtatorẽ prouidere, mixtumq; pro omiſſo haberi, tunc aliud obſeruandum eſſet: cuius rei exemplum apud Bartolum eſt*. In odioſis uerò crebrius receptum eſt, ſub ſimplicibus mixtum non contineri:quæ tamen ſententia p erquam dubia eſt„cùum in exhęredatione cõtineri ſuprà docuerimus b. Nam& legata ſtricte accipiuntur,& tamen in eis regula procedit. Sic& priuilegia, q;/ uis à iure communi deflectant, tamen in eis quoqʒ regula obſeruabitur d· Sic& edictum prætoris infamia notans, qui binas nuptias uel bina ſponſalia contraxerit, quamuis pœ nale, tamen ad caſum mixtũ porrigitur. Sic in contractibus, ſi uaccam prægnantem tibi uendam, pacto ſi uitulũ pariat, iit meus: ſi ui tulam, fœtus ſit tuus, utroq; nato, ſuum qui- libet habebit ſ. Quid cenſendume& cùm mi- xtum ſeparationẽ recipit, uel ſimplici anne-/ xa eſt qualitas non repugnans, quia tũc pro priè ſub ſimplicibus continetur, non dubita uerim in odioſis quoq; regulam procedere, Quapropter& in prædictæ exhæredationis exemplo,& in uaccæ uenditione non puto dubitandum, ex ui uerborũ caſum mixtum aliquo modo contineri.Sed cùm mixtũ inſe parabile eſt, quia ex ſententia legis ſolũ ſub ſimplicibus continetur, putarem uerius eſſe in odioſis nõ cõtineri,& crebriorem ſenten tiam ſequerer, ita tamẽ, ut quibus in caſibus ſuprà docuit in pœnalibus fieri extenſionẽ, in his quoq; caſibus ſimplices ad mixtũ tra- hantur.& ex his quàm plures quęſtiones fi- niri poſſunt. Et in primis illa, qua dubitari conſueuit, an in contractu, quẽ feudi uulgò appellamus, caſus mixtus ſub ſimplicib. cõ- prændatur. Et Pont. non comprændi credi- dit, cùm in cõtractibus eius, quod omiſſum eſt, nulla ratio habeat᷑ s. Sed in hoc ego diſſen tio: feuda enim beneficia ſunt, unde latã fa- uorabilemq; interpretationẽ accipere debẽt: quapropter in eis appellatione filiorũ etiam nepotes continenturt. Vnde& traditũ eſt, naturam bonæ fidei hũc contractũ ſeruarei. Quod maximè admittendũ, ſi cum principe initus ſit: omnes enim eius contractus pro- pter perſonæ qualitatem, in qua bonã fidem exuberare oportet, bonæ fidei exiſtimant᷑ k. Secundo dubitatur, an in compromiſſo, cui adiecta ſit pœna, diſpoſitum in ſimplicibus, ad mixtum caſum producat᷑? Et C ornęus re ſpondit, non produci:quod tum uerum arbi tror, cùm ueriſimile non eſt de caſu mixto à partibus cogitatũ. Tertio, an ſiiudex termi- num conceſſerit cauſa omniũ exceptionum dilatoriarũ, hæ quoq; comprændantur, quæ licet negocium perimãt, tamen interim Ppro dilatorijs opponuntur“ Et aliqui non com prændi dixerunt: quoniã exceptiones hęmi xtam naturã habent, ideoq́; in materia iudi- ciorum, quæ ſtrictè accipitur, ſub ſimplici- bus contineri non debent: qua tamen in re amplius ipſe quærendum reor. Quarto, an
dc uerb.ſi
10
20
30
40
60
gnif.lib. III.
90
conſuetudo feudalis, qua maſculi in benefi- ciarijs illis poſſeſsionib. fœminis præferun- tur, in hermaphrodito locũ habeat Er ſi ma- ſculino ſexu magis incaleſcat, certũ eſt con- ſuetudini locũ eſſen:at cùm planè dubiũ eſt, utro ſexu ſit potior, reſpondit Bal. beneficio excludio, quòd huiuſmodi conſuetudo ſtri⸗ cte accipi debeat. Nec eſt ueriſimile id actũ, ut huiuſmodi naturæ ludibria ad ea benefi- cia admittantur, quæ non niſi nobilibus& ſtrenuis uiris ſolebant indulgeri. Quinto: lex erat, in cauſis motis, uel mouendis ſpor- tulæ prius deponantur: quid in cauſa appel- lationis, quæ mixtam quodammodo natu- ram habete non enim cum principali eadem eſt, nectamen penitus diuerſa P. Et Alexan- der ex facto interrogatus, locũ non eſſe legi reſpondita: quoniam plebiſcitum id à iuris communis orbita recedit,& ſtrictè accipi de bet, meritò caſus mixtus non continebitur. Sed ego in primis ad rationẽ legis attenden- dum opinor, quę ſiutroq; caſu eadem ſubſit, fiet extenſio, quod ſuprà ànobis traditũ eſt. Sexto:lex municipij in cauſis ciuilib. actio- nem triũ menſium ſpatio eximi iubet, in cri- minalibus duorum termino concludit, quid in actione mixta, quæ ciuilem ſimul capita- lemq́; controuerſiam contineat? Et Ange- lus non cõprændi ea lege reſpondit,& ideo non niſi ultra triennij metas ſecundum uete rem iuris ſanctionem perimiꝰ. Septimo, lex de iudicio ciuili& criminali uerba facit, nũ in eo iudicio obſeruabit᷑, quo pœna partim fiſco, partim actori exolui debet? Et cũ tale iudicium ſit mixtum, non comprændi hunc caſum Alexander ſcripſitt: ſitamen maior ea ſit pœna, quæ fiſco debetur, magis eſt ut criminalepotius exiſtimem, ſicut quæ pri- uato, ciuile eritu. Octauo: Comes Palatinus cos, qui ex adulterio nati ſunt, natalibus re- ſtituere poteſt: itẽq; eos, qui ex inceſtu ſunt geniti: quid de eo, qui utroq; uitio laborate Et cum hic de principis beneficio tractetur, materiaq́ʒ ſit fauore digna, cenſuerũt pleriqʒ eum, qui adulterio inceſtoq́; partu natus ſit, nihilominus legitimũ fieri poſſe:at alij con trà: qui enim utroque næuo maculoſus ſit, odioſior cẽſeri debet. Cui ergo quod minus eſt conceditur, id conceſſum non intelliget quod plus eſt v. Sed ego primam ſentẽtiam, quæ receptior eſt, ſequor. Si enim quis plu- res filios, quorum aliqui ex adulterio, aliqui ex inceſtu procreati eſſent, ſuſtuliſſet, utiqʒ omnes hac Comitis indulgẽtia natalibus re ſtitui curare poſſet⸗:& tamen dubium non eſt, magis deliquiſſe ob delicti iterationem in his omnibus patrẽ, quam qui in uno tan- tum peccauerit. Quapropter ſi delictum pa- rentũ reſpiciamus, caſus mixtus minor eſt expreſsis:(ſi ad filios ip ſos attendamus, cum eorũ reſpectu conceſsio ſit fauorabilis(miſe ricordia enim digni ſunt, qui alieno laborãt uitio)dicendum eſt, ad hunc quoq; conceſ- ſionem extendendam: quia in fauorabilibus
n l. quæritur. de ſtat. ho.
0 Bald. conſil. 237. 3.
p Cyn.l. inuitus. q. xj. C. de proc.
q Alex. conſil. Xc vj. in if.
r Ang. conſil. celvij.
5 l. properan⸗ di. C. de iud.
t Alex. in rubr. C. de iud.
u c. tuæ. de pro⸗ curat.
X Bart. d.jj de uerb.
L cui pacto. de ſer. exp.
X I. iij. C. de
epiſ. aud.
a I. lege. C. de nat. lib.

—
—
—
——
9 D Andreæ Alciati 5
fit extenſio, etiam ſi æquè tanta ratio nõ ſub⸗ ſita. Nono dubitatur, quoties in aliquo actu duæ qualitates inuicẽ contrariæ concurrũt, b c. per hoc. de conſtat potentiorem attendi b: quænamigit qualitas ualidior exiſtimabitur?& in primis quæ dignior erit. Vnde ſi in eadem cauſa ſa- cerdos ſecularisq; litigent, beneficio initiati etiam profanus fruetur. Sic ſi maior XXV. annis cõmunem cũ minore cauſam habeat, & ipſe minoris priuilegio utetur. Sic cum Romanus Pontifex extraordinariũ æruſca- tionis munus quibuſcũqʒ adminiſtratoribus indixiſſet, non comprændi Cardinales eius purpuratos reſponſum eſte: talis enim qua- litas, tanquam dignior, cæterorũ adminiſtra
a c. fi. de ſim.
hær. in vj. d.l. quæritur.
c l.præcipimus. 6. hoc eodem. C. de app.
d l. ſi communẽ. ff. quẽad. ſer.
amlt.
e Rom. conſil.
498. torum nomenclatione eos eximit: qua de re poſſent quamplurima exempla adduci, quæ paſsim apud recentiores collecta reperiun- freli.c. ſecido, turſ. Potentior quoq́; ea cauſa exiſtimanda de ludæ. eſt, quę benignior ſit: quamobrẽ ſipupillo le gatum ſit ea conditione, ut decẽ, quę hæredi naturaliter debebat, ſolueret, eamq́; pecuniã hæres acceperit, potius iure obligationis da- tam, q́; conditionis adimplendæ cauſa credi g l. ſe pupillus. tur, quia id benignius eſts, tũ ut legatarij inte adleg. ſd. gra legata ex uoluntate defuncti conſequan
tur, tum ut uideatur pupillus bona fide om-
ne, quod debebat, reſtituiſſe. Nec me mo-
uet quod in lege Aquilia, ſi elephãtes uel ca
meli occiſi fuerint, fit cõdemnatio tanquam
iumentis occiſis, cùm tamen mixtum ſit ge⸗
nus:natura enim eorũ fera eſt, quæ feritas ſi
b L.ij. in fi. aa reſpiceretur, legi Aquiliæ locus non erat'. leg. Aquil. nam id inductum credibile eſt, ut domino elephantis uel cameli damnũ reſarciat᷑, quod
certè benignius eſt, ne impunè in re aliena
damnũ detur. Rurſus potentior ea eſt cauſa,
quæ iure cõmuni iuuatur, q́; quę iure ſpecia
li, uel cõmentitio ſuſtinet᷑. Quapropter mi-
les in dubio uoluiſſe ſecundum ius cõmune
teſtari magis creditur, q́; militari priuilegio
i l.nam ſi. de in utii. Hinc eſt, quòd ſi lex municipij nõ per- iuſt. rup. mittit aduerſus doctorẽ inquiri, aduerſus ue rõ militẽ concedit.Si quis idẽ et doctor et mi
les ſit, qui crimine promiſcuo deliquerit, ea
reſpicietur qualitas, quæ iuri communi ma-
à Bali. iſi qui gis accedet. Cauſa quoq́; naturalis fortuitę dec. C. de ſ.& extrinſecus accidenti, quoties cõtrari in-
I Bart. I. quiha= Uicem effectus erũt, præualebit!l: niſi tamen bet. de tut. aliud ex ſubiecto argumento appareat, ut cũ frater miles alium fratrem militem hęredem inſtituit, ex cauſa militiæ,& aucto ob contu- bernium amore reliquiſſe potius creditur, quam iure ſanguinis, caſtrenſeq; id peculiũ exiſtimabitur ⁵. quod arbitror fauore militię conſtitutum. Specialis quoq; cauſa poten- tior generali exiſtimanda eſt ſicut& cauſa
m l. cit allegas. C. de caſt.pe. n l. ſeruis urba. §. fin. de lega.
ijj. 45 3 0 I. Sabinus. f prohibitiua permiſsiuam ſuperat& quali- cöm. diui. tas quę nocet, magis in animaduerſione eſt,
p Lſi quis in ga quàm quæ proſitꝰ. Vnde ſi ordinis lege cau tiam..fin. al tum ſit, ut nullus doctor poſsit ſcholaſtico- Syll. rum rector eſſe, qui philoſophiæ doctor ſit,
ꝗ Bald. in pre. medicinæ uerò auditor, legis prohibitione decr. ij.col. ex Baldid reſponſo continebitur. Sed& hęc
10
20
30
4⁰
50
60
& huiuſmodi ab alijs diffuſius tradita in præ ſentia nõ ulterius pertractanda duxi. Et hæe quidem, quod ad extenſionem attinet, ſatis ſunt. Supereſt, ut pauca illi affinia attinga- mus. Et regula eſt generalis, quod utagi- mus, non ualet, ſaltem eo modo ualere, quo facere poſſumus. Ea ſub ſe quaſdam ſpecies continet, qualis illa: Si diſpoſitioni impoſsi bile aliquid per conditionem addatur, om- nia uitiantur:: ſiper modum, modus reijci- tur, diſpoſitio ſuſtinetur. Rurſus alia: Qui actus propriè intellectis uerbis non ualet, ex improprietate ſuſtinebitur. Item alia: In ambiguis ea ſemper ſit interpretatio, ut a- ctus ualeat potius, q́; pereat. Rurſus quarta: Actus nullus, nullius effectus eſt, niſi quod ex eo quoq; mens teſtatoris declaraturꝰ, ex qua quandoqʒ eandem uim habet, atq; ſi ua-
lidus eſſet: ut quando conditionem de facto
impleri ſufficit?, quod ſuprà attigimus. Idẽ in pœnis, quando quis ita ex actu nullo in- quietatur, ac ſi ualidus eſſetu. Quod& in cri minibus quoq; receptum eſt: cùm enim iu- re fieri nequeant, ſequitur ut ſi quis de facto cõmittat, legitimis pœnis ſubijciatur. Sed an actus nullus nomẽ ſaltem ſeruet? Etnon uidetur. Quapropter ſtipulatio nulla, pro- priè ſtipulatio non eſty: teſtamentum nul- lum, non eſt teſtamentum: ſententia nulla, non eſt ſententia. Sic in citatione, in inſtru- mẽto, in ceſsione. Quod procdeere Baldus cenſuit in actibus iuris⸗z, aliàs actus facti etiã propriè nomen ſeruant, tametſi perperàm fianta. Sed quid in cõtractibus iuris gentiũ? hi enim facti ſunt. Et uidetur uenditionem nullam, poſſe uenditionem appellarib: ſicut & matrimonium nullum, matrimonium di- citur: quod& in diuortio receptũ eſt. Sed cùm à iure ciuili fomentum recipiãt, uerius reor, non niſi impropriè et demonſtrationis cuiuſdam cauſa ſic appellari. His accedit, ꝗd paria exiſtimantur, non habere,& inutilem habere d. Quapropter idem eſſe Accurſius ſcripſit, ſiue mulier maritum nõ habeat, ſiue habeat quidem, uerum inutileme: ſed hoc ex effectu accipitur: quantum enim ad uer/ ba attinet, certum eſt maritum habere. Sed de his ſpeciebus ſatis eſt. Nunc iſtam princi palem declaremus, in qua à Barto. eiusq; in hoc crebriore calculo recepta ſententia ne- ceſſariò recedendum mihi uideo, quòd om- nes caſus nõ comprænderit,& etiam nõ om nino uera ratione innitatur. Igitur ſciendũ, non generaliter hic nos quærere, utrũ actus nullus aliquem effectum pariat, quod ſupra declarauimus, nec de quocunq; effectu nos loqui, ſed de eo tantum, qui actui attentato confinis eſt, qualis eſt pactio ſtipulationi, co dicilli teſtamento, fideicommiſſum ſubſtitu tioni, actus uiæ, et ſi qua huiuſmodi affinita/ te quadam iunguntur. In his ergo affirman- dum, actum qui ea forma& modo, quo agi- tur, non ualet, in eum, qui poſsibilis ſit mo- dum ſuſtineri, ſi modò teſtatoris uel contra- hentium
t linpoßü de uerh.
51 f. derthe
t lmuli. de conai i
u’ I. ubi. C. de tranſ.
x Lnemonay res. Cieſ ſan eccl
* Lj. ſeuſim
hi deuenha
X Bald. lijs teſt.tut. à d..mulig.
bI. Labcv in uerb. eneii J.eo.
c l. quod Leni⸗ us de cndd Cal.
d c. j. de pre⸗ ſerp.
e gllfi C blig.
aul laleinpetau au alreeſoleet nra likceret lin itn dit:Quodin dus hor,tnõu 9 odicillorũ 0 umo rumpe nibipotertt andll ooluiteſta nnij e ltetlam l Ncum aliquis ungj gi liberatu an urnedolät im hxcquicẽ cũj i cündubijs, thvoluiſſep⸗ im ſacere:&i d luiuſmodi ekloſtinen. omalicuius d ulticumapp un facere.no „ limur altẽ iur K lonenittur 9 detoto uoluit putes re alit esexteſtamen dü ex codiiill um älimpart CIrbelli dierſaſt Der intinur dl d ea ah ommiſs 1 om . Sinon!
af

la. 8/, 1 didipoli de iure co⸗ ond oniin, der ioem tbeneil. he modmm mäu
n dke ecur Ruriig h tellectis 1ere
x. conſ.xj. . col. pen. es fratres. ack.
domẽ ſaltemſenere fopter ſtipulrronulh on elt'; teſtꝛmennm tamentum: ſententun Sic in citaione,ilh e. Quodprocdlerehit 1s iurisz, Alias actusſeäi ſeruant, tametſ peper in cõtractibusiurts gen nt. Et idetur vendium enditionem appellui'in codicil⸗ n nullum matrinonim de teſta. in diuorio recepũel. fomentum recipiit u- proprièetdenoniim
lic appellan flicrdi
tur, nonlabere, deinn ropteridem dle Nca
lier maritumnõſaben
uerim inutlem
itur: quantum enimas
ele“ meſt mrimmün ruus lega ſatis eſt. Nuncit ſi ſi ſeruus
U AA oſtipulll, uola. ad — o tipu- uola. a alise theun nillat'el woüit rbis. de 1.
93
hentium uoluntas eiuſmodi præſumat᷑: nam & hoc credere humanius eſt,&ex eo ſuadet᷑, quòd ſemper id interpretatione agendũ, ne irriti omino& eluſorij ſint cõtractus. Quod maximè abſq; dubio procedit cũ expreſſum eſt per partes, mentis ipſorum eſſe, ut omni meliori modo, quo poſſunt, actus ualeat. Que clauſula ſi in tabulis addita ſit, teſtamẽ- tum præteritione filij nullum, ſaltem iure co dicillorũ ſuſtinebitur:& ſi pater filio certam rem reliquerit, propter hanc clauſulam iure inſtitutionis reliquiſſe cenſebitur b. Non ta- men tanti effectus eſt, ut actum ſuſtineat in caſum à partibus non cogitatum, ut quia de- inde inſperatò euenite, uel perquàm rarò ac cidere ſoleret: nec ſola generalitas uerborũ ſufficeret, ſi mens ueriſimiliter ab eo caſu ab fuiti. Quod in ea ſpecie receptum eſt, cùm te ſtator, ſi nõ ualebit teſtamentum, iuſsit iure codicillorũ obſeruari: præterito enim poſt- humo rumpetur, nec in uim quidem fideicõ miſsi poterit ſuſtineri: nõ enim ueriſimiliter id uoluit teſtator. poſſunt tamẽ id agere par tes, ut etiam in caſum non prouiſum ualeat, ut cum aliquis ex cauſa quacunq; etiam inco gnita liberatur f: quod tamen adhuc tempe- ratur, ne dolũ remiſſum facilè credamus 8.& hæc quidẽ cũ mens pꝓartiũ clara eſt. Cæterũ etiã in dubijs, ut prædixi, potius credendum eſt, uoluiſſe partes actum nõ omnino inuti- lem facere:& ideo pro regula affirmandum eſt, huiuſmodi quod geritur, prout fieri po- teſt, ſuſtineri. Quæ regula tunc nõprocedit, cùm alicuius diſponentiũ mens aduerſatur: ueluti cùm apparet, quem uoluiſſe teſtamen tum facere:nõ enim ſi irritum ſit, interpreta- bimur ſaltẽ iure codicillorũ defendiꝰ. Id ea ra tione nititur, quòd non uidetur teſtator, qui de toto uoluit diſponere, id egiſſe, ut diuiſa
de uerb. ſignif.lib. IIl.
10
20
30
in partes re, aliter atq;aliter cenſeatur, quihę 40
res ex teſtamento eſt, ſolidum conſequitur, qui ex codicillis, partem iure fideicõmiſsi, cùm aliam partẽ legitimus hæres directè ex S. C. Trebelliano retineat: quæ diuiſio cùm diuerſa ſit ab eo, quod teſtator egerat, nõ ar- bitrabimur id ſenſiſſe, ut actus in hũc modũ ſuſtineatur. Qua ratione& libertas directa ſeruo alieno in teſtamento data in uim fidei- commiſsi non firmabituri tranſiret enim in penitus diuerſam ſpeciẽ, cùm per directam ſoli ſeruo prouideatur, per fideicommiſſa- riam etiam hæredi propter ius patronatus, quod quidẽ in bonis teſtatoris nec ueré eſt, nec produci quidem poteſt x, unde& ad ex- traneos hæredes nõ tranſit: quòd ſi in bonis teſtatoris eſſet, non ita diuerſa ſpecies exiſti- maretur. Qua ratione ſubſtitutio directa, in fideicõmiſſariam quandoq; flectitur:nempe quoties aà principio ceu directa ualere nõ po tuiti ſi enim potuiſſet, quia actus nõ dicitur irritus, qui ualerepotuit, non fiet hæc inter- pretatiou. In contractibus quoq; cum aliquẽ nobis obligamus, regula nõ procedet: cum enim nõ niſi ex utriuſq; partis conſenſu con
50
60
94
tractus uim accipiant, nõ eſtueriſimile eum, qui obligat᷑, in alia ſpecie conſenſurũ:quin- imò credendum eſt, qui inutiliter ſe obligat, delectari actum inutilem ſe facere, nec credi torem admoniturum 0. Quapropter dñs Ppro ſeruo inutiliter fideiubens, quaſi iuſſerit nõ obligaturꝰ. Sic fideiuſſor eo tempore datus, quo in peculio nihil eſt, niſi ſic acceptus ſit, ut in futurũ tempus, quo in peculio aliquid erit, obligaret, fruſtra acceptus cenſebitur d. Sic inutiliter tranſigens, nõ uidetur uoluiſſe ex pacto obligari: quis enim credat aduerſa- rio, qui cum litigatũ eſt, uoluiſſe quenqᷓ; do- narei? Cęterũ& ubi lex pro forma aliquid re quirit, ea nõ ſeruata, omnino actus perimit. Vnde ſtipulatio cuius forma ſeruata non ſit, nec in uim pacti quidem ualebitꝰ: fauore ta- men liberationis receptumeſt, ut ſi acceptila tio inutilis fuit, tacita pactione id actũ uidea- tur, ne petatur, q́d Paulus ſcripſit: nõ quòd ea tacitum pactum in ſe habeat(cùm enim ac ceptilatio cauſa liberationis fiat, uinculũ ob- ligationis nullũ debet inducere) ſed ex qua- dam æquitate naturali, qua quis obligat non petere“:& ita ego ſentio, licet alij aliter. Et hæc omnia quidem ex coniectura mentis in ducũtur, quæ tempore initi actus fuiſſe præ- ſumitur. Sed quid ſi caſus aliquis deinde ſu- perueniat, quem ſi partes euenturũ credidiſ- ſent, aliud conſtituiſſent? Et in hoc breuiter diſtinguendum eſt, cùm quæritur, an uolun tas intelligatur rebus ſic ſtãtibus: Aut in his loquimur, quę ex unius arbitrio pendent,& tunc ſi res incidat in eum caſum, in quem ue riſimile ſit eum aliter diſpoſiturũ, mutata uo luntas intelligit*. Qua ratione ſi pater filio tutorem dederit, isq; improbus factus fuerit, nõ ſequetur magiſtratus iudiciũ teſtatoris J, quem ueriſimile eſt, ſi hoc præuidiſſet⸗, tuto rem non fuiſſe huiuſmodi filio daturũ. Quo exemplo& procurator conſtitutus, ſi prodi gus, negligens, ſtupidus fiat, reuocatus cen- ſebitur*. Sic legatũ ex inimicitia deinde con tracta, uel per alienationẽ reuocatur b. Sic te ſtamentũ natiuitate liberorũ c. Sic cùm teſta- tor alienationẽ fauore pupilli prohibuiſſet, deindeq; cõſtitiſſet pupillo eam expedire, re ſpondit Aret. iudicis autoritate uenditionẽ concedendam d. Sic cùm teſtator iuſs iſſet, ne in fundo inſtitutus eo amplius quicq́; pete- ret, cenſuit Bart. ius accreſcendi ſublatũ nõ uideri?. Sic priuilegia monachis cõceſſa, pro pter exuberantẽ eorum numerũ reuocant᷑. Hinc ex facto cùum quidam unicũ filium hæ- redem ſcripſiſſet,&cõſanguineæ puellæ pro dote centũ legaſſet, quæ ſumma tempore te/ ſtamenti propter amplas eius facultates mi- nima uideri poterat, deinde ad paupertatem redactus, eodem teſtamento deceſsiſſet, lega tum arbitrio iudicis moderandum pleriſque uiſum eſt, ne plus filio extranea puella con- ſequatur. Aut in cõtractibus loquimur, qui ex duorum uoluntate interpretationem re- cipiunt,& tunc nõ intelligetur rebus ſic ſtan
F 2
n I. j.§. ſi quis ita. de uerb. oblig.
o l. an inutilis. de accept.
p I. j.§. deinde. quod iuſſu.
q l. eo tempore. uerſ. ſed fidc⸗ iuß. de pecul.
r I. ſiaus. C. de re pu. hære.
5 I.j.. cum qui. de conſt. pec.
t l. ſi unus.§. ſi
acceptilatio. de pact.
u Bart. l. ubi. C. de tranſacl.
x l. Paulo.§.ſ. de leg.iij.
I. Mæuia. 9. fi. de an. leg.
⁊l.in cõfirman do. de cõf.tut.
a l. cum quis. de ſolut.
b l. rem legatã.
c Auth. ex cau=
ſe
d Aret. conſil. Xxij.
e Bar. l. quoties. 6. ſi duo. in fi. de hære. inſti.
f c. ſuggeſtum.
de decim.

2 I. ſicut, C. de acl. l. Lucius. de euict.
P Bart. l. n.§. idem quaſ uit.
de condi. inde.
c l. fi. C. de non nume.pecu.
d xxij. q. ij. ne quis.
e Imol. c. inter p. de ren.
f Lquæro. loc.
g L ſi unquã. C. de reuoc. do.
h l. inter ueſtẽ. de auro& ar⸗ gen.
i l. ſirepetendi. C. de condi.ob cau.
k I. j. de uerbo. obliga.
1 I. inbemus. C. de teſta.
m d.l. quæro. nl quod ſi nolit. §. quia aßi⸗ dud. de ædil.
edi. 0 d. l. ſi ſeruus
pluriii. 9. fi.
p I. ſi paterſa in prin. de adop.
ꝗ l. ſt in teſta. in fi. de uulg.
r Bar.. ita ſtipu la. j. q.
s L cerdonem. de oper.lib.
t Bart. l. non ſo⸗
lum. de proc.
u l. iij. ã. cõdem
nal dic.
95
tibus tantũ facta promiſsio, nec alterius uo- luntas mucata quicquam innouabit.Quod tamen perpetuũ non eſt. Quid enim ſi prior cõtractus ex errore proceſsiſſet b? quid ſi ex fiducia c? quid ſi aliqua cauſa hoc ſuaderet, de qua à partibus nihil cogitatum fuiſſet? ut ſi promiſerim tibi gladium reſtituere, dein- de furens petas d. Quapropter& in ſchola- ſtico reſponſum eſt, quamuis in aliqua Aca demia lauream Doctoratus, ut uocant, acci- pere etiam ſub iuriſiurandi religione promi ſerit, nihilominus ſi in aliud gymnaſiũ tran- ſeat,& ibi examine facto approbetur, non cenſeri periurum?. Sed& conditiones quæ tacitè ex natura cõtractus inſunt, ſemper in- telliguntur. Si igitur tibi domum locauero, & habere licere promiſero, intelligetur re- bus ſic ſe habentibus,& penſione interim re ceptaf. Sed& cùm lex ex noua cauſa reſciſ- ſionem cõtractus inducit, uel reuocatoriam actionem concedit, apparet rebus ſic ſe ha- bentibus promiſſum tantummodo fuiſſe: ut cùm quis donat, deinde liberos ſucſipit, re- ſcinditur ex Conſtantini reſcripto contra- ctuss. Cæterũ et quando tacitũ pro expreſſo habendum ſit, eodem ferè modo diſtinguit᷑: in his enim quæ unius ex ſentẽtia conficiun tur, non eſt dubium haberi“, in contractibus uerò non haberi, ſi ab altero tantũ id actum ſiti ſi ab utroqʒ, ſecus eſt:tũc enim idem eſt, quod in ultimis uoluntatibus diximus, niſi actus in forma peccauerit: cũ enim forma ex neceſsitate legis requiratur uolũtas par- tium in nulla animaduerſione eſt. idem cùm hæc uoluntas probari nõ poteſt. Sumitur au tem probatio ex natura rei, ut quia q́d omiſ- ſum eſt ex natura rei, in eum contractũ acce deret“: ſumitur& ex conſuetudine, quæ in actionibus humanis potiſsimã uim habet“: ſumitur& ex præfationibus, huiuſmodiq́; a- lijs cõiecturis legitimis, quas omnes referre præſentis inſtituti non eſto. Sed nunquid ta cita hæc diſpoſitio ex lege inducta, an potius ab homine cenſebiture Et diſẽernendos tres caſus arbitror. Primus, quoties lex aliquid à partibus actũ præſumit, nec huic partes ipſę renunciare poſſunte, tunc huiuſmodi legis diſpoſitio, non autẽ hominis cenſebit᷑. Qua- propter ius accreſcẽdi tametſi ex tacita quo- que teſtatoris mente proueniat, tamen ex le gis diſpoſitione magis procedere exiſtima- tur a: non enim poteſt quis partim teſtatus, partim inteſtatus mori. Sic Bart. in actione tutelæ, diem ex diſpoſitione legis ineſſe, nõ autem ex hominis credidit:quoniam ſi par- tes agerẽt, ut ante diem ea actio oriret᷑, utiq; fruſtra agerent'. Sic idem tradidit, procura- torem ad agendum legali diſpoſitione, ad de fendendũ quoq; conſtitutũ cenſeri: ut enim id faciat, à lege ipſa etiam præter domini uo- luntatem adigiturt, Sic receptũ eſt, tempus quod à lege iudicatis conceſsis ue indulget᷑,
us, de re iu⸗ tametſi in ſententia iudicis ſit expreſſum“,
pro legali tamen dilatione accipi, cũ in arbi-
D. Andreæ Alciati
10
20
30
4⁰
50
60
96
trio iudicis non ſit, qualem terminũ conſti- tuat*. Nam& generaliter idem Bart. defini- uit, illam obligationẽ à lege deſcendere, cùm ræter ueriſimilem contrahentiũ uoluntatẽ inducitur. Quæ enim ex præſumpta uolun- tate oritur, hominis obligatio, nõ legis eſt Y. Nec obeſt, ſi quis dixerit, nonne legibus uo luntatem ſuã regere quilibet creditur=? Re- ſpondeo, uerum id eſſe in his quę libero par tiũ arbitrio relicta ſunt, alioquin non ſpontè facere, ſed legis iuſſu partes credunt᷑*. Qua- propter legi Falcidiæ aduerſus uoluntatem teſtatoris locum eſſe ſcriptum eſtb.nec enim facere potuit teſtator, quo minus ea lex lo- cum in teſtamento ſuo haberet. Secundus caſus eſt, cùm lex aliquid præſumit, cui par- tes renunciare poſſunt,& tũc huiuſmodi di- ſpoſitio hominis, non legis dicitur: ut quòd in mutuo æquè bonum reddatur:in promiſ- ſione dandi Carthagini, tempus quo illuc iri commodè poſsit:& ſi qua ſimilia. Senſit hoc & Bartolus ,dum alias eſſe conditiones taci tas ſcripſit, quæ ex lege deſcendũt, alias quæ ex natura rei, alias quę ex præſumpta uolun tate. Quapropter cum lex municipalis con-/ ſanguineos de controuerſijs compromitte-/ re iuberet, ſi compromiſſum fuerit, neceſſa- riò id dicetur factum, non ſponte, cum huic legi per alterũ renũciari nequeat: licet Sali- cetus& Alexãder hac in re aliter ſenſerint. Ex hoc quoq;cõſequens eſt, ut cõtractui de- poſiti clauſula dolũ malũ abeſſe, legis diſpo- ſitione ineſſe credatur, nõ ſponte contrahen tis e:non enim illi renunciari poteſt, cum do lus malus in fururũ remitti nequeat. Ter- tius caſus eſt, quoties lex abſqʒ partiũ reſpe- ctu aliquid inducit,& tunc quoc; diſpoſitio cenſebitur legalis 8. Qua ratione id quodin- tereſt, rectè pœnam legalem appellaueri- mus: inducitur enim in obligationibus fa- ciendi, ut quanti ea res eſt ſoluendo, debitor liberetur, tametſi de hoc nihil actum ſit. Et hæc ſcitu utilia ſunt, tũ quòd mitius cũ lege agitur, quàm cum homine, tum etiam quòd diſpoſitioni legis cõtrafaciens inſolidũ con- demnat, diſpoſitioni uerò hominis, pro hæ- reditarijs portionibus tantum:. Poſſent& a- liæ differentiæ referri, quas in præſentia re- cenſere nihil attinet. Poſtremò uidendum eſt, quoniam ſuperius dictum à nobis fuit, non ſolum diſpoſitiones hominum à legali- bus differre, ſed inter ipſas quoq; humanas actiones plerunq; non parũ intereſſe, cura- liud conſtitutũ in ultimis uolũtatibus, aliud in contractibus nõ rarò reperiamus. Expo- nendũ itaq;, quomodo certius hęc quoc; di- ſcerni queant. Et regulariter ſolet affirmari, eodẽ iure ultima morientiũ mandata, uiuen tiumqʒ contractus accipiẽda eſſe, deq; altero ad alterum, ceu ad ſimilem rem, interpreta- tione procedendum, niſi tamen diuerſa in his ratio afferat᷑:ea diuerſitas quinqʒ ut pluri mũ cauſis ſolet oriri. Prima, qᷓd in teſtamẽtis fauorabilior interpretatio, qʒ in cõ Hae iat
7 t linc herieni j . gäun tum ſcem X lij eogii 3 vnumen ne 1 lal, vuſel cepln⸗ „ Rat.ſip dibus duur 10 orl Il dua..i 9l3 m) vqxodſl X lquilenan' 4 centut, in fl deuat. uch Cl 4 cum. — . hn oretkatlo a l.iii. a ul Eehiee, u K 34— 3 ar aietads plus 1Mua hnh gmfl. ucone, rcuslumitul is binöuendie u ieberiteſpon an acſcundæ dA onditio imp in iind edipl laa dus ratos elle lcâs„Iri U- Wnlaen uuüine trinſeclt. e a ümitundu condi O a⸗ 6 b ſuccurridu monſ. in pgoralliäo Rcio iudicis zedoeinterdi And ſionis adip uu Imä ecictũ 4 In Lſigu uh gromniaine maior.(d axll’ enim or nanſ. ſa chnulliger tun lone& illud e Paul. Srai. oſcquam dies Lunn ei ulecuminca Lans u dliludrece en embalteroh nmudlhe as eetii diuliſt Tones.G.d. ſagſ ſ . 4 fan 4 ſetdiuilionem laun iit ſm dhteſtoris Uo A Proculoo. ſ aſ bendeturqu tlt. d.„, aa uticgelttidi weointraann 4 eonüdebebin 4 bnzaimnae tlundhut cemeamgſ Ffacpo. ſt olequens eſt 1 nactuslo adt cum&de a— am ⸗quodin ¹ niimagnae dori indi 1 unmnim ntur:inilli maduerſion enalprohid krhipo „,rr,ke d Uolui terumt k lieſtpin 4 lile euma ucrbo.chl* nataagere. lntraO9: de nyv l adl tion „ eone ulci ¹ anaa iomniü

8 „Aualem.
6 den
e
el män,
cehte in teſta dere h.
quldöle dllero qolnn dhm. Sali.l.jf. mhde iu. emp.
7 1 cidiæ aduerſu wi dth. niſt C.
eſſe leri to lolne Trebell.
fator, nin elg ec. tit. de
C Inu T Seab uerſ. cxx. 3 uo hadere d J Xaliquid prac.“ d
offunt& 1 unta m acutiß „nonle üchuiulm de fid. ubi donum dirug ufir
4 numredäanninnsſahis. ſi
agini tem Ug nruend. d& li qua lmilada uédendo. J lll5 a. em.
—— eaenneSed, ercum d 4 unichplineerb. ontrouerſis vngam C. com. npromiſſumfuert niee. ctum, nonſponte an enüciarinequerrlease, Re⸗ ter hacin walierſalnt dequenseſt utcönatu dlũ malũabeſe exi i, pr en edatur nõſpontecunie minor. li renunciaripoteſ, on rũ remitinegleni le ptum, uoties lexabſc;parlüni. præd. lcit,& tunc quogdipai lis è. Quarationeliqlolxæxtoto. 9. xnam legalem appelbaleg.j venimin obligrtoniu feditores. eares eſt bllenitihaet. tſide hoc nillacuml ene reſ. ſunt, tũ quod miüsdi Im homine, tumellmg is cötrafaciewioliũ tioni uero homind 3 onibus unnm Doltei rbitratu. referri, qussinpirbmers. obli. tinet. Poſtremo uiitiane de ctum anobiil. Cdem.
uperius dictumaror, oſitiones hominuniſter. l ſe.
u0. bo.
ſed& ſi 85
.CoMl.
Erlires quæ. 82 falcid.
0' 3 ſi. C. de iplel, 4
97
fiat*: hinc eſt quòd inſtituto teſtamẽto filijs, etiam fœminas admitti indubitati iuris eſt: cuùm tamen ſi quis pro ſe& filijs emphyteo- ſim recipiat, maſculos tantũ admitti ferè re- ceptius ſitv. Eodem modo, inſtitutis filijs, du bium nõ eſt nepotes quoq;contineri, cum in contractibus contrà reſponſum ſit. Sic a le- gato quod filijs relictum ſit, monachi nõ ex- cludentur, in quorũ album nomina filij de/ derint“, cùm in contractibus huiuſmodi in- terpretatio minimè accipiẽda uideatur?, Sic ſi fidei filio cõmiſſum ſit, coniectura paternę pietatis plus dictum, minus ſcriptum credi- tur, conditioq́;, ſi ſine filijs deceſferit, extrin- ſecus ſumitur¹: quod in contractu locum ſi- bi nõ uendicat.Sic legata domo, aditũ quoq; deberi reſponſum eſts:at uendita, uel familię erciſcundæ iudicio diuiſa, non deberiv. Sic conditio impoſsibilis ultimas uoluntates nõ uitiat, ſed ipſa reijcitur“, cum tamen contra- ctus ratos eſſe non ſinat.Secunda cauſa eſt, quia ultimæ uoluntates promptius executio ni mittuntur: pluribus enim actionibus in his fuccurritur, nunc rei uendicatione, nũc pignoratitia ob hypothecami, quandoque& officio iudicis, quod perſecutionem uocant. Sed& interdicto plerunq; ſuccurritur poſ-
ſeſsionis adipiſcendæ cauſa m. quam ob cau-
ſam& edictũ diui Adriani olim in uſu erat. quæ omnia in contractibus aliter ſe habent: ex his enim ordinaria actione experiendum eſt, nullaq; executio præſtaturo. Eadem ra- tione& illud dicimus, ultimas uoluntates poſtquam dies ceſſerit in pendenti eſſe non poſſe, cùm in contractibus aliud ſit iuris ptun de& illud receptius eſt, legatarium, qui par- tem ab altero hærede petierit, nõ cenſeri ius crediti diuiſiſſeu, cum in contractibus con- ſtet diuiſionem fieri:: facilius enim hoc mo- do teſtatoris uoluntas exitum habebitꝰ, nec ſuſpendetur quatenus alius cohæres nõ ſol- uat.Sic& ſi tibi ſeruum arbitratu Seij legaue ro, eo intra annum nõ eligente, nihilominus legatũ debebitur, nec ulterius erit expectan dum:, cùm in contractibus àperſona non re- cedatur, longiorq́; præſtetur dilatiou. cui rei conſequens eſt, quòd cautioni Mutianæ in contractibus locum nõ eſſe uulgò traditum eſtx, cum& debitor in diem ex cauſa legati cauere debeat, quum dies uenerit ſe ſolutu- rum Y: quod in contractibus admiſſum non eſt, niſi magna ex cauſa ⸗. Tertia cauſa, quòd ultimæ uoluntates ab unius tantùm, nempe teſtatoris, iudicio pendent, contractus non niſi omnium contrahentium conſenſu perfi ciuntur: in illis igitur ſola defuncti mens in animaduerſione eſt: quapropter ſi bona ſua alienari prohibuerit, ex cauſa tamen dotis di ſtrahi poterunt“:quoniam ueriſimile nõ eſt, uoluiſſe eum à ſe deſcendentes fœminas in- dotatas agere:quod in prohibitione, quæ in contractu addita ſit, non procedit b. Eadem ratione ultima uoluntas poſterior, tametſi non omnino perfecta, priorem extinguit“,
de uerb. ſignif lib. II.
10
20
30
40⁰
50
60
indulgentia ſolum T annllait iene
98
cum aliud ſit in contractibus d. ex actu enim inutili uoluntas tamen proſpici poteſt, quod in legatis ſolùm ſufficite. Item annuum lega- tum iuris interpretatione plura legata, plu- res obligationes continet:at ſtannuum quid dari nobis ſtipulemur, una erit obligatio. Cuius rei ea uidetur ratio, quòd in legatis uo luntatem ſpectamus, quæ præſtationem plu ries fieri decreuit, meritò plura ſunt legata: in ſtipulationibus ad formam uerborũ atten dimus, quæ unica eſt. Quarta cauſa originẽ à præcedenti ducit: ea eſt, quòd in ultimis uo luntatibus pœnitentiæ, reuocationiq́ locus eſt, cum in contractibus quod factum eſt, in fectum, quod ratum, irritũ, altero diſſentien te, fieri non poſsits. Hinc ſilibertus de ſe be- ne merentem amicum donatione aliqua re- munerauerit, nõ fiet cauſa patrono, ut in ſui fraudem id factum conqueratur“ cùm ſi cau ſa mortis dederit, ſecus ſit: quod enim huiuſ modi alienatio ex nutu eius reuocaripoſsit, facilimè fraudis coniecturã tunc accipimus. Sic adoleſcens, cui curator datus ſit, abſque eius autoritate contrahere non poteſt k. cum tamen teſtari, legare, cauſa mortis donare poſsit: nec enim hic ullum ſubeſt periculũ, ne damnoſe agat, cum arbitratu ſuo omnia reuocandi ius illi ſitm. Quapropter ſimunici pali plebiſcito cautũ ſit, ne abſqʒ agnati con/ ſenſu mulier contrahat, id tamen ualebit, qd donatione cauſa mortis tradiderit: nõ enim legis ratio, ne mulier decipiatur, locum hoc caſu ſibi uendicat, cum penitere poſsit. quo exemplo&illud quoq; reſponſum fuit, cum conſuetudine quadam peregrinorũ faculta- tes, quacũq; eorum ultima uolũtate reiecta, ad principem pertinerent, ſi donationis no- mine quiqq́ʒ ab his alienatũ eſſet, non uideri fraudem fiſco factam°: quod eo magis reci- piendum eſt, quoni illud in confeſſòo ſit, di- ſpoſitionẽ ſtricti iuris in ultima uoluntate in ductam, ad contractus minimè producendã eſſep, nec è conuerſo. Quinta cauſa eſt, quia contractus etiam ex ſummiiuris rigore effe⸗ ctum habẽt, quòd de re ſua quemlibet diſpo nere poſſe iuſtum eſt: at ultimæ uoluntates legis ſuſtinentura, cum in id tempus earũ ef- fectus cõferatur, quo quis mortuus eſt, nec res amplius ſua eſt: quo fit, ut ſuprema hęc iu dicia, ceu ſpecialius quoddam auxiliã à legi- bus conſecuta, legum ipſarũ naturã magis o contractum imitentur: quapropter& in le- atis,& in legum iuſsionibus, ſi quicquam Atum non ſit addita pœna, ſtatim fieri de- het, ne in pœnam incidamus: cum in contra ctibus nõ prius pœnæ locus ſit, quàm decla- ratum fuerit amplius fieri non poſſet. Inde quoq; eſt, quòd prohibita à teſtatore aliena- tione, nõ magis dominiũ transferri non po- teſt, quàm ſi lex expreſsim uetaret“, cum ta- men in cõtractu prohibitio eam translationẽ nõ impediat, ſed in id quod intereſt, agendũ ſitx. Cæterũ& cõtraria ratione inſtitutũ eſt, E 3
d I.j. de noua.
e l. fin. de rebus cred.
f I ſi Stichã.§. j. de uerb. ob.
g I. ſicut. C. e
aclio.
h. uiuus. ſi quid
in frau. pat. 1 1.j. 9. j. eod. tit.
k l. ſi curatorẽ. C. de in integ. reſtit.
II. Aurelio.§. Caius. de lib. leg.
m l. ſed interim. §. j. de donat. inter uir.
n laſ. l. ij. de le⸗ g4. j.
0 d. l. uiuus.
p l. nõ dubium. C. de teſta.
q I. j. C. de ſacro ſan. eccleſ.
r§. diſponat. in auth. de nupt.
5 gl.I.j. C. de his quib. ut indig.
t d.l. ita ſtipul.
ul. Marcellus.. res quæ. ad Tre bell.
x l. ea lege de cõd. ob cau.

a I. j.§. ſin autẽ ſub. C. de cad. toll.
b õ. ex conditio nali. Inſtit. de uerb. oblig.
c gl.l. j. C. ſi ad⸗ uerſ. uen.
d l. cũ hi.. pla⸗ ne. de tranſ.
e l. Lucio. de le⸗ La.ij.
f l. plerunq;. in fin. de iu. dIot.
gl. j. C. de pec. eius qui lib.
h l. rem legata. de adim. leg.
i I. ex hoc edi⸗ cto. de ali.iud. mutan. l. reos.
de ſolut.
95 D Andreæ Aciati da9
ut anteq́; ultimæ uolũtates legis fomento cõ ualuerint, contractib. ipſis imbecilliores cen ſeantur: quapropter ante conditionis euen- tum, in eis tranſmiſsioni locus non eſtꝰ, cùm ſtipulatio conditionalis nihilominus ad hæ- redes tranſeat b:firmius enim unicuiq; acqui ſitum id cenſetur, quod propria ope conſecu tus eſt, quàm quod alieno beneficio adipiſci turc, Vnde alimentis mihi ex contractu debi
tis, poſſum ex ſententia mea tranſigere: cùm 10
ſipoſtremo alicuius elogio debeantur, abſq; prætoris decreto non poſsim. Qua ratione funt qui putent, in ambiguo diſiunctiuæ ob- ligationis caſu ad legatariũ electionẽ ſpecta- ree, cum in contractib. ad debitorẽ ipſum per tineant!: differentiæq́; rationẽ eſſe, quòd hæ- redis hac in re damnũ in animaduerſione nõ eſt, qui& de lucro agit,& alieno facto fortu- natus eſt, ut cui cõtigerit( quod pocta ille ait)
Res non parta labore, ſed relicta. Cui tamen 20
rationi illud obeſſe uidetur, quòd traditum eſt, ſi manumiſſus à domino ſuperſtite ſer- uus fuerit, peculium illi conceſſum cenſeri: ſed ſi teſtamento ab hærede libertas ei legata ſit, non cenſeri: quod argumentũ tripliciter bene ſanè diſſoluit Accurſiuss. Ego etiam il- lud dici poſſe arbitror, ideo ita conſtitutum, ne dominus quicquã illi ulterius impenden di cauſam haberet, ſed peculium illi pro ali-
mentis ſufficeret. Siquidem& apud Plautũ 30
Epidicus ait: Nouo liberto opus eſt quod pappet. Cui reſpondetſenex: Soccos, tuni- cam, pallium tibi dabo, præbebo cibum. Sed an potius id inductum credamus, quoniam qui hæredi ſeruũ relinquit, neceſſariò relin- quitat in neceſsitatib.non ita fit liberalitatis & munificentiæ larga interpretatio“: nam& traditum eſt alienationes, quæ teſtamentis fiunt, non ita facilè in fraudem cuiuſquam fa
ctas uideri, quoniam neceſſariò fiant uulgò 40
enim dicitur, ſuperſtitis eſt mancipiũ,& mo rientium ſedes uiui occupãt, nec niſi nudos orcus recipit.
D=æ ANDE ALCIATI IV
RISCONSVLTI DE VER- borum ſignificatione liber
quartis.
z VX ſuperioribus libris à nobis 50
de quadruplici uerborũ ſignifi- catione non indiligenter ſit ſcri ptum, ſupereſt ut de figuris&
ʒ tropis aliqua ſubijciamus: quæ cùm mixtæ cuiuſdam ſint naturæ, operæpre cium uiſum fuit in hunc locum eas reſerua- re, quòd ſat cõmodè nõ uidebantur poſſe ſu pradictæ diſtinctioni coniungi: nam figura rum quædã ſolum ornatũ reſpiciũt,& hæ ad
proprietatem ipſam pertinent, imò elegan- 6o
tiorem,& magis perſpicuam orationẽ, q́; ex ipſa proprietate deprompta uerba faciũt, ut merito Fabius Quintil. ſcripſerit, Quæ bene translata ſint, etiam propria dici ſolere. Quæ
dam ad improprietatem penitus pertinèt,& in uitium orationis inclinant, qualis eſt earũ maxima pars: aliæ ab uſu prudentium auto/ ritatem ſumunt: nonnullę ferè nihil à uerbis mutuantur, ſed ex interpretatione uim om- nem accipiunt, ueluti ut plurimũ ſunt paræ miæ. Meritò igit᷑ in ultimũ librũ recipiendũ hunc tractatũ cenſui, præſertim cùm ſic quo que gratiorem me rem facturũ hiſ ce opina- rer, qui iuris ſcrupuloſitatib.offenſi, in amcœ niora ſtudia diuertere deſiderant: his enim hic libellus magis arridebit, qui nõ pauca ex humanioribus ſtudijs cõtineat, quantaq; ue- terum Iureconſultorum in eis diligentia fue rit, declaret. Velim tamen hi ſciant, me non omnino ex Grammaticorũ, aut Rhetorum declarationibus, ſed craſsiore minerua, q́d noſtratibus Doctoribus magis placere de- prændi, huiuſmodi ſchemata& tropos inter pretari:& ſicut apud Enniũ Neoptolemus philoſophari ſibi ait neceſſe eſſe, ſed paucis: nam omnino, haud placere: ſic& ipſi mihi ui deo cum Rhetoribus aliquantiſper conuer- ſandum eſſe, omnino haud placet. Quòd ſi ipſi in hoc argumento à Grammaticorũ tra- ditionibus receſſerũt, æquo animo ferre de- bent, ſi Iureconſultus eos& ipſe non omni- no ſequar, ſed aliqua cõſulto innouanda du- xerim, quæ huic noſtræ profeſsioni magis cõducere exiſtimaui. Ex his igit᷑ longè tfre quentiſsima eſt quam ‿ν⅜ναρνοναeν id eſt, tranſ- lationem uocant, ſine qua nec quotidianus quidem ſermo conſiſteret, cùm propter uo- cabulorum anguſtiam ſimilibus plerũq; uti cogamur, uel quia propriũ deficiat, uel quia translatum proprio elegantius ſit: ut cùm lu reconſulti adulterinam monetam, adulteri- nam ſcientiam uocant,& adulterari rationes dicunt, id eſt, conturbari, uel falſo deſcribit. Sic ambulatoriam uoluntatem, actionem, le gis poteſtatẽ, ſtipulationẽ dicimus: ſic uiam aperire, ſic calcẽ pro fine, cunabula pro ini- tijs plerunque reperire eſt:hinc anfractus li- tium antiquare, id eſt, extinguere: hinc de- floratæ ſpecies, enucleatum ius, fræni tempe ries, nuda cõuentio: ſic in promptu dicimus, ad manũ, in pendenti, prima facie, laquei le- gum: ſic inhiare cõmodis, quod à lupis trãſ latum eſt:ſic rempub.florere, dotem& dona tionem propter nuptias æquis paſsibus am- bularel!, tempora largiri, cauſam capitalem, quæ ad ſtatũ pertinet, dicimus,& ſi qua ſimi lia, quæ nuſquam in quocunq; autorum ge- nere nõ occurrũt. Ab hac non multũ diſtat quæ œx‿πανρννσνε, id eſt, abuſio dicitur, cùm o- miſſo proprio& peculiari nomine, aliud ap- ponimus: ut cùm lex Iulia adulteriũ ſtuprũ appellauit, generaliſsimo nomine uſa, cũ ſpe ciale crimẽ inſequeretur:meritò Paulus, lex, inquit, Iulia ſtuprum& adulterium nõ pro- miſcuè(ut habentuulgari codices) ſed uæru Xuεανιπτννρν appellat ονσ⁵ν. qua figura etiam parricidam dicimus, qui matrem interfecit. Sic& Caius inter geſtum& factum, inquit, Ax Ta
k ljinfuce ſer cx.
llfy. Citue nat aneue
—.
niſ annot mneleganti fverü utlie lnt HERCI oodluſtini ed ebin auem de tey buligniab iuttulus aa ip tatũ nit nummo,qua duaponder mwetnfaipe orisnos puj tent LIT. endur poſtq dſcplinafue peppeuum, KaAncollect dlacra lancc necollats coꝛ lgurthino: aquiſitus in ſeratoordin vogzrentur,. Kcem peri len Ii Catoſui Avaürecel ee— 3 hd. e min vun dad urn eſ mdete afde 8. dnuübi undt lon na

8
etatem usin
1 4 deni Llunan d 2! K d)
Kab uſu heaitg
no edn R wonnullefereni
Phed
ſ 8
1 lümd nbusaligumihen nnino haud T mento aGrammini lerüt, eguommm n ultus ecsd jplenonm liqua cõfulto nnouna ic noſtræ profelicnin maui. Exbigitng quam uen gtfa ldelm nt, ſine quanec quxite conſiſteret, cimpyuyrn guſtiam ſimilbs peii duia proprũdefttu,i prio elegantiusſir un Uterinam monetam adl uocant,&adolteraim onturbari velfalodeli iam uolunaatem actüne tipulationeimuwit cẽ pro lne anndu⸗ 3 reperire ettlinc itn e, id eſt, extinguerei enucleatum usrari- ntiorſicinpromputir ndenti, prima Rrieae re cõmodis qpodalni mpub flrerecine, de ſenat. er nuptias æqui Hua. j. C.de
jri. cauſum Ciénc. eccl
ora largii, cj Al ertinet, dicimbb, 1 ſe clate.§. baumin quocunqja id autem,
bhacnonnll iter.
ſio dciukd
de orig.
101
Vſc eusade nihil intereſt. Sunt qui generali- ter catachreſin definiant, quæ nomen ſuum proximo accommodet. Metaphoræ quoq; affines ſunt parœmiæ, de quibus Eraſmus Roterodamus locupletiſsimum,& immor- talitate dignum opus iamdiu edidit, in quo ſolus uidetur mihi ueteres omnes ſup eraſſe: is enim ſic definiuit: Parœmia eſt celebre dictum, ſcita quapiam nouitate inſigne. Süt autem in iure id genus quamplurima ada- gia, quorum inſigniora uir ille diligentiſsi- mus perquàm eleganter explicauit: qualia ſunt, Glauci& Diomedis permutatio: Nec omnia, nec paſsim, nec ab omnibus: Non ſoli Atridæ uxores amant: Pecunia abſq; pe culio fragilis: Officere luminibus: Cum ſac co adire: Manu longa, manu breui: Actũ ne agas:Leonina ſocietas:Illotis manibus: Lon geèlateq;: Sarta tecta: Ruta cæſa. Cæterum quædam& nos ab eo, fortè cõſultò, præter- miſſa annotauimus, quæ quamuis nõ ita for ſan elegantia ſint, non tamen eiuſmodi uiſa fuerũt, ut ſilentio omittenda duceremus. Ea ſunt, HERCVLIS CLXPEVsS, in hexaſticho quod luſtinianus ipſis Digeſtis præpoſuit: Olæ N ipælanuu xævoν dαᷣꝭπηιl T6leæs. dicitur autem de re pulcherrima, et uarijs ornamen tis inſigni:ab Heſiodo ſumptũ, in opere cu- ius titulus. DVPONDII iuuenes: ſtu- dijs tantũ initiati, in proœmio, à dupondio nummo, quaſi duobus aſsibus æſtimarent: ſeu àpondere dupondio, quod& ſtater dici tur, et 72Ʒρ̈αελQσααορνέꝙt em adhuc modici ua- loris, nos pupillos uulgò dicimus. Eodẽ per tinent, LrTAE& Prolytæ: quo nomine uo cantur poſtquam perfecti, abſolutiq; in ea diſciplina fuerint. Sic eodem loco edictum perpetuum, ſparſim& quaſi p ERSATT- RaAN collectũ dicitur prouerbiali ſchemate, à ſatyra lance ex uarijs ferculis nullo ordi- ne collatis compoſita. Vnde& Salluſtius in Iugurthino: Quaſi per Satyram ſententijs exquiſitus in deditionem accipit᷑: id eſt, non ſeruato ordine, ut ſeniores prius ſententiam rogarentur, ſed uti ipſi Imperatori libuiſſet. Eodem pertinet, quòd Sabinus à Pompo- nio: Cato ſui tẽporis dictus eſt. Sic SãATVR- NINVMrecentiores quidam uice uerſa uul⸗ g⁶ dicunt, qui phantaſticas, abſurdas ue opi niones in iure ciuili ſectatur b: ab huius no- minis Saturnino, quẽ VlIpianus notat. 2⁹ ee id eſt, ad uerbum, prouerbialiter VIpia nus“dixit, dehis, qui congruenter interro- gationi ſibi factæ reſpondent, quod à nobis in Diſpunctionibus diffuſius explicatũ eſt. Id Cic. KRESPONDEKRE AD ROGATVM dixit in oratione pro L. Flacco: Nunquam nobis ad rogatum reſpondent, ſemper accu ſatori plus quàm ad rogatum. EREMODI- cWNIuriſconſulti appellant, quoties in iu- dicijs abſente altera parte ius dicitur. Vnde qui facile& citra contradicentẽ uictoria po- tiunt᷑, eremodicio potiores dici poſſunt. Lu- cianus etiã ad calumniatores tranſtulit. De-
de uerb. ſignif. lib. IIIl.
10
20
30
4⁰
50
60
moſthenes ſeparatim?ονκ⁵ M appellat. In Periuros quoq; prouerbiale eſt dictum, VI- Piano autore, ⸗̈ππναυητα⁴α—εσ ακαν ⁶πφνυνέ emerè ne iu- ras: quodillis ſuperindici ſolebat, cùm fu- ſtium uel flagellorum ictibus ſubijcerentur. DVBIVS EVENTVS LITISex Scæuola dici ſolet, apudq́; nos ferè prouerbij loco uſu rpa tur, apertiſsimamq; habet ſignificationem. PROBATIONESde domo uocant nõ tam ſuſpectæ, quòd domeſtici teſtes nõ recipian tur, q́; confeſsiones,& ipſius accuſati ratio- nes, cùm quis proprio ore conuincit᷑,& ſuo, quod dicitur, gladio iugulatur:quo ſenſu& Gręcum adagiũ accipi poteſt, ciuοεeεννεμἀᷣοεσυτ. VESPERTIIIONEM appellari in iures ap- Paret eum, qui ne creditoribus ſatis faciat, la titet,& ueſpere tantũ exeat, uel rationes con turbauerit:opinor ex Aeſopi fabula, qua in- ter cætera proditur ueſpertilionẽ cum mer- go ſocietatem nauticam contraxiſſe,& ſum- merſa naui, cum uterq; decoxiſſet, ueſperti- lionẽ non niſi noctu, metu creditorũ uagari, mergum frequenter in undas ſe demittere, mercimonia amiſſa perquirentẽ: ut procul- dubio male ſentiãt, qui ueſpillonem, ueluer ſipellem pro ueſpertilione legunt. Traditur & quandoq; Ia Cvs retis pro re dubia,& mera ſpe, qua plerunq; homines decipiunt᷑. A MANV quoch uariæ parœmiæ deduci ui- dentur, ut cùm dicimus, de manu in manũü, & per manus tradi,& ad manum nõ habere, & extra manũ demiſiſſe,& manus iniectio- nem retinuiſſe. Emiſſam quoq; manum Mo deſtinus dixiti, pro cautione manu facta. Di cit᷑& manus pro arte, unde& manus preciũ Caiob. POMvM quoq; ſuam unicuiq; tutiſ- ſimum refugium Caius ſcripſit, ex notiſsi- ma teſtudinis opinor fabula. oil G& Qᷣo oi⸗ des. OMNEM fortunam in ſinu meo ha- buin, prouerbialiter etiam dixiſſe uidet᷑ Scæ uola, nõ ſolùm eo ſenſu quo in manu, id eſt, poteſtate habere dicimus, ſed etiam ut occul tam,& ſibi ſoli creditam rem oſtenderet: un de& in ſinu gaudere Ciceroni I11. Tuſcula- narum: quamuis& alio ſenſu alibi accipia- tur. ERRONEM quoq;, frequenter uagan- tem,& rebus nugatorijs tempora cõſumen- tem ex Vlpiano dicere poſſumus, metapho ra ab erronibus ſeruis ducta. Ouidius in epi ſtola Sapphũs: Nec uos erronem tellure ad- mittite noſtrum. Cui non multum abſimilis eſt& miles qui EMANSORdicitur, hoc eſt, ut Modeſtinus interpretatur, qui diu uaga- tus, ad caſtra reuertitur. FELICI diplomate uti dicunt᷑, qui omnia præproperè agũt: ab his ducto prouerbio, qui curſu publicoper diſpoſitos equos omni tempeſtate contem- pta, nocte dieq; iter agunt: quod abſq; prin- cipis diplomate(tractatoriã recentiores Cæ-
ſaresꝰ appellant) facere minimè conceſſum
erat:cuius rei præter Jurecõſultos Plin. quo que ad Traianũ, et Corn. Tacit. meminerũt. Epꝰ Thπ⁊ιια quoq́; frequenter Iureconſulti a di- cũt, eo ſenſu quo nos, largo modo, ſolemus
4
102
d I. ſi diuo. in ff. de iureill.
e l. quod debe⸗ tur.de pec.
fl. pe. de teſti.
gI. ſtiita quis. de
euict.
h I. ſi iactum. de act. emp.
i l. quidam. de prob.
k l. mulieris. J. eod.
II pleriq;. de in ius uoc.
m l. qui teſtaniẽ tum. de prob.
n I. quis ſit.§. er ronem. de æ⸗
ail. ed.
0 lcõtinuus. de uerb. oblig.
p C. de cur. pub. lib. xij. q l in ſumma. 9.
item Lab. de
aq. plu⸗

a l. quã Tubero⸗ nis. de pecul.
b l. apud. de fid. lib.
c I. ſed Iul. ff.ad Mac ed.
d L tranſact.j. eod.
e l. iiij. de manu
miß.
f I. nequicquã. §. de plano. de offt. proc.
gI. penul. C. de naufr. lib. xj.
b l. cum ſeruus. de cond.&de monſt.
i l. præſes. C. de ſer.
103
dicere, ueteres nõ ad liquidum appellabant: id latius à nobis Diſpunctionũ lib. II. tracta- tum eſt. Cui ſignificatione nonabſimile eſt, quod Vlpianus⸗ raανυρνμκέινςαςᷣοο dixit, id eſt, craſsius&pingui minerua: quo ſenſu& Au lus Gell. lib. XIIII. cap. I. utitur. PpEDEMin fouea habere, id eſt, in periculo mortis eſſe. Pomponius b dixit his uerbis: Ego diſcendi cupiditate, quam ſolam uiuendi rationem o- ptimam in octauum& ſeptuageſimũ annũ ætatis duxi, memor ſum eius ſentẽtiæ, quam dixiſſe fertur Iulianus: Et ſi alterum pedem in ſepulchro haberem, adhuc addiſcere quæ dam uellem. COoLOR quæſitus diciturꝰ, cum id quod uerè agimus, ſimulatione ali- qua obtegimus, ſiue fraudandæ legis gratia, ſiue alia ex cauſa id fiat: ſolentq́; hoc loquen- di modo Iureconſulti plerunque uti, meta- phora, ut opinor, à Rhetoribus accepta, qui uerborum coloribus ueritatem plerunq; of- fuſcant. FACTVM tranſactum eſt, de re finita,& quæ amplius in dubitationem dedu ci non poſsit. Cicero in Catil.lib. III. Atque illud quod faciendum primũ fuit, factum at- que tranſactum eſt: trãslatione ab eo ducta, quòd finis litibus per tranſactiones impona tur. CoNNIVENTIBVS oculis VIpianus ſcripſite, id eſt, per diſsimulationem, cum is qui uidet, oculos interdum claudit, dum per ſpicere non curat. Accurſius ſtricta iuris ci- uilis ratione non inſpecta interpretatus eſt.
DEPLANOSapud eoſdem fieri dicitur, quod facilè& abſque cauſæ cognitione con ceditur: origine prouerbij à iudicibus du- cta, qui grauiores& arduas cauſas pro tribu nali ſedentes cognoſcunt: ubi uerò deſcen- derint, in plano conſtituti, leuiora negocia decidunt. Honorius Imperator LEVATO VELOSid fieri dixiſſe uidetur: Cùm cauſæ,
inquit, huiuſmodi leuato uelo cognoſcan-
tur: quod& ipſum prouerbiali figura non caret. IN FOLLE offerre Calliſtratus in- tellexiſſe uidetur eum, qui ad liquidum ratio nes non reddit: metaphora ab his ducta, qui pecuniam intra marſupium oſtentant, ita ta- men, ut nec qualis, quantaàue ſit agnoſcatur:
unde uulgari ſermone circunfertur, in folle
mexces non emendas. Illa quoq; à prouer-
bij uſu diſsidere non uidentur, cum OMNI exceptione maiorem, dicimus integerrimæ
fidei hominem. IS AVRICVM, pro atro-
ci latrone, à uitio gentis., vVSVRAS nauti- cas, pro centeſimis& magnis. S PARGE-
RE aquam, pro demulcere& blandiri, me-
taphora ab equis ducta. HVMANITVvScon tingere, id eſt, mori. Sed& eòdem pertinet, quod alibi dicitur: SITIENTIBVSagris tuis alienos irrigast. A᷑ AVA quoq; LANCE dicimus,& PASSIBVS æquis, de his quæ ſi- milia ſunt: unde& lance una trutinare apud eoſdem reperitur. Iuſtinianus etiam æ‿ταꝝ œ fieri dixit, quod alienis ueſtigijs inſi- ſtere ueteres dicere conſueuerunt, cum quis de ſuo nihil addit, ſed aliena ſoluùm recitat:
D. Apndreæ Alciati
10
20
30
4⁰
50
66
104
unde& vESTIGIIS inhærere ductum eſt. Vſurpatur eiuſdem Imperatoris exemplok, de re quæ amplius in uſu non ſit ut AB AV- LA receſsiſſe dicamus, translatione ab eme- ritis Palatinis iudicibus accepta. Idem quo- que prouerbialiter Ioquutus uidetur, quum ſub finem Inſtitutionum, Sufficiat, inquit, hæc ſummo digito,& quaſi per indicem teti giſſe: ubi Accurſius indicem digitum intel⸗ ligit:ego poſſe etiam de tabula, ſeu ut Græci dicunt, elencho accipi arbitror. Sed& Gra tianus EMENDICATA ſuffragia appella- uit, quæ leuiter cauſam adiuuant, ut poten- tium cõmendationes,& ciuitatum in alicu- ius honorem decreta. Prouerbialiter quoq; Gordianus dixit, NoxA caput ſequitur: quoniam ut Marcus Cato ait, nequiter fa- ctum ſemper durat,& reum comitatur. Sic & OQuidius: Pœna poteſt demi, culpa peren nis erit. Sed& Conſtantinus Imperator', SVO MARTE, inquit, cauſæ diſcurrant: id eſt, ſuis uiribus, non autem aliunde accerſi- ti adminiculis.In iure quoq; pontificio eiuſ- dem monetæ pleraq; leguntur, quorum ali- qua referre non omnino extra rem erit, qua- lia ſunt: CoLErRIlO uno omnibus mor- bis mederiꝰ. FACIBVvs ſolem adiuuarer: q́d de ſuperuacuis& abſurdis dici conſueuit. FALCEM in alienam meſſem mittere9: de cognitionem, quæ ad alios pertinet, ſibi arro gantibus. PARIES dealbatus, ex actis Apo ſolorum pro diſsimulatore,& fœdo homi- ner. LABYRINTHVsS, de re cõfuſa& inex plicabili: unde Labyrinthus erroris'. MAR GARITAE anteporcos. ALTARE fpoliat, ut aliud operiat., MINGERE ad parietem. Mus in pera. Serpens in ſinut. Fruſtatim lu pus comedit agnum“. Malus choraules bo- nus ſymphoniacus:& ſi qua ſimilia. Cæte- rum& uulgò ex Accurſio recentioribusq; interpretibus quædam nobis in uſu ſunt, nõ omnino indecora, ut quibus ſola uetuſtatis opinio deſit, cætera quæ prouerbio neceſſa- ria ſunt, abundè ſuperſint: ut cùm de re diffi cili, AFRICANI LEGEM dicimusY, quòd huius Iureconſulti reſponſa, quæ paſsim in corpore leguntur, obſcura ſint,& interpre- tatione indigeant. Qvip AD rhombum⸗? de his quę ad collationẽ admitti non debent, uel nihil ad rem propoſitam faciunt. uidetur a piſce rhombo optimi ſaporis deductum, cu ius cognitionem ex Iuuenalis carmine ha- buit Accurſius. REM non nouam aggre- dia: de his, qui uxores uetulas accipiunt, ob- iectum riſus cauſa ab auditoribus Bulgaro, cum huiuſmodi uxorem duxiſſet,& manè conſtitutionem, cuius initium illis uerbis conceptum erat, auſpicaretur. O B ſolum punctum caruit Robertus Aſellob. Ortum ex hiſtoria, quam Albertus Roſat. recenſet. Robertus opulenti ſacerdotij, cui Aſinus nomen, utuocant, Abbas erat, cæterum a- uarus,& inhoſpitalis: quapropter carmen, quod pro foribus monaſterij proſcriptum erat,
llſngul 0 accuſ.
m llicet Ca ſar cxcil
n lj.Cnell. pot.
0 xxix dit ceſſe.
vjkz jſle nia.
Clem. uemms bilis. decla
r xxij.q.j⸗ ratuis.
5 xxix diſt
t c etſicelae
u S. quia eng. xij.9.
*vijgjls
* laſ. Lquedn tů ſolmar
3 g. authli.
C. de nat.
a Allrenun uam. C deuu
5 Alber indi- bunckuz
Hahu tunum, n ürp erducitacc Aan conſequant lpores dicti na cptegich 4 Vüälls et Nhain lmibs lignit aigt⸗ pralactucas nter naainum 8 meiner æq g e rege. qui 3 1b, EBRA aas tepe:cimi llts a daimini vret morbo. anmen, Cloc Categü. T me cknureode cntile duo nlb non diſs aümitentiac nigram.„ 1 müäquig e IANTIoff it gediere aalir Cinn dlio OQui ij viibr tgere 7 enumgpeen erärnSeäbl mentrarinas ndſticii g ancampauci cls quoties minüdoctore cj erre

ddi ri al eum hi. de ranſaſt.
. 1. ch Pppell, 5 I quiſquis. C. uandu boten, ſicert pet.
„. Delaion,
nileunmi eech
aliu I uudt ſine quo. n accel ucrb. illicito.
pontificbeil m⸗duonmä, g.L j. quod Taremeri,qu a, uuſſu. omnibum, gbſ quod in m adiuuaro heredẽ.H. eli⸗ dici conſueli, gere: de tribu. em mittere, L11. 9. uete⸗ dertinet,libiam res. de acquir. ds exactia boſſl. & fœdohom gl. quoniam. re cõfuſadèina C. de ludæ. derroris“, In, LTAREſpol KE ad partern u Früſtuumnl Sf2nemo. C. us choraulesby deaſeſſ. aſimilia.(a recentiorbud is in ufuont-n usſola erſtu,
ouetbionecol' Iiſ quæ ex= g trinſecus. de
utcum detedf obli dicimus I, ol Kcrb. oblig. a, quæ pabini ſint, Rintepe 4D thombun laſ. Lre cõiun nittinon dedel ci de lega.ij. ficiunt vicem riscecduceumch
nli cumineby
n nouam aogt lasaccipiunS9
3 el.
aprop 4 ſ ä „nroſc
ſter fi el
5 de uerb. ſignif lib.IIl. 1as
erat, cõmutato pũcto inuertit, Porta patens eſto nulli, claudaris honeſto. Id cùm Põtifex Romanus reſciuiſſet, ſacerdotio hominẽ pri uauit: unde in fabulam uulgi tranſijt, prouer bialeqʒ carmẽ ortum, de modico momento, rem magnã amittentib. ovãa hodie præſtãt, quos lux det craſtina pullis*. uulgare carmẽ repræſentationis utilitatem aduerſus procra ſtinatores oſtendens, quale eſt apud Plautũ, Nihili coactio: in Aulularia. Sunt coactores, qui in iure Collectarij dicũtur b:hi in auctio- nibus reliqua publicanorum ſolent emere, quæ illi uel ob grauiores curas, uel ob debi- torum procra ſtinationem nequiuerunt exi- ere. uęneunt autẽ huiuſmodi nomina, cùm mala ſint, modico precio, quod uſu etiamnũ uidemus. Horat. Si præco paruas, aut ut fuit ipſe coactor Mercedes ſequerer. Meminit & Suet.in Veſp.itemq́; Seneca. cvl adue- nit unum, non aduenit ſolum: prouerbiali- ter dixit Accurſius, quòd uno ex malo plura conſequantur: unde& poëtis cCaTENATI labores dicti. DOMINvS cùm rogat, præ cipit d:& id habet apertam ſignificationem. QvALIs ueruex, talis offa e: uidetur non ab ſimilis ſignificationis eſſe illi, Similes habẽt labra lactucas: cùm par pari refertur. ASI- NVs aſinum non prændit f; deæmulatione, quæ inter æquales eſt, cùm alteri quis cede- re negat, quia paris fuerit cum eo conditio- nis. HEBRAEVSnihil Hebręo, Catilina Ce thegos: cùm idcirco alteri quis obijcere ali- quid criminis nequit, quòd& ipſe eodem la boret morbo, non abſimile illud IJuuenalis carmen, Clodius accuſet mœchos, Catilina Cethegũ. TEMPOREquiſq; duos lepores ſectatur eodem², Aut neutrum, aut certè nõ capit ille duos. uulgatum carmen, illi Iuue- nalis non diſsidens, Pectora noſtra duas nõ admittentia curas. Nec item illi Palladæ in e- pigram. ybοεαρᷣνσο τπσαό,π²ον ⁸⁵eν ea 11l1op. Omnia qui guſtas nil proprij ſed habes. TANTI offa, quãti panis intinctus i: de his quæ diuerſa exiſtimantur, cùm eadem effe- ctu ſint. Citãtur&prouerbij nomine ab Ac- curſio Ouidij illi uerſus: Fertilior ſeges eſt alienis ſemper in agris, Vicinumq́; pecus grandius uber habet. Sicut& ab Iaſone illud Vergilianum, Ap- parent rari nantes in gurgite uaſto: in mate- ria difficili& latiſsima, ad quam tamen extri candam pauci interpretes acceſſerint. Sed et Picus quoties Bartolũ, aut alium magni no- minis doctorem inceſſeret, ſolebat hoc Oui- dij afferre: A cane non magno ſæpe tenetur aper. REVOLVTO mantello, ex uulgari ſermo- ne dixit Accurſiusi, cùm contrarijs exceptio nibus quis aduerſus diuerſos utitur, ab his ducta metaphora, qui ut ſcenæ ſeruiant, mu- tant pallium. Et hæc quidem, quod ad parœ- miam attinet, ſatis& ſuper, ne de fæce(quod ille inquit)haurire uidear. Ad reliquas igitur figuras tranſeundum.
10
20
30
40
50
60
APOSIOPESIS, id eſt, reticentia, apud nos eſt, cùm tacemus, quod dicendũ erat, ſed ita tamen, ut ſubintelligi poſsit. Hæc apud ora- tores habet affectũ uel iræ, uel ſolicitudinis, uelid genus ſimilem, apud nos nõ item:qua- re quoties Iurecõſultus quæſtionem refert, nec expreſſe decidit, ſi affirmatiuè chema proponit, cenſetur etiã affirmatiuè decidere: ſi negatiuè, cenſet᷑& negatiuè reſpondiſſem. Evduν, quoties ex duobus unũ dicitur: ut, Pateris libabat& auro, id eſt, pateris aureis. Sic Scæuolav: Semiſſem patrimonij& por- tionis reſtituant, id eſt, patrimonij in portio- nes diuiſi. Sic Iuſtinianu s: Exigat quod legi- timè, uel quod pacto debetur, id eſt, legitimo pacto. Cui nõ abſimile, cùm lex, Arguamus, inquit, id eſt, arguendo conuincamus.
PROLEPSIS,quædam anticipatio, quę fit ex mente defuncti, credentis id aliquo tẽpo⸗ re futurũ, quod prius acciderat. unde dicitur poſthumus, etiã qui uiuo teſtatore poſt teſta mentũ natus eſty. Cui nõ abſimile, cùm inſu lam appellamus, quę amplius nõ eſt, ſed fuit. Sed& ex deſtinatione animi nomen attribui tur, cùm dos dicitur, quæ uerè dos nõ fuita, ſed deſtinatione tantũ:& cùm uenderes, in- terpretamur, id eſt, uendere uelles. Cæterũ & quãdoqʒ; diuerſas res præcedentes neutro adiectiuo omnes terminamus, qd Zeugma- tis genus eſt, ut cum dicimus, uxori ueſtem, ornamẽéta, m undũ, aurũ, argentũ, quod eius cauſa paratũ eſſet, omne lego:: intelligitur le gata etiam ueſtis eius cauſa non parata.
ANTONONMASIA eſt, cùm ius ciuile Ro- manorũ appellamus, per excellentiã νασℳ xXCd. Sic Vrbs abſolutè pro Roma: quę& quã- doq; urbs æterna dicit᷑u. Auſonius: Vrbis ab æternæ deductã rege Quirino. ut errent qui ibi Hectoreæ legunt.
SINECDOCHF, cum pars pro toto. lego portionem domus, in qua cõſueuimus mo- rari, intelligitur etiam de tota: nam& ple- runq; de parte ad totũ in iure ratiocinamur. Huc pertinet etiam, cum totum pro ſingulis ſui partib. ponimus, ut quo anno, pro qua anni portione: pro tempore, id eſt, pro qua- cunq; temporis parte: ſic& eodem die dici- mus, pro eius diei quacunq; parte.
PROTHESIS, ut cũ dicimus, de dote præ- legata:præ abundat⸗.
HISTEROLOGIA, conuerſus ordo, ut cum Iureconſultus prius determinat ſecun- dam quæſtionem quàm primam:. dicitur e- tiam hyſteron proteron.
SXNCOPA, cum de medio tollitur, ut hæ res meus dare damnas eſto, id eſt, damnatus: alij tamen damnes legunt, ea ratione qua& copes dicitur copioſus. Sed ego ueterem le- ctionem magis probo.
LYPTOTE, id eſt, defectiua, cum minus dicimus, plus intelligimus: ut cum Scæuola interrogatusb de eo, quem mater in actis pro feſſa erat ex alio, quàm ex marito ſibi natũ, reſpõdit ueritati locum ſuperfore: intellexit
ml cum fundus. §. ſerui. ſi cer tum pet.
n l. Lucius.§. Caio. ad Ö. C. Trebell.
0 liij.§. poſſu⸗
mε⁵. nalu. caut.
p liij. 9.5. de in iuſt. rupt.
q I. ſiſeruo. ff de iur. dot.
r I. ſi rem.§. ſi cum mihi. de præſcri. uerb.
5 l. hæres.. xαο ri. de leg.iij
t§. ſed ius. In⸗ ſtit. de iur. nat.
u l j. C. de ſua. lib. xj.
x I. uxori. in prin. de leg. iij.
L. quæ de tota. de rei uend.
⁊ gl in rubri. de dot. præl.
a I. iij.§. Labeo. de incend.
bl.fin. de prob.

d l. legata. de adi. leg. b l.j. de offic.
eils.
c l. ſi conſtante. ſol. mat.
d xx. q. iij.præ⸗-
ſens.
e I. qui Romæ. §. Callimach.
f gl. inl. j. C. quando non
bet. g I. quod ait lex. de adul.
h l. qui ſemiſſes. deu ſur.
i l. Quintus. de pof
K l. Stichus. de man. teſt.
1 1. j. de regul. Cat.
m l. fin. C. de prob. n d.l. continuuss.
0 I. deprecatio. ad leg. Rho.
p lij. C. de fab.
J. ei.
107
enim non ſtari dicto matris,& præſumi filiũ mariti, ſi in domo uicinis ſciẽtibus natus ſit. Idem eſt cùm, non ademit legatũ, dicimus“, id eſt, dedit. Eius contraria AvX ESIS, id eſt, augmentatiua, ut cùm Papinb. Huius, inquit, rei fortiſsimum argumentũ eſt, cum loqueretur de argumento à contrario ſenſu, quod tamen plerũqʒ ſubuertitur:ſic& quan doqʒ euidentiſsimũ dicitur, quod ſolis con- iecturis conſtatc. PLEONASMOS, cùm di- ctio abundat: ut cùm quis dicit, ſe oculo ui- diſſe monachum d. Cui non multum apud grammaticos diſſidet PARELCON, quę eſt ſuperflua uocis additio: ſed apud nos fre- quentior eſt, quæ Græcè zæaeyνένα dici po- teſt, id eſt, ut ita dicam, ocioſitas, cùm aliqua dictio uel etiam clauſula additur, quæ mini- mè ad rem, de qua agitur, neceſſaria ſit, ita ut etiam ſi ea deſit, nihilominus idem iuris fue- rit conſtituendume:& propterea uulgò ſo- let dici, ex uerbis facti narratiuis, enunciati- uis ue nõ ſumi argumentum, niſi in eis ſpe cialiter lex deciſionem ſuam cõſtituat. Huc pertinent Vlpian. uerbas, quòd ait lex, cùm filia adulterũ depręnderit, ocioſum non eſt: uoluit enim in ipſa turpitudine deprændi, quod Solon& Draco dicunt dνπdæ dονe5die ovzæ, id eſt, obſcœna in obſcœnis habentẽ: ueteres tamen codices tνꝓꝙνν caſtigatius ha bent. Intelligit Vlpianus ocioſum, id eſt(ut nos non ſatis eleganter ſolemus dicere)non ſine myſterio:quo ſenſu& Fab. Quintil. fre- quenter utitur. Plinius ad Traianum, itemq́; Scæuola ocioſam pecuniã dixit repoſitam,
ex qua quis lucrum non faceret: aliquando
etiã uacua dicituri. EPANADOSISeſt quę- dam correctio, ut cùm dicimus X, Stichus,
imò Pamphilus liber eſto.-AvILLATIO,
cùm quis ſcienter falſo argumento utitur!,
aut uerba captat:nam, ut inquit Cicero ora- tione pro Au. Cecinna:Sermo hercle fami- liaris,& quotidianus, non cohærebit, ſi uer- ba inter nos aucupabimur: denique impe- rium domeſticum nullũ erit, ſi ſeruulis hoc noſtris cõceſſerimus, ut ad uerba nobis obe diant, non ad id, quod ex uerbis intelligi poſ ſit, obtemperent. Extat& facetus Aeſopi mythologi iocus, qui ſimulans domini iuſsis parère, unicam lentem emit, cum ille indefi- nitè lentem emi mãdaſſet. Quintilianus me- taphoræ ſpeciem eſſe arbitratur, cùm indefi nita pro uniuerſali, ſingulare pro plurali po nitur. HIPERBOLE,exceſſus, ut cùm Iex probationes luce clariores requirite, uel mo mento fieri iubet, quod ſatis eſt, ſi nullo ex- traneo actu interueniente fiatn. Itẽ cùm An- tonius Imperator ſe totius mundidominum dixit, qui nec Perſis, nec Scythis, neque Sarmatis unquam imperauerit. Eêdemper tinet& Conſtantij conſtitutior: Qui ado- rant, inquit, fabricenſes noſtrã ęternitatem:
quã hyperbolen Ammianus Marcellinus hi
ſtoriæ libro Xv. irridet. Fit quandoque hy-
perbole etiam diminutionis cauſa, ut cùm
D.Andreæ Alciati
10
20
4⁰
108
locationem dicimus uno nummo fieri, uel cuùm fundum appellamus palmum terræ: cu ius rei Accurſius meminit d,& hac ratione dicit conſtitutum, ne ſtipulatio fundi in ge- nere ualeat, quia dando palmum terræ de- bitor liberaretur: uiderat, opinor, ipſe Ac- curſius Ciceronis carmen in ioculari libel- lo, Fundum Varro uocat, quem poſsim mit tere funda, Ni tamẽ exciderit, qua caua fun- da patet. Hyperboles exemplũ eſt etiam in cõtractibus, ut cùm equi uenditor eum com mendans dicit, meliorem eſſe equum, qui ſit in Italia: huiuſmodi enim generalitas tanq́; O Bonud dicta non Sügzatzſcſc pleriſq; ui detur. Eſt& ANaPHORArid eſt, relatio,cu ius uaria exempla in iure habemus, cùm& ipſa uarijs modis fiat: quãdoq; em̃ fit relatio
7! cun aß ae
gener,qe dot.
ad eandẽ dictionem in principio orationis. vl ij inn
quãdoq; non fit addictionẽ, ſed ad tempus: ut cuùm lex dicit?, nepotes poſt aui mortem conceptos, illis cognatos dici non propriè, ſed aανεννκν quandoq; alijs modis. Eſt& EPANALEPSIS, cũ maiore ſignificatione facta repetitio:, quã ſimpliciter nos gemina: tionẽ dicimus:& multi effectus eſt, ſiue clau ſulam geminatam dicamus, ſiue ſolam uo- cem:ut ſi princeps iudici dicat, tu tu cogno- ſcas, non demandabit alij cauſam, ut Baldus
C. de off. bref pra⸗ l. item. e d Gleg.
halſtad Trebel.
putauit. Illud non dubiũ, geminationem ex u Ralicſe
interuallo factã, maiorem uim habere: quod
off. deleg
& communiter proditum eſt*. Eſt& alia ge x lilljcim
minationis ſpecies, quæ in uitium tranſit,& nullius effectus eſt, ut PERISSOLOGIA, id eſt, uerborum adiectio ſuperflua, quam&
vi. deoe eillg.
Conculcationem noſtrates uocanty, cuius y g.Lleia
quoque exempla plurima in luſtiniani Au-
cer. pete
thenticis habemus. VIpianus ⸗: Vitiũ mor- X lſ.decdl
bumqʒ ædiles dixerunt, tollendæ dubitatio- nis gratia& xπρσανοννν. id etiam à gramma- ticis ν dicitur. Quandoque eorundem uerborum inducitur repetitio, quæ BAT- TOLOGIA eſt, cuius exemplum apud Oui dium Metamorph. libro II. Etme mihiper- fide prodis, Me mihi prodis, ait. Quando- que huiuſmodi geminatio diuerſam ſignifi-
edict.
cationem inducit, ut cùm dicimus, qualis al grri dus qualis, pro qualiſcunque: ubi ubi, pro ubi- qui hert
cunq;. Eſt& quæ NVG quis uerbis quidem aliquid dicere uidetur, efficitur uerò nihil: ut cũ creditor alienatio- ni pignoris conſentit, ſaluo iure ſuo. Eſte- tiam PpaRaLLAGE, quæ per literarũ tranſ- mutationem fit, ut in eo, qui cùm Cratinum ſeruum ſolum haberet, Cratiſto libertatem legauite: ualet enim legatum. Cui non abſi- mile quod dicitur de eo, qui monumentũ in ſtar illius, qᷓd erat Pub. Septimij Demetrij, fieri iuſſerat, cùm ſolùm reperiretur, quod erat Pub.Septimij Damæ ¹. Eſt& ſubaudi- d tio, qua ſæpe Iureconſultus uel taxatiuam uel augmẽtatiuam dictionem ſubintelligit. In taxatiua exemplũ eſt apud Venuleium? cũ morbum ſonticũ dixit, qui perpetuus no ceret, nõ qui tempore finiretur: ſubauditur, tantum.
e
ATIOdiciturd, cũ bllſidtin
§. j. quls mod pig
lqui hbebi. de fiull
liin teſtenen
to. de contic
demon.
Jl. fnal f 4 ædi cdlli
vIno rilu iubij plerae elocus que
geece wrunt fidgſ 2 veüelle all fentquæpel ungin ſuc aad bushabemus a loxin duasp dch ber rispoll aüſſe nnem cepill lie ules Eft&- dinealiquac ea lebnr olutar mnobis cum düicum Rhet Nau reperi indeant quo elam diſsimu in hevinquit, ta Kalcetadillun derur& quanc rum ſeu C tuns dig oluiſele mediem X. Clendarũ: ul cun ädlloco. rrurunu, cuin e dondetur * 6 Armauir tophanen Aln Ad p ed

3 n itd 8,1 Llra bn rnn
0 M
Ncl
A ng, 1 vum tendt AI furti aduer puor idle 3 ſus naut. nio lai
Jat iclch Dles 3 lütgpeie lſciodein in⸗
f. ubem dnn rcgnſ
dodis, NNW. de ſignitcnin Lqui C L C. iciter nos gni ad leg. fucid. cetus eſt ulech u ſiueſclm. hin.a4 ler uwagd rehallſr erend er 8. ema I. quod ſi ſpe⸗ uim haberem ciali. de min'. teſt“Eſt&al lſi poſtacce. vitiumtmulti deiud. KISSOLOGI 1ebe. Jcod. perflua, qumi
tes Uocanti, clu
ain Juſtinianiz
anus⸗ Vitlüma
Allendæ dubiny cun Quidam. etiama grmm C.de lega. doque eonnd ritio, qux 341 mplum apudi l. Btmemttije dis, ait Qun dicerlam lgit ndicimus, cub .ubi ubi, pro 1 1710 dicitutéc
L. anniculues. J.cod.
quæ extrinſe rus. de uerb.
ene xg. certe.
109
tantũ.Sed quid ſi ex tẽpore cum antiquis co- dicibus legas, id eſt, ſtatim:? Melius itaq; Vl⸗ pianus, Furti actionẽ“, nõ dominus rei ſurre ptæ, ſed& ipſe habet: intelligitur enim, non dñs tantũ. Sic Cicero lib.de offic. II. eam ora tionem ſuſceptam dicit, nõ de filio, ſed de to to genere: ſubauditur, de filio tantùm. Aug- mentatiuæ exemplum eſt apud eundem VI- pianumb, dum ſcripſit, Si duo filij in poteſta- te patris ſunt, eorũ munera patrem non ſubi re: intelligitur enim, maximè ſi in poteſtate: nam nec emancipatorũ quidem ſubit. Idem apud Calliſtratũ?: Scio, inquit, propter rem minimam quenq; non reſtitui, ſi maiori rei præiudicetur: ſubauditur, maximè. Eſt& AMPHIBOLOGIA cùm ambiguitas oritur, uel ex ſingulis uocibus, uel ex cõiunctis, de qua elegantiſsimè per Fab. Quintilianũ lib. VII. noſtri Iureconſulti ſub rubrica, de rebus dubijs, pleraq; attigere. Huic affinis eſt& il- le locus, quem tractatum ⁊νι aᷣαςαν ueteres di xerunt ¹. fit, quoties quicquid cõſtituerimus uerũ eſſe, falſum reperitur. Eòdem etiã perti nent quæ perplexa dicuntur, quorum exem plum& in ſucceſsionibus,&in ſtipulationi- bus habemus ˙. Eſt& ⁊αᷣ̈σνο, id eſt, ſectio, cũ uox in duas partes diuiditur: ut cùm lex iu- bet ſatis poſſeſſorem dare, uel cum uſu ho- minem cepiſſe ait, id eſt, ſatiſdare,& uſuce- pifſfeè. Eſt& DIALTON, cuùm ſine cõiun ctione aliqua clauſula conficitur, noſtri ap- pellant ſolutam orationem: figura non ſo- lùm nobis cum Grammaticis cõmunis, ſed etiã cum Rhetoribus. Eſt& quandoq; IKo- NIAM reperire, cùm uerba oppoſitum eius indicant, quod nos reuera ſentimus: Latini etiam diſsimulationem uocant: ut cùm lex, Pater, inquit, filium exhæredauit i, maximã ſcilicet ad illum affectionem oſtendens. Vi- detur& quandoque Iureconſultus per Oxy morum ſeu Gryphum, qui ęnigmatis eſt ſpe cies, uoluiſſe lectorem morari: ut cùm dixit, ante diem X. Calendarum,& poſt diem X. Calendarũ: utroq́; ſermone xXl. dies lienali catur, d loco ſuo explicaturus ſum. Eſt etiã xapum dvoæx, cùm præter expectationẽ aliquid reſpondetur:ut, promittis centumætu reſpõ- des, Arma uirumq; canol. eius exẽpla apud Ariſtophanem pleraque. Sed& Plautus in Aſin. Ad pedes quãdo alligatus es, æquum centupondium, ubi manus manicæ comple xæ ſunt, atq; adductæ ad trabem, nec depen- dens, nec propendens, quin malus nequãq; ſis: hæc enim uerba, quin malus, nequamq́; ſis, ſunt per æενᷣνπννix dicta. Non multum illi abſimilis& ονοννα, cùm à propoſito quis ca dit, hoc eſt,&& ν. Malum eſt, inquit Auguſti nus, cadere à propoſito", ſed peius ſimulare propoſitum. In id uitium incidiſſe uidetur Modeſtinus, dum ſub rubrica de pignorati- tia actione, C. Seium quem prius creditorẽ appellauerat, debitorem dicit: ſi tamen fide- lia ſunt exemplaria. Eſt& TRACTVS, cùm uerbo utimur, quod non ſolùm ad præſens
de uerb. ſignif. lib. Il.
20
30
4⁰
60
110
tempus refertur, ſed futurum quoque com- prændit, quod Iureconſulti ſolent aεααν adꝭ dicere“, id eſt, cum extẽſione: unde apud Græcos præteriti imperfecti nomen. VIpia- nus: Si inteſtatus mortuus eſſeto, æoæννε dęe non ad mortis tempus referuntur. Sed& alibi hæc uerba, neq; defenderetur p, aᷣασα— ziuas ſcripta ſunt, ut neque ſufficiat unquam defendiſſe, ſi non duret defenſio: neque ob- ſit, ſi nunc offerat. Qua ratione, egerit, quan doque interpretamur, id eſt, agere perſeue- rauerit. Eſt& Mvægie, quæ& poſsibilitas. Sa binus a: Quià fideiuſsione petit, zν aνʒeαν à reo petit: nam& pleraque uerba, quæ effe- ctum ſignificant, ad potentiam ſolùm refe- rũtur:ut cùm lex dicit, Si qua pluuia noceat, id eſt, nocere poſsitr. Sic, cõmittunt ſe par- tes prætori id eſt, cõmittere poſſunt. Sic, cõ petit, id eſt, competere poterit. Sic finitum dicitur, quod finiri potuit“. Is quoq; modus loquendi ad figuram pertinet, cum præſum ptum pro uero ponit᷑: ut, magnũ damnũ nõ eſt in mora modici temporis, id eſt, eſſe non præſumitur. Et, natus in domo uicinis ſcien- tibus eſt filius, d eſt, eſſe præſumitur. Et ra- tio eſt, quoniam præſumptio pro ueritate in iure accipitur Y. Sed& quandoq; id appella
mus eo nomine, quo prima fronte uidetur, licet eiuſmodi non ſit: ut cùm lex accuſatum arbitrio iudicis ², pro innocentia perſonæ re mittit: intelligitur enim prima facie innocen tem, licet diſcuſſa cauſa reus appareat. Sic& quandoqʒ ab eo quod fieri debet, quis nomẽ accipit:ut cùm dicimus, intelligo, id eſt, intel ligere debeo a. Appellauit propter uiolentiã iudicis b, id eſt, appellare debuit. ALLEGO RIAaM autem non temerèapud Ilureconſul- tos reperies: cùm enim perpetua& remota ſit translatio, apud nosin uſu eſſe nequit, qui ex uerbis uoluntatem conijcimus: alioquin quot capita, tot eſſent ſententiæ, uerumq; id carmen faceremus, quod à Jaſone audiui, cum de recentioris cuiuſdam in tractatum de pactis interpretationibus ſententiam ro- gatus eſſet: Campana“ ſonat, phantaſticus quod ſomniat. Sunt tamen qui huc trahant cùm lureconſultus aita, Imperium eſt gladij poteſtas: nec enim de fabrili gladio materia- liter, ut ita loquar, dicitur, ſed axευeo de iure puniendi facinoroſos homines. S0- LOECISMVS quoque rarò occurrit, tamet- ſi ſunt qui à Solone legumlatore dictum pu- tent, quod is in legibus ſuis pingui miner- ua loquutus ſit: noſtri enim autores puri ſer monis obſeruantiſsimi fuere:niſi quis ſolœ- cum putet, cum dixit Vlpianus“: Si quis in graui ualetudine affectus: præpoſitio enim abundat. Cumq́; Caius teneri uenditorem ad intereſſe dixitf, cùm in id quod intereſt di cendum fuiſſet. Sed excuſatur exemplo græ ci ſermonis:ſicut& Perſius, Noſtrum iſtud uiuere triſte. Et Vergilius: Donat habere ui ro. Quod& Fab. Quintilianus annotauit. Eſt& ſolœci ſpecies, quam Aàiloiν dicere
n l. Caiuis. de pi gnor. act.
0 l j. unde leg.
. p L.iij. ex quib.
cauſ. in poſſ.
q Laduerſus. de
arbit.
r l.j. in prin. de 4. plu.
5.§.& poſt. de oper. no.
t l. ſi quis prio⸗ ris. in prin. C. de ſecun. nup.
u l.j. C. de pœn.
x I. ſi debitori. de iudi.
I. fin. de prob.
X lj.de cuſt. re.
4 xxij. q. V. qua cunq;.
b l.j. g. ſi quis ip ſius. quado ap pell. ſit.
c l.peluis.
d l. imperii. de iuriſ.om. iudt.
e J. V. ad Syll.
f l. quod ſæpe. in fin. de con⸗ trahen. empt.

a l. eam qud. C. de fideicõm.
b l. qui cum tuto ribis. in fi. de tranſact.
c l. ius agnatio⸗ nis. ff de pacl.
d I. j. de uar. cog.
e l. Publia. dep.
f I plebs.§. fin. J. eod.
8 D. Andreæ Alciati 17
poſſumus, cùm caſus pro caſu ponitur: ut, Bam quam frater inſtituit, nihil ꝑrohibet fi deicõmiſſam peti:pro, ab ea qua. Cui ſimilis a⁶berx, cùm numerus pro numeroponit᷑b, cuius exemplũ nõ raròo occurrit. BARBARI SMVS uerò procul omino abeſt, tametſi uul gari conſuetudini nõ parũ tribuiſſe lurecon ſultos appareat:ut cùm liberũ pro filio ſingu lari numero dixerunt?:& exorcizare canta- minibus mederiꝰ, ex uulgari impoſtorũ uer bo:& denaria neutro generet: ſed utrunq; a græco acceptum eſt. Quapropter& in Mo- deſtini reſponſis de excuſatione tutorũ,& in Iuſtiniani authenticis, non ſpectandam lati- nitatem faterer, quandoquidem eos conſtat græcè ſcripſiſſe, eorumq́; libros in latinũ ſer⸗ monẽ ab homine uerſos, qui nec græcè, nec latinè ſciuerit. Laurentius tamen Valla, ut maximę uir doctrinæ, ita& ſupra uires ſuas audax, nec à Iureconſultis quidem tempera uit, quò minus illis diem diceret,&de uerbo rum quorundã ſignificatione, ceu latinæ ma ieſtatis læſæ, reos faceret: cuius accuſationis nouem& uiginti capita breuiter ego confu- tanda duxi, tum ut tantam eius arrogantiam neſcio, certè QXuνiæp, aliquatenus retunde- rem, tum ut hi literatores non eſſe temerè à noſtris recedendum cognoſcerẽt,& ueriora A Iurecõſultis, etiam in alienis profeſsionib. tradi, quàm ipſemet Valla, alioquin Grãma ticorum præſtantiſsimus, in propria arte cõ mentari potuerit. Primò Iuſtiniani ſententiã nõ approbat, noxam appellantisipſum quo- que ſerui corpus quod nocet, noxiam uerò maleficium:qua in re& Beroaldum ſectato- rem habuit. Ego apud ueteres Noxam à no- cendo dictam inuenio, unde præter pœnam etiam nocumentũ ſignificare. Ouid. Sine no xa luce bibuntur. Meritò ergo ſeruusqui no cuit, noxa dici poteſt: ſicut& rs illa Home- rica, noxa appellat᷑. Noxia uerò, ipſa eſt cul- pa, ſeu maleficiũ. Plaut. Bacch. Sat ſic ſuſpe- ctus ſum, cùm careo noxia. M. Manl. Quin- etiam infelix uirtus& noxia felix. Vnde me ritò Seruius Vergiliũ noxam pro noxia di- xiſſe ſcripſit, Vnius ob noxã: quo exemplo & alij ueteres ſæpius utuntur, quod& alibi attingam. Secundò Iuſtinianum irridet, qui teſtamentum dixerit, teſtationẽ mentis eſſe, autoritateqʒ Gellij nititur, alioquin& orna- mentum, ueſtimentũ, pauimentum, idq́; ge- nus ſimilia, à mente deducerentur. Reſpon- deo, non etymologiam ibi Iuſtinianus addu cit, ſed alluſionem, qualem Grammatici pa- ronomaſian, Rhetores pariſon habent, ſo- lumq; in ea nominis conformitas ſpectatur: quod& Fab. Quintil. non latuit, cùm nõ ad originem uocis, ſed ad ſoni ſimilitudinẽ refe ratur, ut hoc caſu eò melior fuitalluſio, quòd ueritatem etiam reſpicit:in teſtamentis enim mens potiſsimũ dominatur. Tertiò negare uidetur mulieris appellatione uirginem con tineri, quod Caius affirmauerat:at ego idem aio, cùm ad ſexum hęc uox refertur, quando
20
30
4⁰
50
60
quidem nec etymologia repugnat, cum Ia⸗ ctantio autore, à mollitie mulier dicat. Quar to, aduerſari Martianum Vlpiano ait, quoòd ille munus rectè dici, quodcunqʒ donum ſit: hic donũ generis nomen, munus ſpeciei aſſe ruerit. ſed difficillima non eſt reſolutio, cùm munus generaliter acceptũ, etiam officia& onera comprehendat, tum etiam quamcũ
largitionem ſignificet, ſiue cum cauſa, ſiue abiq; cauſa:at ſi ſpecialiter pro largitione tan tum ponatur, tunc largitionem cum cauſa. Nec mirũ eſt eandem uocẽ& ſpecialiter& generaliter accipi, ut in iuriſdictiõe adoptio-/ neq; dicimus:quã rem, ſicut& alias pleraſq; alibi, nimirum locis ſuis, diffuſius tractabo. Quinto, VIpiani ſententiã cõfutat, peculiũ puſillam pecuniam appellantis: confingiiq; abſq; aliquo autore peculiũ id eſſe, q́d quis induſtria ſua lucratur. at aliter ex autoribus dicendum eſt, qui peculium patrimoniũ te- ſtatoris appellãt: quia olim cenſus Romano rum in pecore erat, unde& pecunia dicta: cę terum quoniam diminutiua forma peculiũ profertur, pro parte cenſus accipi cœptũ eſt, qualem ſeruis dñi concedunt, qualemq; filij familiâs à patre ſeparatim habẽt. addit& Cel ſus, ex cõſuetudine ruſticorũ ſenum ſic eam partem patrimonij dici, quam quis in nume rato,& ad caſus repentinos repoſitam habet. Græci theſaurum dicũt, quòd repoſtta ſit&e aAuενοꝗ, id eſt, in craſtinum, ſeu futurũ tempus fruenda:unde& buoπνενν reponere eſt. Se- xto, in Modeſtinum inuehitur, qui poſſeſsio nem dixerit ab agro iuris proprietate diſta- re: ridiculumq;& imperitũ eum aſſerit, qui ſuhſtantiam rei definire uolens, de qualitate diſſeruerit.at ego Valla reſpondeo, quod alij obijcis uitium, id tibi eſt, qui neſcis ueteres poſſeſsionem appellaſſe fundum per uſuca- pionem acquiſitum, quo caſu nõ iure domi- nij in eius uſu defendimur, ſed autoritate le- gis:atque ita in lege XII. tabul. accipi, Feſtus quoq; Pomp. autor eſt. Vnde apparet, non qualitatem, ſed ſubſtantiam à Modeſtino de- finiri: quod in eius reſponſi declaratione in- fra latius oſtendetur. Septimo, in Nouali ui- ſus eſta Paulo diſſentire, dum terrã proſciſ- ſam eſſe, quæ anno ceſſet, Paulus ait: Valla etiam Nouale dici, aruum nuper,& cum ma gna cura ad culturam redactum: ſed& id o- pinor nõ negaſſet Paulus. Octauo, Librum interpretatur partẽ operis, utputa X 11I. ſunt libri Aeneidos: Volumen uerò minus eſſeli bro, ex Plinij autoritate: Qui tres, inquit, li- bri ſunt in ſex uolumina propter amplitudi- nem diuiſi.& ideo VIpiani ſententiã confu- tat, qui, Si centũ, inquit, libri legati ſint, cen- tum uolumina ei dabimus, non centum quæ quis ingenio ſuo metitus eſt, ut Homeri Xx L VIII. Sed ſciendum eſt, nõ de ſignificatione uerbiagere Vlpianũ, ſed de mente defuncti: quam, nemo eſt tam ànaturali ratione abhor rens, qui probaturus non ſit talem eſſe, qua- lem Vlpianus credidit. quòd ſiin modo lo- quendi
rculistabe ciamuolum epugnet: Ul Luocſiproj quucio qult nnt,quanto ſultſermo,p ngeckarior peaccepil
fateélib, I. duoem ſunt WoProbrum thinquit: N de, Opprol untamenne eapudLiuic decoris expr dtur Vi Iitonem hor doprætorisd ono, Nlodeſt unoptam cõ vem puerum eiam adulter tiate Quinti ingeneralin rpitudine liir Stupn ſallodeltin mauerim: aſpeciileac llebtsgener
nnicdielnur puenemm 9 Hrope d unc mi dlborem. nropriumint doteltſt k nm c Daulo ult m dam

1”
aratimhrberaliid, ruſticoräſenum ſier dici quam quisinnu entinos repoſtamti licũt, qwoddrepoltal, inum ſeufunrütm, rauecſareponetectt ninuehitur,quipolt 0 luris proprietas di mperitũ eum aſeri linire volens dequle alla relpondeo quoti ibieſt qui neſci lern ellaſſe fundumperult n, quocaſunõ iurecn ndimur, ſed autorias- exXI tabul accpifc r eſt. Vnde apparenn ſtantiama MNoceſtndc reſ ponlidecharaion- Ir deprimo'n Noui entire, dumtertäpld- cellet,dalus itſi aruum uper èrm⸗
am redactum:ſe d Paulus. Ofanle- 3 operisuthun lumen veto mind jtres, indl
rate: Quittes,ſnol ritate: A 1
quendi eum Valla reprobat, rectè Iurecon- ſultum loquutũ aſſero,& quid ſibi uellet, ne ſciuiſſe Vallam: ſiquidem ſolebant ueteres in pugillaribus ſcribere, quos inuolutos,& duobus incluſos umbilicis manu geſtabant: unde& enchiridia Græcis dicuntur, nobis à pugno pugillares,& ab inuolutione uolu- mina. fiebant aũt non ſecundum librorũ di- ſtinctionem, ſed ſecundum geſtantis cõmo- ditatẽ, quod ſatis Plinius ipſe oſtendit. Cum igitur Vlpianus non de diuiſione librorum ab autore facta, legatũ illud ex mente teſtato ris intelligeret, ſed ex diuiſione, quam teſta- tor in concinnando unicoq; corpori conglu tinando fecerat, dixit X LVIII. libros, id eſt, unum Homeri uolumen, pro libro accipien dos, nimirũ uoluminis uoce metaphoricòs uſus, ut ſicut unum corpus in pugillaribus, etiam nõ obſeruata autoris in libros diuiſio-
ne, uolumen dicitur: ita in codicibus, cum aſ 20
ſerculis tabellis ue concinnatis, unũ corpus etiam uolumen dicitur, cùm nec etymologia repugnet: unica enim inuolutione conſtat. Quod ſi probat᷑ V ergilij, Valerijq; Max. lo quutio, qui uolumen in cauda ſerpẽtis dixe runt, quanto magis probandus eſt lIurecon- ſulti ſermo, propter maiorem rei affinitatem longè clarior? cùm et Cicero librum pro cor pore accepiſſe uideat᷑;, Epiſtolarũ ad Quint. fratrẽ lib. II. Sed utros eius habueris libros (duo em̃ ſunt corpora)an utroſqʒ neſcio. No no, Probrum& Opprobriũ VlIpianus idem eſt, inquit: Valla Probrum ipſum dedecus eſſe, Opprobriũ dedecoris exprobrationẽ: non tamen negat& apud Ciceronẽ ad Att. et apud Liuium, probrum etiam pro ipſa de decoris exprobratione poni: unde ſatis de- fenditur Vlpianus, qui non generalem defi- nitionem horum uerborũ poſuit, ſed in edi- cto prætoris declarauit idem ſignificare. De cimo, Modeſtinum inſectatur, qui adulteriũ in nuptam cõmitti, ſtuprũ in uiduam, uirgi- nem, puerumue ſcripſit: nã exiſtimat Valla, etiam adulterium ſtuprum dici poſſe auto- ritate Quintiliani. Sed ut ego non negaue- rim generalius eſſe ſtupri nomen, ut quod à turpitudine dicatur, unde& Plautus Am- phitr. Stupri dedecoris à uiro argutam meo: ita Modeſtini uerba non rectè intellecta af- firmauerim: cùm enim concubitus cum nu- pta ſpeciale adulterij nomen habeat, non fu- iſſe ſatis generali ſtupri uoce uti:id enim pro priè dicitur, quod peculiari,& ſibi tantum conuenienti uoce appellatur, unde& Pro- prium pro peculiari doctiores accipiũt. Ver gil. Hunc mihi da proprium uirgo ſata no- cte laborem. Quintilianus quoq; optimè id proprium interpretatur, quo nihil inueniri poteſt ſignificantius. Qua ratione& undeci mum accuſationis caput non conſiſtit, dum Paulum damnat, qui parentes uſq; ad trita- uos proprio uocabulo dici aſſeruit, ulterio- res uerò maiorũ appellatione cõtineri: nam quamuis etiã maior dicatur pater, auus, pro-
10
30
40⁰
50
60
z. Geo uerb. ſigriflib. IIll. u4
auus, tamen hoc non eſt proprio, id eſt, ipſis tantum cõuenienti nomine, ſed generali: Iu reconſultus autẽ de proprio uocabulo agit. Duodecimo, VIpianum improbat, qui dixe rit nõ dubiũ eſſe, quin ſtragula ueſtis ſit om- ne palliũ. ſed incidit Valla in deprauatos co- dices: Vlpianus enim non omne palliũ, ſed omne mreisεανκναα ſcripſit: certiſsimum autem eſt græcè ſic dici omne quod inſternitur,& circùm inijciatur. Decimotertio, Offilij dif- ferentiam damnat, qui Verberare, dixit, eſt cũ dolore cædere, Pulſare ſine dolore: aitqʒ uerberare potius eſſe cũ uerbere, ſeu flagel⸗ lo cædere, pulſare cum graui& uehementi ictu. Sed profectò Iureconſultum nõ latuit, uerberare à uerbere, flagello, ſeu ferula dici, ut qui alibi atteſtatus ſit, uerberaſſe abuſiuè dici& eum qui pugnis cæciderit: ſed in lege Cornelia, quam tunc interpretabatur, quæ actionem iniuriarũ ei dabat, qui ſe pulſatum uerberatumue diceret, nõ potuit alia capi in terpretatio: ſi enim Vallã ſequeremur, qui ſine graui impetu ſaxo percuteret, uerbis le gis nõ contineretur, quia ſaxo nõ diceretur uerberaſſe, quia ſine impetu non pulſaſſet: quę ſententia oppidoq́; futilis eſt. Meritò lu recõſultus maluit uerberare cum dolore in ea lege accipere, uerbo illo lata ſignificatio- ne accepto:et pulſare ſine dolore, cũ frequẽ- tatiuũ ſit a uerbo pello, unde fit pulto, pulſo: impellitur autem quis etiam ſine dolore. De cimoquarto, Maſurij Sabini ſententiam nõ omnino uidetur ſequi, pellicem pro cõcubi- na accipiẽtis, quòd apud oratores Pellex di- catur, quę cum eo, cui uxorſit, iungitur. Sed ego ueram quoq; Sabini ſententiã arbitror: ſiue enim à græco æææus ueniat, ſiue Lati- na ſit uox, à pelliciendo, q́d autoritate Plauti in Pœn. magis probo, qui Allex uiri, ab alli- ciendo dixit, utraq; etymologia interpreta- tioni Sabini conuenit, cui& Q.Curtij,& Iu ſtini autoritas accedit: quorum ueterem ſcri pturam interpollauere pleriq; Vallã ſecuti, cùm eos ex antiquis codicibus conſtet pelli- cum ſcripſiſſe, non pallacarũ, quæ uox ante Plinium& Tranquillũ in ſermone Latino nulla erat: in Græco uerò nõ aliud ſignificat quam pellicem, ut appareat Vallam, quiq́; ei conſentanea tradiderũt, pellicis ſignificatio- nem non ex autoribus accepiſſe, ſed regula planè Lesbia uſos, autores ipſos inuertiſſe, ut id quod ipſi ſentiebãt, atteſtarentur. De- cimoquinto, Caiũ obliquè perſtringit, qui ſentire uideatur, idem eſſe cauillari& calum niari. ſed quomodo hoc Valla collegerit, nõ uideo:cùm enim Caluiri uerbum apud uete res eſſet fruſtrari, metaphora à caluis militi- bus ducta, quamuis& Cauillatio,& Calum nia inde deducatur, non tamen conſequens eſt, alterum cum altero idem eſſe: ſicut cùm dicimus, à uerto fit uerſus,& uerſura, non ſe quitur uerſurã idem quod uerſum eſſe. Rur ſus impetit Vlpianum, quoniã Cauillatio di catur, etiam ſi ab euidenter ueris ad falſa nõ
F

l. ſi cui.. j. de le gat. iif.
115
fiat tranſitus. Reſpondeo, VIpianum loqui quando cauillatio pro argumẽto ſophiſtico accipit᷑, qd gręcè nò-ιανπηραα, ut ipſe credidit, ſed σεπσηρα eſt. Decimoſexto, præuarſcari, tergiuerſari, calũniari generalius accipienda exiltimat, quàm lurecõfulti docuerint: nimi rum oblitus, nõ docere eos ſimpliciter eorũ uerborum ſignificationem, ſed ſpecialiter in S. C. Turpiliano quomodo accipi debeant, ut eius pœnæ locus ſit. Decimoſeptimo, por tare ait id etiam ſignificare, quod quis corpo re ſuo baiulat, cùm tamen lureconſultus ali- ter docuerit.Sed ego arbitror exorigine uer bi Iureconſultũ adiuuari: ſiquidẽ ro⁵εμι:baꝭε græcè traijcere eſt, unde Portus, in quem na ui res deportantur:ſic et exercitum nauibus deportari Liuius plerũq; dixit. Quapropter etiam ſi quis iumèto ducat, hac ſimilitudine
ortare dicitur: quòd ſi ipſe ferat, non pro- priè, ſed eræoercve putauerim portare dici. Decimooctauo, Cõuicium negat à uocum concertatione quaſi conuocium dici,& ad- uerſus Labeonis ſententiam, etiam ſine uo- ciferatione conuicium fieri putat, ſentitqʒ à uitio potius, uel à uitando deduci:qua in re, opinor, egregisè fallitur: quid enim tunc con iunctiua illa particula operaretur? Cur item ſi à uitio deducitur, ſecundam ſyllabam pro- ducit conuicium? cùm conſtet uitiũ corripi: nam& Cicero, quem ipſe adducit, petulan- tiorem iactationem in conuicio requirens, pro Labeone eſt: ut mirer eum tam leuibus
argumẽtis, à recepta ubiq; Labeonis ſenten-
tia deſciuiſſe, quæ& orthographiæ ratione defenditur, cùm perc, conuicium, nõpert, ſcribatur. Decimonono, Verſicolores VI- pianus appellat lanas, quæ natiuũ colorem mutarunt, ſiue purpura, ſiue cocco, ſiue alio colore infectę ſint. Valla ex uarijs autoribus oſtendit, uerſicolorẽ aliquam rem dici, quæ uariorum colorum ſit. Sed Vlpiani locum à Valla non intellectũ arbitror, alioquin quæ à ſe dicuntur, ſatis agnouiſſet Valla nihil VI piani ſententiæ aduerſari. Igitur ſciendum, ex origine uocabuli eam rem eſſe uerſicolo- rem, cuius color in alium uerſus ſit: ſicut& uerſipellis, non cui uaria pellis, ſed qui in a- liam pellem uerſus eſt: unde homines in lu- pum mutati, uerſipelles Plinio appellantur. eadem ratione lanæ uerſicolores dicuntur, quæ per tincturam in aliũ colorem ſunt uer- ſæ. Dubitat igitur Iureconſultus, lanis uerſi- coloribus legatis, quid cõtineatur:& primò reſpondet, legatis ſimpliciter lanis, uerſico- loria apud ueteres nõ comprænſa: legato ue rô lanarũ uerſicoloriũ, eas intelligi, quæ tin- ctæ ſunt,& quod dubitabilius erat)etiam ne tæ, dummodo neq; detextæ, neq; contextæ adhuc ſint:tunc enim nõ lanæ, ſed ueſtimen- torum appellatione continentur. Neta lana dicitur, quæ ſtamen& ſubſtamẽ eſt: detexta dicitur, cùm perfecta eſt,& àtextrinis inſtru mentis detrahi poteſt: unde& detexere, au- ferre eſt.Plautus: Hunc ego hominẽ detexã
D. Andreæ Alcaat
10
20
30
40
50
60
116
pallio quapropter& Vergilius X. Keneid. Dũ texit Imaona Aleſus:id eſt, ſpoliat. Con- texta eſt, quę quidem in opere conſummato eſt, ſed cui tamen deeſt prętextura, quam Ci moſiã uulgò uocamus. Ex his apparet uerſi- colores ueſtes uarij coloris idcirco dici, quia ex uerſicoloribus lanis conficerent: à qua ſi- militudine,& uerſicolaria arma Vergilius, & uerſicolorem plumã Propertius,& uerſi- colorem caudã Cicero dixit. Viceſimo, Pe- nes, idem q́d apud, ſignificare oſtendit, cùm tamen Vlpianus ſcripſerit, penes te, amplius eſſe, quàm apud te, Sed nec Vlpianus puto negaſſet differentiã illam ſuam ab autoribus quandoq; confundi, quæ tamen ex ui uerbi ueriſsima ſit: deducitur enim à dictionepe- nitus, unde& peniſsimus,& penitiſsimus, ut Plautus cæteriq; antiquiores dixerũt. Vi- ceſimoprimo, VIpiani ſententiã cõfurat, qut uictus appellatione etiã ueſtem cõtineri ſcri pſerit, cùm plurimæ gẽtes in Aethiopia abſ- que ueſtibus æuum degant, quaſi Vlpianus Aethiopũ leges interpretetur,& nõ Roma- norum, qui abſq; ueſtibus nõ uiuũt:& quaſi qui in Italia uictum amico legauerit, de eiuſ- modi uictu ſentiat, quo Aethiopes ſe tole- rant,& nõ ipſi Itali, quo nihil abſurdius dici poteſt. Viceſimoſecundo, Pignus& Hypo thecã idem eſſe, cum Martiano ſentit, ſed al- teram Græcam, alterã Latinam uocem: cùm tamẽ Vlpianus proprisè eſſe pignus dixerit, quod creditori traditur, hypothecã cũ inter- uenit traditio:& ideo in mobilibus pignus, in immobilibus hypothecã eſſe.Sed hęc non tam Vallæ oppoſitio, q́; ipſorum inter ſe lIu- reconſultorum quædã quaſi antinomia eſt: ea ſic diſſoluitur: Ex proprietate quidem ſer- monis ueram eſſe VIpiani ſententiam, ſiqui dem à pugno pignus dicitur,& ideo in re- bus mobilibus oppoſitis ſic dici, in immobi- libus uerò ſolitos ueteres Iureconſultos po- tius Græca uoce uti, id eſt, hypotheca, quæ Latinè ſuppoſitio dici poteſt,& ad utraq; eo rum ſermone trahitur. Catullus oppoſitio- nem dicit: Furi uillula noſtra non ad Auſtri flatus oppoſita eſt, nec ad Fauoni, V erũ ad millia quindecim& ducenta: ſubaudiuntur autem ſeſtertia. Viceſimotertio, Ferrumi- nare dixit eſſe conſolidare,& conglutinare, non ſolum per eandem materiã, ut Iurecon- ſulti tradiderũt, ſed etiam per aliam: idq; plu- rimis Plinij exemplis probat, qui ferrumina ri ſurculum, ferruminari aqua muros, ferru minari in lapides dixit. Sed cùm ferrumina- tio proprie ſit ferri ipſius ui ignis liquefacti conglutinatio, apparet metaphoricèhoc uer bo uti Plinium,& ideo Iureconſulti ſenten- tiæ nihil aduerſari. Viceſimoquarto, Pom- poniũ, inquit, atq; Vlpianũ corrumpere lin guã Latinã, qui quot menſibus, uel quot die bus ſcripſerint, pro ſingulis menſib. ſingulis diebus. cui ego dixero, tale conuiciũ Plauto quoq;, M. Catoni,& deniqʒ doctiſſimo om- nium Varroni cõmune eſſe, Plaut. in Stich.
Memi-
l. ueſimenan de am. ga gen.leg.
Cb autores, malc pol jecetam gr wockele
nuam ueriote Labeointen
au reconlulli ſe anuu dolomal ledicet ea uione intel umnumiaf
uinn dieaccipien nprobat,qu icterfactã lircontra V umiltemm ſmonio uarm iueteri Rep cecete, quot
cb lcentia mu diutaab Aug uanönilipo dbura quoq; lidetractioi upimiſsion naſeprimo, gleareait
ſp eiſci mo lnedicto de
dn lunterg beerentj, elligi eten
( 8 cum ho

„duo Aechiopesſetê pretor. 5 de l quonibil blurcgti uxcen. rui. na
lecundo, Dignusaè im Martiano ſenttylet tera Latinam uocemat
oprie elle bignus Gürn lideinſan.
ditur, ipothecäclin deo in mobilbuspi pothecãelſe, edhecm tio, qjipſoruminterel uæda quaſiantinonitt xproprietate qudent Vjpianiſententiam nus dicitur,& ideonn politis lc dichin immeh veteres lureconfullo uti, ideſt hipotteca qy dicipoteſt,I 1duch nitur. Catullus oppoli illula noſtranonadal nec ad Fponi, Vei- & ducenna ſibaudim Viceſimotenio, Ferm
3 Utlurec
dexp 1
J
de calum.
Mf-d
15 de ucrb. ſigriflib. IIII. 1s
Meminiſtis quot Calendis petere demẽſum cibũ. Cato de re ruſt. Capita oleagina quot mẽſibus fodere oportet. Varro: Sacra quot menſibus feruntur in arcem: quod ante nos & alij notarunt. Viceſimoquinto: Turbam nõ multitudinis hominum perturbationem, ut Labeo ſcripſit, ſed ſimplicem perturbatio nem, etiam duorum exiſtimat,& à tali per- turbatione turbam pro multitudine dictam, quod multitudo nõ ferè uacet perturbatio- ne:unde uulgatum carmen, Septem conui- uium, ſunt nouem conuicium, Sed mihi hęc controuerſia non admodum ei abſimilis ui- detur, quam Cenſorinus tradidit, prius ne ouum fuerit, an gallina. Labeo prius ſignifi- catum turbæ, id eſt, multitudinis, atq; inde fa ctam poſtea perturbationẽ: tu perturbatio- nem priorem contendis.ſed nec quos addu- cis autores, ſententiã tuam adiuuãt, qui eν⁊a Ooedledo potuerũt turbã etiam duorũ dicere: nec etiam gręcus ſermo ⁊½, in quo eadem poteſt eſſe hęſitatio.& ut demus opinionem tuam ueriorẽ, in edicto certè prætoris, quod Labeo interpretatus eſt, probabilior eſt Iu- reconſulti ſententia. Verba edicti ſunt, Cu- ius dolo malo in turba damnũ quod factum eſſe dicet᷑: ea non poſſunt cõmodè depertur batione intelligi, quę ſemper eum afficit, cui damnum infertur:neceſſariò igit᷑ de multitu dine accipiendũ. Viceſimoſexto, Iulianum improbat, qui exautorationẽ àprincipe ſim- pliciter factã, ignominiæ notam inurere ſeri pſit:contrà Valla, cũ exautorare ſit ſimplici- ter militem miſſum facere, quod T. Liuij te- ſtimonio uarijs locis probatur. Reſpondeo, in ueteri Republica hęc ſententia poſſet pro cedere, quo tẽpore ex ſolo cõmeatu uel du- cis licentia milites exautorabantur: uerũ or- dinata ab Auguſto ſucceſſoribusq́; militia à qua nõ niſi poſt uiginti ſtipendia mittebant᷑, tributa quoq; illis fũt militaria inſignia, quo-
rũ detractio infamiã irrogat, quoniã nõ niſi
turpi miſsione dimiſsis detrahunt᷑. Viceſi- moſeptimo, Depectũ ſimpliciter pactum ſi- gnificare ait, ex autoritate Terentij Phorm. Depaciſci mortẽ cupio:cũ tamen Vlpianus in edicto de calũniatoribus depactus dicat, eſt turpiter pactus. Sed mihi uidetur& uer- ba Terentij, ex VIpiani declaratione poſſe intelligi, et etiã Cicer. ad Heren. lib. II. Depe ctus cum hoſtibus, ut arma relinqueret. Sed & idem autor in Verrem actione v. Scitote biduum cibo tectoq; prohibitum, biduum in foro cuſtodijs detentum, neq; antè demiſ- ſum, quàm ad cõditiones eius depactus eſt. His accedit, qd huiuſmodi præpoſitio quan doq; in malam partem accipitur, ut deſpera- tus, demẽs, dedecet, deformis, degener. Vi- ceſimooctauo, Lapillum ſi magnus eſt, gem mam eſſe aſſerit:quo nomine et margaritam dici poſſe arbitratur, aduerſus Sabini, VlI- pianiq; ſententiam, gemmas pellucidæ ma- teriæ eſſe exiſtimantium, ut ſmaragdos, chry ſolithos, amethyſtos: nõ translucẽtes uerò,
lapillos, ut obſidianos, et ueientanos: at mar garitas nec lapillos, nec gẽmas eſſe, ſed con- chas, ſeu uniones. Verut in ſententiam lu- reconſultorũ ego tranſeam, illud me in pri- mis mouet, quòd etymus pro illis eſt: uide- tur enim gẽma dicta, quaſi gemina, propter translucentem naturã. deinde uidemus a ſi- militudine gemmas dici, ut Fab. autor eſt,& in Catone maiore M. Cicero. Vnde oſtendi
i0 tur non ideo dici gemmas, quia magnæ ſint.
Idem& Plinij autoritate conſtat, in anulis gemmas deferri affirmantis: unde& dactylo thecæ dictæ, quod profectò maioribus non conuenit. ad hęc, quæ rationes à Valla addu cuntur, ſanè q́; frigidę ſunt: Lapillus, inquit, generale nomẽ eſt:bene ſane, ſed cùm tranſ- Iucet, peculiariori nomine gẽma dicit᷑. Rur- ſus: Gemmas, inquit, accipimus multorũ cu bitorũ inueniri. Accepit fortè à Luciano de
20 ueris narrationibus: miraculi certè loco re-
fertur alueolus trium pedum in triumpho Pompeij ex duabus gemmis.Subijcit:Quid ſi non perluceant, quia adhuc incomptæ& imperfectæratqui ſatis eſt, ſi natura ſui pellu ceant, poſsintq́; manu artificis in hunc uſum poliri. Addit, hac ratione etiam marmor Pa- rium gemma eſſet, quia translucidę eſt natu ræ: quaſi Iurecõſultus omnia translucentia definiat gemmã eſſe,& hũc honorem etiam
30 ſpeculis tribuat, qui de lapillis, nõ de marmo
ribus loquitur. Poſtremò, inquit, reperiun- tur qui partim perluceant, partim non per- luceant. Reſpondeo, de his nihila Iurecon- ſulto dictũ& fortè ex regula iuris qualitas potentior in his obſeruaretur. Addit ſecum ſentire QCurtium, itemq́; Horatium, quo- rum alter, Lapilli, inquit, ex auribus pende- bant, candore& magnitudine inſignes: al- ter, Niueos, inquit, uiridesq; lapillos. Ipſe
40 quid horũ uerba ſentẽtiæ noſtrę obſtent, nõ
uideo,puto nec ipſe Valla ſatis norat, cùm abſq; ſcrupulo ex Iureconſultorũ diſtinctio- ne poſsint intelligi. Illud non diffiteor, diffe- rentiam hanc inter gemmã& lapillum non ſemper ab autoribus obſeruari, ut cũ Catul- lus dixit: Aut pelluciduli delitijs lapidis:aut Plinius cùm generaliter ſub capite de gem- mis, omnes lapillos deſcripſit: ſed Iurecõſul tus deproprietate loquitur, non de abuſu&
so translatione. Viceſimonono, Venuleidefi
nitionem cõfutat, qui ueteratorem ex Celſi ſententia nõ ſpatio ſeruiendi, ſed ex genere & cauſa eſſe exiſtimandũ ait: magisq; appro bat hac in re Vlpianũ, qui ueteratores, trita & ueterana mãcipia appellat, quę difficile ſit reformare. Quibus uerbis apparet, ſpatio ſer uiendi definiri ueteratorẽ, erigitq; hoc loco in Iurecõſultos cornua, tanq́; cõtraria inuicẽ ſcripſerint:quem etali recentiores ſequuti,
60 pro antinomia nominatim hunc locũ citant.
Sed profecto æquius fuiſſet,& etiam magis
nomini ſuo conſuluiſſent hi grãmatici, ſi in-
tra profeſsionis ſuæ cancellos conſtitiſſent:
quandoquidẽ uulgò dicit᷑, quã quiſq; nouit 2
l.fin. de ædil. edic.
lpræcipiunt. co. tit.
—

—9
.fin.. quoties. de publ.
o D. An dreæ Iciat n0
artem, in hac ſe exerceat: nõ enim ſutores ſu
pra crepidã iudicaſſent, nec ceu teſtudines
porrecto extra teſtãcapite, periculis ſe obno
xios feciſſent.Igit diſtinguendi tres ſunt ca-
ſus: Aut loquimurin uenditore, ſeu mango
ne, qui mãcipiũ diſtrahit,& ex edicto ædiliũ
non poteſt ueteratorẽ pro nouitio uendere,
tumq́; nouitius ſecundũ VIpiani ſentẽtiam
ex tyrocinio ſeruitutis accipit᷑,ueterator qui
diu ſeruiuit,& iã ea in cõditione callũ fecit.
Aut loquimur in ipſo patrefamilis de ſer-
uis ſuis nouitijs, ueteratoribusqʒ diſponẽte:
& quia hoc omne ab eius ſententia depẽdet, pro nouitio habuiſſe uidetur, quem nulli mi niſterio præpoſuit:rurſus pro ueteratore du xiſſe, quem in ueteratorũ numero habuit, ut quia muneri alicui præpoſuit, in quod uete/ ratores deſcribi ſolẽt. Meritoò igitur Celſum ſequemur, ut ex genere& cauſa conſtitua- mus, quem dominus pro ueteratore habuit. Aut de cauſa uectigalis agit᷑,& cum Reſpu- plica hac in reuoluntatẽ emptoris ſeu patris familids nõ ſequatur, ſimpliciter Veterator accipietur, qui anno ſeruiuit, Nouitius qui minus anno: ut hic uectigal pendat, ille non pendat:& hoc caſu Martiani ſentẽtia eſt pro banda. Ex his igitur conſtat, nõ inuicem pu- gnantia ſcripſiſſe Iureconſultos, ſed diuerſa diuerſis caſibus tradidiſſe. Poſtremò fuere ex grammaticis, qui Iureconſultos noſtros manifeſti furti arguerent, quòd bonam par- tem legis ſecũdæ de origine iuris, itemq; ple raqʒ de officio præfecti prætorio, proconſu- lis, præſidis, à Feneſtella ſurripuerint, eius nuſquam facta mentione, Sed hi uelim mihi eius rei fidẽ faciant, à Feneſtella Iureconſul- tum accepiſſe: qui enim titulo Feneſtellæ li- ber circumfert᷑, à Pomponio Læto ex uarijs autoribus in quãdam farraginẽ compolitus fuit, eo indito titulo, ut uẽdibilior hoc nomi- ne, impreſſoribusq́; lucroſior fieret: idq́; ego à Jano Parrhaſio non ſemel accepi, qui ſuam quoqʒ hac in re operã illi adhibuiſſe ſe teſta- batur:ſtylusq;ʒ ipſe planè indicat, unius auto ris opus illud nõ eſſe. Et hæc quidem in Lau rentium præter animi mei ſententiã, ut qui minimè litigator, aut Q ſim, ſcriben- da duxi: quoniam eius exemplo adeò excre- uerat quorundam grammaticorum inſolen tia, ut in ſuis cõmentarijs ubiq; errorem ali- quem lureconſultis noſtris impingerent, ni mirum quod ipſi nõ perceperant, errori ſta- tim adſcribentes. Spero autẽ cùm uiderint, quibus hoc in argumento ipſorum primipi- lus Valla tenebris offuſus eſt, modeſtiores eos,& alieno exẽplo cautiores fore. Sed hęc hactenus. Non negauerim tamen apud Iu- reconſultos quædam reperiri, quæ delicatũ lectorem poſsint aliquãtiſper remorari: ſed ſi qua uitium ſonant, librariorũ incuriæ pro culdubio tribuendũ: nam& Caij intereſſe, cuius ſuprà meminimus, in antiquis codici- bus non reperitur, in quibus ſimpliciter uen ditorem teneri ſcrĩptum eſt, apparetq́; à gloſ
ſematico aliquo margini adſcriptum ‚dein- de ſcriptorum impeiitia in ipſo contextu re/-
latum. Vnde& Vlpianum ſcripſiſſe, Si quis
graui ualetudine affectus: arbitror, non in
raui:tametſi ſint, qui ingrauem iunctim di- ctum putent, quaſi ualdè grauẽ, ſicut incana menta Vergilius dixit, et indifficilem caſum Scæuola*: in quo tamen ueteres codices re/ fragantur, in quibus ſcriptum eſt, ille caſus
10 in difficili eſt, quam lectionẽ caſtigatiorem arbitror. Nã et in diui Seueri reſcriptob, quo ² lflluſ uulgò legitur, eos qui teſtamento quidalie- ulelgi
nari uetant, nullius momenti ſcripturã eſſe, correctiora exemplaria eorum ſcriptum ha-
bent. Sicut& in Pauli reſponſo“, dum dici- cl ſtint,4 tur, ecõtrà ſi inter uirum& uxorem facta ſit amn ina
donatio, ſimpliciter contrà ſcribendum eſt. Adinſtar uerò quod Iureconfulti quãdoc; ſcripſerint, non inſtar tantum, exemplo ue-
20 terum non caret, ſuntq; huiuſmodi contro-
uerſiæ nõ tam doctrinæ, qᷓ; iudicij: ſicut cùm exequi paſsiua ſignificatione VIpianus di-
xit, quærebat᷑ an iudicis ſentẽtia exequi poſ d lam quau- ſit:uel idoneior Modeſtinus:ſic et q́d in meo ceimſens fundo naſciturũ eſt, dixit Põponius“: ſic& dt.
præſtauimus uerbo, ꝓ præſtitimus, uti Tri⸗ e Gatin- bonianus nõ erubuit. Erũt& quibus omni⸗- um.del
no nõ placebit deuirginare ancillam dixiſſe Paulũ t:& à Modeſtino ſcriptũ, decreto R-
30 driani plectendos, qui mẽſuras et põdera fal
ſaſſents. lidem& ſordidũ uerbũ exiſtimabũt certiorare, pro eo quod eſt, certiorẽ facere, quo paſsim Iurecõſulti utũtur, eadem ratio- ne deductum, qua& ueteres meliorare di- xerunt: unde L. Columellæ melioreſcere. Sed& Coloniam agrum colono locatum quandoq; appellant, cùm alio ſenſu antiqui
ea uoce utantur. Sanèilluddiffitendum non
eſt, apud eos quaſdam dictiones eſſe, quæ a- 40 lijs in autoribus nuſquã eo ſenſu reperiant᷑,
ut cùm exhibere uerbo plerũq; pro eo utun-/
tur, quod eſt alere: donare ad proceſſus', id h limise eſt, ut eo donatarius utatur in pompa, uel qe o inam
cùm in principis eſt comitatu: id enim ſigni ficat proceſſus: unde& alibi dicituri, Cùm proceſsiſſet Imperator, ſalutatus eſt,& ëẽ. Et copiarum negociũ pro mercimonijs earum rerum, quæ ad uictum pertinent ¼,& ad ex- ercitum deferuntur:& Dardanarij pro his,
so qui annonam flagellant, qui& à græcis π
ada dicuntur. Eſt& apud eos Friuſculũ pro digreſſu temporario uxoris ob iurgium cum marito, uox nuſquam alibi à melecta, ut fortè friguſculum dicendum ſit, cùm ma- ritalis amoris ardor aliquantiſper refrige- ſcit. Friuolan pro ſupellectili inquilini, tam- etſi& hac uoce uſus uideri poſsit Iuuenalis: Iam friuola transfert Vcalegon“. Lanipen dia mulier, pro lanifice, ſeu quæ lanificibus
6õ0 ipſis penſa diuidit. Latrunculator pro iudice
rerum capitalium, ſeu quod magis arbitror, præfecto apparitorum,& militum, qui latro nes conquirunt. Notoria pro denunciatio- nibus delictorũ, quas Irenarchę deferebant. Panni-
gdequiot jrgus nuliebris 3 lcopræſtal Ain ſcdidem qu diqpbsinlaf erhocfaciat nino præte frium,nund aionumi Wwemendati aloenalis. mrjs uluier elim ſtemm. Gxcospfo ibusnunqu Uquem uene ſatrei Sunt gedlipler⸗ loribus vſun peecium dux e antapoch caarchiuiur lea hellitsim dendarium, micum, cane nolus capta lm cömentz vonarium, G Kllone, deci 5 elto de

orem fao
nſtar nantum, exenn-
.. le, ,... ſuntq huiolmocic klij. ne quid in trine jiudiet ler loco pub.
ludicis ſenkäineneg 0 eltinoxſcer lin, it, dirit pöponiseé d0,P præſtitimus uli bu it. Erũta quibusom Virginareancillm dii leſtino ſcrpti derne »ui mẽſurssetpöceni ſordidũ uerbãexiſimui quodeſt, ceniotèta Sſulti utũtur eadem mi ua& ueteres mellornti Columelle melioteten m agrum colono bem ant, cumalioſenſuammi Saneilluddiffitendummr ſdam dictiones ellegun nuſquãeoſenſu repeiui uerboplerücptocoum e: donareadprocell- rrius utatur in pompun eſt comitaru:id eninig unde& albi dieimnle eraton ſalotatus dhä iũ pro irinom 11 tumpeninemt ie B tur:&Dardanarſp
IAagrace nt, vidlagis ella 9 Briolei
ndum ib n
bilud
Jlmge
lal 1 eridendun lcum hi. de
iquin manſ.
li uanciper fn l iij. de libe. J7e n Anllllld ecii nquin vo. exh.
„ de ucrb. ſigriflib. III. u3
Pannicularia ratio, quæ ad eas ueſtes uilio- res pertinet, quas rei& damnati rerum capi talium habent, cùm ad ſupplicium ducũtur. Perfunctorieè, eſt leui cura,& aliud agendo: unde perfungi,& defungi, pro eo quod eſt, utcunqʒ; explicare. Peſſum dat, pedibus per- cutit, nouè dixit Paulus, cùm in edicto ædi- litio, Bouem, inquit, qui cornu petit uitio- ſum, item mulas quæ peſſum dant. Spectabi les quoqʒ& ſpecioſæ perſonæ gradu quodã dignitatis inſignes, in iure plerunq; dicun- tur, cùm hoc ſenſu hæ uoces apud Ciceronẽ & antiquiores nullæ ſint. Reliquare quoqʒ apud eos dicitur, qui æs alienum integrè nõ ſoluit:unde reliquatores uectigalium, qui re liqua publico debent. Sequioris uitæ eũ ap- pellãt, qui ſibijpſi alimenta ſuppeditare ne- queat, ſed de alienis laboribus pendet: unde & Sequior ſexus, ni fallor, Apuleio, id eſt, muliebris. Solariũ bpro uectigali, quod pub lico præſtatur, ob ſoli publici occupationẽ. ſed idem quoq; in priuatis uidet᷑. VIpianusc: Si quis in lapicidinis cædere uoluerit, nõ ali ter hoc faciat, niſi prius ſolitum ſolarium do mino præſtet. quamuis Accurſius nunc ſa- larium, nunc ſolatium legat. Schemata co- gnationum in antiquis codicibus dixit Pau- lus emendatius, ut arbitror, quàm ſtemma- ta Iuuenalis. Imagines enim in gentilitijs ar- marijs uſui erant, at coronæ non erant: cùm enim ſtemma uox græca eſſet, mirũ ſit apud Græcos pro gradu cognationum, uel imagi nibus nunquã reperiri. Venenarij ſunt, qui aliquem ueneno ſuſtulerũt, eiusq́; criminis ſunt rei. Sunt& apud eos alię dictiones, uti- que& ipſæ raræ, ſed tamen ab alijs quoq; au toribus uſurpatæ, quas ſimul referre operæ precium duxi:aduerſione locare, affirmato- res, antapocha, antidora, antipherna, apo- cha, archiuium, arrogatio, auditorium. Baſi- lica, belliſsimè, breuiarij rationes, calciariũ, calendarium, cloacarium, cœnaculariũ, cœ naticum, cancelli, cancellarij, capſarius, ca- ptioſus, captatorius, caſtratus, catellus, cha- ſma, cõmentarienſis, coactor, collectarius, colonarium, cõturbare, chorus pro congre gatione, decidere, decretalis poſſeſsio, da- mnas eſto, decoctor, dominica pecunia, deli catus, debitor, depoſitarius eadẽ forma qua alimentarium dixerunt, cõmodatarium, do- natarium, mandatarium, legatarium,& ſimi lia.Dilapidat bona, dimiſit creditores, id eſt, ſoluit: diarium, dietarij, diffiſſus dies, deſul- tor, emanſor, equitium, errones ſerui, extor ris, exiguiores res, fœnebris pecunia, fœne- rauit, id eſt, accepit fœnore, fiduciaria hære- ditas, id eſt, fideicõmiſſaria, functiones pro tributis, genuina pietas ³, quamuis uulgati
10
20
30
40⁰
50
codices habeant gemina. Hamæ pro inſtru- mento ad arcendum ignem: Debet, inquit lex, præfectus uigilum noctu coërrare cum hamis. Sic Iuuenalis: Diſpoſitis prædiues hamis. Meminit& Cæcilius Plinius. lmagi- naria uenditio, incontinenti, informatur a- ctio, in pendenti, iuriſdictio reſtituenda, im poſsibilis, imperſonalis, inſolidũ, id eſt, pro partet, in ſumma, id eſt, breuiter, intantum, inuentarium, largitur annus, largiũtur tem⸗ pora, licentia, lucratiuus titulus, manuaria mola, medianum cœnaculum, miſsilia, ma- gis eſt, nudus ſermo, nudum pactum, nuga- toriæ res, in necem, id eſt, in damnum, optio nes, obrepere iudici, officiales 8, opiſtogra- phum, orcinus libertus, pantheron rete, pa- rapherna, partiarius colonus, pedanei iudi- ces, peregrini pro deportatis, periculũ quan doq; pro ſpe nautici fœnoris, quandoq; ali⸗ ter, ut in Rubrica codicis de ſentẽtijs ſine pe riculo recitandis. Sic enim habet& codex Theodoſianus, ut appareat de periculo, ſeu experimento memorię accipiendum:perpe tuarius emphyteota, pagani pro quibuſcun- que nõ militantibus, plaga pro parte fundi, polia pro grege equorum, prębenda locare, præiudicium, prætorium pro domo ruſtica, promercalis res, perſona: potitus hoſtium, id eſt, captus ab hoſtibus, exemplo Plauti in Captiuis:licet in titulo de captiuis, à quibuſ- dam male ſit immutatum:pulſare, id eſt, age re, uel cõuenire: quæſtuarius, quo de agitur per inuerſionem, reatus, receptitia dos, regi mẽta Reipublicę, repertoriũ, repetita die, re pedare, reſtaurari, religioſiſsimus princeps, in ſacris patris, ſynedria nauis, ſtrata terre- na, ſtrena, ſuſpendioſi: ſuus hæres, de cuius uocis ſignificatione interrogatus à Socino Angelus Politianus, obmutuit, cùm tamen gloriatus eſſet in gloſſematis iuris ciuilis ſe uel Accurſiũ ſuperare poſſe. Simplaria uen ditio, topiarius ſeruus, temporaneus tutor, teſtamentarius pro tabellione, qui teſtamen tum ſcripſerit: teſtimonium pro ipſius teſtis aſſeueratione in ſcripturã redacta:uelamen- tum operæ, uenalitium ſeruorũ, uenter pro infante necdum nato: uentrẽ facere paries, cùm in uicini ædes porrigitur: ueſtiarium, uiaticũ, uinarij qui et uinoſi, uinacia, uolun- tarium, uoluptariũ, uſia græca uox pro ſubſtantia, uſurpare, id eſt, uſu- capere, utenſilia.
LIBRIQAVARTIDE uerborum ſignif finis. F 3
e J. jj. de offĩc. præfec. uig.
f l.ad ea. de re⸗ Lu. iur.
g l. præſidis. ſi
cert. pet.
—— ———
—j—
——

2 rBa qu
a l. ea lege. 5. de
teſta.
3 b Rom. rep.§. de uiro. 4
O G A&A 8
D. Andreæ Alciati in tit.
123
D. ANDREAE
ALOCIATI IVRISCONsS.
1N T T. D B VERBORVNM
Iœ& rerum fioni catione com- mentarid.
In rub. ſummaria.
Verba quare inuenta.. Verba quatuor modis accipiuntur:primum ex proprietate.
Conieclura quibus ex cauſis aſſumatur. 3
Figuræ ad ornatũ orationis pertinent,&proprietati cohærẽt.
Figura quæ fit per translationem, exemplis declaratur.
Affeclio eſt ſhecies figuræ.
Anticipatio, ſiue prolepſis.
Elocutio prolepſi contraria.—
Schema eſt, cum uerbum actus ſignificatiuum de potentia in- telligimus.
subauditio in iure frequens. Regula generalis obſeruanda in figuratis elocutionibus legum.
Verba quomodo ex communi uſu loquendi accipiantur.
Per abuſum uerba regulariter non accipiumur,& quando id non procedat.
Verba per interpretationem quomodo accipiantur.
Verba ſignificant, res ſignificantur.
Emblemata Alciati.
Differentia inter uerba, dictionem,& rem, ſecundum Didle⸗ cticos.
Verbum, di quis, quomodo accipiatur.
Significatio uerborum uarijs modis ſumitur.
VERBORvI.) fCuüm inuenta ſint uerba, ut di- cenris intentionem expri
—
atuor modis accipiuntur: ex proprie-
traduntur exempla, apud lureconſultos re- periri, ſed ſatis ſit pauca admonendi cauſa in
10
20
30
4⁰
124
medium attuliſſec Et in primis latiſsima ea 5
eſt ſpecies, quę per translationem fit:ut cùm domus pro tamilia, ciuitas pro ciuibus, uen- ter pro eo qui adhuc in utero eſt, ponit᷑. Par- ricida nõ qui patrem ſolùm occiderit, ſed& qui cæteros coniunctos, quorum lex Pom-
eia meminit, intelligitur. Cuſtodia pro ip- ſis cuſtoditis, ſeu carcere incluſis accipitur. Sic cùm lex noxium in ære puniri mandat, in bonis patrimoniòue exercendam ultionẽ interpretamur. Sic& ſi is qui apud ſe fugiti- uum receperit, plecti mandeture, non de eo qui iuxta ſe tenuerit, ſimpliciter accipimus, ſed qui refugium preſtiterit in domo ſua uel aliena, idq; occultandi cauſa.
Ad hanc cognitionem etiam pertinenta- lia figurarũ genera, ut quodfaffectionem uo camus:ueluti cùm in lege quandoq; adulter, fur, aleator dicitur, qui hæc crimina affectat, quamuis nõ perfecerit. Et fugitiuus qui con ſilium fugiendi habuit d, licet adhuc fugam non arripuerit. Huic non abſimilis eſtfanti- cipatio ſeu prolepſis, cùm id nomè quodpo- ſterius res ſumpſit, ante tempus deſcribitur. Qua ratione litem quandoq; appellamus an tequam conteſtetur, tametſi propriè poſt iu- dicium acceptum, hoc nomen habeat. Sic& pecuniamemutuam dicimus quæ adhuc mu tuò non data eſt, ſed ea deſtinatione habe- tur, ut mutuetur. Huic ſfiguræ ea eloquu- tio contraria eſt, qua rem ea appellatione ſi- gnamus, quam olim habuit, licet in præſen- tia non habeat:ut cùm Proculus inſulam ap- pellauit eum agrum, qui olim inſula fuit, li- cet hodie propter alienationem deſierit. Sic & in inſtrumentis f, etiam Titio mortuo ali- quis ſe filium Titij appellat: ſuntq; plurima id genus ſimilia. Adſcribi ſ ſchematis quoc; poteſt, cùm uerbum actus ſignificatiuum de potentia intelligimus: ut in lege XII. tabul. ſi aqua pluuia nocet, id eſt, nocere poterit, Et apud Labeonem:, ſi rationes tractaſſe uide- bitur, id eſt, uideri poterit. Eſt& frequens in iure ſubauditio, ut cùm dicimus, Juriſdictio eſtuiudicis dandi licentia, pro in licentia. Sic & quandoq; taxatiuam dictionem ſubaucdi- mus, quandoq; è conuerſo augmentatiuam maximè, quandoq; dictionem reijcimus, ut cùm duplex negatio pro unica ponitur, qui duodecimus eſt ſolœciſmi modus: quãdoq; unam coniunctionem pro alia addimus. Sed tin his omnibus id generaliter traditum ſit, ut quoties figura uel ornatus, uel neceſsita- tis, uel emphaſeos cauſa apponitur, ſemper de ea cenſeamus, quod& de proprietate iudi candũ eſt: alioquin ad abuſum potius uel in- terpretationem pertineat, de quibusinferius dicetur.Sicqʒ explicitus ſit primus tractatus.
SEQVENS articulus tde cõmuni loquen-
di uſu erit: is enim etiam proprietate poten- tior eſti. Tametſi quod ex prudentum cõfue/ tudine obtinuit, nõ dubitem propter eorum autoritatem proprie dici: alioquin tyrannus impropriè de malo principe dicereuu, cùm olim
f leis ſem petc. 9
g LLCben, ſtatulh 10
b inpenii
de imiſtm iud.
11
12²
i4 annialel inaſuwlas
„bi iiet uel el dn demration, M Uddüeſ preſumpta epretuio pollionibr aosdetertel verſicatedic allitk crratotẽ pr eii cüalicet auke ilifleret Q aa un dm extrate cau nec ar aptetation verborüuen. aunen cntractib,n tiiche goniamine lrt lert attamel lölältemim ritn lobus quoꝛ ann qupropter dtlimilapal lubſir nale neuelpœna urQuenon Ateſtamenti nodonöpat llerado adiun ſacenur Bt nagument raldlcitn kepretationd meum utue⸗ duum minor,

hoc nomenlben 9 4 8 c
am dicimus quæace
d. ſiciuitas. de
ſed en deſtinnione lſcnt. exc. in vj
r. Huic ffigurzen Gb qua rem eaappelluimn olim habuit licetinpmi
14
t cum Proculisillilmét uidon cum
rum, quioliminſiln3iſaliã. 7de hæ⸗ er alienationem deſecited. inſtit.
tisk, etiam Titio mormni
itij appellt: ſuniqy plun. cert de re- Adſcribi fſchemau quul iur. in vj
oum actusſignificaium, gimus:ulinlege XIic ocet id eſt nocerepoteit me, ſirationestractaleli eripoterieEſt Aftcqun ut cum dicimls, lutſäi di licentiaproin lcenn atiuam dictionem lide⸗ e conuerſo augmem loq; dictionem eſeim
atio pro würzn lweimmin, beh
15
16
125
olim ſui natura qualemcunq;ſignificaret.qᷓd & de religioſo& deuoto dicẽdum eſſet, cum olim hę uoces in malã partẽ ſolũ acciperent᷑/, at hodie ſolùm in bonã.Is uſus uariè accipit᷑. In teſtamentis patris fam. cõſuetudo ſpectan da:in contractibus ipſorũ contrahen-
b. uilegij D F rin priuilegijs tium:in priuilegij RV bi eius qui concedit. Pręſumiturq; ſecũ-
dum eum uſum, qui communiter in ciuitate obſeruatur, quemlibet agere, niſi de contra- ria obſeruatione probatũ ſit, uel ille uſus nu- per& citra decennium inualuerit: necenim ueriſimile eſt, tam citò omnes in eius obſer- uantiam cõſenſiſſe. Per abuſum uerba regu lariter nõ accipiuntur, niſi aliter actus uel pe
5. riret“, uel eluſorius redderetur. Idem& ſi ea-
dem ratio nos inducat, ut q́d ex proprio ſen- ſu dictũ eſt, ad impropriũ trahamus: nam ex pręſumpta mente diſponentis huiuſmodi in terpretatio etiã in ſtatutis& correctorijs di- ſpoſitionibus admittetur. Hocq; caſu nihil nos deterrebit, quoò minus perſonam de uni uerſitate dicamus, teſtamentũ de codicillis, curatorẽ pro tutoreb. Idem& tunc dicendũ erit, cũ aliter uerba legis captarent᷑, fraus ue illi fferet. Quapropter ſi lege municipali triti cum extra territorium abſportare nemini li- ceat?, nec farinã deferri cõceſſum eritEx in terpretatione quæ admittuntur, ſi extra uim uerborũ ueniãt, ſoliq; menti innitant᷑, nec in contractib.nec in teſtamentis obſeruantur: quoniam in eis licet primũ locum mens obti neat, attamen eam oportet aliquo modo uer bis ſaltem improprijsexprimi. Non ita eſt in legibus, quoniã uel ſola mens legis obligatt: quapropter in eis argumentũ de ſimilibus ad ſimilia paſsim ſeruatur,& ſi eadem ratio ſubſit, una lex ad aliã trahitur, niſi correctio- nes uel pœnalia odioſaue aliqua induceren- tur. Quę non ita generaliter in contractibus & teſtamentis locum habent, ſi uerba aliquo modo nõ patiant᷑, niſi uel natura rei, uel con ſuetudo adiuuet. Idem ſialiqua alia ratione ſuadeatur. Et ad hanc ſpeciem pertinent plu- ra argumentorũ genera, ut quod à contrario ſenſu dicitur,& quod à connexis: fitq; per in terpretationẽ, ut quod cõmune eſt, dicatur meum, ut uerbum maioris ſummæ ſignifica tiuum minorẽ contineat, ut quod per me nõ poſſum, per aliosfacere prohibear, ut in uno capite dicta in ſequens repetita uideantur, ut in ſimplicibus mixtũ contineatur: aliaq; T́plurima argumenta, quorum exempla in Topicis Cicero refert..
b ¶Rerum.) †Verba ſignificant, res ſigni ficantur: tametſi& res quandoq; etiã ſigni- ficent, ut hieroglyphica apud Horũ& Chæ- remonem, cuius argumenti& nos carmine libellum compoſuimus, cui titulus eſttEm- blemata. Sed& ex certis ſignis præſumptio- nes oriuntur, uerùm hæc minimè ad hũc tra- ctatum pertinent. Capiturhic ergo ſignifica
de uerb. ſignif comment.
VERBORV AM 8§I G NIEFICATION Ecü,
10
30
40⁰
50
60
126
tio& in actionis& in paſsionis ſenſu, ſicut & teſtamenti factio f. Poteſt& hic locus ex dialecticorũ traditionibusinterpretationem aſſumere, qui, ut Fortunatianus tradit, hanc tdifferẽtiam inter uerbum, dictionẽ,& rem, conſtituũt, ut uer- bum ſit quod ex ſe & materialiter(ut uulgò loquimur) prolatũ eſt: dictio, uerbi ipſius ſenſum habet, qui in proferẽtis animo cum latuiſſet, per uerbi expreſsionẽ exijt: ſic uerbũ cum ſenſu dictio eſt. Res eſt, quę exprimitur,& ex uerbo dictioneq́; decla ratur: ut ſi interrogem, tuerbũ Si quis, quid comprændit: Si quis, quatenus nudam pro- nunciationẽ propter ſe reſpicit, uerbum eſt: quatenus ſenſum habet, quem ego antè ani- mo concepi, dictio eſt:maſculi uerò& fœmi næ ex eo uerbo ſignificatæ, res ſunt. Quam rem ſic Vergilius explicuit: Litera rem geſtam loquitur, res ipſa medullam Verbi, quam uiuax mens uidet, intus habet.
Sanè in antiquis codicibus aliqui negãt uer- bum, RERVNI, reperiri, ſimpliciterq;ʒ ſcriptã rubricam, De uerborum ſignificatione.
c TSignificatione.) fSumitur hæc ſignifi catio uarijs modis: nunc habito reſpectu ad ipſum proferentẽ, ut ſi uir imperitusſit, craſ- ſa minerua accipiantur uerba: nunc conſide rata eius perſona, ad quem uerba dirigũtur: plerunqʒ& ſecundũ naturam eius rei de qua ſermo habetur, uel quæ in contractum dedu citur: accipiturq; huiuſmodi declaratio, etiã ſi præciſa, indefinita, generalia uerba ſint: quoniam nihil impedit, quin ad habilem ue- riſimilemq; caſum retrahantur,& boni uiri arbitratu intelligantur, qui conſuetudini lo- quentis multum tribuet, ex proximis clauſu lis mentem coniectabit, quandoq;& diſtan- tium rationem ducet, interpretabimurq;, ut cum effectu prolata ſint, ut ſecundum dubiũ ordinẽ, ut actus potius ſuſtineat, q́; pereat, ut non ſuperuacua ſint, ſed aliquid operen- tur, ut in potiorẽ ſenſum diſponant, ut ad am pliationem inducta nõ diminuant, ad libera- tionem non obligent, ad fauorẽ nõ noceant, ut naturalem ſenſum potius quàm ciuilem admittant, ut ſimpliciter prolata, prima uice officio ſuo fungant᷑, utad id quod principa- liter geſtum eſt, potius referantur, quàm ad acceſſoria ueldemonſtratiua, ut captioſa nõ proſint, ut clara nõ offuſcentur, ut ſuperflua non noceant, ut mitiora uelint, odioſa abhor reant, poſsibilia inducant, ut ad maiora ex- preſsis non trahantur.
FET RNE-
Dictio, Si quis, quare etiam fœminam comprehendat.
Quid in alijs maſculinis appellatiuis.
Si expreſſe de maſculis fiat mentio, fæminæ excluduntur.
Viri nomen non pertinet ad fœminam.
Dictio, i quis, non complectitur fœminam, ſi aliter autorẽ ſenſiſſe appareat.
6 dem ſi lex pœnalis ſit, uel teſtatoris diſpoſitio odioſa.
7 In contractibus an dictio, Si quis, fæminam includat,
4
A*—
f 1 flliusſcon.
de teſtam.
17

a Bald. c. ad au= dientia. de re⸗ ſcript.
b Anch. conſil.
cxij.
c Capra conſil. lxij
d Corn. conſil. 271. in iiij.
e Deci.l.fœmi⸗ næ. j. tit. j.
f Paul. inl. tres fratres. de pa⸗ ctis.
3
4
5 gl. Lucius.§.
quæſitu. 5. de leg.iij.
h l. ſc ita. de libe. E poſthu.
i Iaſ. l. ſi quis id quod. 5. de iu⸗ riſd. om. iud.
k Guido Pap. quæſt. 506.
6
7 II. quiſquis. C. ad l. lul. ma. m l. j.§. quare. 5. de uent. in
poſſmit.
n Bald. 460. in 5. Corn. 14. in z.
+ 8 2
227
V ERBVM.)fQuia articulus hic refertur ad hominem, quæ dictio eſt cõmunis, meritò etiam ex ſermonis proprietate fœmi- nas comprændit: alioquin maſculinafappel- latiua, ut filius, cubicularius, equus, adopti- uus, nõ proprie eas cõprænderẽt, ſed per ex tenſionẽ, eãq; cõmuni uſu approbatã, ut Bal dus ſcripſit?: uelut Ancharano uiſum eſt, per —.—* expoſitionẽ ex legis mente deductã b. Quòd uerò conformis nominis nõ eſt, ut frater, nõ niſi ex interpreta-
tione ad ſororétra vLP. IIB. I1. AD EDI- heretur:qua ratio Er V 4.
ne nec auũculi ap-/ LEX I. pellatio ad mater- Erbum hoc, Si teram, ſicut nec pa quis, tam ma,- tris ad matrem per 2uanrf. 4 tinebit, idq; uſus ſculos“ quam fœmi-
probat, licet alij cõ nas complectitur 5. tràe, præterq́; cùm
in numero plurali quis de fratribus dixerit: nam& ſoror eorũ, hac appellatione uenietf.
a ¶ Maſculos.) I Vnde ſi expreſſa mentio facta eſt de maſculis, fœminæ excludentur. Idem ſi de uironam& id nomen nullo mo- do poteſt ad fœminas pertinere.
b Complectitur.) †Niſialiter ſenſiſſe au torem appareats, uel ex coniecturis, uel cùm ſeparatim de utroq; ſexu actum eſt, uel quia diſpoſitio nõ bene fœminis cõueniat. Quid enim ſi teſtator filios tutores uel etiã execu- tores conſtituate ſi lex propinquorum conſi lium requirat? Certè hæc fœminis non con- ueniũt. Quid ſi filijs feudum acquiratur? ab his enim fœminæ excluduntur. Quid ſi hæ- reditatẽ relinquat, à qua fœminæ ex lege mu nicipali exiſtentib. maſculis reijciant᷑’. Quid ſi ei qui primus naſcetur, caſtrum dono pro- miſſum ſit? nõ emꝗ conſueuere hęc donari fœ
D. Andreæ Alciati i tit.
10
20
30
minis k.Idem&ſi lex perq́; dura ſimulq; pœ 40
nalis ſitl, uel teſtatoris diſpoſitio odioſa eſt, ut cùm filium ſuum exhæredat" Idem&in cõtractibus, ut ſi pater ſibi& filijs aliquid ac- quirat:ſibi enim imputet qui legem apertius non dixit. Et id cõmuni conſenſu traditum eſt, quod mihi nunquam placuit. Satis enim manifeſtè loquitur, qui iuris regulam ſequu tus eſt:quæ ſi in edicto prætoris pœnali locũ habet, quanto magis in contractibus ſeruan da eſt? quapropter& in lege municipali ſer- uabitur:niſi correctoria ſit uel odioſa, uel ni- ſi cautũ ſit, ut in ea ad literam uerba accipian tur, quod Baldus& Cornęus exiſtimãt“. Sa nè& cum pater filijs tanquam hæredibus ſti pulatus ſit, tunc dubio procul etiam fœmi- nę admittentur, nec communis ſententia, ut ego arbitror, reclamabit, quod& aliqui hic dixerunt.
Vrbs, ciuitas, caſtrum, uilla, oppidum, quid ſignificent.
Ciuitas quandoq; pro ciuibus accipitur.
Appellatione ciuium etiam uicani admittuntur.
In priuilegijs& ſimilibus actibus ſoli incolæ continentur nomi ne ciuium.
Vrbs Romana, an idem quod Roma, ſiue urbs.
50
60
128
6 Quod hĩc de Roma dicitur, idem in cæteris urbibus obſer uandum.
7 Etſi amplioramœnia conſtruantur, urbs erit.
8Dies tribus modis accipitur.
9 Horæ Kaiptxa.
10 Hora æſtiua. Tardi menſes lunius& lulius.
11 Horæ iouduivd.
22 Veſperi non ita uegeti, ſicut manè ſumus.
13 A meridie ad occaſum opus faciẽs, dimidiam operam præ⸗ ſtitiſſe non dicitur.
14 Trimegiſtus primus diem diuiſit in duodecim horas.
KBIS.) Idem pAVLVS LIB. I. AD in ciuitate, ca
EDICTVNI. ſtro, uilla, oppidoo.
LEX II. Namhe dictiones
Rbis appella- id propriè ſignifi-
tio muris, Nb⸗ cant, quod ambitu
5 murorum contine
mæ autem, conti tcur. Quod tamen nentibus ędificijs fi- non admittitur, u- bi aliam mentem
proferentis conijceremus, ut ſi diſpoſitio e- luſoria redderetur. Sed& in beneficijs prin- cipũ tam anguſta interpretatio minimè eſſet admittẽda y. Quinetiã ſi quis caſtrũ uẽdat, de omni iuriſdictione actũ intelliget᷑, quatenus in eius agro exerceri conſueuita. Sed& fci- uitas quandoque non pro loco, ſed pro ciui- bus accipitur: ut cùm quis ciuitati uel ciui- bus aliquid mandat. Et tunc etiamifeos com- prændi qui ex uicis oppidis ue eius urbis ſint, Bartolus credidit*. Alexander diſſen- tit, ſi de ciuibus dictum ſit: quoniam uicani nõ propriè ciues ſint. Id ego nõ probo, cùm latiorẽ plerunq; habeat ſignificationẽ quod de ciuibus dicitur, quàm de ciuitatet. Vnde in Hiſpania, Gallia, cæterisq; prouincijs erãt pleraq; oppida, quorũ incolæ ciues Romani dicebantur, ut eſt apud Liuiũ, Pliniumq́;,& Strabonem, qui tamen ipſi in Italiam nunq́; uenerant, nec idcirco urbs ſua Romana dice batur.Quapropter cõmunem ſententiam ſe quor“, ut nihil interſit, ſiue de ciuitate, ſiue de ciuibus agatur.Eit in priuilegijs ſimilisqʒ ar- gumenti actibus, incolæ tantũ ciuitatis ſub- urbiorumq; continebuntur: alioquin etiam uicani admittent᷑, niſi fortè uel uſus loquen- di, uel qualitas negocij aliud indicent.
b TRomæ.) Quid ſidictum ſit urbis Ro manæ?& aiunt idem ac ſi Romæ, quoniam urbs de Roma accipitur. Etideo uidetur ad- iectio ampliationis cauſa facta.In quo diſſen tio, cùm ueriſimilius ſit propter declarationẽ acceſsiſſe. Nec enim urbs propriè de Ro- ma ſoluùm dicitur, ſedper ſubauditionẽ, uel potius ²eσσ*¶ωρμμινQuid item ſi dixerim in ci uitate Peruſina?& traditur id tantùm conti- neri, quod muris clauditur: ſi uerò è conuer- ſo, Peruſinam ciuitatem appellauerim, etiã de continentibus ædificijs agi: ut id ſit obſer uandum, quod priore loco fuerit pronuncia tum Y. Quod ipſe nequaq́; probo, cùm adie- ctiuum demõſtrationis loco ſubſtantiuo ac- cedere grammatici fateantur. Quapropter ſi urbis Roma dictum ſit, cùm nullum adiecti-
uum
1
o c ſiciulu ſem erun
b lj. Lcun
deof ꝛ feurb.
Alſig
ddo.C
de bon. u,
brx
2
3
rL. qui ex in S. ad muni.
51 quic
guin
auth. guima nat eff. i
tl.j..
pnacl
C. delatlo.
toll.
u Alex.
innk
ſol mar.
4
X Si lnſt iur. lat.
„ ſ ſeruuscm-
munis.
ſc.
dt ſi.
üiolemq;fe 1&uiuſq chinrh tim e nrem ⸗qll Eit alulolisinci üont:&ẽ hoc „ biamedian fis zemquiinp wigpleriſc dralbab ortl Waltoreſt. zu Cctterats q wuelminue xnlb ultim popternuiu poalés uulge meminit Pall u lügypedian ſiuamprolo- ismenſesa wretuncſin glohabetur ceiDehoca cediderunt. ſobitguiim muuce uoce Is maximu Aptolemæo Ipßfacile di M drs licet on alllo eritim legetiprom lisnono: Nancaden eliodus qu rtertim Ko&: JtGuies dndinan lar ennerdim equek, S maedeuulg darte olios

na quod.in
ne actüintelligef Cpye de inteligef gum eri conſueutt- dedg enonproloco ſeäpna cum quis cicitzi ugd
1
ide pen.leg. uxorem. 5.le auerat.de le- a. i.
6
maan ald. auth. ſed mnino. C. ne 4 xor pro ma.
8
jj de ferijs.
dat. Ettuncetämſoinores 5de
licis oppidis ve eiu uir- edidit:. Alexanderiſt dictum ſit: quomimun ſint. degonöptbogt
habeat ſignifierionẽ ul mde ma⸗
ur, quamde ciitte Tu'mill
lia,cxteriscyprouinche quorũ incolæciuesRom ſtapud Liuiũ Plinumna; itamenipſiin ltalämmui circo urbsſuaRomamt ter cömunem ſententim
riore oco o cdn leneqquhtilnur rauionisloco 3 rici fateall nullonah, dumfisci 9
9
10
11
1²
13
129
uum hic proponatur, perinde habebitur, ac ſi Roma ſimpliciter dictum eſſet?. Sanè pa- triæ quoq; lata ſignificatio eſt, nec ſolis mœ- nibus terminatur b. quin& quandoq; patriã de prouincia dicimus, ut Bal. probat?. Quod ergothic de Roma dicitur, id& in cæ- teris urbibus obſer uandum eſt, ſi con
nite, qd lati . us patet. Cuiuſque dicid ma
ior pars horarũ, eſt
tinentia quoq; ædi Pe Te ficia habeant, quã- ſeptẽ Primaru diei, uis ferè omes abſ- non ſupremarum. que fuburbijs ſint,
Imurotenus claudantur.
c Einitur.) † Quid ſi ampliora mœnia maiorisq; ambitus nuper cõſtructa fuerint? Et quod eis continebitur, urbs erit. Nec re- fert, ut Bartolus ſentit, hic dubitare, poſsint ne populi ſua ſponte ciuitatem cõdere: quia etiam ſi non poſsint(quod tamen iure gen- tium falſum eſt)iam conditam ampliorẽ mu- nitioremq; reddere non prohibentur.
d ¶Cuiuſq; diei.) t Tribus modis dies ac- cipitur. Primo ſecundum Roma x eccleſiæ morem e, qui& Athenienſium fuit, ut ab oc- caſu ſolis incipiat,& in ſequentem occaſum finiat:& hoc uulgò utimur. Eſt& dies ciui- lis i,à media nocte in ſequentem mediam no ctem, qui in præſentia apud Gallos, Germa- nosqʒ pleriſq; in locis eſt in uſu. Eſt etiam na turalis ab ortu ad occaſum ſolis, ut Cenſori- nus autor eſt. Is uulgò ſemper horarum duo decit erats, quæ cum ipſa luce uelaugeban- tur, uel minuebantur, cuius horologij ratio- nem lib. ultimo explicat M. Vitruuius. fQua propter huiuſmodi horæ aeνανεeſt, tem-
orales uulgarésue appellatæ ſunt. Huius meminit Palladius rei ruſticæ autor, Aſco- niusc; Pedianus,& Plautus, fcùm horam æ- ſtiuam pro longa dixit. Sic& Vergilius tar- dos menſes appellauit Iuniũ& Iulium, quòd horæ tunc ſint longiſsimæ. Hinc& in Euan gelio habetur, Nonne duodecim ſunt horæ diei: De hoc à Iuriſconſulto hic agi plerique crediderunt: quamuis de eo intelligi quoq; poſsit, qui imparibus ſit horis, quas f Græci iuxονναν̈ οcãt:nam& in Italia& in prouin- cijs, maximus eſt quindecim horarũ, quod ex Ptolemæo, Procliq; in ſphæram cõmenta rijs facile dignoſci poteſt:utm erito ſequens pars, licet longior, tamen minor à luriſcon- ſulto exiſtimata ſit, t quòd ueſpere non ita uegeti promptiq; ſicut manè ſimus. Vergi- lius nono:. Nunc adeò melior quoniam pars acta diei. Heſiodus quoq;, qui maturius mane opere- tur, tertiam partem operis conficere aif.
Hae ςσν tꝓ*οον ⁷νεετενιιmπ‿έανοιxi ap. TQui ergo à meridie ad occaſum opus fa- ciet, dimidiam operam præ ſtitiſſe non dice tur, nec diurnæ mercedis dimidium merito conſequet᷑. Sanè Martialis quodam epigrã- mate de uulgaribus horis loquẽs, prima diei parte ſolitos Romanos ſerijs rebus uacare
dc uerb. ſignifſcommcnt.
10
20
30
130
oſtendit, reliquum uerò palæſtræ, toro, con uiuijs, iocisq; tribui: ut meritò Juriſcõſultus maiorem partem diei eſſe primarum ſeptem dicat, quo ſerijs incumbebant, non poſtre- marum, quo tempore iocis& conuiuijs ope
ram dabant. Car-
VIP. LIB. 11. AD men potté hoc eſt: KDICT VM. Prima ſalutãtes at- LEX III. que altera cõtinet
hora. Exercet rau cos tertia cauſidi- cos. In quintã ua- rios exercet oma labores. Sexta quies laſſis, ſeptima finis erit. & quæ ſequuntur. Extat etiam gręcè ſimilis argumenti diſtichon: EE aAε △οοον πααηd‿σνιητ³αι, x MIeiu cdrrde TOρμαρρσασ stévν‿ειενα(ube Ayo Bo. In ſextam labor uſq; horam, nam quæ inde notantur Litterulis, uitæ commoda habere iubent.
Cuius epigrãmatis ratio eſt, quoniam ſepti- ma horaper 2 ſignificatur, ſicut octaua per u, nona per O, decima per iota. Quæ literæ coniunctæ zu9i conficiunt, quod eſt, ueſci, ut uiuas. Sane Victorinus in Chetorica Cicero nis, primum t Primegiſtum diem in duode- cim horas diuiſiſſe tradit, cùm ſacrum Sera- pidi animalduodecies urinã feciſſe quadam die obſeruaſſet, pari ſemper tempore inter- poſito:id animal Horus Cynocephalum eſſe cõmentarijs prodidit.
Nitinere“ facien- do uiginti? millia
1 In nauigando quot milliaria in dies ſingulos computanda.
2 Quò pedibus contendi poteſt, mari minime eundum.
3 An computatio milliarium in lege noſtra aßignata ſit per- betud.
4 Dinumeratio milliarium per quam uiam facienda.
5 Die dominico an prohibeamur iure iter facere.
6 Computatio huius legis quando non obtineat.
7 Apud hoſtes decedentis nulla eſt hæreditas.
40 8 Haæreditas eſt ſucceßio in ius defuncti.
NITINEREa.) Quid ſi nauigandũ eſte
& Bar."ſquinquaginta milliaria minus eſ- ſe iuſta diei nauigatione arbitratus eſt. Ego nihil certum propter uentorũ& mollitiei in- certitudinem conſtitui poſſe cenſeo, ſed bo- nus uir arbitrabitur. HincCato, quò pedib. contendi poſsit, mari minimè eundum cen- ſuit:quod etiam Juriſconſulti probanti.
5o b ‧NViginti.) †Atqui& hocuidetur arbi-
trio boni uiri relinquendum k: quoduerum eſt cũ certa milliaria conſtituta nõ ſunt, alio- quin hęc computatio ſeruabitur:ut in eo qui abſens in ius uocatus eſt!: ut in tutore qui ſe excuſat,& ultra centeſimũ lapidem abeſtm. ut in eo qui ad præſidem tendit bonorũ poſ- ſeſsionem ſibi decerni poſtulaturusn. Sed& ſi lex non ipſum iter, ſed certam menſuram reſpiciat, intercapedo non per millia paſſuũ
6o humi menſa accipitur, ſed ex aëre, ratione
Aſtrologis peculiari: idq́; pleriſque uiſum eſt, cùm municipes conſtituiſſent, ne quiper quinquaginta milliaria uicinus eſſet, Præ- tor deſignaretur. Sed hoc Paulus Caſtrenſis,
14
1 h in tracl. de in- ſul.in iij. col.
2 i li 5. pen. 5. ſi
quls caut.
3
k l. cötinuus.§. cũ ita.de uer- borum oblig.
ILj. ſi quis caut.
m§. qui autem. de excuſ. tut.
n l.ij.§. penult. quis ord.

a in a..j.
3 D. Andreæ Alciati in tit.„
Alex.& laſon nõ admiſerũt᷑, cùm uſus repu gnet, cõſtitutioq; ipſa homines reſpiciat, qui ipſi minimè per aera uolitãt:quod& nos pro bamus: cum enim de paſſuum numero aga- tur, quid hic ad rem facit acris menſura:
c Paſſuum.) tPer cam ſcilicet uiam, per
5L.5.. de his quam iter fieri conſueuitb. ſi uaria eſt conſue
qul deiec.
tudo, præferetur quæ in planitie, etiam ſi a-
c Archi. c. ſtau lia breuior reperiretur. quapropter Bono- tum. de reſcri. nienſis Romam uocatus, per Flaminiam&
in vj.
d I. final.§. cum id potiſsimum de- enim. C. de iu- ligendum eſt n.
re delib.
5 †Singulistamen ſe
e Felinus c.cum runtè: nos iure nõ
olim. de exc.
3I. lex Corn. 5.
de uulg.
5
b l. penult. C. de
his quibus.
i I. ſeruus. C. cõm.de ſuc.
*
Picenum ibit, licet per Hetruriam citius per
uenire poſsit. Idem ſi longiore itinere tutius uis iter faciat: nã
paſſuũcin dies ſingu
losperagẽda, ſic ſunt
accipienda, ut ſi poſt
hãc dinumerationẽ,
d ¶Integrũ diẽ.)
ptem diebus unũ
habebit, in quore- minus quàm uiginti quieſcat, isq; erit millia ſuperſint, inte dominicus dies, ꝗd grumudiẽ occupent: Plerſene Salie, nelunf uiginti unum
millia paſſuũ ſunt,
probari id ſcimus, mm biduum eis attribue
nec uſquã lectum
eſt prohiberi quen tur: quæ dinumera- quam eo die iter fa tio ita demum colli- d 8 Conrentat⸗ genda erit, ſi de die 6 Nam tuncſetnan nonconlleniat.
da eſt fides.Idem ſi VEius qui apud ho- ut certo die adſis, ſtes deceſsit dici hæ- principis edicto, reditas non poteſt! uel legis iuſſu com quia ſeruuss deceſſit pellaris:tunc enim
f imol. d.. cum minimè ad hãc cõ-
ita. putationem recurrendum eſtf.
§. EIVS QVI. f F Non poteſt.) Exſummo iure, ut Accurſius ſentit: nam ex bono& æ- quo aliter lex Cornelia conſtituit, quæ ante- quam caperetur, mortuum fingits: quæ in- terpretatio ut uera ſit, uniuerſali tamen nega tiuæ non conuenit. † Ego generaliter dixe- rim, hæreditatẽ eius qui apud hoſtes deceſ- ſit, nullo modo poſſe dici, licet ex lege Cor- nelia hæreditatem eius qui captus eſt, dicere poſsimus, quoniam hęc capturain ea lege ui ce mortis ſucceſsit.
g TSeruus.) f Nam hęreditas eſt ſucceſsio in ius defuncti:at ſerui nullum iushabent. In his uerò caſibus cùm lex pro liberis eos ha- bet, hæreditas eorum rectè dicetur h: ut cùm ideo non fuit aliquis manumiſſus, quia tabu læ teſtamẽti, quibus libertas relinquebatur, ex S. C. Sylleiano aperiri nõ potuerũt. Sunt & alij, quos enumerare operæpreciũ nõ eſt'.
Res in hac lege pro ſubſtantia accipitur. Pecunia à pecore dicta: item& peculium.
P ECVNIAE.) a I Rem, id eſt, ſubſtantiã: nec enim eſt ueriſimile Proculum, cùum hoc dixit, generaliter rem accepiſſe, ſed in eũ tantummodo ſenſum, quum facultates cen-
ſumq; ſignificat:namfpecuniã antiqui àpe-
core deduxerunt, quòd uniuerſa eorum fa- cultas in pecorũ fructu eſſet, ut Grammatici aiunt: qua ratione& peculiũ dictũ, qd quis ſua induſtria acquirit, ut Valla exiſtimat.
1Rei appellatio latißima,& de uaria rei acceptione.
2Quæ dicantur extra patrimonij noſtri computationem.
3 Vera mens luriſconſulti in l. noſtra.
4 Duplex leclio in textu noſtro.
5 Opus qui debet, partem faciendo nihil agit:& quando no procedat.
arortα quid.
7 Genethliacorum ars taxatur,& damnatur.
EI.) a TfRei paVr. LrB. II. A D appellatio la-
DICTVM. tiſsima eſt,& cor-
△
LEX IIII. poralia incorpora
Dlaunie appella⸗ liaq;complectitur,
tione rem“ ſign 1, I ad omnemobli-
, ationem contra- lus aitr. 24
ficari Proculu ctuùmque pertinet. 1D E M. 3 rar
L E X v. Hinc æquitatẽ ne-
Ei⸗ Nlatola ceſsitatẽ ue aliquã
R 1 aApell do ſignificat, quan
tior eſtquam PE doq;& ueritatem,
cunię:quia& quę ex plerunq;& admini
tra cõputationèꝰ pa⸗ ſtrationem: ſed&
trimonij noſtriſunt, pro iudicio, cõtro-
uerſia, ſentẽtia, ac- cipitur: habet etiã negocij ſignifica/
continet, cùm pecu- nię ſignificatio ad ea
referatur, quæ in pa- tum: pro rei quoq; trimonio ſunt, ipſius æſtimatione VOpere ¹locato, uel nũc ac Si nũc c6ducto, his uerbis, DrO eO uod 1nief-
eſt:hominesquoq;
rerum appellatio- ne contineri dubium nõ eſtt, ſicut& delicta, cæteraq; quæ in facto conſiſtunt: ſed& offi- cia res appellantur: reſtringitur autẽ ex ſub- iecta materia, quod alibi diſſeram.
b TExtra computationẽ.) fAccurſius qua tuor interpretationes affert, ut uel de his, quæ in patrimonio noſtro non ſunt, ſed eſſe poſsint, accipiamus: ut hæreditas iacens: uel de ſeruitutib.quæ nec in noſtro patrimonio, nec extra habentur uel de actionibus, quaſi hæ pecuniæ appellatione nõ comprændant᷑: uel de rebus ſacris, quoniam in nullius bo- nis ſint:& hanc probat, cùm ſacra uendi&in pecuniam redigi nõ poſſint, quod in alijs re-
bus eſt. tSed profectò Iuriſconſultus haud 3
ita ſenſit, ſed latius accipi rem, quàm pecuniã ait, cùm res mea dicetur, etiam quæ in patri- monio non computetur:ut ſi de filio uel con ſanguineo ſentiẽès cõmendem tibi res meas, uel cum de capite periclitans dicam rem meã agi, quod minimè ei ſignificationi conuenit, quam habet pecunia. Auſonius poëta: Imperiũ litem, uenerem, cur una notat res? Horat. Nam tua res agitur, paries cùm pro- ximus arictPlauteinddennlor Lerctss rem: Vix quidem hercle: nam ita pauxilla eſt, di- gitulis primoribus.
Opere legato.) fAlij codices habẽt lo-
cato,
alan Jöe
„19
„4. ania n0 4lſ iit qula n
It pule opel
ctam form ſes olene dbminccœ Aol ikſi 6 . toponatul 818(Græci Muu. Non lyerkctione wionecgdec quninek ISquandoq upiy iey doceſenſu. 8 omiiquſt n maticorum re iallo prolem ndtus appel wms etũ Eu Cmnechliacor oniaſubiecc proculdubio! wmineeos a dus uanius, elim illaab A mprofeſsion Kum futura decunias ærul inbuscg ph kgicontkari dlultone co co,Origene dunnes dan ſli eorum lafi nredigerit
üemonũ dlie dchad

d qus „Auod, ¹ tr 2 uniue nacueſa — la. ui deoulũi
5t atur iannan⸗
1. 45 NRaSn“ - Rnele 2u enden pella, ligni⸗ Lalt.
EX v. atio la am pe qugex ne pa⸗ llunt, pecu/
Proiudicoch verſinſentü ad ea chin:diar j negocſ lgni inpa⸗ umegnng 4 jpſius attmau to, uel nücaccipinne lerbis, Procoglvütn elthominexg. rerum apelti bium no eſt ſicutaci facto conſiſtunt: ſcdaun tur: reſtringitur autẽesi vodalibiäfſeram. putationẽ) ccuflun niones affen, ut ve cei nio noſtro nonſunt ſdi mus:utheærediasiicer æ nec in noſtropattinu tur uelceactionibuöge ellationenõcomprant ris, voniam in pulli- robat, cum facnuenii inõ oſnnt,qpodiniſ tofecto uriconſ wn quimpel um uune
. a ſ 1 oralia. Mp porala incinn deope. mplecd lo. nunc.
133
9.. cato, utrunq; rectè: cùm enim de opere dici-
1 ndutviläü Iſii quiccet. mus, de eo intelligimus, quod ueri operisfor 1 de 7 aal faci. mam habeat, quæ quidem forma non niſi ex
5 conſummatione cõtingit fquapropter qui
ſe: ſecus ſi certi termini uel menſura addita a0
.6
opus debet, partem faciẽdo nihil agit.& hæc
lin exec uer. eſt ratio cur facti obligatio indiuidua ſit b, li- Ij de ucrb.
cet alij aliter ſenſerint. Sanè& mens loquen tis quãdoq; aliud ſuadet, ut cùm quis argen- tum factum legat, nam& id ueniet, quod ela
Iæſt,g. quii borari cœptum ſit, licet adhuc nõ perfectũc: 10 roo. de auro nõ enim in obligatione ipſum facere hoc ca-/
ſu uertitur, ſed res ipſa præſtatur. Qua ratio- ne&ſi quis partem parietis, foueæ, uel mace riei fecerit, opus illi nouum nunciari pote-
ulc§.o⸗ rit“. quia non debet damnum alicui, neq; ex
parte operis inferri. Idem& cùm de opere certam formam nõ habente loquimur, ut pa ries, fouea, maceries,& ſimilia: nam etiam ſi ſolum incœpta ſint, dicitur opus factum eſ-
proponatur. ¶Græci Taι Aερμα.) Nomen id àperfectione abſo lutioneq́; deducif᷑: qua ratione Home rus quandoq; 7ũQ A.νμκρσοσ tονν dixit eodẽ ſenſu.Sed& d αλσνμαm[e mathe maticorum reſponſa dicuntur, ediditq; hoc titulo Ptolemæus librum, qui uulgòQuadri partitus appellatur. meminit huius ſignifica
ait Labeo, id opus, qᷣd Græci&eνπνπνιννωα⁴ uocant, ſignificari: id eſt, ex opere facto corpus aliquod per-
fectum.
7 tionis etiã Euſtathius in Iliados primo, tubi
Genethliacorum curioſitatem damnat, qui omnia ſubiecerint planetarum poteſtati:& proculdubio ridiculum eſt reſponſa ſua hoc nomine eos appellare, quibus nihil imperfe ctius, uanius, ſtultius excogitari poteſt: ars
de uerb. ſignifcomment.
34
à malis genijs multa mala in homines inue- hantur, ne mentiti uideri poſsint.
1 Nomen pro obligatione debitoris.
2 Nomen pro agnatione interdum ponitur.
3 Res quandoq; ſp eciali ſignificatione accipienda.
4 RKebꝛas meis legatis, an iura contineantur.
5 RKeuss debendi dicitur, ex quocunq; contractu quis debeat.
6 Rei dicuntur omues, quorum de re diſceptatur.
7 Reuqs uoti quis dicatur.
8 Macrobius reprehenditur.
9 Quod mens cum uerbis legis poteſt, id ſola eius mès poteſt.
10 Mens legis quando dicatur certa.
11 Actio ex mente legis competens, directa eſt: quæ uerò per
interpretationem datur, utilis eſt.
12 Mens,& ſententia,& ratio legis an difftrant.
13 Correcta ratione legis, lex ſublata cenſetur.
14 Legis ſententia præſumitur, quam uerba oſtendunt.
15 Legis mentem uiolans, in legem commiſit.
16 Aduerſus uerba legis cõmiitens, mente eius ſeruata, nõ me⸗ retur pœnam.
O MINILS“.) fNomen hic
VI. P. LIB. III. AD EDacr VNM. pro obligatiõe de- LEX VI. bitoris accipitur, ſi „ cut cum dicimus, Ominis“& rei uendo nomen, le- appellatio ad o- go, obligo, doin ſo mnem contractum lutum. alioquin& alias ſignificatiões
habet:ſic enim cau ſam, ſic accepti expenſiq; titulum ſic ſingu- la in conficiendis rationibus negocia appel- lamus. Sed& in S. C. dicitur incertis nomi- nibus pecuniam à NMacedone filijsfamil. cre di ſolitams. Sic& Horat. epiſt. lib. II. Cautos nominibus certis expendere numos. f Quan doque& agnationem ſignificat, ut cùm pro- hibemus fundum de nomine noſtro exire“. b Rei.) Licet hæc uox generaliter intel
enim illa ab Aſtrologis conficta fuit, ut cùm 40 ligatur, tquãdoq; tamen ſpeciali ſignificatio
ſua profeſsione nihil lucrarentur, à curioſis rerum futurarum principibus, hoc nomine pecunias æruſcarent:&ideo antiquis, ſapien rioribusq; Philoſophis damnata, Chriſtianę legi contraria, ab Imperatoribus etiam capi- tali ultione coẽrcita: aduerſus quam M. Ci- cero, Origenes, Phauorinus,& nouiſsimè Ioannes Picus XII.libris diſſertauit. quòd ſi quis eorum(quanquam hæc rara auis) qua- lis Thraſyllus aut Aſcletarion quandoq; ue- ra prædixerit, id nõ aſtrorum ſcientia, ſed ca codæmonũ aliquo impellente, uel falſo præ- dicta ad euentũ perducente factum eſt, quo- rum maxime intereſt, huic impoſturę fidem omnino non abrogari:ut mirum ſit, cur do- mini rerum, qui Chriſtianis imperant, impu nè doceri diuulgariq;huiuſmodi apoteleſma ta permittant, quibus ſingulis annis ipſi effe
runtur, bellaq;, tumultus,& rerum mutatio- 5.. 7—— nes, ad hæc, diluuia grandines, terræ motus, 6o munes ſinte& eſſe reſpõſum eſt: ſed quoniã
uiu ſmodiqʒ terriculamenta portenduntur, icch nocentium animos uelin ſpem alicuius fiacinoris incitant, uel innocentium metu& ſdeſperatione cõminuunt, in cauſaq ſunt, ut
ne accipienda eſt:ut cũ in rem quis agit: ſpe- cies enim deſignari tunc debeti, nam& iura nõ uendicant᷑ k. Idem ſitres omnes meas le- gauero:iura enim nõ cõtinent᷑, quia nec poſ ſident᷑: pronomen autẽ meas poſſeſsiuũ eſt: atq; ita Baldus ſenſiti, quod ego non probo, cum grãmatici in eam fignificationẽ poſſeſſi uum nõ accipiant, in quam Baldus exiſtima uit: quapropter& cum rem alienã dicimus,
so etiam de iuribus intelligimusm. Verius ergo
eſt id legatũ per illam adiectionẽ ſoluùm ad ea coarctari, quę in dominio noſtro habemus“. Sanè& cum res quas in illo fundo habeo, ti- bi promittam, iura non debentur, quoniam eo loco non continenturo. Dubium autem non eſt, quin uerba etiam generaliſsima per adiectionem reſtringantur. Sed finge, prin- ceps mihi uniuerſisq; rebus meis pleniſsimã immunitatem conceſsit, an ſubditi quoq; im
ob mei fauorem hæc conceſsio facta eſt, non poterunt in domini damnum ea uti:& ad me pertinebit declaratio, quos uelim immunes eſſe, ut belliſsimè And. Siculus reſpondit.
fl ben. ey fin.
C. de conueni.
fiſ. deb.
2 L j. ad Maced. 2
h l is qui. de le- ga. iif.
3
i l. ſtin rem.. de rei uend.
4
k I. uendicatio. eod. tit.
1 I.j. de ſtat. ho.
m c. fin. de præ
ſcript.
n l. Quintus.§. argen. de aur. leg.
0 I. Caius. de le- ga.ij.
b conſd. xxvj.
in Ij.

5
7 a l. fideicöm. 9. ſi rem. de lega
b l. prætor. de ope.no.nun.
c l. cum mulier.
ij. ſol. matr.
10 d gl. l. quamuis. de fideicõm. e Felin. c. in no- ſtra. de reſcr. xj. col. 11
f l curatoris. C. de neg.geſt.
g l tale. in fin. de pack.
3 D. Andreæ Alciati in tit. 5,
TSanè poſſumus& genitiuũ hoc cùm Areo, id eſt, obligato inflectere, ut reus debendi di catur, ex quocunq; contractu, uel obligatio/ ne quis debeat. Nam& ueteres, ut Cic.libro
II. de Oratore inquit, freos appellabant non eos modò qui ar-
uũtur, ſed omnes& obligationem per quorũ de re diſce- tinet. Verbum ex ptatur. Hincc; eſt, legibus, ſic capien- quòd reus non ſo- 18— dum eſt, tam ex leguù
lùm debendi dici- tur, ſed etiã creden di,& ipſe quoque. per acceptilationemà nexu liberari cẽſetur: oblatam enim pecuniam non poteſt non ac- cipere:.t Dicitur& reus uoti is, qui dijs in e- uentum conditionis promittit: at ubi condi- tio euenit, tum etiã damnatus eſt uoti: quod oſtendit T. Liuius lib. vIl. de bello Punico, & Vergil. Damnabis tu quoq; uotis. quod & Seruius ſentit: ut non parum mirer ſcur Macrobius uoti damnatos interpretet᷑, qui uota ſoluerint,& non potius idcirco obliga- tos ad obſeruationem uoti, quia quod petie- rant impetrauiſſent. In qua re Nonij quoc; Marcelli diligentiam non ſatis probo, tam- etſi ſciam ex recentioribus pleroſq; Macro- bium ſequi.
c T§. vERBVN ex legibus.) Quodmens unà cũ uerbis legis poſſunt, id ſola eius mẽs poteſt, dum de ea cõſtet. Dum ergo certa eſt legis ſententia, etiam ſi uerba eam non expri mant, expreſſus à lege is caſus dici poteſtu:et
ropterea nihil refert, etiã ſi materia pœna- lis uel odioſa ſits, cùm non per extenſionem, ſed per expreſsionem caſus cenſeatur expli/ catus Tunc autem mens dicitur certa, cùm uel in lege exprimit᷑, uel unica tantùm ratio/ ne, ita quòd nulla alia adduci poſsit, colligi- tur a: uel per argumentum, neceſſariò& eui- dentiſsimè concludens, ita ſenſiſſe legislato- rem inferture. Et in hisfcaſibus actio ex lege directa oritur. Quoòd ſi de mente nõ conſtet, ſed per interpretationẽ luriſconſultorũ lex ad eum caſum porrigat᷑, rem tacitè deciſam dicitur, tuncq́; potiſsimum de legum exten- ſione tractamus. Hoc autem caſu actio quæ conceditur, nõ directa, ſed utilis eſti: quoniã ex mente legis præſumpta propter utilitatẽ
ſententia, quam ex
recipitur. Sed&ſi de aliquo caſu nihil actum 50
ſit, cùm ueriſimile eſt legislatorẽ, ſi de eo co- gitaſſet, idem quod de alio ſimili diſpoſitu- rum, utiliter ex ea lege ageturs.
12 d Sentẽtia.) † Eadem uidetur eſſe mens,
ſeu ſententia,& ratio legis, ut pleriq; omnes aiunt:aliqua tamẽ differentia eſt, quia ex ra- tione deducitur ſententia,& propterea nun- quam legis deciſionem protrahimus, ubi nõ æqueè tanta ratio ſit: quo fit, ut ſiex duabus ra tionibus aliquid ſit introductũ, ſi altera tan-
h lſi iam. ⁊. de tùm afferri poſsit, diſpoſitio locum ſibinon
iur. om. i§. affinitatis. de nupt.
uendicet, niſi clarè conſtet ex mente legis uel alteram ſufficerei: qua ratione& tunc ad caſum ſimilẽ, ſi mens hoc uelit, fiet extenſio,
uerbis?.
Ponſio* appella-
tametſi nõ æqusè tanta ratio ea fieri ſuadeat,
uod Socinus annotauit k. † Hinc etiam eſt, 13 quòd correcta legis ratione, lex ſublata cen- ſetur, ſi tamen huiuſmodi ratio concludens, non autem impulſiua ſit.
e Verbis.) fEa 14 tamen pręſumitur! ij. aelg legis ſentẽtia, quã tu. uerba oſtendunt“: m ſeninen
pAVL. LIB. 1I1. A D EDICTVM.
LEX VII. quapropter teme-
tur non ſolũ quæ plerunq; fallimur,
dum legis rationem per cõiecturas nos aſſe- cutos credimus. quòd ſi de ea conſtet, nõ eſt dubium, quin& inde coarctatio inducatur, & ſi res ſuadet, extenſio, quod aliàs admo- nui. quapropter nõ tanta eſt uerborũ uis, ut
tſi quis aduerſus ſententiam legis faciat, qᷓuis 15 20 in eius uerba nõ cõmittat, poſsit idcirco eua- dere, atqui eodem punietur modoo, ac ſi uer⸗- ol non aui ba quoqʒ uiolaſſet. quapropter qui triticum celo;
uel oleum filiofamiliâs credit, in 8. C. Mace-
donianum incidet:& mulier cùm interce⸗ p lſcdulia dere pro alio uellet, ſi principaliter in ſe obli tuidne gationẽ ſuſceperit, ex S. C. Velleiano iuua- 4
bitur. Idem cùm prohibitus donare, uiliori .„ 7 precio uendat, uel interpoſito per fiduciam
amico donet. t Non ita in eo eſt, qui aduer- 16 z0 ſus uerba committit, ſententiam ſeruat: nam r Dyn efat
id impunẽ licet.
1 Sponſio ſolum de ſtipulatione dicitur.& num. 7. 2 Hinc& ponſalia dicla.
3 Excuſſal.j. C. de ſuffrag.
4 Sponſionis alius ſignificatus.
s Sponſor quis dicatur.
6 Sponſus pro ſponſalia contrahente in tex. accipitur. Promiß io quomodo accipiatur.
PONSIO.) a ftSponſio uidetur ſoluùm 1 40 de ſtipulatione dici: quod ex eo probat᷑, cùm promiſſum lex ait accipi, q́d nuda pro-?
miſsione, uel pollicitatione, uel ſpõſione de-
beturHinc& ſponſalia dicta, quòd uete- 2 ribus moris fuerit per ſtipulationem ea con-t lijdeßen trahere.ſquapropter cùm lex ait, eos obliga 3 ri qui ſponſione propter ſuffragiũ contraxe Ii Cu
rint, de ſtipulatione ego intellexerim, ut qui mihi apud principẽ ſuffragatus ſit, ut diſpen ſationem aliquam obtinerem, non tamen ad promiſſum ſibi pacto nudo præmium agere poſsit: licet noſtrates Iuriſcõſulti eam legem nõ intelligentes contraria opinentur: cuius etiam libro X X lI. Ammianus Marcellinus mentionem facit. Nec quicquam nosmouet quòd hic dicitur, omnis ſtipulatio promiſ- ſioqʒ: quaſi hoc ſenſu alterum ſuperflueret: nam coniunctiua oſtendit pro maiore decla
ratione id à Iuriſconſulto dictum, quod du- x geſfult R
bitari potuit, ne ſtipulatio de ſola interroga-
6o tione diceret᷑?.t Sane& alio ſignificatu ſpon 4 ſio accipitur, nimirum cùm quis interpoſita
ſtipulatione certam pecuniam promittebat, ni ita eſſet, ſicut affirmabat: quo ſenſu Cice-/
roni, Quintiliano, Valerio Maximo, cæte-
risq;
rè ab eis non eſt re"˙P'openi cedendũ, quoniã ¹⁰⁸⁴6
=
thonſionem czalioquin! uappellau ctlententian ſipultionist
nnt dm Neccb n e ncdorũ ſci
fanät leui iloco accij gu pacti uj ndi ſedg lvpreceſſer doromparte Ne(bromif
tuſs h'uideturp
neninteſtim lummambigu intepretätur elecertum el nibio dici po benpumuiusle Tnäusgreſeun naulcrite
Tmpusfnrumg nfrir.
4 Kfoniruergo Dind
drxivcäpenſu Rcleaimnenhi apdtio(ſtaclion acipto action
I1/ERBV

„d mulier im inn et ſi principalternlt
137
risq; ueteribus ubiq; capitur, nec ex Juriſcõ-
5 fultis quidam abſtinuere Hinc& ſponſor
dicitur: quamuis Accurſius ſpõſorem eum
tantummodo dici crediderit, qui ſponte& à
nemine rogatus pro aliena obligatione in- tercedat b. b ¶Spõſi.) fQui
ai per ſponſiꝰ interro- dam interpretant᷑,
gationem fit, ſed o-
id eſt,promiſsi: qd u..
nõ Sohuenſr 85 Mlis ſtipulatio pro- promiſsionis inter miſsioc;. rogatio nõ fiat, ſed ID2 M LIB. IIII. AD ideo interrogems, zniCrv,
ut promittatur: ue IR vrrf. rius ergo eſt, ut de P Primrr ſpõſalia cõtrahen-/ rum Ol 5 te intelligamus. cũ bit, tã præſens
igitur exemplum hoc luriſconſultus adducat, apertè oſtendit
7 Iſponſionem tantũmodo de ſtipulatione di-
uris gen.§.
rit, ex§.C. Velleirin au ferè. de
mprohibitus donarell,a.
vel interpoſttoperfän Nonita ineo et gliete zittit ſententiam ſerurn
ipulctione dine. Cnm
dicla.
ffrag.
grficatu.
rur.
Lis contrchenteintex acepin do accipiatir
à CtSponſiouideuſi ne dici: quod exeoii n lexaitaccp dnudi ollicitatone,veſſpällne ſponſalu diia quir ritperſipuluinenan opter cumlexai: e-so epropter ſuffagiũ comm lone egoimelerenn i ſuffraguuuslipu am obvineremionn, pactonudo premimma
mum nt., „ ro mubt
iſconſulto wHcau
R& allo¹le,,
bum erit. f. m Gl ld.
nh — 0 dzeſblini s qui put. 6.
8
C. de uſur.
XA.
—
2
. ſigri h. 5. quod ui.
dane bie iſtipula.§.
„
18⸗ um qul 1
10 T
Tori ſtipulamur. ll de uerb. obl.
ci, alioquin ſi quamlibet pactionem ſponſio nis appellatione compręndi, prout cõmunis eſt ſententia, uoluiſſet, nõ erat de una ſpecie ſtipulationis ſolũ hic exempli cauſa loquen- dum. Nec obſtat, quòd ſiin nouiſsima par- te pactorũ ſcriptum ſit, Titius rogauit, ſpo- pondit Meuius, hęc uerba nõ tantùm pactio nis loco accipiũtur, ſed etiam ſtipulationis, quia pacti uim habent, non ex uerbo ſpo- pondit, ſed quia iam in modũ pacti promiſ- ſio præceſſerat,& ideo lex in nouiſsima pa- ctorum parte ita ſcriptum ait.
c Promiſsioq;.) IIn ſcriptura promiſ- ſiod uidetur pro ſtipulatione accipi, quod ta men in teſtimonijs nõ eſt, quoniam uerba te ſtium ambigua aduerſus eum qui produxit, interpretãtur: id autem uerbum ambiguum eſſe certum eſt, cùm etiã ſimplex pactio pro- miſsio dici poſsit.
Exemplum huius legis ponitur.
Tempus præſens nec ad præteritum, nec ad futurum reſertur regulariter.
Tempus futurum nec ad præſens, nec ad præteriti regulariter refertur.
Actionis uerbo impropriè accepto exceptio continetur.
Exceptio cõpenſationis an propriè actionis uerbo cõtineatur.
Replicationem obijciens agere dicitur. Exceptio eſt aclionis excluſio. Præſcriptio actionem excludit, translatio differt.
ERBVNM Oportebit.) a TtExemplum
legis eſt, cùm quis promittit, quicquid
dare, facere oportebit: nam etiã ex ui ſermo- nis præſens cõprænditur, cùm qui dare face re debet tempore cõtractus, etiã poſt contra ctum dare facere teneat᷑: nec enimper eum contractum extinguitur præſens obligatio. b TPræſens.) f Tempus præſens ad præ- teritũ nõ refertur, niſi adiunctum participiũ id ſuadet, ut cũ dicimus, Troia capta eſt: aut cùm id præteritũ etiã nũc durate. Qua ratio- ne futurũ quoq; non comprændit, niſi natu ra actus aliud inducat: ut cùm lex punit eũ, qui delinquit: futuris enim negocijs lex pro uidet.Idem in teſtatore qui dixerit, quas pe-
de uerb. ſignifcomment. 68
10
20
30
4⁰
50
60
5
cunias legaui, uel lego ſine diei appoſitione, deberi annua, bima, trima die uolo: reſeret enim hæc clauſula etiã ad ea legata, quæ dein de uel in codicillis faciets, nam hæc uoluntas durare præſumit᷑. Sed& diſpoſitio de re præ
ſenti facta ad futu-
1 A—⸗— quàam futurumꝰ tem ram actionẽ trahe-
.. h.
pus ſignificat. yᷓ Ver durelkodter et 2.— 1 1 i⸗
bo actionis 4 nõ con qui res adiſe perti 2 nẽtes pignori ſup- tineu Aeeprio poſuerit, de acqui-
1 P. LIB. V. AD 70 1 Iyrcrwn. rendis quoq; egiſ-
ſe uidebitur, quo- niam cùm obliga- tio duret, cenſetur acquirenda ex prę ſumpta cõtrahen- tium uoluntate lo-/ co acceſsionis cæterorũ bonorum eſſe licet aliam rationẽ Bartolus adduxerit. Cæterum & ſi præſenti tempori addita ſint uerba ha- bentia tractum, nõ eſt dubium quin futurũ comprændant k. Idem& ſi de futuris actum eſſe alia ratione præſumamus.
c T Futurum.) fldtempus regulariter nec ad præſens, neq́; ad præteritum refertur, niſi diſpoſitio tractum habeat, ut quia in futurũ quoq; duret: ueluti ſi promittã, quòd dolus malus aberit:, intelligetur etiam ut in pręſen ti nõ adſit, cùm qui hodie dolus adeſt, etiam in poſterũ perſeueret:& qui cõfirmet quod in codicillis ſcriptũ erit, etiam quod codicil- lis iam factis legauit, confirmaſſe crediturm. Sed& cùm materia ita ſuadet, pręſens pro fu turo,& futurum pro præſenti ſumitur".
d fT§. ACTIO NIS.) † Actionis uerbo im- propriè accepto contineri exceptionem du- bium non eſt,, quia excipiens agere dicitur: quod tãto magis procedit, cùm de eo excipi- tur, quod in formã actionisdeduci potuiſſet:
tut ſi quis cõpenſet: ſed Bartolus huiuſmodi exceptionẽ propriè actionis uerbo cõtineri credidit, cui nõ aſſentio:quia lex uideri eum agere dixitꝰ,& propterea cùm cui ſacris in- terdictum ſit, licet agere prohibeatur, cõpen ſare tamen poſſe exiſtimou: quæ ſentẽtia hu- manior eſt. Cæterũ& is prouocator, cui iu- dex ex officio ſuccurrit, nõ propriè agere di cetur, ſicut nec reus eo caſu excipere, qᷓd ple riqʒ; omnes ſentiũt᷑:fqui uerò replicationem obijcit, actionẽ intẽdere proculdubio dicit᷑.
e ¶Exceptio.) Eius enim deſcriptio repu gnat, fcùm exceptio ſit actionis excluſio, tam etſi dilatoriæ& ſolius intentionis excluſio- nes, propriè quoque exceptiones dicantur:: uerbum enim generale eſt, idemq́; quod prę ſcriptio ſignificat. Fortunatianus tamen rhe torſt Præſcriptio, inquit, actionem excludit, translatio differt.
1 Verbum, rapere, quomodo accipiatur. 2 RKaptor cur mitius puniatur fure manifeſto. 3 Verbo corrupiſſe, ſciſſum fractumq; continetur.
ARCELLVS. a Rapuiſſe.) † Hoc
clarius locum ſibi uendicat, cùm quis
LEX IXN. V Arcellus apud Iulianũ tractans no- tat, uerbo rapuiſſe“,
g litalis. de leg.)
b Lfin. S. fin. de lib. leg.
i l.f. C. quæ res pign. l. ſi quis ſoc. ỹ̃.pro ſoc.
k l ſi ita quis. de leg. j. 3
I Lnouiß. 5. iu- dic. ſol.
m l. Plotiana.. de cond. n 32. q. 5. Paulus.
4
0 l. j. F. de ex- cept.
p l. amplius. in fin. 5. rem rat.
q c. cum inter. de exccpt.
r inl. j. 5. de iu- riſdi. om. iud.
6
s Inſtit. de repl. in prin.
7.
t Abb. rub. ex- tra de exc.

4 1iij. g. non ſo⸗ lum. 5. de in- cend.
b l. iiij..ne quis in.
c c. fin. 36. q. j.
2
d I. ſi quisex do.
5. de fur.
e F. ex malefic. de actio.
5 D. Andreæ Alciti in tit.
ſcindit, frangit ue ui adhibita, uel eo animo, ut ſiprohibeat᷑, uim adhibeat': alioquin rape re, eſt etiã de manibus auferreb:& qui uerbis puellã ſeducit, eam rapuiſſe dicitur. Sed& furari rapere eſt d, improbior tamen fure qᷓ;
uismanifeſto eſt ra 3— ptor. Quod cũ ita ð& ſciſſum& fractũ ſit, cur leuius puni cõtineri,& ui raptuù. tur? manifeſtarius 1D M1 LI B. VA
enim fur quadru- LEX X. plum cum re abla- Reditores acci- Rüofett Pigi piendos eſſe c-
1 òd fur plum: an qusclii ſtat eos quibus debe
potuit dominũ latẽ re, raptor minimè, unde ex furto po- tuit maius damnũ dño inferri, qui ni- ſi noxiũ depręndiſ ſet, neſciuiſſet ad- uerſus quẽ ius ſuũ perſequeret᷑? Qua propter cũ uterq; manifeſtus ſit, gra. uius fur, quàm raptor plectitur:alij tamẽ ali- ter ſentiunt.
b ¶Sciſſum.) Laceratũ, fractũ, quaſſatũ.
tur ex quacũq; actio ne:, uel perſequitio nel, uel iure ciuili(ſi ne ulla dexceptionis perpetuę remotiõe) uel honorario uel ex traordinario“, ſiue purc, ſiue in diẽ, uel
3 Sanè& uerbo corrupiſſe, ſciſſum, fractũq;
Klex. cõſil. 103.
1
cõtineri in l. Aquilia dicit᷑: quapropter ſunt, qui hic rupiſſe legãt, nõ rapuiſſe.Subdit hu- ius reſpõſi arg. Dinus, ſilex municipalis cer ta pœna mulctet eum, qui de domo uicini ali quid rapuerit, qui uel ſolas fores effregerit, cõtineri. Quid ſiigne adhibito corruperit: et idem dici poſſe ego exiſtimauerim.
Conuentus rei uendicatione an ſit propriẽ debitor.
perſecutio eſt, quæ uulgò officium iudicis merum dicitur.
fure ciuili qui contractus introducli.
Tutus exceptione perpetua debitor non eſt.
Deficiente ciuili actione, ſi æquitas ſubſit prætor ſuum imper- tit officium.
Creditor an ſit, cui debetur ſub conditione.
Simplex naturalis obligatio duplex eſt.
Obligatio naturalis ad antidora.
Donationis remuneratoriæ ſingularia.
KEDITORES. a Actione.) Nöta men reali, cùm qui rei uendicatione cõ uenitur, impropriè debitor dicat᷑, ut Accur- ſius& cæteri exiſtimanti: quod ego nõ pro- bo:quia negari nõ poteſt, qui rem meã poſsi deat, reſtituere eam mihi debere. nec nos mo
g S omnium. In uet, quòd lexs eum nullo iure teneri dicat,
2
3
4
5
6
7
8
.2
1
f inſtit. de act.
in prin. G§. j. ſtit. de acl.
2 b I. pec.§. j.j.
eod.
3
quia& ex additione pronominis,& ex nar- rationis argumento apparet nullo iure per- ſonã ipſam obligari:ſed nõ ideo conſequens eſt, ratione rei debitorem non eſſe.
b TPerſequutione.) Quam uulgò offi cium iudicis merũ appellamus, ea cauſæ om mnes mixti imperij abſoluunturh.
c Tlure ciuili.) † Hoc iure ſtipulatio inuen ta eſt,& emphyteoſis, literarumq́; obligatio, & quæ ex ſponſalitia largitate, uel tuteſa pro uenit:nam& hęc XII.tabularũ uerbis inuen ta eſt. Sanè& iure ciuili debetur, quod ex iu-
10
20
4⁰
50
60
140
ris gentium contractib.debetur: id enim ius Quirites ap probauere:.
d Sine ulla.) Qui ergo ipſo iure tenetur, ſi exceptione perpetua, puta pacti de non pe tendo, tutus ſit, debitor nõ eſt: nec quid ipſo iure ſit, curamus, ſed quid ineffectu.
e ¶ Extraordina- rio.) T Cũ deficien te ciuili actiõe ſug gerẽte æquitate in cauſis iuriſdictio-
ſub cõditiõef. Quod ſi naturas debeat᷑, nõ ſunt loco creditorũ: ſed ð& ſi nõ ſit mutua pecunia, ſed contra/
ctus’, creditores acci nis officiũ ſuũ præ piuntur. tor impertit, ut cũ filiumfam. tuetur, cArvs LIB. I. AD EDI qui uiaticũ ſuumal crVM PROVIN. teri mutuauerit, LEX XI. Audſen aiüuli
rà habemus ſu
itorum kdi Orum ap⸗ rubr. de uar.& ex- pellatiõe nõ tan traord. cognit.
tum hi accipiunt᷑ qui fᷣ ¶Sub conditio/
ne.) †Si omino ſit extitura, dubiũ nõ eſt, ut Pont. ait¹, eſſe creditorem. Si uerò in- certa ſit, non eſt creditor, niſi ex larga ſignifi catiõe:at ubi euenerit etiã retrò, uidebit᷑ pro priè fuiſſe creditorm: quod in legatis non eſt, nec enim in eis regulariter conditiones tra- huntur retron.
Natura.) De naturali obligatione, quã lex ciuilis fouet, hic non agitur: quia de ea ſu perius actũ eſt, cùm de iure ciuili dixito. mul tò minus uerò de ea intelligendũ eſt, quã lex ciuilis reprobat, quoniã hoc caſu creditor di ci nõ poteſt.Supereſt ergo, ut de ſimplici na turali obligatione loquamur, quã ius noſtrũ nec tuetur, nec infirmat. Eafduplex eſtb:alte ra iure naturæ efficax, quæ ideo actionẽ non parit, quoniã iuris ciuilis ſunt actiones: exce ptioni uerò ſufficit& cõpenſationi& pigno ris retentioni, quoniã id nõ eſt alium impete re, ſed ſe tueri, quæ naturalis defenſionis ſpe cieseſt.In hac creditor propriè nõ dicit᷑, quia actionẽ hac ex cauſa nullam habet:largius ta men accepto ſermone dici creditor poterit, & ideo fideiuſſor illi accedit a. †Altera uerò quæ ad antidora, id eſt, remunerationẽ perti net, nec eo quidem iure ex ſe efficax eſt, qua- propter ex ea debitor nullo modo dicit᷑: iun/ cta tamẽ alij actui plurimũ poteſt Hinc eſt, qd remuneratoria donatio inſinuatione nõ indiget:ex ingratitudine, uel filijs deinde na tis, nõ reuocatur: inter uirũ& uxorem per- mittitur, quapropter cauſam ſufficientẽ con tractui præſtat: in bono uiro pręſumitur:alie nationem rei ad eccleſiam, uel minorẽ perti- nentis, alioquin reuocabilem, confirmat“.
h Sed cõtractus.) Subaudi quilibet alius. Ipſe caſtigatius in antiquo codice ſcriptũ in- ueni, ſeu contractus, quod magis placet.
1 Dubitandi decidendiq; ratio in l. noſtra.
2 Verbum, ex cauſa, in tex. generaliter accipiendum. CREDITORVN. a Pecuniã.) Videbatur enim
pecuniã“ credidere,
k leun fl⸗ ſicata
6
lin ljllen
m Liscuiiia altio.
n li.9. ſemid Hlan.
o llegitinai balk,
ü3 5 Bar.erlue
Sdeuuſt.
Jlftuſßs 1g54g deiuſ.
8
adelictooul rrus-Sec
p gener lit
lm qracũch nöſolum duſedetian liontractu:
nll piectediio
iedklido d” Lin eycuien zTebatertun Exä 4Vate linsolu lutnpeyepeii t Ptrdlenlclegi
1(CTI CV a Henan nãpobit ere wdultselſt, melemetobl aleguo idd allg Waceüdoil wua egocrediio mdentüdi din lgiictio ca 1 eltur credi ad, qlalisalien des diordd ſeder 3b TErpo ſu princp⸗ die hopuliproſe g6 um locup

m di
ntracti g
d Odauerei deuni 141 Si Nui 8 d 1 1 8..—. depet oipſain enim ita tantũ accipiendum, cùm credere di- dcbi punädnd camur cuicunq;rei aſſentiamus, alterius fidẽ dornettn 1 1 ſecuti: ſed tamenſcõmunis uſus peritorũ cre „— lure- ditorem generalius accipit, quacunq; ex cau Qodl ſddent'cua ſa quicq́; debeatur: meritò ergo uſum magis beat,n ecbändt quàm etymologiã trori- nn nn tenleninatni ſed oẽs quib. ex qua-/ tmuten techi vistamcdectedito jipet caufa debetur. ktua an laci re ita dicamus, nõ Contra, Weiteegu idem erit deuerbo VIP. LIB. VI. AD dres acci cauli dut credere, uel nomi- EPIerV. mofküti ne creditũ:hæc emm LEX XII. mr mnee ſolũ indicãt, qui al 8 cui ex empto, 40 d llumtam.n terlls hen ſequu uel ex locato, uel oVIN lüunricüſg tus ſit, ut h art. ſen⸗ ex alio ullo debet᷑ cõ teni wutuann ſit, atq; alij pleriqg. ſed Irſiex d EX XI. Agxolcäcg, Tenent Salicetus, tractul, je Xſi ex de um a, n däen Fulgoſius, Ponta- licto“debeatur, mihi br.enweſ. ſicer pe. nus contrà*. uidet᷑ poſſe credito- rno tan jdeun e..„ unk ni vaoxdoqgt b[Cauſa.) 8* ris loco accipi. quòd qui f Sebent, ta delicto,ut aitAc ſi ex populari b cau- didere ne) foi an 2 curſius Sed hic e- 8 „ Ne.) ſdichin 8n, ſa, ante litis conteſta extinn e go generaliterma A lruro thi lim quacũqʒ ex cau tionsẽ, rectè dicet᷑ cre
in d.l.j.
D enaturaliobligrineg hic nonagiur qui „cum deiure ciuilichi Fde eaintelligendũett qi at, quoniãhoccaſu cei upereſtergo utde ſmpin one loquamur quiiusnn cinfirmat Batduplexct tefficax quæideoactinin zuris ciuiltsſuntactionesa fficit& copenſauion èj hud lul.6. quonũ ddneſtaliunme ex quib. ca. quæ natunlsddfenini crecitorroyrenöchif 31 bon. cauſa nulhmhrberlugh,., 6 ermone dii ceclulinur arlb. or illi accecie fälbene deſt, ereazans emiureexſeefichet nueanſ moddo iii henl.. de
. Frale fHuupp. acf. ctui purimön rindſt quis pro. toria donatio ¹n unü drut fin. de fid. rraicudine, velllſ licet. de pro
2*a er uiru R mo hrat.
- ⁸ 2+½ 2
ra,i
ſa, nò ſolùm cõtra- ditoris loco nõ eſſe. ctu, ſed etiam qua- ſi contractu: qua ratione& ceſsionariũ pro-
priè creditorem eſſe cæteris conſenſerimb.
Cui ex delicto debetur, an ſit creditor.
Quid in eo, cui ex legato fideicõmißue debetur. Verba textus, Ex populari cauſa, quomodo accipiantur. Verba, Minus ſoluit, in tex. proprie accipienda.
Plus tempore petit, qui ante tempus petit.
An hodie huic legi ſit locus.
I CVI. a ¶Ex delicto.) †Id dubiũ erat, Ouum delinquentis fidem ſequutus uideri nõ poſsit creditor: tamen idem quod in cæte ris cauſis eſt, quoniã delinquens uidetur pœ næ ſemet obligaſſe.jIdẽq; eſt in eo, cui quid ex legato fideiue cõmiſſo debeatur:nam hæ- res adeũdo illi promittere cenſeture. Propriè ergo creditoreshi propter uſum autoritatẽq; prudentiũ dicentur, quis huic ſignificationi legis fictio cauſam dederit. Hinc eſt, q́d hic dicitur, creditoris loco eſſe:& alibi, legatum quaſi æs alienũ ſolui u: alibiq; lex nõ ſolũ cre- ditorib.ſed etiã legatarijs prouidere ſe dicite.
b TEx populari.) †Intellige in actione, qua principaliter iniuriã publicam, ſeu ius populi proſequimur: nam ante litem conte- ſtatam locupletiores nõ ſumus f, nec fideiuſ- ſor nobis obligaturs: ſed ſi principaliter ali- quis ſit læſus, puta quia uiolatum eius ſepul- chrum, uidet᷑ etiã ante litis conteſtationẽ cre ditoris loco eſſe:quapropter&tunc procura torem conſtituit,& alius nemo admittitur, ſi pſe agere uelit:& hoc Accurſius probat.
CS. MINVsé ſoluit.) fId eſt, ſoluere uult, ut Iacob. Bar.& Alber. interpretant᷑: nam ſic creditor ᷓuis poſt tempus ſolutionẽ recepiſ ſet, nõ poſſet amplius illam acceſsionẽ, quæ ex mora orta eſt, petere k. Ipſe hãc expoſitio- nem non probo: quia quamuis creditor am- plius petere non poſsit, nõ tamen ſequitur,
do ucrb. ſigniſcomment.
10
20
30
40⁰
50
60
& tempore ¹ minus
142
quin minus ſit ſolutum, licet ideo non petat, quia recipiendo ſine proteſtatione uidetur remiſiſſe:faciliterq; remiſsio huius acceſsio- nis præſumitur, cùm non niſi iudicis officio debeatur. Quapropter ſi creditor nolit reci- pere,& debitor de bitam ſummã ſine temporis acceſſio- ne deponat, obſi- gnetq;, non libera- tur:quod om̃eshic probant.
d Tempore.) Eadem ratione di citur etiã quis plus tẽpore petere, quã do ante tempus pe tit,& propterea in pœnam duplicant illiinduciæ“. † Sed nunquid cùm uſu ræ hodie omnino ſint prohibitæ, lo- cũ habeat hæc lexe & ſi creditoris ni- hil interſit eſſe tar- dius ſolutum, ut quia non eſt mercator, nec qui propter hanc morã quicqᷓ́; damni ſubiue rit, non procedere mihi uidetur uerius.
Ninus ſoluit qui
tardius ſoluit: nam
ſoluitur.
1DEM LIB. VII. EDICTVM.
LEX XIII.
Vlieris appel- latione,& uir-
go uiripotens“ con- tinetur. Res bab, eſſe uidentur, ut Sa- binus ait,& Pedius probat, etiã hæ, qua- rù corpus maner for ma' mutata.& ideo
A D
Mulieris appellatio etiam uirginem continet.
Mulier à mollitie dicitur.
Mulier plerunq; de corrupta dicitur.
Non uidetur exhiberi, quod mutata forma exhibetur.
Ex forma res ipſa nomen aſſumit.
Materia, ſubſtantia, forma, ſolennitas, ſimul differunt.
Manus pro arte.
Lex Attinia, quæ furtiuam rem uſucapi prohibebat, decla ratur.
In caſu huius l. quomodo poßit dominus rei ſuæ poſſeßio- nem amittere.
10 Redintegrandæ poſſeſeionis beneficium etiam malæ fidei
poſſéſſori datur. u Abeſſe uerbum, uariè in iure accipitur. 12 Abſens quis dicatur, iudex d. judicabit ex ſubiecta materia.
A
9
vVLIERIS. a ¶ Viripotens.) Ethoc fſi uerba propriè accipiãtur, alioquin ex lata interpretatione etiam nõ uiripotens mulier eſt, nimirũ quia muliebris eſt ſexusn: nec etymologia repugnat, cumta mollitie di catur, ut Varro& Lactantius aiunt Sanè ſi fœminam empturo uenditor dixerit, nõ eſſe mulierem, de corrupta intelligemuse: nec e- nim de ſexu ueriſimile eſt tunc fuiſſe dubita- tum y. Et M. Cicero cùm obiurgaret, quod uirginem ſenex uxorẽ duxiſſet, cras, inquit, mulierem reddam.
b C5. REsS abeſſe.) Et proptereafnon ui- detur exhiberi, quod mutata forma exhibe- tur d:nec cõmodatũ, depoſitumue reddi, niſi in eadem cauſa reddatur.
c C᷑ Forma.) f Ex forma enim res ipſa no- men aſſumit: quapropter& ubi ea deeſt, rei quoq; nomen deficit, niſi quid minimum de forma mutatum proponatur'. fSanè mate-
2
II. oblig. C. de ſolut.
5
m O. plus. de act. 6
1
n l. arg.§. mulie bri. ff. de aur. & arg.leg.
2
3
0 I. alioquin. de contrah. emp.
p l. quæritur. 9. mulicrem. de ædil.
4
q L.Iul. S. ſi quis. 5. ad exhib.
r l. iij.§. ſireddi ta. 5. cõmod.
s L j. in fin. 5. de uent. inpi.
6

—
a Bald. in c. j. de
no. form. fid.
b I. in uenditioni bus. de contra hen. empt.
c l. etiã. ẽ. de ſo⸗ lut.
d l. lul. 9. j. 5. de uerb. oblig.
7
e g. ſi quis in ali quo. Inſtit. de rer. diuiſ.
8
f l. ſequitur.§. quod autem. 5.
de uſucap.
g l. qui filium. 9. pen. 5. pro em.
h l. inter. in fin. 5. de furt.
i l. ſi quis. C. ad l. Iul. de ui pri. k l.ij. in fi. F. de
trit.
143
ria, ſubſtantia, forma, ſolennitas, ſimul diffe- runt. Materia eſt unde quid conficitur, ut in ſcypho metallũ, in cõtractu conſenſus. Sub- ſtantia eſt per quã materia in certã ſpeciẽ de- ducit᷑, ut in uaſis uel ueſtibus artificiũ, in em ptionis contractu preciũ. Forma eſt,
ſi corruptæ redditæ quæ certæ illi ſpe-
ſunt, uel transfigura
ciei nomen dat. In 0 Uei nomem dat, tæ, uiderid abeſſe: q́- iurib. uerò pro for e- lerfreluefi ma id requiri dici, niam pleruchpluse
in manus precio q́; in re. Delinere ſau tem abeſſe res tũcui detur, cũ ſic redit in
tur, quod ordinem reſpicit, ut in ſtipu latiõe quòd præce dat interrogatio, incõtinenti reſpõ-
ſio ſequat᷑. Solen- poteſtatẽ, ne amitte- nitas actui perfe- re poſſeſsionẽ poſſi- cto extrinſecus ac- mus 8, ob hoc qu dd cedit, ut autoritas furto pridem ſubtra
tutoris in pupillo-/ rum, agnati cõſen- ſus in mulierũ con tractib.Promiſcue tamen hæc Doct. quandoq; accipiunt b, ſub- ſtantiaq; generaliter diffinitur, quæ ad rei eſ- ſentiã neceſſariò requiritur:quapropter ma- teriam, formam, ſolennitatemq́; cõprændit.
d Videri abeſſe.) Et propterea res ipſa rurſus ſimpliciter petetur, tanq́ʒ ſi nihil reſti- tutum ſit?. Secus ſi ideo petatur, quia aliquid illi extrinſecus deſit:puta cùm quis dedit fun dum, nec de euictione cauit: nõ enim ſimpli- citer fundum petet, ſed addita cauſa, ut de e- uictione caueatur.
e AIn fmanus precio, id eſt, artis. Verg. Ar tificumq; manus inter ſe, operumq́; labores Miratur. Iulius Solinus: Ea ædes manus Dæ dali oſtendebat. Sed quid ſi per huiuſmodi mutationẽ res facta ſit precioſior? Et ratio Iu riſconſulti oſtendit tunc rem nõ abeſſe: non poterit tamen is, qui reſtituit, expenſas repe tere?: quia ſibi nõ licuit in re, quam alienam ſciebat, eſſe tam ingenioſum.
f TS. DESINERE.) Lex Attinia furtiuã rem uſucapi prohibebat niſi ea in poteſtatẽ dñi reuerſa eſſet, deſijſſetq; res abeſſe. Decla rat Iuriſconſultus deſijſſe abeſſe, ſi in dñi po teſtatẽ liberã eſſet reuerſa:qᷓd intellige, dum- modo dñs qui ſciuit rem fuiſſe ſibi ſubtractã, ſciat etiã reuerſams:nam& tunc ſi rurſus cõ- tractetur, noua actio furti dabiturt. Verba e- ius legis hæc à Gellio cõmemorantur libro XVII. Quod ſubreptũ erit, eius rei ęterna au toritas eſto:id eſt, æternum tempus ad uſuca piendum, ut alibi declarabimus.
Poſsimus.) †Sed quomodo dñs poſ- ſelsionẽ rei ſuę amittere poteſt?& ſi ipſe eam per uim recuperauerit, dubium nõ eſt, poſſe ab eo auferri, quoniã in interdicto recuperã- dæ exceptio dnij reijcituri. Sed& ſi nõ furi, ſed ſucceſſori eius particulari abſtulerit, etiã per triticariã conditionẽ reſtituere poſſeſsio nem cõpelli poteſt, ut Accurſius aitt. Idemq́;
cta eſt.y Abeſtꝰ& ea
res, quę in rebus hu-
D. Andreæ Aciati in tit.
eſt, ſi dũñs ipſe ſpontè rem habuerit ab eo, qui leſe
144
uiolenter àpoſſeſſore rapuerit: nam ſi domi
nus hoc ſciebat, ex æquitate iuris canonici n
oſſeſſori ſuccurritur:cui nec lex ciuilis ad- uerſatur, ut aliqui ſentiunt“. ſSed& illud ex
peditum eſt, redin
manis non eſt. tegrande poſſeſſio nis beneficio huic
Ta VL. LTB. VIIT- prouiſum eſſer, qᷓd 2D EiE V4, ex cõmuni ſenten LEX XIIII. tia etiam malęfidei
Abeod& Sabinus poſſeſſori cõpetit
aduerſus eum, qui
exiſtimant, ſi ue- uel titulo poſside-
ſtimentum ſciſſum
9 b reddatur, uel res cor erelläſsio Glas rupta reddita ſit, ue- deſtina& uitioſa luti ſcyphi colliſi, præſumiturv. Vbi- aut tabula raſa pictu cunqʒ ergo aliquo
20 ra, uideri rem abeſ- huiuſmodi interdi
4 cto abſtrahi à dño ſe* quoniam earum Poflsſano Pofcl. rerum precium non res nõ deſinereab-
eſſe uidetur.
h f5. ABEST.)Abeſſe uerbum plurifariã in iure accipitur.In ſtipulationibus abſentes ſunt, qui inuicem ſe exaudire nequeunt: in præſcriptionibus d, qui in eadem prouincia, ſeu territorio nõ ſunt. In iudicijs abſens eſt,
30 qui ad eum actum nõ eſt citatus, uel q́;uis ci-
tatus, nõ adeſt. Idem& in eo, quẽ citare diffi cile eſtr. In legum diſpoſitiõe abſens eſt, qui longè abeſt,: ſi uerò propè ſit, nõ uidetur ab- ſens, ſed expectari debet, ut Bal. ſenſit:. Illud dubiũ nõ eſt, qui mortui ſunt, abſentes eſſe, uel quia mortui nõ ſunt, ut Atticus apud Ci- cer. in Tuſcul. diſputat, uel quod uerius eſt, quia reuerti& adeſſe amplius non poſſunt. Hinc iudex datus donec præſes abſit“, proce
40 det etiam eo mortuo: quia non ſoluùm abeſt,
50
qui ad tẽpus, ſed& qui perpetuò abſens eſt.
Cum ergo hæc dictio uarijs modis accipiat᷑, prudens iudex ex ſubiecta materia quę inter pretatio capienda ſit, dijudicare debebit.
1 Solutione eius quod debetur, nõ ſemper liberatio cõtingit.
2 Si dominus rem ſibi furlo ablatam ſciens emat, an res ei ab- eſſe dicatur.
3 RKei ſuæ nemo emptor eſt, de iure.
4 Precium loco rei an ſemper ſuccedat.
5 Non dicitur ei abeſſe precium, qui ad illud conſequendum aclionem habet.
6 Qui actionem habet, rem habere dicitur.
7 Quod alteri dare cogimur, abeſſe à nobis dicitur.
1 BEOET SAB. a T Videri remab- eſſe.) Et propterea adhuc res petet᷑, nec ideo aliquis liberat᷑, quòd ita ſoluerit. Quã- uis ergo ſolutione eius, quod debetur, libera tionem conſequamur, nõ tamen generaliter hocuerum eſt. Nam& ſi res ſoluta poteſt au
6o ferri, ut quia alteri pignorata, uel ſub cõdi/
tione legataY, non uidetur ſoluta. Idem ſi ali- quod ius extrinſecus deficiat, ut quia de eui- ctione cautũ non ſit⸗. Sed& ſi non eo titulo
habuerim, quo mihi debebatur, ſed precium præ-
7 baf en
lſi coloni de agr lr
o lrem gee bis. 5 de G doſſet
P c. licet er de prob.
11
I Inſti. deaſt
capein pri.
r. aut qui quodul
slüſ ſaſſe 5. de don,nſ.
tlfin.„uhia⸗ tem. C deha quæll.
u c. ſi qalgu oß dele ns
12
loemabicen emliberalle oiero ab p ituncrem ſhuiolmodi giäermab ergty vrenunclar ruv Gdtequaprop A eſeledcont ze Emertt eiui veſciens,ſie um arprecüöſol füccolligit teen quæa! ploiurenull cetenim in ef pioappellat iun ß atis
4 4(Quiaui eliKcadh u- ulereditate 9 mesniſicu ie Wleüorſit a Nelt quip däu lem contrael ℳ remactorſ

Dnter G eſorerntab dttah
dex orweneaan
Irri rerguüen iund 8
Guiſenrscdineche han
entiuntn te Aellle eeda
decitum 4
tegr n
Jfandeng
è npolg
ym nöe
lit, ue⸗ Kepolleſihe
1. ditulo dii i.. ſreddi ) Aonin-Scmod.
145 de uerb. ſignif comment. 145
ræſtiterim, abeſſe uidet᷑. Sanè in noſtro ca- ſu, ſi rei debitę forma immutata nõ eſt,&pre cium in ſubſtantia, non in arte poſitũ ſit, qua le eſt in uulgaribus indumentis, uideret᷑ rem peti nõ poſſe, ſed in id quod intereſt rem nõ fuiſſe diminutã, a- gendũ“: in qua ta- men re aliter ſolet diſtingui, ut in cõ- tractibus bonæ fi- dei actione prima ad rem ipſam aga-
in ſubſtantia, ſed in arte ſit poſitũ. Item ſi dominus rem quæ ſibi furto aberat ig/ norãs emerit:, rectè
etina g. lMleuius. 5. in brxlumity do. 5. de le cunch er dih“.— luiulmän crcl K5 eio adſtrai 16 la. 5. de Ei
turb:idẽqʒ in actio⸗ dicitur res abeſſe, et- ne ex teſtamento, ſi poſtea id ita eſſe quæ bonaæ fidei na ſcierit, quia res ei ab- turam imitatur:11 ſ 1- 7. ſtrictiuerò iuriscõ elté uideturꝰ‚cui pre tractib. actione de cium abeſt.
dolo agi in id qd in ᷣ Rem amiſiſſe uide
tereſt, oporteret f.
3 nõdellnn, elle viden.
RAäbeſſe verdumpiune r. nſtipuknonilwäg emſe exaudire gben dus squiineademgu Ofunt.In iudieipatſ
mnon poſſeſdio ole
14 zefar, ldem& in eo, qbẽciabet
mt. in. duo . ün lutetres. in xij. um nõ eſt ciiatis neqlineſt.
m diſpoſitieablewchſuæ. Sde co uero propeſit nouicenn h. empt.
tari debet utalfenſu-- ui mortui ſunt abſentsst nõ ſunt utatticusqpul diſputat, velquod ueriui adeſſe ampliusnon yuſr tus donecpæſesabſi'n ortuo: quironſolumät
4
ed& qui peppetuo bſcntmper.§ fi.
c dictio uarſs modisaci
exſubiectamatenqel,,
lele
g.ij. vin dotem. ar. don.
da ſt djudicredebètt aitor. de od dchetur, no myorlentuuin red. uend.
bi fin oablatan ſarwenaua
nptor tſt e une
rmuli et
pſa. quod
cauſ.
an ſempen ſiccelu. 1 Iead5. quod
alilus en eſſeprecum du dlil
1 84*3 1 dereaadhurgan
em. deleg. j.
ſi filio.§.).
— laſollel. llua 5. de ver at, q debeudl 9 0. cau. mor.
gelcr S. quodſt
b TIgnorans.) † Quid ſi ſciens?& ſi ab a- lio emat, idem eſt: quia non ideo uidetur fu- rem liberaſſe, quin ab eo rem petere poſsit. Si uerò ab ipſo fure emat, hic uidetur proba ri tunc rem nõ abeſſe, quod probo. Sed quid ſi huiuſmodi res ſibi purè legata eſſet, nun- quid eam ab hęrede emendo cenſeretur lega to renunciare: Et Bart.nõ renunciatũ credi- dit?: quapropter& hoc caſu res uideretur ab eſſe:ſed contra Bart.crebrior eſt ſententia.
c ¶ Emerit.) De facto, ſnam iure rei ſuę ſi- ue ſciens, ſiue ignorans, emptor nemo eſt!: li cet preciũ ſolus repetat, qui ignorãs emit. Et hinc colligitur, ſi quis Titio prędia leget prę terea, quæ à Sẽpronio emit, tametſi emptio ipſo iure nulla fuerit, excepta tamẽ uideri. Li cet enim in effectu emptio nulla, non ſit em- ptio, appellationem tamẽ iſtam de facto ſor- titur, idq; ſatis eſt.
d ¶ Quia uidetur.)Et ſic precium loco rei ſuccedit, quod in uniuerſalibus uerũ eſts, ut in hæreditate uel dote“: in particularibus mi nimè, niſi cùm quis ideo cõuenitur, quia lo- cupletior ſit factus k: non enim minus locu- ples eſt, qui precium, q́; qui rem habet: niſi item contra eum agatur, qui debuitid agere, ut rem actor ſine precij alicuius ſolutione ha beret:nam ſiid non fecerit, preciũ quod acto ri abeſt reſtituet, ut hic in fure,& alibi in hæ- rede, qui rem legatam ſoluere debuit.
e ¶Cui preciũ abeſt.) Si à fure ipſo igno- rans emerim, rem ipſam ab eo petã, uel etiã ipſum preciũ, ſi ita mihi magis placeat: nam qui rem ab eo emit, qui abſq; precio dare te- netur, uel ipſam rem rurſus petit, uel preciũ quod ſibi abeſtn:idqʒ crebriore calculo rece- ptum eſt, licet alij rem in obligatione, ęſtima tionẽ in ſolutiõe eſſe crediderint. Sed quid ſi ab alio ignorans emerim? Et nõ uideretur rem abeſſe, quia tũc preciũ nõ abeſt: cùm emm rei meæ emptio non ualuerit, precium repe- tam.t Nec dicitur ei abeſſe precium, qui ad il lud cõſequendum actionem habet: ſed cùm electionem domini eſſe ſuprà dixerim, ſi cõ-
10
20
30
4⁰
50
60
tra furẽ agere maluerit, uerius eſt uideri rem abeſſe:& ita Iuriſcõſultus hic intelligi debet. f TS. REM amiſiſſe uidetur.) Hoc uerbũ proprietatem hic denotat:ſi enim anulus mi hi in mare elapſus ſit, non ſolũ iuris interpre tatione, ſed etiã ue
turf, ꝗ aduerſus nul⸗ rè eum dicor ami- lum eius perſequẽdi ſiſſe. 8 actionem habet. g Actionem.)
Namfqui actionẽ habet, rem habere uidetur:& q́d nos
VLP. LIB. X. AD EDI-
CTVAM. 3 LEX XV. alteri dare, uel per Dhn ciuitatis ab Phali dehone co- „gimure, abeſſeàno uſiuè publica di gimur; 3 3 bis dicit᷑:& hoc iu-
cta ſunt:ſola enim ea publica ſunt, quę po puli Rom. ſunt.
ris interpretatione uerũ eſt, alioquin in executione facti aliud eſt, tum pro-
pter litis fruſtrationes,& dubios euẽtus, tum quia tutius eſt rei incũbere. quapropter lex municipalis quæ in rei ſuæ uẽditore aliquid corrigat, in eo non ſeruaretur, qui ſibi debi- tam rem uẽderety:& ideof minus eſt actionẽ habere qᷓ; rem, ut in regula iuris habetur.
Quæ ad rempub. Romanam pertinebant, quare dicta ſint publica.
demper apud quaſcunq; nationes ius ſupremu populi fuit.
principio rerum ex populi conſenſu reges aſſumpti ſunt.
De Carolo Magno& Pipino quædam annotata.
Ab Hugone Capeto oriundi, qui etiamnum moderantur re bus Francorum.
Princeps iuſtus eſt, qui ex conſenſu populi regnat.
Qui inuitis dominatur, tyrannus eſt.
Cuiuſdam pyratæ ſalſe diclum ad Alexandrum Magnum.
„AA”*
A
ONA ciuitatis.Ius imperij Romaniad
populum pertinebat“, donec per legem Rhemniam populus in Auguſtum Cæſarẽ ius omne tranſtulit:meritò ergo quæ ad rem pub. Romanam pertinebant, publica dicta ſunt, quaſi populica. Ad Romanorũ tamen ſimilitudinem,& quæ in alijs ciuitatibus cõ- munia uniuerſorũ erant, publica dici cœpta ſunt: tſemper enim apud quaſcũq; nationes ius ſupremũ populi fuit, idq́; uel legis diuinę inſtituto oſtenditur. Nam cùm hominẽ crea uit deus, illi in cætera quidem animantia ius & dominium conceſsit, hominum autem ut alteri alter ſeruiret non indixit. t Vnde prin- cipio rerum non diuina iuſsione, ſed ex po- puli conſenſu Reges aſſumpti ſunt: quod& poſt Romani imperij occaſum ſeruatũ fuit, cùumf Carolus Magnus à populo Rom. Au- guſtus electus eſt,& à pontifice Leone ſacro oleo inunctus, quod ius populi hodie Gre- goriana lege in ſeptem Germaniæ primates translatum eſt. Sic& Franci Chilperico eie- cto, qᷓd regno idoneus nõ eſſet, Pipinum—ν n conſilio ſubſtituerunt. Et cùm Pipi- ni proles à maioribus degeneraſſet, rurſus Odonem, mox eius fratrem Robertum,& deinde Roberti nepotem Hugonem ad ſum
3
0 I. ſi quis man⸗ da. Titif.. de neg. geſt.
p Dock. in l. Gal lus.§. uiden⸗ dum.
7
1 qI.j. 5.de man- dat.prin.
———
—.— — ÿp,,,
—-—

5
1
11. ex præſtat. C. de uectig.
b I. miles. 5. ex quib. cau. ma.
3
c l. itẽ.§. in pri- uat.. de petit. hæred.
4
147
mum faſtigium euexerunt: fis Hugo eſt, qui uulgò Capetus dicebatur, unde oriũdi ſunt qui etiamnum Francorum rebus moderan- tur.& quod de maximis hiſce regibus, nimi- rum Romano& Franco, dictum eſt, idem& in inferioribus ob
ſeruatũ fuiſſe, qui carvs I18. 111. AD hiſtoricos legerit, EDICTVRN.
deprændet: fut me LENXVI. ritò cenſeam diui- E q uectigal 4 na lege eum iuſtũ R— principẽ eſſe, qui Pop. Somal
ductũ habet, publi- canumbappellamus: nam publici appella tio in compluribus cauſis ad pop. Rom. reſpicit: ciuitates e/ nim loco priuatorũ
ex populi cõſenſu regnet, quod& R- riſtot. tradit: tqui uerò inuitis domi- netur, eum tyran- num eſſe, etiãſi Cę ſar ſit, à Septemui- ris electus, uel qua
qua alia ratione ci- habentur. uili iure potẽtiam ſuam tueatur. Vn-⸗ VLp. LIB. X. AD
EDICTVM. LEXXVII.
de cùm magna re- gna nõ ex ſubdito- rum conſenſu, ſed per uiolentiam primò conſtituta ſint, meri- to diuus Auguſtinus lib. de ciuitate Dei IIII. magna latrocinia eſſe dixit, tadducto etiã pi- ratæ cuiuſdam exemplo, qui comprænſus et ante Alexandrũ Magnũ adductus, cùm in- terrogaret᷑, qua cauſa mare haberet infeſtũ: Quid tibi, inquit, ut orbẽ terrarũ habeas in- feſtũ? ſed quia id ego exiguo nauigio facio, latro uocor:tu quia magna claſſe, Imperator.
Vectigal quid,& octonarij unde dicli. Publicanus eſt, qui publicum redimit.
Regulariter quod iuris de fiſco ſtatuitur, idem in priuato loci habet.
Quibus caſibus plus tribuatur fiſco, quaàm cæteris ciuitatibus. Ciuitatibus an concedenda reſtitutio in integrum.
E* MQVI) a Tf Vectigal eſt, quodpro rebus ciuitati inuectis uel euectis publi- co ſoluitur:ea eſt octaua parsa, unde Octona rij quandoq; dicti exactores:ſicut& Vigeſi- marij,& ducenarij. Sunt& fundi uectiga- les, qui ciuitatũ ſunt,& mancipibus ita locan tur, ut certum uectigal Reipublicępendant: quod in Diſpunctionibus à me adnotatum eſt lib. III. cap. X.
b T Publicanum.) tQuòd publicum redi mat: ſimpliciter enim publicũ accipitur pro uectigali M. Cicer. Tranquillo& Tacito. la- bolenus: Qui operas in publico, quod uecti galium cauſa locatũ eſt dat, Reipublicæ cau- ſa non abeſtb.
c Ciuitates.) Atqui regulariter quod iuris de fiſco ſtatuimus, etiam de priuatis cõ- ſtitutum cenſetur,& è cõuerſoc. quapropter licet uerhum, publicè, proprièad fiſcum per tineat, nõ tamen idcirco differentia iuris ali- qua inducitur. Sunttamen quidam caſus, quibus plus tributum eſt fiſco, quàm cęteris
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
4⁰
50
60
148
ciuitatibus, ut in l. Iulia peculatus, ut aliqui ſentiunt: item in redhibitione rei morboſæ, quæ ex ædilitio edicto fitd. Sunt& alij, cùm ciuitatibus omnibus pluſquam priuatis con ceditur, ut in præſcriptione ueluſucapione,
quæ uel longiori
Nter publica“ ha/ enPohe euel nul. bemus, non ſacra, ann o cõcedit᷑ Iiioſa, Hec dug limafezpiif fur necreligioſa, neccluie to illis ſit ſubtra- publicis uſibus ſunt ctums atque id ge⸗ deſtinata, ſed ſi qua nus multa ſimiliau. ſuntciuitatum uelut ĩSed nunquid ciui bona, ſeu peculia ſer tatibus concedten- m ciuitatſ, pro da ſit reſtitutio in 1Srdn. bl 5 1 integrũ?& cõmu- culdubio PuPlica à niter cõcedi aiũti. bent᷑. Publica uecti⸗ quoniam cùm per
galia intelligere de⸗ adminiſtratores re
antur, ſi in cõtra-
bemus.85 quibus iundel zndicſ le⸗ uectigal fiſcus? ca- l.
L18 le d ne ſę ſint, iuſta eſt cau
Pit: dilale ett uccti⸗ fareſtitutiis: dec
gal portus uel uena-
in oppidis, huiuſ- lium rerum, item ſa
modiq; uniuerſita tibus x: qᷣd uel ma- ximè procedit, ſi in eis ſint&pupilli,& furio ſi,& uiduæ,& id genus, qui alias iure cõmu- ni reſtituuntur. 1 Publicæ res propriè& impropris ſiue large ſumuntur. 2Aerarium populi, fiſcus principis eſt. 3 PEiſcus conſtat ex canone, oblatione, indictione. 4 In ſalinis ea eſt uectigalis natura, ut ſoli mancipes ſal uen- dant. 5 Liuius Salinator. NTERpublica.) a TtPublicę res proprio ſermone ſunt, quæ populi Romani ſunt. Sed& quæ ciuitatũ in uſu publico ſunt, per ſimilitudinem publicæ dicũtur!. Iatiſsima ue roò ſignificatione, etiam ſi in publico uſu nõ ſint, ita tamen appellanturm. quẽ ſenſum lu- riſcõſultus hic ſequutus eſt,&6 propterea nõ publica hæc eſſe, ſed inter publica haberi ait. Sanè& quæ iure naturali cõmunia ſunt, eo- rum uſus iure gentium eſt publicus:,& occu panti conceditur: quod nõ eſt in his, quæ iu- re ciuili publica ſunt, de quibus hic agitur.
b Fiſcus.) erarium populi erat, fiſcus principis, donec omnia princeps in fiſcũ ſuũ tranſtulit. tConſtat autẽ, ut Pedianus ait, ca- none, indictione, oblatione. Canon ordina- rios principum reditus ſignificat, ut porto- ria,& eiuſmodi, quæ in urbium exitu uel in- greſſu ſoluuntur. Oblatio nomen ſumpſit, quòd àpopularibus olim oblatũ principi id munus ſit: eo continentur octaua, uel uigeſi ma, uel quicquid ex conſuetudine de rebus promercalibus ſolet pendi, quarũ mẽtio hic habetur. Indictio eſt, quod edicto principis ſubditis indicitur, quod ut plurimũ certam quantitatẽ non cõplectitur. Sed hæc quomo do in iure aliter diſtinguant᷑, infra dilſeram.
c TVenalium.) Hæc eſt octaua pars, ſi-
cut metallorũ decima. tIn ſalinis uerò ea 4 Uectl⸗
41). til.
elfn Can ſan ccdiſ flaſchn 3 lucap. Lmancpi deßre h lciui 1 cert pet 5
Lüla
i lrenpu c lure ran. 4.
Xj.
k Lreſpuhca quib.cauu
ll ſedceſiuã de conted, ennpt.
m l.in tenii
uni ĩ deſt⸗ tu hom.
n S jdemrd-
ui.
0 lcunsiiCi dr.
metali
4
lumers ordine mn.
Ununiazqd hubonccſ
ununlig
u rtfeia G Iyponunti.
V N M.( 1Cümunus pecies don auſafit dol gionem fe quelbetm acpiendun ¹ b(Altero Jacpituneſt ſeoſic dicit uummdx dim ponitur, nu clapitatio ſolventis im mos velindh donulloper utrbutum, wutcum ho amcertam Dlopter rem. 4 kamos Eſt mutaradnec ordidum eſ

— lu de 0. aiblion en Sdicto fi enindh
i.Junelſchi deue
—4 le 3 Aha deuüh 1f he cra, lomoc nüh dec que itsſirdtiit Aug lieſimae 1 1s ſunt do ill 4 ſ qux dumanad 1 qun numh nuelut tSeinnuen uli ſer va ubi 1 tl, pro telträt Dicaha itegrä:ge 4 ucc nitet coced 3 re de, Aonuman 3 e/ minitane 2 3 lii us g dun lich 8 85 ca, Cauclicta uecti, ſelmmiüh 2 uena, lreſturü 4 in oppidi ſu tem ſa modicw mociig unin. ubus:gän iin eis intpupiliät 1
genus, quialesimetn
1
ie inpropriſue lr ſnad fiſcusprinepieſ
anone, oblatione,inäidinn.
digals nauna ut almanpe 2
lca.) a Cpublicerespny
t quæ populiRomaniſe
ſtarũ in uſupublicolumé
vublicæ dcur, latibim
ne, etiam in publicouin appellannrs qülenin, ſequutuseſtè propieu
Sled interpublialebei
re naturalicäömunülne
entium eltpublies n 4 er. quod nöeſtinbisgu
ſunt, de qubus-icag- Aerarium populeru c annügniernde nia nenei is fin.. de mu ne,oblation danerahe⸗ reditus ſiglficu, 1 4 in urbium eullln
n malin
iid ex conſuen inii uler.16.xj.
endi d ig ſolet 1 lecäéofn,. 8 rio elt, 1 lotimüc bis onerib. Ut. de ei-, pätmu delin⸗ Lacmume zoſectiti.“=, ſc’' cui muneris. 1cop 1
infach rditingunui iuu cod tit.
æx CI, m.) do lnflnu,
143 de uerb. ſignifcomment. 5
uectigalis natura, ut ſoli mancipes:, hoc eſt, quia fiſco hoc ius emerunt, ſaluendant: idq; principis monopoliũ eſt, quod antiquis quo que inſtitutum fuit: quaproptert Liuius Sali nator dictus. Idemq; in piſcarijs, ſecundum
regionum quarun dam morẽ, obſer- uatum eſt.
Munus& ſpecificè& ge nericè accipitur.
Munuspro onere ſumpt, tripliciter accipitur.
Munus patrimoniale quid x unde.
Munus perſonalc.
Munus mixtum.
Decemprimi qui dicãtur.
Munera ordinaria defini- untur.
Immunitas à quibus mune ribus conceſſa.
Munera militaria quæ.
Beneficiarij& munifices opponuntur.
linarũ& metallorũ & piſcariarum.
PAVI., LI B. I X. LEX XVIII.
Vnustrib. mo
dis dicit᷑, uno donum“,& inde mu nera dici dari mitti- ue: altero onus qᷓd cùm remittitur uaca tionẽ militiæ mune- risq́; pręſtat, inde im munitatem appella ri: tertio officiũ, un- de munera militaria
& quoſdam milites
VN V 8⸗
V a CDonũ.) Cũ munus pro largitione accipitur, tanquã ſpecies doni eſt, ſignificatq́; quod ex aliqua cauſa fit donum. cùm uerò non habito ad lar gitionem reſpectu ſumitur, tunc generaliter quælibet munera comprændit: atque ita hic accipiendum eſt.
b Altero onus.) †Et hoc ſenſu tripliciter accipitur:eſt enimſmunus patrimoniale, q́ d ideo ſic dicitur, quia cũ ſumptu fit, patrimo- niumq;ʒ diminuit. Id quandoq; perſonæ im- ponitur, nulla facultatum ratione habita, ut eſt capitatio. quandoqʒ ſecundum fortunam ſoluentis imponitur, ut quam collectam dici mus, uel indictũ, ſuperindictumue. aliquan- do nullo perſonæ reſpectu rei ipſi incumbit, ut tributum,& cenſus: fubiturq́; uel in ipſa re, ut cùm hoſpitem recipimus: uel ex re, ut cùm certam partem fructuũ pendimus: uel propter rem, ut ſi pecuniam pro cenſu præ- ſtamus. fEſt& munus perſonale, id nunc di gnitati adnectitur,& honor appellatur: nũc ſordidum eſt, ut calcem coquere, arenam fo dere: nũc nec honorificum, nec uile aliquid in ſe habet, ut cùm ſubire curam publicæ pe-
5 cuniæ aliquis compelliturEſt&munus mi
xtum, ut decaprotięb, id eſt, decemprimatus: erant enim t Decemprimi ex decurionibus exactores tributorum, qui fiſcalia detrimen ta de ſuo ipſi reſarciebant, publicanis manci pibus ue non multũ abſimiles. Ex his aliqua ordinaria ſunt, aliqua extraordinaria. f quæ ordinaria ſunt ſic definiri Bart. ait, ut ea ſint quæ à lege principẽue impoſita ſunt,& cer- tam formam habent.
c TImmunitatem.) † Ea à patrimoniali- bus nunquam conceſſa uidetur d: nec qui à perſonalibus immunis eſt, ab honore excu- ſatus cenſeture: ſed& ſiimmunitas peram-
pliſsima uerba cuiquam conceſſa ſit, non tra hetur ad onus ex improuiſo inopinatoqʒ ca- ſu impoſitum: ut ſibellum ſuperueniar: pu- blicè enim intereſt huiuſmodi conceſsiones tunc negligi.
munificos ¹ uocari. Igitur municipes di
. ¹. ci, quòd munera ci- 0
20
4⁰
60
uilia capiant.
VLPTANVS L IB. X N. LEX XIX.
Abes lib. primo Prætoris urba- ni“definit, quòd quę dam agantur, quæ- dam gerantur, quæ- dam contrahantur: & actũ b quidem uer bum generale eſſe, ſi ue re, ſiue uerbis ꝗd agatur, ut in ſtipu-
d ¶Munificos.) tMunera militaria ſunt excubiæ, an- gariæ, geſtationes in uſum belli, de- curſio campi, ere- ctio ualli, atque id genus ſimilia: qui ab his muneribus immunes erãt, fbe neficiarij diceban- tur: qui ſubibant, munifices. Feſtus autor.
e Municipes.) Qui ſint, infra la- tius oſtendeturs.
1 Stipulatio propriè cõtra ctus non eſt,& de qui-
buſdam id genus alijs.
2 Ex lata tamẽ ſignifcatio
ne contractus dici poſſunt.
3 Aaditio hæreditatis nec ex lata ſignificatione cotraclus con⸗ tinetur.
4 Diſpoſitio de contractu loquens an& quando de diſtractu intelligatur.
5 Contractus græcè-uνayux.
6 Explicatus Vlpia. in l. iuris gent. frde pact.
7 Cur in contractu innominato, Facio ut des, non agatur præ ſcriptis uerbis, ſed de dolo.
8 ᷣνꝙαᷣ unde dicatur.
9 Contractus unde dicatur.
10 AAoæꝙαμᷣ ‿ airanAaæα.
11 Ex contractu obligatio, ex obligatione actio oritur.
12 Obligatio quædam ex æquitate datur.
13 Obligationis uerbum& ciuilem& naturalem continet. 14 Geſtum quomodo accipiatur.
4ABEO.) a Prætoris urbani.) Sic ali- quem ex libris ſuis inſcripſit Labeo.
b Actum.) Hinc ergo fapparet, ſtipula- tionem propriè contractum nõ eſſe, licet in ea tam reus credendi quàm debendi dicat᷑': ſicut nec donationem, neq; liberationẽ, aut pactum refutatoriũ, idq; genus remiſsionis, contractuumq; diſſolutiones: nam in his ui-
so ciſsim obligatio nõ oritur. quapropter ſi lex
municipalis de contractu uerba faciat, hi mi- nimè continebuntur, idq́; receptius eſt niſi eadem ratio quæ in cęteris contractibus pro cedit, in his quoq; locum habeat: tnam cũ ex lata ſignificatione etiam hi contractus dican tur k. quamuis diſpoſitio odioſa ſit, à ratione interpretationẽ ſumet. quapropter ſi lex ue- tat ſine agnati conſenſu ex contractu mulie- rem obligari, nec debitorẽ liberare poterit!: cõſtitutum enim ita eſt, ut mulieris imbecil- li conſilio ſuccurratur: at tunc uel maximè ſuccurrendũ eſt, cùm donare, uel debitorẽ liberare mulier cupit. Sed nunquid hæredi- tatem adire prohibetur?& aiunt cõmuniter
G 4
ſ Dock in l ſi ex toto..de leg.
9
10
gj. eod. l.muni ceps.
h I. v. F. de uer. oblig.
i I. ſiue ap. C. de tranſ.
2
k l. ſi cum dona. C. quod met. cauſa.
I Bart.. pactus ne peteret.
—.
——
—

3
a l. more. 5. de acꝗq.hæred.
4
b I. ad reſol. C. de præd. min.
c l. de eo. 5. de iudi.
d l. omnem. 5. de iudi.
5
e l. iuris gen. 9. de pact.
6
2
fl. naturalis. 9. quod ſi faciã. S. de præſcri. nerb.
g l. cum propo- nas. C. de dol.
151
nõ prohiberiꝰ: faditio enim hæreditatis etiã ex lata ſignificatione contractus non conti- netur, licet lex interpretetur eum, qui adeat, quaſi cõtrahere cum creditoribus hæredita- rijs. Nam fquãuis diſpoſitio de contractu lo quens, etiam de di ſtractu intelligatb, tamen hoc ita acci-
latione uel numera- tione:cõtractù' autẽ
Pn 3 Ui ien ultro citroc; obliga- contractus, non ſi tionem quem Græ
ci uυάꝭðeꝙBœmñ_r;üꝙa ocant,
fictèc, ut in propo- t ueluti emptionè, uè-
ſita eſt quæſtione. Plerunq; enim lex nõ obſeruatis uerbis ex aliqua ratione, idem iuris conſtituit de quibuſcunq; obligationi- bus, quod de contractibus“: ſed nõ ideo con- ſequẽs eſt, ut in municipalibus ſtatutis, quæ non niſi ex ui uerborum ductam interpreta- tionem accipiunt, idem obſeruetur.
c ¶Cõtractũ.) IQuod Gręci cuνλe yux uo cant. Sic dicitur, cùm ultra uerba cõtractus, aliquid utrinque agitur. quapropter alibi VI pianus, tlulianũ, inquit, puto recte à Mau- ritiano reprænſum in hoc, dedi tibi Stichũ, ut Pamphilum manumittas, manumiſſiſti, e- uictus eſt Stichus: Julianus ſcribit in factum actionem à prætore dandam, ille ait ciuilem incertam actionem, id eſt, præſcriptis uerbis ſufficere: eſſe enim contractum Ariſto adij- cit cuεμηνιeνα,unde hæc naſcitur actio: ita e- nim repoſita in Tuſco codice eſt hæc dictio, hoc ſenſu: cũ præſcriptis uerbis actio detur, quoties ex utriuſq; parte aliquid factum eſt, quo uterque ſit obligatus: meritò in caſu no ſtro ea cõpetet, quia uiciſsim quædam quaſi permutatio Stichi Pamphiliq;, ut manumit- teretur, interuenit. Et hæc ratio eſt, fjcur in cõ tractu innominato, Si faciam, ut des,& po- ſteaq;ʒ feci ceſſas dare, pręſcriptis uerbis non agatur, ſed de dolo f: nam hic non eſt uνν̈œ yæ, id eſt, mutuum factum obligatoriũ: po- tuit enim factum tuum explicari abſq; meo, & ideo præſcriptis uerbis non agitur: quod non eſt in contractu, Do utfacias, uel do ut des, cùm dare ſit dominiũ transferre, quod nõ niſi in cõſentiẽtem transferri poteſt. cùm ergo tibi dederim,& conſequenter utriuſq; Iacum interuenerit, mei transferentis,& tui dominiũ acceptantis, meritò præſcriptis uer bis agetur. Dixerit aliquis: Si ratiohæcuera eſſet, cùm traderem, ut des(traditio enim fa- cta eſt)de dolo agi nõ poſſets:nõ enim trade-/ re poſſum, quin tu accipias. ſed&ſi facerem, ut faceres, de dolo agendum eſſet: quod prę- ter Iuriſconſulti mentem uidetur eſſe. Cui ego reſponderim: cùm traditionẽ acceptans nullum ius acquirat, merũ id factum lex tra- denti potius imputat, in cuius facti executio
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
..„. nem uenit: in contractu uerò, Cum facio, ut 60
facias, ideo ſemper pręſcriptisuerbis agitur, quia ultra promiſsionem uidetur utrinq; in- terpoſitum mandatum.& ſecundum hanc declarationem accipienda ſunt quę Parado-
152²
xorum libro v. cap. VII. latius diſſerui. Sanè Trαυακηανꝓννα græcè à ονꝙ quod eſt ſimul,& QMvnae uiciſsim,& uerbo aédνe deſcendit, uod mutare uulgo ſignificat: ſed eius origo eſt ab a⁷ uerbo antiquo, quod deducit᷑ ab Aorν, i*, unde
ditionẽ, locationem, o, qd eſt impel- cõductionem, ſocie/ lo, conuenio, tra- c cto:ſqua ratione et
tatem: geſtum rem contmctũ dicrpio ſignificare ſine uer/ babile eſt, quaſi cõ bis factam. tra ſeu uiciſsim a- ctum, id enim hæc
uox ſignificat. Vn
de V ergilius Homericon illud, Eꝑp M'αræus⸗ sεtranſtulit, quem contra. ſic& contra here, erit uiciſsim& mutuò trahere. Eſt& Taæνναμα pro precio& munere, quod abali- quo capitur, ut interpretatur Hieronymus II. in prophetam Amos cõmentario. ædαπ⁄α yuaæ quoq́; in Euangelio Matthæi cap. Xvl. pro re accipitur, quæ iuxtaueterum cõmer- cia in permutationem datur. Interpres retri- butionem uertit: Quam dabit homo retribu tionẽ,& ẽ. Vulgatiore uocabulo Græci con- tractum πeυπκη̈οααχον uocant.
d ¶Obligationem.) † Ex contractu enim oritur obligatio, ex obligatione actio h: qua- propter ex contractu actionem dari, ex obli gatione naſci dicimus.rSanè& quædam eſt obligatio, quæ ex contractu nõ naſcitur, ſed ex quadam æquitate datur: ex ea nõ actione, ſed officio iudicis ſuccurrituri. r Planè& ob ligationis uerbum generale eſt,& tam ciui- lem quàm naturalem continet: quapropter mulier quę obligare ſe prohibetur ſine agna ti conſenſu, neq́; pactum facere debitori de non petendo poteritx: quoniam ex eo natu- raliter nõ petere obligaretur. Sed nunquid ſimpliciter liberare poſsit?& ex uerbis dicen dum eſt poſſe, niſi ratio legis aliud induce- reth˖ ut ſupraà dixi.
e Geſtum.) †Cuùm rem ſine uerbis fa- ctam ſignificet, ad extraiudicialia tantũ tra- hi Accurſius credidit:reprobantq; inde qui- dam eam petitionẽ, qua quis in iudicio geſsiſ ſe negocia alicuiusſe aſſerebat. Sed hæc me- ritò non recipiuntur, cùm ex ſubiecto argu- mento, geſtum etiam accipiatur, ſiue ex con tractu, ſiue aliter quid factũ ſitm. Caius etiam infra tanquam leuem hãc differentiam inter geſta& facta negligit. Nec dubiũ eſt ex cõ- muni loquendi uſu nihil hæc differre, quod Bart. annotauit“.
1 Minor teſtamentum condens, aduerſus eius confeclionem non reſtituitur.
2 Sub curatore exiſtens, licet immobilia alienare prohibea- tur, de his tamen teſtari poteſt.
3 L. fin. C. de ſent. paſſ. in teſtamento non habet locum.
4 Teſtamentum pro contractu quandoq; accipi.
s Argumentum de contractibus ad teſtamenta ualct.
6 In teſtamentis contrahi poteſt.
7 Hæres adeundo hæreditatem quaſi contrahit.
Donatio cauſa mortis, an cõtractus ſit, uel ultima Vue
erba
10
11 h llictt 7 procur.
12
13
1 Lqui berall lu. 5. dealhn, empein in
k Bart.d. 9.pe clus ne par⸗ ret.
I Balinnbc de pall.
14
nlitpremi
de min.
n lj deoff⸗ procat
Cus,, nſtimml edrn anbe itim aul
wſhmentb titutio quxæ uir ulonemge jneligitur: 4Dunndoch glcl utprocont tan ur:quodid e mim quan cncipieban nopica rim&quxęc * lcomſubro üllberii 9 Nam& dec unqargum
le niſiration ollgitur plt mentafauor qpiunt tum
1 wunratepe ii lquisuelta opreluminu Kadeionehær mentis contr 4 ner Kab lær 3 nento quis rüuutoeg

dc, „ LoLait prætor. mem She ae b 1 8 tS fit ad
3 rem ddof un Trebell. cont Fälda lege.5. Sem- 1 Uer, ta Al. leg
badile ſinpronia.deleg. ſ doale I.non enim. e Ulelli ie inoff teſta. 1 enin 2 . Loxſionig., dmericonilu buüia
angelio Matthai 8 n nuando decr. duæ iuxtauetenmci D¹. inuih ſa dnem datur, ramenta.
nem) fFrcrnRaiun“ 4 exobligationeadii Af maſiin l. quæ actu actionem duni&telegato.5. imus.ſSane& quatmäie g.. contractunönaſcin,
tate datur-exeanöaqin sſuccurriturifPlaned
m generaleeſt& umdi 5de bon. alem continet: qupuyEer. are ſeprohibeturſle pactum facere debinnt teriti: quoniamexeom obligarenr. ded nunuu-
are poſoirgeex uerböci iii ratio legs alud iſu
1
5
Cir ren ſne vetbf“kſtirqu Cum tem ſine veti eei
ad extraiudicili mntür
didir eprchuntoinit-
nẽ qua qpbiniudicdee af.
usſe aletebat declnancöm.
gtur cimexſibiecnag
etiam accipiuniſuxdne
uid aciũſir Culbo⸗
elem hüc ffetentim i. Tex ub.
oligit. Nec dubiũ cteliuſ n poſ
u ſeaini rec Gffend, 8
w LoT.).5. de dehs auſutucſt do prelęg.
n condens Wct.l.j. Fde
chil iantsi eg.
tam ig. F. ri potcjt lxn 2. teſt nywnljs 1 on. cau. mor.
„acclhl 1 luauiß 8 1 Matefanem 2
3
ns licet inm
153
. EREA contraxerüt.) † Si minor teſta-
mentũ condat, aduerſus eius cõfectio- nem reſtitui nõpoteſt, quoniã edictum præ toris de eo quod geſtũ eſt, loquiturs: quę uer ba teſtamentum nõ comprændunt: atq; hoc omnesprobantb: ſi tamen dolo fuit in ductus, ſuccurre- tur legitimis hęre- dibus per actionẽ de dolo“. Eadẽ ra-
1DEM LIB. XII. LEX XX.
Erba, contraxe
non pertinent ad te-
iõefadoleſcẽs qui. tiõelado qul ſtandi ius. curatorem habeat, oerahsdeee 8 Da Vn. wrn, wr. immobiles fſine de zmr 1 LE X X XI. creto alienare pro Ri 4. hibetur,& tamen P Qincepsbona cõ teſtando nõ ſolùm cedendo, uidetur
ipſe poteſt, ſed&
concedere cui uelit, ut alienet d. Eodem mo- do lex quæ contractus minorum propter iu riſiurandi religionem corroborat, in eorum teſtamentis locum non habet:. † Hinc& cõ- ſtitutio quæ à filio deportati ante patris reſti
tutionem geſta confirmatf, in teſtamento nõ
intelligitur: funtq; id genus plura ſimilias.
tQuandoq; tamen uidetur in lege receptũ, ut pro contractu etiam teſtamentum accipia tur: quod ideo eſt, quoniam olim per imagi nariam quandam uenditionem teſtamenta concipiebantur, quod ex Caij inſtitutionib. in Topica Ciceronis Boëthius explicat. Sũt enim& quędam ſucceſsiones in contractuũ locum ſubrogatæ, ut bonorum poſſeſſ.in bo nis liberti, quam imago ſocietatis induxit. Nam& de contractibus ad teſtamenta ple- runq; argumentamur, idq́; argumentum ua let, niſi rationis diuerſitas aliud ſuadeat. Ea colligitur pluribus cauſis, tum quod teſta- menta fauorabiliorem interpretationem re- cipiunt, tum quòd ambulatoria à teſtatoris uoluntate pendent, tum quòd in eis nõ faci- lè quis uel falſus uel fallendi conſiliũ habuiſ- ſepræſumitur, tum quòd eorum robur ab aditione hæredis incipit, f.Cæterũ& in teſta- mentis contrahi poſſe dubiũ nõ eſt:quapro- pter& ab hærede ſtipulari legatario in teſta- mento quis poteſt:& ſatis erit, ſi duobus te-
7 ſtibus hoc probetur, ut pleriqʒ ſentiũt. fcùm
uerò ex teſtamento hæreditas aditur, nõ ipſe teſtator, ſed hæres quaſi contrahere cum cre ditoribus hæreditarijs cenſetur:, atq; id Albe ricus probat: nam ita proxima contractuum naturæ eſt ultima uoluntas, utſde donatione cauſa mortis dubitatum ſit, utri magis aſſimi letur,& eſſe contractum& ſimilem donatio ni ſimplici omnes fatentur: quantum uerò ad efficaciam effectumue, ultimę uoluntatis naturam imitari“. Sed cùm ita ſit, mirum eſt cur conſentiente patre filius famil. teſtari ne- queat,& tamen cauſa mortis donare poſsito. Cui bona conceduntur, etiam ca petere poteſt, quæ alius debet.
In beneficijs principum pleniß. interpretatio facienda. Bona intelliguntur deducto ære alieno.
de uerb. ſignit comme nt.
runt, geſſerunt, 10
20
30
49
50
60
154
4 Si bond publica alicui reſtituantur exuli, an deducantur
quæ ex indictione principis ſolucre debaiſet. JKRINCEPS. a Obligationes.) Id du- bium nõ eſt, cùmtis, cui bona concedun tur, etiam ea petere poſsit, quæ alius debet: actiones em̃ in bo-
& obligationes“ con nis ſunt. Sed quid
cedere. ſi ſuper illis bonis aliꝗd alteri debea-
catVSs LrB. IIrf. tur?& idẽ eſſe Ac- LEXXXII. curſius ex hoc re- Luseſtinreſtitu ſpõſo exiſtimauit, Duohe qᷓ; in exhi/ rationemq; affert,
fquoniam in bene- ficijs Principũ fit pleniſsima inter- pretation: quę ratio mihi nõ placet: fit em̃ pleniſs ima in- terpretatio in eius fauorem, cui princeps ali quid indulget:ſed in propoſita quęſtione da mnũ eſt impetrantis, ut obligationes ſuſcipe re cõpellatur: quare ipſe ita exiſtimauerim, tbonorũ appellationẽ ære alieno deducto in telligendã, idqʒ ex ſermonis proprietate. Ex mente tamen diſponentis aliter quãdoq; cen ſendum:ea ſic præſumitur, cùm aliàs aliquid abſurdũ induceretur a, ueluti quòd quis pro parte tantũ eſſet hæres:, uel quòdomnia one ra ad aliquem pertinerent, ad alium uerò om ne lucrũ'.Idem eſt in reſtitutione factaa prin cipe, qua omnia bona alicui concedit. Intelli gitur etiã de obligationibus:quia alias is, qui reſtituit᷑, melioris fieret conditionis, qᷓ; prius eſſeti. Idem eſt ſi publicata bona alicui do- nat, nec enim ueriſimile eſt uoluiſſe eum in hoc ærariũ ſuum aggrauare, ut æs alienũ ſol- uat, omni lucro ad alium ſpectante. Sed po- ne: tpublicatis alicuius bonis, indicta& exa- cta à principe eſt aliqua pecuniaria colle- ctio, deinde ad bona ſua exul reſtitutus eſt, nũquid in eorũ reſtitutione deducendũ eſt,
uod ex ea indictione ad eum ſoluere perti- nuiſſet? Et Alber. deducendũ ait. Idem& ipſe ſentio, ſi ad fructus quoq; interim perceptos ſit reſtitutus:qᷓd in dubio nõ eſt dicendũ u nã ſi fructus nõ ſint reſtituti, nõ debemus à pro prietate uerborũ recedere, cùm ſatis ſit, ſiin- terim fiſcus fructus ipſos lucratus eſt.
bitione: nam exhi- bere'eſt præſentiam corporis prębere, re- ſtituereꝰ eſt etiã poſ⸗
1 Exhibere rem quis dicatur.
2 Actio ad exhibendum præcedit rei uend.
3 Interdicta exbibitoria unde dicta.
4 Verbum, reſtituere, an ad fructus referatur.
5 Reſtitutionis uerbum amplam ſignificationem habet. Lus eſt in reſtitutione.) a Exhibere rem dicitur, qui in præſentiã affert„. qua
propterfactio ad exhibendũ, uendicationes
prægreditur, mobiliaq; prius exhibent, de- inde à dño uendicantur. t Hinc& dicta ſunt interdicta exhibitoria, ut cùm prætor, niſi ta bulæ teſtamenti, uel liber homo, uel liberi ex hibeãtur, interdicitr': quod intelligitur, ut ui- deri, tangi, agnoſciq; poſsint ².
b Reſtituere eſt generalius uerbum,
2
p l. ſi quado. C. de bon. mat.
q I ſi quis ſer.. fin. de lega. if.
r I. iij. F. de bon. poſſeſſ
5I. coęi. ad Tre bell.
t l. j. C. de ſen- ten. paſſ.
4
u auth. idem. C. de hæret.
1
x l.ij. ad exhib.
2
l. deinde. de li ber. exhlb.
2 l. quod&lex. §. ait prætor.
de lib. ho. ex. 4

a l. in condem. J. tit. j. b l. qui excu- Bias. 5. dere mil.
c l at ex. 9. j. 5. de rei uend.
d auth. idem. C. de hæret.
e l. uideamus. 5. de uſur.
f c. quamuis. de reſcript. in 6.
g Car.c. quia di lig. de ele.
h I. quid ſi.§. Scæuola. 5. de min.
i J. reſtituere. j. eod.
5 k l. fin. f. eod. 11. j. C. de ſen- ten. paſſ. m l. j.§. de qua. de poſtul.
n Feli. c. teſtimo nium. de teſti- bus.
155
quod etiã ad fructus refertur, qd accipit Ol- dradus Albericusq;, cùm uerbum idà lege profertur“, alioquin ſi ab homine, fructusnõ cõtineri b:quod deſendi poteſt, ſi alia ratio ſit in fructibus, qᷓ; in re ipſa. Ego diſtinguendũ putauerim, ſi fru-
ctus bona fide ſint ſeſſorem facere, fru- percepti, nec reſti- ctusq́; reddere: ple-
tutiõis cauſa retrò inferat, tunc nõ re ſtituanture: quam ob cauſam ſi prin-/ ceps deportatũ de
raqʒ; Pᷣterea uerbo re
ſtitutiõis cõtinent᷑. VL PIA N. LIB. XIIIIT. LEX X NXIII.
SacRalis exiüfftt, Ei appellatione & ex indulgẽtia bo ICanſtr Zeimna na ei mandat reſti-— caulæ&lu tui, interim acqui- continentur.
ſiti fructus non re/
ſtituentura:ſi uerò mala fide percepti ſint, du bium nõ ſit, quin reſtitui debeant. Idem ſi re ſtitutionis cauſa repetita die aſſumat, ut cùm quis in fraudẽ creditorũ alienat, prętor enim eum contractũ perinde ab ipſo principio ir- ritum eſſe uult, ac ſi nihil alienatũ forete. Sa- nè& à principe reſtitutio facta, alteri damnũ afferre nõ debet: quapropter ad ea bona nõ extendetur, quæ interim alienata ſunt f, niſi de apertiſsima principis mente conſtet, ut cũ condemnationẽ publicationemq́; pro infe- cta haberi uelits. Idem ſi publicæ utilitatis ra tio hoc ſuadeat: uel ſi ideo quis reſtitutus ſit, quia iniuſtè ſit condemnatusn: nam in his ca ſibus damnũ afferre alteri princeps non dici tur, cm precium reſtituere illi debeat: ex fa- cto enim ſuo ſecuta eſt euictio:& ideo non prius reſtitui bona exiſtimauerim, q́; preciũ emptori redditũ fuerit: nimis enim graue illi eſſet, rem cuius poſſeſsioni incumbebat, re- ſtituere, deinde aduerſus fiſcum experiri.
c ¶Reſtitutionis uerbo.) Nam nõ ſolùm fructus continentur, ſed etiã cauſa uſucapio- nisi: habetq; ex iuris interpretatiõe thæc uox amplam ſignificationẽ. Sanè& reſtituere princeps dicitur, cũ ordini& dignitati reſti- tuiu, itemq; famęn, ut cùm quis infamia nota tus, hoc ex principali indulgentia impetrat, quo caſu infamia facti nõ aboletur, nec eius effectus: nõ em̃ poteſt princeps facere, quò minus alicuius opinio apud graues bonosq; uiros notata ſitn. Reſtituuntur& natalib. qui ſerui nati ſunt, ingenuitatisq́; iura acquirũt. Reſtituũtur& in integrũ minores,& qui iu- ſtam cauſam, unde reſtitui eos æquũ ſit, præ tori probauerunt. Reſtituitur& dos ſoluto matrimonio:reſtituitur ex S. C. Trebelliano hæreditas: reſtituit᷑ poſſeſsio ex interdictis.
1 Rei mentionẽ faciens, etiam de eius cauſis iuribusq; intellexiſſe
creditur.
2 Libellus generalis in ſingulari iudicio parte opponente non
nalet.
3 Fundum ſi petij, an cenſcar eius ſeruitutes petijſſe. 4 RKem uendens, eam cum ſeruitute diſtraxiſſe cenſetur. s Falſum eſſe, quod in hac l. appellatione rei contineantur cau-
ſæ, id eſt, dominia.
D Andreæ Alciati in tit.
20
30
4⁰
50
60
156
EI appellatione.) Accurſius ita intel- ligit, uttqui rei mentionem facit, etiam de eius cauſis iuribusq;intellexiſſe credatur, ueluti cùm quis generaliter res ſuas petat: quod exemplum in ſupplicatione principi
porrecta procede-
cAalvs LIB. VII. AD repoteſt:item in li DIcT VM PRoO- belloqui in iudicio vrNc. uniuerſali, genera
li ue datus ſit, ut in
LEX XXIIII petitione hæredita
Ihil aliud eſt hę tis, tutelæ, uel pro
Na dias, quàm ſocio actiõe ʒfalio-
ſucceſſioin untuer, Auininparticular
iudicio libellus ge-
ſum ius, quod defun neralis parte oppo ctus habuit. nente non ualet. Nunquid ergo ſi
fundum petierim, ei quoq; debitas ſeruitu- tes petijſſe uidear:& ſi petitus ſit cũ his quæ ad eum pertinent, dubiũ non eſt etiam de ſer uitutibus actum,& de his omnib. quę ex con ſuetudine rei emptæ ſolent accederer?. Si ue- rò ſimpliciter fundus petitus eſt, aut pera- ctionem perſonalem,& ſeruitutes nõ deben tur:cùm enim ius id in re ſit, actione perſona li conſequi illud non poſſumus. Aut per rei uendicationem,& uerius eſt deberia. Aut nõ cõſtat quæ actio ſit intẽtata,& humanius eſt etiã de ſeruitutibus actum intelligi, uthicha
olideca 2
p Innoc. ccn adl ſede dn ſli pol
ꝗ luia ſiſa dum. 3dtſn
ruſt
betur, nec diſſentit Bald.“ f Nam& rem uen 4
dens, eam cum ſeruitute impoſita diſtraxiſſe
exiſtimaturꝰ:& rei præſcriptio ad ſeruitutes
quoq;.huiuſmodiq; acceſsionestrahitur:: ꝗd
& de eius interruptione dicendum eſt“tA lij
hanc legem aliter interpretantur, ut appella-
tione rei cõtineantur cauſæ, id eſt, dominia:
ut ſi quis rem legat, eius dominiũ legaſſe ui-
deatur, ſi eſt dominus, alioquin id ius quod
in re habet: quem ſenſum ſi reciperemus,
naturam ſuam coniunctiua non ſeruaret.
1 Hareditatis definitio explicatur.& num.;
2 Hæres idem quod dominus.
3 Hæreditatis definitionem ad res reſerre oportet.
4 Hæreditatem quomodo difhiniat Cicero.
6 Materfamil. cui interdicta eſt bonorum alienatio ſtatuto, te ſtari poteſt.
7 Hereditas ſibi conſtat abſq; corporibus hæreditarijs.
8 Hæreditas dic itur, cum adpuc adita non eſt.
9 Plerunq; etiam hæreditas appellatur, quæ iam eſt adita.
10 Hæreditas interdum refertur ad id quod fuit.
11 Mediolani lex, ne ulla mulier cum hæreditate extra terri- torium nubat, declaratur.
12 Rerum apprænſione nõ uaxiari hæreditatis ſignificationẽ.
13 Hæreditatis uox ſemper de adita intelligenda, quoties con- iectura aliqua id ſuadet.
14 Hæreditas an ſit iuris gentium, uel ciuilis.
15 Statutis& dari& adimi hæreditates poſſunt.
16 Princeps ſupremus poteſt ſpuriũ filiu hæredem inſtituere.
17 Statuto poteſt filijs uel parentibus legitima ex luſtiniani cõ ſtitutione debita auferri.
18 Deportato alimenta relinquenda ſunt.
19 Hæres inuentariũ non conficiens, an ultra uires hæredita- rias teneatur.
N IHIL.) Refertur hic hęreditatis diffini tio, quã ita pleriq; intellexerũt, ut poſt defuncti
rlij de con inſtit.
lſiaquadid rah enpt
t lſialenaſ hoc inn te uſucap.
u lfi.Cita nal excry
xl ſidomu
fr..4elg
„ Fel. uni dtsſi mge
3 lun nõſit nbaredlta drils telen a dod luriſ nofüpoll ugdifinit vrlalemini cteadem ue terebus ipſi onfultihære Int quoder keroadI irseſtpecu puamiurepe ſ grwautpoſt wigiur ſo lsmorttur, nedomino r miderſitate, lrreditas dic nUipet læere ke ſedulz 1 1 eur Qunpr d dli dum ſuc ointerpret lum nomin 6 lninreliger 3 matrifa llumch lie 4 Wim Cinn uan rtmmne eeallüli löciferat demadhunc ſcccalula Adeiauk quine 3 3 eitaun dr Vüriahe Acbior arobibin
ihe däfnii

euh
nluer, ni n dania) ered. qual 1
ulicio lbeln nente non n ſcrui. 5. fin. unquit daf her. inſtit.
1 dubiän n T
1
cq. rer. dom.
nid ee
Allte ptæſolentacceit andus petitus elt au hulffr
.) 4 a em lenimdnd
sidin reſit inme g. non poſſumus Au a D4. Auerusttächen I Alit ints- ii intẽrar a humande bus actumintelg i vit Balc Namgim ſeruituteimpolircihmn reipræſcriptioadſenin diq; acceſsionestrlini- uptione dicendum ell er interpretantur utayi antur cauſæ, ideſt, Coni: gat eiusdominülegin minus, aioquin idilbqa- uem ſenſum ſirecipetm coniunctiuanonſeruns
lio expliccu. Oum dominus. heres quo-
rionen adresreſcrecpottt, ue. de acqui.
modo dffnit cem. 1.. reraicta Ilhuummamäüſttie. l.üj.
ſatdlſggevgmizulenu cum adhucaitan j.„ radiusappelcti,queind A mniſrrir til ui i eulls mulier dum feraticecnne. enncoyſi teclcatur. af fess ne nõ urricr heriuñ b
npe ialilêyäs
heærcditas.
nt. nte pet.h bhis nvs epetkher
. 2 Oclo ach,sen adüüen finnftit de
0 etteimd, hæreditas. de
rele 1 re, uſusfr. de ſti
157
defuncti mortem ante aditam hæreditatem
uoddã ius interim ſubrogari exiſtimarint,
uod loco defuncti ſuccedit, eũq;ʒ repræſen- tat. id hæreditatẽ appellari*. Exponitur itaq; hic ſucceſsio, id eſt, ius ſuccedẽs. Sed uix eſt ut hanc ego interpretationem ſimpliciter ap probem: dictio enim uerbalis, ſucceſsio, rem ipſam in uim nominis ſignificat: non autem ad participiũ refertur, quod uim uerbi aſſu- mit, ut Grammatici tradiderũt. Etymologia quoqʒ huic ſententiæ repugnat: fcùm enim
hæres idem ſit quod dominus, ſequitur ut.
hæreditas ſit rerum ipſarum dominiſũ, nõ au tem ius ſuccedens. Idem etiam ex eo confir- matur, quòôd hæreditas per quotas partes in rebus diuiſionẽ recipit?, quæ uix eſt ut con- gruè iuri huic ſuccedenti quadrare poſsit:cũ em̃ diuiſio illa de re ipſa dicatur, conſequens eſt, ut& q́d integrũ eſt, ad eam rem referat᷑. Nam& ſi ius hoc ſuccederet, non in multis, ſed generaliter hęreditas perſonam defuncti ſuſtinere deberet“,& tamen in his quæ facti
ſunt, nõ ſuſtinet, nempe quia quęfactiſunt“,
3 in hæreditarijs rebus non ſunt:tad res igitur
potius referenda eſt diffinitio. Accedit his, quòd Iuriſconſultusf, cùm de hæreditate ad bonorũ poſſeſsionẽ argumentatus eſſet, bo- naq; diffiniret, ſucceſsionem dixit eſſe uni- uerſalem in ius mortui: unde credendũ non eſt eadem uerba hic de iure ſuccedente, alibi de rebus ipſis intelligi. Nam&ueteres Juriſ- conſulti hæreditatem in rebus ipſis intellexe runt, quod ex ea finitione apparet, quam M. Cicero ad Trebatiũ in Topicis refert:t Hęre ditas eſt pecunia quę morte alicuius ad quẽ- piam iure peruenit, nec ea aut teſtamento le- gata, aut poſſeſsione detẽta, cõfecta eſt.t Me ritò igitur ſciendum eſt, quoties paterfami- liàs moritur, omnia eius bona, itemq; iura ſi- ne domino remanere:ea ſimul iuncta quadã uniuerſitate cõprænſa, id ius conſtituũt, q́d hęreditas dicitur, id defunctũ repręſentat,& ubiper hæredemsacquiſitũ fuerit, fictione le gis ab uſq;ʒ principio in eius bonis fuiſſe cen ſetur. Quapropter rectè Bart.' quandoq; do cuit, dum ſucceſſionẽ hancpro ipſo patrimo nio interpretatus eſt: quod de uniuerſali iu- rium nominumq; collectione, nõ de particu
6 lari intelligendũ eſt.t Vnde cùm lex munici
palis matrifamiliãsbonorũ mobilium immo biliumqʒ alienationem interdiceret, reſpon- ſum eſti, poſſe nihilominus eam teſtari,& ex traneum hæredem inſtituere. Cùm enim hæ reditas ſit ſucceſsio in uniuerſum ius,& à bo nis differat, nõ uidetur duram huiuſmodi le gem ad huno caſum protrahendã:iure igitur hoc caſu hæres uniuerſali in iure ſuccedet, li cet particulariter mobilia uel immobilia con ſequi nequeat, ſed tamen nõ ideo minus hæ-
7 res erite, tum quia fetiã abſq; corporibus hæ-
reditarijs hæreditas ſibi conſtat, tum quia iu ra& debitorum nomina cõſequetur, quæ le gis prohibitione nõ comprænduntur. Et ex
8 hac diffinitione apparet ſpropriè hæreditatẽ
de uerb. ſignif comment. 5
10
20
30
40
50
60
8
dici, cùm adhuc adita nõ eſt: alioquin ubi ab hærede agnita fuerit, nõ amplius hæreditas, ſed hęredis patrimoniũ eſti Quaobrem cum plebiſcito municipali ſtantibùs maſculis fœ mina ab hæreditate patris excluderet᷑,& fra- ter poſt patris agnitam hæreditatẽ ſtatim de- ceſsiſſet, crebrius reſponſum eſt, ſororẽ non excludi, cùm nonamplius patris hæreditas, ſed fratris patrimoniũ eſſet'. Idemq́; traditũ fuit, cum filia patris hæreditati renunciaſſet, ut ad hanc fraternã extendi abdicatio illa nõ debeat“. Sed tamen ſcrupuloſa ea eſt ſenten tia, uidemusq; fplerunq; hæreditatẽ appellari quæ adita ſit. Vnde lex falcidia, quæ de hære ditate quartam partem deducito, de adita in- telligitur: imò etiam in peculio locũ ſibi uen dicat, quod à ſubſtituto tanq́; hæreditas acci- pitur. Sic& in S.conſulto Tertulliano hære- ditateme ex ui nominis dici Juriſconſultus ait, quæ adita ſemel fuit, licet deinde in inte- grum hæres reſtitutus fuerit. Idem& in plu- rimis legibus probatur, quibus hęreditatem uendi, cedi, reſtitui dicitur,& de adita intelli guntur, abſurdumq́; eſſet totiesimproprièlo quutos Iuriſconſultos credere. Ciceronis quoqʒ; diffinitio, etiã ſi adita ſit hæreditas, lo- cum ſibi uidetur uẽdicare.Sed ego à creber- rima noſtratiũ ſententia recedendum nõ ar- bitror, quæ tamẽ quibuſdã caſibus declaran da ſit. Et in primis fplerũq; in iure hæreditas appellatur ρᷣσκακν ad id quod fuit9, licet amplius non ſit. quod autem per relationem dicitur, figuratè dicitur, nec figura omninoà proprietate diſsidet. Sic& quãdoq; inſulã di cimus:, quæ non eſt, ſed quę inſula fuit. Item propter adiunctũ grauamen, ut poſsit de eo ſecũdum legis diſpoſitionẽ prouideri, adita hæreditas nomen hęreditatis ſeruat, quod in ſupraſcripto legis falcidię exemplo apparet. Rurſus quoties de hæreditate ipſa diſponen dum eſt, ueliuſſu legis, uel q́d ita ex uſu ſits, de adita intelligemus: antè enim q́; adeatur, de ea diſponere hęresnõ poteſt. Quapropter ſcùum Mediolani ſit lex, ne ulla mulier cũ hæ- reditate extra territoriũ nubat, de adita intel- ligetur, alioquin non cũ hęreditate nuberet, ſed cũ adeundi iure:prępoſitio em̃ illaCum, de habente intelligit. Adde quòd ratio legis hoc ſuadet, ne facultates ciuiũ in alienigenas transferantur, cùm& alioquin facilimè elu- deretur lex, ſi ante aditam hæreditatẽ nube- re nõ poſſetu. Atqui contrariũ ex ui uerborũ uideretur dicendum, ante aditam ſcœilicet nu bere nõ prohiberi: uerba enim legis cum hæ reditate dicunt, non cum iure adeundi“*, Sed tamen& hoc caſu legi locum eſſe uero pro- pius eſt, tum ex uulgari loquẽdi uſu, quo eã habere hæreditatẽ dicimus, quæ adire quo- ties uelit poteſt, cũ idem exiſtimet᷑, ſiue quis habeaty, ſiue habere ſtatim poſsit:tum ꝗa ius adeundi modus eſt per quẽ hæreditas acqui ritur:unde ꝑrohibito effectu modus quoq; uetitus cenſeri debet. Et hinc ſumitur etiam alia declaratio, ut ſcilicet ex cõmuni uſu lo-
II. ſed& ſi plu- res. O. filio. de uulg.
m l. j.§. ueteres. de acq. poſſ.
n Socin. conſil. 7 4. 1 3.
9
o l. filiutsfam. ad l. falcid.
p I. j.§. ſi pars adita. ad Ter-
tull.
10
ql. item prætor. §. j. de ſuis legit.
r l. inſula. de ac- qui. rer. dom.
s Bal. conſdl.393 in5.
11
t Da. d.§. uete- res. inl. j. de pe cul.
u c. ſi ciuitas. de ſent. exc. in 6.
x Socin. d. con- ſil. 74. in3.
» Ang. l. item.. Petitam. de pe tit. hæred.
X Loratione. de rit. nupt.

a I.jj. ubi Bar. de fid. hære. pet.
b Alex. conſil. 94. col. ij. in z 12 c d. 6. filio. l. cũ hæredes. de ac qui. poſſ. 13
d Dec. conſ.69 e l. ij. 9. ſicuti. de hæred. uend. Aret. 14 8. An
gel.30 14
f lteſt. factio. de teſt.
g I j. C. de hær. inſtit. 15
h Alex. conſil. 2. in ij. in fin. 16 i Bal. cõſil.262. in j.
k Bal. cöſil.361. in v. 17
I Dd. c. Raynu- tius. de teſta. 18 m l.legatum. de cap.dim.
159
quendi hæreditatẽ dicamus etiam quæ adita ſit. Sunt qui idem exiſtiment, etiã ſi adita ſit, dum tamen rerum hæreditariarũ poſſeſsio adhuc nõ fuerit appręnſa:propriè enim tum hæreditatẽ dici, idq; eo argùmento, quòd lex
hæreditatis petitio
nem tum aduerſus AVr. I11. XXI. poſſeſſores conce- LEX XNV. dat“. Qua ratione 1 12.— proditum eſt, eam Ectè dicimuseu
formulã nõ cõpe-
tere ei, qui ſemelpoſſeſsionẽ apprænderit, ſi cut nec ei quorũ bonorũ b interdicto præto- rem ſuccurrere.Sed ipſe nõ arbitrorfrerum apprænſione ſignificationẽ hęreditatis uaria ri, cùm per ſolam aditionẽ patrimonio hære- dis accreſcat, dominiumq&́; ſtatim trãsferat. tlllud generaliter fatendum, quoties cõiectu ra aliqua ſuadeat, de adita actum eſſe, ſemper eam interpretationẽ accipiendam, dum titu- lo hæreditario acquiſita ſit: quod in propoſi- ta ſpecie exiſtimaui. Legauerat teſtator om- nem hæreditatẽ patris,& matris ſibi obuen- tam:reſponderat Decius“de ea quoq; actum cenſeri, quã in ſolutũ à fratre acceperat. Ego contra, cùm titulo hæreditario“ eam nõ acce perit, ſed ex cõtractu. Ex eadem quoq; diffi nitione creditur iuris ciuilis hæreditatẽ eſſe, cùm hoc a lege inductum ſit, ut id ius ipſi de/ functo ſuccedere cenſeatur. Sunt tamen qui potius iuris gentium ſucceſsiones eſſe exiſti ment, cùm in Biblijs,& apud Diog. Laëẽrtiũ appareat uſum teſtamentorũ apud alias gen tes q; Romanos fuiſſe,& ex eis hæreditates deferri ſolitas. Sed eò deuentũ eſt, ut exiſti- memus origine' quidem tam teſtamenta q́; hæreditates gentiũ iuris fuiſſe, naturaliqʒ ra- tione& æquitate inductas. Sed cùm deinde Quiritium legibus alia teſtamentorũ forma cõſtituta ſit, aliusq; hæreditatũ deferendarũ modus, iuris ciuilis eſſe cœperunt. Quapro- pter qui iura ciuilia amittũt, ut deportati, nul lam teſtamenti factionẽ habents. Hincq; cõ- ſequens eſt, utrlegibus municipalibus& da ri,& adimi hæreditates poſsint,& quoquo modo legislatoribus placuerit, immutari: quoniam ea quæ iuris ciuilis ſunt, contrario municipum iure eorũ arbitratu ſubuerti poſ ſunt. Qua ratione ſcùm ſupremus princeps ſpurium filium inſtituiſſet, reſpondit Bald.i iure ei hæreditatẽ deferri, quoniã prohibitio ſucceſsionis in ſpurio iuris ciuilis eſt, quæ à principe potuit cõuelli. Quòd ſi is princeps legibus ſolutus nõ eſſet*, aliud dicendũ fue- rat. Eadẽ ratione& illud receptius eſt, ſpoſſe legem municipalem filijs, uel parentibus le- gitimam ex Iuſtiniani cõſtitutione debitam auferre, quoniam inſtitutionis titulo pręſta- tur,& hæreditatis pars eſt: uſque uerò ad ali- mentorũ ſummam nõ poſſe!, cùm iure natu- ræ ea debeantur, quod ciuilibus ſanctionib. immutari nequit. Quocirca etiãtdeportato alimenta relinquenda ſunt:ea enim in publi cationẽ bonorũ nõ redigũtur v. Hinc quoqʒ
D Andreæ Alciati i tit.
30
4⁰
50
60
160
apleriſq; illud deducitur, tin foro, quod con- ſcientiæ uocãt, hæredem tametſi inuentariũ nõ confecerit, ultra uires hæreditarias nõ ob ligaritiure enim ciuili obligatur, quia perſo- nam defuncti repræſentat“: at iure naturali,
uel diuino hæres
—— j f, G fundum totũ noſtrũ non ideo tener᷑,qͥd M cti umuſuſ. autoris perſonã ſu 7A 5 f eſſe, etiam c ſtineat, ſed quia ad
fructusalienus eſt: eũ bona peruene-
runt, meritò eate- nus ſolũ obligabit᷑, quatenus peruenerintꝰ: quæ ſententia receptiſsima eſt. Eum em̃ qui repertoriũ nõ fecerit, idcirco lex inſolidũ ob ligat, quòd ſubtraxiſſe hæreditarias res præ- ſumit:at in foro conſcientię præſumptiones huiuſmodi legum nullius momenti ſunt, ſo-
0 Indrub.
laq; ueritas obſeruatur. Quapropter ſi con-
ſtet legatarios creditores ue ueritatis huius
conſcios eſſe, eo in foro nõ ultrà conſequen
tur, quàm ad hæredem peruenerit.
Vſusfructus eſt uplex, formali& cauſalis.
Alciati ea de re ſententia.
Vſusfructus appellatione plerunq́; de proprietate intell-
imus.
vñafßacius cauſalis eſl pars dominij, formalis non item.
Actor ſi ſe dominum dixerit,& de uſufructu tantum pro- bet, obtinebit.
Qui fundum ſtipulatusuſumffuctu accepto tulit, nihilagit.
Vſusfructus dominij pars dicitur ſaltem interpretatiue.
Pro diuiſo poßidens, quomodo totum poßidere dicatur.
Fundus unus dicitur, qui pro diuiſo à pluribus poßidetur.
R EcCTE.) a MDuplicẽ eſſe uſumfructũ
1 2
3
8¼
O
noſtrates Doctores prodiderunt, eum ui ſeruitus ſit, quẽ formalem appellant, isq; nullo modo ad dñm rei pertinet: quia cùm de ſeruitutũ ſpecie ſit, ſeruire illi res ſua non poteſt v.aliũ qui cauſam dominij habeat, un- de cauſalis dicitur:cõmoditas enim ea domi- ni eſt, ut re ſua utatur, fruatur ue. Sed ego hanc cõmoditatẽ non memini in iure legiſſe propriè uſusfructus nomine appellari: quã- uis enim lex ꝗeum qui fundũ, deinde uſum- fructũ ſtipulatus ſit, ei ſimilem dicat, qui to- tum, deinde partem ſtipulatus eſt, nõ tamen de hoc uſufructu intelligi poteſt, qui non ſi- milis parti, ſed uerè dominij parseſt: unde de ſeruitute accipiendum eſt, quæ in eo eſt ſimi lis parti, quia integram utilitatem nõ affert, diuerſaq; eſt ab eo fundo: ideoq; ea ſtipula- tio, ut aliqui exiſtimãt:, ualet: tametſi qui to- tum, deinde partem ſtipulatur, ſecũda ſtipu- latione nihil agat. Non tamẽ negauerim ali- quam ſimilitudinem inter hanc domini cõ- moditatẽ& uſumfructum eſſe. Quapropter ſi tibi fundum, alteri eius fundi uſumfructũ legauero, uſusfructus iſte cõmunicabitur'ꝰ, &tu fructuum dimidij fundi perceptionem, alter dimidij uſumfructum habebit. Eadem quoqʒ ratione factum eſt, ut quandoq; alter alteri accreſcat:ut ſi liberis hæredibus inſtitu tis uſumfructũ fundi uxori cum lib eris lega- uero: nam in liberorũ perſona uſusfructus tanquã ſeruitus nõ conſtabit: cuùm enim ſint hæredes
’
—
p luifuii uſufr pa
2
J l.gui uſlmf. 5 deuat.
r Raphali
glſialjxãg uſuff.le
jſonõ leele gere gralals leilimieeeſtd naſ. teeuleactum . nſipnteale ab Andonationle O ao dlumdonatur, 2 proprietas dus aolaſtrumen nbereproprie nöideoinuicẽa d, mandusſum,q NAA docin ex 4 b Domini.) humnoeſtelle lmus uſusfru pienteplenari luriſoöſultus de ctinſe dominie i liosiuris domin hetcömune cun lfructus conſ- dbidet necſim 9 3 lbello ackor 6 dunnump
Netnbimur, eut ointellexilſe wnobtinebit Kreralier uen 3 lüsreus recte 3 e1 . ipulnm ulum

ſimulieri de uſu acc.
3
Lung Proculus. de
nndſf.
nit gaa lfin. de uſufr. eax. rer. L frnam 1. Fpecies. de D sefa e 4uT.& arg. 1 donationes.
j de don.
he in d.qunu⸗- ſeuſuntni ſumfr. Gcerut e 4
r Alui fri.
5
Alex.§. nihil commune. 3. col.
une lj. de eden. dcoqent 6 ancui L oper ius. de cc acceptil. una L cum filius. 9. ſominus, de le 2atis jj. l. Me- uius õ. fundo. eod. tit.
8
. 3 4 7 l üi. de uſu⸗ 7, fruct.
1 l ſiareo. 9.ij. z. de fid.
151
hæredes&domini, illis res ſua nõ ſeruit:&ta men mortuis liberis accreſcet uſusfruct. uxo ri,& è conuerſo, mortua uxore, accreſcet fi- lijsa Cum ergo etiam dominus uſumfructũ cauſæ ipſi, id eſt, domino cohærentẽ habere
dicat᷑, tplerũch acci
dit, ut uſusfructus appellatiõe de pro rietate accipiamꝰ: ut ſilegato uſufru- ctu prohibeatteſta tor alienationemb: nam de proprieta- te eum intellexiſſe prohibitio aliena- tionis arguit. Idem ſiis, cui uſusfruct. pecunię legats eſt, grauetur alteri re- ſtituere:cùm enim ipſe, nõ hæres reſti tuere grauatus ſit, ueriſimile eſt de ꝓ- prietate actum. Idem ſi re legata, modus ad- ditus ſit, ut ea legatarius uti poſsit?. quod& in donatione obſeruatur e: cùm enim res ad uſum donatur, non fit ea interpretatio, ut ab uſu proprietas ſeparata cenſeatur. Sed& ſi duo inſtrumenta exhibeantur, quorũ altero habere proprietatẽ, altero uſumfructũ dicat, nõ ideo inuicẽ aduerſantia produxiſſe exiſti mandus ſum, quoniã de uſutfructu cauſali, ut Iaſ.& Socin. exiſtimant intelligi poteſt.
b QDomini.) fSi de cauſali accipimus, du bium nõ eſt eſſe partem, ſicut paries pars eſt domus:uſusfructus enim ille, unà cum pro- prietate plenariũ dominij ius cõſtituũt. Sed Iuriſcõſultus de formali hic intellexit, qui li- cet in ſe dominiũ habeat(fructuarius enim il lius iuris dominus eſts)non tamen quicq́; ha bet cõmune cum eius rei dominio, in qua u- ſusfructus conſtitutus eſt, imò penitus ab eo diſsidet, nec ſimul eſſe poſsũt. quapropter tſi in libello actor ſe dominũ dixerit,& de uſu- fructu tantùm probet, obtinebict, quia inter pretabimur, eum de ipſius uſufructus domi nio intellexiſſe:ſed ſi fundi dominiũ dixerit, non obtinebit: quod pleriq; aſſerunt,& ego generaliter uerum eſſe probauen im, quoniã aliàs reus rectè certioratus non eſſet.
c ¶Seruitutis.) t Quapropter qui fundum ſtipulatus uſumfructum accepto tulit, nihil agitk, quoniã hæc acceptilatio de re uelpar- te rei non eſt:quod& in qualibet alia ſeruitu te procedit:differentia tamen eſt aliqua, quo niam uſusfructus portionis inſtar obtinet!, quod in cæteris ſeruitutibus non eſt:& ideo lex ait, tin multis caſibus uſumfructum par- tem dominij eſſen, quod intelligendum per interpretationẽ, nõ quòd uerè pars dominij ſit. fit autẽ hæc interpretatio ſuadente ęquita te, ut in fideiuſſore pro eo uſumfructũ pro- mittente, qui proprietatẽ dare obl igatu s ſity:
iniquum enim eſſet, decipereturq; creditor,
quia uſusfructus nõ dominij? pars, ſed ſeruitutis“ ſit, ut uia & iter: nec falſo di- ctum eſt meum eſſe, cuius non poteſt ul- la pars dici alterius eſſe: hoc& Iulianus ait,& eſt uerius.
FQuod Q Mutius ait, partis appellatio ne rem pro indiuiſo ſignificari: nã quod
de uerb. ſignifcomment
20
30
4⁰
50
60
162
qui ſoliusrei fidem ſequi noluit, ſi ex hac ſub tilitate fideiuſſoris obligatio nulla eſſet. Idem ſi alia ratione ueriſimile ſit à paribus id actũo, ut uſusfructus pars domini ſit. §. QVOD QVINTVvS.) †Sententia Mu⸗ tij fuit, ut qui pro diuiſo poſsideret, non partem poſsi- dere, ſed totum di- ceretur. Seruius e- tiam hoc caſu ap- pellari partem poſ ſe dicit: q̊ͥd dubiũ nõ eſt, ſi ad id tem- pus relatio habea- tur, quo adhuc ni- hil diuiſum eratv. Idem ſi in re, cuius conſtitutio à domi ni uoluntate pen- deat, appareat eũ uelle, ut pars ſitd, cuius rei exemplũ in fundo accipi poteſt: quapropterfconſtat unum fundum dici, qui pro diuiſo à plurib. poſsideatur, ſi ita ipſi uelintt. Idem in domo, ut ſi tu cœnacula omnia, ego inferiora poſsi deam, erit em una domuss. Sed dubitari po- teſt, ſi ex lege municipali qui partem domus habet, incõſulto ſocio uendere prohibeatur, an conſtructo pariete, partem ſuam ſepara- re poſsit, ut non pars, ſed alia domus uidea- tur. Etpoſſe ego exiſtimauerim, nec in hoc Seruij ſententia nobis aduerſatur, quæ tunc non procedit, cùm partium uoluntas recla- matꝭ legisq; ratio non repugnat. Sanè& fun dum, cuius pars pro indiuiſo ſit mea, fundũ meũ appellare poſſumu, cùm iuris intellectu nõ diuiſione corporũ in eo partes habeam*. 1 Partus rei furtiuæ uſucapi poteſt à bonæ fid. poſſeſſore. 2 Græcum epigramma in Diodorum iuriſperitum. ARTVNM.) Cúmſpartus rei furtiuę pars Daun ſit, ſequitur ut uſucapi à bonæ fidei poſſeſſore poſsity: quod intelligendum eſt, niſi apud furem conceptus ſit⸗: matrẽ enim contrectando,& eum contrectaſſe, qui eius uiſcerũ portio eſt, uidetur: quod in furis hæ- rede nõ eſt:: licet ipſe propter autoris ſui ma lam fidẽ uſucapere nequeat t: tolliturq; hinc illa dubitatio, fcuius innominatus poëta a- pud Græcos Diodorũ iuriſperitũ illudens, meminit hoc epigrammate: PHR ef xe us epo ng Neα‿ε&ενλμεαmρ Hęε.π παισ⁷ο⁸ε Rνοαροι duαᷣʒσ ing. Heενν bod αeετρνννυννσπωσν‧ τινστνε vd, AMNorlνν εν ⁵⁴‿τρν ᷣνένωσε. 2GLEGyy Gcονη, τνασι⁶ε υιτπ π⁹ x Xνν Kal zivi AeAGUep& uαετσνοοι Oe M 32&.ꝓℳ☚άαιειαεε⁵ι⁴œσν Lip EASl, Ei&νφ☛σνοενυeσνννᷣυυσηνενον II, 3 70 ev1&α½ Ocdxœαιeναρν εᷣ μν, ANsLep eνe Spxpi Moa. Al6&'&&dovze Ax riaop, x Na d' Arroica Vuꝓop æßeoτ εeo ⁸Ti A6) 9. H
pro diuiſo noſtrum ſit, id nõ partem, ſed totum eſſe: Seruius non ineleganter par tis appellatiõe, utrũ- que ſignificari. VL P. LIB., VI.
LEXXXVI.
Artum non eſſe Pre furtiuę partẽ, Scęuola libro unde/ cimo quæſtionum
ſcribit.
0 d. I. Meuius.
8
p l. inſula. in fi. de acq re. do.
q I. Caius. de le- ga. ij. 9
r Part...ſlip. nõ diuid. j. quæſt.
s Alex. conſdl. 24.·in 4.
t l. magis. o. fin. de reb. eor.
& I. pup. in fin. J. cod.
x d. l. Meuius.§. duorum.
L.qui uas.§. ſi ancilla. de fur.
XI. ſi aliena.§. fin. de uſuc.
a l. ſi ego.§. par tus. de publici.
2
b l. ſequitur.§. hæres. eo. tiit.

1
2
3
4
1
2
3
4
I. fi. C. ſine cenſ.
l.j. 5. de cenſ.
1 2
163
Quod epigrãma utcunq; latinè reddidimus, quò eius ſenſus qualicũq;lectori ſit apertior: Rhetora uir quondã pauꝑ Diodoron adiuit, Sciret ut hac ſpecie quid ſihi iura uelint.
Serua mihi aufugit, captã quã repperit olim
Neſcio quis, fa- mulã conſcius eſſe meã, Atqʒ ſuo iũ- xit ſeruo, quæ fœ- ta puellos Edidit, anne mei pignora
1DEM L. 1B. XIIII. AD EDICTVM. LEX XXVII.
Ger eſt locus.ꝗ ſine uilla eſt.
iuris erũt? Ille an- Stipendiũ dictum rhehrahhe pmul eſtà ſtipe, qd per ſti- ta uolumina, tan-.. dem Suſtulit hac pes, id eſt, modica æ
ra colligat᷑, ideo hoc
uetulũ uoce ſuꝑci-/ 13 141 etiam tributũ appel/
liũ: Hos opus eſt uernas tibi uel ſer- uire, uel illi Qui tenet ancillã non ſine frau de tuam. Sed tibi fac iudex ſit amicus, dum- modo iuſtam Cauſam habeas, punctũ pro- tinus omne feres.
Ager ab agendo dicitur,& uilla uehendo.
Ager pro territorio urbis.
Ager etiam ad longitudinem refertur.
Stipendium, ſalarium, tributum.
G6ER. Ager ab agendo dicit M. Var unnfieu uilla, domusruſtica, à uehen do, quòd in eam fructus aruorum uehantur. Ex mente tamen teſtatoris quandoqʒ fit ple- nior interpretatio. Paulus ſententiarum lib. II. Villis, inquit, uel agris ſeparatim lega- tis, alterum alteri cedit. Bart. uillam dici, quæ ſine muris ſit. Subdunt alij, quaſi uallem ual latam appellari, quodridiculum& ineptum eſt. Sanè& ager pro territorio urbis,& quẽ Comitatũ uulgò appellamus, accipitur: qua re non exiſtimauerim agri Auenionenſis di ci caſtrum, cuius iuriſdictio ad alios, quàm Auenionenſes pertineat, quãuis intra ipſo- rum fines conſtitutum ſit. Refertur& ager ad longitudinẽ, ut cùm dixit Horatius: Mille pedes in fronte, trecentos cippus in agrũ.
T§. STIPENDIVNM.) Sic merces militum dicitur, ſicut& ſalarium: eaerat denarius in ſingulos dies, Tacito lib. I. qui unciæ argenti octaua pars eſt. Pributũ etiam appellari Põ- ponius ait: ſed Tacitus lib. X X. tributũ ac- cipit, quod prouinciales ipſi præſtãt: ſtipen- dium, cùm militibus datur. Neque quies, in- quit, gentium ſine armis, neq; arma ſine ſti⸗ pendijs, neque ſtipendia ſine tributis haberi queunt. Loquitur autem de tributis Galliæ, quæ cùm à Julio Cæſare in prouinciæ formã eſſet redacta, impoſitum illi uniuerſæ fuit ſti pendium Hs. quadringenties, quæ ſumma eſt decies centena millia aureorum, cùm ho- die ter tantùm de Francia, quæ Galliæ pars eſt, reges accipiant. Stipendiariæ autem om
nes prouincię populi Rom. erant, Italia non so diti
erat,&ſi quæ urbes ius Italicum haberẽt, uel fœderatæ eſſent.
Alienationis uerbum late pertinet.
Alienatio proprie eſt, cum directa dominia trans ſeruntur.
D. Andreæ Alciati in tit.
0 tum, uel ed qd militi
164
3 Prohibita alienatione bermutatio quandoq; conceditur.
4 Emptionis uerbo omnis alienatio comprenditur.
5 Alienari prohibitum, non poteſt uſucap f.
6 Res litigioſa licet non poßit alienari, præſcribi tamen po-
teſt. 7 Qui patitur uſucapi,i quoq; alienat.
8 Dictate lege, quod ſen- tentia ſaltem intra tri duum poßit dici nul- la, triduo lapſo nec
lari Pomponius ait:
X & ſanè appellatur à contributione tribu
excipi poterit. bus tribuatur. 9 ldem eſt, ſiue expreſ- ſe quis alienet, ſiue ta- TAVL. LIB. XXI. cite per lapſum tem⸗ NVIII. Hon, LEE A 7 10 Hæreditas non niſi ad- Lienatiõis uer eunti acquiritur. bum etiam uſu n Legata ipſo iure in le- gatarium tranſeunt.
u2 Optare, eligere, quomodo aiffèrant. 20 13 Coniunctiua dictio utriuſq; rei concurſum requirit, diſiun-
ctiua alterius.
LIENATIONIS“.) Alienationis uerbum latèpertinet:nam ad directi et
utilis dominij trãslationem, ad uſucapionẽ, lfn cn
1
ad pignoris nexum refertur:, idq́; ſiue àlege, usi
ſiue in cõtractu, teſtamẽtõue prohibita ſitb, be null ing
Sed hoc quidam intelligũt, cùm id nominis ecclſ.
largè ſumitur, alioquin ſpropriè alienationẽ
eſſe cùm directa dominia transferuntur“. Et cliCfi z0 ideo ſi in aliquo argumento odioſo, uel pœ- dot.
nali, uel alioquin propriè accipiendo, aliena tionis mentio fiat, pignoris quod ueriſimili-
2
5 gomgmae acio lpſen eeim eorum 3 mionem imp oprobiberi ioenim diuide iſolũ ſeinterdl ettolibus& oribus,ne ea
as iole, Aletit. plerũalienare tyropterresij uit löque ſecumg au ſcltateabit Gatilcum eisagſ ligiolaalienarl uin dooeets;quodh
ter luendum ſit nexusd, uel hypotheca, uſuſ- a lauihhche ig pmnimuitium fructusue conſtitutio non prohibebit᷑Ego algiſ
& iſtis caſibus propriè alienationem fieri nõ e lnõalim
dubitauerim:cùm enim deiure rei diminua- tur, in aliumq́; trãs feratur, quod translatum eſt negari nõ poteſt eſſe alienatum: ſed in eo uertetur coniectura, an de huiuſmodi tranſ-
bio à uerbis non recedamus. Finge duos ty- rannos ita conueniſſe, ne aliquid de territo-
titj.
mut.
rio alterius in alterum alienari, acquiriq; poſ
ſit, de iure hypothecæ interim actum nò cen
40 latione partes egerint, idq́; ex ratione legis f. f lexhecſi uel cauſa contractus diſcernitur, ita ut in du N dealit
ſebitur?: quoniam huius pactionis ueriſimi⸗ ę lis enm le eſt eam fuiſſe rationem, quòd more aquila ⁴eps
rum uicini eſſe nollent: quæ ratio in ſimplici hypotheca nõ procedit, niſi cum iure pigno-
so ris dominium impetraretur“: quapropter li⸗ hl.j Cctin
cebit creditori id ius alteri cedere, ne uerbis dom inte
pactionis teneatur. Nam& ſprohibita aliena tione, permutatio quandoq; permittit᷑, cuùm cauſa prohibitionis ſola fuit, ne quis faculta-
3
tibus labereturi: ceſſat enim ratio, cùm tan- i Ifrdin
tundem ex permutatione cõſequuturus ſit. Idem ſi rerum particularis affectio nulla fue
qot.
rit k. Sed nunquid quod de alienatione dici- k lent irft
tur, locũ ſibi uendicet, ſi lex emptionis uen-
de leg
7
onisq; uerbo utature Et idem eſſe traditũ! Berrdli
eſt, quoniam lex X II. tabularum temptio- qonm-
nis uerbo omnẽ alienationem cõplectitur“: ſed in ea lege id erat, quoniam quælibet alie-
4
m§.iintu.
natio per imaginariam emptionem, ſicut& allsus
hæredis
Maccepi lice et non tamel das tmellé, quapr is atveconſeque e itoalienatior u kactwuleat,u NVixett) I Runnrufucapi l cüexiurisa denin generalit anbabebit Bt! bömunicipalis-m nltintmatridu meicipianqh dt quienimte akdoſuo,gun vaclid a Nälds Caſ 1 3 ulsCaftren.
n- 4 e amalj proban 3 1 ourendh, dücömunis lecti
9 dmentum dumi
ub llenet ue 1 dundogue tm 1(elor eſtl 6

S frC. depre. Ae dur.lib. x.
L laſlfin. C. de
ur. emph. col.
A. 5
n Kap.
A ls Rn gui⸗ mn auſin integ.
2 j. F de rebus „ Ir.
ij. Cde in in g reſtit. mi. uin 6
ſcCdelong. np. preſcr.
ct.l. cenſe⸗ 5.C. de litig.
lclr a lege. C. de and. ob cauſ.
7
ſ.329. A- zc. 103. in 5. Ucan. conſ.
7.
2
. C. quiad. 4 Titio. de Irt. r 10 — 11 . nagis.. fun m. de rebus rum.
165
hæredis inſtitutio,& emancipatio celebraba tur. Obſeruabimus itaque an ratio legis ge- neraliter procedat, uel in ea tantum contra- ctus ſpecie b.
b IVſucapionem.) tQuod ergo alienari
prohibemur, uſu- capi quoq; nõ po-/ terit“, ut nemo nõ fatetur. Sed quan- doqʒ nõ procedere uidet᷑: nam minor alienare immobi- lia nõ poteſt,& ea tamẽ hoc iure præ ſcribi poteranta:in quo magna eſt al- tercatio. Ipſe nega
capionemb continet:
uix eſtẽenim ut non uideat᷑ alienare, qui patitur uſucapi. Eum quoq; alie/ nare dicimus, qui nõ utendo ¹amiſit ſerui tutem. Qui occaſio/ ne acquirendi nõ uti
ri ſolũ ſe interdice
uerim eorum alie- nationem ſimplici ter prohiberi: ora- tio enim diui Seue
tur, non intelligiturꝰ alienare: ueluti qui hęreditatem amittit, aut optionem fintra
re tutoribus& cu-
ratoribus, ne ea diſtrahant ſine cauſæ cogni- tione, aſſerit?. Necobeſt quòd adoleſcentes ipſi etiã alienare prohibeantur, quia hoc nõ eſt propter res ipſas introductũ: ſed quia in his quæ ſecum gerũtur, præſumunt᷑ propter facilitatẽ labit᷑, quæ ratio in pPræſcribente, qui nihil cum eis agit, locũ nõ habet. Sanè& fres litigioſa alienari nõ poteſt,& tamen præſcri bipoteſts: quod ideo eſſe Accurſius tradit, quoniam uitium hoc rem ipſam non afficit. Ego accepi, licet id uitiũ perempta inſtantia duret, non tamen alienationẽ rei factam, irri tam eſſe, quapropter nec præſcriptionẽ. Et ex hoc conſequens eſt, ut quibus caſib. pro- hibitio alienationis nõ efficit, quò minus di- ſtractus ualeat, uſucapio quoq; procedati.
c T Vix eſt.) Interpretatur enim lex, tqui patitur uſucapi, eum alienare: quæ interpre- tatio cũ ex iuris antiqui æquiparatione pro- ueniat, generaliter etiam in correctorijs lo- cum habebit. Et hinc eſt, fquòd ſi ex forma le gis municipalis non poſsit ſententia dici nul Ia, niſi intra triduum, eo lapſo, nõ poterit ne- que excipi, tanquam iuriſdictio in iudice nõ eſſet: qui enim terminũ labi permiſit, magis ex facto ſuo, quàm ex iudicis ſententia uide- tur excluſus, nec ulterius erit audiendus, ut Paulus Caſtreñ. reſpondit, cuius ſententiã etiam alij probant.
d MNõ utendo.) Alij codices, abutendo: ſed cõmunis lectio magis cõuenit. Hincq; ar gumentum ſumitur, fidem eſſe ſiue expreſſe quis alienet, ſiue tacitè per lapſum temporis: quando que tamen tacita hæc alienatio effi- cacior eſt.
e Non intelligitur.) Meritò lex in hære- ditate exemplũ poſuit, ſquoniam ea non niſi adeunti acquiritur:fin legatis aliud eſt, quæ ipſo iure in legatarij dominiũ tranſeunt: un de ſi repudiat, dominiũ ſibi iam quæſitũ abdi cat, meritò alienare cenſetur“. Sed finge Ti-
de uerb. ſignifcomment.
166
tio legatã quartã partẽ bonorũ, cùm in hoc legato ipſo iure dominiũ nõ tranſeat0, repu- dians alienare nõ uidebitur. In edicto tamen quo prætor in fraudem creditorũ geſta reuo cat, nõ comprændetur qui legatũ repudiatv,
quoniã alienatiõis certum tempus da⸗- uerbo prætor uſus tam non amplecti- non eſt ſed ſimpli-
10 tur. Orartio quæ
20
citer nõ permittit fraudationẽ, quæ
neqhconiunctionem minimeinterueniſ neque diſiũctionem ſe uidet᷑ in eo qui habet, ex mente pro- id repudiat, quod nunciantis uel con⸗/ ex concedentis in- iuncta, uel diſiuncta tentione arbitrari- um ſibi fuit, accipe accipitur. ret, an non accipe- 1DEMN LIB. XVII. ret: nec enim hoc LEX XXIX. egit teſtator, ut cre Oniũctionem* ditorib. prodeſſet. enim nonnunq́; Plane ſi quis ex na
tura contractus ac-
quirere mihi tenea
tur, in eo quod dolo malo fecit ne acquire/ ret, cõdemnabiturd. Idem ſi nõ ex natura con
0 I. ſi quis bono rum.de leg.
p l. qui autẽ. de his quæ in fr.
J I.ij.§. non tan
tractus teneatur, ſed ut fraudi lex obuiã eat, S, ei in eius rei reſtitutionẽ aliquem grauauerit, 7 1ſcaſ.. per quæ non ſolùm peruenit, ſed peruenire ad inde.. de pe- eum potuit. tit.hæred.
30 f ¶Optionem.) fQuodprius mente opta 12 uimus, re ipſa eligimus: quapropter promi- ſcuè optio, electioq; aſſumitur. 1§. ORA TIO. Cõiunctiua dictio utriuſq; 13
50
rei concurſum requirit, diſiunctiua alterius. Finge ergo me ita ſtipulatum, Titium, Pam- philum, d eium dabis: ſi de mente contrahen tium nõ cõſtet, diſiunctiuè deberi Iacob. ſen ſit, ut ad minimam ſummã interpretatio redi gatur. Accurſius idem hoc caſu arbitrat᷑, ut
40 aduerſus eum, qui ea uerba protulit, fiat in-
terpretatio: tametſi ceſſantibus coniecturis non neget ea cõiunctim prolata potius uide ri.Ipſe à uerbis nõ recederem, quæ in cõiun- ctam erunt: nam& ſimili caſu quandoque Accurſius apponendum punctum affirmat, quod coniunctionis loco ſit.
1 Coniunctio Grammaticis ſimpliciter dicitur etiam quæ aiſ- iuncta eſt. 2 Reſtitutal. cum quidam. C. de uerb. ſignif.
3 luriſcon ſulti diſiunctionem appellant, quæ uulgoò alternati ua dicitur.
4 Coniunctio quandoq; pro diſiunctione ponitur. s Explicatur illa ſtipulatio, Mihi, hærediq; meo. ONIVNCTIONEM.) a Tᷣramma- ( coniunctionẽ ſimpliciter uocãt etiã quæ diſiuncta eſt: quapropter Juſtinianuss, ſconiunctionem, inquit, Aut, pro Et, accipi, ut uideatur copulatiuo modo eſſe prolata, ut magis ſit uννα, ut&primã perſonam& ẽ.
85* 60 Ita enim legendũ,& uox græca ex antiquis
codicibus reſtituenda:ſicut uice uerſa rheto-
res diſiunctam orationẽ uocant, etſi concur
ſum enũciatorũ requirat, dummodo xemνλα‧, id
eſt, membra orationis ſeparatim proferant̃: 2
5 I. cum quidã. C. eod.

a I. Gallus.§. j. 7. de lib. Opoſt.
5 b l. cum qui.§.j. 5. de uerb. obl.
c l. ſtipul. iſta.§. j. 5. de uerb.
d I. ſi ſtipula. 5.
eoqa. tit.
e l. ci manu.§. ſPlua. de con- trah. empt.
f litem.§. fi. de uſufruct.
167
cuius rei Aquila Romanus autor eſt:t Sedlu riſconſulti aliter accipiunt,&diſiunctionem appellant, quam uulgò alternatiuã dicimus, de qua inferius latius dicetur.
b ¶Pro diſiunctione.) f Quapropter ſipa ter filiũ,&ex eo ne potes in poteſtate
pro diſiunctione'ac- habẽs ita inſtituat,
cipi Labeo ait, ut in
filiũ& nepotes in⸗.. ſtetuo LonnEhr illa ſtipulatione, Mi hi, hæredic; 6 te naturã ſuã non ſer h hære 1E O* uat: quoniã ordo hæredemch tuum. charitatis, affectio cArVS L1B. VjIII. nisq;, neq; nõ inſti LEX XXNX. tutionis neceſsitas Nua cęduaeſt ut ſuadent, ut donec S da— pater uiuat, filij nõ quida putat, quæ
admittant, ſed ipſe
ſolus hæres ſit, ut cõmuniter traditũ eſt“. qᷓd ſi neceſsitas hæc uel affectio non ſubſit, à na- tura uerborum non recedemus.
c ¶Meo.) fAtqui mentio hæredis uidetur ſuperflue addi, cùm qui dari ſibi ſtipulaturb, utiqʒ hæredi quoq; ſtipulatur: imò ſialteri ex hæredibus tantũ ſtipulari uellet, non poſſet: quoniam cùm lex XII. tabul. obligationes æquis portionibus inter hæredes diuidat, ſu pra contingentem portionem cenſentur ex- tranei,& alteri extraneo nemo ſtipulari po- teſt. Sane illa ſtipulatio, Mihi, hęrediq; meo, nõ ſemper diſiũctiuè accipitur, uerumq́; eſt Labeonis exemplũ, cùm in ſtipulationem id deductum nõ eſt quod tractũ habeat:ut ſi mi hi hærediq́; meo centũ promittas: ſed ſiper tec, hæredemq́; tuũ habere licere promittas, item per te hæredemq́; tuũ u uim nõ fieri, cõ- iunctionis uim attendemus: infraq́; latius hæc attingentur.
Arbores cæduæ quæ ſint.
Arbores fructiferas fructuarius non cædit.
Pedamenta quid.
Grandes arbores quæ dicantur M. Varroni.
Conduclor& emphyteota arbores fructiferas demortuas ut lu cretur, ſubſtituere alias debet.
Stirpes& germina quid, contra Accurſ.
Culmus.
Noua reſtitutio ad hanc l.
Noualis, item vsæνν, veoteæ quid.
proſciſſa terra quæ dicatur.
Terra integra quæ ſit,& reprehenſus Accurſius.
Caducus quid ſignificet.
Sylua paſcua quæ ſit.
Si deprændam pecora uicini in agro meo, quo iure mihi pro- uiſum ſit.
LVa.) Arborum aliæ fructiferæ ſunt, Oaiir cæduæ, aliæ nõ cæduæ. Cæduas eſſe hic apparet, quæ exciſæ repullulant, ſiue ab eodem ſtipite, ſiue ex ſtirpibus, ut ſalix, arũ- do, ornus, fraxinus, laurus, alnus, bætula, ſambucus, populus, æſculus, quercuse, mul- tæq; id genus ſpecies: quod ita intelligendũ eſt, ſi in eum uſum haberentur utcæderent᷑, ſiue materiæ cauſa, ſeu lignorũ: alioquin ſi in eum uſum habitæ non ſint, ex prima quæ hic refertur opinione, pro cæduis nõ erunt.
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
168
Quid enim ſi animi cauſa platanũ, ulmũ, fa- um, fraxinũ, ilicem educauerims quid ſi ſyl- uam antiquã eandemq; glandariam habeam, quam nunq́; cædere ſolitus ſim, ſed ſubulcis locarer an ſola arborũ cupreſſus non cædua erit, quia ſola non
in hoc habeturut cæ repullulat: ꝗId Are datur. Seruius eam tinus& Picuss ſen ſſe quæ ſucciſa rur ſerunt, ſed dubio elle qu 7 8 ꝗ UrißuseAut procul male. Inter us ex ttirpibus hęc arborũ genera radicibus naſcitur. nõ leuis differẽtia FStipulaꝰ inlecta eſt eſt: fnã fructiferas ſpicæ in meſſe deie- ſin ne adi iti, niſi uetuſtate eCIA. tuſtat ctæ, necdum lectæ, cõſumptas'. quod
.„„ 8 quas ruſtici cum ua/ ſiui uentorũ deie-
ctæ ſint, in uſum
ſuum, uel uillæ, fialiunde nõ habeat, accipe- re poteſtk:reliquũ ei auferre extra agrum, ne ſolo officiant, permittitur, ad dominũ tamẽ ertinebit. Cæduis uerò, ſicut paterfamilias cędebat, uti, uel per frondatores ramos decu tere poteſtſpedamentaq;(ſunt hi pali teretes uitium ſuſtinendarũ cauſa) conficere“,& e- tiam alteri uendere.In nõ cæduis id ſolũ con ceditur, quod pro ipſius uineæ uſu neceſſa- rium ſit, dum fundus deterior ea cauſa non fiat, uel arbores grandes non ſint: huiuſmo-
.. 8,—— di enim uoluptatis cauſa ſolum habent᷑, quã
decuſſa coma amitterent“. harum& M. Var n àlexſylu
ro rei ruſticæ lib. III. cap. IIII. meminit, fuide- turq; grandes arbores intelligere, quæ in ſyl ua cædua relinquuntur, nec unà cum cæte- ris amputantur:poſſunt tamen etiam intelli- gi grandes arbores, quæ decacuminationẽ, quam Græci œονοπνuocant, non ferũt: ut picea, pinus, abies, palma, addunt aliqui cu- preſſum,& cedrum. Quid ſi grandem arbo- rem intelligamus, quam Gręci&ερναeGQꝛ uocant, uidelicet prægrandibus ramis, ordi- natis, paribusq́; numero, qualis fraxinus, ſor bus, piceas tIn conductore emphyteotaq; a- liud dicendũ eſt: fructiferas emm demortuas ut lucretur, ſubſtituere alias debeto: quod e- tiam in nõ cæduis opinory: cæduas indiſtin-
ctè cædit“: modo ex conſuetudine regionis, b
uelpatrisfamil. Iocatoris, ſi aliud actum non præſumatur, accepto: nõ minus enim, quàm fruct uarij horum eſt ius.
a TStirpibus.) †Sunt ſtirpes ferulæ, ſeu uir gulta, quæ de radicibus naſcuntur: ea& ger- mina dicunt᷑ a, hinc& germinalis arbor. Ac- curſius quæ ſtirpes ſunt pedamenta eſſe arbi tratur, cõtra M. Varronis,& Columellæ, cæ terorumq; antiquorum autoritatem.
b TStipula illecta.) †ulmus eſt, cum ſpi- ca non collectus, ſed in metendo derelictus, quẽ cum ocium adeſt, ruſtici deinde metũt. Et quod dicitur deiectę, melius quadraret re lictæ ſecundo caſu, quamuis& illud defendi poſsit. Sanè ex lege ueteri, quæ in Deutero- nomio habetur, præceptum eſt, ne ſtipulam
illectam, oliuas relictas, racemosq́; remanen tes
& rep.§.Tuc 436.
h lezuhſfe
cdugu.
i lagri.
k Larborihun nuis agli ſgriſ lieꝛccipit utle aſtqueannocce Wqpodbaulti dniemdz aget ni a4ytmumcolicch Mmulalo modoinc almwintepreta a lcecimamparten im pendipro ue tferiad cultura 6 metincullaloca oayecleerioccup umeSaneprolc nimaratrum exp lrelicti Caton dClrregra)’ egram intelliget hmiliet Accur
3 m lexßla
4
lopinguefaciene Wintellexeriti 5 éLANScadu . ſabeinerdiun elfar Rit Sdehæcex beneumſt Unmisnoneſt. I duuorii. ſ. deelng 85 nta ſlm. Ab ſdäqgikicle 7d. cũmau elguüieru 6 n apecorami mepecorau
r dpuv. n nüidvuim eſt

4 lfin.in fin. de ter. mo.
e. j. c. quia, ſit.
extra cod.
I. de acquir.
2 nn doſſl.
10
12²
dan- 13 — 222 14 Quintus. ad eg. Aquil. hoc amplius. j.de his. de da nno infect. N. ſinon. 6. cen tum.5, com.
1 2 3
4 1
169
tes dominus colligat, ſed aduenæ, pupillo,& uiduæ permittat, unde ſpicilegium racema- tionemqʒ facere poſsint: quod præceptum e- tiam in præſentia à pleriſq; obſeruaturt Ad- uertendum tamen, ne non uacauerint, hicle
gendum ſit, ſed oc cauerint, quòd ru- ſtici primo meſſes faciant, deinde oc- cent, fodiantq; ui- neas, quo oꝑe tan- quã magis neceſſa rio perfecto, ſpici- legium faciant: ſo- lere enim poſt meſ ſes occari uineas,
cauerint colligunt.
Noualiscé eſt terra proſciſſa, quæ anno ceſſat, quã Græci ux- „l uocãt. In tegrad autẽ eſt in quam nõ-/ dum dñspaſcẽdi cau ſa pecus immiſit.
autor eſt Palladius Glanscaduca eſt, lib. VII.& VIII. quæ ex arbore ceci- c FtNoualis.) dit. Paſcua ſylua Gręci rxxro, ſeu ut eſt, quæ paſtui pecu alij“ nn ocane⸗ Jum deſtinaraeſt duplici ſignifica- Elt. tide aceipit᷑, utter, v,„. 15. VEI T. A ra ſit quę anno ceſ- DICTVM. ſat, quod Paul. hic LBN XXXI. ait, itemq́; ager nũc primuùm coli cœptus:, cùm prius ſylua eſſet,
uel alio modo incultus: atq; ita etiam Hiero- nymus interpretatur b. Addit Appianus lib. I. decimam partem fructuum reipublicę ſoli tam pendi pro uectigali eorum agrorũ qui deſerti ad culturam redigerentur: hincqʒ ap- paret inculta loca in dubio præſumi reipubli cæ, nec fieri occupantis: quod& alij tradide- runt,. † Sanè proſciſſa dicitur terra, quæ pri- muùm aratrum experta eſt grandioribus gle- bis relictis, Catoni, Plinio, cæteris.
d TIntegra.) †Vt ſi quis uendat terram in tegram, intelligetur nondum à pecore depa- ſtam: licet Accurſius paſcendi uerbum hic pro pinguefaciendi, contra rationem ſermo nis intellexerit.
e TIG ANScaduca quę ex arbore cecidit.) Vnde interdictum de glande legenda com- petit. Sanè hæc expoſitio ex proprietate ſer- monis non eſt:quoniam fcaducus nõ qui ce cidit, ſed qui facilè caſurus eſt, ruinamq́; mi- natur, ſignificat: unde& paries caducus. 1§. fPASCVAſylua.) In quam ius eſt paſcen di cauſa pecora mittere.tSed finge depræn- diſſe me pecora uicini in agro meo, quo iure mihi prouiſum eſt:& lege Aquilia agendum eſt?, nõ autẽ iure pignoris pecus retinendũ, niſi illud diu aluerim, cùm dominũ ignora- rem: uidet̃ enim, quia in rei utilitatẽ alimẽta uerſa ſunt, eorũ ratiõe retineri pecus poſſe?.
Pratum quid,& unde dicatur.
Legatis pratis, etiam inculta continentur.
Paſcua, uicanalia.
Prati appellatione an arbores, quæ in eo ſunt, contineantur. RATVM.) †Pratum quaſi paratũ, ut VI
Idanurel fructuum perceptionem, uel
ut Varro, ad conſtitutionem: modico enim
opere pratum fit, ut quod necaratro, nec an-
de uerb. ſignif comment.
10
20
30
4⁰
50
60
170
nua ſemẽte indigeat. Et hinc probatur, tlega tis pratis etiam inculta contineri, unde tamẽ aliquid fœni teſtator colligeret: tſecus ſi in eis pecuaſcere tantummodo ſolebat, nam ea non prata, ſed paſcua dicentur: quæ ſi ad pa-
Pn eſt, in quo
ad fructum per-/ cipiendũ falce dun/ taxat opus eſt, ex eo dictum, quòd para- tum ſit ad fructum
capiendum. PA VL. LIB. XXIII. LEX XXXII.
Inus ſolutũ in telligitur,& ſi nihil eſſet lolutum.
VLP. LIB. XXI.
EDICTVM. LEXXXXIII.
AD
gum aliquẽ in uni uerſum pertineãt, uulgò uicanalia ap pellantur: Vicani enim ruſtici ſunt. Sedtan prati appel latiõe, arbores quę in eo ſunt, cõtine- antur, ut in eis da- mnum inferens ea pœna afficiat᷑, quã lex municipij in eos conſtituit, qui in prato damnũ fe cerint? Et quibuſ- dam uidetur, tan- quam arborespars
fundi ſint. Sed ego 3.
Alam, eſt coram rationem legis cõ- pluribus. ſiderandãarbitror:
ex ui enim uerbo-
rum non uidetur, qui arbores inciderit, dam num prato feciſſe. 1 Dictio, Minus, explicatur. M INVS.) In ſermone latino hæc dictio
quandoq; uim comparatiui nõ habet: unde quod nõ recepi, rectè dixero, minus re cepiſſe:& minus tribuere uideturi, qui nihil tribuit:quod& infrà uidebimus. Ethinc ar- gumentum colligitur, ſi in tranſactionex an- nuos ciuilium annonarum reditus tibi con- ceſſerim, addita lege, ut ſi plus uelminus exi geretur tuo periculo eſſet, quamuis nihil exi gatur, me non teneri. Verum eſt enim te mi- nus exigere, ſi nihil exigis: id tamen ex pro- prietate ſermonis non eſt, ſed ex interpreta- tione. Vnde ſi aliam mentem cõtrahentium fuiſſe præſumamus, à proprietate compara- tionis non diſcedemus.
Palam quid fieri, uarijs modis accipitur.
Notorium quid dicatur.
Præſumptio legis notoriæ ueritati cedit.
Manifeſtum quid ſit,& an a notorio differat.
Liquidum quid dicatur.
Atteſtationes non ſimpliciter rem faciunt liquidam.
Clarum quid dicatur.
Que ſit utilitas, ut cognoſcamus huiuſmodi uerboru diffe- rentias.
Palam quid fieri,& publicè fieri, differunt.
2A&. ¼ ð n*
9
ALANM.) Palàm quid fieri uarijs modis DAanneyerra nuncupatus hæres dici tur, ſi teſtes exaudiuerint. palàm quæſtum fa cit mulier, quæ paſsim,& ſine delectu ſtupra ri ſe ſiniti. palam ſpurio reliquiſſe uidet᷑, qui apertis uerbis uſus, nec hæredis fidem tacitè ſecutus eſtm. palam quoq; rem eſſe dicimus, de qua cõſtat. Hic tractatus ſolet quadrupli- citer accipi:aut enim res euidens eſt, d uul- gò notoriũ dicimus: aut ſimpliciter manife-
11 3
h Alb. in dict.
i l. illud.§. j. de tribut.
k l. uerbũ ampl. Lſi ita. j. eod.
II.palam. de ri- tu nupt.
m l. non intelli- gitur. de iure
Mla

171
2 ſta, aut liquida, aut tantũmodo clara. Noto- rium eſt, ́d omnibus cõſtare poteſt,& colo re nullo offuſcat᷑, nec probatione indiget: ut palatiũ in urbe eſſe. Idem de re quã per inſpe ctionẽ iudex deprændit: ut cùm quis accuſa- tur occidiſſe Seiũ,— & Seius uiuus ex- hibetur.&talis alle gatio quandocũqʒ tieri poteſt: unde etiam ſi in cauſa cõ cluſum ſit,debẽt iu dices accedere in
a l ſiirrup. fin. rem præſentẽs: hu- regund. iuſmodi enim pro
PAVL. LIB. XXIIII. LEX XXXIIII.
Ctionis uerbo etiam perſecu/ tio“continetur.
IDEM LIB. XIIII.
LEX XXXV. Eſtituere aut is batio præualet om I mtelligltor. qul
nibus, imòo hac ex b c. fraternita- cauſa res iudicata nullius momenii erit b: res tis.de frigꝗ enim iudicata qᷓ;uis hac in ſpecie cõtineatur, 3& quod ex ea cõſtat, ſit euidentiſsimũ, id ta- men non uerè, ſed præſumptione legis eſt, 3 fquã præſumptionẽ notoriæ huic ueritati ce- 4 dere ęquiſsimũ eſt.t Manifeſtũ eſt, quòd alle gari probariq; oportet: ut Titiũ corã populo occiſum, Seium publicè fœnus reprobũ ex- ercere, atq; id genus multa, quæ pontificij iu ris interpretes notoria quoq́; dici cõtendũt: qua in re ego nõ multũ operæ poſuerim, qui ſciam uerborũ hanc differentiã plerunq; cõ- fundi:de re ipſa igitur, nõ de uerbis diſputã- dum eſt. Ego hac in ſpecie id contineri arbi- tror, quod probabili aliqua excuſatione ob- tegi poteſt, quod regulariter in his rebus pro cedit, quæ facti permanentis nõ ſunt,& ideo ſententia aduerſus huiuſmodi perſpicuitatẽ lata ipſo iure ualeret, prouocandiq; remediũ 5 ſolùm ſupereſſet. †Liquidũ dicitur id, quod c l. ciues. C.de iudici ex actis liquet:id enim propriè manife appell. ſtum dici nõ poteſt, tametſi iuris interpreta dCard c. ueſtra. tione nõ multũ ab eo differat. Hac in ſpecie
7.2. uidentur cõtineri, quæ per inſtrumentũ uel confeſsionẽ in actis conſtant:ſi enim huic in ſtrumẽto uel cõfeſsioni nihil probabile obij-
e c. f. de cohab. ciatur, ſi item cõfeſsionis error nõ adducat᷑, cler. cenſebitur res liquidae. Sed& acta ipſa rem 6 faciũt iudici liquidã:ſic& atteſtationes:thæc
autem nõ ſimpliciter rem faciunt liquidam,
ſed ipſi iudici tantũ, indeq́; aliqui effectus iu
f e. ſignificaue« ris oriunturf. Quapropter ſi filius uel uxor runt. de teſtib. contra patrẽ uel maritũ agant, hiq; negent fi
lium uxoremue eſſe, ſufficient huiuſmodi te ſtimonia, etiam ante publicationẽ, ut iudex decernat, eis interim alimenta deberi, itemqʒ
gc. ex parte. de expenſas litis. Id enim eſt liquidum, qd ſine
accuſ. moroſa difficultate iudici probatur.&ideo ſi h L poſt rem. de conſtitutũ ſit, cauſas inter agnatos cõpromit tranſact. ti, non intelligetur de his, quæ hoc modo li- 7 quent †.laruùm generaliter accipi poteſt, ut ſupraſcriptos caſus cõpræudat: ſed inter ip-
ſas partes id clarũ fuiſſe iudex arbitrabitur,
quod inter eas geſtum ex inſtrumento uide-
i Bar. lj. in j. q. rit: qͥd interim nõ modicæ utilitatis eſti. Sed
de op.no.nun.& quoties ſola admonitio ſufficit, ne quis do
lo denunciare uideatur, ex inſtrumẽti extra
D. Andreæ Alciati in tit.
20
30
4⁰
50
60
172
iudiciũ oſtenſione, res palàm facta exiſtima- tur k. Sed cùm omnino in iudicijs expectan- da ſit ſententia, quæ rem iudicatam inducat, quorſum attinet tam ſcrupuloſe perquirere, an res manifeſta, clara, liquidaue ſit f Werũ his ego reſpõdeo, in eo uerſari utilita tem, q́d in euiden- ti& manifeſto lata ſententia pręſuma tur!, retro quoque rem fuiſſe euiden- tem,& manifeſtã:
ſimul& rem,& cau- ſam actori reddit, quã is habiturus eſ- ſet ſi ſtatim iudicij ac cepti“ tempore res ei reddita fuiſſet: item
onis cau⸗ quodin alijs caſib. 7 Aüfathione 11 nõ ita eſt. Sed hæc am, ue* hactenus. Illud nõ prætereundũ, tdit-
ferentiã eſſe quid palàm factũ dicatur, an pu blicè:quandoquidem palàm fieri dicitur, dd coram pluribus, puta duobus fit, at publicè quod coram populo. Inde ſi teſtis aſſeruit pu plicè ita affirmari in urbe, perinde erit, ac ſi extare publicã famã dixiſſet, quod quidam reſponderũt, licet alij hac in re cõtrouertãt. 1 Perſequutio quid. 2 Ackiones& perſecutiones quomodo differant. 3 Perſecutio quandoq; uim actionis, quãdoq́; exceptionis ha 4 Perſecutio actionis uerbo largè ſumpto continetur.(bet. CTIONIS VERBO.) a Perſecutio eſt imploratio officij iudicis, quod no- bile uulgò appellant, eſtq́; extraordinariũ re medium: ſicut enimfactiones aduerſus eos qui ex facto ſuo, uel alia iuſta obligationete/ nentur cõpetunt, ita perſecutiones aduerſus eos dantur, qui ſola ęquitate,& quod dicitur de bono& ęquo, ſunt obnoxij: quare harum actionũ inſtar habentperſecutiones“:& ubi de ſtricto iure nulla actio datur, ex æquitate officiũ iudicis imploramus.ſ Quandoq; tẽ huiuſmodi imploratio uim actionis habet, quandoq; exceptionis o. non tamen dubium eſt, fquin ex larga ſignificatione perſecutio actionis uerbo cõpręndatur:ideoq; ſi eadem ratio ſubſit, qd in actione diſpoſitũ eſt, in hac perſecutione etiã in ſtricta materia obſerua- biturꝰ.quòd ſi nõ eadẽ ratio ſubſit, aliud erit: uerbi gratia: Nõ poſſunt cœnobitę minores actionibus in iudicio experiri, æquum eſt ut ſaltem officio iudicis eis ſuccurrat᷑ a: qᷓd etiã in filiofam.aduerſus patrẽ concedendũ eſt.. 1 RKeſtituere condemnatus ad quid obligetur.& num.3 2 ludicium acceptum quando dicatur.
ESTITVEKE.) Qui rem ut reſtituat, Nannan eſt, is& fructus reſtituere debet, à tempore litis cõteſtatę perceptos'ſet actorẽ in eam cauſam ponere, quã habiturus
eſſet, ſi ſtatim ante litis cõteſtationẽ reſtituiſ-
ſet: unde ſi ideo actor non uſucapit, quia eo
tempore res ſibi reſtituta non ſit, reus quan⸗
ti ea res erit tenebitur..
a IIudicij accepti, id eſt. rlitis conteſtatæ: tunc enim iudex iuris dicendi poteſtatẽ acci- pit, cũ ante diffinitiueè cõdemnari nemo poſ- ſit.ſolebant autẽ tunc partes quibuſdã uerbis
ſolen/
K Bardlig cuabl,
l Ped conſil
rnulidunchte üretedebed ql Pluor ſigeriht coalalicite pel eniũtcxtelos-e Nneretenei,damm unxomneilire
„onae Lecle, clifenora m Kalicleagi i neite cui lenora
dem Cdecr. 1 e iralch facdl cuſ.pen cha. upſtanrſainemc nieeſttüm ant MTNHduinr etumn exrrauu
efivitm guoulo [Irs) Liem dich cauſam u da gediderũt“: quod üsſbiectaargun iqtätiacauſællis ac cfiante iudiciũac dAKcolkendit qui a
n Lafunice Helodltſignihc 4lu. ekeamelſe icim z dhucconteltaran Lpluna ehe lleandemſen titherd. Nubatdum is in 4 citcötrouerſian ſkarunarianusſcn
eicdeium liemdic
clls kereſentidn
p Alexlicti iltptio Heiwxo
nſſtomia dinlieelb d,
JQauuwe lpelechetim 5 alt. udeminlegere
r GlliCdu Smſolö d
ad 4 Umodo acci
3 anamd dubiön
1 aukmch du 6 nb as eſſo 5
Ipretwuue ean ſledidion lueſd. inmſtemine reiuend. asage 9
ler
tl. cum fniſ 1 anam ech
vrfas 48 u ſtuacse cuſß 1
u L Iul.8,3 lüim n le
eabi ds 1 an 3 Aüeie ina. ece
rligiſs ſatatsaßße qe reiuend- wanſiur. dauus
G kgnmnin
RaVä- G d
Mions, bor

uideamus. de
der ſur.
nch. reg. p
ltum. in 6.
*— poſtquam.
aoe pas.
ec
1 2 3 4 1
cuuſu. C. de anſacl.
2
extra eod.
173
ſolennib.uti, quibus de eo negocio iudicãdi poteſtatẽ faciebãt, ut ex M. VWarrone lib. v. de lingua latina colligi poteſt. tSanè q́d hic dici tur, procedit in his caſibus, in quibus à tẽpo- re lit.conteſt. fructus reſtituendi ſunt, qd in
obligationib. dan- di regulare eſt: in eo autẽ qui tradere tenetur, aliud eſt, quippe is à tẽpore moræ fructus ꝑce-
tos reſtituere de- bet:. Sed quid in u- ſurario?& lucrum ſeu fructus quos ſola induſtria ſua acquirit, nunqᷓ́; re- ſtituere debet, qua les ſunt, ſi ꝗ ex ipſa pecunia licitè per- ueniũt:cæteros re- ſtituere tenet᷑, dam numq; omneilli re
VLPIAN. LIB. XXII. LEX XXNXXVI.
Itis nomen actio L ſignificat, ſi ue in rem, ſiue in per
ſonam ſit.
pPavivs LIB. XXVI. LEXXXXVII.
Erbum oporte V non ad facul tatẽ iudicis pertinet, qui poteſt uel pluris uel minoris condem
nare, ſed ad ueritatẽ refertur.
ſarcire, cui fęnora extorſit:atq; ita etiam Theologi ſentiuntb. Lis poſt conteſtationem, cauſa etiam ante dicitur. Lis proprie eſt etiam ante receptum iudicium. Lis dicitur etiam extra iudicium. Quæſtio idem quod lis. ITIs.) Litem poſt conteſtationẽ ſolùm dici, cauſam uerò etiam ante, Doct. ferè crediderũt: quod ipſe nõ negauerim, quo- ties ſubiecta argumenti ratio hoc fert, ut pro inſtãtia cauſæ lis accipiat᷑“: alioquinſpropriè etiã ante iudiciũ acceptũ litem eſſe Iuriſconſ. hicoſtendit, qui actionẽ ſiue in rem, ſiue in perſonã ſit, ſignificari ait: nam& cum litẽ cõ- teſtatam eſſe dicimus, uerba indicant quãdo adhuc conteſtata nõ erat, nihilominus litem fuiſſe. Eandem ſententiã etiam Cor. Fronto probat, dum Lis, inquit, naſcitur, pertinacia efficit cõtrouerſiam. Idemq;de controuerſia
3 Fortunatianus ſcribit fuideturq;etiam extra bb. c. ex par
iudicium litem dici?, quod& Nonius Mar- cellus ferè ſentit, nec alij diſſentiũt. Hinc illa inſcriptio: Hei uxor etiam mortua litigascEt
4 fquodin lite eſt, ipſe etiam in quæſtionis uer ſi tibi. C. de
b. cau.
anplius. rẽ u. hab.
de cauſis. de
8 fic. deleg.
1 2
* 0N& A ‿
bo eſſe dixerim: ᷓ;uis Bart. cùm quæſtionis uerbum in lege reperitur, poſt litem cõteſta tam ſolũmodo accipi ſenſerits, quod nõ pro bo:nam& dubiũ non eſt, etiam ante lit. con- teſt. cauſam diciv, ut eiuſdem ferè ſignificatio nis has eſſe dictiones credere pronius ſit. Actionum ſolennia uerba olim erant. ludex ab eo quod uerè debetur, recedere poteſt, ex cauſa cõ demnationem uel augere uel minuere.
Licitũ eſt iudici, ex cauſa legis diſpoſitionẽ interpretatione mu Dilationum termini ſunt in arbitrio iudicis.(tare. A uoluntate teſtatoris recedi poteſt iucta ex cauſa. ludicis iuſſus quandoq; plus poteſt, quam teſtatoris. Cautela iudici obſeruanda. Accurſ.hanc legem non intellexit.
NIERBVM oOportere.) †Solennia uerba
actionũ iure ueteri erant, aio te mihi da
re oportere: quorum uerborũ Valerius Pro
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
40
50
60
174
bus in opuſculo de notis antiquis meminit. Pone ergo me in libello dixiſſe, te mihi decẽ dare oportere, quomodo hæc uerba accipie- mus Et Iuriſconſ.ait, tametſi uerè mihi ea de beantur, licere tamen iudici uel pluris uel mi
VL p. LIB. XXV. LEX XXXNXVIII.
Stentũ“Labeo
diffinit, ome cõ tra naturã cuiuſq;rei genitum factumqh. Duo genera ſunt o/ ſtentorũ, unum quo ties ꝗd cõtra naturã naſcitur, tribus ma- nibus forteè, aut pedi bus, aut qua alia par te corporis quę natu rę contraria eſt: alte/ rũ, cũ quid prodigio-
noris cõdemnare. tHinc que apparet eouſq; arbitriũ iu- dicis protẽdi, ut ab eo, qd uerè debet, recedere poſsit,& ex cauſa cõdemna tionem uelaugere uel minuere, Au- get in arbitrarijsi, uel in his quęex in ficiatione duplan- tur: q̊d& expenſa rum, uel eius quod intereſt ratione fie
i
k
I. j. de in lit. iur.
Inſtit. de pœ.
tem. lit.
ri poteſti. Minuit ſi I. terminato. C. de fru.& lit.
totius ſũmæ actor capax nõ eſt, uel ſi
pars aliqua poſt iu dicium cœpit non deberin: minuit& in exe cutione, cùm reus non niſi quatenus facere poteſt, conuenitur“.& hæc exempli cauſa ſa tis ſint, alioquin generaliter tlicitum eſt iudi- ci, ex cauſa legis diſpoſitionem interpretatio ne mutareꝰ?. quapropter quamuis lex ſimpli citer uelit interrogationibus reſponderi, po terit etiam diſiunctum reſpondentem admit tere?:& quamuis certa pœna noxijs ſtatuta ſit, illitamen eam minuere uel etiam augere
'
n
3
0
5
exp.
I.ſi ſeruus. de cond. furt.
l ſunt qui. de re iud.
Felin.c.j. pen. char. de con- ſtit. uerſ. 7. l. iuſiur. Gad. 9. non ſolum. de iureiur.
Permitteturs. Quod&in dilationibus àlege 4
conceſsis obſeruamus: ei enim qui pro tribu nali cognoſcit eas, prorogãdi coarctandiue ius non denegatur: qua ratione& fà uolun-
4 5
l. quid ergo.§. pœna. de infa.
tate teſtatoris recedere ex iuſta cauſa conceſ r I. ij. de re iud. sl. iij. õ. ſi pater.
ſum eſt. Quid enim ſi fauore pupilli hæredis prohibuit teſtator diuiſionẽ fieri, appareatq; id in euidens eius damnũ reflecti? Poteſtq; quandoq; plus iudicis ipſius, quàm teſtato- ris iuſſus: nam& tutori, quòô minus reperto rium facere teneatur, teſtator remittere non poteſt, iudex poteſt: ut ſi uideat pupilli inter eſſe ne patrimonij ſui ſecreta aperiantur“. tPlanè quotieshuiuſmodi facultate iudex u- titur, exiſtimationi eius confultius erit, ſi nõ niſi expreſſa cauſa id agat, curetq; ut in actis eius ueritas appareatꝰ*. †Accurſius in huius legis interpretatione neqʒ; cœlum, quod dici tur, neq; terram attigit.
Oſtentum, portentum, monſtrum, prodigium, quid.
paoαμ ſbe trum, miraculum, idem.
Quid dicant Græci buersæ.
4 Dæmonium meridianum in Pſalmis.
5 C. Caſſus apud Plutarchum nullos dæmonas eſſe diſputat. STENTVM.) a †Oſtentum Corn. Fronto ait, quod præter conſuetudinẽ
offertur, utputa ſi uideatur terra ardere, uel
cœlum. Portentũ, quod porrò& diutius ten dit, futurumq; poſtmodũ aliquid ſigniticat.
Monſtrum, quod contra naturam eſt, ut Mi
H 4
8
de admin. tut.
6
t Arct. cõſil. 22.
14
in ij. col.
l in cõ firman do. I. utilitatẽ. de confir.tut.
7
X
8
1
Bar. l. Lucius. de infam.

4 j..j. tenea- mus. 5 1 2 4 5 6 7. 8 9 10 1 2 b c. poſt ceß. de probat.
175
notaurus. Prodigium, quod mores faciunt, per quod detrimentum expectatur: id enim eſt prodigere. Sed Feſtus, quodfuturũ præ- dicat, per literarũ immutationẽ, prodigium dici arbitratur: alij quod porro ſit adigendũ, quod Nonius Mar cell. ſentit, qui&a- lias differentias re fert. Sed antiquos
ſum uidetur, qͥd Grę ci æαα uocant.
indifferẽter hisuer pAVL. LIB. LIr. bis uſos ueriſimi- LER XXWIN. lius eſt.
Vblſignatum di- erur quod ab ali quo ſubſcriptũ eſt:
nam ueteres ſubſi⸗
b Quod Græ- ci uocant fooeπρα.) Ab apparendo no men ſumpſit:Cice roni ſpectrum dici tur, nos etiam miraculũ appellamus, ut ſi ap- pareat uir humana forma auguſtior, qui de- inde euaneſcat. In hanc ſignificationẽ men- tio eſt etiam Herodoto. t Habent& Græci ueπια‿κ quam interpres Ariſtophanis ait ua- rijs formis ſub meridiem apparere,& calami toſis ab Hecate immitti ſolitam.ſ Hoc& dæ- monium meridianũ in Pſalmis appellatur: ſunt enim huiuſmodi cacodæmonũ ferè aẽ- reorumq; ſpirituũ opera, quorũ uirtute etiã magi plurimũ poſſunt: ut minimè cõſequẽs ſit aliquem ſanctitate uitæ pręcelluiſſe, quòd miracula feceritꝰ. Aduerſus ea præſentiſsi- mum alexipharmacon eſt, inuocatio nomi- nis I ESV, qua de re diligenter diſſeruit Ca- pnion libro de Philoſophia Pythagorica ulti mo. C. Caſſus apud Plutarchum in uita M. Bruti, ex Epicuri ſentẽtia, nullos eſſe dæmo nas diſputat, nec huiuſmodi ſpectra uerè ap- parere, ſed nobis ita quandoq; uideri, idq; ex imaginib. quas falſo mens concipit. Cui opi nioni& Lucianus accedit, edito hac de re dia
logo, qui ιλα νέσέσ⁹ε,⁸αμντπ̈ν inſcribitur. Sed 40 teſtationẽ etiam abſente parte fieri poſſe
Chriſtianis auribus hæc ſententia impia eſt, & id mali genus Galenus de affectorũ loco- rum notitia lib. III. QsQπχ πνæν uocat, quã dif- finit eſſe intellectus corruptionẽ: quo mor- bo Athenis laborauit Thraſylaus, qui cùm ad ſanitatẽ redactus eſſet, Pol me occidiſtis amici, nõ ſanaſtis, ait, ut eſt apud Horatium.
Subſignare quid ſignificet.& num.3.
sigilli impreßio autoritatem ſcripturæ confirmat.
Bonori computatio priuſquam fiat, deducendũ eſt æs alienu.
Proteſtatio etiam parte abſente fieri poteſt.
Atteſtari cur magis dicatur, qui abſenti, quam qui præſenti de nunciat.
Teſtes pro rogatis acceperunt ueteres.
Deteſtari pro atteſtari.
Poſſeſſor incertus quis dicatur.
In contractibus poteſt generaliter deduci omne ius, quod in ta- li loco habco.
VBSIGNATV.) Subſignare, eſt ſignũ ſuum, quod& ſigillum dicitur, ſubijcere. Ea ſigilli impreſsio autoritatem ſcripturæ confirmat:receptumq́; eſt, literis iudicis ſoli to eius ſigillo munitis, plenam fidem adhibe rib, ſi de his atteſtatur, quæ ad eius officium
D.Andreæ Alciati intit.
pertinent,&ab arbitrio ſuo pendent, quòd ſi ec.
176
etiam teſtium ſubſcriptio acceſſerit, tunc ge neraliter iuſtam probationem facerer Sub- ſignare quoque, ſimpliciter eſt ſubſcribere: nam ð&c ſcriptura ſignum eſt, unde ſcribentis
perſona indicatur.
uoniã uerò qui
ionis uerbo pro QA Aut
Pee 1 11 ſhe chirographoalicui criptione 3 ſubſcribit uel ſub/
10 bant. F Bona 1n ſignat, ſe obligat, telliguntur cuiuſq;, non ſecusac ſi totũ
quæ deducto ære a- chirographũ ſcri-
3 8 teroſipeniune ehiesjwazgen . 3 VAtteſtari, eſt abſen pro eo capiatur q̊ͥd ti denunciare. eſt obligare?.Sub-/
ſignabant& olim reſponſa ſua Iuriſconſulti, quod& hodie fe- rè obſeruat᷑:reddere enim teſtimoniũ uiden-
20 tur quid iuris in propoſita quæſtione ſit. 1§. BON A.) Einge Titium mihi tertiam ütcr. 4emg—
partem bonorũ ſuorum donaſſe, deinde de-
ceſsiſſe,& in eius hæreditate quadringenta glfnlgnm . 1... 4 eſſe: deducetur primò æs alienum, quod for léinfn, dt
tè centum eſt,& ex trecentis, quę ſuperſunt, tertia pars mihi præſtanda erits: tantè enim quàm bonorum computatio fiat, ęs alienum deducendum eſt. Qua ratione ſi uxori quis uſumfructum bonorũ legauerit, poterit hæ-
30 res eatenus de rebus hæreditarijs uendere,
quatenus creditorib. ſatis faciat,& in his quæ
ſupererunt, mulier uſumfructum habebit. Perant,. nrAelAmn Ia0
quod etiam in legatarijs, ut illis ſatis fiat,pro
cedere uerius eſt, niſi annua ſint legata: hu- bon gialis iuſmodi enim de reditibus ſatis faciendũ eſtx: apiau. ua
& hæc cùm inuentariũ hæres fecit, alioquin ſolus citra diminutionẽ ullam uſusfructus, inſolidum tenebiturl.
T§. ATTESTARI.) Dubium non eſt. ſpro-
cùm quis denunciat præſcriptionis interrũ- pendæ cauſa: uel cùm pater receptis à filio,
qui mutuum ipſius nomine contraxerat, lite n lſſ flusſd
ris, ſe nõ conſentire proteſtatur“. Sed dubita bit aliquis,fcur magis atteſtari dicat᷑, qui ab- ſenti, q́; qui præſenti denunciat: an quòd ui- dentur antiqui hoc uerbo uti, cũ quis denun ciat,& ea de re teſtes rogat, eisq; imam aurẽ (quòd ibi memoriæ locus eſt, ut Plinius ait
so uellit? Sic Horatius: Licet atteſtari? ego uerò
Oppono auriculam, rapit in ius. Sic Plautus in Curcul.& in Perſa accepit. Qua ratione deinde receptũ eſt, ut cùm abſenti denuncia mus, propriè dicamur atteſtari: quia denũcia tio per ſcripturã fit, in qua neceſſariò teſtes non niſi rogati interſunto: quod in præſen- te, quem uiua uoce admonemus, neceſſariũ nõ eſt:nam tunc uel fortuitò repertos, mini- meq; rogatos teſtes ſufficere noſtri Iuriicon
6õo fulti exiſtimarũt:fueteres enim, teſtes uiden
tur pro rogatis accipere. Verg.Diuos, quan quam nil teſtibus illis Profeci:id eſt, inuoca- tis& rogatis. In alijscodicibus, fdeteſtari ſcri ptum eſt, atq; ita etiã Bart. alicubi legit: uide-
tur
ſ nutrond miiqun efun ucha virn u. 6 l fiut, 3 oelece un Acump ſn d cpod wantacl üͦKepeci 4 iplus ne ban ſoiree wom 5 vckpoll 2 wiißquoud 9 Gaukauſus dEa. 6 üinerriu 4 erom. rlbinen 2n 1 4 dremmmm „Pldem cum an ttnens 5 i nunen 2c lſeai urzairma n7 4 ent vlſ *7 um bonafurur a ts incipis polst fLij.ur 3 ſb incipio o
Maced. 6
0 Auih. mat C.dete
3 untumqyſi,q
iur. tIqwodmſtiper
querin dun
urumen le
ſug. nibusdubiũn
4 e acciomne ius qu
Encetampare
a müraenonpt
ntſiunbulgtack
bluſcfudl nltuonnmn⸗
faci. incin.
i lfn ſna⸗ iilapulibalta
tem at. 4. 4Duncitu heruluum
ſGfanaprutſtti
tnnrkeunddefniio
gb. nrſteins uplerße
lefn Cdein. Inm Tifc r delib. Näftio.
5 Mtuſtim De,nau⸗
m. Ut m penulCde anrkutv gut G ima an. preſcrit utkfal.
aniaio. Cnum. 58
dira
criſ gicirantr.
1 nuxuii geat alin
uneuiopmjütvri
Bbenneiaio.
Npvurioti ffeck
Nrſato einhn faiaſ m hche.
Vitiſelien onteße
ſttefch 1
lnch an giles 9 ſh eum knan. utad

3 14
d ₰
dn iS deae- ar. poſſeſſ.
8
8
cum quidã.
A quod dici- . de acquir. ſ. zuss extra. f e acqui. mexea. a de acg ſeſ. juodjſi. de ere. uend. quæ de tota. . de reiuen. „ 1 2 3 4 5 2 6 7 9 8 9 10 11 12 13 . 14. . 15 116 17 . 18 19 20 21 22² A 23 24 25 26 27 28 30 31
177
tur enim utrunq; uerbum eiuſdẽ ſignificatio nis eſſe, de qua re infra diffuſius diſſeram. §. INCERTVS. Poſſeſſor ille nobis incer tus eſſe dicitur, cùm ignoramus eum poſsi- dere:& cùm poſſidere facti ſit, huiuſmodi ig⸗ norantia eſt proba
bilis. Reſpectu au- Incertus poſſeſſor tem ſui ipſius ne- eſt, quẽ ignoramus. mo omnino incer-
tus eſt poſſeſſor, cùm incertam(ratione loci, ſimulq; quotę portionis)rem nemo poſſeſſio nis cauſa acquirere poſsita. quòd ſi huiuſmo di incertitudo declaretur, aliud eſt: ut cũ lex poſſeſsionem transfert: ea enim dehis, quæ per rerum naturã eſſe poſſunt, nunq́; dubia eſt b. Idem cùm ambiguitas ſublata eſt, qᷓd fit per relationem ad aliquod inſtrumentũ, uel per euentũ“: ut ſi conſtituas temeo nomine etiam bona futura poſsidere, eis enim acqui- ſitis incipis poſsidere: tunc quippe, quale, quantumq; ſit, quod poſsides, certũ eſt. Sed & quod mihi per ſeruum uel filium ex pecu lio quæritur, quamuis incertus ſim, poſside- tur tamen:& hæc in poſſeſsione nam in cõ tractibus dubiũ non eſt, poſſe generaliter de duci omne ius quodtali in loco habeo, ſicut & incertam partem in iudicijs uniuerſalibus uendicare non prohibeorf.
proteſtationis uulgata definitio reprobatur.
Proteſtatio interdum in alterius quam proteſtantis cautionem inducitur.
Bartoli expoſitio ad hanc legem.
Denunciatio ſpecialius nomen proteſtatione.
De ſubſtantia proteſtationis non ſunt uel teſtes uel ſcriptura.
Proteſtationis definitio per Alciatum.
Proteſtationis duplex ſpecies.& num. 13
Verbum, Teſtatio, declaratur.
Deteſtatio.
Præpoſitionis De, natura eſt augere.
Conteſtatio quid,& unde ſit dicta litis conteſtatio.
Atteſtatio.
Nunciatio.
Notoria.
Curioſi qui dicantur.
Denunciatio, quæ ad alium mittitur.
Obnunciatio prohibitoria erat.
Renunciatio.
De proteſtationis effectu.
Proteſtatio ſi in his facta ſit, quæ à iure dependent, nullum effe ctum habet.
Qui dicit ſe litem conteſtari animo non conteſtandi, litem cõte ſtatus intelligitur.
Si dicas, ſaluo honore, tu mentiris, proteſtatio iniuriam non tollit.
Si in his proteſtemur, in quibus nulla nobis de iure eſt poteſtas ſed de facto tantum, proteſtatio nihil operatur.
Idem eſt, cum quid ex diſpoſitione legis, itemq́; facto alterius pendet.
Clauſula cauſidicorii, Saluo iure addendi,&c. nihil operatur.
Clauſula, quod inſtrumẽta producantur ſaltem in articulis pro ſe facientibus, nullius eſt effectus.
Proteſtatio cum omnino ex uoluntate noſtra dependet, ualida eſt.& num. 29.
Qui certus eſt, non debet amplius certior reddi.
Proteſtationis, quæ ex mera uolutate proteſtantis pendet, mul ta exempla.
Talis proteſtatio an per factum contrarium tollatur.
& num.58
de uerb. ſignif.comment.
10
20
178
32 Que in præfationibus dicuntur, in ipſo contradtu cenſen- tur repetita.
33 Cuiuſq; uoluntas non præſumitur mutata.
3 4 Codictlli ſecundum expreſſam in teſtamento mentem decla rari ſolent.
35 Caſis ſpeciales, in quibus à proteſtatione receſſum uidetur. G 36. G 37
28 Licet factum proteſtationem ſubſequens ili ſit cõtrarium, tamen proteſtatio præualet in quibuſdam caſibus.
39 Proteſtatio& actus illi cõtrarius ſi eodem momento fiant, proteſtatio ualet,& actus perimitur.
40 Parũ refert, ſiue proteſtatio ipſi facto contraria ſit, ſiue con ſequentibus intrin ſecus facti ſubſtantiam.
41 Quoties lex proteſtationi repugnat, ſemper contrario alu tollitur.
42 di actus non ſit contrarius proteſtationi, ſed diuerſus, talis actis ex proteſtatione declaratur.
43 Quod intelligitur uerum, quando huiuſmodi declaratio ex proteſtantis animo pendet.
4 4 ded et ſi talis declaratio rem turpem induceret, ei non eſt ſtandum.
45 Proteſtatio in his quæ tam à noſtro quàm alterius fato pen dent, an ualeat.&△ num. 48.
45 Horreũ pro quocũq; loco ad reponendi merces accipitur
47 Propoſitum an pro mente accipere liceat.
49 Aliquando lex ex taciturnitate conſenſum interpretatur in eo, contra quem fit proteſtatio.& num. 52.
5o Pauli Caſtrenſis ſententia reprobata.
51 An etiam in iudic ialibus taciturnitas pro conſenſu ſit.
53 Si is qui ledi proteſtatione poſſet, incertus ſit, quomodo ad moneri poterit.
54 Vt quis ſe ab obligatione legali abſq; faclo ſuo orta exone- ret, non requiritur alia partis ſcientia.
Sõ Quid faciundũ, ſi admonendus de proteſtatione ſit abſens.
56 In caſibus quibus in ius uocari de domo quis poteſt, prote- ſtatio ad domum tranſmiſſa ſuffĩcit.
57 Scriptura an proteſtationi ſit neceſſaria,& quando.
s8 Secunda ſpecies proteſtationis, quæ à nunciando nomen habct.
59 Explicatur denunciatio, quæ regulas iuris imitatur.
6o Quomodo ab emptore lis ſibi mota denuncianda ſit uendi- tori.
61 Denunciatio loco& tempore congruis facienda.
62 Quilibet locus,& quodlibet tempus ad denunciandum ido neum uidetur.
63 Denunciatio ne facias id, quod iure facere non potes.
64 Exponitur denunciatio, quæ regulis iuris aduerſatur.
6s Quod in incitatoria hac ſpecie locum habet, idem produci- tur ad prohibitoriam, ut regulariter non ualeat.
66 Excipiitur tamen caſiis aliqul, ubi prohibitoria ualet.
6 ⁷7 Cum alicui prohibemus ne faciat, quod facere tenetur, no ſtra denunciatione nihil efficimus.
6s Idem obtinet, ſi nulla prohibitionis iuſta adfertur ratio, tam etſi allegetur tantum.
69 Sola ueriſimilis cauſcæ allegatio quandoque alicuius effe⸗ ctus eſt.
70 Quoties res principaliter ad denunciantem pertinet, ſim- plici denunciationi obſequendum eſt.
i Idem cum à denuciantis uoluntate res omnis effęctu ſumit.
7² CAm prohibetur, quod ſola denunciantis uoluntate illicitũ eſt, ualet proteſtatio.
73 Denunciatio an per procuratorem fieri poßit.
74 Denunciare an per negociorum geſtorem poſßimus.
75 Appellationis intimatio à negociorum geſtore fieri poteſt.
76 Denunciationem procuratori fieri an ſufficiat.
77 Serui appellatio ancillam continet, ſed non econtra.
78 di lex prohibeat capras in uilla haberi, nec hircos habere licebit.
79 Caper infeſtum animal aruis& uitibus.
So Familia ab Oſco uerbo famul, deducitur.

179
si Argumentum ab etymo non ſemper concludens eſt. 82 Familia an de unico ſeruo dici popit.
83
Ibid.
Familiam tres conſtituunt, ſicut& collegium. Cœtus& turba decem homines requirit.
84 Congregatio ex quot hominibis conſtet. Sʒ Populi appedatio maiorẽ
numerum, qudàm cœtus, VL D. LIB. VI. requirit. d LEXXIL. S6 Quot animalia gregem cõ 1 Eteſtatio“eſtde
ſtituant.
37 Lus uniuerſitatis etiam in unica perſona conſeruari.
1
—₰
ETESTA TIO.) 1 Proteſtationẽ qui- dam diffiniuerunt, clamoſam eſſe teſta tionem, quæ ob teſtantis ipſius cautionẽ in- uenta ſit. Sed hanc finitionẽ pleriq; rectè re- probauerunt, cùm etiam citra clamorem,& in occulto quoq;, proteſtatio fieri poſsit, uel coram teſtibus, uel ſcriptura, quæ nõ niſiim
2 propriè clamare exiſtimatur. Adde quòd&
a I. j. C. ſiper
uim.
quandoque proteſtatio in alterius quàm in proteſtantis cautionẽ inducitur, ut cùm pro alio proteſtamur, quod quibuſdam caſibus permiſſum eſt:: uel cũ utilitatis publicæ cau-
3 ſa denũciamus. fQuare Bart. b hoc in reſpon
b in§. morte.
c l. fi. de cuſtod. reor.
4
5 d Bart. l. nemo.
poteſt. de leg.j e l. Neſennius. neg geſt.
6
7
8
f Inſtit. de teſt.
in prin.
g l. fin. pro de- reliclo.
9 §. atteſtari.
ſo ueriorem diffinitionẽ referri exiſtimauit, declarauitq; denunciationem dici, ut ab ulti- mis uoluntatibus, itemq; contractibus diffe- rat: teſtationem requiri, ut oſtendatur& in ſcriptis& abſqʒ ſcriptura fieri poſſec. Sed uix eſt ut hoc ego approbare poſsim, t cũ denun ciatio ſit ſpecialius nomen,& anguſtius pro teſtatione:eam enim ſolùm ſignificat, quę al teri nunciatur: quod& etymologia ſatis in- dicat. Sed& teſtationẽ ad teſtes non referen dam arbitror, tcùm de ſubſtantia proteſtatio nis non ſint teſtes, neq; ſcriptura“, ſed proba tionis cauſam ſolùm reſpiciant: nam& in li-⸗ bro rationum quandoq;ʒ fit proteſtatioe, nec ulli teſtes neceſſarij ſunt. Meritò igitur nec Bartoli ſententiã ipſe ſequor, tuideturq; cõ- modiusſic diffiniri.t Proteſtatio eſt animi no ſtri declaratio, iuris acquirẽdi, uel cõſeruan- di, uel damni depellendi cauſa facta. tHuius duplicẽ eſſe ſpeciem uerius eſt: alterã quę ex animo proteſtantis principaliter pendet: al- teram quæ factum eius, cui proteſtamur, re- ſpicit.Illa declaratoria, conſeruatoria, certifi catoriaq; dicitur: hæc incitatoria, prohibito- ria, inhibitoriaue: illa à teſtatione nomina ac cepit, hæc à nunciatione. Et primæ illius ua- riæ ſunt appellationes, quę tamen aliquã in- uicem differentiam continent.Et in primis teſtatio nomen eſt generale, quoquo modo animi ſui ſententiam quis declaretf. Specia- liter uerò eo nomine dicitur, quæ corã teſti- bus facta eſt: unde& teſtatò cõuenire, teſta- to admonere dicimus 8. Addit Bar. idem eſſe cùm ſcripturam adhibemus, quoniam in ea teſtes rogandi ſunt.fDeteſtatio eſt quę ad ab ſentem mittitur, ut hic& ſuprà apparet: idcq;
10 ſpreępoſitio De, oſtendit, cuius natura eſt au-
gere, efficacioremq́; actũ demõſtrare: quod & in uerbo deprecor A. Gellius lib. vI. cap. XVI. declarat. Tunc enim nõ ſolũ ſententiã
D.Andreæ Alciat in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
180
ſuam quis ſimpliciter oſtendit, ſed ſcriptura etiã cõuocatis teſtibus declarat. tCõteſtatio eſt propriè plurium, ut in iudicijs, cùm actor quid mentis ſuæ ſit, petendo explicat, cõtrà reus negando diffitetur, unde& litis conte-
ſtatio dicta. Idẽ&
nunciatio facta cum in Serbt euuüeufe
b ræſcriptionibuſ- ione. Pra
teſtatio uei.Sed& quando
ꝗs de dolo uel me-/ tu coram amicis proteſtatur, idq́; clàm metu concuſſoris cõteſtari dicitur ¶Atteſtatio ui- detur eſſe, quę præſenti fit, declarandi animi cauſa!: quod ſuprà ex Plauto Horatioq; do- cuimus: qᷓuis ex uulgatis codicibus ibi atte/ ſtari de abſente accipi uideatur: ſed uerior eſt lectio deteſtarin. Proteſtatio eſt quæ de- clarat, quo animo aliquid facturi ſimus: præ poſitio enim Pro, anticipationem temporis arguit. Secundæ ſpeciei, quæ à nunciando nomen ſumit, uaria quoq; ſunt nomina:&in primis fnunciatio ipſa, quæ in edicto præto- ris de operis noui nunciatione prohibitionẽ ſignificat, in lege Iulia de annona“, qua mu- lierum nunciatio admittitur, accuſationem. Erant& nunciationes, quas publicè cõſtitu ti Irenarchæ pręſidibus faciebant, de delictis quæ ubique fierent: thæc& notoria latinè di cuntur: iubetq; lex, ut hi notorijs ſuis aſsi- ſtant,& quę detulerũt ita eſſe probẽta. Quod &in curioſis recipiendum eſt.r Sunt curioſi qui in curia principum uel magiſtratuũ cõ- miſſa delicta denunciantEſt& denũciatio, quæ ad alium mittitur,& maximeè incitato- riam continet:ut cùm aliquem admoneo, ut
11
i lemptor C 4 breſerip en.
temp.
12
&lſimi c detranſa.
1 1f.C.den
g. geſt.
m Bar. A.ne te.
n l.j.H.j dell. agnoſ dne⸗ ceſſaro.
13
o l fin adl ul de anno.
14
b labaccuſch ne. ad Terull
15
ꝗ lea quidẽ C e accuſ
16
r l.j. Cdecmo
4 deuptrdi . rmareaeguidi iconteſtandi,l niulmodicnim- ndens Acum: delariaccepib u curĩgeteled arifkaluo inquit aumnerimniplumi nullaſeruatio no prievoltüclt atllcamnatũte el ninuliiseffec nlls teſtes allg⸗ wolos leelle,pr nüuräills faciẽdi clcere,poterit n Runurscoueniriè,
biadbprantes ſi
ab emptione deſiſtat, ut defendendæ cauſæ ſulbaſ dualquos præi
adſit, ut à matrimonio cauſa legis Iuliæ exer- cendæ abſtineat. Fit& teſtibus, ut in iudiciũ cauſa perhibendi teſtimonij ueniãt:, cũ alio- quin ſpontè ſe offerentes ſuſpicione non ca- reãt. Quæ prohibitoria erat, obnũciatio pro priè dicebatur. Vnde obnunciare cõſilio Ci ceroni in oratione quam in ſenatu poſt redi- tum habuit. Item obnunciatio Augurum, cùm aliquid fieri prohibebant, quoniam au- ſpicia nõ addixiſſent. Cicero Philip. II. Nos enim(inquit) nunciationẽ ſolùm habemus, Conſules& reliqui magiſtratus etiam inſpe ctionem. Rurſius:Ementitus es auſpicia, ob- ſtrinxiſti populum Romanũ religione, Au- gur Auguri, Cõſul Cõſuli obnunciaſti Eſt & renunciatio, cùm quis ius ſuum repudiat: unde& renunciare hoſpitium ueteres dixe- re.Sumitur& quãdoq; pro relatione, quam architecti re inſpecta iudicibus faciunt:. Re- nunciantur& ſuffragia, cùm refertur& pro clamatur quem fuffragia deſignarint. Sic& Maxgiſtratus renunciari quandoq; legimus. Et hæc quidem, quod ad proteſtationis no- men attinet, ſufficiãt nũc de eius effectu ali- quid attingendum. Et hic triplex eſt diſtin- ctio. Aut em̃ proteſtatio in his facta eſt, quæ à iure dependent: aut in his, quæ à poteſtate noſtra tantùm:aut in his, quæ à nobis, itemq; ab al⸗
5 llegeluldete ſtil us.
17
tl. qui fincuct contrah enp.
alpredictione ag pliesſit darieaor cückin isprote boceinreeſtpotet ucelctis niilen cüquis uulneram enündeſle ſecun ioneiuuabitur nozictus diniger tiwlecit Jeck uegstenig fach lumemphteot Wdominicöſen
7
4
3 iproteſa bi
1 pter dl ere d Datron

4
20
l alimenta. eneg geſt.
J.].c. ſic qui
m.
„ c. de ar-
.6. 21
g. l. iuris
. 3.. quod . de pac.
22 t. l. ſi quis raneus. de
hared.
a. I. ueſtẽ. auiur.
nnennin. conſil.
j. 7
am NM. de erk.
23
181
ab alterius facto uires ſumunt.tIn prima ſpe cie pro regula traditum eſt, proteſtationem in his quæ a legis diſpoſitione pendent, nihil operari“: quapropter ſi mater alat filiũ, prote ſteturq; ſe animo alimenta ab ipſo repetendi id facere, non tamen his caſibus repetere po terit, quibus uel ipſa ad id tenebatur, uel ma- ritus. Sic ſacra ædicula conſtituta, ædituoq; deſignato, fruſtra proteſtamur b, nolle nos ius aliquod epiſcopo in ea eſſe:nec enim po- teſt quiſquã facere, ne in actionib. ſuis leges locum habeant. Et cùm lex iure publico ali- quid diſponit, cuiuſquam uoluntate non in- ſpecta, fruſtra ille proteſtaf. Quapropter ſi plures arbitri in ſentẽtia ſua expreſſerint, ne in maiore ſumma minor inſit, cùm id à lege pẽdeat, prædictio huiuſmodi nullius eritmo mentic:& fqui dicit ſe litem conteſtari animo nõ conteſtandi, litẽ conteſtatus intelligiturd: huiuſmodi enim actus à iurisdiſpoſitione de pendent,& cum alio agunt, qui poſtã; eum cõteſtari accepit, de eius animo nullam ulte- rius curã gerere debet. Sicut& cùm quisa'- teri,tſaluo, inquit, honore tuo mentiris: uer- bum enim ipſum iniuriã irrogatt, quã hono- ris illa ſeruatio non extinguit. Quod& in ea ſpecie proditũ eſt, cũ quis, tædet me, inquit, falſi damnatũ te eſſet, proteſtatio dolentis a- nimi nullius effectus eſt. Idem cùm quis ad- uerſus teſtes allegat, falſos eos, ſceleſtos, faci noroſos ue eſſe, proteſtaturq; id ſe nõ animo iniuriã illis faciẽdi, ſed cauſam ſuã defenden di dicere, poterit nihilominus lege Corn. de iniurijs cõueniris. Sed& canonici collegam ſibi adoptantes, ſi proteſtentur ne ei ius ſit re ditus aliquos præbendamue accipere, nihil tali prædictione agunt: quia lex ei qui cano- nicus ſit, dari ea omnia iubet. † Huc pertinet etiã cũ in his proteſtamur, in quib. nulla no- bis de iure eſt poteſtas, ſed de facto tantũ, ut in delictis, nihil enim tali teſtatione agimus: ut cũ quis uulnerat, pręfatus animũ ſibi occi dendi nõ eſſe, ſecuto homicidio, nihil ea præ dictione iuuabituri nõ enim in manu ſua eſt certos ictus dirigere,& qui non niſi ex præ- ſcripto lædãt.Sed& cùm quid ex diſpoſitio ne legis, itemq́; facto alterius pendet, idẽ eſt: ut cùm emphyteota inconſulto dño alienat, ſaluo domini cõſenſu:uolente enim domino ex Iuſtiniani conſtitutione à iure ſuo cadit, nec proteſtatione huiuſmodi adiuuatur: ſita men ea diſpoſitio legis in priuatum fauorem alicuius introducta ſit, eo conſentiente uale- bit proteſtatiol, idq; in pacti conuenti uim.
Quapropter patronus qui ſacrã ædem cõſti- tuit, ex epiſcopi autoritate id facere poteſt, ut inſtituendi ſacerdotis ius nõ ad epiſcopũ, ſed ad alium præſulem pertineatn. Et hinc in fertur, fœum cauſidici actionẽ ædũt ſaluo ad- dendi uel minuendi iure, fruſtra his uerbis uti, cũ addere uel diminuere propoſitæ intẽ- tioni, nõ niſi ex legis præſcripto poſsimusn. quod& reſpõſum eſt fcũ inſtrumẽta in actis exhibent, in his tantũ quæ ſibi utilia ſint: po-
de uerb. ſignif comment.
10
20
40
56
60
182
terit enim iudex religionem ſuam etiam ad- uerſus producentẽ ex his inſtruere: dq; ue rius arbitror, cùm fides inſtrumenti ſeparari nequeat.In ſecũda ſpecie, fcum omnino à uo luntate noſtra proteſtatio pẽdet, regula eſt, ualere proteſtationè, animumq; declararivr, nec referre pręſenti fiat an abſenti, in ſcriptis an id minus, cum cauſa an ſine: ſufficit enim, utille inquit, pro ratione uoluntas a, quapro pter traditum eſt lapſo triennio, poſſe domi- num aduerſus emphyteotam, qui nõ ſoluit, proteſtari, declarareć; uolũtatis ſuæ eſſe ut à meliorationibus is cadat, quãuis abſens ſit. Sed& cum quis in cauſa, qua ſolẽniter libel- lus offerendus erat, ſe intentionem ſuam in formã qualiſqualis petitionis offerre dixil- ſet, reſpondit Anch.* proteſtationi huic ſtan dum, adeò ut potius perperam egiſſe uideri debeat: id enim à ſola actoris uoluntate pen- debat.ſi tamen quiſquã ex huiuſmodi prote-/ ſtatione grauaret, is certior fieri deberet nec enim æquitas patitur, ignorantem aliquem captari:quod in tertia ſpecie latius explicatu rum ſum. Is ergo quiadmonitus erit, non po terit ignorantiæ prætextu ſe excuſare:& his caſibus quib.ſcientia&patienti⸗ conſenſum inducit, niſi aduerſatus fuerit, cõſenſiſſe cen ſebitur per huiuſmodi quoq; notitiã in ma- la fide cõſtitueretur, unde rem tanquam fur tiuã uſucapere non poterit:& uice uerſa, qui dominum admonuerit, non poterit cenſeri clàm poſſediſſe u. In eo etiam ea iuris regula obſeruabitur, fEum qui certus eſt, amplius certiorem facere non oportet. Sed& prote ſtans ipſe, ſi eum, cuius intereſt, admonuerit uel eius familiã, inſimularinon poterit clam uoluiſſe quicquã facerev. t Hincq; apparet, hac in ſpecie comprændi qualemcũq; prote- ſtationem, ſiue animũ noſtrum declaret, ſiue iuris noſtri alieniue conſeruandi cauſa facta ſit, dum à ſola uolũtate noſtra id pendeat-fcu ius rei plurimis caſibus accipi exemplum po teſt, ut cùm creditori ſolutionis cauſa debi- tor fundũ pignoratũ dat, isq; proteſtat᷑, uelle priora iura ſibi ſalua eſſe⸗: uel cùm quis ſor- tem in præſentiarũ recipit ſaluo ſibi iure uſu ras, uel pœnã, huiuſmodiue acceſsiones pe- tendi“: uel cum recepta ab aliquo ex plurib. reis debendi parte, proteſtat᷑ creditor ius ſo- lidi ſibi ſaluũ eſſe debere b:uel cùm immunis aliquis onera ſubit, proteſtatus abſq; immu- nitatis ſuæ præiudicio ſe id facerec: uel cùm emphyteota alienat, ſaluo domini conſenſu, isq; deinde conſenſerit?, Sed& cuùm teſtator fundum legat, ſaluo iure coloni, ualet prote- ſtatio?: ſicut& ſentẽtia qua iudex expenſarũ uel fructuum taxationẽ ſibi reſeruat, uel in poſſeſsionem ex decreto ſuo mittit, ſaluo iu- re legitimi poſſeſſoris t: uel debitorem certa pecunia cõdemnat, ſaluo ſi intra decem dies illud uelillud feceritt: quod& in conceſsio- nibus principum receptũ eſt, cum ſaluo in- quiunt iure alieno,& ſi qua ſimilia. Sed hic ambigua ſuboritur quæſtio, fan per cõtrariũ
0 Bald.I.j. C. ut quæ deſ. ad.
27
p I. at ſi quis.§. pleriq;. de re- lig.
q I. quia. ad Tre bell.
r Anch. conſ.z2
5.ſi fideiuſſor.
§. j. mand.
t I. j.. j. 3e libe. agnoſ.
u l. ſi ancillam. pro ſuo.
28
x c. eum qui. de reg. itir.
29
„ L. aut qui ali- ter. quod ui aut clamn.
30
X Bart. l. ſi qui aliam. de ſol.
a Bart.j.ft. de eo quod cer.
b L ſi creditori. C. de Pack.
c I. j. C. de his qui ſpon.
d I. j. C. de fund. patrl.
e l. ſi quis legauc rit. de leg.j. fl. terminato.
C. de fruct. lil le.§. j. aa Tre- bell. Specul. tit. de ſent.. ſpecac.
31

a l. per retentio nem. C. de uſu fruct.
32
b I. Titia.. j. de uerb. oblig. c l. ita ſtipulat. eod. tit. d l.& ſi me..j. de cond. inde. e l. ſi ſer plu.§. fin. de leg. j. 33 f Bald. l. preci- bus. col. ij. C. de impub. g l. ſancimus. C. de teſta.
h I. ſi quis in princi. de le ga. iij.
34
i l. talis. in fi. de leg. j.
k l. ſt ita ſtipula. ij. de fideiuſſ.
1 d. l. Neſen- nius.
n Bart.' pen. ff. de condict. ob turp. cauſ.
n gl. c. ad id. de
ſponſ.
o Bart.l non ſo
lum.§. ſi man- dato. de iniur.
p I. ſi uero. de euick.
ꝗ l. binarum. de ſer. urb. r Alex. conſil. 27. iij. 35
5 gl. l. pacta no- uiß. C. de pac.
t a. l. per reten⸗ tionem.
u I. ſi creditor. de nouat.
36
18 D. Andreæ Alcuti im tit.
cere debebat: nam ſi ex interuallo fecerit, ſi- x lſi thien
factum ea proteſtatio tollatur:& Bart. ſi in- continenti ſubſequatur, non tolli exiſtima- uit: ſi ex interuallo, ſecus a. Verùm hac in re altius conſiderandũ eſt: fuidemus enim quæ in pręfationibus dicuntur, in ipſo contractu cenſeri repetita b: uidemus item ea, quæ tra- ctata ſunt, ſi in contractu omittantur, per er- rorem omiſſa cenſeri:& errorẽ in principa- li, etiã in conſequentibus exiſtimarid. Vide- mus rurſus ex præcedentib. dictis, intentio- nem cuiuſq; aliquid facientis declararis, etiã ſi extra illum actũ,& ex interuallo dixerit. Ad hæc, iuris regula eſt, tCuiuſq; uoluntatẽ mutatam non cenſeri:quæ procedit etiam, ſi diutinũ tempus lapſum ſits:quapropter con cludendum, proteſtationem etiam ad cõtra- rium actum, qui ex interuallo interuenerit, trahendam, cùm& lex proteſtationem in te- ſtamento factam, etiam in codicillis obſerua ri mandetb:ſolentqʒ codicilli etiã longo tem-/ pore poſt tabulas teſtamenti confici. Vnde & generalis eſtconcluſio, tSolere codicillos quocũqʒ tempore factos, ſecundum expreſ- ſam in teſtamento mentem declarari. Obſer uabitur autem id tum certius, cùm proteſta- tionis uerba generaliter cõcepta,&& futurum reſpiciuntk. Idem ſi ex natura rei talis prote- ſtantis mens argueretur: ut cùm quis prote- ſtatur, nolle ſe alimẽta donare: cùm enim eo rum præſtatio tractum habeat, etiam prote- ſtatio in futurum protendeturl. Idem ſi ſem- per eadem ratio& cauſa ſubeſt, ut in eo qui ſe religionib. metu initiari profeſſus eſt, uel qui metu tyranni ſoluit, uel matrimoniũ con trahit,& ſi qua ſimilia. Idem ſi natura cõtra- ctus id ſuadeat, ut in mandato quod non ſo- let protinus per procuratorẽ expedirie. Vn- de ſi Titio mandaueris, ut hominẽ occidat, etiã ſi poſt aliquod tempus fecerit, mandati criminis reuseris. Tametſi dici pofsit id idcir co eſſe, quia factum ſubſequẽs proteſtationi nõ ſolùm nõ aduerſatur, ſed cõcordat, eiusc; executionẽ reſpicity. Qua ratione etiam tra- ditũ eſt, ſi in uenditione excepta ſit ſeruitus, & deinde ex interuallo re tradita, ſtipulatio nulla ſeruitutis interceſſerit, iure agi ad ſer- uitutem poſſe a: traditio enim executionẽ cõ tractus reſpicit: ʒuis ſint qui ideo agi poſſe exiſtiment, quia uenditori ex proteſtatione iam ius quæſitum erat A prædicta conclu- ſione tres caſus excipiuntur. Primus eſt in contractibus qui cum alio geruntur,& iuſta eſt eius exiſtimatio, à proteſtatione receſſum credentiss: quod maximè obſeruandũ, cùm proteſtatio pœnalis eſt, ſeu uſurariũ pactum adiuuat. Vnde per nouam conuentionẽ ma- iorum uſurarum, nõ cenſetur obligatum pi- gnus: quæ enim ex cõuentione partium ob cõmodum actoris contractui inſunt, nõ cen ſentur nouata ſtipulatione repetitau, ut fide- iuſſores, pignora, pœnæ, uſuræ. f Alter eſt, quãdo ex ſubſequuto actu aliqua proteſtan- tis pœnitentia arguitur:uerbi gratia, cũ quis proteſtatus eſt de actu, quem incõtinenti fa-
40⁰
59
60
184
cut in tempore pœnituit, ita& à proteſtatio- ne ipſa diſceſsiſſe uideri debet. Idem ſialiter eſſerit, q; dixerit I: præſumitur enimprote⸗ ſtatũ rebus ſic ſtantibus, capieturc; facilius huiuſmodi mutationis cõiectura in his quæ ex interuallo, q́; quæ incõtinenti fiant⸗. Per tius eſt caſus, cùm factum illud poſt proteſta tionem cum alio gerendum eſſet, tunc enim factum contrariũ, non autem proteſtatio ob ſeruatur, ne alioquin illo damno præter mè- tem ſuam afficereturꝰ. Vnde qui proteſtatur ſe nolle eſſe hæredem, ſipecuniã deinde à ſta tulibero cauſa cõditionis implendę accipiat, uidetur proteſtationi renunciare, cumille li- ber nõ eſſet, fruſtraq; pecuniam dediſſet, niſi renunciatum cenſeretur b, meritò ad factum attendimus, proteſtationem nihili facimus. TSed tamen& hoc perpetuum non eſt,&ple runq; præualebit proteſtatio. Quid enimſi ille cum quo actus geritur, proteſtationi cõ/ ſenſerit e? ualebit utiq;, dum in ea materia a⸗ gatur, quæ uoluntati contrahentiũ ſubijcia- tur, ſufficietq; uel tacitus cõſenſus. Vnde qui ſalua prouocatione ad ſedem apoſtolicã, ad archiepiſcopum acceſsit, ſi ab eo tanq́; con- traria allegans reij ciatur, proteſtationi renũ- ciaſſe non cenſebitur d: quia archiepiſcopus eum reijciens, proteſtationi tacitè cõſenſiſſe uidetur. Quid item ſi pars quidem non con- ſenſit, ſed tamẽ ſubeſtiuſta cauſa, puta metus uel iuſſus iudicis? certè proteſtatio ualebit, actus contrarius nõ ſeruabitur. Quid rurſus in foro quod conſcientiæ uocamus? cũ enim in eo ſolam mentẽ perſpiciamus, proteſtan- tisq; teſtimonio ſtetur, tum quoq; proteſta- tio præualebiti. Quapropter ſi mulier iura- uerit patri, ſe fundum dotalem nunq́; aliena- turam, atq; ita ſit proteſtata, ſi inde alienaue- rit, etiam conceptis uerbis, tamen uerius eſt proteſtationem ualere, contractum nõ uale- res, quoniã ſequens iuramentũ per prius eli ditur,& legis Iuliæ prohibitio firma rema- net:poterit tamen emptor actione de dolo id conſequi quod ſua intereſt, cùm fraude mu- lier egerit, quæ eum prioris illius iuriſiuran-/ di non admonueritt. Et hoc in iuramẽto ob- ſeruandum, quodprincipaliter Deo præſta- tur,& ex foro conſcientiæ interpretationem capit. Cæterum& quoties eodem momẽto actus proteſtatioq́; illi contraria perficiunt, proteſtationem ualere, actum perimi Bart. ſenſit, eo exẽplo, cùm quis dicit, obligome, non animo obligandi, non enim cenſebitur obligatusi: quæ ſententia eo quoq; exemplo fulciri poteſt, quo traditum eſt, creditorem uenditioni pignoris, ſaluo iure ſuo, conſen- tientẽ, nihil agere,& ſaluũ illi ius remanerel. Nam& ſi teſtator fundi ſui fructũ, deducto uſu, legauerit, propter proteſtationem dedu ctionis uſus, legatum perimiturl. Vnde ap- paret etiamſparũ referre, ſiue proteſtatio ipſi facto contraria ſit, ſiue cõſequentibus intrin ſecus facti ſubſtantiam, qualis eſt uſus in en u.
ſſ en ſempe,
13 beruo loe. od aedlim g uumale 97 l. diuus g. 1 hvruim g ctt. de couu 1 wemuin
3wodda 1. nam dlc alumuo 4us 1 de conq. rrulofnd m 37 Gi ſens b llbptobe f uxolcdeabſe mäbkndiam telſ la rend bcacke 4cs gaan—wskalätä ueeyrefth 1 lonit b pro here du tollicur utc §. Papinis de onis metropo lt ac qulr. hen. do enin
.„adeundo en
38 cadeu
c gld.paa 9
de.ſolcciuci
ne
de appelut
Aaelatonirenunc nardinis alumn umſcbiiusc reoqgiſicercot tace quodnonn a lalerius obtinen lwprolibentey padprimam ſe tem tum in anim. dcktionicontrar mrils uenim diu umodiactum an
el guidlmaß tinatiäutcim f. iearghe Umolitem nõ con
Aernſetur reſpon dtruator’,&cun üneptopria autor
f etutehu ncoſlhi ompeti
ſab.
2 Aler. conſl
16.ij.
hgle lata hilt
iur, un6.
39
Klollsſtit mwrpen geoll de at Cal] hti. na
enunchiſe’ cul m ſeiucicem non
dirprorogataiur Umreirelpondet: atenus uerumd
chidafalipon 8 waduerſariã d 3 eiſ elm tneum lel na juiprotelkatiy Mlleuideretun- Gadeſetionedech, aduilmodlinre
3 mntls ender. 6 3 5 e be
8 relum ti 5
11 d K lſicckia⸗ chipwepun d .qul.md l. leſtamur . ¹ lertus 1 pie.—thd dendend n lperſeu dſhenumn pen deiſig, ingui 3 hab vagidr eMtci ad. ed keCjü 4⁰ dunnchit lrarun Nelt e da neci ſacan utr

Sj. ſiuſuſ
u. peta.
eum preca-
d fde prec.
A peculi.§.
185
ctu:ſemper enim factum perimi tur, proteſta tio efficacior erit. quòd ſi proteſtatio admini culum aliquod reſpiciat, ſecus eſts: ut cùm te ſtator uſumfructum fundi legat,& proteſta tur, ne eum ſequatur aditus, cuùm uia admini culum quoddam ſit, non autem pars ſubſtan tiæ uſusfructus, inutiliter illud adiectum ui- debitur. Verùm& cùm precaridò aliquid da- tur, ſub proteſtatione, quòd in Calendas Iu- lias poſsideat, proteſtatio ceu cõtra precarij ſubſtantiam reijcitur b, quia ea in fauorẽ acci pientis facta eſt, qui ueriſimiliter conſenſu-
bi Bart. de rus eſt, ut ſaltẽ ſimpliciter contractus ualeat,
W
ſolicitudi ar 7. uacono. 28.
m. gratiæ. eſe cript.
in cõcubi a. de cõcu.
c. j. de lit.
in 5. x. l. ſi ita tü. de le-
.J. diuus. .
necomnino extinguature, cùm uel modicũ habere præſtet, quàm nihil. tSed& quoties lex proteſtationi repugnat, ſemper cõtrario actu tollitur: ut cùm quis ſaluo iure appella- tionis metropoliten adij t, illeq; eum nõ reie- cit:adeundo enim iudicẽ, cenſetur à lege ap- pellationi renunciaſſed. Idem in diacono, qui in ordinis aſſumptione proteſtatus erat, ut ſaluum ſibi ius ducendæ uxoris eſſete. Idem in eo qui ſacerdotium accepit cum proteſta- tione, quòd non renunciabat gratiæ ſibi cau- ſa alterius obtinendi cõceſſæ f. fruſtra enim, lege prohibente, proteſtatus eſt. Sed hæc ma gis ad primam ſpeciem pertinent. Ethęc qui dem tum in animaduerſione ſunt, cùm pro- teſtationi contrarius eſt actus:t ſed ſinõ con- trarius, uerùm diuerſus ſit, in cõfeſſo eſt, hu- iuſmodi actum ambiguum ex proteſtatione declararis: ut cùm quis reſpondeat libello, a- nimo litem nõ conteſtandi, ualet reſponſio, & cenſetur reſponſum ut ſimpliciter iudex inſtruatur.& cùm quis adit iudicem, ſaluo iure propria autoritate exequendi, quodex pacto ſibi competit: nam non cenſebitur illi renunciaſſei.& cùm quis in iudicio proteſta tur, ſe iudicem non approbare, nõ exiſtima- bitur prorogata iuriſdictio k.&cùm ad roga- tum rei reſpondet actor, uelle ſe teſtibus uti quatenus uerum dicant, excuſabit eum pro- teſtatio à falſi pœna ¹.& ſi quis de poſſeſsio-
Cutipoſ ne aduerſariũ deijciet, proteſteturq́;, ſe ciui-
uerb. nec
lem tantùm uel naturalem uelle acquirere, ualebit proteſtation cùm alioquin omnẽ ab-
3 ſtuliſſe uideretur Intelligendum tamen ex
proteſtatione declarari actũ ambiguũ, quan
do huiuſmodi interpretatio ab animo prote-
ſtantis pendet: ſecus ſi à legis diſpoſitione,
quod ſuprà diximus. Idemq́; ſi ea legis diſpo
ſitio nõ ex ueritate, ſed ex quadam firmiore præſumptione oriaturo Sed& ſi declaratio rem turpem& illicitam induceret, nõ eſſe ei ſtandũ, receptius eſtr. In tertia ſpecie, cùm de his proteſtamur, quæ à facto noſtro, itẽq; alterius pendent, nõ eſt dubium ualere pro- teſtationem, dum tamẽ illi facta ſit. Solet au- tem diſtingui, ut cùm de iure quæſito tollen
. do agitur, requiratur cõſenſusu:quia ius no-
ſtrum à nobis ſine cõſenſu noſtro auferri nõ poteſt. Sed& nautæ, caupones, ſtabularij, ſi proteſtentur, ut hoſpes, uel uector, res ſuas ſeruet, nolle enim ſe cuſtodiam præſtare, ni-
de uerb. ſignif comment.
186
hilominus tenebuntur, niſi ille expreſſe con ſenſerit:: ſuſpecta enim lex iſtorum ingenia habet, ne aduerſus eos, quosrecipiũt, cum fu ribus coẽant:,& ideo obligari iubet, niſi pars expreſſe remiſerit. Quod& ego in locatore horreiobſeruandum arbitror. faccipitur hor reum pro quocunq; loco ad reponendũ mer ces, cuius cuſtodia& claues ad horrearium ipſum pertinent. Pone igitur eum habuiſſe
10 propoſitũ, ſeu, quod idem eſt, pro ualuis hor
rei proſcripſiſſe(tnec em̃ꝗ propoſitũpro men te accipere poſſumus, cùm ſi ſubſtãtiua uox eſſet, Iurecòſulto latinè dicendũ fuiſſet, Pro- poſitũ habuit recipiendi, nõ recipere, quod Valla lib. I. cap. X Xα VII. annotauit) ſe aurũ, argentum, margaritam, periculo ſuo non re cipere, deinde ſimpliciter eas receperit, cer- te niſi expreſſus mercatoris cõſenſus acceſ- ſerit, nihil ab huiuſmodi proteſtatione iuua-
20 bitur: nam cum claues ipſe habeat, facilimũ
illi eſſet cum furibus coire,& mercatorẽ de- cipere:idemq; in eo iuris eſt, quod in nautis, atq; id genus ſimilibus: cùm enim exercitiũ horrearij elegerit, uidetur ſicut& nautæ,& caupones, tali cuſtodię ſe à principio obligaſ ſe, quæ obligatio nõ niſi expreſſo partis con- ſenſu remittitur: Tacere enim eos ueriſimi- lius eſt, nõ quòd conſentire uelint, ſed quia ius ſuum durare ſcianti Si uerò de iure quę
30 rendo agatur, tunc ſatis eſt partem admone-
ri, nec conſenſus requiritur. Et ideo ſi credi- tori Titij prædixero, ne me in fideiuſſorem accipiat, quia ſi acceptus fuerim, nolo obliga ri: isq; nõ cõtradixerit, ſed ſimpliciter tacue- rit,& deinde me in fideiuſſorẽ acceperit, nõ teneborꝰ. ſibi enim imputet, quiproteſtatio- nis meę ſciens nõ eſt aduerſatus:idq;frequẽ- tius receptum eſt, tametſi non parum A uete- ribus hac in re altercatũ ſit, Bartolusq; ipſey
40 aliter quãdoq; diſſeruerit, qui diſtinguit, pro
teſtatio cauſa obligationis tollendæ fiat, an uerò limitandę, ut hoc caſu nõ requiratur ex preſſus cõſenſus, illo requiratur: ſed crebrio re calculo id reprobatum extat ⸗*. Sed& cùm ab emphyteota, qui per trienniũ nõ ſoluerat, dominus canonem etiam futuri temporis re cipit, proteſtaturq; ius caduci ſibi ſaluũ fore, niſi emphyteota contradicat, ſenſit Bartolus proteſtationẽ ſuſtineria:quod, opinor, ea ra-
so tione defendi poteſt, tanquã emphyteota ta-
cendo conſentire uideatur: agit enim de eo iure quęrendo, à quo ceciderat, meritò lapſo ſolutionistempore, manus inijci fundo pote rit b Sunt tamen& alij caſus, quibus tacitur nitas ſufficit, lexq́;conſenſum interpretatur: ut cum de priuilegij remiſſione agitur':cum enim facilius priuilegio, quam iuri deroge- tur, ſilentium pro conſenſu eſt. Vnde ſitibi proteſter, quòd ſi mecum contraxeris, inten
6o do fore ne priuilegio ulli locus ſit, tuq́; tacue
ris, perinde erit, ac ſi conſenſiſſes. Idem cum præter ſilentiũ aliquod quoq; factum inter- uenit, quale eſt receptio literarũ, quãobrem paterfam. literis filij aſſerẽtis ſe mutuũ quaſi
rI fin.. item ſi
5 I j. in prin. eo.
48
u l. ſicut.. nõ ui
xX Bar. d.l. pacta
„ Bart. d.§. mor
X Imol.& Ale-
d Bart.J. ij. C. de
42 5 Modeſt. d. c.
c gl.l. ſi fideiuſ
d Cle. j. de pro
prædixerit. ff. naut. cau. ſtab.
tit.
46
47
t l. cu in plures. . locator. ff. lo cati.
detur. quibtus mod. pig.
nouiß.
te.
xand. ibi.
iur. emphyꝰt.
cum M.
ſor. qui ſatiſci. cog.
chr†.

4I. ſi filius. ij. ad Maced. 50
b l. ſe tamen. cod. tit.
c Iaj. rep. l. ad- monendi. col. 53.
d Com. conſil. 177.
187
ex mandato eius contraxiſſe, receptis, ſi obli gari nõ uult, nec uideri conſenſiſſe, cõtinuò proteſtationẽ contrariæ uoluntatis interpo- nere debet: Nec hic ego Pauli Caſtreñ. ſen tentiam ſequor, id conſtitutũ aſſerentis pro- pter odium exceptionis, quæ ex Macedonia no Senatuſconſulto oritur: itemq́; quia uel ſola ſcientia pater obligatur: nam reſpectu patris, quòd ipſe ex contractu filij obligari non debeat, regulare eſt, nec odium aliquod adeſt. Quod autẽ ſola ſcientia obligetur, ue- rum eſt, cùm pater ſcit,& prohibere poteſt, nec prohibetb: at ubiabeſt, qui noſter caſus eſt, non uidetur conſentire, niſi acceptis lite- ris. Illud fateor, cùm lex continuò cõôteſtatio nem interponiuelit, arbitrio iudicis id intelli gendum, ut tempus huic non denegetur le- gendi, cogitandi, peritiores cõſulendi:debet enim ueriſimilis eſſe conſenſus, qui præſum ptioni legis innititur. Quid enim ſi rationem calculi hæ literæ contineant, num credendũ erit diſpunctioni cõſenſum Iaſon enim ne- at,& rectè: nam& cùm procurator ſcripſiſ- et domino, ſe eius nomine centum Titio do naſſe ¹:reſpõdit Raphaẽl Comenſis, receptis literis ius ſaluum domino eſſe perſcrutandi,
51 donatio uerè facta eſſet, uel nef Cæterũ ſunt
qui in iudicialibus quoq; taciturnitatem pro conſenſu eſſe exiſtimauerint:ſed horum ſen tentia recepta nõ eſt, quod eo exemplo pro- ditum eſt: Cum quis teſtes in iudicio interro gari citra iuramenti religionem curauit, ad- uerſarius enim, qui præſens& ſciens tacuit,
e c· tuis. de teſti non tamen acquieuiſſe exiſtimabiture: aut e-
bus.
f c. fin. de accu.
g I.j. C. de rel.
h Bar. l. Pomp.
nim actus fit à iudice,& tacens non cenſetur conſentire, niſi lapſo conquerendi, prouo- candiue tempore:. aut fit à parte,& tũcidem obſeruandum, quod in extraiudicialibus, ut
S. rati. de pro qui contradicendo actum impedire potuit,
cur.
& non fecit, cenſeatur approbaſſes, alioquin 40
5² contràt. Ad hanc ſectionem etiam pertinet,
*
i l. codicillis.§.
j.de leg.ij.
K Bart. d. l. j. C. de his qui ſp.
I Innoc. d. c. j.
cùm iuris noſtri conſeruandi cauſa proteſta mur, ut cùm legatarius hæredi rem legatam alienanti conſentit, ſaluo iure ad precium, non enim alius conſenſus requirituri: imò etiam contradicente hærede, ſaluum eſſet hu iuſmodi ius: ſicut quando aliquis immunis ſubit munera, cùm ſe immunitati renuncia- re nolle prędixiſſet. Nam& monachus poſt probationis annum, pallium, cucullionemq; indutus, ſi non ideo uelle ſe initiari proteſta- tus ſit, nõ cenſebitur profeſſusl etiam ſi pro-
quod met. ca. teſtationi huic monachi aduerſati ſint: hic e-
m l. ſi mandaſ ſem. ff. mand.
53
nim agit, ne ulterius aggrauetur: unde ſatis eſt, ſi proteſtatio ei, cuius intereſt, palàm fa- cta ſit, nec enim tunc eius conſenſus requiri tur w. Qui enim certior factus eſt, non debet conqueri, ſi alius iure ſuo utatur. tSed quid, ſi is qui lædi poſſet, incertus ſit, quomodo ad moneripoterit? EFinge conſtituiſſe me iam diu Titium procuratorẽ meum, quem nunc uelim reuocare, non enim diuinare poſſum, quis cum eo contracturus ſit:& ſi certus ſit locus, in quo contrahendũ eſt, ſufficit ſi pro
D. Andreæ Acati in tit.
20
30
50
60
188
teſtatio huiuſmodi ibi proſcribatur,& pu- plicè proponaturꝰ. quod ſi locus quoque in/ certus ſit, frequentiſsima urbis parte proſcri bendum eſt, edictaq; proponenda:& ita cre- brior ſe habet ſententiar:quam uerã eſſe etiã eo caſu arbitror, quo faciliter potuit prote- ſtans de loco uelperſona certiorari:adhuc e- nim uidetur ſufficere edictũ, cùm hic princi- paliter nõ agat, ut alium ſibi obliget, ſed ſolũ ut ſe exoneret, ne ex mandato quod reuoca- uit, poſsit obligari.Illud cõſtat, ut quis ſe ab obligatione legali abſq; facto ſuo orta exo- neret, non requiri aliam partis ſcientiã: ut cũ pater proteſtatur, ſe electioni filij, qua in de- curionẽ cooptatus eſt, nõ conſentired: cùm enim abſq; ſuo facto expræſumpto cõſenſu obligaretur, per cõtrariæ uoluntatis teſtatio nem præſumptio eliditur,& remanet libera- tus: in actionibus enim legum, ſciẽtia partis neceſſariò nõ requiritur. ſ Sed quid ſi is qui admonendus eſt, abſens ſite& regulariter ui detur ſufficere, ſi adhibitis teſtibus proteſte- turs:ſicut etiã ſolemus dicere, cùm quis me- tu aduerſarij nõ audet coram eo proteſtari: ſatis enim erit, ſi d ipſum publicè, uel coram probis uiris faciat“: quod tamen non proce- dit, cùm aduerſarius ipſe eſt iudex, tum enim debet coram alio iudice proteſtariv. Quodſi de iudice cõquerar, haudquaq́; mihi neceſsi/ tas iniungitur eum diutius perquirendi, ſed ſufficiet, Iii apud tribunal teſtationem inter- poſuero YI, dum talis ſit, qui pro tribunali ius dicat, alioqui corã honeſtis perſonis teſtari
nos lex iubet⸗.Sed& his caſibus, quibus in 5
ius uocari de domo quis poteſt, putarim etiã proteſtationẽ ad domum tranſmiſſam ſuffi- cere?: qd maximè in ea proteſtatione obſer- uandum, qua quis alium non offendit, ſed ſe excuſat, ne clàm feciſſe uideri poſsit, tũc em & uxori,& amico,& familiæ denunciaripo- teſtb. Sed& emptor pupillo, ſi tutore careat, uel is abſens ſit, euictionis cauſa denunciare poterit: quod pupilli fauore introductũ eſt, ne ſola teſtatione eo abſente facta periclitare
tur. fSed an ſcriptura proteſtatiõi neceſſaria 57
eſt?& reſponſum eſt non eſſeu, niſi cùm pro- teſtatio uice actionis, uel exceptionis obijci- tur, ut cùm præſcriptionẽ interrũpere uolu- mus, uel exceptionem non numeratæ dotis opponeret: nam ſicut actio in ſcriptis neceſ- ſariò edenda eſt,& exceptio in actis produ- cenda, ita& proteſtatio ſcripturã requirit, cũ earum uicem ſuſtinet. Hinc presbyteri ſi tu- telam acceptare uolunt, ex ſcripto proteſtari
debents:is enim actus fori eſt. Idem cùm ma ę
ritus uxoris aſſectatori denunciat, ne cum ea cõueniaty:cũ em̃ impune eum occidere pol- ſit, iusq; propria autoritate ſibi dicat, ſcriptu ra neceſſaria eſt, perinde ac in iudicijs. Sunt & qui idem exiſtiment, quoties aliquis filio uel agnato denunciat, ut curam furioſi ſuſci- piati oportet enim ex ſcriptis atteſtationem eis dirigere, alioquin denũcianti hæreditatis lucrum non defertur. Ego accepi, quãuislex
ſcripturæ
enu hufee, 9 unen 6 n lſed ſp 3 ſer eaoli 9. profeng 4 4 nus, qus- deinſtio. run Heif 0 L ſiputuavr m fabeal adl.Aqul ſeli cltau b Bant uh Fgllh 6 lisl minẽ 5.1n ole ſslul dan oe Klun3g adu tuum dea mmue b ge, mir biotämel olmodite 54 19 febi. ſid 4 hutneralä9 Inzalcem aütber 8 7' honore 1 waumfllce 8— h. de decu.„ llbe con , 5 „ſiteran Vmznone lane dec ds aulolle ict ohcuſ gitesinſete 1. 55 1' ponderbpol Iſluus, qulace imlaltem duor kLebe a rddbcbo Jlo nepnn wachucelte lit 5. s or coimoueeſt er met 3 3 u uperus mncinsutltem de def aronisc uel li XLutpaftä. wdum alioquin ut. Cdran urlum nullamac breſeid. ſnodidenunci vndtorem facers
» li. Lidis patdenin,&inc mainehſte miticoſeadm
X c. paſtoran ü eriintrumentz S. f. teofe. wautlitiaſsiſtat deleg.„um uamen recep
a Bat.lijt nrelariam eſſe“- pretor dedtn orem laudandum moiiftte anahendum q A opreſtinincitato
ALus an Cienimnſ
2 ſunns etanins 3 h Ka üm digerem dl
üprelentlaantig
41Scng lupecunioleme geſ. telarüuiderif Kcongruo facien
e 4luthafe m eitguemlb du. wiloneumdite fGluxain binoceual d remhas axaldeu ne num dot.
6 edet Auth. 5 awen ert
d n. i Auth. 4 ni u ke ae appel abes nec cun
de ple i le n. 7t mterrunle ehen 2 ligu etnet

j.C. de inre
nphyt.
quod te.
rt. pet.
58
29
ſ
ſ proſuo.
dts le. cauſam.
elect.
an. de leg.
yyw.
60
i de empt.
uend.
amptori. C.
euicl.
jui abſenti. le procur. erennius. 9.
e euick.
5.
189
ſcripturę mentionem faciat, non tamen eam probationem excludere, quæ teſtibus fit. SVPERERSTSfut ad ſecundam ſpeciem de-/ ueniamus, quæ àAnunciando nomen ſumit: quoniã ab eius facto, cui aliquid nũciamus, effectum habeat, In hac quoqʒ dupliciter di- ſtingui poteſt:aut enim huiuſmodi denũcia- tio regulasiuris imitatur, aut aduerſaturDe prima uidendũ:& eius exemplũ eſt, cùm ali-
quẽ admones, ut id faciat, quod debet: ueluti 10
debitorẽ meum interpello, ut mihi ſoluat, ua let huiuſmodi requiſitiob,& eum in mora c ſtituit, nec alia fides ei fieri debet, qui obliga- tionis à ſe contractæ probabilem ignorantiã nõ habet:: quòd ſi haberet, ut quia in alterius locum ſucceſsiſſet,& alieno ex facto obliga- tus eſſet, tunc fides ei facienda eſt“:οſtenden dumq́; nominis contracti inſtrumentũ, uel aliàs autoritate iudicis ei iubendũ, ut faciat,
quia res ita ſe habeate. Sed& ſi mihi centum 20
ſpoponderis poſt Titij mortẽ,& denunciem ut ſoluas, quia deceſſerit Titius, huius rei fi- dem ſaltem duorum teſtium relationetibi fa cere debebo, alioquin iuſtè credes in huma- nis adhuc eſſe Titium. f Qua ratione etiã em ptor, cui mota eſt controuerſia, uenditori de nuncians ut litem ſuſcipiat, cœptæ litis fidẽ, citationisqʒ uel libelli copiam ei facere de- bet, cùm alioquin iuſtè credere poſſet, cõtro
uerſiam nullam adhuc eſſe. Sed& debet hu- 30
iuſmodi denunciatio clara eſſe: certioremq; uenditorem facere, cur ei denuncietur, nem pe ut ueniat,& iudicium ſuſcipiatt, ne uendi tor idcirco ſe admonitum credat, ut ipſi em/ ptori inſtrumenta probationesq́; ſuggerats, non ut liti aſsiſtat:unde tametſi ſciat litẽ mo- tam, tamen receptius eſt incitationem hanc neceſſariam eſſet. Et hoc eſt quod lexait, au- torem laudandum Hid eſt, citandũ,& ad par-
tes trahendum: quamuis nihil referat uerba 40
expreſsim incitatoria ſint, an tacitè hoc indu cant. Quid enim ſi debitorẽ meum interpel- lans, urbaniusq́; agendumputans, ſic dixe-
rime Indigerem talipecunia: uel, nihil mihi
61
6²
ies. C. de ſe
Am poſtu- ſem j tit.j.
j. fde in
s uoc.
63
in præſentia antiquius eſſet, quam ſi meæ il- lius pecuniolæ meminiſſes: opinor rectè in- terpellatũ uideri.t Cęterum& loco& tempo re congruo facienda eſt, regulariterq; rece- ptum eſt, iquemlibet locũ,& quodlibet tem-
pus idoneum uiderix: unde& in eccleſia,& vo
feriato die ualet denunciatio: actus enim eſt extraiudicialis, qui quandocũq; fieri poteſt: quapropter quibus caſibus in iudicio fieri debet, aliud eſſet obſeruanduml: conferenda tamen erit ſolutio in locum,& tempus ido- neũ. Potero igitur te in lupanari fortuitò re- pertum interpellare, ut mihi loco congruo ſoluas:potero tibi noctu inuento prædicere, ut cras mihi de reliquis ſatisfacias: non enim
tempus noctis ſat idoneum eſt recipiendis so
numis, ſicut nec cùm quis in menſa uel in le- ctulo eſt, uel tranſuehitur, uel funeralẽ pom pam ducit“,& ſi qua ſimilia: tãd hanc quoq; ſpeciem pertinet, cum inhibeo tibi, ne id fa-
de uerb. ſignif comment.
190
cias, quod iure facere non potes,& in hoc e- nim regulam iuris imitamur, ualetq; huiuſ- modi denunciatio, efficitq; ut quod alioqui clam feciſſe uidereris, ui cenſeatur factum. quòd ſi iuſta cauſa præceſſit, qua iuſtè facere arbitrabaris, debet tibi fieri fides eam cau- ſam amplius nõ ſubeſſe, cùm aliter inhibitio ſit nulla:quod eo exemplo receptũ eſt. Cum quis exulem publicum hoſtem occidere uel let, isq́; obnunciabat abolitionem indulgen- tiamq; criminis ſe conſecutum, nõ erit ei cre dendum 0, niſi in promptu aſſertionẽ ſuã ue- ram eſſe docuerit, uel in iudiciũ ſe tunc uen- turum obtulerit, poſsitq; tutò deduci. Sanè his caſibus procuratoris quoq; denunciatio ſufficiet a, quoniã iuris cõmunis regulæ con ſentanea eſt: quod& in negociorũ geſtore, & in coniuncta perſona receptum eſt, dum tamen debitorem interpellent, ut ipſi credi- tori ſoluat negociorũ enim geſtori, uel con iunctæ perſonæ ſolui non poteſt. Nunc ad ſecundam tranſeundum, in qua id regulari- ter fatendum eſt, denunciationem, quę regu lis iuris aduerſatur, non ualere: ut cùm inci- to ut id facias, quod in tua poteſtate eſt, ue- lis, uel nolis: nec enim meo ſuaſu auferre ius tuum poſſum. præſtat tamen hæc denuncia- tio proteſtanti iuſtam excuſationis cauſam, ut cùm per eum non ſteterit, cõditio pro im- pleta habeaturu: unde& debitorem excuſat, qui ſoluere creditori uoluerit, ne in mora am plius cenſeatur, ſed ipſe potius creditor“: qua ratione& creditor conditionalis, qui condi- tionem adimplere potuit, huiuſmodi nuncia tione in mora cõſtituitury.& uice u erſa idem in debitore conditionali reſponſum eſt, qui interpellatus conditionẽ adimplere neglexe rit, ſiue is ex ultima uoluntate debeat⸗=, fiue le gis iuſſu“, ſiue ſententia iudicis b, ſiue, ut ego opinor, ex cõtractu: ut cũ ita ſtipulatus ſum, Si hominem Pamphilum nõ dederis, centũ dabiscpoſtq́; enim denunciauero ut hominẽ des, tuq; neglexeris, non amplius homo, ſed pecunia debebitur ‧:quod Paradoxorũ lib. I. cap. Xl. latius à nobis diſputatum eſt. Quod in incitatoria hac ſpecie dictum eſt, ut regu- lariter nõ ualeat, in prohibitoria quoq; rece/ ptum eſt, cùm id prohibemus, quod prohibi to facere arbitrarium eſt: pari enim ratione obnunciatione mea efficere non poſſum, ut quod arbitrij tui eſt, id nõ ſit: quod maximè obſeruandũ, ſi nullam iuſtam cauſam habue rod. uel etiã ſi habuero, ſed tu ſalua honeſta-
ſis?: uel ſi ad me negociũ illud nihil attineat: is enim cuius non intereſt, uix eſt, ut audiri debeat niſt in id tantum, ut quod clam erat, detexiſſe, ſcientiamq; qualemqualem indu- xiſſe uideatur?: quæ tamen ſcientia eo modo inducta alteri non proderit, qui uel in dolo ſit, uel de lucro captando in alterius damnũ tractetr᷑ Quandoqʒ; tamen inhibitio huiuſ- modi ualet, nempe cũ eius, qui prohibet, in- tereſt, iuſtaq; cauſa ſubeſt,& àprincipio pri- 2
n I.j.& ij. quod
0 l.nõ omnes. in p Alex. d..
q l. cum ſatis..
r I. ſi quis ſolut.
s Bar. J. ſi ſeruii.
64
t l. fideiuſſor
u l. ſi Titius ſta-
x d. l ſi ſeruum. L. hæc cõditio,
XI j.§. item ſi. a gl... C. de his b Bart. l. ſuus.§. c l. ita ſtipul. de
65
d I. ſi maior. C. te,& exiſtimatione tua obtemperare nõ poſ dereſiuen.
e l. Quintus.
f Lij. quod fal-
g lI. item.§. peti-
h d. l. j. 66
ui.
fin. de re mil.
morte.
fin. C. de agr. & cen.
9. j. de uſur. §. nunc uiden
dum. de uerb. oblig.
cred.de fid.
tuas. de cond.
6. ſequitur.
ſt in capitol.de cond.& dem.
ad leg. falcid. quib. ut indi g.
fi. de hær. inſt.
uerb. oblig.
mand.
O tut.
tam. de petit. hæred.

a l. uirilis. 9. pe. de leg. præſt.
b l. ſi fundi. C. de rei uend.
c l. Fulcinius. qui. ex cau.
in poſſ.
d I. ait. j. ſi quis
particeps. ff. quæ in fraud. cred.
e l. nomen. C.
quæ res pig.
67
f l ſi quis prohi buit. de publi.
g l. utrum. de cõ ſtit. pec. 68
h Archid.30. q. 5. iudicantem.
i d. Clem. cau- ſam. d. l. no- men.
69
k l.hæc autẽ. ff. ſi cui plus ꝗ́ per leg.
I Lj. de eo per què fact.
70
m l. fin. eod. tit.
n l. ſi fidciuſſor.
mand.
71
72² 0 d.§. ſequitur.
p l. diuus. de ſer.
ruſt.
23
q d. J. ſi quis in- fic. de poſ
r Bal. in rub. ex tra de proc.
191
uſquam ius aliquod ſibi quæreretur, fuit mo nitus ⸗:ut cùm denuncio, ne emas talem fun- dum, quia eſt meus, uel mihi obligatus b: uel cùm te admoneo ne uendas, quia fundũ ip- ſum uendicaturus ſum, niſi parueris, uidebe ris dolo diſtraxiſ- ſec. Idem etiã cum creditores teſtato emptorem conue- niunt, ne debitoris ſui bona temerè e- mat:ſi emerit, dolo emiſſe cenſebitur d. quòd ſi poſtquã emerit, denuncietur, nulla eſt interpellatio, niſi aſſer tionis illius fiat fides, idq; inſtrumentorũ ex- hibitione:, uel iudicis autoritate, quod ſupra à nobis proditum eſt. Et cùm tradiderimus, quæ alieni arbitrij ſunt, non poſſe nos noſtra denunciatione efficere, ut ideo minus ſint: conſequens eſt, ut idem multo fortius fatea- mur, fcùm eiprohibemus, ne faciat, quod fa- cere tenetur: ut ſiuenditori quis prohibeat, ne fundũ uenditũ tradatt: ut ſi debitor ei qui pro ſe conſtituit denunciet, ne ſoluats: qui e- nim facere quiſquam poteſt, ne uenditor fi- dem non ſeruet, aut qui conſtituit nõ ſoluat:? fquod eò magis ſeruandũ eſt, cùm nulla pro- hibitiõis iuſta aut uera affertur ratio: tametſi etiã ſi allegetur tantũ idem ſit, cùm nihil refe rat, quid uerũ nõ ſit, an nõ probatũ u. Opor- tet igitur, ſi iuſta& uera cauſa prohibitionis ſubſit, ut denunciatio ualeat, fidẽ fieri, inſtru mentumq́; ei cui denunciat᷑ legit uel eius ex- emplſũ ei relinqui, eadem quã ſuperiori caſu diximus ratione Sola tamen ueriſimilis cau ſæ allegatio alicuius quãdoq́; effectus eſt, in eoq; ſufficit, ut excuſandus ſit debitor, niſi cautio à creditore pręſtetur, indemnem eum eius denũciationis cauſa futurũ, quod in ar bitrio iudicis plurimũ reſidet. Sed& ueriſimi lis cauſa id efficit, ut excuſari debeat, qui de- nuncianti credidit:poſſitq; aduerſus eum de dolo agi,& ſi ſoluendo nõ fuerit, reſtitutio in integrũ deturm. f Sed& quoties res principa liter ad denunciantẽ pertinet, denũciationi huiuſmo di, etiã ſi alia fides tunc nõ fiat, obſe quendum eſt: ut cùm debitor fideiuſſorem ſuum admonet, ne creditori ſoluat, quia pa- cti, uel acceptilationis, uel alia exceptione tu tus eſt.tIdem cùm à denunciantis uoluntate res omnis effectũ ſumit:quapropter credito re denũciante debitori ne ſoluat, iuſtè paren dum eſt, moraq; omnis diluiture f Sicut& cũ prohibetur, quod ſola denunciantis uolunta te illicitũ fit, ualet proteſtatio: ut ſi uetuero, ne fundum aucupij aut uenationis cauſa in- grediarisꝰ, ne negocia adminiſtres, ne man- dato tibi ceu procuratore meo facto amplius utaris:id em̃ mei plansè liberi arbitrij eſt: un- de alia probationis fides non eſt neceſſaria. tSed an huiuſmodi denunciatio per procura torẽ fieri poſsit? Et clarũ eſt poſſe, dum man- dati huius fides fiat N: quòd ſi non fiat, cautio rati nequaq́; ſufficeret:. Lex enim ſic fieri de
F Serui appellatio etiam ad ancillam re fertur.y Familiæ ap pellatiõe liberi quo-
D. Andreæ Alciatiunttt.
0 0
30
4⁰
50
60
192
nunciationẽ iubet, ut is, cui ea fit, cognoſcat rem ita eſſe:quæ notitia ex cautiõe huiuſmo di non percipit᷑, tametſi alias in iudicialibus, & in noui operis nunciatione, quòd iudicij præuia ſit, ſufficiat idq́; receptius eſt. Qua-
propter nec nego- que continentur. ciorũ geſtori id ius Vnicussſeruus fa, cöpettt, niſi in his 2 3 caſibus, quibus ſo- miliæ appellatione la notitia à quocun non continetur: nec que facta ſufficitt
ut cũ poſſeſſori hæ reditatis denunciamus, ne bona diſtrahat, quoniã hæreditas ad eum nõpertinet, conſti tuetur enim in mala fiden Qua ratione& ap pellationis intimatio à negociorũ geſtore fie ripoteſt:qᷓd multò magis in cõiuncta perſo na admittendũ. Sed an procuratori fieri po terit:& non putarim, niſi his caſibus, quibus ſcientia procuratoris dño nocet⸗: d& tum quoq; nõ ꝓcedit, cùm lex in dñi plenã notitiã peruenire aliquid iuberet: non em̃ ſufficeret etiã ſpecialem procuratorẽ admoneriꝰ. Item nõ procedit, niſi cum dñs ipſe propter abſen tiam cõueniri nequit b.Sed& cum animiui- tium, puta malã fidem domini inducere uo- lumus, nunꝗ́ᷓ ſufficit procuratori nunciare.
b T§. SERVI.) †Econuerſo auté appella tione ancillæ, ſerui non continentur. quod obſeruandum eſt, etiã ſi eadem utriuſq; ratio ſit?:niſi gratia frequentioris uſus de fœminis mẽtio facta proponatur. f Quapropter ſi lex prohibeat capras in uilla haberi, nechircos quidẽ habere licebit:atq; ita ex facto reſpon-/ ſum fuiſſe cõſtat ſt aruis enim calamitoſum, præſertimq́; Baccho infeſtum id animal eſt, ut etiam græco epigrammate admonemur:
Ku ρμιενννανε d Sενε εœᷣο be erocogue Oovop mσ,νσσο ο1mQꝛQέιννε νορρμ.
Rode caper uitem, tamen hinc cum ſtabis ad aram In tua quod ſpargi cornua poßit, erit.
c T§. FAMILIAE.) De familiæ ſignifica- tione infra latius diſſeretur. Quod ad pręſen tem rem attinet, dubium faciebat, tquoniam familia ab Oſco uerbo famul deducit᷑, quod ſeruum ſignificat, atq; ideo de ſeruis propriè dici debuit, non autem ad filios, uel etiam li- beros homines trahi:ſed tamẽ uſus aliter ob- tinuit. t Hincq; ſequitur, ut argumentumab etymo, itemq́; quod in Topicis M. Ciceroà coniugatis uocat, probabile, non autem con cludens ſemper ſit.
d§. VNICVvs.) † Videtur hinc Baldi ſen
tentia confutaris. Exiſtimauit ipſe conſtitu- g
tionem de eo, qui cum familia acceſſerit, uer ba facientẽ, illum quoq; complecti, qui cum unico ſeruo accedat, ſi eum ſolum habuerit. Sed ego rationẽ legis perpendendam magis crediderim, quæ ſi in dubiũ deducatur, pro- pius erit, ut de unico ſeruo familia, quatenus ad perſonas refertur, dici nequeat: in interdi cto tamen àa familia deiectusv dicitur, qui uel ab unico ſeruo deiectus eſt: ſed id ex inter- pretatione, nõ ex ui uerborũ eſt, Sed Aſt li
ex
zldeppza Procuraun
74
t Bart. e H ſiherera
Trebell.
nqunndoch n
ud.. petian, uiutuſele
75 ſcip⸗ munlſclp X Rota. u-. unen ficũũ C uiß. Bübene 76 clibis,lo5 b „ a.l aui dſa⸗ anitẽpollb In fem um fuſpicatu-
X procmax. ge(Nec duog n deno. ditiuentoſiet a gldemca anbomines teg ſam. uerſg n endum eſt que
Eas 1. uck cod lier. Ins i lceiim nillexlu
cd peie ber qlocdlua
77
d lſeriixdele
ga iij
4 niulexcuobu ackerunt Sed ib conlicipleri
e quonian j qanprobatun
um.
78 f Alber. in
.7.104.
80
8¹
82
bell.
1 Pli feue“ deugus
Bali lüte
mur.ſſna tem. CalIlt 1
em numerũpop. 4 Eiquiaranedubim egem conſtituꝛ mlbusſolum int vlquatuor equi
h umueconficere. agumento ſilex gegwerid inpor muit quiminuse Worequitibus cõ- iiedneatubage nogitcaſu.lu n luniuerſitates hu miscöſitant cx ſrsin unum rec
mm gpellinne Nnm tonine que uen
4, a an dudlo guc monache
tin 3
„onis cauſh, üien muima erüb

83 Neratius.j. zd.
.C. de tuto. L preſ. 2 84 yrator. ui bo orum rap. j de elecl.
85
86
ues deabig.
4 87 ut. in fin.
oad cuiuſque uerſ.
2 m. lJ. E fi. ul pub. ng!l.pigno- de fur.
tth. de ar- 5.
193
lex municipalis cuiq́; alienigenæ ius ciuita- tis cõcedi prohibeat, niſi per decenniũ cum familia in urbe habitauerit, an is qui relictis parentibus& familia, cum unico ſeruo habi tauerit, reij cietur? Et ex facto conſultus reij⸗ ci reſpõdi, tum hu- ius reſponſi argu- mẽto, tum quia fa- miliam alibi maio- rem reliquerat,& in patria ius incola tus retinuerat, ad quã ueriſimile eſt eum quandoqc; re- uerſurũ fuiſſe. Lex
duo quidem? fami- liam faciunt.
CAIVS LIB. XXI.
LEX NXLI.
Rmoruũ appel-
4 Klatic non utiqʒ; N
tantum ſcuta,& gla-
dios,& galeas ſigni-
autem municipa- g lis id beneficiũ cõ- ficat, ſed& fuſtes& cedit his, quos per lapides.
tanti tẽporis inco- latum ſuſpicatur non receſſuros.
e ¶Nec duo quidem.) t Pres ergo familiã cõſtituenta, ſicut& collegiũ. cœtus uerò de- cem homines requirit b. quod& de turba di- cendum eſt: quę uox à græco ſermone zο⁵εεν deducit᷑.quod& de cõgregatione ego cre- diderim, niſi ex ſubiecto argumento aliud in ducat᷑:quo caſu à Canoniſtis non diſſentirẽ, qui uel ex duobus congregationem conſta- re dixerunt.Sed& populũ plebemmue decẽ
de uerb. ſignif comment.
10
20
uiris confici pleriq; exiſtimauerũt: quod nuſ 30
quam probatur,& ratione caret, ſicum maio- rem numerũ populi appellatio, q́ᷓ; cœtus, re- quirat. Sanè dubiũ nõ eſt,tquin decem oues regem conſtituant, quod deminoribus ani malibus ſolum intelligitur:nam quinq; ſues, uel quatuor equinos pullos, gregẽ ſuũ equo rumue conficere Bartolus ſenſit?. Cuius rei argumento, ſi lex pœnam ei, qui gentem cõ- gregauerit, imponat, eum non puniri exiſti- mauit, qui minus decem peditibus, aut qua- tuor equitibus cõtulerit. Sed mihi magis ar/ ridet, ne à turba gentẽ diſtinguamus, idemq́; utroq; ſit caſu.Illud nõ omittendum/ ftamet- ſi uniuerſitates huiuſmodi ex pluribus per- ſonis cõſiſtant, cæteris extinctis, ius uniuer- ſitatis in unum recidere, nec extingui f.
Armorum appellatione quid contineatur.& num. 3.
Telorum nomine quæ ueniant.
Conſtitutio, qua monachis arma prohibentur, de fuſtibus& la pidibus non intelligitur.
RMORVM.) Armorũ appellatio non Aa ea tantùm, quæ offendendi cauſa ha bemus, refertur: ſed& ea continet, quæ pro noſtri corporis tutela gerimus, ut clypeus& caſsis.quòd ſi lex nõ de armis, ſed de telis lo- quatur, aliud eſt: tnam hæc uox ea ſoluùm ſi- gnificat, quæ alterius lædendi cauſa haben- turs. Nec Angeli' ſententiam ſequi poſſum, improprie arma dici exiſtimãtis, quæ ſoluùm defenſionis cauſa parantur: id enim à Juriſcõ ſulti noſtri mente proculabeſt. fnon tamen negauerim, ex ſubiecta materia, armorũ ap- pellationẽ aliter quandoq; aſſumi: ut in Juſti niani conſtitutione“, qua fabricenſibus inhi
4⁰
50
60
194
bet, ne arma priuatis hominibus uendant: in telligitur enim de his, quæ militantibus uſui eſſe poſſent, quoniam id publicæ ſecuritatis cauſa conſtitutũ fuit. Qui ergo cultrum, uel fuſtem habuerit, non tenebitur?: tametſi&
cultellus quo panẽ
VLP. L IB. LIIT. incidimus, uel cala LEX XILII. lamum acuimus, Robrum& op- idemq; in graphio, armorum nomi probrium idem nomune f1 POd da non comprændat: unt. robra quædãi& ideo ſi quis hu- natura turpia ſunt, iuſmodi gladiolo quædam ciuiliter,& aliquẽ occidat, nõ quaſi more ciuitatis, uideri eũ occiden- utputa furtũ*. adul- di animũ habuiſ-
ſe¹, Aretinus" re- ſponditSed& cõ ſtitutio, qua mona chis tenere arma nõ permittitur, haudquaq́; de fuſtibus& lapidibus intelligitur, cùm hęc in alium uſum haberi ueriſimilius ſit, con- ſuetudoqʒ uulgaris ſermonis hoc hodie ha- bet, ne app ellatione armorũ contineantur°. Sed cùm luſtiniani ſanctio, qua armaà pri- uatis retineri prohibitum diximus, conſuetu dine non ſeruetur, an licebit machinas fuſi- les haberer? quales ſunt, quas Bombardas, co lubrinas, ſclopos maiores uocamus. Et nõ li cere crediderim:cætera enim arma alio præ- textu haberi poſſunt:at huiuſmodi quęad de molitionem murorum ſolùum ſunt uſui, nul- lo pacto priuatis concedunt᷑, nec ad hunc ca- ſum uidetur producenda conſuetudo.
teriũ eſt natura tur-
Probrum& opprobrium quid ſignificent.& num. 6.
Furtum& adulteruum an natura probrum ſit.
Apud pleroſq; populos impuneè furari olim licuit.
Furtum potius ciuili lege, quam natura probrum eße: ſecus in adulterio.& num.5.
Propudioſus uel ciuili uel naturali lege parem inſamiæ le- gem ſuſtinet.
s Donatio inter uirum& uxorem, patrem& filium, quan-
do obliget.
ROBRVNM.) a ¶Probrum pro crimi- Pas ipſo quãdoq;accipitur:ſed quia ex hu iuſmodi delictis ignominia oritur, ſolẽtq; ea aà conuiciantibus obijci, frequentior uſus ob tinuit, ut pro ignominia conuicijsq́; accipia- tur: ſicut& opprobrium, quod milaliud eſt, quam obiectum probrũ: hocq; modo à Val- læ morſibus defenditur Vlpianus.
b TFurtum.) TAccurſius ita intelligit, ut furtum, adulteriumq́; natura probrũ ſit, quo niam in decalogo legitur, Nõ furtum facies, non mœchaberis: quæ interpretatio ut uera ſit, poteſt tamen ita punctis diſtingui, ut de- fendamus furtum non natura, ſed ciuili lege probrum eſſe, adulterium uerò etiam natu- ra: fnam leguntur fuiſſe aliqui populi, apud quos furari impunè licebat, ut Aegyptij, q́ᷓd ex Ariſtone Iuriſconſulto Aul. Gell. tradit. Lacedæmonijs certè etiam laudi dabatur eſ- ſe furem, nec deprændi: quòd hoc potiſsimũ exercitamẽto cautiores diligentioresq; ado-
3
=Sd*
k gl. d. Authen.
l c. ſignifcaſti. de hom. m Conſil. 80.
4
n Clem.j. de ſta tu mon.
0 Card. d. clem.

a I.j. de furt.
5r D. Andreæ Alciati mtit. 56
leſcentes fierent. Leges autẽ X) J. tab. aliquid .. quoqʒ de Lacedęmoniorũ moribus ſumpſiſ ſe dubiũ non eſt.f Cuùm ergo cõmuni omniii entiũ iure furtum nõ puniretur, merito hu —.. 1 iuſmodi probrum magis ciuile, quàm natu- rale dicit᷑: quod nõ eſt de adulterio: id pe: enimuero tutelæ enim etiã iure gen damnari, hoc nõ na- tium abominabile 0 eſt, utpote q́d ma-
trimoniũ polluit, more ciuitatis: nec
datamq́; àconiugi enim natura probrũ
businuicem fidem eſt, quod poteſt&in
corrumpit. Atho- hominem idoneum
die in his ciuitatib.
8, incidere.
quæ male inſtitutę
ſunt, maior pecu- 1D 4 L.I B. L VII. LENX XLIII.
niæ quaàm morũ ra tio habet᷑, furesq; laqueo ſtrangulan tur, adulteri mul- ſui, potuiq́;, cultuiq; Gant pecunia. 13a corporis, quæc; ad nè ꝗᷓuis lege Iudęo 5 Jer 1
rum fures punirẽ- uiuendù homini ne- tur, nõ tamen con ſequens eſt, iure gentium id crimen puniri: nec enim ſoli Iudæi ius gentium cõſtituunt, quibus, ut Corn. Tacitus inquit, Moſes no- uOs ritus, contrariosq; cæteris mortalibus in
Erbo uictus cõ
didit. Sed etſi concedamus lege naturali fur⸗ 30
tum uetari? nõ tamẽ ſequetur, ut ideo ſit pro brum:nam& lege ciuili, non poteſt maritus donare uxori,& tamen huiuſmodi donatio-
6 ne opprobriũ aliquod nõ inducitur. Illud er
o probrũ eſt, quod non ſolùm prohibetur, etiam ignominia delinquentẽ afficit. Et hęc utcunq; cõtra receptam ſententiã induci poſſent᷑, licet ab ea recedere periculoſum ſit.
c ¶ Non natura.) Diſtinctio hæc luriſcon
7 doquidem parũ refert, quis iure ciuili, an na turali propudioſus ſit: parem enim infamiæ 5 Ij. de his qui notam ſuſtinetꝰ. multũ uerò refert in pactio-
not.
nibus, quę contra bonos mores fiunt:nam ſi contra bonos mores, quatenus iure ciuili cõ ſiderantur, initæ ſint, iuramento confirman-
c c. cy cõtingat. tur“. Atq; hinc eſt, quòd donatio inter uirum
de iureiur.
d l. pacta quæ contra. C.de paſt.
& uxorem, uel patrem& filium iureiurando ſancita, neceſſariò obſeruanda eſt d, ut cõmu
turac probrũ eſt, ſed
tinẽtur, quæ e- 20
rium,& calceariũ,& habitatio,& lectus debe bitur. Idemq́;& ſi alimẽta legata ſint, uel edu
catiot: hæc enim nomina exæquata ſunt. Le- Iucwrint, gatis uerò diarijs u el cibarijs, ſecus eſt. tln- 2 huimn terpretamur aute diariũ, unius diei cibũ, quẽ ę ldiai T irinuin Græci liaα νμο⸗ ttt. ſnm pe raueſtm ceſſaria ſunt. ueſtem cat. tSed quid ſi ali cunötenu quoqʒ uictus habere bnRnälesh ad ach 7 zn icem, Labeo ait. L0 uuns)tin aauiteui uicem, buere expenſas:& fa dlum eu Ga1V bde ur. uident uerba idem, vel⸗ tera uiif, ni⸗ ſignificare dd ui- a ienſ 6 ctera quib-nl dus, ut uidelicet i con uendi, curandi⸗- impendere illiom gulg lſe ue“¹ corporis noſtri nia tenear, quæ e- niaſe 1 gratia utimur, ea ap- ius uitæ neceſſaria bu lne ilh pellatiõe ſignificant᷑. ſüde ang nO pro 4 dicit pem vLPIANVS. at Valla, ut uictus Ume a LEX XLV. appellatiõe, de ue- zmieige⸗ Nſtratũ omne ue ſtiario quoq; intel in eauwf Timenta contine/ Ioimarſn multæ eupnsi no re quod inijciat᷑, Lde un leeerfu 3* uirum ſin Ae bus ueſtes uſui ho- lem)
beo ait:neq;enim du minib. nõ ſunt, ut Enguls gere in Aethiopia:qͥdri beldcim colte diculũ eſt: nec enim Xethiopũ leges hic in- uu wiumodi lega terpretamur, ſed Romanorũ, qui ſine ueſte hucto apparalo non ſolent uiuere. Non tamen negauerim, dum tamenelt hãc ſignificationẽ ex interpretatione magis, iierde voluntas q́ʒ ex ſtricta uerborũ ui eſſe:& ideo ex mente umeſtſineſtrag diſponentis aliter quãdoqʒ iudicamus. tVn- 5 Kquienimaliun
de ſi quis alimentis uel uictui renũciaueritꝭ, non cenſebit᷑ de ueſtiario uel calceario actũ: huiuſmodi enim repudiationes ſtrictè acci- piuntur. Qua ratione qui famulo uictũ men ſtruamq́; mercedem promittit, non uidetur de ueſtibus intellexiſſe, nec ulla alia re præ- ter cibaria i.& idem in prætore, qui ſimili mo do officialibus ſuis promiſerit:quod& gene
ſulti non magni effectus uidetur eſſe, ſquan- 40 raliter in quacunch odioſa materia procedit.
1 Dißfrre inter ſe, an quis uictum, uel cibaria debeat.(tur. 2 Qui alere tenetur, an in diſciplinã minerual pendere coga-
ETERA.) a CCurandi.) fIntelligunt
hocDoct.ut qui uictũ debeat, etiã ægro tanti pharmaca ſuo ſumptu præſtare teneat, ſine his enim curatur nemo. qui uerò cibaria debet, ſatis eſt ſi ea præſtat, quæ ad cibũ perti nent*, ut pullos: catapotia enim,& decoctio nes, cęterac; medicamẽta emere nõ tenetur,
b lekhi. ν qdmeninſterne tranſ.de naſ i ſrus ſivlorte e Weaueſtiusapp bSrragulauef
guipalium indum
gllefln duobus:
i Betlkegan giul,ſtomnens deamlg quiliperaddiog Culi,eigoſſu
nepaeſt dignit
equod inſterni
1 neceauoxa noſt ubleud& Cicer aueiela
Ho leckioperime-
k Brt.dllt— nieine
gatis. rng. Pu l Linrehu. euneratu
ni calculo proditum eſt: quod procedit cùm 5o niſi fortè modica impenſa habere ea poſsitl. poſſmtcin ifuena rug .l.Liui
ſimpliciter lege ciuili cõtractus prohibetur: nam ſi etiam pęna appoſita ſit, aliud fortè eſ-
e l. cõuenire. de ſet dicendum?. Idem ſi iure gentiũ cõuentio
pacl. dot.
reprobata ſit, huiu ſmodi enim nec iuramen- to quidem roboratur. 1 Viclu alicui legato quæ debeantur: aut legatis alimentis uel dia-
2 Diarium interpretamur unius diei cibum.(rijs. 3 Expenſas alicui tribuere promittens, ad quid teneatur.
4 Valla reprehenſus circa uerbum Victus. 5 Renunciaus alimentis uel uictui, non cenſetur de ueſtiario uel 60 3; Correttus locus in hac lege,& quid ſignificet æteis puuex.
calceario ſenſiſſe.
1NIeKL uictus.) † Si quis legauerit Ti-
tio uictũ, cenſebit᷑ omnia legaſſe, quæ ei ad uiuendũ neceſſaria ſunt,&ideo& ueſtia
qᷓd aliqui exiſtimauerũtt Sed nũquid quiale re tenet᷑, in diſciplinã quoq; minerual pende re cogatur?& nõ teneri uerius eſt a, niſi iure ſanguinis ex legis diſpoſitione id debitũ con tractum ſit: ut in patre qui filiũ alere debet, idoneisq; præceptoribus inſtruendũ cõmit-
tere:quod& in fratre dicendum eſt.
1 Victum& ſtratum quomodo intelligere oporteat. 2 Pallium indumenti ſpecies, non ſtragulæ.
4 Stragulã pro omni ueſte, quæ inſternitur, accipi cõtra Val 5 Veſtis& ueſtimentum.(lam. I NSTRATVN.) Si quis prohibuerit ui-
ctum ſtratumues iudicato in carcerẽ defer
11,8&
2
m allegckt dlau utpall
n l quod dehr⸗ um,
nu.penk, cab.adi. muimeiſeſ
d
1 lata hun
o l ſiuiltan. mr in Thro rcuc. 3lurſa aüemalbhe

3
.* quos nos. in
. eod.
en. de alim.
eſtis. de au.
5 arg leg. — 2
O G&2+½ α☚
197
ri,& pœnali actione,& iniuriarũ teniebitur. TSed quomodo intelligemus uictum& ſtra- tum?& Vlpianus in ſtratu eſſe omnia ueſti- menta quę inſternuntur ſeu inijciuntur, ait, qualia ſunt, to ralia, gauſapa, cẽtones, aulæa,
tapetia: in uictu ue ro cætera ueſtimẽ- ta, quæ nõ ſternun tur. Ex qua inter-
retatione uidere- tur dicẽdum, eum cui uictus uel ali- menta debent᷑, ſtra gula aliqua conſe- qui non poſſe: qd bona ratione non ſubſiſtit: ſine illis enim uiuit nemo: nam& cùm ex qua
bium eſt, quin ſtra- gula bueſtis, ſit om/ ne ²⁴eιςρεα⁴μeρα.In uictũ ergo ueſtem accipie/ mus, nõ ſtragulam: In ſtratum, omnem ſtragulam ueſtem.
I DEM
L I B. L I1III.
LEX XLVI Ronunciatũ“& ſtatutũ dici idem
litate perſonæ ali- méta debeantur:, æquum nõ eſt no- bilem uirum ſine ſtragulis agere. Sed& cùm coõſtet huiuſmodi legato lectum contineri b, de in- ſtructo apparatoq; uideretur intelligendũ: durum tamen eſtaà uerbis legis recedere, niſi aliter de uoluntate teſtatoris conſtet. Necue rum eſt ſine ſtragulis uiuere aliquẽ non poſ⸗ ſe: qui enim aliunde non habet, ſuum ſibi in- dumentũ inſternat. quoôd ſi uictus& ueſtitus legatus ſit, fortè etiam ſtragula debebuntur, nã ea ueſtitus appellatione cõtineri uident᷑*. b ¶Stragula ueſtis, ſit omne pallium.) fAt- qui pallium indumenti ſpecies eſt, non ſtra- gulæ. In duobus meis antiquis codicibus le- gitur, ſit omne εςραeρ, quam dictionẽ ali- qui ſuperaddito gloſſemate interpretati ſunt
. 6 poteſt: promiſcuè e/ nim& pronunciaſſe
& ſtatuiſſe, ſolemus
dicere eos, qui ius ha
de uerb. ſignif comment.
10
20
30
palliũ, eaq; gloſſula ab imperitis in contextũ 40
recepta eſt. Significat græcè periſtroma om ne quod inſternitur, ſicut Latinis ſtragula: nec ea uox aà noſtris non recepta eſt, Plauto in Pſeud.& Cicer. in Philip. II Hincq; appa ret contra Vallæ ſententiam, ſtragulam non pro lecti operimẽto tantùm, ſed generaliter pro omni ueſte quæ inſternitur accipi. ſic& Tranq. Funeratus eſt, inquit, Nero ſtragu- lis albis auro intextis, quibus uſus kal. Ianua rijs fuerat. T. Liuius lib. X α△ X✕ III. Cum ti- bi uiro liceat purpura in ueſte ſtragula uti. Feſtus Pomp.ſ Veſtis generaliter dicitur, ut ſtragula, forẽſis, muliebris: ueſtimentũ Pars aliqua, ut pallium, tunica, uel penula.
Iudicem pronunciaſſe, ſiue ſtatuiſſe, rectè dicimus. Pronunciare& ſtatuere quandoq; inter ſe differunt. Leges munic ipales uulgò ſtatuta dicuntur.
Explicata l. nulli. C. de ſent.& inter, om. iud.
Et arbitri& arbitratores rectè pronunciaſſe dicuntur. Quod ab arbitro pronunciatum eſt, rectè ſententiam dici. Laudum, eſt uox barbara.
Vxor olim tribus modis habebatur, uſu, farre, emptione. Materfamil. apud ueteres erat, quæ coemptione nupſerat. Mater famil. x pudicitia& bonis moribus hodic dicitur.
50
60
198
P RONVNCIATVM.) fSiue dicamus iu dicem pronunciaſſe, ſiue ſtatuiſſe, idem eſt: hæc enim uerba ſententiam latam oſten- dunt: ſicut& ordinare, iudicare, præcipere, decernere, cenſere,& iubere. Non tamen*
bent cognoſcendi 5. F Matremfamiliâs“ accipere debemus, quę nõ inhoneſte in domo ſua uixit: ma-/ trẽ em̃ familias à cœ- teris fœminis mores diſcernunt, atq; ſepa rant: proinde nihil intereſt, nupta ſit, an uidua, ingenua an li
eiuſdem ſignifica- tionis ſemꝑ eſt pro nunciare& ſtatue- re: quãdoquidem pronunciare pro- priè dicimur, q́d uiua uoce& me- moriter ꝓferimus: ſicut recitare, q́d ex ſcripto.ſtatuere uerò dicitur etiam, qui generaliter ali- quid conſtituit, ut cùm lex in uniuer
ſum ſancit᷑.t Hinc- que eſt utlegesmu nicipales uulgo ſta tuta appellentur: quem ſenſum non habet pronuncia- re: refertur enim ad id ſolũ, quod inter par- tes pronũciatur, idq; Accurſ. probat. t Dum ergo lex alibi dicite, nulli qui ſtatuendi non habeat facultatẽ, interdicere cuiquam patria ſua permitti, ego intellexerim, ut qui in uni- uerſum pro certo delicto conſtituere interdi ctionis pœnam nõpoteſt, is nec priuatim ea pęna mulctare aliquem poſsit:licet alij aliter accipiant.
b TCognoſcendi.) †um ergo arbitrif ipſi quoque ius cognoſcendi habeant, ſequi tur propriè dici eos pronũciaſſe, uel ſtatuiſ- ſe.quod& in arbitratorib. admitterem: tam- etſi negent Doctores ſententiam proprieè di- ci?, quod ab arbitro pronũciatum eſt: tquod tamen mihi non fit ueriſimile, cùm id quod unuſquiſq; etiam priuatus ſentit, latinè ele ganter ſententia dicatur:nec aliter ſoleant Iu riſconſulti arbitrorum definitionest, quàm ſententias appellare:f Laudum enim barba- ra uox eſt& inepta.
c T§. MATREMFAMILIAS.) † Tribus modis olim uxor habebatur, uſu, farre, em- ptione. Confarreatio ſolis pontificibus con- ueniebat: nec enim ad eam dignitatẽ admit- tebantur, niſi confarreatis parentibus geni- ti, ut Cornelius Tacitus ſcribit. Emptio qui- buſdam ſolennitatib. peragebatur,& ſe coë- mendo inuicem interrogabant: Vir, an ſibi mulier materfamilis, illa, an uir ſibi paterfa- miliãs eſſe uellet: reſpondebantq; inuicem, uelle:atqʒ ita mulier in uiri manum cõuenie- bat:& erat materfamiliâs uiro loco filiæ, ut ex Vlpiani autoritate in Topicis Ciceronis Boëthius refert. Si uerò abſq; hac ſolennita- te nuptiæ cõtractæ fuiſſent, huiuſmodi uxor uſu habebatur. Cõſentiũt igitur Cicero, Boëẽ thius, Vlpianus, A. Gellius, cęteriq;antiqui, Imatremfam. ſolam apud ueteres fuiſſe, quæ
1 4
bertina: nam neq;nu ptiæ, neq; natales fa- ciunt matremfamil. ſed boni mores.
1
2 d c.in his. de
uerb. ſig.
4 e l nulli.C.
de ſent.
5 fL ait prætor. F. de re iud.
g Inl. j. de re iud. 6
h Ilitigatores. l. qualẽ. de arbi. 7
8
9

10
a L deinde. in fi. de lib. ehib.
b l. nam ciuium. de his qui ſunt ui.
O
2
c l. ſolutionis. 5. de ſol.
3
d l. ſolutam. de ſolut.
e l. iij.. ſoluiſ ſe. de re iud.
f a.liij..ait.
4
5
g l. cum lege. de teſta.
- u
s D. Andreæ Alciati in tit. s
coẽmptione nupſerat,& in manũ, id eſt, Po- teſtatem uiri conuenerat: in eius enim fami- liam ſic tranſibat. Sed hæc antiquitus fuere: nam longa conſuetudine obliteratis illis ſo- lennitatibus, tex pudicitia& bonis moribus materfamiliâs ap- pellari cœpit. Su- mitur tamen ſigni- ficatio quandoque eciam ſtrictius, ut ſolam matronã cõ prændat, quæ no- tæ ſit autoritatis“:
pa VI. LIB. L. VI. AD EDICTVM.
LEX XLVII.
bum eandẽ uim habet, quã ſolutiõis.
ſiquidẽ dicebat Eu cArvVvs I18. I. AD EDI ripides, Famã mu- crVM PRaEr. lieris, non formam VNB
uulgatã eſſe opor- LEX XLVIII. tere. Latius uerò Vi neq; ſequã- capit᷑, cùm de qua- tur neq; ducan-/ de Kiacneht tur. ỹᷣSolutũ non in igimus, quę ſui ſit 27,— S. eum, qull iuris, ut Accurſius telligimus.4 ait b. quod nõ arbi-
tror uerũ, niſi adſint& boni mores, ut in ex- emplo uiduæ, quod luriſconſultus affert.
Verbum, Soluere, explicatur.& num. 4.
solutio& liberatio, eiuſdem ſunt ſignificationis.
gi lex pecuniam ſolui requirat, acceptuatio non ſufficit.—
Vna dictio poteſt& ſtrictẽ& largę accipi, utroq; tamen mo- do proprie.
IBERATIONIS.) tSoluere, eſt eum Iu alligatus ſit, liberum facere: inde qui præſtitit quod debet, ſoluiſſe dicitur,& ſe ab obligationis nexu liberaſſe: quò fit, tut pro- priè ſolutionisuerbum liberationisq́;, eiuſdẽ ſit ſignificationis atque ideo ſiue debitor ſa tis fecerit, ſiue acceptilatione ſit liberatus, di- cetur ſolutus.t Quòd ſi lex nõ ſimpliciter de ſolutione loquatur, ſed pecuniã ſolui requi-
Iberationis uer, 10
20. aut naturalis eſt.
fert. Aliqui enim in libris Caij Iuriſconſulti ita inſcriptũ titulum credidere. alij eum qui prætoris edicto obſequi non tenetur, coram tribunal per uim minimè eſſe deducendumꝰ. ſunt& qui affirmant, ſicut in ius de domo ſua
4 uocatus ſequi uia-
licet uinculisleuatus torem nõ tenetur,
ſit manibustaméte⸗ ita nec inuitum de „ 1 bere deducii.tIpſe netur: ac ne eum qui arbitror interpre-
dem intelligimus ſo tari Caium eiuſdé
lutũ, qui in publico ſignificationis eſſe ſine uinculis ſeruat᷑. ſequi& duci: quã- doquidem is duci-
VLp. IIB. LVIII. aAp tur, qui ante ſe quẽ 2DICr W. ſequat᷑, habet. Vn LEX XLIX. de& Duces dicti, Onorum appel/ qui præcedũt. Ver latio, aut ciuilis, gilius: Dux fœmi-
na facti. Hinc etde
necæ uerſus: Du- cunt uolentem fa- ta, nolentẽ trahũt. In antiquis ſanè codicibus ſic inſcriptum le/ gitur: Caius lib.j.ad edictum prætoris urba ni, titulo, qui neq́; ſequuntur neq́; ducuntur.
Naturaliter bona
1§. SOLVTVvI.) fSolutus ergo is dicitur, 4
cui recedendi eſt libera facultas k, non ſi ad- huc ſub cuſtodia ſit.& idcirco cùm promil-
30 ſio in carcere ei facta qui iniuſtè me in eum
locum detruſit, nullius ſit momentii, ſi extrà deductus, aſsiſtente tamen aliquo cuſtode, eam ratam habuerim, nihilo magis confirma tur fSed cùm poſsit iudex ex cauſa, uel pro- pter uiri probitatem, aut criminis leuitatem, alicui ciuitatẽ pro carcere aſsignare, uel ſub uadimonio dimittere“, an huiuſmodi dici- tur ſolutus?& hic uidetur probari, non eſſe ſolutum¹.
t1 Aatrt LeHE 40 3— rat, tũc acceptilatio nõ ſufficeret u, in ea enim 40 1 Bona& naturaliter&ciuiliter accipiutur ſecund accurſ.
pecunia nõ interuenit. nec nos mouet quòd edictum prætoris, quo iudicatis ut pecuniã ſoluant, mandat, ſibi locum nõ uendicat ad- uerſus eum, qui acceptilatione ſit liberatuse: quoniam in eo edicto pecuniæ mentionem prætor fecit, nõ quòd acceptilationem exclu dere uellet f, ſed ut oſtenderet nõ ſufficere iu dicato, ſi ſatisfaceret, puta datis pignoribus uel fideiuſſore, ne obligationes ex obligatio nibus fierent. TAlij tamen frequentiore cal- culo diſtinguunt, ut de ſtricta ſignificatione ſoluiſſe nõ dicatur, niſi qui pecuniam nume- rauit:latiore uerò ſenſu, quoquo modo quis ſit liberatus, cenſeatur ſoluiſſe. Sed hoc non tamen improprieè erit, ſquandoquidem po- teſt una dictio& ſtrictè& latè accipi, utroc
tamen modo propriès.
Prima huius l. uerba uariè interpretantur Doctores. Alciati intellectus ad eadem uerba.
Duces dicti, qui præcedunt.
Solutus quis dicatur.
Dimi ſſis ſub uadimonio non dicitur ſolutus.
C NEFEQVE ſequantur.) †Accurfius
uarias his uerbis interpretationes af-
2 Noua interpretatio Alciati ad hanc legem.
3 louis epitheton eſt Optimi.
4 Beati dicuntur diuites.
s Super ficiarius ab emphyteota quomodo differat.
6 lus quod quis ex conducto habet, bonorum appellatione comprehendi.
7 In bonis computatur, quod uel perſonali uel reali actione, aut officio iudicis nobis debetur.
8 Bonorum generali obligatione ea continentur, quæ bonaffi de poßidemus.
5o B ONOKRVIN.) Bona accipiuntur& na-
turaliter& ciuiliter. Naturaliter, cùm id ſolùm ſignificant, quod beat, id eſt, prodeſt: unde quod ſupereſt, deducto ære alieno, bo norum appellatione naturali ſolum cõpræn ditur. Ciuiliter uerò id intelligitur, quod etiã onera admixta habet, ut hæreditas, uel id qᷓd bona fide poſsidemus: atq; ita Accurſius in- terpretatus eſt.tEgo aliam fuiſſe Iuriſconſul ti ſententiam exiſtimauerim: nam bona ex
6o naturali ſignificatione omnia compręndunt
quæ proſunt, ex ciuili ad facultates tantum referuntur. In naturali ſenſu eo modo hæc di ctio accipitur, quo apud Græcos xιεναέ, de quo extat diſtichon:
2 ⁰
Cophos. e dcuur diulte au exeri pde epollunt, 8 1 henrluuenalis- tlawm ünmrekamf pon⸗. ſelglOtercg ninuciuum bea IIguiin oa. ompoliuslect corem. qul b(duperlicia met cu. qlinaleno olo Linrem actioh phjteota, quodi lusadomino re m Anglſills aallapenſionem ne. Fden Hendt nec meli uend.(iul nill lupe 1 ,nangs inoflaio contra x uc ca, eliet fEthinca duodquisexcon lioneconrineni etſi quid.) ſKineinperlone heddiudici de umà mdbor müelh nomin, h 4 nußeun u Aignione eaq 3 dhaſtemu nec actio nſtitutab
2 lun gene

4 4 2 5 4 dus.Sdeſa⸗ ns bxrfic.
— 6 7
201
de uerb. ſig ‿Õ
5
20V BaAdU x SD G I,òòꝗ&⅜&α&i Aaa Gic.=a]) Auf d SLetediap d*⅛ νig. uod nos ita uertimus: Siue uelint homines, ſeu nolint, luppiter illis
Da bona: quæ mala ſunt, etiam cupientibus aufer.
3 Hinc antiquis Io-
uis epitheton eſt Optimi, d Cicero interpretat᷑ benefi centiſsimi. Igitur cum ſenſu naturali bona dicerentur, quæcũq; nobis be- nefaciunt, lex ciui lis ad facultates no ſtras hoc traxit: qᷓ⸗ niã& hæ proſunt, utilesq;nobis ſunt. hinc diſtinctio bo- norum corporis& animi apud Philo- ſophos.
ex eo dicũtur, quòd beãt, hoc eſt, beatos“ faciunt: beare em̃ eſt prodeſſe. FInbonis autem noſtris cõpu- tari ſciendum eſt.nõ ſolũ quę dominij no ſtri ſunt, ſed& ſi bo- na fide à nobis poſsi dentur, uel ſuperfi- ciariab ſint. Aequè bonis adnumerabi- tur& ſi quid eſts in actionibus, petitio-
a ¶ Beatos.) Bea ti dicũtur diuites, quia cæteris ꝓ.deſ- ſe poſſunt,& de- bent. Iuuenalis: Vetulæ ueſica beatæ. Sic ap pellantur etiam felices, non abſimili ratione. Vergil. O terq; quaterq́; beati. Fit& inde di- minutiuum beatulus, Perſio: Beatulus alto Compoſitus lecto:eodem ſenſu.
b ¶ Superficiaria.) †Bona hæc ſunt eius, qui in alieno ſolo ædificiũ poſsid et: nam uti- lis in rem actio huic datur?: diſtatq; ab em- phyteota, quod ille& ſolũ& meliorationes ſuas à domino recognoſcit, certamq́; ex hac cauſa penſionem præſtat: hicplerunq; nihil pendit, nec meliorationes àdomino habere dicitur, niſi ſuperficiem quoq; conduxerit, imò finito contractu indiſtincte eas illi aufer re licet. fEt hinc argumentari poſſumus, ius quod quis ex conducto habet, bonorum ap- latione contineri.
c Etſi quid.) † Quod ergo nobis uela- ctione in perſonam, uelpetitione in rem, uel officio iudicis debetur, in bonis cõputatur: nam& nuda bonorũ appellatione dubium nõ eſt, nomina, huiuſmodiq́; iura contineri.
nibus, perſecutioni- bus: nam hęc omnia
S tHincq; conſequens eſt, in generali bonorũ
obligatione ea quoq; comprændi, quæ bona fide poſſidemus, ut hic traditur: eorum enim cauſa nobis actio competit, à Publicio præ- tore conſtituta b.
Nuris comprændit etiam pronurum,& ulterius. Fallit hoc, cum ipſius nurus perſonam reſpicimus. Verbum Porrigere, eſt extendere.
Socer, gener, nepos, auus, etiam de proſocero, progenero, pro nepote,& proauo dicitur. VKVS.) fCum in aliquo actu fit nurus mentio, de pronuru quoq;& ulterius intelligi poteſt. quapropter cũ in edicto præ toris infames pro quibuſdam affinibus& nu ru poſtulare permittant᷑, poterũt etiã pronu- rum tueri“,& cum rupto teſtamento perpe-
Inif. comment.
10
20
30
40
50
60
202
titionẽ bonorũ poſſeſsionis cõtra tabulas cõ ſeruetur legatũ nurui pro dote factũ, idem e- rit ſi pronurui debeat᷑.& ſicut poſſumus nu rui noſtræ donare, ita&pronurui e.t Hæc ta- men interpretatio nõ procedit, cũ ipſius nu-
in bonis eſſe uident᷑.
1DE M LIB. L. XI. AD EDICTVNM. LE X L.
Vrus appella- tio etiã ad pro- X nurum,& ultra por- rigenda eſt.
CAIVS LIB. XXIIII. AD EDICTVNM PROVINcC.
LEX LI.
4 Ppellatione pa Xrentis non tan-
tum pater, ſed etiam
rus perſonã reſpi- cimus:ut ſi tibi pro miſerimpro tua nu ru, nõ intelligit᷑ de pronuru': propriè enim nõ eſt nurus, quod indicat Iuriſ- cõſultus, dũ dicit,
appellationẽ porri
gendam.ſporrige-/ re enim eſt exten- dere: alioquin du- bitandũ nõ erat, an ſicut eam, quæ ex adoptiuo filio nu- rus fuit, uxorẽ du- cere non licet, ita
nec pronurum li- ceat?.itemqʒ an edi ctum prętoris quo qualemcunq; fide- iuſſorem nurui in iudicio ſiſtendæ ſufficere ait, ad pronurũ extendatur“. † Sanè ſicut ap- pellatio nurus adpronurum protenditur: ita & ſoceri, generi, nepotis, aui, adproſocerũ, progenerum, pronepotem, proauum ¹: quod inferius ſuo loco explicabimus.
auus& proauus,& deinceps omnes ſu-
1 Parentis appellatione qui contineantur.
2 Parentes inſunt maioribus, ſicut ſpecies ineſt generi.
3 Dictio, maiores, quandoq; ſimpliciter comprændit, qui na tu maiores ſunt.
4 Parentes hodie dicitur eiuſdem gentis, Qinuicem quoquo modo coniuncti.
5 Parentela à parentibus dicta.
6 Patris uox ad ſolum genitorem refertur.
4 PPELLATIONE.) Parentis appella
tione pater, auus, proauus, abauus, ata uus, tritauus, etiam ex ſermonis proprietate continentur: quod& in ſuperioribus beni- gna interpretatione admittendum eſt, alio- quin hi ſolùm maiores dicerentur: atque ita ꝓprio uocabulo Romanos uſos accepimus!, nõ quòd pater,& auus,& deinceps, maiores nõ dicerent᷑, ſed quòd cũ ultra tritauũ paren tes nõ dicerent᷑, neceſſariò qui fuprâ erãt, ma iores appellabant᷑ fut parẽtes inſint maiorib. ſicut ſpecies ineſt generi:ſnam& huiuſmodi dictio eos ſimpliciter quãdoq; cõpręndit, qui natu maiores ſunt: ut cum M. Porcius Cato Tuſculo ortus primus ſui nominis in ſenatũ allectus, uetuſtiſſimos ſenatores, qui reipub. fuudamẽta iecerãt, maiores fuos apud Sallu- ſtium appellat. Quapropter Vallæ ſententiã nõomnino probo, in Elegantijs ſuis à luriſ- cõſulto noſtro diſſentientis. Et hinc receptũ eſt, ut cõſtitutio Pontificũ, qua defunctos in ſepulchro maiorũ ſuorũtumulari debere cau tum eſt, ita obſeruet᷑, ut in patris& aui cõdi- torium quis potius deferatur qᷓ;in eorũ, qui
d I. uirilit. 5. nu⸗ rus. de legat. præſt.
2
e l. iij. G. ſocrui. de don. int. ui.
f lſi quis ita. de teſt. tut.
g l.adopt.§. nu- rus. de ri. nup. h l.ij.. prætor. qui ſaiiſ. cog. 4
i I. Gallus.§. for ſitan. de lib. et
poſthu.
k l. iiij.§. præ- tor. de in uus uoc.
I I. fin.§. paren tes. de grad.
2 3
m Olcd. conſ. 25. n l. lex quæ. uer ic. maiorum.
C. de adm. tut.

a Iaſ. d.l.iijj.õ. brætor.
4
5§. œconomis. in auth. de alie na. Cemphy.
25 D. Andreæ Alciati in tit. 4 W2
deinceps fuerunt, locum. quod&obſeruan- dum erit, cùm principis edicto unuſquiſque habitare in ea urbe compellitur, in qua ipſe & maiores ſui nati ſunt*: tametſi alij aliter. tSanèparentes hodie uulgoò intelligunt᷑ eiuſ dem gentis,& inui
cem quoquo mo- periores cõtinentur:
do cõiuncti: quod ſed& mater,& auia, & Hieronymũ nõ proauia
latuit lib. aduerſus Ui xLITr Rufinũ II. † Hinc LFEX LII.
3 Parentela, duæ Atroni appella- dictio apud Capi- P
tolinũ in Gordia- T tione& patrona no legit. Quapro- continetur.
pter in edictis, quę
uulgari ſermone cõcipiuntur, uelab imperi- tis compoſita ſunt, hæc ſignificatio erit acci- pienda. Si igitur perduelliũ parentes capien di honoris ius huiuſmodi edicto amiſerint, & affines& cæteros aliqua ratione coniun-
10
20
ctos excludi Angelus reſponditb, cui aſſen-
tio: niſi ratio conſtitutionis aliud ſuaderet.
6 TSed quod de parentibus Iuriſconſultus in-
c l. lege. de rit. nupt. d I. iuſta. j. eod.
— d
quit, an idem eſt& de patre?& Accurſ. ne- gat“: propriè enim ad ſolum genitorẽ refer- tur:interpretatur tamen plerunq; lex, ut pa- tris nomine auus demonſtrari intelligatur.
Patroni appellatio. Iura patronatus. Duplex huius legis interpretatio.
JATRONI.) Sicut domino ſubijcitur 1 ſeruus, ita patrono libertus. Accipitur Spatronus pro defenſore eorũ, quos in cliẽ- tela habet, primumq́; locum poſt patrem in officio apud clientem obtinere patronus de- bet. ¶Hinc& iura patronatus, quæ uel in li- bertoshabemus, uel in clientes, quorũ hodie inſtar obtinent, quos barbara uoce Vaſallos uocamus. fSanè huius reſpõſi duplex eſt in-
terpretatio:poteſt enim intelligi, ut quæ iura
e l. ſicut patr. de op. lib.
f li. C. de in ius uoc.
de patrono loquantur, eadem& de patrona, quæ ſeruum manumiſerit, intelligi debeant: quandoquidem dubium nõ eſt, quin maſcu linum, ut uulgò dicitur, fœmininũ cõtineat: atq; is ſenſus omnium calculo probatur, niſi quòdaliter ſpeciali ratione conſtitutũ quan- doqʒ legere eſt e. Poteſt& alio modo accipi, nimirum ut quodde patrono dicitur, de eius quoq; uxore dictum cenſeatur, ut patronam hic pro patroni cõiuge declaremus. Verùm hæc expoſitio haudquaq́; placet, quoniã hu- iuſmodi propriè patrona non eſt: licet bonis moribus conueniat, huic etiam reuerentiam à libero exhiberi,& ideo ſine uenia in ius uo cari non debeat.
1 Argumentum huius legis.
00 2
Coniunctæ& diſuunctæ dictiones quæ.& num. 1o.
Coniuncliuæ regularis ſignificatio eſt, ut coniungat, Outriuſq; coniuncti concurſum requirat: ꝗ quando fallat. Ibid.& num. 4.&☛ 5.
Verba legis duodecim tab. referuntur.
Gentiles qui ſint.& num..
Gentis nomen agn atos& cognatos continet.
30
4⁰
50
60
7 nair mu
ꝛ0 Diſiunctiuæ regulariter non utrunq; diſuunctum, ſed altera 3 concu
tantum requirunt. 5 lludini 7
n Quando hæc regula non habeat locum.& num, ¹3. 1 frunei
12 Dictio, ſeu, ampliandi uim habet. hupur gein
14 Dictionis, Interdum, natura eſt, de frequentioribus caſibus 9 nubo 4 6
excipere. mm enb ldem
pAVL. LIB. L. AD 15 Soluta oratio in coniun Jpelal. nc
EDICTVANA. clam magis, quam diſ⸗ Jaabirol ſ
LEX LIII. iunctam infert. 3 aalrhie—
. 16 Diſſolutio ſiue Aavois atpſpicll
Aepe ita Linper apud Rhetores idem, muauelud
tum eſt, ut cõiun quod luriſconſulti ſo peblinnſ
cta pro diſiũctis*,& ü vens S 4 i dpe 6 31 it diſſolutio. ueemplao
diſiuncta Procéiun⸗ ,olas Aiani c ueſte 1
ctis accipiant᷑. Inter/ iungit,& ſoluta con- 7 rnd puas
iungit: rurſus quoties rorbenim leg⸗
coniuncta diſiungit,& ſoluta diſiungit. bain læc relc
18 Applicatur O. ſi donum. ad edictum prætoris. rur Lunpic
19 Noua interpretatio ad§. item dubitatum. l. noſtræ. ll ſenun
20 Furti tenetur, qui ſolam opem ad furandum præſtitit. 8 onem
20 Conſilium dans ad furandum, furti tenetur. lcetn d
22 Si criminaliter agatur, lata culpa non idem ualet, quod do- K lerlas G
lus: ſecus ſi ciuiliter. aletur etlam e05
23 In atrocibus delictis ſolus conatus punitur. Fallit ut nu. 24., meltextofes
AEPE ITA compertum.) †Proſequitur 1 Aan elaicaconüun
eleganter Iuriſconſultus,& declarat, quẽ
admodum plerunq; una dictio pro alia poni laruerndiolam tur, ut coniunctiua pro diſiuncta:& cùm nul ufum on egl la appoſita eſt, quo caſu oratio dicitur ſolu- täoribusleget ta, id eſt, neq; cõiunctim, neq; diſiunctim cõ I amdemedicum nexa, fieri interpretationem ex ſubiecta ma- trione,quæcdt
teriat Sunt autem coniunctæ dictiones, Et, 2 aa Balqquapietate que, atq;, ac: Diſiunctæ, aut, uel, ue, ſeu. Ad- g ſtitguüſftn Imquandam ſer dit Diuus Auguſtinus, in ea quam ſcripſit pul 7 demm. lquidem èceſl grãmatica, nec, neq;, diſiunctiuam eſſes: q́d caihumanius ſt noſtri nõ admitterent, coniunctim enim ne,- h lſſisduiaſt b(ägnatorum gant,& ideo quamuis alterum non fiat, com aumiia de tdul quorum m
mittitur ſtipulatiov. usat. umadlerenni
a ¶Cõiuncta pro diſiunctis.) t Negari nõ 3 humoritur,fan poteſt, quin regularis coniunctiuæ ſignifica urumgetliumix tio ſit, ut coniungat,& utriuſq; coniuncti cõ eiktvagnatoru
curſum requirati quod procedit, niſi ex re ip il ſihenii utzein poeſe
ſa, uel argu mento de quo agitur, aliud iudi- condiiſt Equos uülgöu cari ęquum ſit. Quid enim ſi repugnantia co ſbwiain Top pulenturętunc dubium non erit, pro diſiun- bluns quieode cta accipi:ut cùm quis fundum, eiusqʒ uſum Anngenui on fructum Titio legat¼. Quid ſi eiuſdem ſigni Rlſiriiuc inoſe ui u ficationis duę dictiones coniunganturęnam uſil trgenis dn & tum ad diſiunctam, uel potius expoſitiuã 1 Len ſignificatio traheturl. Quid ſi ſecundum hũc IIii vpa tmerme A ſenſum abſurdum aliquod cõſequereturę ut litmi hund cùm quis filios& hæredes ſubſtituit, uel fi- m BarGdl gan 3 noſt lijs& hæredibus ſtipulatur. Sed& ubi uer⸗ S ciun di A⸗ cognat ba, inter quæ copula additur, ex ſe principa- ber Ght— b liter, non autem alterius reſpectu, proponũ- gam ubgentiliö tur, diſiunctim fit interpretatio, ut lege XII. alit mtetpre tabul. cùm dicitur, Agnatorum gentiliumq́; Wanüe chan hæreditas ſit: prius enim agnati admittũtur: m leminte nam& hocæquitas ſuadet. Sicut cuùm pater n dlGdlusſi uid erCiceroni
filios& nepotes inſtituit n.t cæterum&6idem 4 maedim etam eſt, quoties orationibus ſeparatis coniuncta interſeritur, quæ& ipſæ alicuius ſpeciei re- 1 ſpectum nõͦhabent:utſi lege notari infamia He’ ezaminpron dicãtur, qui depoſitum abnegauerint,& qui o 1 eut Läteum* ſocio tutelæ mandati condemnati*:& qui ca not infm. aut ue
lumniæ undunnge

—
atonen. de
aa. i.
ſui concubi m. de le. iij. is qui Cc. utrit dere-
g dub.
5
laſ.
m. conſil. 4. pater. mgel. conſil.
.uiſis.
6
10
205
lumniæ pręuaricationisq; iudicati ſint. Eadẽ ratione concurſus nõ fit, cùm duo adiectiua multitudinis numero abſq; aliquo ſubſtanti uo proferunturꝰ: ut, lego empta& parata gra tia uxoris: perinde enim eſt, ac ſi dictũ eſſet, lego empta,& le-
o parata. Idemq́; eſſe arbitror, quoti es ea adiectiua ſub
dum ſoluta pro ſepa ratis. Nam cũ dicit᷑,
ſtantiuũreſpiciunt apudueteres agnato
enerale, uelinde- rum ⁵˙ gentiliumq́;, finitũ b:ut idem ſit, pro ſeparatione acci ſiue empta& para-
pitur: at cum dicit᷑, ſuper pecunia tute/ lãue ſua, tutor ſepara
ta legãtur, ſiue res emptæ,& paratæ: prioris enim legati uerba in hæc reſol uuntur. Quapropter cui ueſtes emptæ& pa- ratæ legantur, eas etiam obtinebit, quæ para tæ, licet non emptæ ſint“. Si igitur alicui ſer- uos uernas&textores legauero, mihi uerius uidetur etiam eos deberi, qui ſimpliciter uer næ, uel textores ſint“: quod Socinus proba- uit, licet Bart. diſſentiat. ſ Sed& ſi nomina ap pellatiua coniunctim prolata proponantur, ſi materia odioſa non ſit, putarim hunc con- curſum non requiri: ut cum quis medicis& doctoribus legat: nec enim requiremus eun dem& medicum doctorẽ eſſee. Idem in con- ſtitutione, quæ debitores fugitiuos& ceſſan tes aliqua pietate proſequatur f. quòd ſi odio ſam quandam ſeueritatem exerceat, non ni- ſi qui idem& ceſſans& fugitiuus ſit, ea coẽr ceri humanius eſts.
b TAgnatorum.) †Verba ſuntlegis XII. tabul. quorum mentio eſt libro Rhetorico- rum ad Herennium primo:Si paterfam. inte ſtatus moritur, familia, pecuniaq; eius agna- torum gẽtiliumq;ʒ eſto.& rurſus: Si furioſus
de uerb. ſignif. comment.
10
20
30
exiſtat, agnatorum gentiliumq́; in eo pecu- 40
niaq; eius poteſtas eſto. ſSunt autem genti- les, quos uulgò uocamus, eiuſdem parente- læ. Eos ita in Topicis Cicero diffinit: Genti- les ſunt, qui eodem inter ſe nomine ſunt, qui ab ingenuis oriundi ſunt, quorum maiorũ nemo ſeruitutem ſeruiuit: nam ſine dubio la tior gentis, q́; familiæ eſt ſignificatio. Sueto. in Küeromer Ex gente Domitia duæ familiæ claruerunt. Et rurſus in Cæſare: Cuius gen- tis familia eſt noſtralgitur gentis nomen a- gnatos,& cognatos continet. Vnde cũ prius agnatorũ mentio facta ſit, ſequitur ut de co- gnatisſub gentiliũ appellatione accipiamus: quam interpretationem Accurſius probat. Alij ſgentiles clarioris familię agnatos exiſti mant, quam interpretationẽ in lege X l. tab. propter Ciceronis diffinitionẽ probauerim: poſtea enim etiam quia ſeruis oriundi erant, gentiles dicti ſunt. Plin. lib. XXx X✕II. Singu li Marcipores Luciporêèsue dominorũ gen- tiles uitam in promiſcuo habebant.
c ¶ Atcum dicitur.) T Diſiunctiuæ dictio- nes ſunt, aut, uel, ue, ſeu, ſiue: in his regula eſt, ut nõ utrunq; diſiunctũ, ſed alterum tan-
50
60
206
tummodo requirant: quæ tamen plerunq; nõ obſeruatur, ut cum alterũ ſine altero eſſe nequit: ueluti in lege qua iubetur tutorẽ ſu- per pecunia tutelaue pupilli dari: cum enim pupilli cuſtodiæ tutor datur, conſequenter
etiã rebus datur, cu
tim ſine pecunia da, Iach pecuniæ pars
3— adminiſtratiõis ip- don Nrebse eun ſius tutelę eſt: nam clinus, iO dedi,&cum inter genus aut donaui, utrunq;& ſpeciem diſiun- cõtinemus. Cùm ue ctta ponitur, plerũ- rò dicimus d, quod que in cõiunctam trãſity.Sed& ſi Ti/
eũ dare facere opor-/
3 tium, uel Seium in tet, quoduis eorum
ſtituero, uel tuto- res cõſtituero, uel legatũ fideiue cõmiſſum illis dedero, cõiun- ctim huiuſmodi diſpoſitio accipiet̃i, ne pro- pter perſonæ incertitudinem reddatur inuti lis: quod& generaliter admittendũ eſt, quo- ties uel ex ui uerborum, uel ex alijs legibus, uel ex pręſumpta loquentis mente hoc infer tur. Primi caſus exemplum eſt in dictione ſeut, quæ ampliandi uim habet: quapropter ſi quis donet pecuniã, quam Peruſij, ſeu Pa- tauij habet, utranq; donaſſe intelligitur: idem enim eſt, ac ſi pecuniã, quam Peruſij, uel etiã Patauij habet, donaſſe ſe dixiſſet: quoniã diſ- iunctiua hæc duplex, ſubdiſiunctiuæ cõiun- ctæq; ſimuluim habetit Secundi exemplum in lege Aquilia accipitur, cùm in ea punitur, qui quadrupedem, uel pecudem iniuria occi derit:declaratur enim alibi quadrupedem, id eſt, pecudẽ intelligi debere, ut diſiuncta pro expoſitiua ſcripta ſit. At cùm quis ita ſubſti- tuit, Si filius meus, aut filia hæres non erit, Seius eſto:clarũ eſt ex mẽte teſtatoris diſiun ctam pro cõiuncta accipin, ne cum altero fi- liorũ cõcurrat extraneus. Idemqʒ in ea ſubſti tutione, ſi filius meus inteſtatus, uel ſine libe ris deceſſerit:nõ enim ueriſimile eſt, uoluiſ- ſe teſtatorem nepotes ſuos excludere, quia ſi lius teſtatus non ſit.
d ¶Cum uerò dicimus.) Solutã pro ſepa- ratis poni præter regulã eſſefoſtendit dictio, Interdũ, cuius natura eſt de frequẽtiorib. ca- ſibus excipere: niſi ergo ex ſubiecta materia aliud appareat, fipſe arbitror ſolutã orationẽ in cõiunctam magis, ꝗ̃ diſiunctã inferre. Vn de cùm uerba tunc coniuncta dicantur, alte- rutrum fieri nõ ſufficieto: licet alij aliter, etiã crebriore calculo.t Contra quos etiam eſt ue terum Rhetorum ſententia, qui uᷣœeλνπννν id eſt, diſſolutionem uocant, quam Iuriſconſul tus hic ſolutã dicit: eam ſic Cicero diffiniuit: Diſſolutio eſt, quæ coniunctionibus uerbo- rum èmedio ſublatis, partib. ſeparatis effer- tur hoc modo:Gere morem parenti, pare co gnatis, obſequere amicis, obtempera legib. Item: Deſcende in integrã defenſionẽ, noli quicq́; recuſare, da ſeruos in quæſtiones, ſtu de uerũ inuenire. Quod loquendi genus& acrimoniam habet,&uehementiſsimũ eſt, et
11
h I. Q. Mutiu. de aur. leg.
i l. pen. C. cod.
12 k l. ſi quis ita leg. de aur.
leg. 2
13
1 I.ij. ad l. 4quil.
mn d.j. ſtis qui. §. fin.
n I generaliter. C. de inſtit.
14
15
0 l. in eo.. ubi j. tit. j. 16

17
18 a I. Iul. de bon. lib.
19
20
b l. peculium.§. ſiopem. de pe cul.
c l. proinde. de cond. fart.
d l. nõ ſol. uerſ. attili. de iniur.
e c j. de offic. de leg.
207
ad breuitatẽ accõmodatum. Hæc ille. Cæte rum dubiũ non eſt, in quibus caſibus diſiun cta improprie accipitur, ut cõiungat, multò magis ſolutam coniungere.& rurſus: quo- tis coniuncta diſiungit,& ſolutam diſiunge- re: uidetur em̃ hu- iuſmodi ſoluta ora ſufficit probare. tio iiche eſe FCuùm uerò dicit uæ in alterutrã ſi-— Anficanisnen cõ- Prætouoſi donuũ, mu- mode uertipoteſt. Iis ,Opefas redeme Sanè in huiuſmo- rit, ſi omnia impoſi- di oratiõe illudpro ta ſunt, certũ eſt om/ priè procedit, qd nia redimenda eſſe: quandoch Ae curf. ex re ergo pro cõiun dixit, punctũ loco Rsh 35 5 copulæ eſſe. 18 TaDerifteli llic. e Sidonũ,mu- dam impoſita ſunt, nus.) Edixerat cætera non deſidera prætor': ſidonum, buntur. Item dubi munus, operas a ratumfeſt, illa uerba, patrono impoſitas
ope, cõſilio, quemad modum accipienda ſint, ex ſententia con
libertus redemiſ- ſet, aduerſus eius tabulas bonorum
poſſeſsionẽ patro/ iungentiũ, aut ſepa- 110 11 1 rantiũ: ſed& uerius néeéergo 1Olum do-
numfini impoſi eſt& Labeo ait, ſepa
tũ, ut libertus poſ- ratim accipienda: ꝗa
ſit liberè teſtari, il- lud debebit redimere: non autẽ deſiderat᷑, ut etiã nõ impoſita redimat.q̊d ſimunus quoqʒ Soperas impoſuerit, etiã hęc redimẽda ſunt. f TITEM dubitatũ.) †Eum, cuius ope, cõ- ſilio, furtum factum ſit, furti teneri lex ait: un de dubitatũ eſt, an cõiunctim hæc uerba acci pideberent, an ſeparatim: uariaueruntq; in hoc antiquorũ ſententiæ:ſed Labeo eos, qui
ſeparatim accipienda dixerunt, probauit, qᷓd 40& in hacre in primis legis uerba penſitanda
aliud ſit conſilio, aliud ope furtũ fieri. Vnde qui ſolã opem adhibet, furti tenetur, tametſi ipſe nõ conſuluerit, furtũ fieri debere. quod ut uerũ ſit, defendi tamen& illi poſſunt qui cõiunctim accepere: quoniã nõ ſat ſit opem præſtare, niſi eo cõſilio, id eſt, animo præſte- tur, ut furtũ fiat. Si ergo conſiliũ pro ſuaſio- ne accipiamus, ſoluta illa oratio diſiunctiuè: ſi pro doloſa adiuuantis intentione, coniun- ctim intelliget᷑. Et hic uerus eſt huius reſpon ſi ſenſus, quem nec Accurſius, nec cæteri ſa- tis percepere.
g ¶Alij condici.) Scilicet ei, qui opem tu- lerit: quod tũc procedit, cum ad eum res per uenit, uel cum fur ſoluendo nõ eſt b: ipſe emm in ſubſidiũ tenetur, alioquin nec cõtra eum, qui opem præſtitit, furtiua condictio compe tit:atqʒ ita uulgò dicitur.
h Nonpoteſt.) Scilicet ei, qui cõſuluit, quãdo alias furtũ facturus quis erat: atq; ita Accurſ.ſenſit:,& pleriq; ſequuti ſunt. In du- bio tamẽ cõtra cõſultorẽ præſumemus, eum uidelicet cauſam delicto præſtitiſſe: nec em Poſtq́; quis omnino furari cõſtituit, ſolet cõ-
D. Andreæ Alciati in tit.
208 9j
7 Cqur
. kol
ſiliũ petere, ſed eum adhuc dubius eſt.t Qua- 21 1. ntuun propter qui conſiliũ dediſſe probatus fuerit, ariſt 4 3 furti condemnabitur, niſi ipſe oſtendat, etiã 1 3 irbiori ſinõ conſuluiſſet, nihilominus furem idem 1 outl voginell fuiſſe facturũt:nam tũc leuiore pęna arbitrio f Anal- 9 unun iudicis, ex cömuni qpedefe liclar aliud eſt factũ eius, ſesehn Aſcjenne ge ſeuh zmntiſe
1 ut meritò antiquũ quia unt A bite qui ope, aliud eius, eanmè elehresla uumie muiie 10 Gtll conſilio furtum Malũ conſiliũ con acii iiqyetũe facit:ſic enim alij cõ⸗ ſultori peſsimũ. ut derep Luhn dicis poteſt, alij non i ¶ Conſiliũ ma- z bmm non poteſth. Et ſanè poſt lignũ.) tld intelli- 22 lurtis ueterũ autoritatẽ eò ge, ut ſi criminali- nereoñünoc
ſt ter agatur, lata cul- l bloar
Peruentum efi,utihe„anidem ualeat, lchi A n mo uideatur feciſſe, quod dolus': qud h scas dlcn 3 niſi& conſilium ma] ſi ciuiliter, cum in dteo lneajnr
lignũ habuerit: nec cauſa furti qui con Lehen lu 10 conſiliũ habuiſſe no demnatus eſt, ipſo ziaarden di, niſi& factum iure notetur infa- 38 gitacenl
CEnell E 3 mia:, uidetur tũcla i lj deinſ mnpobil⸗
ſecutum k fuerit. tam culpam ſuffice lnanecumpe VLP. LIE. xII. re: qua de re alibi la kl, n fimna zhhninene LEX LIIII. tius diſſeriturk. inlt in. unagbadpræl Onditionales“ k Secutũ.) TIn 23 gurkerunrur. creditores dicũ-/ ſimplici cõſilio co- l Eeli inna—
tur hi, quibus non- gitationech uera lu m liquan rileuilet
2 riſcõſultus proditl, Cueſca. ettiorſit
zo dum competitactio: quòd ſi ultra conſi nlſiqusio« S Conpetiur
50
60
liũ conatus aliquis
de piſgde
ammorietur: cer
interuenerit, in atrocibus delictis regula eſt°i uds⅜ 1naliquando e g Emalc
pęnã irrogari“: in leuibus nõirrogario. Qua ratione ſi etiam de atroci crimine ciuiliter a-
4
24
ciolaeſt quæc
iseuentumnon
gaturr, conatus ſine effectu nõ punit᷑. idemq́; p Rallſſciſie, tiotiuffaatii eſt, quoties delictum nihil nocuiſſet: ut cum ninn e Velquiſper
quis falſum cõmittit, quod alicui damnũ in- ſipesnullaſubſi- ferre nõ poteſt. Idemqʒ ſi ante delictum quis J Ldonu.Cd? diortloco nõ eſſ ſpontè pœnitentia ductus deſtiteritr. Cæterũ fl. ter quodueril rl. qui ate dunr quod Bart
ſunt: nam ſi actum perfectũ uerba reſpiciũt, fut. i nismoltacci qui nondum perfecit non tenetur: ut cum in rkröſomniäöpla fligitur pęna, ſi quis appellauerit: actus enim ims:tcumag. conſummatio per uerbum præteriti tempo- pintur.&hag ris denotaturꝰ: aliud eſt in futuro, ſi appella- 5 Cau chras uliptoni fen flloproximior,
biti.Sed& ubi ipſo iure pœna irrogatur, per fectum oportet fuiſſe crimen u:quod& in le/ gibus municipalibus obſeruatur, quia inter- pretationem extra uerborum uim non reci- piunt. Aliud autem eſt crimẽ, aliud conatus: hic in itinere, illud in meta eſt.
1 Cui ſub conditione debetur, proprie creditor non eſt, niſi conqditio exiſtat.
2 Conqditio in contractibus retro trahitur.
3 Diſpoſitio generaliter de debitoribus loquens, etiam condi tionalem debitorem continet.
4 Conditio uera eſt illa, quæ omnino eſt incerta.
5 Spes in iare uarijs modis accipitur.
6 Clauſula, remitto omne uus, quod habeo, uel habere ſpero, &c. quid contineat.
ONDITIONALBS.“)[Creditor cui ſub cõditione debetur, interim proprie creditor nõ eſt, cũ ab inuito extorquere nihil
poſsit:ſed poſt euentum conditionis uerè eſt creditor.
2
rea. deapel k- MII t Ioan. Andic e audcõcepitgeh
ſicg.
fü nen ten
1i, Neian ge 3 0

8
2
„
de 3 i cui. de at. Voblig.
.— j 1 ſiſtipul.
M crim..j. de .oblig.
rt j. ſicer
ehunmper.
a quoru. de
rumnor.
4 u c ei.. præ a. de ado- mib.
de ſtatu
209
creditor.fquæ conditio cùm in contractibus retrò trahatur, cenſetur uſq; à principio cre/ ditor fuiſſe.Etideo diſpoſitio quæ generali ter de debitoribus uerba faciat, in dubio de eis quoq; intelligetur, qui ſub cõditione de- buerunt. Quapro-
ptor cũ teſtator hæ dum cõpetit actio, redi mandaſſet, ut eG aten Sef omnia debita Titij O'p Hekitu⸗ diſſolueretb: reſpò raꝰ: uel qui ſpem ha dere pleriq; etiã ad bent, ut competat. dotem, quam ſolu- pAVL. LIB. XVI. BRE to matrimonio u- VIS sprer. xori ſuæ Litius re- LEX LV. ſtituere omino de- Reditor“autem bebit, obligari. Nã is eſt terde
..—„ N & ſi conſtitutũ ſit,.»du ut reuenali proſcri Ptione perpetua ſub
pta, teneantur qui
ius habent, illud in ſcriptis intra certum ter⸗- 20
minum exhibere, aliàs ea res emptori euinci non poſsit cenſuerũt ueteres ius, quod ſub cõditione competere poteſt, in profeſsionẽ redigendum: non enim huiuſmodi legis uer ba magis ad præſens, quàm ad futurum tem- pus referuntur. Accedit his, quòd fideiuſſor ſub cõditione, ſi principalis nõ ſoluerit, pro- miſiſſe uidetur,& tamen dubiũ non eſt, quin debitor ſit.
b ¶MCompetitura.) Vt quia promiſſum ſit, cùm morietur:certũ enim eſt hanc conditio- nem aliquando euenturam. Vera tamen cõ
ditio illa eſt, quæ omnino eſt incerta, ante cu
ius euentum non oritur nec obligatio, nec a-
ctio, ut infrà attingemuse.
c ¶Velqui ſpem.) Videtur hic probari, ſi ſpes nulla ſubſit, quòd cõditio eueniat, cre ditoris loco nõ eſſe: ſicut necillud pignus ui detur, quod ueriſimile eſt fore, ut nunquam luatur, quod Bart. ſenſitf. t Sanè ſpes in iure uarijs modis accipitur:alia enim eſt, quã uigi lantiũ ſomniũ Plato appellat, nos remotã di- cimus: ut cùm agnatus agnato fucceſſurũ ſe opinatur:& hæc nullius effectus eſt. alia eſt paulò proximior, ut quã filius in hæreditate patris cõcepit:& huius quandoq; propter na turale uotum parentũ ratio habeturs. alia eſt, quæ ex præſenti iure nititur, ſemperq; in cõ- ſideratione eſt:ut in eo, qui per fideicõmiſsũ alicui ſubſtitutus eſt: niſi em huiuſmodi ſpes probabilis eſſet, ei per cautionẽ fideicõmiſsi nomine prætor nõ ſuccurreret“., Idem in eo, qui eſt ſtatuliber,& præſentem ſpem habet, ut quia hæreditas adita ſit: quod& in contra ctu cõditionali obſeruamus. Vnde illa clau- ſula, qua in cõtractibus ſolemus dicere, nos remittere omne ius, q́d habemus, uelhabere ſperamus, ad ius ſolum præſens trahitur, uel ad futurũ, quod tamen ex cauſa præſenti ha- bere ſperamus:, ut Bart. ſcripſit.
Creditor an ſit, qui exceptione perpetua excluditur.
Creditor exceptionem temporalem timens, ſimilis eſt conditio nali.
Similia dicuntur, quæ eadem ratione innituntur, uel in effectu
de uerb. ſignifcomment.
& cauſa conueniunt.
201
4 Quod dialectici dicunt, ut tollatur conſequentia, ſuffcere inſtantiam, quomodo intelligendum.
KEDITOR.) Quamuis qui exceptio 1
C Perpetua, puta pacti de nunq́; peten-
moueri non poteſt: qui autẽ exceptionẽ
i0 temporalẽ timet, ſi-
milis eſtꝰconditiona
do excludit, ipſo iu re ſit creditor, imò niſi exceptio oppo natur, obtineat: at- tamen quia ueriſi- mile eſt reum in re
li creditori. ſua fore diligentẽ, VvIP. LI8. 1X.& actori præſcri- LEX LVI. Pturum, talis cre- Ognoſcere“ in⸗ ditor den unelſge 5 tur: conſiderat emm
ſtrumẽta, eſt re/ oniiceral 3 lex effectũ. Et ideo
7 2. legere,& recognoſce ſi petẽte creditore
uelit lex etiam indi cta cauſa debitorẽ in carcerem detrudi, hunc caſum excipiemus: quoniam nec is propriè
creditor eſt k, qui exceptione perpetua ſub- k l creditores.
mouetur: nec propriè debitor, qui eam ha- bet.idemq; cùm dubiũ eſt, an perpetua exce-
5. eod.
ptio futura ſiti:ut cùm promiſi nõ petere, do- I I ſuffccit. de
nec Titius conſul fiat.
con. indeb.
b Similis eſt.) fSicut enim conditiona- 2 lis creditor euentum cõditionis, ita iſte diem m Bart. l ita ſti⸗
expectatn: alioquin nõ paucæ ſunt differen-
30 tię inter hos caſus.S ed ſufficit ſimilitudinem eſſe reſpectu eius rei, de qua agitur funde ſi- 3 milia dicuntur, quę eadem ratione innitunt᷑, d.I ſufficit.
40⁰
uel quæ in effectu& cauſa conueniunt: idq;
pul. in j. ꝗ. de uerb. oblig.
potius obſeruabimuss, q́; formam: ́uis quæ o I.§.igitur. de
in forma nõ conueniant, diſsimilia plerunq;
de exercit.
appellent᷑. Vnde quod noſtrates Dialectici 4
aiunt, ut tollatur conſequentia, ſufficere in- ſtantiam, accipiendũ eſt, ſi inſtantia de ratio-
ne deducat, nõ ſimpliciter de pronunciato. p Iaſ.l. credito-
1 Deſcriptio, ſubnotatio, cognitio, diſpunctio, quomodo dif- ferant.
2 Verbum, Expungere.
3 EFxemplum d. liberorumin lege noſtra.
4 Nepos ex filia quando inter liberos contineatur.
ʒ Eilij appellatione regulariter ctiam naturalis cõprænditur.
6 Quibus caſibus id non procedat.
7 Spurios lex pro filijs non habet.
s Differunt, ſubſtituat quis ex uirili ſexu, an per lineã uirilẽ-
OGNOSCERE'.) D eſcriptio, ſubno-
50(enen nitio, diſpunctio rationum in-
ſtrumentorumue differũt. Deſcribimus ea, quorũ exemplum accipimus. Subnotamus,
ri. de ope.no. nunc.
cùm quaſi inuentariũ conficimus a: adſcribi q I. fin. de bon. musq; quot corpora inſtrumentorũ ſint,& aut. iud.
de qua re. Cognoſcimus, cùm ea legimus at- que relegimus:qui em̃ rationes recognoſcit, uerũ eſt eum ipſas cognoſcere: ſicut qui red
dit, dat: qui repetit, petit. Diſpũgit rationes, r Bart. in rub.
qui data& accepta confert, excutitq;,& exa
so minat:unde& diſpunctio, pro diligenti per- contatione examinationeq́; accipitur: opi- 5 I ſiſtatalibera
nor, quia ueteres ſolerent rationes, cùm data acceptaq; cõſtitiſſent,tranſuerſo puncto cõ- fodere: hinc Iuuenalis, moroſam auaramq;
K
ſol. matr.
pœnæ. in fin. de ſtatulib.

211
mulierẽ deſignãs, quę rationes diu peractas,
abſolutasq́; recognoſceret:Longi, inquit, re-
2 legit tranſuerſa diurni. fId etiam expungere
2 lin omnib. 5. quandoq; appellatur⸗, quoduerbum reijce- de diut. præ- re
ſcript.
niam ſuffragia pũ-
b l. penult. de re cto notabant᷑:unde
quoq;& de medio tollere ſignificatb, quo-
re. Diſpungere, eſt
mil.—„17 e.„arſsiſgnon cõferre accepta& da ræteribãt, expun. 4 rum a gere dicebantur. ta. Libero 1 P
b(§. LIBERO- 3 rum.) † Huius re-
pellatione continen tur, non tantum qui
ſpõſi exemplũ hoc ſunt in poteſtate, ſed irait, derteſludif. omnes qui ſui iuris oſohnnopuhe ſunt, fiue uirili viſ⸗ „... inchoauerit, deceſ- ue fœminini ſexus Lpen.& fin. ſit, hæres extra- ſunt, ex ue fœm ineo de pollicit. neus in quintam ſexu deſcendentes. patrimonij partem VNT. VTE. LVIII tenetur: quod ſi ex LEX LVII liberis ſit, ſolm in Vi præcipua cu 4 Aecfazaun aiſinter⸗(ernrkrunſmsenn pretatusch eſt di- uus Pius inter libe bit,& qui magis q́;
ros nepotẽ quoqʒ;
d I. j. de iur. ex filia contineri, quam interpretationẽ nõ imp.l. quic. procedere in priuilegijs, quæ generaliter pu ſol.matr. blicæ utilitati derogarent, cõmuni ſententia
receptũ eſt. Idemq; ſi lege municipali agnati 30
fœminas excluderent: uidetur enim tum te-
ſtator qui liberos inſtituit, prius de agnatis
e Bart. l.bære ſenſiſſe,& eum ordinẽ ſequutus, qui in inte-
des.§. cu ita. ſtati ſucceſsione ſeruandus erat.
ad Trebel.. Sui iuris.) Vt emãcipati,& naturales:
5 fregulariter enim appellatione filij, etiam na
f ltutelas. de ca turalis cõprænditurf: naturæ enim id nomen pit. dim. 6 eſt, non iuris ciuilis tantũt& hoc niſi teſtato
g lex facto..j. ris conditio& dignitas s, præſumptaue diſpo ad Trebell.
h l. fin. de iure
a gitimi adſint? potiores certè illi eſſe debent. dν.
Quid item ſi ab eccleſia emphyteotica bona pro ſe& liberis aliquis acceperit? ad natura- i e. ſtætuuam, j les enim peruenire ea nõ poſſunt:nec ueriſi⸗ qe hære. in 6. mile eſt de eis actum fuiſſe, qui abominatoà
k Bar. I. quia. de iure canonico concubitu orti ſunt: ſed& in in ius uoc. materia odioſa humanius erit de eis nõ intel
I I. ij.. legiti- ligi ,dum tamen melior inde nõ fiat natura- mos. de excu. lium q́; legitimorũ cõditio, uel pater ipſe pro tut. 7 ſequatur& hæc de naturalibus. †At de ſpu-
rijs aliud eſt: hos enim lex pro filijs non ha-
* Auth. excom bet. Et ideo cõditio, ſi ſine liberis deceſſerit, echmen fideicõmiſſo addita, propter ſpurium nõ de- ficit: quod ego arbitror uerum, etiã ſi per re-
ſcriptum principis legitimatus ſit, quoniam lex incertũ illi patrem tribuit, nec præſumit ex legitimante ortũ. Vnde parentis fideicõ- miſſo grauati, cõfeſsio& tractatus ipſi obeſ⸗
n Alb. l. f lium. ſe debet, nõ autẽ ſubſtituto, niſi uerè proba- 6o
de his qui ſunt retur ex eo natus, ut quia ex ancilla domi re- ſui. tenta, quæ cum alio non conſueſceret“.
8 d NYirilis ſexus.) f Differentia eſt, ſubſti-
tuat quis ex uirili, ſeu per uirilẽ ſexũ deſcen-
10
20
nentis mens aliud inducat'. Quid enim ſile- 40
pter naturalium numerũ priuilegia non con 50
D Andreæ Alciati itit.
212
dentes, an per lineã uirilem:nam primo caſu etiam fœmina ex filio uel nepote nata conti- nebitur, ſecundo nõ continebitur: non enim per lineam deſcendit, niſi qui in linea eſto.
1 Magiſtrare uerbum,& magiſtri qui dicantur.& num:;
cæteri diligentiam, & ſolicitudinem re-/ bus quibus pręſunt, debent, hi magiſtri“ appellantur. Quine/ tiam ipſi magiſtra- tus per deriuationẽ
2 Magiſtratus unde di- clus.
4 In agone literario tres ſunt diſtincti gradus.
5 Magiſtri etymologia, et alluſio.
6 Accurſ.perſequi pro cã ſequi malè exponit.
7 Perſequimur id, quod nõdi ſumus cõſecuti.
* A., S Satisfactionem pro uer à magiſtris cognomi 5 7 doha oeden nantur: unde& cu⸗- apobtinea, iuslibet diſciplinæ 5 Perſequi dicitur, quiofe præceptores magi ficiu inaiahin pjona. ſtros appellari à mo-/( 5 Pręcipua.) nendo, uel mõſtran- iiacfirene 1e Derſecuiuni⸗ moderari eſt, ut Fe do. yPerlequi ſtus inquit: unde detur& qui ſatis ac- magiſtri, nõ ſolum cipit. dociores artiũ, ſed etiam pagorũ præ-
fecti, quos uulgò Syndicos uocamus: uelcol legiorum, ſocietatumue, quos Abbates ap⸗ pellant. Hinc& magiſter populi Dictator, et magiſter haſtæ, qui auctionib. præeſt,&ma- giſter pecoris, ipſe cuſtos,&magiſter nauis, cui cura nauis demandata eſt. Sic autem di- cti ſunt, quoniam magis cæteris poſſunt: ſun de& magiſtratus, qui per imperia potentio- res ſunt, quaàm priuati.
b ¶Cuiuslibet diſciplinæ.) f Hinc legum doctores magiſtri dicuntur, putauerimq́; ge neraliter hoc nomine contineri Baccalau- reos, Licentiatos, Doctores. Sicut enim ath- letæ tribus coronis more Græcię antiquo in
ſigniri debebant,tita in agone literario tres 4 p lCdech.
ſunt diſtincti gradus. Primus, qui à bacca lau rea ſumpſiſſe nomen uidetur, ſcholaſtico or- dini proximior, quàm doctorũ. Secũdus ad eos pertinet, qui nondum inſignia ſuſcepe- re, electi tamen autoratiq; ſunt, traduntq́; in materia fauorabili hũc pro Doctore haberi. c TVelmonſtrando.) Atqui ſuperius nõ à mõſtrando, ſed quòd magis cæteris curam pręſtare debeãt, magiſtros dictos ait: ſed ipſe arbitror illam etymologiã, hanc alluſionem eius uocabuli eſſe. Verum fingamus aliquẽ huiuſmodi curã non præſtare, an idcirco ma giſter nõ erit?& aiunt eſſe: quoniam nomen ab eo ducitur, quod fieri deberet, licet non fiat. Qua ratione& Põtificem& Auguſtum appellabimus, qui ad uitam æternã pontem non faciat,& qui Imperij corpus nõ augeat. d ſ§. PERSEQVI.) †fAccurſius perſequi interpretatur, id eſt, conſequi: nam qui ſatis accepit, puta fideiuſſores a uel pignora, per- inde habetur, ac ſi rem petitam conſequutus eſſet:: quæ expoſitio mihi nõ probatur, quia proprie illud perſequimur, quod Aodium umus
1
6
7
l item.( bus mod.g h ſirem. 03
mubs. depig 4 b
actio.
urxyhum g ſckum otctun depriuct antzraflans ranl Wnuniexuuigeuole
uncim nitereſ lünun ſuns gugint tBrnuuutegtinfn.
i csr) 10 gnificareſim
a Wſententiatra
um Caiushicta ennirquiaem ctum& geſtun ſälhgelta reler anlats eſſe trad lafguodnöomn eümdde negocij n quitractatu laueroäacien liet Accuru Ingemus. ldex

uth. ſi quan 9, C. de con-
— it. pec.
co e 9 z. ſtipul. de ret. ſtipul.
aubere. de iu iſ. om. iud. . 2 1 2
2 3
4
5 7
6
1
1 82 Labeo.
„ 2 3
4
213
ſumus conſequuti: quapropter& lib.I. A. Gellius: Non puto, inquit, Cæcilium ſequi debuiſſe, quod aſſequi nequiret. Veriorigi- tur ſenſus eſt, ut quamuis aliquis ſatis acce- perit, tamen adhuc dicatur perſequiit quia ſa
tis factio pro uera ſolutione non eſtꝰ. In quo tamẽ articu lo ſolet diſtingui: aut lex ſatis factio- nẽ requirit,& ſuffi citfideiuſſores, uel pignora offerre: aut ex forma cõtra ctus alicui ſatis fa- ciendũ eſt b,& ſol- uere pecuniã opus eſt:quoniam in his non de ſimplici ſe- curitate creditoris
cAlVS rIB, XXXIII, LEX LVIII.
Icet inter geſta“
& facta uideatur quædam eſſe ſubti- lis differentia, atta- men xœ‿ταρε inter factum& geſtum ni hil intereſt. y Pater/ nos? libertos, rectè uidemur dicere no-
ſtros libertos:libero
actum uidetur, ſed 22 rum noſtrorũs, nõ re
de actusperfectio-/ ne, plenaq; libera- tione, quam ſolutione demũ facta conſequi- mur.f Sanè& perſequi dicitur, qui officium iudicis implorat: quapropter ſi caueri mihi poſtulem per fideiuſſores, quod in prętorijs ſtipulationibus regulare eſt? perſequiuide- bor:expediuntur enim hæc officio iudicis.
Inter geſtum& factum an ſit diftrentia.
Geſta etiam de priuatis dici, contra Vallam.
varaxeois fiaura, translatio, uſurpatio.
Romani repudiare uolentes uxorem, libertum ſuum huius rei nuncium mittere ſolebant.
Libertus ſuus quis intelligatur.& num. 7.
Emen datus text. in fin. legis noſtræ.
ICET.) Quoniã ſuprà geſtam rem ſi- gnificare ſine uerbis factam, ex Labeo-
nis ſententia traditum fuerat, eam differen- tiam Caius hic tanquam nimis ſubtilem con temnit:quia æτ⁊παπφνατναν, id eſt, abuſiuè inter factum& geſtum nihil intereſt. Laurentius Valla geſta referri ad rempub. maiorisqʒ di- gnitatis eſſe tradidit, acta etiã de priuatis di- ci.quod nõ omnino probo, quandoquidem etiam de negocijs geſtis id uerbum proferi- mus, qui tractatus ad priuatos pertinet. Am- pla uerò& faciendi eſt ſignificatio, quam hic explicat Accurſius, nos alibi cõmodius at- tingemus.Id ex hoc reſponſo ſummè anno- tandum eſt, uocem eπσννmνννενπναπνν(ſic enim in antiquis codicibuslegitur)id eſt, abuſiue, ple runq; propria& ſubtili interpretatione reie- a accipi: nimia enim iuris fubtilitas, crux eſt, ut antiqui dicebant: unde illud Comici, Summũ ius, ſumma iniuria eſt. fFab. Quin- tilianus Neεννσ figuram eſſe autor eſt, ubi proprio nomine omiſſo, aliud uicinum aſſu⸗ mimus: Translationẽ uerò, ubi nomen pro- prium deeſt: quo fit, ut hanc neceſsitas excu ſet, uſurpationẽ ornatus, uel ratio carminis. b§. PATERNOS.) fSolebant Quirites
l.nullum de cum repudiare uxorem uellent f. libertum
diuort.
ſuum huius rei nuncium mittere, quod& Sa
de uerb. ſignif comment.
10
20
30
4⁰
50
60
214
tyra Iuuenalis indicat:
Collige ſarcinulas, clamat libertus,& exi,
lam grauis es. Dubitatum fuit, quem libertum ſuum intel- ligeremus: t& paternum quoq; ſeu auitum
ctè libertos noſtros dicimus. VIL P.
1. 1 B. LXVIII.
L E X LIX.
Prtus appella/
tus eſt concluſus locus, quò importã- tur merces,& inde exportantur: eaqʒ ni hilominus ſtatio eſt concluſa, atq; muni-
ſuum libertum eſ- ſe Iuriſconſulti tra diderunt. Quod ſi à filio fortè milite caſtrẽſis peculij ſer uus manumiſſus ſit, islibertuspatris dici nõ poterit:mi- les enim eiuspatro nus eſt, nõ pater 8. Cæterum&cfilius, qui ex aſsignatiõe patris libertum ha bet, ſolus ei patro-
nus eſt, non autem frater: quamuis e- tiam quantum ad eũ, rectè paternus
ta: unde angiportũ
dictum eſt.
libertus dicatur.
c ¶Noſtrorum liberorum.) TAlij codices habent libertorum:nam libertusiliberti mei, meus libertus nõ eſt, ſed uerior hic lectio eſt liberorum: nam& in an tiquiſsimis exempla ribus una cõplexione ſic finitur: Paternos li bertos noſtros libertos, liberorum noſtrorã non rectè noſtros libertos dicimus. † Sed an id obſeruabitur etiam uiuente manumiſſo- re:& quia generaliter Iuriſconſultus loqui- tur, ueriſimile eſt hoc quoq; caſu ſententiam hanc producendam: necabhorret, ut patris libertus filij quoq; ſit, cùm rerum paternarũ in uita patris filij quodammodo domini ha- beanturk. Cæterum quamuis libertus filijfa mil. militis manumiſſore mortuo patrisliber tus non dicatur, deferetur tamen illi eius hæ reditas, ſecundum Iuſtiniani cõſtitutiones,
Portus pro inſula aut domo. 2 Portus pro nauium ſtatione.
3 Angiportus. P ORTVS.) f Portum antiqui plerunque
pro inſula aut domo, ut Feſtus inquit, di cebant:cuius rei rationem Iuriſcõſultus hic aſsignat, quòd ſcilicet merces in eam porta- rentur. Hinc à ſimilitudine, fPortus appella- ri cœpta eſt, nauium ſtatio, qua incluſæ na- ues A uentis tutæ eſſent:isqʒ frequentiſsimus eſt huius uocis ſignificatus.t Sed& angipor tum, anguſtam uiam inter portus, id eſt, do- mos, dixerunt: qua de re latius Grammati- ci diſſeruere.
Locus& fundus quomodo differant. 2 Stipulatio fundi in genere, non ualet. Niſi affectio teſtatoris probetur, appellatione fundi de to- to intelligimus. 4 Pars fundi pro toto fundo quandoq; ſumitur. Loci uaria ſignificatio. 6 In iure quandoq; locus generaliter accipitur,& ex mente proferentis interpretationem capit. K 2
A
g l antepen. qui Gaà quibus.
h lj. de aſſeſſ.
6 i l. Modeſtinus. j. cod.
k l.in ſuis.de li⸗ ber.& poſth.
1 6. militis. In- ſtit. de ſuc. lib.

2
a l.cum poſt.§. gener.de iure dot.
b I. ſi defenſor.
§.j. de interr. act.
c l. Caius. in fin. de leg. ij.
d I. planè. 9. j. et fin. de leg.j.
6 c. fundi.j. eod.
215 I. OCvs.) fLocus fundi portiuncula eſt,
fundus autem intelligitur ſecundum do minimentem, qui ex unò plures fundos fa- cere poteſt, ſi quibus quiſq; finibus continea tur, deſignauerit: quapropter& minimã par tem fundum dice- mus, ſi talis fuerit 192 4 LIB. LXVIII. eius affectio.thinc AD EDICTVM. eſt, quòdſtipulatio— fũdi in genere nul- LEN LX. lius eſt momenti, Ocus“ eſt, non propter incertitu- Lndus ſed por- dinem: offerendo 1
tio aliqua fundi.
enim uel ceſpitem 3 terrę liberaret᷑ pro Fundus autem inte- miſſor, ut quidam grum eſt aliquid:& ſcribunt?. Sed& plerunque ſine uilla Mar. Ciceronis in fundum accipimus. quodam ioculari li Gterhm aGdeo opi⸗ bello citantur h2ec catminie Fundä nio noſtra,& conſti-/ Varro uocat, quéẽ tutio locum à fundo poſſim mittere fun ſeparat, ut modicus da, Nitaméex- locus poſsit fundus ASclite Gua aus dici ſi Lumcli animo funda patet. Igi- 1 turfnili affectio te- eum habuimus: non ſtatoris probetur, enim magnitudo lo- in dubio appellati⸗ cũ à fundo ſeparat, one fundi de toto ſed noſtraaffectio:et intelligemus bnec quælibet portio fun ut ab hac interpre- di ii irses Gfi tatione recedamus à Potellt rills 1 ſufficiet, ſi in plu- ci, ſi am hoccõſtitue res regionescõmo dioris culturæ gratia fundum diuiſerite. Sed
& ſi tibi quis partem fundi Corneliani lega- uerit, deinde eadem ſcriptura fundum Cor- nelianum leget, non ſola pars, ſed totus de-
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
bebitur: tpars enim fundi, ut diximus, tune 40
pro toto habetur, cùm ea affectio eſt teſtato- ris, ut nõ pars, ſed totum ſit. Quodin propo- ſita quæſtione dici non poteſt: quomodo e- nim pro integro fundo habuiſſe eum teſta- tor uidetur, qui partem fundi tantummodo appellauit? ut meritò Pauli Caſtrenſis âſen- tentia, qui aliter exiſtimauit, reijciẽda ſit. Cæ terùm etiam ſi domini affectio nõ probetur, putauerim partẽ fundi pro fundo accipi de- bere, quoties de falſo periurioq; euitando a- geretur: adiuuanda enim quoquo modo eſt interpretatio in humaniorem partem.
b ¶ Loci appellationem.) Locus ubi quid collocari poteſt, dicitur, eius autẽ ααουασκέ uaria eſt ſignificatio, ut cùm dicimus quem loco obſcuro natum, uel loco fratris fuiſſe: il lud enim ad genus nobilitatẽq; refertur, hoc uicem denotat. Sed& Ariſtoteli Ciceroniq; loca ſunt argumentorum ſedes, hoc eſt, uni- uer ſales propoſitiones, quæ particularia cõ- tinent, ſicut loci corpora. In iure uerò quan doqʒ locus generaliter accipitur,& ex men- te proferentis interpretationem capit. Qua ratione in prædijs urbanis locus ſine ędificio
50
60
dicitur area: in ruſticis, ager. At cùm ſpeeſa- liter reſpectu fundi locum dicimus, de por- tione aliqua accipimus. Quòd ſi fundi Tuſcu lani dominus, ſimpliciter Iocũ ſuum Tuſcu- lanum legat, ne ex incertitudine legatum ui-
216
tietur, exiſtimaue-
rimus: necnõ& fun Frengkaliten in⸗
telligendum, utin-
dus locuscõſtitui 50 teger fundus de-
teſt: nam ſſeum alij beatur: nam S hu⸗
adiũxerimus fundo, iuſmodi expoſitio ..2..
locus fundi effici. uulgari ſermonial
F Loci appellatio- ludſt. nemb, non ſolum ad Satiſdare, ſctisfacere, tt .„ repromittere. nu.3 madur
ruſtica, uUI di 2 Verbum Cauere, uarias bana quoq; prædia bet acceptioncs.
pertinere, Labeo ſcri A compulſus ſatſcare, ſ
bit: ſed fundus dui⸗ Sroptes baupentten
ds ſ habet fifles non poßit ſufficit eum
L1uOs naer* præſtare cautionem fi
locus uerò Jatère po deiußoriam.
teſt, quatenus deter- a d
minet᷑,& definiatur. nis.) I[Satil-
dare proprie dicit᷑,
RaA wL 1 qui dat fideiuſſo-
LE rest. Satis facit, qui
Atiſdationis ap- pellatiõe interdũ etiã repromiſsio cõ- tinebitur, qua cõten
pignore uel quali- Pet alia ratione ſe- curum cõtentum- ue creditorem red
dits. Repromittit,
tus fuit is, cui ſatiſda quinuda ſtipulati-
tio debebatur. one ſe obligat.Ca uere uerò uariè ac-
cipitur:in diſpoſitione prætoria ſatiſdationẽ requirit, in ciuili ſolam promiſsionem, cum hypotheca bonorũ, ut quidã ſentiunt. Quòd ſi lex cauſa cognita caueri uelit, uel idonee, plene, recte, cõpetenter, fufficientèrue, tunc arbitrio iudicis etiam ſatiſdandũ eriti, ueluti ſi fuſpectus ſit, qui cauere debet, uel pignus pręſtandum, alias nullius effectus eſſete.ſSa nè qui ſimpliciter repromittit ex ui uerborũ, non uidetur ſatiſdediſſe, licet lex propter cre ditoris conſenſum ita interpretetur: ut in de- fenſore, quem lex ſatiſdare iubet ¹. quod&in eo dicendum eſt, qui euidentiſsimè ſit locu- ples:non enim lex, quę ſatiſdationem requi- rit, de huiuſmodi homine ſenſiſſe uidetur“: quoduerum putauerim, cùm ſatiſdatio idcir co ſolùm requiritur, quia quantum ad facul- tates, lex creditori conſultum uelit“: ſed ſi e- tiam celeritatem perficiendæ litis reſpiciat, fideiuſsio tum quoq; pręſtanda eritꝰ:cuùm no ſtra quandoque interſit, poſſe cum fideiuſſo re experiri, qui non ita litigioſus,& tergiuer ſator ſit, ſicut principalis, quiq; bonã fidem fortè agnoſcet. f Cæterum& bonus uir, qui compulſus ſatiſdare, propter paupertatem nõ poſsit, repromittens cum iuriſiurandi re- ligione, admittetur, ne eum ad impoſsibilia obligare lex uideat᷑, uel alias ius ſibi iam quæ ſitum amittat ¹,
Tigni
cab arena alch
Ianus fimila,h
1 Nmine compra andodictaſunt 4 apelltione, buiſc ligniñe erpretatioa 8 erquandoquic nlhni, qubbusl lincR contignat bubmmfrequer ntiacargument dionẽ quamlibet nelegisconuer ametlicommun Smeuerborum!
jdeuntſ. gementieſtyul 1 Aler cum j alextignum ad tio.. utcrii.. numadt ſolmar. klalct ſc inter
K lin omm ie ldumq dariuoluim u. lſctiſepartimle dleleicere, quo
3 lltitmm dicigur rherhe luando onf NES) fQu gulle iete
f li auiſant cog.
g lj. de pren. ſtipul.
) h ſencimac.
I Lv.[rusci deamus-udt-
ſol.
m l. quieungi C defun e. eideſt in 1b.xj lo cim ctio
nljutlgm lmplei
0l minor ine „ de proclr.
4
uTli use qui ſaiſ a 4 g. ſelh⸗d nſtüteſs. en

1 trrtan* 1 4 Compulſij ſäſta Nigni. ad ex-
ropter gapan hen.
n) iſizſcin
b reſta e cutinmn,
deußorun.
Sad lj. de tig. in⸗
nis.) Afdall unäb.
darepropriedii
qui dat ficeuſ
res. Satsct qifemij eod
pignore vel qui- 3
1 betalia raioheſ,
„cunam cétentun,
ue crecitoremmt
dité, Repromiti,
quinudaſtiyuli
one ſe obligarf
uere uero uariea-
eprætoria ſatiſdaton
n promiſsionem emm,
quidãſentiunt Quut
veri velit, uel idonté aquireſſinf
er ſofficienterue ni deſalu.
ſatiſcandũ erit leli 4
gere debet, uel pionl
us effectus elle 1
omittitexuiverbyi
ſe licetlexproplela
nterpteteturuind
dareiubet! uodä
identiméſtt bo
eſatiſdationem un
nine ſenſille icem
m cum ſatichusd⸗.
uia quantuma ac
fultum rer. di⸗ Kiur qelleg.j.
2
—⸗
—
aile ritia.. Ca⸗
aupelti roptet Pat iig, prp urſummt 6 s cum oßc
ſbiumnde
217
tinet.
2 Tięna à tegendo dicta. 3 Communi uſu loquendi tigna ſolent trabes appellari. 4 Accurſ lapſus in uerbo, ſeiſcere, quod eſt confirmare.
— IGNI.) Legis
XII. tabularũ
uerba hæc erant, quorum mentio-
nem Feſtus Pom-
peius facit: Tignũ iunctum ędibus ui neæ ue uendicato, nec ſoluito. Decla rat ea Iuriſconſul- tus fut tigniꝰ appel
CAIVS LIB. XXVII. AD EDICTVM PRO VINC.
LEX LXII.
T n appellatio/ ne in lege XII. tabularum omne ge nus materiæ, ex qua
ædificia conſtant, ſi-
latione omnis ma- gnificatur.
teria, ex qua ædes v conſtant, continea 1e werir tur. Vnde tegulæ, Bues te ammpll lapides, cæmenta, P 5„amp 15 calx, arena, atq; id eſt, G; apud te:nã
genus ſimilia, hoc nomine comprændentur b.f Tigna enim àte gendo dicta ſunt. Qua ratione&fabri tigna- rij appellatione, omnes materiarij, murarij, albarijq; ſignificabunt᷑t Huiuſmodi tamen interpretatio à cõmuni uſu loquendi abhor- ret: quandoquidem tigna ſolent trabes ap- pellari, quibus ſumma domus contegitur: hinc& contignationes dictæ, quorum uoca bulorum frequens mentio eſt M. Vitruuio: ut hinc argumentum colligi poſsit, poſſe di- ctionẽ quamlibet, quoties deriuatio cum ra- tione legisconueniat, ſecundum eam accipi, tametſi communis loquendi uſus repugnet. Sanèuerborum legis XII. tabul. in iure quo- que mentio eſt, ubi dicitur, quemadmodum ea lex tignum ædibus iunctũ uendicari poſ- ſe ſciſcit, ſed interim id ſolui prohibuit, pre- ciumqʒ dari uoluit. Quo in Ioco Accurſius, ſiſcit ſeparatim legit, nimirũ ignorans, idem eſſe ſciſcere, quod confirmare: unde& ple- biſcitum dicitur. Penes ſe,& apud ſe rem habere, quomodo differant. Hæc duo aliquando confundi.
8NEs.) †Qui penes ſe rem habet, plus Dauus in ea habere uidetur, q́ᷓ; qui apud ſe: idem enim eſt penesſe habere, quod penitus apud ſe, id eſt, in poteſtate, iure, dominiocq; ſuo, cùm dictio apud, ad perſonam uel locũ ſimpliciter referatur: quod& Feſtus Pomp. probat,& Laur. Valla. Depoſitarius igitur, cõmodatarius,& colonus apud ſe habet, do-
rentiæ modulum uerba ſua redegiſſe.
1 Verbum, teſtari, quid ſignificet.
10
20
30
40
50
60
de uerb. ſignif comment.
Tigni appellatio omnem materiam, ex qua ædes conſtant, con
218
2 Nnteſtatus tripliciter quis dicitur.& num. 4. G 5.
3 Participij natura eſt, ut potentiam ponat, actum neget.
6 An etiam inteſtabiles, inteſtati dicantur.& num. 7. NTESTATVS.) † Teſtari uerbum inter a-
lia ſignificat ſuam ſententiã etiam expro-
apud te eſt, qͥd quali tercunque à te tene/ tur: Penes te eſt, qd quodam modo à te poſsidetur.
VLPIA N. LIB. LXVI. AD EDICTVM. LEBX LXIIII.
MNteſtatus eſt, non Juan tum qui teſta/ mentũ non fecit, ſed etiam is, culius ex te-
mere: unde teſti- monium,& teſta- mentũ deducitur: & inteſtabilis, qui nec teſtimoniũ di- cere, nec teſtamen tum faceres, ex te- ſtamẽtõue aliquid conſequi poteſt.
Hinc etiam inteſta tus deriuatur, ſcu- ius uocis triplex eſt ſignificatio:primò enim eum ſignifi-
. cat, qui teſtamen-
2 3 2 ſu ImerO editas tumné fecit,&hęc adita non eſt. propria& indubi-
tata eſt interpreta- tio:quoniam, ut Bartolus ninquit, participiũ id eſt, tcuius ea eſt natura, ut potentiam po- nat, actum neget: quam rationem non ſatis ſcio, an Grammatici reciperent: cùm enim præpoſitio uerbo non conueniat, ſequitur
uim nominis habere, nõ participij: alioquin
inductus, infectus, inuiſus, inſolens, euidẽs, uim participij haberent, quod ipſi negant. Cæterum& is inteſtatus eſt, cuius teſtamen tum iure defecit, ut quia iniuſtum uel irritũ pronunciatum eſt. Idem enim eſt teſtamen- tum omnino non facere, uel huiuſmodi face re, quod nullum pronuncieturi. f Secundò inteſtatus dicitur, qui teſtamentum ex ſe qui dem ualidum fecit, ſed quod ex eo corruit, quia hæres inſtitutus noluerit adire:& hic ſenſus quoque non improprius eſt. Dixit ta- men Bart. ſi lex aliquem admittat in eius ſuc ceſſionem, qui inteſtatus decederet, uerba le gis hoc caſu ceſſare: non enim inteſtatus de- cedit is, ex cuius teſtamento hæreditas non aditur, cùm tempore, quo decedit, uerum ſit eum eſſe teſtatũ, licet deinde ex hæredis ſcri- pti facto reddatur inteſtatus. Sed hanc ego ſubtilitatem non approbo, quæ contra luriſ- confulti uerba eſtE, eum propriè inteſtatum deceſsiſſe dicentis, cuius hęreditas adita non eſt: ut inde appareat dictionem hãc tractum habere,& ad perfectionem temporis referri, quod non niſi adita hæreditate conſumitur. Tertio inteſtatus dici poteſt etiam is, qui te- ſtamentum facere iure non potuit, ut pupil- lus,& furioſus:& ideo ſi filio inteſtato con- ſtitutum ſit agnatos ſuccedere, pupillo mor- tuo nihilominus ſuccedent, matremq́; exclu dent:ſ quoniã cõmun uſu etiam inteſtabiles inteſtati dicuntur:idq; aliqui cum Bart. ſenſe rel. Sed frequentius in contratiam ſententiã itum eſt, quòd inteſtati impropriè hi appel⸗ Ientur, nec de hoc cõmuni ufſu quicq́; appa- reat:uideturq; agnatos in eius, quiteſtamen
3
g l. cum lege. de teſta.
2
h Bartol. l.j. de ſuis. 3
i Inſtit. de hæ- red. quæ ab in teſta. in prin.
4
k all.
6
I Alex. l. gene- raliter. C. de
inſtit.

219
tum facere poſsit, hæreditatẽ facilius admit- tendos, ex defuncti pręſumpta uolũtate, qui cùm teſtamentũ nullum fecerit, uoluiſſe illis
hæreditatem relinquere cenſetur. At in eo, qui etiam ſi aliter diſponere uoluiſſet, nõ po tuit, pręſumptanul
la pro agnatis eſt vrr. LIB. LXII. uoluntas. Nobis aDp EDICTVM. Bart. ſententia po- LEX IXV. tior uiſa eſt, cũ de cõmuni luriſcõſul Aeredis“appel torũ uſu exq́ᷓ;pluri latio nõ ſolum 1 3 1 a.—.— 4 Parikie,n alseiheidiitan ad proximum hære/- . nec præſumpta uo 1 7 erio ga. ſ.diuus. l. Iũtas teſtatoris pro dem, ſed ad ulterio- credentes qui babilis cauſa diffe- res refertur: nam&
Pet: us. rentiæ eſt, cùm lex
eam non ſequatur, ſed ipſa legem. Volunta- tem enim ſuam ſecũdum leges regere& mo-
derari quiſqʒ præſumitur:alioquin, ſi quisde 20
facto impeditus teſtari non potuiſſet, agnati
7 fuiſſent excludendi, quod abſurdum eſt. Sa
nè dubium nõ eſt, rectè proprieq́; de inteſta-
b Alex. d. I.ge- bilibus dicib, eos ſine teſtamento, uel etiam
neraliter. ab inteſtato deceſsiſſe, quamuis propriè inte ſtati non dicantur.
1 Hæredis appellatio ultra proximum hæredem extenditur. Ibid. Heæredis hæres, teſtatoris quoq; hæres eſt.& num. 5. 2 Si ſcripti hæredis mentio fiat, ſecundus hæres non cõtinebitur, ex ſermonis proprietate. 2 Quoties appellatio hæredis extraneos non continet, ulteriores extranei excluduntur. Fallit hoc, ut num. 4
1 AEREDIS.) a Hæredis appellatio
D. Andreæ Alciati in tit.
10
30
etiam ultra proximum hæredem exten
c l fn. C. dehæ ditur“: unde ſolemus dicere, hæredis hære- red.inſtit. dem teſtatoris hæredem eſſe: quod ex pro- prietate ſermonis, atque etiam in pœnis pro
d Iaſ. l.ſiquis ſi cedit, ut apud pleroſq́; tractatum eſt. Qua- lium.. fin. de propter cõditio, ut hæredi Titio detur, adim- acquir. hære. pleri in hærede hæredis poteſt. Hinc& pa-
e l. cum ita. in ter iure caſtrenſis peculij rem filij mortui oc fin. de cond. cupans, eius hæres dicitur f, cui filius ipſe mi f biaeroſ en. les iam ſucceſſerat:quod& Pontanus anno- 2 Ko wg. tauit. Sed& ſi de ſcriptis hæredibus mentio Gox. facta ſit, etiam hæredem hæredis contineri,
h j. C. quorum tametſi ſcriptus non ſit, pleriq; cõtendunt. lega. erùm id ipſe non ex ui uerborum, ſed pro- pter utilitatem receptum eſſe arbitror: quan
i corn. conſil. do nulla ueriſimilis affectio magis in ſcripto 69. in iiij.
2 ptoi. fEt ideo generaliter ſecũdum hæredem
non contineri, egoex ſermonis proprietate
ſentio, quoties ſcripti hęredis mẽtio fit: idẽqʒ
k Bart. l. quili ſi infraſcripti, uel ſupraſcripti dicatur k: ſed beris. 9. j. de& ſi ſuum hæredem, uel ipſum quis addide- uulg. rit, non uideri de hærede hæredis agi aliqui
1 Old. cõſil. a. dixerunt!, quoniam huiuſmodi pronomina Bal.304. in5. ſpecialiter ad perſonam referuntur. Quod ego nõ ſufficere arbitror, niſi alia mentis cõ-
iectura concurrat. Vnde cùm teſtator, quiſ-
quis ſibi hæres erit, filio ſuo ſubſtituit, de pri
mo hærede intellexiſſe uidetur, quia illi non
m all. qui lie Parum affectus fuiſſe creditur m. Quæ præ- ris. ſumptio in eo ceſſat, qui extranei alicuius hę
4⁰
hærede conſiderari poteſt, quàm in non ſcri- 5o
60
220
lem:9e redibus relinquit: nec enim maiorem obſer erungus
uationem priorum habuiſſe, q́; ſequentiũ ue h nuͦulus, riſimile eſt:quod inferius diffuſius attingãn.„ lin an 3 8 ieunmr; Cæterum& quoties Titio eiusq́; hæredibus c 69 1* cuius 4 uſusfructus legatur, de primo tantùm hære- 91 5 nalim b deaccipiemus'neo lamnigeig 4 kan, quun
hæredis h eres,& de⸗ Proprietas inutilis C. geuſif. umgyefi⸗ —ſ1ublata conſolida- ußtesli inceps, hæredis ap viõis ſpe reddatur. ſurames 1 pellatione continet. T Idem eſt quoties;z 1 tauniai 1pbEAM LIB. IXVI. appellatio hæredis 1 cloffiiũ LEX LNXVI. extraneos nõ com 3 lcürnſ 1 Ercis appella- pPrændit: non enim 4 dBuſealtan V V Oad ulteriores hęredes N.no dubie tio ad res mo⸗ extranei admitten hetne vtriul biles tantũ pertinet. tur, cùm etiampri- rraii iñ mus reijciat᷑. Hoc ünsie 21 autem aliquibus caſibus procedit, ut cum 4 tut niin Titio hęredibusqʒ ſuis, donec ipſe uixerit a- mainma 9 liquid legauero: cùm enim uiuẽtis nulli ſint uinek hæredes, meritò de filijs intelligemusr. Idem p linſa al 8 um cùm mentio hæredum fit in materia, ex cu- ber Cpeſt Lſu nume ius natura ſit, ut extranei excludantur: utin valinmain emphyteoſi eccleſiaſtica,& feudo d. Idem e⸗ qef ſicfuu muratiumimi tiam ſi de hæredibus maſculis dictum ſit: ui⸗ fu. cont ing vncvgy grnieig detur enim ad proprios deſcendentes reſpe⸗ æon. Inaciſhentüin xiſſe.S ed& ſi iniquũ aliquid ex generali in- aDrt'pnptrlnn terpretatione ſequeretur, hæredis appellatio ßluhagnau
nem reſtringemus: ut ſi quis hæreditatem re unm cenſeu ſtituere debeat, ſi ſine hæredibus deceſſerit: r l ex ſco.n neuniueroanlé ut enim conditio aliquando euenire poſsit, frad Trid lnabeaſenunte de deſcẽdentibus intelligimus, alioquin qui- rxtangleunhſfu
libet extraneus,& tandem fiſcus fideicom-
miſſarium excluderet. Et eadem ratione, ne A UENATY extraneos ſubſtituti hæredes cenſeatur teſta 1. uiinsalig tor extraneis hæredibus filij ſui, quem præ- guitem uendit,
dilexerat, prætuliſſeꝰ, hæc dictio reſtringe- tur: non uidentur autem extranei hoc in ca- ſu, qui eiuſdem agnationis ſunt. Quapropter ſi pater filio ſine liberis decedente Titiũ ag- natum, eiusq́; hæredes ſubſtituerit, euenien te conditione, hæredes T' itij agnati non reij- cientur, ut Ang. ſcripſit: cui aſſentio: ſecus ſi omnino extranei ſint.
b XYlIteriores.) †Etiam perlongiſsimam ſucceſsionem, ut alibi dicitur“: unde& pon- tifex Romanus Petri ſucceſſor dicitur, q́;uis maximo numero alij medij interceſſerint.
1 Mercem de rebus mobilibus dici.
2 Mercatus à merce dictus, uel potius à uerbo mercari. 3 Mercatores& artifices qui dicantur.
4 Mercatores officium habere dicuntur.
ERCIS.) Mercem de rebus mobili-
bus dici, ita ut uenalitij ſerui nõ com- prændantur, uarijs locis proditum eſt: qua ratione de facto conſultus Alexander Y, non eſſe abſurdum reſpondit, ſi legem municipa lem, quæ à ſocio initum mercatum ratum ha beri mandat, de re tantum mobili intelligere
mus:tquandoquidem mercatus à merce de- 2
ducitur: per locum ergo, qui à coniugatis di citur, ubi merx nõ eſt, ibi nec mercatus. Sed ipſe à uerbo mercari potius trahi id nomen
credide-
„ Bat.41G4. ub domini tan lus gctm. iu ominia rerumt i Keinralienaſſe, Pobitconuenini
nu uhn
udtdi igitur
t d cian, di nusferatur, cen lta proceddet
5 aierpriullegie 1 lgupaſe⸗ done in eam tral cetti ginegeu enden Xc.2.dehmme delze cilus. prerllempton lr conſtitueri
1 d. Ken lienarec
'cheen

3
Kom. l ſi pu⸗
licanus. 9.j. ie pub.
221
erediderim: quod uerbum ſimpliciter eme- re plerunque ſignificat, atque ita uulgaris lo quendi uſus ſeruat tinde enim& mercato- res dicuntur?, qui res emunt, quas in eadem ſpecie carius uendant. Nam qui emunt, ut ipſi in aliam formã uertant, quia ma- nuum operã adhi-
IDEM LIB. LXXVII. AD EDICTVM.
net: uenditum tamẽ
2 bent, artificesſunt. LEX LXVII.
4 † Mercatores autẽ Li.—
ipſi nõ artificiũ fa- ꝛenatum n0
Pad cere, ſed officiũ ha proprieè dicitur
te bere dicũtur, ſi ue- quod adhuc in domi
wt maht de ra Bar. ſenſit b:tam nio uenditoris ma- an eſte uerſ. oa. etſi nemo dubitet,
2 8 X—⸗
1 14 2 1
vadiiionib. de pact. 3
4
Juoties. de iuend.
„ n.Caeſa⸗ oſan. eccle.
ſal. quo-
eii ETe.
quod meo.
nurnE e acqu. poſſ. nr ut. conſ. 34.
n.(de re- us alien.
om. ſingu. 05.
— 6 f. C. de iur. mph.
8 1 2
. uenditæ. In iit. de rer. di.
exercitiũ utriuſqʒ cõmune uerbũ eſſe.
Alienare quis dicatur.
Vendens rem, ante traditionem allenaſſe non diritur.
Ex duobus emptoribus is, cui prius res tradita eſt, præfertur.
Si ius aliquod ex uenditione transferatur, cen ſebitur alienatu.
Qui pignorat, alienare dicitur.
Emphꝰteota uendens emponemata inconſulto domino, ante traditionem a iure ſuo non cadit.
Ante traditionem uenditio perfecta non eſt.
Donatio& genericè& ſpecifice accipitur.
Donatio ſub conditione, quando propriè dicatur donatio.
Donatio propter benemerita, quando propriè donatio.
Quicquid ultra precium receptum iuſti ualoris eſt, proprię do natum cenſetur.
Donationis uerbo an legatum contineatur.
Donatio cauſa mortis ex Homeri carmine inducta.
Reſtitutus locus Inſtit. de donat.in prin.
LIENATVM.) a Klienare dicitur,
qui ius aliquod dominij transfert:tſed qui rem uendit, antequam tradat, nullum ius dominij transfert(traditionibus enim dominia rerum transferuntur)meritò non dicitur alienaſſe, cùm ſola perſonali actione poſsit conueniri. fEt ideo ex duobus empto ribus, is, cui prius res tradita eſt, præfer- tur d.t Si igitur aliquod ius ex uenditione transferatur, cenſebitur alienatum, nec lex noſtra procedet: ueluti in eccleſia emente, cui ex priuilegio competit, ut abſque tradi- tione in eam tranſeat dominium. Idem in principe uendente, ut aliqui exiſtimauerũt. Sed& ſi emptoris nomine poſsidere ſe uen- ditor conſtituerit, dubium non eſt eſſe alie- natum:per huiuſmodi enim conſtitutionem poſſeſsio uera transfertur?. Idem ſi ſpeciali- ter rem uenditam pro contractus obſeruatio ne uenditor hypothecæ obligauerit“: dice- tur enim alienaſſe: tquandoquidem qui pi- gnerat, alienare dicituri. In generali autem obligatione bonorum de his, quæ uendun- tur, actum non uidetur, utpote quæ non ob- liganda à uenditore, ſed tradenda ſuntk. Et ex hac lege argumentum colligitur, temphy teotam, qui emponemata inconſulto domi- no uendidit, ante traditionem à iure ſuo non caderel: nam& uendere cum effectu accipi debet: fante uerò traditionem uenditio om- nino perfecta non eſtu, licet tum quoque res
de ucrb. ſignif comment.
10
39
40⁰
50
60
222
periculo emptoris pereat:& ita ſe habet om nium ferè conſenſusn.
b T§. DONATIONIS.) †Donatio- nem generale nomen eſſe pleriqʒ autumant, & ideo ſub ſe continere etiam cauſa mortis
donationẽ,& quaſ
recte dicetur. cunque alias. cùm FDonationis? uer- ned 8 vialiref a .— Oprie ed
bo ſimpliciter loqué dꝗnatiohe Kolüm do omnem donatio⸗ dici, quæ pura eſt, nem cõprændiſſe ui&protinus ſine ſpe detur, ſiue mortis recuperãdi dñium cauſa, ſiue non mor⸗ trãsfert“,& de hac tis cauſa fuerit. in dubio, ſiue in di ſpoſitiõe hominis,
ſiue legis accipien-
dum. Quapropter qui filio permittit, ut do- nare poſsit, nec cenſetur de ea donatione ſen ſiſſe, quę cauſa mortis fitv. Sed hãc ego decla rationẽ nõ probo, quæ legẽ noſtrã coarctat, Snos dubios relinquit, quando in ſpecie uel genere dictio hęc ſit accipienda. Donationis igitur uerbum quamlibet donationem com prændere exiſtimo, ut hic dicitur, ſed diuer- ſis temporibus, diuerſo modo. fNam quæ ſub conditione collata eſt, poſt euentum cõ- ditionis propriè donatio fuiſſe cenſenda eſt: ante euentum, propter dubietatem, impro- priè. Quæ uerò ſub conditione reſolui poſ- ſet, ut in mortis cauſa donatione, ubi ſpes re- ſolutionis nulla ſubeſſe amplius poterit,& ipſa propriè fuiſſe donatio cenſebitur, inte- rim non:& ideo conceſsio patris non uide- tur ad eam trahenda, niſi ex eius uerborum magna generalitate, uel ſimili ratione aliud præſumamus a. † Sed& donatio propter be- nemerita eatenus proprie fuiſſe donatio exi ſtimabitur, quatenus iuſtam remuneratio- nis mercedem excedit:: quod& in qualibet remuneratione dicendum eſt, quæ modico precio facta proponaturt: fquicquid enim ultra precium receptum iuſti ualoris ſuper-⸗ eſt, propriè donatio cenſebitur“. Idem in in- debito quod ſciens ſoluerit. Et ex his con- ſequens eſt, ut ſolennitates, quæ aliqua con- ſtitutione in donationibus requiruntur, e- tiam in prædictis ſpeciebus neceſſariæ ſint, ne quatenus diximus ueram eſſe donatio- nem, contractus irritetur V. † Sanè& dona- tionis appellatione etiam legatum contine- ri dubium non eſt⸗: quod procedit, ſi effe- ctum cõſideremus:uſus enim ſeparatam eſ⸗ ſe ſpeciem obtinuit. t Donationem autem
cauſa mortis ex Homeri carmine inductam
Marcellus Iuriſcõſultus“ cenſuit: apud eum
enim Odiſſe.. Telemachus ſic donat Piræo.
Eius carmina ſunt: 1„ G Tesαεο νποντςεεοοσνσς‿ zνbop kerr gy. Tuααᷣm—πν Ʒτ‿ νμμμμοο εμαονιιππσν Qae yuueνœς. Coꝑ ⁊ν A L, d. xO LIcs. zd aAl, νux oo ετνννκν‿α‿τi le. woͦfci,s Nx‿ν iσεμνννmœ bsce zν⁴e eye,
6 vus i dr&y d Veoeener 8 4
n l. quod ſæpe. 6. ſi reſide cõ⸗ trah. empt.
8
0 I.j. J. de dona.
p I. filius uerſ. ſed enim. at donat.
10
ꝗᷓ Corn. conſil. 237. Pen. col. in iuj.
r Imol. l. Aqui- lius. de don.
11
5 Alex. cöſil. a¹ in if.
t l. nõ amplius. de lega.j.
u l. quod ſi adi- piſ. de do. int. uir. Calca. con ſil.24.
12
x Imol. d. l.j.
Cal. d. conſ.
13
X l. legatum. de leg. ij.
a I. j. de donat. cauſ. mor.

223
Adpu lerévaus audia aeru ddoyrae, a&νix sad αννυκνρμντνα ⁊Tdve. 6& G7ι ουνιν ‿όνοντο μσ unßa urbοᷣ G„ 1 7 N/ 7 Tlu 2 τυν Gευ‿αεεουεςννπνε‿⁴νααάσαιμαάενν. Hoc ſermone uirũ Piręus cõmonetultro, Telemache ad no- ſtras famulas agè
dirige ſedes, Vtti
1IDEM LIB. LXVIII.
LEX LXVIII.
biqué dederat Me 1 la uerba, arbitra nelaus dona repor 1“ tent. Ad quẽ Te- tuL uci Titij fieri, lemachus fapiens ius ſignificant,& in ita farier orſus: Pi ſeruum non cadunt. ræe haud equidem
hæcpoſſum digno IDEM LIB. LXXIII. ſcere facta, Nan- AD BDICTVM. que proci ſi me ſpa
cioſa per atria furtim Occidant, rapiantq; ſibi patrimonia fortes, His te malo frui do nis, q; quemlibet horum. Quòd ſiillos fa- to merita& mulctauero morte, Tum mihi audenti referes dona omnia gaudens.
14 Quorũ carminũ eò libentiusmentionẽ feci,
1 2 3 4 5 6 7
1
a l. ſocietatẽ.§.
arbitrori. pro ſocio.
b c. quintaual- lis. de iureiur.
c I.j. de arb. 2
d I. Pedius. de ar bit.
e§. ſed cum fa- ctum. Inſtit. de inutil. ſtip.
4
quod& in Inſtitutionib. corruptus locus ille pro Piræo Pyrrhũ habet, relicta inſigni lacu na, quam hiſce carminibus replendam duxi.
Arbitrorum duo ſunt genera, arbitri& arbitratores. Seruus nec arbiter nec arbitrator eſſe poteſt. Lex ſeruos ad ea, quæ iuris ſunt, non admittit:& quare. Arbitria quomodo iuris eſſe dicantur. Deportati arbitratu an aliquid cõmitti poßit. Excommunicatus arbitrator eſſe non uetatur. Excommunicatus ab omni iudiciario actu repellitur, præter- quam ſi ſe defendat. 1 LLA VERBA.) †Arbitrorũ duo ſunt ge nera:nam alij ex compromiſſo adeunturꝰ, quorum ſententiæ metu pœnæ paretur:alij, quos arbitratores uulgò appelſamus, ſunt qui tanquam boni uiri arbitrari& conſtitue- re aliquid debent, iuris diſpoſitioni minimè obnoxij, nec cõminatione pœnæ formidabi les: quorum ſententia magis tranſactioni, q́; iudicio conformis eſt?, uidentur enim par- tes tranſigere arbitratu illius, cùm priores ar bitria ſua inſtar iudiciorum dirigant,& non multum ab ordinarijs differant?. IIgitur in prima ſpecie indubitati iuris eſt, ſeruum ar- bitrum eſſe non poſſe:ſed nec arbitratorem VIpianus ex cõmuni omnium expoſitione hic exiſtimauit: quoniam illa uerba, arbitra- tu Titij fieri, ad ius referuntur. f Lex autem non cenſuit ad ea, quæ iuris ſunt, ſeruos ad- mittendos, tum quòd in perſonam ſerui ius reſidere nequit, ſed merũ factũe, tum quòd quo ad ea quæ iuris ciuilis ſunt, ſerui pro ni- hilo habentur. Sed dubiũ eſt, quomodo hu- iuſmodi uerba ad ius referantur: arbitrari e- nim uidetur facti eſſe.t& Accurſius ideo ar- bitria iuris eſſe exiſtimauit, quoniam non ni ſi in legitimã perſonam compromitti queat: itemq; quia arbitrator tanquam bonus uir iu dicare debet:quæ ratio mihi magis placet:qᷓ́;- uis enim ſecundum iuris tramites incedere omnino arbitrator non compellatur, tamen
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
ex bono& æquo decidere negociũ debet, ut effectus iuris ex eius ſententiaoriatur:meri- tò hocofficium in ſeruum hominem confer ri nõ debuit.tSed quid in deportato, an eius arbitratu aliquid committi poteſt?& omnes
ſentiũt poſſe, niſi
LEX LXIX. anteqß deportaret, Aec uerba, cui mandatumſibifue dgol 2 rit: uidentur enim rei dolus malus partes propter ſta-
aberit, generaliter compræhendunt o-
tus mutationẽ mã- datum reuocaſſes:
mnem dolũ, quicun quod tamẽ in teſta que in hancrẽ admiſ tore, qur electionẽ fuseſp decuxſtipu⸗ aliquam I itij arbi⸗
us eft, de P tratu fieri iuſſit, nõ
procederett: cùm enim is teſtator mortuus ſit, fingi non poteſt
reuocaſſe mandatum.t S ed& quod in depor 6
tato diximusi, ad excõmunicatum quoque cõmuni calculo producitur, ut quò minus arbitrator ſit, nõ cenſeatur prohibitus: quod
intellige, niſi ex municipalibus ſtatutis iudi-
cialem aliquam formam arbitramenta ha- beant:tab omni enim iudiciario actu, pręter- uam ſi ſe defendat, excõmunicatus repelli-
tur. Idem ſi arbitria hæc paratã habeant exe
cutionem: uidentur enim iudiciorum inſtar
tunc obtinere.
1 EFacti ſpecies ad hanc legem adaptatur.
2.3 Hæc uerba, Cui rei dolus malus aberit, dupliciter accipi. AECVERBA.) Finge: Promiſiſti mi- hi aliquid per ſtipulationem,& ab ea ſti
pulatione dolum malum abeſſe: cui rei, niſi dolus malus abfuerit, promiſiſti centum: de-
clarat Iuriſconſultus thæc uerba generaliter accipi: quod duobus modis explicari poteſt. Etenim reſpectu perſonarum ſtipulatio hæc generalis eſt, quia non ſolùm factũ ſuum hæ redumqʒ promiſiſſe contrahens uidetur˖ ſed etiam cùm ſtipulatio pœnalis ſit, factum ex- tranein:& ita frequentius proditum eſt licet diſſentiente Bartolo: nam& cum quis I itiũ daturum& facturũ promiſerit(quamuis ſti- pulatio non ualeat, quia factum alienum ui- deturpromiſiſſe) ſi tamen ſubdiderit, dolum malum abeſſe, abfuturumue eſſe, nõ ſimplex abnutiuum promiſſum lex interpretatur“, ne corruat ſtipulatio, ſed potius ex præcedẽ- tibus curaturum eum promiſiſſe intelligit, quod Titius dabit& faciet: alioquin ſtipula- tor deceptus remaneret Cæterum reſpectu
quoq; rei ipſius ſtipulatio generalis eſt, quo-
niam dolus uox eſt generalis, dolum uerũ& præſumptũ cõtinens, ſed& latiſsimã culpã,
& plerũq; latiorẽ o. Fraudẽ quoq; dolo ineſſe p
Labeo ait, qua de re infra latius diſputabot.
1 Haredis appellatio proximum tantum continet in ſtipula tione impuberis: quæ ſit huius exceptionis ratio. De Sentia familia Romæ. Lex Aelia Sentia. In lege Aelia Sentia filius hæres tantum proximus poteſt li bertum paternum traditur.
*G d
Opera⸗
224
ingratitudinis accuſare: huiusq; ratio
Z lcum Auüia
olut.
b lerſchags quls rogan 3
ij ad Trchel Superili lidimus he nezppellaio emultss ſucc lurs achjdd wimusc quon ſelero proſeq quibus eare 40( dubſtitut rioelt quodh ralbidicitur an t'qaiaexiudic a dlmodiautemſ aiuidentur,qu polegquitut. Q nen ſectetioredd botingitur cu ceen perlona in enendi ut incer egolxxtes aliqu dus luefliustan gdeleredehær Weſt Eodem m teaut domino,, Dmancipari&le ouo caſu hære mlucrichanon unbaccipiemus. ſonigndnſedt neant dequibu 1 liem in lege ehmhe 3 Kecu N llius Plin
i Batt ſia tratu.deunt. 4 oblig.
7
Kc. ad prala. Aum in fnck re und.
I l nouſims iucieſal m ſtipule ſt . ſiquis de lum. deun
oblig.
n linter ſe uerb. ollg
0 Bartllqucd Neruade.

1
A.
10
—
225
Operarum duplex ſpecies, officiales ſcilicet e artificiales.
Patrono operas ſibi præſtari ſtipulanti, talis ſtipulatio ad hære des hæredum non tranſit.
Obſequialis reuerentia, operæ fabriles, ad hæredem hæredis tranſeunt.
Quid obtineat in officiali- bus operis.
An in caſibus quibus teſta tor mentione hæredis facta de filio cenſetur intellexiſſe, eundẽ re- quiratur hæredẽ eſſe.
Verba hæc, Is ad quem ea res pertinet, quid im- portent.& num. 12.
Perſonalis actio ad parti- cularem ſucceſſorem non pertinet.
ſatio interpoſita eſt.
PAVL. LIB. LXXVII.
LEX LXNX. Ciendum eſthæ- redem etiam per
multas ſucceſsiones accipi:nã paucis ſpe/ ciebus hęredis appel
latio proximum con
CIENDVM.) tinet: ueluti in ſubſti
Superius diffu tutione“ impuberis, ſe uidimus hære- ſenuſs Iſii fuer dumꝰ appellationẽ quticuis rmihi Ha.res per multas fucceſ- erit, idem filio hæres ſiones accipi, decla
rauimusq́; quomodo hoc intelligendum ſit: hicuerò proſequitur Iuriſconſultus tres ca- ſus, quibus ea regula non procedit.
a ISubſtitutione impuberis.) Sed quæ ratio eſt, quòd hoc caſu a regula recedimuse & alibi dicitur, hæredis hæredem non admit tib, quia ex iudicio teſtatoris nõ uenit:per hu iuſmodi autem ſubſtitutionem hi demũ uo- cati uidentur, quos affectione aliqua teſtator proſequitur. Quæ ratio utuera ſit, indiget ta men ſecretiore doctrina, quæ hic unico uer- bo attingitur:cùm enim huiuſmodiuerba de certa perſona intelligi poſsint, non debent extendi, ut incertas quoq; contineant. Cùim ergohæres aliquis inſtituitur, ſiue etiam ſer- uus, ſiue filiusfamilids ſit, non debet intelli- gi de hærede hæredis, qui ipſi teſtatori incer- tus eſt. Eodem modo nõ intelligemus de pa- tre aut domino, cùm potuerit filiusfamilis emancipari,& ſeruus uel manumitti, ueluen di, quo caſu hæreditas patri aut priori domi- no lucrifacta non eſſet: non ergo uerba teſta toris accipiemus, ut ad incertos hoſce caſus porrigantur, ſed ut eas tantùm perſonas con tineant, de quibus nominatim actum eſt.
b TItem in lege.) † Sentiam familiam Ro- mæ fuiſſe, oſtendunt Sentius Gallus,& Sen tius Augurinus, quorum in epiſtolis memi- nit Cæcilius Plinius,& etiam Sentius Satur ninus Vetulio apud Valerium Maxi. libro vIIIIgitur elius Sentius legem tulit, que ab eius nomine Aelia Sentia appellata eſt, Cuius Cicero in Topicis,& Boëẽthius men- tionem faciũt:ea plurima capita habuit, quæ hic referre non attinet.
c MHæres proximus.) Interpretatio hęc ex uerbis legis deſcendit: cùm enim filiũ hæ- redem proximum dixerit, cõſequens eſt, de eo intelligi non poſſe, qui poſt aliquas ſuc- ceſsiones ſit hæres. Placuit autem legislato- ri hanc ingrati accuſationem coarctare, quæ
de uerb. ſignifcomment
10
20
30
40⁰
50
60
226
tanquam libertatis peremptoria odio non ca ret, quod etiam libro hiſtoriæ X III. Cornel. Tacitus tradit, unde non niſi proximo hære- die, eidemq́; filio, id iuris conceſſum eſt, cùm etiam ſi proximus hæres non ſit, bonorum
eſto:ubi hæres hære dis non continetur, quia incertus eſt.
VItemꝰin lege Aelia Sentia, filius hæres proximus poteſt li- bertum paternũ ut ingratum accuſare, non etiam ſi hæredi hæres extitit.Idem dicit᷑s in operarũ ex/
poſſeſsionem con tra tabulaslibexrti fi lius impetret“. nec enim id beneficiũ ita odioſum eſt: nã & qui manumitte- re compulſus eſte, ingrati actionẽ nõ habet,&tamẽ præ- teritus cõtra tabu- las poſſeſsionem petit f.
d IIdem dicit.) tOperarũ duplex
eſt ſpecies, quæ of- ficiales dicũtur,& quæ artificiales e: il læ perſonã patroni reſpiciunt, cui officioſum eſſe libertum natu ralis ratio admonet, ut patronum comitari, cantu, ſono, ſaltatione oblectare, ſuntq; hu- iuſmodi ut plurimũ incertæ: hæ uerò adar- tificium pertinent, inde operæ pictoriæ, fa- briles,& ſi quæ ſimiles,& ſuntplerunq; cer- tæ, quia ſub certo numero ſolent promitti: a- lioquin incerta promiſsio arbitratu patroni ſecundum conſuetudinem, aut qualitatem li berti, declarabitur. Quæ autem exercitium aliquod, aſsiduitatemq́; nõ complectuntur, ad obſequium attinent, nec operarũ nomen habent.ſIgitur ſipatronus operas ſibi præſta ri ſtipulatur, regula eſt, ut ad hæredes hære- dum talis ſtipuſatio nõ tranſeatt Obſequia- lis tamen reuerentia ad hæredem hæredis tranſmittitur'. Idemq; in his operis fabrili- bus, quarum æſtimatio hæredi ex iudicato præſtanda fuit: eius enim hæres rectè eam pecuniam petet X. TIn officialibus uerò ope⸗ ris hæc non procedunt, quoniam hæe ad ex- traneos hæredes regulariter non tranſeant!, ſed ad filios tantum, etiam ſinon ſint hære- des“,& ideo parum refert, quota parte hære des ſint inſtitutiꝰ. Atque ita hanc materiam ego extrico, licet alij aliter. Sed hic quæri po teſt, fan in caſibus quibus teſtator mentione hæredis facta de filio cenſetur intellexiſſe, eundem requiratur hæredẽ quoq; eſſe?& in cõtractibus dubium nõ eſt, filium nõ admit- ti, niſi ſithęres:quapropter ſi quis ſibi&filijs & hæredibus emphyteoſim ſtipuletur, niſi fi
actione, ut filius hæ- res exigere poſsit,
lius ſit hæres, excludet°. In teſtamẽtis quoq;
idem crebriore calculo reſponſum eſt, in ea ſpecie, cùm teſtator filio, ſi ſine hærede more retur, ſubſtituiſſet: nõ enim fſufficit, ſi filiũ re liquerit niſi ſi quoq; hæres ſit: quod& in eo caſu Paulus Caſtrenſis reſponditr, cùm filio ſine liberis moriente Titius& eius hæredes ſubſtituti ſunt: nõ enim ad fideicommiſſum Titij filij admittentur, niſi hæreditatem pa-
c 6. illud. in Au then. ut lib. de calt.
d I. ſi filius. 6. Paulus. de bo- lib.
e l.ij. C. de ope. lib.
f 1j. C. de bon. poſſ. contra ta bul. lib.
g l. ſinon.§. libertus. de cõ dict. indeb.
6
7 h l. cum patro-
nus.§. j. de o- pe. lib.
i l. ſed ſi hac.§. liberos. de in ius uoc.
8
k l. qui liberti- nus.. pen. de ope. lib.
I I fabriles.
9
m I. ſi operari. cod. tit.
n l. ut ius.§. fin. eod.tit.
0 Bart. d. l. ut iuus.. fin.
p l.exſcto.§. f ad Trebell.

227
a Paul.. gallus. tris adiuerintꝰ. Sed quid ſi legitimi hæredes 9.j. uocati ſint?& cum de his intelligatur, qui in- teſtato ſuccedunt, fortè etiam ſi Titio hære- des non fuerint, admittent᷑, ne teſtator uidea tur fideicõmiſſum Titij arbitratui reliquiſſe,
qd infrà attingam.
f TS. VERBA nô 15ga ſucceſsione
10 hæc.) Quoties in effectus. Verba lege hæc uerba re- hekisadGuscales periuntur, conſide A 3 S 41 randum eſt ob quã pertinet, ſic intelligũ
cauſam ſint adie- tur, ut qui in uniuer
cta: nam ſi prætor ſum dominiũ uel iu- actionẽ puta redhi re ciuili, uel prętorio Läreriädeene⸗ ſuccedit, cõtineatur. pertinebit, daturũ VYP. LIB. 1.SI. pollicet᷑, departicu LENXLXXI. lari ſucceſſore in- Liud eſt cape/ telligi nõ poterit, Xre“, aliud acci- ſed deuniuerſaliti pere: capere cum ef- tum, ut hic dicitur: e 1 ſperſonalis enim a- ectu accipitur. acci
ctio ad particularẽ b lſciendum. S. ſucceſſorem nõ pertinet b. Quòd ſi de ea quę deinde. de æd. in rem ſcripta, uel ſimpliciter in rem ſit, lo- c Lſi Titus., t) quatur, tunc aliud erit: idemq́; cùm etiã par- quis tert. de ticulari ſucceſſori ut ſuccurratur, eadẽ æqui- aquapluæ tas ſuadet i ſed& in iure excipiendi dubium d l. his uerbis. de, adopt. non eſt, quoniam id ad quemcunq; indiſtin- e l.alt pretor. ſtètranſite, ut etiam ſi beneficium ſit perſo- de arciar, nale, nihilominus eo, cui conceſſum eſt, ui- 12 uente, donatario proficiati Accipient igitur f lſitibi. g. pa- hæc uerba ex ſubiecta materia interpretatio- ctum. depact. nem, alioquin ex ſui proprietate ſucceſſorẽ particularem comprændere putauerim: ad eum enim etiã pertinet, nedum ad hęredem. Quod maximsè erit obſeruandum, ſi materia ſit fauorabilis, ut beneficia principum, uel additum ſit generale pronomen, quicunq;, & ſimilia, quæ de nomine ſucceſſoris recen- 2 Iaſ.l. quædã. tiores tradiderunts. Sanè quæ iura ſucceſſo- §.j. de edend. ribus particularibus dentur, quæ ue contra b Bart. d.§. ſi eos competant, latior eſt articulus, quàm ut quis tertius. hic perſtringi poſsit. 1 Capere uerbum ad acquiſitionis effrclum pertinet. 2 Capere non uidetur, qui reſtituere cogitur. 3 Capere dicuntur filiusfamil.& ſeruus, quamuis reſtituere te- neantur. 4 Qui accipit, non ſemper acquirit. s Capere quandoq; dicitur, qui aufert. 6 Accipimus aliena autoritate, capimus noſtra. 7 Legatarius fundum à teſtatore accipit. Verba cum effectu accipienda. 9 Qui acceptum erogat, non capit. 10 Peruenit, quod remanſurum eſt. 21 Cautio, his rebus rectè præſtari, conuento rei uendicatione& emptori ſecuritatem præſtat. 12 Recte, periculum& damnum excludit. 13 Pro ſui defenſione cautio interponi poteſt. 14 Cautio ſtipulatoria, emptioni indomitorum boum, apponi ſo- lita. i l. non ui 1 LIVD eſt capere.) a tapere uer- detur quiſ A bum ad effectũ acquiſitionis refertur: quaà.j.tit. 2 fatq; ideo qui reſtituere tenetur, non uidetur
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
40⁰
50
60
228 19. uubali capere. atque hinc eſt, quòdſpurius ſubſtitu 9 ſiru 3 tus pupillariter fratri legitimo, ipſo iure qui f 1 f Rarn dem uniuerſorũ bonorũ hæres erit, ſed quæ i Tli⸗ 8 ivnioi⸗ Aàpatre prouenerunt reſtituet agnatis x, quia 1 ſſceiuenco eorum capax non eſt.ſ Eilius tamen familias 3 üg ſuos & ſeruus, q́uis re- i albui po pere& ſi quis nõ ſic ſtituere teneantur, 3 miüchim accepit, ut habeat. Sere clcuntur: llecpiſe lllalſe 7 A atl ztinell⸗ Ideoch non uidetur 35 Ch 2 IEt— quis capere, q́d eſt re ne, patri uel domi- cu nnio ſtituturus:ſicut per⸗/ no acquiriturAſt 4 b 3 ueniſſe“ propriè il/ uerbũ accipere nõ c 9 lud dicitur, quod eſt ita frequẽter ad ef- 8 7 remanſurum.y Hæc keckü zeſerrenn. bar uin 4, de& plerunqʒ acce iida uerba“, his rebus re- piſſe dicitur, quita u. 4 ctè præſtari, hoc ſi- men dominiũ ad- mnainf gnificãt, ne quod pe⸗ huc non acquiſi-— riculum uel damnũ uitt Sed confun,- 5 riin, vmum ex ea re ſtipulator dunturhęc aliquã- m lncmmdit mc iiêt ſe atf do,&etiam capere i depraſ granmäbat iüiet. dicimus eum qui uerb. nniſainidelin
rapit“, uel ſimplici n! ter aufert tSunt& qui accipere de manu alte 6
rius, capere uerò propria autoritate intelli⸗- o Mod dlin gant0:quod mihi nõ diſplicet, ut præpoſitio uiiem
nem ad, pro iuxta interpretemur;́uis ſite 7
ſtator Titio mandet, ut fun dũ accipiate, quia b Potlenn- de teſtatorismanu capere uidetur, nõ putem/ 1
hæredis traditionem expectandam.
b ¶ Cum effectu.) † Adiuuatur hinc regu s la, quæ mandat cum effectu uerba accipi de- bere: quapropter ſi exulem capienti certum præmium dari conſtituatur, nõ intelligetur cepiſſe, qui ad præfectum non traxerit i: uel cum armis reperiſſe, qui non ceperit. f Qua
j defam. onaltenmaalo« pPELLAI quicquam tondo, dequs tellgiur&iid meſpecies, inn rma.Alioqui- gopnedeparte ddomoloquatu narelocutusinte
io. ij colid ulg.
JIli fris Koaddotüfundt duod quſge inxgtoaccipiil, iuriſ
bosæquales d
rriperiurioſolu
ratione& qui tantum erogat, quantum acce aue A,e er, bAeIAL& 1olem quamre perit, capere nõ dicitur, cùm in effectu nihil r l ciiicihi npoirduid illi remaneat:illud eni m ndelcg 1u et at: illud enim datum, legatum, do fndele tradidere Sa
natum, conceſſum dicitur, quod deductis o-,
tuo metuis, licitum erit iudicem adire, qui eum ex officio cõpellet, ut eaueat, per 1 enõ ieri,
nã anglat awnm ullere a
mnibus expenſis reliquum eſt?. de legj. a tnitalargi c Perueniſſe.) Propria hæc huius uer- 10 4 lartiot bi eſt ſignificatio, ut id quod remanſurũ eſt, t lſſipſe Ga ici perueniſſe dicamus: licet plerunq; ex ſubie⸗ metca 88 aumnegra cta materia aliter etiam non impropriè inter u lpanunſi 8 anitnmetic pretemur, quod alibi attingam. 6od. n 35 einlscfd d TS. HAEC uerba.) †Quod cõuentus n t dleniant rei uendicatione propter eam rem alteri pro lübi, percip miſit, ut ab actore indemnis ſeruetur, ita cau mürumidempe tionẽ accipit, quas res tibi tradidero, pro his mem quod 1 rebus rectè præſtari ſpondes? quam cautio- 8 wulirnreltg nem etiam emptor recipit, qui redhibitoria x liyſium meeanöaccip aduerſus uenditorẽ experitur, ſi eius rei no⸗ un. ürnäferiop mine, quæ redhibenda eſt, alteri ali quid ſol⸗ egenerali e uere damnatus eſtr.Interpretamur enimre ,—lalonbus du ctè, id eſt, tutò& ſecurè, hoc eſt, ſine pericu⸗-? lrelhim latbelſett, 1 lo& damno. Periculum autem ad perſo- au idaiumuſn nam, damnum ad res ſeu pecuniam referri deædllca d nncontin, Accurſius credidit. t Hincq́; argumentum 13 chi ſileaſnn accipitur, pro ſui defenſione cautiones in- lRäng lior de n terponi poſſe. Quare ſi malè ab aduerſario din

229
A Mod.lſi ſe fieri, utuis aliqua tibi inferaturꝰ, idq; etiam r cetaſ ſub pœna,& datis fideiuſſorib. Sanè& M.
1 4
iis 5..
cl. 14
4 2
derrleg.j.
9. 22 ſi duo. uti
8
Pid. 1 4
a de tota.
reiuend.
5
t. l. ſima- . 9. ſiinter. exc. rei iu. 5 6
mnes. C. de æſcri.xxx. norum.
uod transla nn de off le.
m. ſ. de ul- 15
arro Rei ruſticæ libro II. ſolitos tradit eos, qui indomitos boues emunt, ſic ſtipulari:tlIl loſce iuuencos ſanos, deq; pecore ſano eſſe,
noxisq; ſolutosre- ctè præſtari ſpon- des:atqʒ hãc formã NM.Manilij actioni bus cõtineri, quæ uerba hoc ex reſpõ ſo interpretationẽ recipiunt.
Quod de re quapiam con ſtituitur, de qualibet e- ius parte conſtituti cen ſetur.
Totum nõ proprie de par te dicitur.
PAVL. LIB. LXXNXIII. LEX LXXII.
4 Ppellatiõe rei, pars etiam con tinetur.
VLPIA N. L I B. XXKX. LEX LXXIII.
Acc uerba in ſti pulatione poſi- ta, eam rem rectè re- ſtitui, fructus conti- nent: rectè enim uer
Fundus quandoq; de par- te dicitur, communi ta- men& indiuiſa.
Argumentum de parte ad totum kalet.
Pars trifariam dicitur.
Generalis enumeratio æquiualet particulari omnium partium.
8 PPELLATIONF.) Qui de aliqua re quicquam conſtituit, ut de domo, inſu
la, fundo, de qualibet eius parte conſtituiſſe intelli gitur,& id quidem proprieè, ſicut in ge nere ſpecies, in maiori ſumma minor conti-
bum, pro uiri boni
netur. tAlioquin quæ uox totum ſignificat,
proprieè de parte dici nõ poteſt: quare ſi quis de domo loquatur, aut inſula, de toto, nò de parte locutus intelligeturb. quapropter ſite- ſtes actoris fundum ab eo poſsideri dicãt, de integro accipiat᷑, niſi alij teſtes omnino prio- ribus æquales, idem de reo dicant: tũc enim, utà periurio ſoluãtur, fiet interpretatio tam actorem, quàm reum eum fundum cõmuni- ter pro indiuiſo poſsiderec:atq; id pleriq; om nes tradidere.Sane hinc colligitur, de parte ad totum ualere argumentumò quod uerum eſt, niſi alia ratio ſit in toto, qᷓ; in parte. f Pars autem tripliciter accipitur, quædam nume- ralis, alia integralis, alia quota. Exempli cau- ſa, tres arithmetica pars eſt nouem?: uſusfru ctus pars integralis dominij eſt, ſicut paries, domus:attriens, quadrãs, ſemis, quota pars eſt aſsis. tPercipitur etiam alia hinc regula, nimirum idem pollere generalem enumera tionem, quod particularẽ omniũ ſpecierũ f: quod ita intelligimus, dum ſub generali ſer- mone ea nõ accipiamus, quorum ſpecialem mentionẽ fieri opus eſts: etenim dubium nõ eſt de generali ſermone multa excipi uarijs ex rationibus, quas hic referre nimiæ curio- ſitatis eſſet. Reſtituendi uerbum ſimpliciter in ſtipulationibus poſitum, fru ctus non continet. Rccte ad iuſtitiæ cauſam, ritè ad ſolennitatem refertur. Cauſæ cognitio recta, omnem quæſtionem continct. Rectum eſt, quod ritibus traditur. Recle, uerborum: uere, ſententiæ excludit uitium. AECVERBH.) Reſtituendi uerbum ad fructus quoq; pertinere, ſuprà oſten
do uerb. ſignif comment.
10
20
30
50
230
ſum eſt:quare cùm Iuriſcõſultus in hac ſtipu latione fructus cõtineri, propter dictionẽ re ctè, ſentiat, uidetur in ſtipulationibus id uer- bum ſimpliciter poſitũ, fructus non cõpræn dere“, quod Iacobus& Oldradus ſentiunt.
arbitrio eſt.
pPAVLVS L,I1B. II, ADp EDICTVM AEDIL. CVRV.
LEX LXXIIII. Ignatorius anu- lus ornamenti ap
pellatione non conti netur.
1 D E M.
LEX LXNV.
Sed ita generaliter ſuprà ſequutus nõ ſum: quãuis enim ex huiuſmodi con- tractus forma fru- ctus debeant, uer- bum tamen recteè, non parui momen ti eſt, cùm deberi eos arbitrio boni uiri oſtendat. † Sa- nè hinc probat᷑ di- ctionem hãc rectè, ad iuſtitiam cauſæ
Eſtituere uide- laain Cal
„a, rteferri, ſicutrite ad tur is, qui reſti- ritum, id eſt, ſolen- nitatem X. fAtque hinc aliqui exiſtimauerunt, ſi iudici deman- datũ ſit ut cognoſcat, an Titius rectè captus ſit, non poſſe eum diſcernere, an feriato lici- tõue tẽpore ſit captus, ſed an iuſta cauſa ſub- eſſet, propter quam capi debuerit. Quæ deci ſio prudentib. uiris meritò diſplicet:deman- dantis enim mens fuit, omnem quæſtionem cõmittere. Et Iuriſconſulti differentia hac ni mis ſubtili abutuntur,& doctiſsimi gramma ticorum aliter tradiderunt. Varro: Kitè a ri- tu, nam quod ſecundum ritus fit, id ratum& rectum eſt. Priſcianus:t Ritè pro rectè, quia nihil traditur ritibus, niſi quodrectũ eſſe cre
i l. in condem. §.jjitit. j.
2
k Bart. l. lecka. ſicert. pet.
3
datur. Donatus: Recte dicitur, quod nullo 5
uitio uerborum dicitur. V erè, ad rei ſeu ſen- tentiæ ueritatem refertur: hinc Terentius in
Adelphis, Rectè& uerè dicis.
Signatorius annulus quid. Plurimus ſignatorij annuli uſus apud ueteres. Signatorius annulus inter ornamenta non refertu. Quinq; aurei hodie non leuis ſumma. 1ISNATORIVS.) † Signatorius anulus Ouna charactera, id eſt, ſculpturam ha- beat, quo utimur, ut ſignum imprimamusl. Erat autem id genus anuli plurimo in uſu apud antiquos: nam propter multitudinem ſeruitiorum recluſa omnia, obſignataq; à do minis tenebantur, ſicq; à rapina, utPlinius in quit, uendicabant. f Cũ ergo huiuſmodi non ornamẽti cauſa, ſed cuſtodię principaliter fie rent, meritò appellatione ornamentorũ non continebantr: quod maximè in hisprocedit, qui leuis precij eſſent, utpote aureos quinq; nõ excedentes,& ita iure cautũ eſtr. fSed hãc ego ſummã hodie leuẽ nõ arbitror, idq; pro- pter noſtrorũ temporũ paupertatẽ:nam con ſtat ueteres Romanos fuiſſe ditiſsimos.
8
4
60 1 Beſtituit, qui rem retroò ſtatuit.
2 Propriè reſtituimus accepta.
3 Marittes tum datam tum acceptam dotem lucratur. ESTITVvERE.) Reſtituere, eſt retrdò ſtatuere, id eſt, in eum caſum rem cõſti-
1
1 Lad teſtik.§. pen. de teſta.
2
m l.arg.§. orna menta. de au- ro leg.
n I. diuuts. de bo. eoruns.

2 Propriè autẽ reſti
3 a Ang. conſij. 158.
b Jſeg.
e Sal. l. ſi conſt. C. de don. an- te nupt.
d Iaſ. rub. ſol. matr.
G AS
2 e l. ubi.in fin. de uerb. f l ſi ei nupt. de iur. dot. gl. in tant. de lib. cau. 3
h l. ſi mulier. de
cond. ob cauſ.
i I. ſi fandum. 9. Titio.de leg.j
5 K I. Iul. de cond.
& demonſt.
I l. creditori. C. de pact. m Abbas c. ue⸗ niẽs. j. de teſt. n Paul. l. cõtra. 6.j. de pact. 0 Bart. I. actio. C. de tranſac. 27 p gl. c. ſtatutu.
231
tuere, in quem fuiſſet, ſi nihil aduerſus quod facienda eſſet reſtitutio eueniſſet:de quo uer bo latius ſuprà attigimus. Generalius autem eſt, quàm reddendi: reddit enim qui retrò dat, id eſt, trãsfert dñium: at reſtituere etiam ad facta pertiner.
tuit qͥd habiturus eſ
tuere dicimur, qid ſer actor, ſi cõtrouer
accePiro. uapro⸗ ſiaci facta noneſſet. pter ſi lex dicat, ſo-
luto matrimonio Sen w maritũ tertiã partẽ dotis reſtituere de/ Ediſſe intelligẽ bere, reliquã lucra. dus eſt etiam is ri, de dote data in- qui permutauit uel telliget nõ de pro- compenſauit.
miſſa a. f Sed id ego
nõ probo, cùm nul IVTIANVS.
la ratio ſit, cur pro- LEX LXXVII. miſſam minus lu- Rugem pro redi crari debeat, q́ da- Tiheralarenem tam:&reſtituere ſa ſolum quod rumen tis dicitur b, qui a- 2, KionE en laeig tis aut leguminibus, in eum caſum con uerum&quodex ui
ſtituit, ac ſi promiſ no, uel ſyluis cęduis, ſa nõ eſſet: atqʒ ita
Salic.cenſet, nec omiſit Iaſon.
Dat propris, qui rei dominium transfert. Qui permutat, compenſdtue, dare dicitur. Qui remittit, acceptumq; fert, dare dicitur. Conditiones adamußim implendæ. Remißio ultra quingentos aureos inſinuanda. Qui remittit ſine aliquo commodo, iure non dicitur dare. Facilius quis inducitur ad remittendum, quaàm dandum. Parata pecunia ſolutionis, ſacit remißionẽ dationi æquiualere. EDISSE.) Qudauis uerbum dare pro- Dn de eo intelligatur, quiper traditio- nem dominiũ transferte, ftamen interpreta- tione legis etiam qui permutat, uel compen- ſat, dare diciturf. Vnde homo liber ſciens qui tanꝗᷓ́ʒ ſeruus ueneat, emptori tenetur, non ſo lùm in eo, quod datum eſts, ut uerba legis in- dicant, ſed etiam quod ea cauſa permutatũ, uel compenſatum fuit. Nam&qui remittit, ſeu accepto fert, dare dicitur': æquiparant; Iuriſconſulti dantem accepto ferenti. qd pro cedit etiã in conditionibus, iquæ ad amuſſim implendæ ſunti.& quamuis ex ui ſermonis qui remittit, nõ det, cùm tamen uerba omni- no non repugnent propter effectum lex de- diſſe interpretatur k. fqua ratione remiſsio, quæ ultra quingentos aureos transfert, inſi- nuatione indiget idq; cõmuniter approbat᷑.
6 Quan doq; tamen non fit huiuſmodi inter-
pretatio, ut cùm per remiſsionem nihil iuris ſeu cõmodi acquiriturm: uel aliam ob cauſam quis remittit, quàm ut donet: uel cùm debitũ quod remittitur, liquidò non apparetn: id e- nim facto magis, quàm dationi accedit: nam & quandoq; donare licet o, remittere non li- cet, ut quia lex extorqueri remiſsionem præ ſumat:fquia facilius inducitur quiſq;, ut re- mittat, quàm ut detꝰ, quod& Bart. annota-
D.Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
g .„, Slollen e uita.t Sanè cùm pecunia ſolutioni pręparata 4.wian fi Inepe eſt, remiſsio alia quoq; ratione uim dationis uſa 4 7 wi aund habet, quòd uidelicet lex reſtitutam fingit, 8 iͦpcleus & incontinenti rurſus datam. 5 fab, tquar
7. T Bat iſaa wlioue di 1 RKeditus omnia iura& utilitates continet. in fn den ⸗— rudui Co
2 Pruges ſunt quibus ho- ollg dlio ſlig
.„ oll cretifodinis, lapicæ⸗- mo ueſcitur, preier iifaſſti
.. boma& carnes. Kidein n Siclosapt dinis capitur. ſ lulia. 2 Werresſtess enc tia ermun, ſcribit, fruges om̃es fructus alimoniæ ſer⸗ laa ſcemi
3 eſſe, quib. homo ue- uientes. ienan ide E 1 ſcatur, falſum eſſe: 4 Frugesa fruendo diste it magf
— 5 Frumentum per excel- umonc 6 noenim camnemaut lentiam triticum intel luringuchn, aues, ferãsue, aut po ligimus. muicen eria ma fruges dici. s diliquæ multiplex acce Cumnelbci
Frumentum bautẽ„a be iiacb qu 4 A F7 dSicilicus quarta pars un pus. id eſſe, quod ariſtain cie. in d jt
—.. U 1) ſe teneat, rectè Gallũ 8 wauaeafe te olgyia
S Frumentu& fruges nõ diffiniſſe. VLupinũ comarche diin lacleguifrum uerò& fabam fru- gro exiſtentia. vuelfrugbus
.. 7 Tl ges potius dici: quia im concinell q
1, RVGEN.)„ 1 nõ ariſta, ſed ſiliqua? F a AReditua f en 9, 2 k. ſtavellil cõtinentur: quæ Ser nomẽgenerale eſt, ilhaue uius apud Alphenũ ſicuti prouentus:, Ca dm 1êfſopopronet ſeu obuentiones: dtcxc ene. iIijulgiepuhne compręndit autem omnia iura ſeu utilitates, Mhlmlumd quæ percipi poſſunt. quam ſignificationem IETERDVN) etiam frugem habere aliqui dixerũt.Contrà 2„llutosb,Seince Iulianus, qui fruges eſſe, quibus homo ueſca 3 nopreexeipſal tur cenſuit, præter carnes& poma: quæ ſen- Rputelos auiore tentia uerior eſt, atq; ita uſus obtinet. Vnde md riſtice Cic & Plin. duplex frugũ genus agnoſcit, quod 1orradoxb,CAl ariſtam habeat, ut frumenta,& quod ſiliquã, Avaes magr ut legumina.f Antiquiores tamẽ latius acce- 3 pſtbionum du pere, ut fruges ſint, quicquid ex fructuterrę nigiurſiqub
in alimoniã uertimus: qua ratione idem Pli- nius frugiferas arbores omnes appellat, quę fructiferæ ſunt, oliuam, pyrum, pomũ. t Di- 4 cuntur enim fruges à fruendo, ut Varro: uel
are lel donare voprietate intel vlleſsioneactun
à frumine, quod ſumma pars gulæ eſt, per n ti quam cibus in uentrem demittitur, ut Dona 6 dlls len u tus& Seruius ſcribit. bionem«Ad.
b TFRVMENTVN.) Ariſtã habẽt triticũ, K undnenende auena, ordeum, ſiligo Laconica. Siliquam, HUendulus repu
lllũpolſeſsionis dlidubiumnont lceris Adhanc quogleridit. Po tnepatentes pul ſchaione ſed uſi
id eſt, folliculum, omnia legumina. ſiſamaue rò& papaueruaſculis continentur: at miliũ & panicũ nullis defenduntur integumentis, paruarũ uolucrũ iniuriæ expoſita. ſSanèq́;/ 5 uis frumenti appellatio amplior ſit, tamen æν*α de tritico intelligimus: atq; hoc cõ-
munis loquendi uſus in Italia obſeruat,&ita cpauerat po9 etiam Jacobus& Bart. exiſtimauere. uſenesſai c FSiliqua.) Id eſt, fmembranula ſeu folli- 6 nitntr i
cis, longum,& coloris atri, cuius Plin. quoq; nſeuiienn 1 meminit:& Horat. Viuit ſiliquis& pane ſe- Maſeuamn i cundo. L. Columella fœnum græcum ſic ap- un utlereuen
7 A.. N 72 Græci uocant ceration, Aurifices noſtri cor u Authaite Ravein rupto ſermone caracton, eſt autẽ Lx XIIII. Cdeuſ.
Pars

1 5 iberto.§. fi-
7
ii. de an leg.
233
pars ſolidi,& XxVIII. drachmæ. Theodofiani codicis interpres, Centeſima, inquit, uſura eſt, qua in anno tres ſiliquas pro ſolido habe mus Sicilicus uerò duplici drachma cõſtatꝰ: quo fit, ut quarta pars ſit unciæ: licet pleriq; inemẽdati codices
A 85.. pro ſicilico ll gu in frumento contine ſcriptum habeant. rji 14 . 11 riputauit“*. .A 8 Eſt& Siclus apud 3 d PaVL. LrB. IIII. Iiobreron uea rnr ap rravr. „ eris: r ul, HOh 11157 116 LEX LXXVIII. — ipſi ſtateram, id eſt rercic prOrfet ſemunciam appel- J Piopiicta n lant: in quem ſen- tem quoq; uerbũ à* ſum uidetur etiam poſſeſsionis ſignifi- L. Columellę capi, cat: ſicut in eo, qui 8 deSupe Tuiha, poſſeſſiones ſuas le- 1 1n am autoribus. A . 13. gaſfet, reſpõſum eſt. 1 ˙☛ 9 d ſputauit.)Et Sallet, reip ſt — malè: colligit autẽ IDEM Bi A,Sei ſer —. 5— 85 P L T. Keiaariee eteerens o, uel fr 8, e- are 55 5 NIpenſæ neceſſa- g tiam contineri qᷓd aaſ 1f. — adhuc in agro, in riæ“ ſunt, quæ ſi fa ariſta, uel ſiliqua eſt. 1 Ppoſſeßio pro proprietate& prædio capitur. — 2 Poſſeßio legata proprietatem importat. . 3 Poſſeßio ad mobilium proprietatem non extenditur. — 1TINTERDVM.) †Nö ſolùm apud Iuriſcon de dfC. depræ. ſultos b,& in conſtitutionib. poſſeſsio pro
ino. l. cu res. ae contrah.
npt.
— 3 rrt.l. xorè.
egauerat.
Sumeleg.j.
Fli. de acq. oſ. in prin.
2 8 AX A.A
proprietate ipſa ſeu prędio capitur, ſed etiam apud alios autores. Vnde poſſeſsiones urba næ& ruſticæ Ciceroni in Philippic. Et idem in Paradoxis, Callidi, inquit, ęſtimatores pra ta& areas magni æſtimant, quòd ei generi poſſeſsionum à nemine noceri poteſt. t Me- ritò igitur ſi quis dicit ſe poſſeſsiones ſuas le gare, uel donare, uel aliter alienare, de ipſa proprietate intelligimus: necenim de nuda poſſeſsione actum uidetur, cùm ea nõ ſoleat a proprietate his uerbis ſeparari: alioquin u- ſum quis uel uſumfructum legaret, nõ poſ- ſeſsionem*. Ad res tamen mobiles hoc lega tum non extendetur: quoniam cõmunis lo- quendi uſus repugnat, ut proprietatem mo- biliũ poſſeſsionis nomine deſignemus:tam- etſi dubium non ſit etiã propriè mobilia poſ- ſiderid. Ad hanc rem pertinent, quæ Feſtus quoqʒ ſcribit: Poſſeſsiones appellantur agri latè patentes, publici, priuatiq́;: quia nõ man cipatione, ſed uſu tenebantur,& ut quiſque occupauerat, poſsidebat.
Impenſe neceſſariæ ſunt, quæ ſine detrimento rei non præter- mittuntur.
Impenſas neceſſarias quilibet deducit.
Impenſc utiles rem faciunt meliorem.
Impenſc utiles non debentur marito, niſi conſenſus adfuerit.
Impenſc utiles deducuntur.
Malæ fidei poſſeſſor utiles impenſas deducit.
Aedificans in alieno ſolo uidetur donare.
piſtrini& horrei impenſa in magno fundo eſt neceſſaria.
Voluptariæ impenſæ ad ornamentum pertinent tantum.
Voluptariæ inpenſæ à nemine deducuntur.
Auferri tamen poſſunt, quæ ſeparantur à rebus.
de uerb. ſignif.comment.
10
20
30
4⁰
50
60
234
MPENSAE.) a IINeceſſariæ impenſæ di 1
cuntur, quæ impendendi neceſsitatem ha bent, ne res uel pereat, uel deterior fiat: ſed et quæ ex conſuetudine regionis ſine dedeco- re omitti non poſſunt, neceſſariæ exiſtiman-
ture. Harum plura
e Bart. l. pec. in
ctæ non ſint, res aut exempla in iure ha fi.. de an. leg. peritura, aut dete- bent, ut ſi Aele ag- .„ geres COercedo tor rior futura ſit. 8 Itaciat i , u gſas eſ renti faciat, in de- Ytiles Impeias ei⸗ mortuarũ locũ a- ſe Fulcinius ait, quæ lias arbores ſurro- meliorem dotem fa- get, ædificiũ ruens ciant, deteriorẽ eſſe ſtnrer,Radcün ——. T nõ ſinant, ex quib. re 1 1am Lalu llirü di leri ſit, ut quia ab igne itus mulieri acqui- correptum, ucl ui ratur: ſicuti arbuſti bellicas Et aliꝗ ſcri paſtinatione ultrà q; bunt eſſe neceſſa- neceſſe fuerat. Item riam impẽſam: qui doctrinam puerorũ, bus afſentio, ſi ac — uillæ neceſsitatẽ il quorũ nomine one- Ie locs pertinebat rari mulierem igno- Quid enim ſi caſa agreſtis non neceſ ſaria utilitati prædij eſſet? Sanè has impen- 2
ſas& maritus deducit,& quilibet bonæ fi- dei poſſeſſor, itemq́; malæ f: niſi ſint impen- ſæ quæ rei utilitatem perpetuam non reſpi- ciant, ſed ſolummodo impendentis pro tem pore commodums: tunc enim nemo dedu- cit, ſed fructibus imputat.
b TvTILEs.) Impenſæ quę rem meliorẽ faciũt, ut arbuſti paſtinatio, doctrina puero- rum, ſtercoratio, nouelletum, piſtrinũ, hor- reumq; adiectitium,& his ſimilia. Eſt autem arbuſtum, locus quo certo ordine arbores ui tium cauſa plantantur: hæ ſunt, populus, ul- mus, attinia, ornus. Debet autẽ ſaltem bis in anno paſtinari, id eſt, paſtino, quod ferramẽ- tum bifurcũ eſt, fodi: huiuſmodiq; impenſa neceſſaria eſt: quod ſi tertio quoq; fodiatur, erit utilis: atq; ita M. Columella lib.II II. cap.
8
3
f l. domu. C. de
rei uend.
l.ijj. ſeq. 5. de impen.
XXVIII. præcipit. t Has utiles impenſas ma 4
ritus non conſequituri niſi uolente uxore fe h cerit, aut mulier eas cõmodè reſtituere poſ- ſit aliunde, quàm ex fundo dotali: ſatisq; eſt ſoluendo eam eſſe, uel tempore quo impen- ſæ fiunt, uel quo repetuntur In cæteris ue- 5 rò bonæ fidei poſſeſſoribus, quatenus domi i nus eſt locupletior, eatenus deducuntur, tan quam eorum negocium utiliter ſit geſtum, idq; niſi dominus ipſe non fuiſſet eas factu- rus k. Quid enim ſi pauper erat, qui re qua- liſqualis fuiſſet erat uſurus? nec curaret pre- cioſiorem facere, ut qui uenalem eam nõ ha- beret? Permittetur tamen poſſeſſori hoc ca- ſu de impenſo id tollerel, quod ſine detrimẽ- to dñi poteſt, ſibiq; utile futurum ſit. Idemq; in malæ fidei poſſeſſoren: ſed in hoc differen tia eſt, quòd prędo, ſi impenſa quam utiliter, uel etiã neceſſariò effudit, euaneſcat, ut quia res perimatur, nihil deducit“: quod in bonæ fidei poſſeſſore aliter obſeruatur, præterquã
k
6
M
I.j.§. ſed nec. C. de rei uxo. aclio.
Dyn. l.j. 5. de imp.
l. ſin autem. in fi. de rei uen.
J. in fundo. 5. de rei uend.
d. l. domun.
n I. planè. de pe
tit. heered.

4 I. utiq;. 5. de rei uend.
a§. ex diuerſo. Inſtit. de rer. diuiſ.
b d. l. domum.
c arg.l. in uolu- ptat. 5. de im- benſ.
8
d I. j.§. pen. de imp.
9 e l. quod ſi hær. impen.
10
f l. pro uolun- tarijs. eod. tit.
11 2 d.§. ex diuer- ſo.
h I. utiles. 5. de petit. hæred. Bartol. d. l. in
fundo.
235
cum rei uendicationeagit. Sed& ſi ædificiũ aliquod à fundamẽtis cõᷣſtruat, ſciens ſe in a- lieno ædificare, uidet᷑ dno donare*,& nil re- petit, niſi tanꝗ́; negociorũ geſtor feceriib, uel dñs is ſit, in cuius perſona cõſiſtere donatio
nequeat, ut cũ uir in hęreditario uxo ris fundo ędificatc.
c ᷑ Horreum.) NMeritò addita eſt dictio plerunq;:nã ſimagnus fundus eſt,& frugũ ferax, & plurima familia colatur,& piſtrini & horrei impenſa neceſſaria eſt d: ſi ueròo modicus fun dus ſit, piſtrinũ& horreũ ad utilitatẽ ſolũ pertinet, quia locari poteſt.
d ¶ Voluptarię.) fAd ornamentum ſolũ pertinẽt, præ terquam in re pro/
rantẽ uel inuitã non oportet, ne cogatur fundo, aut mãcipijs carere. In his impẽſis & piſtrinum,& hor- reuc inſulæ dotali ad iectum plerũq; dice/ mus. y Voluptariaæ¹ ſunt, quæ ſpeciẽ dun taxat ornant, nõ etiã fructũ augẽt:ut ſunt uiridaria& aquæ ſa- lientes, incruſtatio- nes?, loricationes f„
picturæ. IDEM LIB. IX. AD PLAVT.
mercali:quapropter in prædio urbano ſi ma ritus cęnacula, quæ locari ſolent, picturis ex ornet, pictura erit utilis, non ſimpliciter uo-/ luptaria:tanto enim pluris cœnaculũ locabi- tur, quia ornatius. Has impenſas niſi dñs ip- ſe facturus fuiſſet, nec maritus, nec honę fid. poſſeſſor deducitt: licitũ tamẽ eis eſt auferre, quod cõmodè ſeparari poteſt. In malæ uerò fidei poſſeſſore diſtinguimus, ut ſi impẽſa in re facta ſit, iquæ ſeparationẽ ſui natura nõ ad mittat, uideatur donaſſes: at ſi aliquo caſu ſe- parentur, auferre tamẽ ei nihil liceat: ſi uerò ſui natura res ſit ſeparabilis, licitum eſt ei au- ferre:nec enim donaſſe uideturt, quod aufer re poteſt:& ita ipſe extrico, licet alij differen- tiam in modo agendi conſtituanti.
e UIncruſtationes.) Tectoria ſunt parietũ, ex cruſtis marmoreis.
f Loricationes.) Sunt ſuperficiesintegen di cauſa, quæ ad pauimẽta maximè pertinẽt, fiuntq; ex calce& arena:qua de reVitruuius lib. v II. plura. Eſt&lorica quę uallis caſtroũ, uelpodijs apponebatur alio ſignificatu.
Exlege X II. tab. generaliter tributa poteſtas legatarijs, legata
petendi. Peti& libertas poteſt.
3 Generalis diſpoſitio etiam ſpecialia priuilegia continet. 1 N GENERALI.) Verba legis XII. tab. erant: Is uti legaſsit rei ſuæ ita ius eſto. Quibus uerbis generaliter tributa eſt pote/ ſtas legatarijs, legata ſua petendi.t Sed an idẽ ſit in his, quib. libertas teſtamento legata eſte &ex uerbis uideretur nõ eſſe idem:qui enim libertatem legat, rem ſuam nõ legat, quippe libertas in bonis teſtatoris non eſt:& id ne uerè, neq́; ut Bartolus inquit!h, cauſatiuè: ſed tamen ex mente legis idem dicendũ eſt. Ac- curſ. hic uerbũ petitione, intelligit pro repe-/
k l. uerbis. j. eo.
1 2
1 Bart. l. j. de le ga.j.
D. Andreæ Alciati in tit. 2
titione, quod mihi nõ placet, q́ʒuis in iure ue
rum ſit, ſub generali repetitione legatorũ in mlc
ſubſtitutione facta, etiã libertates côtinerim.
tQuæ res argumento eſt, generali in diſpoſi 3
tione etiã ea intelligi, quæ ſpeciali priuilegio
inſignita funt, ut li
LEN LXXX. bertates, dotes, te-
I generali petitio ſtamenta militũ,& ne legatorũ, etiam ſimiliav. Quod ue, n lin faun
10 datæ libertates com
20
petũt ex mente legis duodecim tabul.
1 DE M LIB. X. 4D
PLAVT. LEX LXXXI.
Vm prætor di- (Wn opus fa/ ctum reſtituat᷑, etiã damnũ datum actor conſequi debet:nam uerbo reſtitutiõis o- mnis utilitas actoris continetur.
rũ, niſi priuilegiũ il Kinfin gen⸗ lud tolleretur:non enim ueriſimile eſt generalibusuerbis uoluiſſe legislato-
rem corrigere ea,
quæ fauore ſpecia
lis cauſæ indulta
ſunt: ut hac in reri
diculi ſint, qui con
traria prodiderũtꝰ. o uſlljijn. tab. ſalma.
1 Vi clämue faclum,& ſbreta nunciatione, re ſtituatur.
⁊ RKeſtituit qui non modò opus, ſed etiam omne damnum reſaxcit.
; Cui damnam debet reſtitui, omnis utilitas reſarciri debet. 4 Lucri ueriſimiliter facti ratio habenda eſt.
reſtituas:item, quod quisſpreta nunciatione noui operis fecit, reſtituat,& id genus ſimi- lia. tExplicat Iuriſconſultus quid reſtituen- 2
dum ſit,& non ſolùm opusr, ſed etiam omne p lſimpa ſu damnũ reſarciendum eſſè teſtatur: hãc enim hoc. f qul
eſſe uim huius uerbi reſtitutionis d. Sed du- bium eſt, cùm hic dicitur damnũ reſtitui, an
etiam ratio lucri ceſſantis habenda ſit. Et ex- J lantepe t tat reſponſum apud Baldum in ſimili ſpecie, ue Tdecpa-
de leg ij
VM PRAETO R.) TIn interdictis(in⸗ 1 quit prætor) quod ui aut clàm factũ eſt,
ull.
40 eius qui conuenerat damnũ reſtituere: exiſti nomm.
mat enim huius lucri rationem non haben⸗- r Bllicoſſ dam:aliud eſt enim damnũ, aliud ceſſatio lu- criSed hæc ſententia hoc reſponſo confuta 3 tur, quo omnẽè utilitatẽ reſarciendã ei eſſete- ſtatum eſt, cui damnũ debet reſtitui. Itaq; e- go hęc uerba ſecundum legis diſpoſitionem interpretor, ut in caſibus, in quibus deiure, ceſſantis lucri ratio habetur, qui damnũ reſti tuere promittit, etiam ad id lucrũ teneatur. 5o Regulariter autẽ traditur, lucri quod quis 4 ueriſimiliter feciſſet, rationẽ habendam, præ terquam ſi cum alterius iniuria lucrum illud
60
acquirereturꝰ. Idem in emptionis contractu? lſläce
ſeruatur: cùm enim emptor, ſipecuniã non det, in legitimis ſolùm uſuris condemnetur, non fuit æquum utuenditor, ſi rem non tra- dat, grauius puniretur, ceſſantisq́; lucri ratio
nem reſolueret.
1Cõparatiua amplius& minus, ex ſubieclo argumento uim
ſuam amittunt. 2 Amplius, partem continet.
3 Amplius, cum pronomine, rerum repetitionem facit cõtra
ſimpliciter poſitum.
Minus cum poſiliuo, contrarium comparatiuum deſignat.
VERBVM
152.in j.
1 t ſ ſerii
cum per icn deact enpte
in luh
e beu iplecerua ar mafictaror: 9 lbile uerit da muneeurf Ilod donem ſipron n tnfacere“u udepamplius- vrd ſimplicite lolm repetere, eniostraditu bum policiuo a ationis compan tulus idleſd p ucho Hlocnen Dionutb riſci⸗
Wnonneerdlimm, npne bonm.
Ke denme mauun
riſun.
ldtumnſint zdle onne) bonainteli tiegeneralie cömodumſtt,
4 ſelnealquaſo enaret tan

5minus..l. ſt ita.
S hec uer a ſi cui plus. . 4
r. ſiſer⸗
us ſiita. de 1.
3
„ n ſiſic. de leg. ſtita. 8. 4
rit amplius, quaàm
237
NTERBVM AMPLIVS.) †Amplius,& minus, comparatiua quãuis ſint, tamẽ ex ſubiecto argumento uim comparationis quandoq; amittunt, poniturq; amplius pro toto, minus pro nihilo. uerbi gratia: Quis
romiſit ſe reſtitu- turum, ſi quid lega torũ nomine cepe
IDEM L, 1 B. I111. PLAVIT.
LEX LXXXII.
A D
per legem falcidiã
liceat: em ergit in⸗
VW Libü⸗amphus. ad eum quoque
gens æsalienũ, per qd legata omnium extinguũtur b, cer- tè totum reſtituere
pertinet, cui nihil de betur. Sicut è contra rio, minus ſolutũ ui
gebehigilieerenel detur, etiam ſi nihil
io ex proprietate
LehrpPfie eſſet exactum.
ſermonis partẽ tan
tùm cõprænderet. IABorEkNVS IIB. V. inge cõſtitutum E Blavr,
Finge cöſt LEXLXXXIII. eſſe, ut ſi prætor ali ROprigi di quem condemna- P OPl1cPonla dli⸗ uerit, amplius q̃ᷓ de ·E ci non poſſunt,
beat, ipſe certa pę
na afficiatur: quãuis in tota ſumma quis in- debitè fuerit damnatus, prætor uerbis legis punietur. TIllud non prętereundum, hanc di ctionem ſi pronomẽ illi addatur, rerũ repeti tionẽ facere d:ueluti cum dicit᷑, hoc amplius, uel eo amplius, uel amplius q́; talem rem. 8i
uerò ſimpliciter apponatur, actum legandi
ſolum repetere, non ipſam rem. T& ita fre-
quentius traditur. Cæterum& minus aduer
bium, poſitiuo adiunctum, contrariæ ſignifi
cationis comparatiuũ demonſtrat:ut, minus
ſtultus, id eſt, prudentior. Terentius in Eu-
nucho:Hoc nemo fuit minus ineptus, id eſt,
aptior, ut Priſcianus interpretatur.
Non omne æs alienum, ſed etiam omne incommodum excludit proprie bonum.
Aes alienum& maioris incommodi res nonnunquam in bo- nis ſunt.
3 Legata non ſunt æs alienum teſtantis, quare nec deducuntur.
pe. in auth. non alie. Eſk. 2 3 f eius. 2
ROPRIE.) ¶Cum ſuperius dictũ ſit, Panattehhgs ære alieno deducto, oſten dit hic generaliter Iuriſconſultus, qualecũq; incõmodum ſit, etiam ſi aliud quam æs alie- num, eius reſpectu propriè bona non dici. Quotieſcunqʒ ergo alicui ſunt prædia maio- ris incommodi, quam utilitatis, is bona ea re cte non appellabit:& ideo permittitur eccle- ſiæ ſine aliqua ſolennitate huiuſmodi prædia alienareſ, tanquam bona non ſint: quod&in minore pleriq; ſenſerũts. Quandoq; tamen appellatione bonorũ etiam æs alienum com prænditur, itemq́; ea, in quibus plus incõmo di eſt, ut in bonorum poſſeſsione. † Sed quid in legatis? pone eum qui L X. habet, alijs XX X. mihi tertiam partem bonorum legaſ- ſe, X x. ne, an x. conſequar?& X X. me con ſequi, nec quæ alijs legata ſunt, deduci Bar- tolus cenſuit: quamuis enim deducto ærea- lieno bona intelligantur, quæ tamen legata alijs ſunt, æs alienum ipſius teſtantis non e-
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
50
60
238
rant:quòd ſi ea huiuſmodi fuiſſent, ut in illis lex falcidia locum non haberet, qualia ſunt quæ ad pias cauſas transferunturi, de mea ſo lum portione fiet deductio:unde in propoſi- ta ſpecie cæteris legatarijs x α Xα. mihi decẽ, hæredi X X. relin- quentur,& ita ple-
quæ plus incõmodi, q rique tradiderunt.
qᷓ; cõmodi habent.
PAVLVS LIB. III. 1 Filius ab amore diclus.
AD
VITILLIVM. LEX LXXXNXIIII.
2 Nomen filij nepotẽ per interpretationem con
5, tinet. FE AppP ellatione, 3 Interpretatio in diſpoſi⸗ omnes liberos in tione legis generaliter telligimus. procedit.
4 Diſpoſitio hominis lo- quens de filio, exclu- dit nepotem.
1LII.) fEilium
pleriq; ab amo re dictũ uolũt, qua ſi oinοꝶ, ſed ſyllaba refragatur. Ipſe ma gis à græco ſermo- ne oο dictum arbitror, addito ex more Aeo- lico digammate fuios, ſicuti fagila eeldixe runt. Aeolico autẽ ſermoni noſtrũ ſimilimũ eſſe Fab· Quintil. tradit. Prior tamen deriua- tio à cæteris approbatur, atq; hãc eſſe rationẽ exiſtimant, quòd etiam nepotes filij dicunt᷑, cùm& in illis ſit mutuus aui amor. fIpſe ex ſermonis proprietate appellatione filij nepo tem contineri non arbitror, ſed ex interpre tatione, iquę in diſpoſitione legisgeneraliter procedit!,& id etiam in odioſis, niſi ratio di- uerſa aliud ſuadeat. Ecce, miles à tutela præ- terquã filij cõmilitonis excuſationem habet, quid ſi ſit nepos? certè in eo eſt diuerſa ratio: quia pater non militauit, licet auus fuerit mi- les n. Rurſus: Filij fideicõmiſſo grauati tam- etſi uolente teſtatore fructus in rationẽ quar tæ non imputant“, quod in ſolatium graua- minis lex illis ſpecialiter indulſit, ergo ada- lios trahendũ non eſt. fAt in diſpoſitione ho- minis, qui de filio loquitur, de nepote nõ in- telligeturo: nec enim in eiuſmodi materia fit extenſio, niſi alicunde de mente conijcia- must, ut cùm alioquin dura ſeparaiio induce retur a, uel extranei ſuis præponerentur, uel uſus teſtatoris hoc ſuaderet:, Idem ſi natura contractus, ut cùm cliens beneficiarium fun dum pro ſe& filijs accipitꝰ: natura enim hu- ius cõtractus eſt, ut in nepotes tranſmittat᷑.
MARCELLVS LIB. 1. DIGEST.
LEX LXXXV.
Fratius Priſcus 1 ʒtres facere exi- ſtimat collegium:&
Non duo, ſed tres, collegium faciunt.
Voces uniuerſitatem ſignificantes multæ.
Collegia ſunt prohibita, niſi iure expreſſe permiſſa.
In dubio pro admißione in collegium pronunciandum. Collegium trium cogi ut plures ſubſtituat non poteſt. Negligentes& fures epiſcopus amouere poteſt.
A& F*
i Auth. ſimili- ter. C. ad l. fal.
2
k l. quod ſi nepo tes. de teſt. tut.
3
I I. filius ad Ma ced.i.ſenatu de rit.nupt.l. ij.. ſi mater. f.. ad Tertull.
m l. ſed& mili- tes. de excuſ. tut. 4
n I. iubemus. C. ad Trebell.
4
0§. fi. Inſtit. qui dar. tut. p lliberorum.j. eod. 3 ꝗ l. Lucius. de hære. inſtit. r l alimenta. de alim. leg. SIaſ. S. inſtitu- ens. in l. Gal- lus.
ERATIVS.) †Fuerunt fortaſſe, qui cre ²
derent duobus conſtare collegiũ, quan
doquidem& collegæ dicantur, duo ad idem
officium electi. Neratius tamẽ tres mauult,
cuius ſententiã tanquam probabiliorẽ Nar-⸗ 2

a I. fin. de iur.
immu. 2 3 bl. deteſtatio. . jin.
4
c Bald. conſil.
18z. in ij. 5 d I. nulli. ubi Bal dus. C.de epi. & cler. — 6 1 2 ¹ 3 4
239
cellus probat. Cuùm enim collegiũ ſit uniuer- ſitatis nomen, aliquid ultra dualem numerũ requirit. Sunt autem uaria collegia, ſicut fa- brüm, qui arcendis incendijs inſtituti ſunt: dendrophororũ, qui arbores cædunt,& tor- rent: centonarioꝶ qui uilia artificia exercent, quorum artificum q́;plures alibi nominãtur“: qui quòd tenuio-
hoc magis ſequen-
dum eſt.
CFELSVS L.IB. DIGESTORVM.
LEXLXXXVI.
V.
iete henbenſe Vid aliud ſunt collegns COgrega-—
Tſs eeG iura prædioruũ, re,& ſtipem cõfer- 4 d
re. Permiſſa etiam quam præeclia æua-
liter ſe habentia, ut bonitas, falubritas, amplitudo?
ſunt maſtigopho- rorum, quos diſci- plinatos uocãt, col legia, quòd rei ſa-
cræ cauſa cõueni- MARCEILIL VS LIB. V.
ant:ea& ſcholæ,& PIOESTORV M. cõfratriæ appellan LEXLXXXVII. tur, tquippe uaria
ſunt nomina, collegium, corpus, militia, cõ- militium, ſocietas, thiaſus, ordo, conuenticu Ium, ſodalitium, quæ eandem ferè uniuerſita tem ſignificant. Sunt autem iure quæcunq; collegia prohibita, niſi permiſſa expreſſe re- periantur: habuere enim maiores noſtri ea ſuſpecta, nec multitudinem coire ſine legiti- mo rectore uoluerunt: nam uidimus plerũq; etiam ſub ſacri cõuentus prætextu, multa im probos aduerſus pudicitiam& leges moliri, quod T. Liuius lib. x x XxX. eleganter pro ſequitur. Extat etiam hac de re Traiani Imp. reſcriptum ad C. Cæcil. Plinium. Sanè quod de collegio hic traditurb, de familia quoque dici ſupra uidimus. Vbicunq; autẽ dubita- tur, aliquis in collegiũ admittendus ſit, an id minus, pro admiſsione pronunciandũ Bal- dus reſpõdit: id enim eſſe fauorabilius. Sed finge ſcholares ſeu collegas certę eccleſię ne minem aliquo defuncto fubrogare, ut quò pauciores ſunt, eò tutius in ſuos uſus reditus pios uertãt, quomodo prouidebitur? TEtpu to ſi nõ minori quàm trium numero ſint, nõ poſſe cogi ut alios ſubſtituant, uel eligant,& id huius reſponſi argumento, niſi tam am- pli ſint reditus, ut rectè adminiſtrari à tam paucis nequeant. t Illud conſtat, negligen- tes, uel fures, ab epiſcopo amoueri poſſe.
Iura prædiorum quorumlibet ſeruitutes ſunt.
Prædia cum iuribus reſtituit, qui æqualia bonitate, ſalubritate, amplitudine reddit.
Seruitus eſt accidentalis habitudo,& extrinſeca qualitas præ⸗ dij. Bald. defi.
deruitus eſt quoddam ius prædio inhærens, quod eius utilitatẽ reſpicit uicini diminuit. Bart. deſi.
5 Tus qualitatẽ rei inhærentẽ, cõmoditatem, facultatẽ ſignificat. 6 Conceſſa alienatione omni iurium prædiorũ, etiam fructus li
1
2
cet diſtrahere.
vID ALIVD.) Iura prædiorũ ſeruitu tes eſſe, ſiue de ruſticis, ſiue de urbanis loquamur, dubiũ nõ eſt, tSed Iuriſconſultus
D. Andreæ Alciati in tit.
hic interpretatur claufulã, quę in inſtrumen
10
20
30
4⁰
50
60
240
tis apponi conſueuit, cùm quis prædia cum iuribus ſuis reſtituere promittit: intelligitur enim, ut eius æqualitatis reddat, cuius acce- perit, eiuſdem ſcilicet bonitatis, ſalubritatis,
amplitudinis. Qua
TAlphenus ait propterlegendum urbs eſt oma, hic eſt, æqualiter,
nõ aũt, qualiter: nã
11a. Jlee frr ratio ſenſus& re- retur. Roma eſt etià qi ſermonis nõ cã
quà continentia ædi ficia eſſent:nam Ro/ mam non murote-
ſtaret. Illud tamen nõ negauerim, ſer uitutes ipſas quali
nus exiſtimariex cõ tatem præcliorum, 255 nõ autem ſubſtan- ſuetudine quotidia- tiã reſpicere equa- na poſſe intelligi, cũ propter eas ſic de- diceremus Romam ſcripſit Baldust ſut nO8 ire— etiã ſi extra ſeruitus ſit acciden talis habitudo& ex
urbẽ habitaremus. trinſeca qualitas
. prędij. Bartolusue rò ſubtilius definiuit, fSeruitus eſt quoddã ius prædio inhærẽs, quod eius utilitatem re- ſpicit, uicini diminuit. tPlanè hoc in reſpon- ſo, ius pro qualitate rei inhęrente ponitur, ſi- cut& alibi pro cõmoditate. Sed& pro nuda facultate plerunq; uſurpatur: ut ſi dſcam, Ius mihi eſt per uiam publicam eundi: uel filiuſ- famil. ſeu ſeruus adeundi ius habent:fit enim interpretatio, ius adeundi, id eſt, facultatem, ut Xretinus ſenſitit Sanè Alexander eum, cui ex iuribus prædiorum quicquid uelleta- lienare, conceſſum erat, poſſe reditus ex fru- ctibus perceptos diſtrahere, huius legisargu mento reſpondit. 1Vrb'ſolu dicitur quod muro clauditur, ab urbo aratri parte 2 Vrbs ſancta Roma dicitur. 3 Verba iuxta communem uſum accipienda etiam in pœnali bus& odioſis. 4 Vſus à peritis deducitur. 5 Vſus unius anni non retro trahitur. NITALPHRENVS.) fQuoniam urbs ab urbo parte aratri dicit᷑, quo ſolebant in condendis ciuitatibus maiores uti, ſicq; mu- ros definiebant, merito urbs ſolùm dicitur, quod muro tenus ambitur. Roma uerò etiã continentia urbiædificia ſignificat, quod ſu pra latius attigimusl. tSanè cùm urbem ſa- cram appellamus, ſunt qui Hieroſolymitanã accipiant, ut Baldus n. Ego Romam potius intellexerim, ſicut& cùm æternã dicimus¹: Auſonius: Vrbis ab æternæ deductam rege Quirino.Vt mirum ſit, quòd literatores qui dam ibi legunt, Hectoreæ. Oſtendit& id ua- rijs locis Ammianus. Cæterũ cùm luriſcon ſultus conſuetudinẽ loquendi in teſtimoniũ adducat, hinc apparet ſecundum cõmunem uſum uerba potius accipi, q́; ſecundum pro- prietatis originẽ: quod etiã in pœnalibus& odioſis receptũ eſt. tSed hæc ita pleriq; decla rant, ut in diſpoſitionib. peritorũ, eorũ uſus attendaturꝰ, ſicut in idiotarum ſermone, con ſuetudo
e lpe. ie ai
3
f Bild achd 1 qui. C deh, auk. iud.
g Bar.jatſe
4
5
ioecgpilet inicj nllae giſentuiſe nemoriä credi ſanuun eeuni Rtyerta pecunlaft umieſtumaione,qu hmrteüeruulne 1T) àOPEMOD Uauim pec pnd nautẽpe unegentlũea de ucomercqa ren ncionemiger nüethundemin u uoe diigitur cecem ego ſiden
¹
u dleiubenm“ tan tiuſsio nöuad
ollccedit ſed p
er koretePlanedh ij lubabere dicatur
üreltcpotelt,
udlcdo alore alonem an ſe
7 ankentn quant 2 aumue „2,ns unthan quant 1 lij ui 4 uinr nſ onſi m lijCena, maflim en n . 1
piant tanti xſ
le reperitur;
h Lauod dii- nuus.).eod.
i Aret.1legan de lega. 6
k Cöſilsina
crn.„. n lj. Cdeſic. lib.j.
8
glillin ewelüdelte
ſaßu danl dod nelti 5hO liam

ſichorus. 9. ac leg. iif.
Nod in rubr. le op. no. nu.
EXS
de contra. upt. iita fide. de eiuſſ.
perator. fi qe leg.j.
recia. adl. cid.
ath. perpe-
.C. de ſac.
ict. eccleſ.
2
ꝛortis. iiij
f. 5. de do-
t. cau. mor.
3 cde reſc. „ur.
precia.
241
ſuetudo imperitorum: quod nõ diſplicet.In dubio autem unum eundemq; uſum eſſe cre demus, nec aliter loqui plebem, quàm patri- tios a. Sed& ſi conſtitutum ſit, ut uerba ad li- teram intelligantur, uel propriè tunc cõmu- nem uſum imperi- torum nõ attende- mus, eruditorũ ue rò obſeruabimusb:
cCEISVS L. 1B. XII. DIGESTORVNM.
LEXLXXXVIII.
quandoquidẽ con ſenſus eruditorũ, ut Fabius ſcribit, cuicunq; proprie- tatipręualet:penes enim eorũ uſum, arbitriũ eſt,& ius, & norma loquen-
de uerb. ſignifcomment.
Perenae tall⸗ 10
tum quiſq; pecu niæ relinquit, quan/- tum ex bonis eius re fici poteſt. Sic dici- mus centum aureos eum habere, qui tan
di, Horatio auto- reProbato autem uſu pręſentis anni, non ſequitur eun- dem retrò fuiſſe ob ſeruatũ: niſi ab eo tẽpore cępiſſet, cu ius initij nulla eſſet memoria: qᷓd em̃ tãdiu ui guit, ſemꝑfuiſſe obſeruatũ, etiã ante hominũ memoriã, credit᷑: idq́; pleriq; omes ſcripſere.
tum in prædijs, cæte risq́; rebus ſimilibus
in fundo alieno lega to, quanq́; in hæredi
Res ſecundum pecuniam æſtimantur. Ex reperta pecunia res æſtimantur. In rerã æſtimatione, quanti uendi poßit res, nõ affeclio cõ ſide- luſtum preciũ ex ualore rei, non affectu conſtituitur.(ratur. ROPEMODVM.) Quæcunque res ſe- Lou pecuniam æſtimationem reci- piunt, nõ autẽ pecunia ſecũdum res: etenim iure gentiũ ea de cauſa ſignatus eſt numus, ut cõmercia rerum facilius celebrarentur, functionemq; ex eo reciperent:quę in rebus nõ eſt, unde minus in uſu cœpit eſſe permu- tatio c. Si igitur tu decem debeas,& pro his decem ego fide mea totidem modios tritici eſſe iubeam ³, tanquã de alia re promiſerim, fideiuſsio nõ ualet:nec enim res pecunię lo- co ſuccedit, ſed pecunia quibuſdam caſibus loco reic. Planè dubium eſt, cùm quis in cen- ſu habere dicatur, quantum pecuniæ ex bo- nis re fici poteſt, quomodo ineunda ſit ratio, an ducto ualore ſecundum cõmunem xæſti- mationem:, an ſecũdum reditus, ut tanti res cenſeatur, quantũ uiginti annorũ reditus cõ ferunts, an quanti uendi poteſt: quod uerius uidetur, reſponſi enim huius uerba hoc indi cant. t Cuùm enim res in pecunia functionẽ recipiant, tanti æſtimari debent, quantũ pe- cuniæ reperitur: niſi de reſciſsione propter læſionẽ agamus:, tũc enim is cenſetur læſus, qui a cõmuni curſu aberrat.t Sed& quoties rem ęſtimamus eius reſpectu, qui eam acqui ſiuit, ſiue titulo hęreditario, ſiue ex cõtractu, tantũ eum adeptum dicemus, quantũ cõmu ni æſtimatione res uendi poteſtk: nec enim affectionis ipſius ratio eſt habenda, nec etiã quid alius tunc ſit oblaturus, cum is qui eam eſt adeptus, ne licitantis affectio deinde mi- nuatur, nõ ſit compellendus cam quàmpri-
. 20 habet. Non idem eſt
242²
mum uendere. f Vnde ſumma ratio eſt, ut 4
tali caſu cõmunem ualorem potius æſtime- mus: in qua æſtimatione redituum quoque l ratio habebitur! quod autem cõmuniter re- peritur, id iuſtum preciũ eſt, utpote quod ex ualore rei, nõ ex af fectu conſtituatur.
Quapropter cum in lege iuſti precij
taria pecunia parari
poteſt:neq; quiſquã
gl. in d. auth. perpetua.
eum qui pecuniã nu meratã habet, habe- re dicit, quicquid ex ea præſtari poteſt.
POMPONIVS LIB. VI. AD SENATVSCONS. LEX LXXXIX.
Oues m agis ar-
fit mentio, de eo quodcommuniter perciperetur, intel ligemusm.
1 Iumenta d iuuando po- tius, quam iungendo dicta.
2 Equi& muli iumenta,
— X mentoru, quam boues armentorũ ſunt
iumentorum nomi- numero.
ne appellant᷑. VHoc 3 germo ſimplex primũ ſe di actum deſignat, affir- ermone, dù nupta maatiue prolat.
erit, primæ nuptiæ ſi 4 In fauorabilibus cauſis ad cæteros quoque a- ctus porrigitur.
Alimenta legata uxori, ſecundam quoq́; reſpiciunt.
Priuilegia ſunt perpetua, non ſtatim fniuntur.
Fraus Othonis Moguntini antiſtitis.
Periurium fraude adſtringitur, non ſoluitur.
Edit qui exhibet, reddit qui poſt calculũ reliquu præſtat.
10 Vbi duo propter unum, ibi unum.
uu Argentarij in tabernis pecuniam uolentibus dabant ſub fœ nore.
12 Chirographa ſubſcripta, á; proxeneta agnita, res pro- batur.
G AG N
m Alexan.. qui Romæ. 9. co- hæredes.
3 OVES.) †Veteres à iungendo iumenta 1
ppellabant, quòd currui iungerent: ea
erant equi,& muli. boues uerò armenta po- n I. ſeruis. dele⸗
tius dicebantur, ab arando“, ut Varro inquit,
S4. iif.
quod principalis eorum uſus is eſſet. Igitur 2
& ædiles cùm de iumento mentionem fece-
40 legatis iumentis, nõ uidetur de bobus actũo: o I.legatis.§. fi.
de leg.ijj.
re, ſubdiderũt etiam de pecoribuse, ut boues p I ædiles.§. iu-
comprænderentur. Lucius tamẽ Columella libro Vvi. iumenta appellari credidit, quæ no- ſtrum laborem, uel onera ſubuectando, uel arando iuuarent. Sed aliter Iuriſconſulti ſen tiunt: lege enim XI.tab. à iungendo, nõà iu uando iumenta dicũtur, ut A. Gellius eſt au- tor. Videtur tamen nobisex eruditorum uſu
so Columellæ approbari ſententia.
A§. HOC SERMONE.) Heæcdictio, dum, eam ſignificationem habet quam donec,& quandiu: unde propriè hæcuerba interpre- tantur, donec, ſeu quandiu erit nupta: refe- rũturq;, ut Pomp. ait, ad primas nuptias. Cu- ius rei rationem arbitror, quia eis diſſolutis, uerba ceſſant:amplius enim nupta nõ eſt:& r quod ſemel deſinit, rurſus non conualeſcit 9.
Communi tamen calculo aliter traditur:, ui-
60 delicet regulã eſſe, fut ſermo ſimpliciter pro- 3
latus, de primo tantũ actu intelligaturs eam non procedere in ſermone negatiuo ut ſite ſtator mandet, ne filiæ ſuæ mercatoribus nu t bant:nam neq; ſecundas nuptias cum eis cõ-
L 3
§
1
mentorum. de ædi. edict.
1 ſt ip. d e dote. F. de iur. dot. Iaſ.l. diuortio. §. quod in an- no. 5 ſol. mat.
I dotis promiſ ſio. de iur. do. . ſi ſic ſtip. F. de Kerb. oblig.

243
a Oldr. conſuéõ trahere poterunt*. Idemq́; in diſpoſitione le-
gis:nam ſi lex uelit cauſas inter agnatos com
b Alex. l. ſi cum Promitti, cõpromittendum ſemper erit, do-
dotem. 9.j. ſo nec lis finiatur b. Sed& ſi
lut. matr.
4
c l.hæc cõditio. j.de cond.&
demonſt.
5 tineantur. † Vnde
d Conſil. 171. in lexan
prior actus ſit nul- lus, de ſecundo ita ſuadente æquitate intelli-
emusc. Quinetiã
i materia ſit fauo- rabilis, interpreta- tione eam adiuua- bimus, ut ſequen- tes quoq; actus cõ
gnificantur. Inter reddere,& edere ra- tiones, multùũ inter- eſt: nec is qui edere
iuſſus eſt, reliquum
ſi uxori ſuæ quis a- reddere debet: nã& limenta legauerit, argentarius edere ra etiam de ſecũda in- tionẽ uidetur, etiã ſi, telligetur. Et ex fa- drelLE pud cto ita reſpõdit A- du 16 1quu ap .Idem cũ pa eum ſit, non ſoluat. i. Nplacet. 5. ter filiæ, caſu quo VLD. LIB.XXVII.
de lib. œ poſt uidua ſit, habitatio
hum.
e But. conſil.30 6
f Bald. l j. C. de fideicõm.
g Felin. c.ij. de treug.
h Bal. l. fideicõ. 9. ſi quis decẽ. de leg.iij.
55
9
i I. 5.de eden. k l. ci ſeruus. de cond. O dem. 10
11 1 I. qui libert.§. z. de euict.
8
AD SENATVSC. LEBX XcC.
nem domus relin- quat: nam ſi tertio & quarto uidua fi- et, legatum cõſequetur: quoniamuerbaà hæc generalia ſunt,& ad rem natura ſui multipli- cabilem referunture. t Sed& generaliter ex ſubiecto argumento aliter interpretabimur: quid enim ſi natura rei iterationem requirite ut ſi ueſtitum teſtator uxori legauerit i, uel princeps priuilegiũ aliquod mini concedat: ſolent enim ea perpetua eſſe, non autẽ quàm primum finiri?. Quid ſi ex primo actu men- ti diſponentis non ſatis fiat? ut ſi procurato- rem ad appellandum cõſtituamt, an à prima ſententia ſolùm appellabitur?& hæc quidem cõmuniter approbantur. Hincq; Othonis Moguntini antiſtitis fraus iniuſta detegitur: is Alberto Francorũ Comiti ſub iuriſiurãdi fide perſuaſit, ut relicta inexpugnabili, quã inſederat, arce, ſecum ad Ludouicũ regem, cuius filium occidiſſe inſimulabatur, deſcen deret:ſe enim uel eum regi cõciliaturum, uel ſoſpitem in arcem reducturũ: uixqʒ egreſſo, tanquam melius eſſet prius prandere, iuſsit ut reuerteretur: mox finito prandio, ad regẽ duxit captiuum, cumq́; ad ſupplicium duce- retur, antiſtitis periurium accuſanti reſpon- dit, ſe datæ fidei ſatis feciſſe, religioneq; exo- lutum, cùm eum prãdendi cauſa in arcem in
columem perduxit. t Dignus perpetua nota 5
ſacerdos, qui ignorauerit fraude periurium aſtringi, non ſolui.
C§. INTERRED.) Ædere, eſt rationes ex- hibere:,& copiam deſcribendi facere. Red- dere uerò eſt computare,& reliqua reſtitue- rex. quoòd ſi ad reliqua quis non tenetur, nec quidem rationes reddere debeti Hincqʒ eſt, quod uulgò dicimus, ubi duo propter unũ, ibi unum.fEdere autem tenẽtur argentarij, tanquam fides eorum publicè approbata ſit: habebãt enim argentarij tabernas in foro,& priuatorum pecunias ſub fœnore locabant, eligebanturq́; magnæ fidei homines,& eorũ codicib. fides dabatur.t Hodie uerò per chi-
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
60
244
rographa debitorum manu ſubſeripta,& à proxeneta agnita res tractatu r. at numularij & trapezitæ,& mẽſarij, collectarijq; inferio- ris gradus erant, nec tantæ autoritatis: quod etiam ex Plauto facilè eſt dignoſcere.
Vi, uti optimæ (Buru ſunt, ædes tradit, non hoc dicit, ſeruitutem illis
1 Res immobiles hac clau- ſula alienamus, uti o- ptimæ maximæ,&c.
2 Hæc clauſula aliunde de bitas ſerultutes nõ cõ tinet.
deberi, ſed illud ſolũ 3 Emptor rei grauatæ ob-
ipſas ędes liberas eſ- ſet,eh damnum
. d uẽditore cõſequitur.
ſe, hoc eſt, nulli ſer- ſequinn
vI v T L)
ulre. Clauſula eſt
VaVwVv? Vi. ir. inalfenationib, ne- FIDEICOM. 3 1,—
LEX XCI. rum immobiliũpo
Eorü Sruorf ni ſolita, quum di⸗
A llatiõe, a- cimus, nos prædiũ
abpellatioe, a, uiti optimum maxi
ctiones quoque con mumqʒeſt tradere:
quæ claufula nihil de eius bonitate, amplitudineq; diminutum eſſe ſignificat,& ideo liberum dari: quia ſi ſer uitutem aliquam deberet, de eius iure dicere tur diminutum.ſ quamuis ergo hac clauſula fundum liberũ eſſe oſtendamus, non tamen ideo deberi illi aliquam ſeruitutem per uici- nos pollicemurm. fSanè qui fundum ſimpli- citer uendit, ſi ſeruitutem debeat, talem, qua lis eſt, præſtare debet“: competit tamen em- ptori actio quanti minoris, ſi ſeruitutis igna rus rem emit“: poterit etiam ex empto age⸗ reꝰ. Quòd ſi additũ ſit, optimũ maximumq́; uendi, tanquam fides ſeruata nõ ſit, nec uen ditor parte ſua adimpleuerit, poſſe etiam ad reſciſsionem contractus agi uerius eſt. Sed & ſi uicinus ſeruitutem imponi aduerſus em ptorem obtinuerit, per actionem de euictio- ne prouidebitur: atque ita ego ſentio, licet Accurſius aliter, qui eo ſoluùm caſu talem, qualis eſt, fundum præſtandũ credidit, cùm uenditor expreſſe prædixit, ſe eum utiopti-
. ſe. mus maximus eſt nolle præſtarer: quæ inter- y d.lemum.
pretatio Juriſconſulti uerbis non quadrat.
1Qui omnia ſu donat, etiam nomina debitorum donaſſe in- telligitur.
2 Meum& tuum, dominium uel quaſt important.
3 Biantis dictum.
4 Orphei oraculum.
EORVM.) Quoniam meum dicitur ¹
Meus uendicare poſſum:, conſtetq; actiones tanquam res incorporales nõ uen- dicari, uidebatur hac appellatione eas nõ cõ tineri: ſed Iuriſconſultus aliter cenſuit. Qui ergo omnia ſua, uel omnes res ſuas donat,& nomina debitorum donaſſe intelligetur,& ita cõmuniter traditũ eſt: idem enim eſt, ſiue omnia mea dixerim, ſiue addito uniuerſali ſubſtantiuo, omnes res meas, ſeu bona mea dicam.t Sed ſi generale ſubſtantiuum appo- ſitum proponatur, ut ſi quis dicat, argentum meum, ueſtes meas, hæc pronomina ad do- minium
2
m l pen. 7dee⸗ acdt.
3
nl. cli uèdan de conlraho. empt.
o I. quotiasdd ædil edict pl. in uendin
de achenp.
q l pett decii.
deres
u Hicarutcuml mnconcdltiom juntvilludd mo cum tebu auscurſolus! nquibomniam ders bonaanim 4 onpord derbi lum tegem ci eret oraculum lmgaccepile, Ce tma: quod Otrjſios quibu duruscumadge eim Orpheusà nynsallaſ mpliconſtathe letioniselſe.
teituusinirenn nuxruindkenn a Nmu arttanteeſo üprmueſtaum nul uxrninsprimoma 1 ROXIMV. TAideoerm meredeberere rerorümeliore tmeniniure
1
depioximoagn, mus ſolum ſche odadeddic dtundeprinog
29? dütcr, 5 1. Quintu-„dum ante dear Oehß ogueprinoge anlbilciadi Aledelarähe 4 Pprob er. id udalig
oemphe 171 Waau edat . 9 4 3 reximnäe 6. Pwadlägr delb Treb. ſccebbion ninusmu Nper.
— dore ddcäder

245
N lſauos autẽ minium, uel quaſi dominiũ referentur*: niſi ae leg. ij.
2
4 AlIij in pri. gitur, nõ dominij. 6* ie orig. iur.
44
—
.
—
ſubiecta materia aliud uelit, ut cum ſeruo uel monacho pecunia ſua legatur, nec enim illi
i de ma- quicquam in dominio habere poſſunt b: uel umiß.
cum de famulis ſuis quis loquitur: nam ſi in dñio eos ſuo habe⸗
ret, ſerui eſſent, nõ tineri dicendum eſt.
famuli. S ed&cùm IDTNM TLTM. w I. colonus uineas ſu- LER XCII as, armiger(quem.—
Auinſgerdhe Roximo eſt, quẽ hippagium uocãt)
nemo antecedit: ſupremus eſt, quem nemo ſequitur.
equos ſuos dicit, ra tione curæ intelli-
Quoties uerò ſub- ſtantiuo particula- ri id pronominis iungitur, demon- ſtrationem facit, præterquam ſi futurum re/
CELSVS LIB. XXIIII.
DIGESTORVM.
ijj delegj. ſpiciat: ut cum lego, Stichum qui meus erit,
—
4 1 hi. de uerb. 1gg.
3 tunc conditionale legatum eſt i. Celebre eſt
Biantis illud dictum, cùm patria ſua capta, o- mnes cum rebus ſuis fugerent, ipſe interro- gatus, cur ſolus bona ſua nõ aſportaret: Ego, inquit, omnia mea mecum porto. Inde oſten dens, bona animi propria& noſtra eſſe, non
4 corporis. † Scribit Philoſtratus, Cyrum Per-
ſarum regem, cùm exercitũ in Odryſios mo- ueret, oraculum Orphei conſuluiſſe, reſpon ſumq; accepiſſe, ²νειινι ofe od, id eſt, mea 6 Cyre tua: quod ille interpretatus eſt, tanꝗᷓ; Odryſios, quibus Orpheus imperauit, ſuba- cturus:cùm ad genus mortis alluderet. Sicut enim Orpheus à mulieribus interfectus eſt, ita Cyrus à Maſſagetarũ regina. Quibus ex- emplis conſtat has dictiones latiſsimæ ſigni- ficationis eſſe.
1 Superlatiuus in iure non præſupponit poſitiuum. 2 Primogenitus dicitur qui neminem ante ſe habet. 3 Primus caret anteceſſore.
4 Supremus eſt quem nullus ſequitur.
5 Tertiogenitus primo mortuo fit ſecundogenitus.
ROXIMVS.) fSuperlatiuũ nomen eſt, L&ideo ex natura ſua poſitiuum præſup- ponere deberet:: ſicut optimus præſupponit
lauerba. j. Cæterorũ meliorem,& maximus ampliorẽ f.
44
ſed tamen in iure hoc non ſeruamus. Etcùm
rproximi. lex proximo agnato hæreditatem deferat, ſi
—
ccog.
unus ſolum ſuperſit, is proximus diceturs.
2 Quod& de dictione primus, obſeruandum P
eſt:unde primogenitusdicetur, quẽè nemo ſe
oſeph. ex- quitur, dum ante ſe neminẽ habeat. Sed&
eod.
lex, quæ primogenito regnũ defert, in eo lo- cum ſibi uẽdicabit, cuius fratres maiores na- tu ante delatã hæreditatẽ deceſſere: q́ᷣd etiam
d.ſi quis. approbat Bald. i quoties quis ſibi&primoge llem. C. de nito emphyteoticũ ius acquirit k: ſatis eſt emm
un. nup.
ne aliquẽ ante ſe habeat. Quod&in pluribus
col. ij. C. recipiendum eſt, ut duo eiuſdem gradus, am
ur. emph. bo ad ſucceſsionem admittant᷑. Et ſi corona éo
muralis ab Imperatore illi promiſſa ſit, qui primus murũ aſcenderit, ſi duo eodem tem-
3 pore aſcẽderint, utriq; ſua debebitur: fuerũ
eſt em̃ eos primos, quos nemo anteceſsit.&
de uerb. ſignifcomment.
10
50
246
ita obſeruaſſe P. Scipionem autor T. Liuius eſt, lib. x vI. nec noſtrates Doctores om- nino reclamantiEt quod de proximo dictũ eſt, eadem ratione in ſupremo receptũ eſt, ut ſupremus dicatur, quem nemo ſequitur: ut cùm prætor bono- rum poſſeſsionem ſecundum tabulas ſupremas pollice- tur n. fitqʒ hac ratio ne, ut ſi unus fuper eſt, idem ꝓximus & ſupremus ſit.
Quod annotandũ
LEXXCIII.
OQuentiũ, item
mobilium ap-/ pellatione idẽ ſignifi camus, ſi nõ apparet defunctumanimalia dũtaxat, quia ſe ipſa mouerent, mouétia
3 2. ſupremus moriet᷑, uocaſſe: qd uerũ eſt.
ſubſtituit ᷑ His cõ ſequẽs eſt quęſtio, cum filio teſtator ſubſtituit eum qui tunc ſe- cundogenitus erit filiorũ ſororis ſuæ,& de- functo primo, collitigat ſecundus cum ter- tiogenito: putauerim enim tertium admitti, quia tunc is ſecundogenitus eſt filiorum ſo- roris:& ita ex facto reſpondi.
Mouentia& mobilia pro eodem accipiuntur.
Caſtigata lectio.
Iura nec mobilia nec immobilia dicuntur.
Iura improprie immobilia bona dicuntur.
Dictio, quæcunq;, etiam impropria includit.
Redditus perpetui, bona immobilia: breui tempore duratu ri, mobilia reputantur.
Iura mobilia habentur.
Mobilibus legatis, aurum& argentum non debetur.
M OVENTIVM.) † Licet mouentia acti uam ſignificationem reſpiciant, ſicut mobilia paſsiuã, tamen pro eodem accipiun tur, niſi aliter de mẽte cõſtet: ut in edicto præ torisꝰ, in quo executionem rei iudicatæ non prius fieri debere in mouentibus, ut equis, mulis, aſinis, bubus,& ſimilibus, oſtenditur, quam in mobilib. facta ſit, dum tamen id de- bitori cõmodius uideatur Dum ergo hocin reſpõſo legitur, ſi tamen apparet, caſtigatior lectio eſt, ſi nõ apparet,& id etiam Latini ſer- monis ratio poſtulattSed an nomina uel iu- ra mobiliũ uel immobiliũ appellatione com prændentur: Et nõ cõprændi certũ eſt, ſepa rata quippe eſt ſpecies. Sed ſi ſub altera præ- dictarũ ſpecierũ hęc quoq; collocanda eſt, ut quia cõſtet de omnib.bonis actũ, de eis iudi- cabimus, quod de actionibus: ut ſi rem mobi lem petam, id nomen inter mobilia cõputet᷑: ſi rem immobilem, inter immobilia. Et hoc Dynus probauit d, quod ex ui ſermonis non eſt, ſed ex interpretatione legis: quoniam qui actionem habet, rem ipſam habere uide- tur. Sed& ſi conſtitutione prohibitum ſit, quæcũq; bona, ſiue mobilia, ſiue immobilia, in extraneos trãsferri, de iuribus quoqʒ; actũ uidetur: fiura enim impropriè inter immobi lia computantur. TAt illa dictio, quæcunq;, propter generalitatem etiam ad hoſce impro Prios caſus trahituri. Vnde, quicunq; hæres, etiam impropriè hæredem comprændit:& 4
XA8
3 8
I I qui flickus.
4
m
eſt, cũ quis ei, qui n I. qui duos, de
5
0
de re iud.
3
p l. quam Tube ronis. de pec.
d.§.ij.
ꝗ Dyn.l. poteſt.
4 5
†
9. j. de leg.j.
I.j.§. j. de bo. poſſ. ſec. tab.
reb, dub.
l à diuo.§.jj.
5. de aut. tut.
Ro. l in temp. in fi de ufuc.

a Mod.l. unius. §. cognatoril. 5. de quæſt.
6
b Cle. exiui. de
uerb. ſig.
c c. querela. de elect.
d I. ij. c. quando quarta pars.
e. ſi chorus. de leg. iij. 8
+ 8 2
1
f I. Lucius.§.j.
l. hæres. de le⸗ ga. iij.
2
g 1.j.. elegater. depoſ.
247
cùm de quibuſcunqʒ contractib.loquimurꝰ, etiam de abuſiuis dicimus:quod tamen pro- cedit, cùm nulla differẽtiæ ratio aſsignari po teſt. tEt quod de nominibus diximus, in an- nuis quoq; reditibus locũ habetb: in quibus tamen fit huiuſmo
di diſtinctio, ut ſi
1IDEAM L. I1 B. XX.
perpetuòdebeant, DIGEST. immobilibus ęqui LEN XCIIII. parent: ſi uerò bre Erbum redden ui tempore ſint du di, quãquam ſr⸗ raturi, mobilibus“. t Hahet 1 Sed hãc ego diſtin S1 catum habet 1e ctionem ita intelli- trò dandi, recipit ta- go, ut ſi dies ceſsit, men& per ſe dandi incipiantci iam de ſignificationem. beri, mobilibus æ-
quiparentur: nam MARcCII. LIB. XIIII. cùm actio inde cõ- DIGESr.
petat, uidet᷑ res ip-
ſa haberi, alioquin immobilium potius ſimi- litudinem in eis approbo. tIllud non præte- reundum, iura quandoq; mobilib. potius ad ſcribi, cᷓ; immobilibus, quoties ratio hoc ſua- det:ut ſi lex prohibeat bona mobilia curialiũ ſub cuiuſquã aſpectu diuidi d, ne paupertas alicuius detegatur:nam etiã iura cõtinebun- A— A.. A tur:& illa em̃ latẽre, in abſconditoq́; eſſe poſ- ſunt:qd de immobilib.dici nequit. Sanè nec illud omittendũ eſt, quod ſententiarũ lib. III. titulo de legatis, ſcriptũ Paulus Iuriſconſ.re- liquit: is, Mobilibus, inquit, legatis, aurũ uel argentum non debetur, niſi de his quoq; ma ... nifeſtè ſenſiſſe teſtatorem poſsit oſtendi.
Reddit nonnunquam qui ſimpliciter dat.
Reddere proprie eſt retrò dare.
Dare eſt proprie readere.
Dotem reddere ſtipulatus, quamuis nullam acceperit, dare co-
gitur.
V ERBVM reddendi.) IReddere quan- doq; capitur ſimpliciter pro daref: un-
de ſi teſtator alicui centũ reddi iubet, qᷓ;uis ni
hil ipſe accepiſſet, tamẽ legatũ deberi dubiũ
nõ eſt. Quod tamen Accurſius ex interpre-
tationes legis eſſe arbitratur, nõ ex ſermonis
Proprietate: reddere enim proprie eſt retrò
dare: nam plerunq; per abuſum hanc præpo
ſitionẽ ſuperfluè addimus: ut cùm Lucilius
dixit, Repudiũ remiſſum, id eſt, ſimpliciter
miſſum.& Terentius, Renuncio futurum, id
eſt, nuncio: quod nec Grammatici omiſere.
3 ¶ Verbum autẽ dandi propriè reddendi ſigni
h Bart. in rubr. ſol. matr.
ficatum habet:quia qui reddit, utiqʒ dat: qui repetit, petit. Hinc dicimus, ſoluto matrimo nio dotem petii: quoniam id uerbumgenera
4 lius eſt,& repetitionẽ quoq́; continet. Sanè
i Bart. conſil. 123.
k Inl. reſtitue- re.
huius legis argumento reſpondit Bart. i cum duo fratres in diuiſione certũ fundum exce- piſſent, pro dote uxori reddenda, tametſi nõ conſtet ullam dotẽ eos accepiſſe, tamen fieri interpretationẽ tanq́; dotem dari ſimpliciter ſtipulati ſint: quo caſu abſenti mulieri fauo- re dotis actio quæritur. Quod& in uerbo, re ſtituendi, quoſdã approbaſſe ſupra retulix.
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
40
50
60
248
Reliqui dicuntur reſtantes.
1 2 RKeſiduum non dimidium, ſed id quod reſtat ſignificat. 3 Decem pro reſiduo ſufficiunt. 4 Reſiduum quandoq́; nihil, quandoq́; totum inducit. PorEST.) t Reliquorũ appellatio propriè 1 ad partẽ reſtantem LEX NXCV. refertur, à qua ſer- Oteſt reliquorũ monis proprietate appellatio, etiam iAubhe Vuh re iuerſos ſignifi, cedimus: Wnde ſi 1 Maljea uniuer g ex fideiuſſorib. al⸗ herci ufe care. ter decem promiſe cELSVS II. XXV. Iit, alter reliquũ, ſi DIGESTORVM. primus ſoluere ne LENX XCVI. queat, nõ tamen ſe
cundus in totũ cõ-/ demnabit᷑. Sed& teſtator qui illud qd reſiduũ eſt pe- cuniarũ, apud ar- gentarium eccleſiæ legat, ſi deinde nouis lu- cris eam ſummã auxerit, nõ tamẽ totã legaſſe
Ittus“ eſt, quo-
TAie maximus
fluctus à mari per-
uideturn, ſed id ſolũ quod tũc erat. ſ Mapro 2 e 3. ö ababẽtdiuila, pter Barbatij ſententiã nõ probon, qui cum m Daullciſt danabétclulla,
Rom. Põtifex cuidam præpoſito indulſiſſet „
pulamm.
gatnolkroum b G PAEDl
wekkateni anr
.— 1 1— o 2 ut de redditibus ſacerdotiorũ liberè teſtaret, deunt qi in ſilorũffatrum dum tamẽ de reſiduo liberalem ſe erga eccle" kæbanſm dbururpotius
ſiam exhiberet, reſpõdit ſaltem dimidiã par- tem appellatione reſidui cõtineri: quod ipſe nõ approbo, cùm reſiduũ propriè de quacũ- que reſtante parte dicat: ſatis ergo erit, ſi bo- ni uiri arbitratu munificus ſit. Sed& eadẽ ra
inj.
duiſeſedtame Klchluriſconl aſ brögrweadapta vnintelligi uto cgiudemmbdeſi ceqſeamus- Nam
quandoq; nihil inducaty. Finge teſtatorẽ ex lij Cthe⸗ 4 pnusproſinguli
4 Touenporeerpe Whate Sedd n Gagentiad dom eutenebitur e Felalio) 1'
.-, dqläd debebitur a: ſiue quia uidet partem dixiſſe re q lurriaile fedi OpPalgr
1 Littus eſt quouſq; hybernus fluctus eludit.
2 A tertio ldus Nouembris ad ſextum Idus Martij clauditur 3 Auaritia noſtri temporis.(maria. 4 Prædia etiam diuiſa fratrum eſſe dicuntur.
5 Verba de uniuerſò concepta, ad ſingulas partes aptantur.
6 Hæreditas pro eius parte capitur.
7 Tempus pro qualibet eius parte ſumitur.
s Vel multiplicẽ poteſtatẽ habet, declarat tamẽ ut plurimũ.
ITTVS.) a ¶Littus propriè maris eſt, 1 ripa fluminũ. Veteres tamen εαροαe littus
1
üum N
elbriam
hülnnQun

249
littus de quacunq; extremitate dixerunt:qua ratione Verg.lacet, inquit, ingẽs littore trun cus. Illud ſic diffiniuit Gallus Aquilius, ut lit tus ſit quouſq; hybernus fluctus eluderet, ut apud M. Ciceronem in Topicis relatum eſt.
2 tSunt autẽ hyber⸗-
ni fluctus maximi, quod eo tẽpore cir citer uergiliarũ oc caſum tempeſtati- bus maria contur- bantur:quãobrem ex die tertio Iduũ Nouembris, uſq; in diem vI. Iduum Martij, maria clau duntur, ut lib. IIII. rei militaris Vege- tius ſcribit:quod ta
uenit: idq́; M. Tul⸗ liũ aiũt, cum arbiter eſſet, primum conſti tuiſſe.y Prædiabdici mus aliquorũ eſſe, non utiq; communi ter habentiũ ea, ſed uel alioraliud habẽte
1DEM LIB. XXKII. DIGESTORVM.
LEX XCVII.
Ae.§. quin
5. eod.
gcnerdli. v. de elec.
XI ij. 9. ſt
h. de uer
oblig.
et. de im.
men in præſentia
3 non obſeruatur: t Nihil enim inauſum reli-
4
quit noſtrorum temporum auaritia.
b C§. PRAEDIA.) † Tres fratres certa prę dia habẽt diuiſa, nec in alterius portione ullũ ius eſt alteri, an rectè dicemus prædia illa eſ- ſe illorũ fratrum? Et huiuſmodi ſermone ui⸗ debatur potius ſignificari, eſſe cõmunia,& indiui ſa:ſed tamẽ etiam facta diuiſione rectè
5 ſic dici, Iuriſconſultus aittdebent enim uer- allus. 9.j.
ba cõgrueè adaptarib,&ſecundũ debitũ ordi- nem intelligi, ut́;uis de uniuerſo uerba con cipi uideant᷑, de ſingulis uniuerſi partib. actũ cenſeamus. Nam&ſi teſtator pluribus filijs inſtitutis, ſubijciat, ſi aliquis eorũ deceſſerit, uolo hęreditatẽ meam pauperib. diſtribui. a- liquo decedente erogabimus nõ hæreditatẽ totam, ſed eam portionem, quæ decedentis fuerat:fitq; uniuerſi interpretatio pro ſingu⸗ lis eius portionib. Qua ratione& quandoq;
pro tempore exponimus, pro qualibet tẽpo- ris parte u. Sed& ſi lex aliquid pecuniæ indi- cat agenti ad domum, etiam qui partemuen dicat tenebiture.
8 c ¶YNelalio.) tId eſt, etiam alio. Vel cõiun
ctio quãdoq; augmẽtatiua eſt, ut hic,& apud Verg. Vel Priamo miſeranda manus. Sicut conuerſo diminutiua, ueluti cũ lex mandat Chriſtianisf, ut animũ demittãt, quod uel ca-
ſin 6. pitis inclinatione teſtentur:capitur ibi uel, id eſt, ſaltem. Quãdoq; diſiunctiua, ut, promit- tis Stichum uel Pamphilum:? Quandoq; cõ/
eo zui iunctiuas, ut in eo qui ſibi uel hæredibus ſti- 1feud. pulatur. Quandoq; exemplaris, ut apud Te-
rentium: Vel hic Pamphilus quoties iurabat Bacchidi, id eſt, ueluti Pamphilus. Aliquãdo eorrectiua, ut ſi dicã, Tiburi uel Romæ opti- me uiuitur: interpretamur enim, uel potius Romæ. Plerũq; declaratiua, uel, pro id eſt, ut cuùm inter genus& ſpeciẽ ponitur, ueluti in lege Aquilia, quadrupedem uel pecudem.
1 Quanta pecunia ſpecies, non precia rerum ſignificat.
2 In quantitatis uoce idem obtinet, contra Alciatum-
3 Pecuniæ ſtipulatio iura quoq continet,
de uerb. ſignif comment.
10
20
30
genuspro ſingulis ſui partibus accipimus,& 40
50
60
250
Cn STIPVLAMVR.) Cum pecuniæ uerbum generale ſit', ſi emptor hæredi tatis ſtipuletur à uenditore, quanta pecunia ex hæreditate ad eum peruenerit, ſpecies ip- ſas ſtipulatus uidetur, nõ precia earũ' idem ſi
(dn ſtipula⸗ mur, quanta pe- cunia ex hæreditate Titij adte peruenit, res ipſas, quæ perue nerũt, nõ precia earũ ſpectare uidemur.
IDE M LIB. XXVIII. DIGESTORVM. LEX XCVIII.
VIm biſſextus“
quãtas ſummas ſit ſtipulatus:quod e- tiam in legatis ob/ ſeruatur:uerba em huiuſmodi de cer- tis corporibus nõ impropriè accipiẽ tur.tSed quid ſiali quis quãtitatis no- mine uſus fuerit? Et ſpecies cõpræn di eodẽ argumen- to proditũ eſtx. Mi hi res dubia uide-
tur: dictio em quã- tus, ad amplitudinẽ refertur: at quantitas nõ uidetur ſecũdum uſum accipi pro certis ſpe⸗ ciebus.Sed an hæc ſtipulatio etiam iura com prændet? Et dubium non eſt comprændil: ſortiũtur enim nomina naturam rerum cor- poralium,& eius loci eſſe exiſtimantur, ubi debitores conueniri poſſunt".
1 Anni diſpar ratio.
2 Dies qui poſt ſextuũ diem calend. Martij intercalatur quo- libet quadriennio, biſſextus dicitur.
Biſſextus Romæ infauſtus erat.
Menſis diuiditur in Calendas, Nonas, Idus.
Nonarum diuiſio,& cur ſic dictæ.
Idus unde diclæ.
Dies menſium carminibus annotantur.
Calendæ dicuntur omnes dies, qui poſtridie Idus incipiut, uſq; ad ſequentem menſem.
9 Intercalares dies Græci uiaevras dicunt.
Cato M. Porcij filius.
Punctum conficiunt decem momenta ſecundum Accurſ.
Latini momentum& punctum ſimplic iter pro breui tem- re accipiunt.
13 Hora conſtat LX. minutis.
14 Aliquando ctiam biſſextilis dies computatur.
15 Iudex ſi menſtruam dilationem concedat, de quot diebus in
telligatur. 16 Menſes a luna dicti.
vM BISSEXNTVS.) à Habuereuete G Romanit inſtitutum à Romulo an- num xX. menſium, qui erat dierum CCCIIII. incipiebatq; Martio menſe: quæ ratio cùm neque ſolis, neque lunæ curſui conueniret, Numa duos menſes addidit, Ianuariũ& Fe- bruarium, atque ita dies diſtribuit, ut omni- no cœcV. eſſent. Sed quia hæc quoq; con- ſtitutio non quadrabat, neceſſariò intercala- ris menſis conſtitutus eſt, id eſt, menſis inter poſititius, arbitratu Pontificum, qui alternis annis nunc X XI II. dies, nunc x XIII. in- tercalabant. Is menſis addititius erat,& pro- pe finem Februarij, quia is ultimus anni, in- ſerebatur. tSed hunc quoq; modum curſui ſolis nõ conuenire, cum C. Julius Cæſar ani- maduertiſſet, x. dies addidit, intercalariũq; menſem ſubſtulit. Et quoniã ſolis curſus an-
& Aà
1 h l. uenditorem⸗ de hære. uen-
i l. quiſquis. de leg. iiſ.
k Barto. l.j. in j. col. C. quod ſen. quæ pro
60.
3
I I. pecuniæ. j. eod.
m Alex. conſil- 16. in j
2

251
nuus quadrantem quoq;, id eſt, ſex horasoc- cupat, ſingulis quibuſq; quadriennijs diem inſeruit, qui Biſſextus dicitur: intercalatur enim, id eſt, uocato populo inſeritur, is dies poſt eum, qui ſextus Calendarũ Martij eſt, & duo loco unius
habentur. Veraer in Calẽ. Seſt, nihil re- go eſt Mutij ſentẽ- fert priore, an poſte- tia, qui menſem in IOIG die Clig Hatuls tercalarem, id eſt, ein 8
in quo intercalat᷑, ſit:& deinceps ſexto
Calendas eius nata-
lis dies eſt. Nam id
ſeu inſeritur biſſe- xtus, dixit eſſe die-
rum XXIX. Quæ biduum pro uno die ueròo M. Cato diſ- habet. led bfteriot ſeruit, Computatio 1. H L nipræſentinon re dies intercalat᷑, non ſpõdent: floruit e- prior. Ideo quo anno nimille ante Cæſa intercalatũ nõ eſt, ſe rem, quo tempore xto Calen. natus, cũ
reformatus annus nõdum erat, ſed al ternis annis X XII & XXIII. dies inſerebantur, qui dies totum menſem intercalarem faciebant,& nõ aliter quam ſi ſolùm momentũ temporis occupa- rent, obſeruabãtur. Sed dum illum menſem extremo diei Februarij Cato attribuit, uide- ri poteſt Græcos imitatus, qui ςεωαμφμηννε õ5uos, id eſt, exemptiles menſes ſub finem anni ſu- peraddebãnt. Romani uerò vi. diebus ante- uertebant poſt celebrata Terminalia, ne ue- terem religionis ſuæ(ut Macrobius ſcribit) morem conturbarent. † Nam, ut etiam libro XXVI. Ammianus Marcellinus tradit, dies is Biſſextus, Romanis rebus infauſtus at ater erat.f Diuiditur autem menſis in Calen das, Nonas, Idus. Calendarũ prims eſt dies: tunc enim pontifex calato, id eſt, uocato po- pulo pronũciabat, quot dies à calendis ad no nas ſupereſſent: æs enim græcè, idem eſt, quod uoco. Cõfluere autẽ Nonarũ die in ur bem populares oportebat, ut addiſcerent, ꝗd eo menſe in diuinis humanisq; rebus faciun dum eſſet. Erãt; Nonarũ aliæ quintanę, alig ſeptimanæ:& ſic dictæ ſunt, quaſi nouæ ob- ſeruationis initium, quæ ex noua luna aſſu- mebatur: unde ex eius ortu nunc celerius, nunc tardius duorum dierum lapſu celebra-
biſſextus Calendis
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
bantur. TlIdus uerò ab Hetruſco ſermone di- 50
cuntur, apud quos Iduare eſt diuidere. Is aũt dies diuidit menſem:nam eo lapſo, computa mus dierum numerũ, quatenus Aſequentib. Calendis diſtant. Vnde cùm dicimus, ſexto Calendas, ſextũ diem intelligimus, qui ante Calendas eſt. t Dies autẽ menſiũ his carmini bus annotari poſſunt: Septembris Iunij A- prilis trigintaq; nono Menſe dies, unũ ad- de alijs, duo Februus aufert. At Nonarum Iduumq;ʒ ratio nõ abſimili diſticho ſic uulgò tradita eſt: Sex Maius Nonas, October, lu lius,& Mars, Quatuor at reliqui, tenet Idus quilibet octo.
8 b IIn Calendis.) f Non ſolũ primus dies
60
252
Calendarũ ſimpliciter Calendę appellat᷑, ſed omnes dies, qui poſtridie Idus incipiũt, uſq; ad ſequentẽ menſem:idqʒ fortè exẽplo Græ- corũ, qui primã partẽ men ſis isæπνον uocãt, ſecundam:icenæ, tertiã quæ poſt uigeſimã diem eſt Olivovex. eſt, priorẽ diem nata lem habet. Cato¹ pu tat menſem interca/ larem addititiũ eſſe, omnẽsque eius dies pro momento tem/- poris obſeruat, extre mõque diei menſis Februarij attribuitſ. Quintus Mutius, menſis ait intercala- ris cõſtat ex diebus?
Id eſt, inſeritur,& ſupra numerũ ad/ ditur: quod oſten- dit etiã græcus ſer- mo, qui ùmπέιælνον 7zæs dies appellat, quos nos intercala res. Sic autem dici tur, quoniã calato, id eſt, uocato popu lo, olim Pontifex pronũciabat, quan do menſis interca-
lijjg mim
de mingy.
c AIntercalatur.) 4
9
laris habendus eſ-
XXIX.
ſet: quod cũ quan-
doqʒ propter gra-
tiam negligeretur, anniq́; ratio nõ conſtaret, C. Cæſar eum menſem fuſtulit,& ſingulis
quadriennijs unam diem intercalariã fecit,
ut ſuprà retulimus.
d ¶ Cato.)Hic eſt qui M. Porcij filius fuit, &egregios de iuris diſciplina libros reliquit, ut ſcribit Gellius:& ut ex eius lectione con- ſtat, fuit longè antiquior Cæſare, ut meritò eius ſententia præſenti cõputationi non qua dret, ſed antiquiori, cùm mẽſis intercalarius alternis annis inſereretur, quem Cæſar dein de ſuſtulit, additis unicuiq; anno X. diebus, ut Tranquillus ſcribit.
e Pro momento.) Cum igitur omnes il- li dies pro momẽto haberentur, meritò in ul tima die cõputandi fuerant: ſicut hodie duo dies pro uno habentur. f Sanè ſcribit Accur- ſius, X. momenta punctum cõficere,& qua- tuor puncta horam. Latini tamen autores momentum ſimpliciter accipiunt pro breui tempore, ſicut& punctũ. Horat. Quid enim concurritur horæ Momento. Terent. Tum temporis mihi punctũ ad hãc rem. Minutis uerò ſexaginta cõſtare horã receptũ ex auto ritate prudentiũ eſt:at Boẽthius lib.geomet. ult.puncto minus eſſe minutũ, rurſus minu- to momentum, autor eſt.
f Attribuit.) More Græcorum, Latini enim ſexto Calendas Martias inſerebant, ne ſtatæ eorum ceremoniæ confunderentur.
g TQuintus.) Mutij ſententia eſt uera, ſi intercalarem menſem accipiamus, id eſt, in quo fit intercalatio: ſi enim de toto interca- lari mẽſe intelligamus, qui apud ueteres fuit, is XXII. dierum erat, ut Macrobius eſt au- tor, alternisq; annis uariabatur, quod latius ipſe attingit.
h IDiebus X XIX.) Quamuis ergo dies intercalaris pro eodẽ habeatur, cum eo qui eſt ſextus ad Calendas, neq́; cõputet: ſitam?
diſpoſitio de certo dierũ numero tractet, ut ſi liceat
—
‿
11
4
wiiniuabumnon L Em le guſm
ninolonem hube ¹
Aunrun ſenteniee thmerltellſim ltiluſeruta mxunsuueraſdl
Tgleuſecogniipca
Tuxielnde dide. maricumale cont vuanbanſmainaij Unm ppellcinmen llroresin contienti gunssconcedidehe ulie uelbetcuian miporaur. nauſgpramiuſvale
a Klnſtapinlapli
1 d.
iſgenedlzdiuto onntadluti iaipot inxirinſnmentaca lhunxtorüappelei Nmibgeni uſ gtneiſßzateunel
itſſb. 1 ianaterlgim
lerämeeſtimäln
lhr omo maiorg 1 leneniutt at Raimuuan egec

A
2 —
e
15 7 5 de di-
rj. præſcr.
n 5j. Cde deli. Alex.
8
ſu4 in 5.
Aii tit..
l;.c.
ennp. app.
1
24
ere iud.
16 Menſes autẽ à lu-
253
liceat uenditori intra x x. dies redimere?, etiã biſſextilis dies cõputabit᷑ Sed hic cõſue uit dubitari, Iudex mihi dilationẽ menſtruã cõcedit, de quot diebus intelligemus?& cùm menſis abſolutè fit mẽtio, traditũ eſt X △ X.
dies cõputari b: tot enim diebus cũtar vIP. LIT. 1. DE oOFfFr. diſsimè à coitu ſo-/ PROCONS.
lisluna remoratur, ad ſuas uices redit, curſumq; conficit.
LEX XCIX. Nouoee accipe re poſſumus,&
na dictos, ex Græ-
cis accepimus, apud quos menſis α Luna ulaus dicit᷑. Quòd ſi in materia fauorabili aga- tur?, ubi lex duorũ menſiũ mentionẽ facit,& qui LXI. die uenerit, audiet᷑: quod etiam pro cedere exiſtimauerim, ſi lex duorũ menſium utiliũ terminũ ſtatuat. Quòd ſià certa die ter minus menſis aſsignetur, ut ſi quinta die Au uſti iudex dicat, ſe mihi menſis terminũ cõ- ſtituere ¹, uſq; ad v. Septemb. durabit, cõple- cteturq; hac ratione unum& XXX. diem.
Notionis uerbum non ſolũ ad eos pertinet, qui iuriſcictionè ha bent, ſed& qui ſimplicem cognoſcendi facultatem.
Arbitri notionem habent.
Arbitrorum ſententiæ executionem ſortiuntur.
Quod procedit etſi ſimpliciter electi ſint à partibus, Qappro- batio ſubſecuta.
Delegatus iudex an ſolam notionem habeat.
L cui cauſæ cognitio conceſſa eſt, an diffinire poßit.
Prouinciæ unde dictæ.
Prouinciarum aliæ continentes, aliæ tranſinarinæ.
dicilia, an tranſmarina inſula uel continens.
Italorum appellatione non continentur diculi.
Dilationes in continentib.inſulis breuiores, in tranſmarinis lon giores concedi debent.
Hodie quælibet ciuitas merum imperium habens prouinciæ æ- quiparatur.
In cauſis pecuniarijs dilatio unica debet concedi ad probandll.
Ad diuerſa capitula plures dilationes concedi poſſunt.
Fallit ſi generalis dilatio ſemel data ſit, uel etiam ſpecialis.
Secunda dilatio dari poteſt cum cauſæ cognitionce.
Propter inſtrumenta cauſæ dilatio danda. Inſtrumentoru appellatione proprie teſtes quoq; continentur. Ex cõmuni loquendi uſu ſub inſtrumẽtis teſtes nõ cõtinentur. Scripturæ uſq; ad concluſionem cauſæ produci poſſint, ſecus in teſtibus.
Reſtitutus tex. legis noſtræ in uerſ. quæ enim.
Natura præpoſitionis In, iuncæ accuſatiuo caſuui.
Liber homo& maior natu, an teſtimonii ferre poßint in his, quæ in ſeruitute, aut minori ætate cognorunt.
Infamis nunquam recte dicit teſtimonium.
OTIONEN.) a † Notionis uerbũ ge Nese eſt,& nõ ſolum ad eos pertinet, qui iuriſdictionẽ habent, ſed& qui ſimplicẽ cognoſcendi facultatẽ. Quare aſſeſſores ſiue amici, qui in conſiliũ Proconſulũ adhibent᷑, cùm etiã ipſi cognoſcant, dicũtur habere no tionem.Arbitri quoq;, quos ex cõpromiſſo adimus, habẽt notionẽ. Cum enim ex pacto priuatorũ iuriſdictio conferri nequeat, con- ſequens eſt, ut ſaltem notionẽ habere dican- tur.t Quare cùm Iuriſcõſultus, exequendas eſſe eorũ ſentẽtias qui notionẽ habẽt, atteſte tur, etiã de arbitris intellexiſſe uidet᷑, quorũ
de uerb. ſignifcomment
10
20
30
4⁰
50
60
234
ſententiæ uel per pœnę petitionẽi, uelper eꝝ ceptionẽ, uel etiã per actionẽ in factũ, ſi arbi ter à iudice datus ſit, executionẽ ſortiunturs. tHodie etiã ſi à partibus ſimpliciter ſint ele- cti,& òεοονλνα&ανα, id eſt, approbatio ſubſequuta ſity. Sed& ſi ſub pę na etiã rato manen te pacto cõpromiſ um ſit, oriri actio- nem in factum cre brius receptũ eſti: licet aliqui ſuffice- re pœnæ petitionẽ exiſtimauerint, quorũ ſententia cõmuni cal- culo locum ſibi tantũmodo uendicat, cùm a- ctum nõ eſt, ut ratum ſit pactũfSed an is, cui mandata eſt iuriſdictio, notionẽ ſolũ habeat- quod pleriſq; uidetur: nihil enim proprium habet. Nobis magis ea ſententia probatur, ut habere iuriſdictionẽ dicat᷑, licet alieno iure, & beneficio.Sed nũquid is cui cauſæ cogni tio conceſſa eſt diffinire poterit? Et ſia lege cõcedat᷑, dubiũ nõ eſt poſſet ſi uerò ab homi ne, Bart. negat: quoniã aliud ſit cognoſcere, aliud diffinire“. Nam etſi alicui mãdetur, ut cauſam audiat, nõ iudicandi munus, ſed refe rendi mandatum uideturv. Ego ſi ordinario cognitio demandata per principem ſit, puta- uerim etiã ius decernendi conceſſum: ſolent enim ordinarij ipſi iudicare, nõ aũt referreo. b S. CONTINENT ES.) Prouinciæ di- ctæ ſunt, q́d procul ab Italia armis uictæ fue- rant: in has rdfe& legati mittebant᷑, qui ius redderent,& tributa exigerent. f&‿lię autẽ erant cõtinentes, aliæ tranſmarinæ. Cò tinentes, ut Gallia, Illyricũ, Rhetia, Vindeli- ci, Pannonia, Germania: Trãſmarinæ, Aſia, Aphrica, Syria, Cyprus, Achaia. fSed dubi- tatũ eſt, quid de Siciliac uidebat̃ em tranſma- rina, quoniã ab Italia mari dirimitur. Sed ta- men cũ illud fretũ modicũ ſit, magis probat Iuriſconſultus, ut& ipſa inter cõtinentes ſit. tHincq; apparet Italorũ appellatione nõ cõ- tineri Siculos, tametſi olim, priuſquã irrum- pẽte freto dirimerent᷑, aliud eſſet. Necobeſt, quod cùm inſula ſit Italiæ uicina, pars potius Italiæ ſitꝰ exiſtimãda, q́; prouincia: nam cũ in eam prætor deſtinaret, ſicut in cæteras pro- uincias, eſſetq; ampliſsima& uiris& urbib. maior exiſtimata eſt, q́; ut inſula appelletur. Refert autẽ plurimũ, ut ſciamus, prouinciæ cõtinentes an tranſmarinæ ſint: propter dila tiones, quę in illis breuiores, in his prolixio- res cõcedi debẽt d. Scribit Dion, edicto diuũ Auguſtum prohibuiſſe, ne ſenatores iniuſſu principis extra terram Italiam peregrinaren tur, præterq́; in Siciliam,&prouinciam Nar bonenſem:illam, quia Italiæ cõtinẽs, propin quaq́; eſt:hanc, quia imbellis,& nouandis re bus minimè apta. Tacitus tamen lib. XII. e- gregiæ erga patres Narbonenſium reueren tiæ hoc tributum à Claudio atteſtatur. Sanè quantũ ſit ad iuriſdictionem, hodie quælibet ciuitas, quæ merum imperiũ habeat, ſuosq;
cognitionem&iuriſ
dictionẽ.y Cõtinen/ ,
tes ꝓuinciasꝰ accipe-
re debemus eas, quę
Italię cõiunctę ſunt,
fl. diem.. ſtari⸗ de arb.
4,„ 2 I. ab arbitro⸗
qui ſatiſd. h l.uij.& ſeq. C. de arbit.
i d.l. ait.
5
k I. j. in fin. de offic. eius.
6
I liij.S. cogno- ſcit. de offic. præ fe. uig.
ml. ubi. C. de fal.
n clem. auditor. de reſcrip.
0 I. j. C. ſi cõtra iuss. l. fin. C. u⸗ bi ſent.
7
J1I. C de dilc.

a l. cum in lõgi. C. de lon. tem.
præſcr. b.. j. ſcitote.
12
c I. j. C. de dil.
13
d I. fin. ubi Ale- xan. de fer.
14 fquod ſeruandum
e l. oratione. de
fer. 15
f all. fin. 16
17
g L.j. de fid. inſt.
18
h Imol. in rubr. extra, de fid. inſtr.
19
i Alex, d. l. ora
tione. k c. cã dilectus.
de fid. inſtr.
I c. de teſtib. ex
tra de teſtib.
20
255
ſibi magiſtratus conſtituat, prouinciæ æqui- parat᷑?. In iure uerò pontificio prouincia pro diœceſi accipit᷑ b, in qua decem uel undecim ſint ciuitates, quibus is, qui dominatur, rex dici poteſt.
cT§. INSTKRV- mentorũ.) IIn cau ſis pecuniarijs dila
utputa Galliã,&pro
uinciã. Siciliam ma-
tio unica debet cõ- 11Ou gis inter cõtinẽtes ac cedi,& ſecundum. 8 locoꝶ diſtantiã tẽ- cipere nos oportet, perari: in ea debet quę modico freto ab actor per ome pro Italia diuiditur.In/ atioiende a4, ſtrumentorũappel/ m ad-„— liOISnu. latione quæ cõpræn iuuare.ſquod ſi ſpe da En dillicile cialiter ad aliquod datur, Perch lll capitulũ dilatio cõ erit ſeparare“: quæ e-
ceſſa ſita, nihil ob- ſtat quin ad alia ca/ pitula plures dent᷑:
nimè propriè ſint in/ ſtrumenta, propter quę dilatio danda ſit
1 2 1—. Q. n eſt, ubi genera- unde dignoſcemus
lis dilatio ſit ſemel
data, uel etiã ſpecialis: ratione enim eius ſpe- ciei, ſecunda dari nõ debet: atq; ita oratione diui Marci cauetur.Vtilitatis tamẽ cauſa re/ ceptum eſt, ut etiam ſecũda dari, cauſa cogni ta poſsit:ut ſi ſub ſacramẽti religione alleget᷑ aliquid inopinatũ emerſiſſe, uel impedimen tum affuiſſei.¶ Sed& propter inſtrumẽta cau ſæ dilatio danda eſt, quod Iuriſconſul. hic de clarat: ueluti cùm pars allegat aliquẽ de ea re inſtructũ eſſe,&ideo certum terminũ conſti tui petat, intra quem ille ſui copiam facere, adeſſeq; poſsit: nam ſiueriſimile ſit eum eſſe inſtructũ, ut quia allegetur ab eo negocium fuiſſe tractatũ, dilatio cõcedenda erit. Hinc ergo probatur, inſtrumentorũ appellatione
D.Andreæ Alciati in tit.
thæc enim eſt natura præpoſitionis iunctæ 21
10
20
30
etiam teſtes cõtineris,& quidem propriè:& 40
ipſi enim cauſam inſtruunt, unde meritò in- ſtrumenta appellantur. Idemq in ſeripturis priuatis Ex cõmunitamen loquendi uſu a- liud eſſe Doctores ſentiunt: unde in ſtatutis municipalibus, quę ſtrictam interpretationẽ accipere ſolent, ea appellatione, de teſtibus, huiuſinodiq; ſcripturis, non intelligemusb: et ſipublicatis atteſtationibus, iudex dilationẽ inſtrumentorũ cauſa concedat, de teſtibus non accipietur quoniã licet ſcripturæ uſc; ad concluſionem cauſæ produci poſsint, te- ſtes poſt publicationem non admittunturl.
d CSeparare.) diſtinguere. Cuùm enim ar- bitrio iudicis hoc tributũ ſit, qui exueriſimi- libus coniecturis ſubodoret, an is, cuius ab- ſentia allegat᷑, cauſam inſtruere poſsit, per- quam, id eſt, ualde difficile eſt certam doctri nam tradere, cùm ex qualitate negocij conie cturæ oriuntur.
e Qug enim.) fInterrogatiuè legendum hoc modo:Quę enim proprieẽ ſint inſtrumẽ- ta, propter que dilatio danda ſit, unde cogno ſcemuscnon autem inde.
f IIn præſentiã.) Id eſt, donec ſitpræſens:
50
60
accuſatiuo caſui:ut cùm V ergil. dixit ‚Inlu⸗ cemq; tuliſſet, id eſt uſq; ad lucẽ: quod a der- uio, Diomedeq́; Grammaticis animaduer- ſum eſt.
g TIn ſeruitute.) tPoteſt ergo liber homo teſtimoniũ eius rei perhibere, quam cum ſeruus eſſet, uidit:& ma- ior XX V. annis, de eo atteſtari, qd
ſi in præſentiãf perſo nę, quę inſtruere poſ ſit, dilatio petat᷑, puta qui actũ geſsit, licet in ſeruitute 8, uel qui actor fuit conſtitu/
tus, putem uideriin uminor denlt co- nouit. ſtrumẽtotũ cauſa pe Snc t dũtamen Cſſauf Pꝓximus puberta- 1 7„ ti dilationenn. ti. Sed quoties lex ad ſubſtantiam ne- 1DE 4 LIB. 11. DE OFF.„ 6⸗ pPROCONS. gocij certum teſtiũ LEX c. numerũ requirit, . ut in teſtamẽtis, ne d erſo 3 Deld P b. ceſſe eſt tunc, cùm nas accipere debe negocium agatur,
eſſe liberũ. flllud conſtat, qui impręſentiarũ infamis ſit, ſi teſti
moniũ dicat, fidem nõ facere, etiam earũ re⸗-
rum, quas inculpatus adhuc uiderat.
1Quatuor dignitatumm nomina in iure eſſe, communiter tra⸗ ditur.
2 Hanc communem ſententiam non eſſe ueram.
3 Senatores dignitate clarißimi fuere.
4 Senatores nonnun quam ſpecioſi, ſpectabiles, illuſtres dicii.
s Fœminæ maritorum dignitate illuſtrantur.
6 Senatores olim ueſte laticlauia ornabantur,& de uarijs di- gnitatum ornamentis.
PECIOSAS.) a Quatuor eſſe in iure
dignitatum nomina, recentiores tradide runt: Superilluſtres, ut Senatores, Conſu- les, Patritios, Dictatores. Illuſtres, ut Præfe- ctum prætorio, Præfectũ urbis, Quæſtorẽ. Spectabiles:Prętorem, Pręfectũ uigilum,& Auguſtalem. Clariſſimos:Præſidem prouin ciæ,& Procuratorẽ Cæſaris. Sed hãc ſenten
tiam ipſe nunq́; probaui,& quandoq; diffu-
ſioribus annotationib. oſtendis, longè&latè à uero abeſſe. Nam& hoc reſpõſo ſatis appa ret, ſpectabilẽ, ſeu quodidem eſt, ſpecioſum à clariſsimo non differre. Itaqʒ ſciendum eſt,
tSenatores dignitate clariſsimos fuiſſer: q́d 3
in iure apertiſsimè uarijs ex locis probaturꝰ, & oſtendit Lampridius in Seuero, qui Præ- fectis prætorij ſui eum tribuiſſe ſenatoriã di- gnitatẽ tradit, ut clariſsimi dicerentur. Qua- ꝓpter& in iure Opellius Macrinus, qui pri- uſquam imperaret, Præfectus præt. Seueri fuit, clariſsimus appellatur:.tEt quia ex his Senatoribus aliqui conſullaria prætoriaq; or namenta conſequebantur, uel principis in- dulgentia, uel quia eos magiſtratus geſſerãt, omnesq; latum clauũ habebant, ſpecioſi, ſpe ctabiles, illuſtrésue, propter ornamenta ipſa proprie ſunt dicti. Deligebãtur autẽ ſorte ex Conſularibus Procõſules, ſicut ex prætorijs Prætores, qui in prouincias populo Rom.
attributas,
256
22
m lexepir H adhl
n g. ſelcgi qe tſe 5
33
o lijeſ aecen nplibimi oii cc. a bnretimalij ipræfectori
nerta. Conſula
2 manvſellacuruli
Krror3 quibul ealunttunicay amomniabella
urlegais præto
1 hllperalſent, nvquiaalienisa um utlaltem tn ſaqverentur. Coc nanos utde Part luauſpiejʒ uic
auleüüin nubts ſup nnm ininum ue dhub“: nſaluemmnaſal 64. enan niuncig lttdaluneca. igenininäta la IUmäuu. 71ſmus ihmuluuunram,
Aor„ 3 4 mOnpuuim onion hodel
2 1

dFe ſenat.
quod uero. auuth. quib. dd. nat. efft.
quis. E.
de
t lib in fin. 6
i Rufin
45.
e teſt. mil.
.C. ut dig.
.
G 8 2
uprum.§.
eadult.
2
257
attributas, cũ poteſtate mittebant᷑. Cæſar ue- rò in prouincias, quas fuæ curæ reſeruaue- rat, pręſides uel legatos mittebat: qui ſiex Se natu eſſent, Clariffimi erãt, alioquin ſola Per fectiſsimatus dignitate fruebant᷑*. Meminit eius rei Ammian⸗
Marcellinus libro mus, clariſsimas per
XXI. Quæx autem ſonas utriuſque b ſe⸗ eſſent Conſulares,„us ltem en prętoriæq; prouin 22. Las quæ; ciæ, in calce operis Ornamentis Senato ſui Strabo Amaſi- xi)s utuntur.
nus refert.
MODES r. LIB. VrITI. DIFFERENT.
L. E X Cr. Nter ſtuprũ& a-/
Ldulterium“hoc in-
b Vtriuſqʒ ſe- xus.) Fœminge- nim maritorum di gnitate illuſtrantb. Vnde quæ clariſsi mo uiro nupta eſt,
de uerb. ſignifcomment.
nuptam, ſtuprum in
258
teros gladius“, niſi quòd nobiliores depor- tantur!. Mulier hodie in monaſterium detru ditur. Stupratores uirginum uel uiduarũ ex lege Iulia coërtione corporalik, ut fuſtium, flagellorum, plumbatarum, uerberibus, rele gationeq; affligun tur. Honeſtiorisor dinis uiri, dimidia parte bonorũ mul- ctantur: extra ordi nem tamen ſolent om̃es extremo ſup plicio affici 1. Ho- die iure canonico, qui uirginis florẽ delibat, uel ipſe eã in uxorẽ accipere, uel dotem, qua cũ alij nubat, pręſtare
tereſſe quidã putãt, quòd adulterium in
uiduam cõmittitur. Sed lex Julia de adul terijs, hoc uerbo in- differenter? utitur.
F Diuortium inter uirum& uxorem fie ri dicitur, repudium
etiam ipſa fit clariſsima. Addit Angelus, fœ- 20 compellitur ꝓt cum uir nubitin feminam
minam naturalem, ſi legitimo uiro iũcta ſit, effici legitimãc. Quodita intellexerim, ut eas dignitates cõſequi poſsit, quas aliæ legitimo concubitu ortæ ex mariti perſona habent ¹. c TOrnamentis.) fId eſt, ueſte laticlauia. Gerebant enim Senatores latum clauũ, idq; ampliſsimi ordinis inſigne erate. Concede- bantur etiam alijs conſularia, alijs prætoria, alijs præfectoria, aliquibus& quęſtoria orna
uiris porrecturã, armantur iura gladio“, no- taturq; ipſo iure uterq; infamia. Quapropter ex facto reſponſum eſt, etiam priuſquam ac- cuſati ſint, ſi moriantur, ab eis cõditum teſta- mentum non ualere: hos enim improbos& inteſtabiles lex appellat, quod Platus ciuis meus eleganter diſputauitꝰ. Sanè hinc appa- ret, tam adulterium q́; ſtuprum lege Iulia pu niri, quo fit, ut ex huiuſmodi damnato coitu
menta. Con ſulariũ prætoriorumq; inſignia 30 nati, paternorum bonorum ſint incapaces?:
erant, ſella curulis,&trabea ueſtisf, Decerne bantur& quibuſdam triumphalia ornamen ta, ea ſunt tunica palmata,& toga picta: nam cùm omnia bella principis auſpicijs gererẽ- tur, legatis prætoribusq;, uel ducibus, qui ho ſtes ſuperaſſent, triumphus decerni nõ pote rat, quia alienis auſpicijs uicerãt: unde reper tum, ut ſaltem triumphalia ornamenta con- ſequerentur. Cõceſsit tamen Beliſario IJuſti-
quippe hos nec ali quidem leges Quiritium iubent. Qua pœna excipiunt᷑ hi, qui proprièe naturales funt, uidelicet ex concubina domi retenta, uxoria quadã honeſtate. His adden- di& ſpurij ſunt i, quos ex meretrice ſuſcepi- mus. Sed&ſi ex pediſſequa, clientaue aliqua uiliore orti ſint, idem iuris uidet: has enim propter uilitatẽ conſtat legum laqueis non innodariꝰ. Sed quid in dubio præſumemus,
nianus, ut de Parthis triumpharet, q́;uis non 40 an capacem, an incapacem filiũ? Ecà Baldo
ſuis auſpicijs uiciſſet.
Adulteriu in nupta, ſtuprum in uidua uel uirgine cõmittitur.
Horum criminum uariæ pœnæ.
Si maſculus cum maſculo coc̃at, quæ ſit pœna.
Ex damnato coitu nati, bonorum paternorum ſunt incapaces.
In dubio an filius capax uel incapax ſit præſumendus.
Si quem inſtituã tanquam certæ mulieris filium, an capax præ ſumatur.
In pœnalibus interdum uerba abuſiuè accipiuntur.
Diuortium& repudium differunt.& num. 10.
Facto diuortio an hodie liceat aliam ducere.
Morbus& uitium quomodo inter ſe diffe᷑rant.
Oculorum uitia declarata ab Vlpiano.
Myopes& nyctalopes qui dicantur.
Maſculinum quomodo concipiat ſœmininum.
Seruis legatis etiam ancillæ continentur ex proprietate ſer- monis.
Si filijs relinquatur, ex proprietate ſermonis filias contineri.
lum RSTVPRVM.) TAdulteriũ pro-
reſponſum eſt non cenſeri naturales in du- bio filios: quia ad licitum concubinatũ mul- ta requiruntur, quæ rarò in unũ conueniũtu. tldem annotauit, ſi quem inſtituam tanquã filium certæ mulieris,& probetur ex me or- tum, incapacem pręſumi. Ego edictum ad te ſtamenti factionẽ pertinens prohibitoriũ eſ- ſe ſciov,& ideo quemlibet capacem eſſe, qui nõ probetur incapax:quãobrem alio nõ con
so ſtituto, putarem hunc admittendum, idq; be
nignius eſt. b TIndifferenter.) fAlibi lexy græcè uææ *sε⁴⁷ενο appellat, id eſt, abuſiuius, ut inde colligatur, in cõſtitutione pœnali uerba etiã per ſummũ abuſum accipi, quando ex ipſius Iectione cõſtat, eius autorẽ indifferenter,& promiſcuè ea uoce uti ſolitũ, tanq́; propria.
c T§. DIVORTIVXN.) TDiuortiũ propriè in cõiugibus eſt, Repudiũ ſponſæ mittitur.
priè in nupta cõmittitur, ſtuprũ in uidua, 6o Hodie iure pontificio neutrum permittitur,
uel uirgine, ſeu qualibet alia muliere, quæ corpore quæſtum nõ faciat. In puero quoq; Perpetrari ſtuprum, alibi traditurs Horum criminũ uariæ pœnæ cõſtitutæ ſunt. In adul-
ſed ſolùm ſeparatio ex certis cauſis:nec inte-
rim licet aliã ducere, etiã ſi ſeparationi uxor
cauſam dederit:ueluti ſi ipſa adulteriũ cõmi-
ſit, uel impietatis in deum, quam hæreſim uo M
h I. quamuis. C. de adult.
i I. clau. de his quib. ut indi.
k 9.ij. Inſtit. de pub. iud.
1 1. in fi. de ex traor.crim.
3 m c. j. de adult.
n l. cum uir.C. de adult.
0 In cõſilijs Bar bat. l. ult. in j.
4
p Auth. ex com plexu. C. de in
ceſt. nupt.
q I. ſi ea. C. de adult.
r I. quæ adulte- rium. C. eod.
5
5 Salic. d. Alth. ex cõplexu.
t Conſil. 262. in j.
6
u l. iij. de lib. G poſthum.
x I. ſi quæra- mus. de teſt.
—
8 l. inter liberat.
§. j. de adult.
8

9
a j. ad Corinth. cap.7.
5§. j. Inſtit. de nupt.
10 c l ſi qua..de rit. nupt. d l. quod Serui- us. de cõd. ob turp.
11
e I.j.. ſed ſcien dum. de ædil. cdict.
12 f Lidem off. de ædil. edict.
259
cant, ſit rea. liter tamen aliqui ex antiquis patrib. olim obſeruauere, inter quos Ambro ſius, qui ex iuſta cauſa marito ius facit diuer- tendi, atqʒ aliã ducendi: non enim hos homo ſeparat, ſed deus, quãdo ita optimis antiſtiti⸗
bus propter malos 1 fœminę mores ui⸗ uerò ſponſædremitti detur: quod& late uidet᷑: qᷓd& in uxo- diſputat Eraſmus ris perſonã nõ abſur in priorẽ Pauli ad de cadit Verũe eſt
Corinthios epiſto b ſl 2 las neceſtueriſimi mofbiuim eife tempo le, Iuſtinianũ pijſ- ralem corporis imbe
cillitatẽ: uitium ue/ rò perpetuũ corpo- ris impedimentum: ueluti ſi luſcus; ſit:
ſimũ Imperatorẽ, hunc tractatũ non fuiſſe de iure ciuili amputaturũ, ſi paſ
ſim tempeſtate ſua pontificius ille ca- nam& luſcus utiq; non obſeruatusfu⸗ uitioſus eſt. ᷣSer- iſſet: ut fortè credẽ
dum ſit, licere põtifici eos canones tollere,& ius Romanũ obſeruari permittere, ſi uelit. Nam& hodie filius fam. eo iure, etiã patre re clamãte, matrimoniũ cõtrahere poteſt, cùm tamẽ ius ciuile aduerſeturb,& Euariſtus Ro. Pont. in uetuſtiſſimis decretis, unde pleraq; Gratianuscõpilauit, illud expreſſim appbet.
d ¶Sponſæ.) †Vxorẽ tamẽ repudiari etiã alibi legitur:: ſicut etiam aliquando diuortiũ dicitur, cùm de facto tantũ matrimoniũ fuit8. Res enim quandoq; legitimi actus appella- tionem ſortiuntur, quamuis de facto ſolùm tenuerint:unde ſupraà annotaui, poſſe dici eũ emiſſe, qui de facto emit.
e T§. VERV M.) † Varia inter antiquos fuit opinio, quid inter ſe morbus,& uitiũ dif ferrent:& Modeſtinus hic morbũ tempora- lem, uitiũ perpetuũ dixit, cui ſententię etiam Nonius Marcellus accedit: at Sabinus uitiũ generalius nomẽ eſſe definiuit?, quod etiam ad animũ referat᷑. ſed& balbũ uitioſum eſſe, nõ morboſum. Vlpianus pro eodẽ accipi ui- tium& morbum ait, qᷓ;uis in edicto ædilium curulium tollendæ dubitationis cauſa bis π m α idem dictum ſit. M. Cicero morbum totius corporis corruptionẽ exiſtimauit: æ- grotationem, ſi imbecillitas accedat: uitium, cùm partes corporis inter ſe diſsident, ut di- ſtorſio membrorũ,& deformitas. Extat Co- mi antiquũ monumentũ hac inſcriptione:
Morborũ uitia,& uitæ mala maxima fugi, Nunc careo pœnis, pace fruor placida.
Huius Iuriſconſultorum cõtrouerſiæ etiam
Gellius lib. Noct. Atti. IIII. cap. II. meminit.
f FLuſcus.) Qualis fuit Annibal, Serto-
rius, Philippus, Antigonus, omnes optimi
peratores, cùm tamen unoculi& coclites eſſent.t Sanè oculorũ uitia ſic declarat Vlpia nus. Sed& α‿aꝶꝓ morboſum eſſe conſtat: idem ubi homo neq;matutino temp ore neq; ueſpertino uidet, quod genus morbi Græci uocant vvrxꝶπ᷑ eluſcationẽ eam eſſe qui dam putant, ubi homo lumine adhibito nihil
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
1t
269 Cuuuiti—
JaGer entn uidet.hęc ille in correctis exemplarib tSunt. hure n Miopes, quaſi minus uidentes dicas: cuius li ont mi uocis etiam apud Nonium eſt mentio. Ny- lotule u5t ctalopes uerò Latini luſcioſos uocant, Feſto riabpi ſci autore. Horũ duplex ſpe cies, alij interdiu ui 1 Gcle. dent, noctu nihil, Pemnol c uis legatis, etiã an⸗ quorũ Paulus Ae- viher T üj cillam deberi quidã gineta, Alexander omtenn putant:quaſi cõmu-/ nenacs ahufs iiegi 3
d: i⸗ apropul
ne nomen utrũq; ſe, nius horũ nocd 1 polißp xum contineat. nas cęcitudines cõ 4 fKomnso IDEA LIB. VIIT. memorat. Alij pa- leierim 1 REGVLARVM. rum interdiu ui- wockrituli LEX CII. dent, ueſpere aut un ntealit
Brogatur legi, noctu acie acutio- 4 b nüüurfad 8 S reſunt, ut Galenus necdicitil de
aut abrogatur. inlſagoge ſuateſta ſ 15
Derogaturlegi, cum tur: horum quoc— pars detrahitur: ab⸗ Plinius aciem ue- 9 lgyoſeur ſpertinam appel- rhnr Itetumim
lat. Vtrunq; id malum breuiter& eleganter 1 Gücecluut Iuriſconfultus diffinijt, licet imperitis anſam de aaſigu, calumniandi dederit, non nyctalopa, ſed cæ- hhan aurmind
cum ab eo deſcribi cauillantibus. g T§. SRVIS.) † Satis ſuprà perſtrinxi- 14 muss, quando maſculinum concipiat fœmi, glii ud
ſeuste encapte nuaraieulumilee- Mkeruſiblenüge
ninum, oſtendimusq́; per extenſionem com uir epl
muni uſu approbatam, ex Baldi ſententia, id mtienplcvmge fieri.At hoc reſponſo uidetur potius ex pro i5 nuxyipmiüpwie prietate ſermonis eſſet, dum nomen id com h lſemiiiab mneumfſlgedo mune appellat,& ita aliqui annotarunt: in, gzijſ. vmreßonammme terpretaturq; Angelus cõmune eſſe nomen muiganmaca
in ſubſtantiai, licet non ita ſit in prolatione i Anglaim Lrhn 4 ſermonis. Ipſe arbitror etiam in prolatione auccuma lrellgiur, eſſe cõmune:ſerua enim, datiuum habetplu s. airſciipœnic- ralem ſeruis, ſicut ſeruus: unde meritò ex tlgimus cumu proprietate ſermonis etiam ancillas conti- cu Cornoptu net, non ex ea regula, quò dmaſculinum con aimegidunnd d⸗ cipiat fœmininũ: ſed ex alia, quæ habet, uer⸗ i de de ſdomninolegen ba generaliter accipienda, quatenus ex ui ſer luiſ ugumentũcollig
monis inferre poſſunt*. t Et quod de ſeruis 16 enacqpitlis ſe dicitur, idem de dictione filijs, dicẽdum eſt: tur nõ omnin, ueteres enim non filiabus ſolum, ſed etiam ſättinpcnism filijs foeminino genere protuliſſe conſtat. E- unndum“ Puer go cùm ius dicerem,& in teſtamento patris rmſüfficere exil conditione filio appoſita, ſi ſine filijs deceſsiſ thllaubenelici ſet, aliqui de maſculis tantùm intelligendum lüneridebet i putarent, quibuſdam cõiecturis, quòd uide- erlexitimaiio licet propriam filiam teſtator excluſerat,& 3 muiraquipar quòd ex lege municipali maſculi fœminis tapinlelip li præferrentur, conſului quamplurimos no- anüpleriginte tæ prudẽtiæ patresfamilias, an ſi ipſi illis uer nwcdliteren bis teſtarẽtur, decedente filio neptem ſuam ſceinkmmi 94 excludi uellent: negauerũt omnes,& huiuſ- peachin vel modi ſermone, de utroque ſexu ſeucommu honliar 1 nüti niter intelligere profeſsi ſunt, ſcrupuloſam ügendtnen recentiorum interpretationem omnes uno dhenanur. len ore damnantes. mäinmn d 1 Leges olim per populi rogationem ferebantur. kerndt har 2 Arrogatio adoptionis ſpecies. ſregpirle 8 3 Derogatio& abrogatio legis. Quod eis edan D EROGATVR.) T Ferebantur leges 1 Umn li tendt per populi rogationem: quia Qui rites twade ltonon uela eoac uer

j emand. e vincip.
ij de adopt. 3
—
j. de publi. d. lij. de pæ
5.
* 1 2.
lI. C. ne an. chriſt.
4
uſta. de ma. nd.
—.. 5
.. de homi- d.
cum lege. de ſta.
nol. d.l j.
261
uelà Conſulibus, uel à Tribunis Togubaſe uellẽt, iuberent ne, ꝗd fieri: qui ſi ſciuiſſent, id eſt, confirmaſſent, lata, ſancitaq; lex erat. Quæ&alio nomine rogatio dici poteſt AVIn de& adoptionis ſpecies eſt arrogatio: quia ut A. Gellius ſcri- bit, non niſi lege la ta,& per populi ro gationẽ fieri pote- rat: hodie uerò re- ſcripto principis o- pus eſt? poſtq́; po- pulus Romanuso- mne imperium in Auguſtũ trãſtulit: quis hac in re aliter alij ſentiãt b.TEadẽ ratione dicitur de- rogatio, per quam aliquid diminuit᷑ de ui& effectu rogationis, id eſt, legis: ſicut abrogatio, cùm tota penitus tollitur, ut etiam in II. Nhetoricorum W. Ci- ceronis declarat Wictorinus. Capitalis cauſa quæ,&pœna capitalis. Reſtitutus textus huius legis. di ſtatutu de pœna capitali loquitur, an exilium irrogandum. Famæ periculum uitæ æquiparatur. Hodie ex uſi loquendi pœna capitalis intelligitur, cum ampu- tatur caput.
Membri amputatio an pœna capitalis ſit. A principio urbis pro delictis grauioribus pœna mortis inge- Id mutatum fuiſſe lege Porcia.(rebatur. Pœxnæ Romanorum in exteros. Hodie in pœnis mera carnificina.
ICET.) a ¶†Capitalis cauſa quælibet I rNat r ad exiſtimationẽ refer- tur: ſed ſi pœnã capitalem dicimus, de ea in- telligimus, cùm uita, libertas uel ciuitas per- diturCor ruptus autẽ eſt codex:in aliquib. enim legitur, nõ tamẽ, in alijs deeſt negatio ſed omnino legendũ eſt pœnæ tamen. Fän argumentũ colligitur, tſi in lege municipali pœna capitalis, ſeu capitis ſimpl iciter conſti tuitur, nõ omnino de morte intelligendum, ſed ut in pœnis mitiora ſequamur, exiliũ ir- rogandum Fuere&qui ſolam infamiæ no- tam ſufficere exiſtimauerũt: unde traditum eſt, ſicut beneficiarius cliens dñi uitã pro ui- rili tueri debet, alioquin beneficio priuatur, ita etiã exiſtimationẽ:I quoniã famæ pericu- lum uitæ æquiparature. Sed& cùm ſacerdo- ti capitale ſuppliciũ decernitur, excõmunica tionis pleriq;ʒ intellexerũt᷑.t Verùm hæc ego iure cõſiſtere nõ arbitror: capitalis enim cau ſa, de infamia, uel relegatione nõ niſi impro- priè accipitur, ut interpretes omnes huius re ſponſi argumentotradiderũt. Atin inferen- dis pœnis etiã ſermonis pr oprietas maximè obſeruatur. Quod ſi delictũ ita atrox ſit, ut iure cõmuni ſummo ſupplicio emendet, nõ eſt credendũ, legis municipalis autores, ali- ter capitalem pœnã accepiſſe, quàm mortis. Quod etiã fatendum eſt, quoties eo iure exi- lium nulli facinori pro pœna additur: nec e- nim de eo actũ ueriſimile eſt, fpræſertim cũ
rogatur legi, cũ pror ſus tollitur. 1DEM LIB. VIII.
REGVLARVM. LEX CIII.
I lun capitalis 4, la tinè loquẽtibus, omis cauſa exiſtima tionis uideat᷑, pœnæ tamen appellatio ca-
pitalis, uel mortis 7.
de uerb. ſignilf comment.
10
20
30
49
50
60
262
uulgaris loquendi uſus hodie pœnã capitalẽ tantũ intelligat, cùm amputat᷑ caput. Et ideo Iuriſconſultus hic ex latino ſermone latam il lam ſignificationẽ cauſæ capitali tribuit, non autem ex eo, quo uulgares& idiotæ utũtur.
. TSed an mẽbri am 7 uel amiſsionis ciuita putatio pœna capi
tis, intelligenda eſt. talis ſit Et nõ eſſe receptũ eſt, niſi for
i I. qui manus. 5. de teſta.
NMoDrsr. LIB. I1. ¹.
EucvVsar. te Daeiode ſignifi
catione id nomẽ ac
L n ellrI.
— cipiamus:nõ enim
12[Ta 3 4 85 membrũ amputari
nyobie R 21 wpoteſt, quin reus
⁊T=9 4 Su 7 exiſtimationis ſuæ
N Sr 3 he 24. detrimentũ patia-⸗ atorũ appellatio et turt. Iure autẽ uete k l nullam C.
ad nepotes extendit᷑. ri huiuſmodi pęna de infam. nõ inferebatur, ſed hodie in quibuſdam caſibus, ex conſtitutio⸗ t C. de ſer. nibus indicta eſtl. fug. b TMortis.) †fA& principio urbis conditæ, 8 pro delictis grauioribus pœna mortis reis in gerebatur: uerberibus enim a lictoribus affe cti necabantur, uel arbori infelici ſuſpende- bantur.t Verùm M. Porcius Cato legem tu- 9 lit, ne quis ciuis Romanus uerberibus neca- retur, ſed ex delicto in exiliũ mitteretur. So- lebant tamen Senatores ex magna cauſa mo re maiorum, id eſt eorũ qui ante legem Por- ciã uixere, reos punire, ut in L. Catilinæ col- legas obſer uatum fuiſſe Salluſtius tradit. Im peratoribus quoq;, quoniam legibus ſoluti eſſent, ad necem ciuem Romanũ condemna re permiſſum erat, ut in Auguſto Dion eſt autor. T†In exteros autẽ rarò quoch pena mor 10 tis cõſtituta fuit, ſed damnatio in metallum, uel in inſulam ſufficere uiſa eſt: aliquis enim eorũ uſus erat, cùm opus facere cõpeller en⸗ tur,& tamen merita pœna afficiebantur. Si- quidem ut C. Cęſar apud Salluſtium inquit, in luctu et miſeriſs mors erumnarũ requies, non cruciatus eſt. tAt hodie in pœnis mera 1t carnificina eſt,& per leges municipales uel ſtrangulantur, uel decollantur, uelexurunt᷑, uel mutilantur rei:qui ſi in opus publicũ da- mnarentur,& perpetuam pœnam ſubirent, idcircoq; acriorem,& maiori cæteris exem- plo eſſent, publicequtilitatem aliquam affer rent:ut negari nõ Ö poſsit, ut in pler iſq; alijs re bus, ſic hac quoq; in parte ab antiquis recen- tiores legumlatores ſuperari.
1 C. Herennij Modeſtini ſex libri de excuſationibus.
2 Per extenſionem filij nepotes appellantur.
3 ldem in uulgari idiomate obſeruandum.
4 Quod de natis hic dicitur, idem in prognatis ſeu progeni-
tis obtinet. 5 Progenitores pro quibuſcunq; aſcendentibus accipiuntur. ATORV.) fC. Herennius Modeſti- 1
Nau libros de excuſationibus ſex con-
ſcripſit,& hos quidem græco ſermone, quo-
rum bonam partem in Digeſtis Iuſtinianus
referri iuſſit, legunturq́; hodie inde excerpta
pleraq; lib. X XVIl. ſed ab indocto aliquo in M 2

a l. alimenta. de alim. leg.
263
latinũ ſermonem translata:in eorum II. id re ſponſum habetur, quod ſub hunc titulũ Tri bonianus collocauit: H π ᷑Q%τ ẗ νπνν τ̈ν ia aR D 89 toy vg ννᷣᷣα Veriſimile autẽ eſt à Bulgaro latinitatem conſecutum fuiſſe, eo,
quo in pręſentia le 3
gitur, modo. f Sa- ID5I 4 11B. XII. nè hinc notandum RESPONSORVM. eſt, per extenſionẽ LEX GV- filios nepotes ap- Odeſtinus re/ pellari, idemq́; in ſpõdit his uer/ græco ſermone eſ- bis: libertis, liberta- ſe: uthinc argumẽ- busq́;meis, libertũ li n eiin ano⸗ bertæ teſtatoris non mate idem obſer⸗ continierl.
uandũ. Qua ratio- 1DEM LIB. I. DE ne, ſi in uiri imperi Tis sddee ti teſtamento men ö“ tio liberorũ, quę la Imiſſoriæ lite- tior eſt ꝗᷓ filiorum, ræ dicunt᷑, quæ
reperiat᷑, putarim
ſecũdum iuris diſtinctionẽ intelligi:quod& Bart. probat:ueriſimile enim eſt tabularium eius emphaſeos uerba latinè ſcripſiſſe, cuius fuerãt uulgaria ab illiterato prolata. † Sed an quod de natorũ appellatione hic dicitur, lo- cum ſibi uendicet etiam, cùm de prognatis, ſeu progenitis fit mentio? Ethorum appella tione propriè nepotes cõtineri magis credi- derim:præpoſitio enim hoc inducere uidet᷑, ſicut cùm pronurũ, pronepotem, proſoce- rum dicimus:mnam& progenitores, pro qui buſcunq; aſcendentibus accipiuntur.
Liberti nomine, liberti libertorum non continentur. Fallit quandoq́;. Socij mei ſocius, non eſt meus ſocius. Inimici mei amicus, mihi inimicus non eſt. Clientis mei cliens, clientulus mihi non eſt. Ratio deciſionis in text. noſtro. ODESTINVS.) Solent teſtatores ue ſtiarium, uel alimenta libertis, liberta- busq; ſuis legare: quæri potuit, tan liberti li- bertorum intelligerentur:& hic traditur nõ contineri, quod dubium non eſt, iniſi cùm te ſtator eos quoq; libertos ſuos conſueuiſſet appellare:quæ cõſuetudo uel ex patris fami- lids epiſtolis, etiam nunciatiuè prolatis uer- bis, probari poteſt:: ut ſi ſcriptum ſit, pe Qlvꝶ
3 iiuε‿τ⁵⁶‿νν ↄeαένεεν hincqh argumentũ ſumi-
b l. ſocij. j. tit.j
c gl.l.j.§. cu pa tronus.de off. præfect.
d Gl. 1. diſtinc. legitur.
e Bal. l.. C. cõ- mun. de leg.
tur, ſocij mei ſociũ, non eſſe ſocium meumb. Itemq;, inimici mei amicũ, mihi inimicũ non eſſe, niſi in perniciem meam uinculo amici- tiæ ſeſe cõiunxerint, ſimulq; cõſpirauerint. Qua ratione&clientis mei cliens, clientulus mihi nõ eſt. Si tamen beneficiarij fundi, quẽ àme quis in fidem acceperiti, cauſa aliquem clientẽ acquiſiuerit, poteſt ille 2ν—*ινεένεεο cliens meus dici:ſicut colonus meus appella ri poteſt is, qui à colono meo in re mea ius cõ ductionis accepite. Quod& in ſecundo em- phyteota dicendum uidetur,& hoc ex lata in terpretatiõe. Qua ratione ſubditi alicuipur- Purato regio, in quem Rex omne ſuũ ius pe-
D. Andreæ Alciati in tit.
10
30
4⁰
50
60
264
nitus tranſtulit, Regis ſubditi propriè nõ di- cuntur t:impropriè uerò ſecus eſt. Quarum deciſionũ eam eſſe rationem arbitror, quòd uerba de eo, quod prius eſt, propriè accipiũ- tur:nõ de eo, quod poſterius, per quæ aliam
perſonã aſſumũts, I. uulgò dicuntur apo Apoſtoli dicuntur nun- ſtoli“:dimiſſoriæ au I5 de alij huius uo ſunt du d cu e acceptionibus. tem dictę 24 2 e Agoſtoi dhſſorhhe. per eas cauſa a eu⸗ futatorij reuerẽtiales. qui appellatus eſt, di 3 Apoſtolos non petens, mittitur. appellationi renuncia re intelligitur. 1 DEM 1, I B. 111, PANDECT. 1 IMISS Oriæ.) LBX CVII. D a Apoſto Sſignare liber⸗ li 1 manei — ¶œ̃; 7 anose 8 9, ꝗ 6 1 tl, eſt hoc teſta eſt remittere. Sunt ri, cuius ex liberis li-& de lemborũ Se⸗ bertũ eum eſſe uelit. nere naues quædã
Demoſtheni. Si- nificant etiam in iure dimiſſorias literas. Cum enim a ſententia iudicis appellatur, de- bet is, qui appellat, inſtanter ab eo peterehu- iuſmodi literas, quib. ſecundus iudex de cau ſa inſtrui poſſit:teneturq; is, à quo petiti ſint, eos apoſtolos dare:rqui ſi appellationi detu- lit, dimiſſorij dicuntur': ſi nõ detulit, refuta- torij. Omnes autẽ obſequij aduerſus ſuperio rem teſtimoniũ præſtant: unde& ſi dubitet᷑, an deferendũ ſit, dari debenti,&6 ideo reuerẽ- tiales quibuſdam appellantur.tSanè qui apo ſtolos non petit, appellationi renunciare in- telligitur k. Idem ſi in termino, quem ſibiiu- dex eorum accipiendorũ cauſa ſtatuerit, nõ compareat.Succurri tamen in his caſibus ru ſticitati quidam exiſtimauerũt:nec enim om nes hanc iuris obſeruationem nouerunt: ſed
id ego affirmare non auſim. 1 De aßignatione libertorum ueteribus peculiari, 2 Verbum Aßignare, ambiguum eſt.
§SIGNARKRE.) fVelleio Ruffo,& Ho IMane Scapula c OSs. Senatuſconſul- to conceſſum eſt patri plures liberos haben- ti, cui filiorũ uelit, libertos ſuos aſſignaren:& licet huiuſmodi aſsignatio neq; legati, neq; fideicõmiſsi uim habeat, quæritur tamen ius patronatus ei filio, cui fuit aſsignatum. Sanè uerbum aſsignare, ambiguũ eſt,& ad transla tionẽ dominij referri poteſt,& ad ſolam pi- gnoris uel cuſtodiæ conceſsionẽ e. Quapro- pter cauſa aſsignationis obſeruari debet: ſi enim translationi dominij ſufficit, eum qui aſsignauit, dediſſe interpretabimur: ſi nõ ſuf ficit, ſolam cuſtodiam cõmiſiſſer. Quod&in dubio recipiendum eſt, ne donatio pręſuma tur:& ita Bart.& pleriq; omnes declarant.
Debitorem quomodo ſtrictè accipiamus. Qui ſub cõditione uel in diẽ debet, proprie debitor no eſt. An is, cui promiſſum fuit non petere per certum tempus, ſit debitor. Lex à tutela debitorem generaliter reijciens, quomodo ac- cipienda.. Si con
mnperrehen ai dm enpuszſ wamkabeon loteim, quiin trugumen walier reiſcia tHioruetig tei quiptop düinalem iel af nibiſententia n nollegumeſt ublæuel puꝗ à enpuspromiſs Relpublica uel acludt krgeig 1 Gureg a cjindum, ci Hsijal. leclladeat, a b Exigi) l dn dimbuiuseſt luprobat, bue guieatn lutftnnzteraurin lemaro ſiaig rgehreralkpuſta Lecki auerſa ſe
de 897. proditum el
2 lfCae
i cij. deapdal in6.
3
k Clon. ua. deappell.
—
m lij deaßig lb.
2 4
n liij deeui
0 liig anteen 5. de Uen ul
poſ.
— lc patg. G plurbudee a g 4 j Barl. lſ cor
ſti ol mar

.
lbid.
reditores..
8 nditionalis.
1
creditor. 5.
hh.
4
et. l. ſi fide ſor. de le.j. ldeicõm. 9.
rem. de leg.
1 2 3 4 5
1
265
Si conſtitutum ſit, ne debitor uectigalia redimat, de quo debito re accipiendum. EBITOR.) a TSuprà declarauimus quo ſignificatu accipiendus ſit credi- tor,& quo debitor, latioremq́; harũ uocum expoſitionẽ oſten
dimusthic Iuriſcõ 1DEM L IB. II1II.
ſultus nos admo- PANDECT. net, quomodo ſtri L 125 CIII. ctè debitorem acci Ebitor“intelli-
..... N piemus: ut is ſit, à gitur is, a quo
quo de Te⸗ inuito exigi 5 pecu- re poſsimus.j(Qua nia poteſt. ex diffinitione ap- paret, eum qui ſub 1DEI f.IB. V I. 2. PANDECT.
conditione uel in diem debeat, pro- 1.E CIT,
riè debitorem nõ Oauekker dicitur, eſſe: poſtquam au- apud quem plu-
tem conditio eue- nerit, retrò fingi- tur uerèdebitorem fuiſſe. t Sed an is, cuipromiſſum fuit nonpetere per cer tum tempus, ſit debitor? interim enim exigi pecunia ab eo nequitb:& ſimilem eum illi cre diderim, qui in diem debet. Colligitur autẽ hinc argumentũ: ſi lex àtutela debitorem ge neraliter reijciat: ſi item conſtitutum ſit, ne debitor uectigalia redimere poſsit, eum con tineri, qui propriè ſit debitor, non autẽ con- ditionalem, ùel qui in diem debeat?. Sed hæc mihi ſententia non placet: ratio enim huiuſ- modi legum eſt, ut magis conſultum ſit Rei- publicæ uel pupillo: unde cum conditio ad tempus promiſsionis retrò trahatur 3, poſſet Reſpublica uel pupillus à priore creditore excludi: largè igitur debitoris nomen erit ac cipiendum, cùm par ratio utroque in caſu hoc ſuadeat,
b ¶ Exigi.) Id eſt, ab inuito extorqueri: hęe enim huius eſt uerbi ſignificatio, ut Accur- ſius probat.
res eandem rem, de qua cõtrouerſia eſt, depoſuerunt:dictus ab eo, quòd occurrẽ-
Sequeſter quis dicatur à Modeſtino I. C.
Modeſtinus taxatur in dictione Sequeſter.
Occurrere& ſequi quomodo differant.
Sequeſtres à depoſitarijs differunt.
Quxæ actio aduerſus ſequeſtrum detur.
S EQAVESTER.) † Sequeſtrum hic dici proditum eſt, quaſi occurrentem contro
uerſiæ, ſequentemq; litigatores. Lauinius ta
men in libro quem ſcripſit de uerbis ſordi-
dis, ſequeſtrum dici mauult, quòd eius utra-
que pars fidem ſequatur: idq; etiam A. Gel-
lius libro X α. probat,& mihi non diſplicet.
Etymologia enim à Juriſconfſulto hic tradi-
ta, ſubdura eſt, in quẽ& illud intorqueri po-
teſt, quòd occurrere& ſequi pro ſimilibus
accipit, cùm penitus ſint diuerſa. Occurrit
qui aduerſum tendit, ſequitur qui poôſt ue-
4 nit. In hoc autem differunts tſequeſtres à de-
vyopriè. de-
.
poſitarijs, quòd illi plurium partium ſe me- dios gerunt, hi etiam ab uno deligunt: hincq́;
de ucrb. ſignifcomment.
10
20
30
49
50
60
266
apparet errare magiſtratus, qui ſub prętextu ut iurgijs& ſeditionibus obuiam eant, fru- ctus penes alteram partium ſequeſtro depo- nunt: debet enim ſequeſter eſſe medius, nõ ex collitigatoribus eligit. Quòd ſi iudex ue- reatur, ne fructus rei cõtrouerſæ diſ- ſipentur, nõ eos ſe queſtro tradere,
ti, aut quaſi ſequenti eos, qui cõtendunt,
committitur. 4 u ſed deſcribere ſim 1DEA LIB. V. pliciter debet, ut fi PaDeE. nita lite uictori cõ- LE CX.
ſultũ ſitij.tSed quæ actio aduerſus ſe- queſtrum compe-
Onæ fidei em-
ptor eſſe uidet,
1 tit? Et nemo dubi- qui ignorauit eam 1
li ſ tat, depoſiti actio-
rem alienam eſſe, aut nem ſequeſtrariãx.
eum qui uendiderit, putauit ius uenden- di habere, puta pro- curatorem, aut tuto- rem eſſe.
Addunt quidam, etiã pręſcriptis uer bis agi poſſe, ut ad- uerſus eum, qui qᷓs ſpõſionis cauſa an nulos accepit, red- dere negat!. Sed hic ſequeſter non eſt:nec enim ab utraqʒ par te annulus depoſitus fuit, nec de eo ulla erat controuerſia.
1 Bonæ fidei poſſeſſor fructus lucratur,& longo tempore præſcribit.
2 Quis ſit bonæ fidei poſſeſſor.
3 Etiam iniuſta& fatua cauſa officit, ne poſſeſſor cenſeatur eſſe malæ fidei,& ut lucretur fructus.
4 Bona fides regulariter præſumitur, quod& exemplis o- ſtenditur.
s Bona fides an in eo præſumatur, qui nullum habet titulum.
6 Quoties poſſeſgioni ius ciuile reſiſtit, bona fides non præ- ſumitur.
ONAE FIDEI.) Multum intereſt ſci⸗ B re, quando quis bonæ fidei poſſeſſor ſit: tis enim& fructus lucratur,& longo tempo re præſcribitv. Hic autẽ Iuriſconſultus feum eſſe bonæ fidei oſtendit, qui titulum habet, ſeu ab eo quem dominum arbitratur, ſeu ab eo quem domini procuratorem, aut tutorẽ exiſtimat“. Quod ſi credulitati illi ſuæ iniu- ſta fatuaue aliqua cauſa anſam dederit, ni- hilominus fructus lucrabituro: quoniam ut eos ſuos faciat, ſufficit ſi dolo careat Huiuſ- modiautem cauſa, licet in bona fide poſſeſſo rem non conſtituat, efficit tamen, ne malæ fi dei uideaturꝰ, idq́; ſatis eſt& fructuũ acquiſi tioni,& longiſſimæ præſcriptioni“a: itemq; ei poſſeſsioni, de qua ſummariè litis inſtruen- dæ cauſa ſolet tractarit. At uſucapioni,& X. uel uiginti annorum præſcriptioni non ſuf- ficit:hæc enim non niſi bonæ fidei poſſeſſo
h Bald. c. j. de ſeg. poſſ.
i l. penult. 9. ex quadr. de doli except.
5
k l.& apud.l. ſ in Aſia. dep.
I I. ſirem. in fi. de præſc. ucr.
1
2
m l. ſi fur. g.j. de uſucap.
n l. quicunq;. in fin. de pub.
0 I. igitur.§. po- teſt. de lib. ca.
3
p l. ſed etſi.§. ſci re. de pet. hæ⸗ red. Bart.
ꝗ I. C. ubi cau. ſtat.
r d.§. poteſt.
5 I fin. pro ſuo.
rem adiuuant Præſumitur autem regulari- 4
ter bona fides:, etiam in eo, qui iuris errore lapſus ſit, niſi contractui lex ſpecialiter reſi- ſtat: ueluti cùm cenſitorum uenditio abſque agro, cui aſcripti ſunt, celebratur“. Idem ſi in iure naturali, uel quaſi naturali, uel etiam in ciuili iure ueriſimiliter omnibus explorato,
M 3
t l. penul. C. de eulct.
u l. quemadmo- di. C. de agr. & cenſ.

a Docf. l. ex cõ ſenſu. 9. fi. de appell. Ang. Imol. Raph.
5 b I. ſe fundi. C. de rei uend. c I. dolus. C. de reſcin. uend. d l. qui à quoli- bet. de cõtra- hend. empt. e Bart. l. Celſiug. de uſucap.
f l. fin. C. unde ui.
6
2 c. j. de præſcr. in 6.
h I. altius. C. de ſerui.
„+ 8
1
i I. item.§. pri-
die. de pet. hæ red.
2
267
euidentiſsimoq; erretura: atq; ita pleriſq; ui- ſum eſt. Sed& qui domino contradicente e- mit, malæ eſt fidei b:& qui dolo uenditorem pellexit, quiq; ab eo emit, quẽ uendendi ius nõ habere ſciebat. † Sed an bona fides in eo præſumat, qui nul
lum habet titulüö?- IABOL. LIB. VI. E X
Et niſi de poſſeſſo- C4 8810.
re antiquiore con- LEX CXI.
ſtet, præſumi rece- . Enſere eſt cõſti-/
ptũ eſt e.Quod ue-/ rum arbitror, ſi is perſuaſũ habet ad ſe rem pertinuiſſe:
tuere,& præci- pere: unde& dicere ſolemus, cenſeo hoc
alio quin quod ſuũ facias,& ſenatum ali
eoad reebft audeenſiilenae
Cęterũ& fquoties& cenſoris nomẽ ui/
poſſeſsioni ius cõ- detur tractum.
mune reſiſtit, bo-
na fides non præſu n de Ee LEX SKlII.
mit. Quapropter gius ſeruitutis prę ſcripſiſſe aſſeritur, bonam fidem probare de bet, cùm pro cuiuſque rei libertate regulari ter præſumamus.
Cenſere, eſt ſententiam ſuam exponere,& conſtituere.
Senatus cenſuit, populus iußit.
Cenſere interdum ſignificat præcipere.
De cenſoribus aliqua.
principes, duces, pontifices, non habere abſolutam poteſtatem in ſubꝗitos.
Ius Italic um à prouincialium iure diſtingui.
Liberæ ſeu francæ ciuitates in Germania ſolæ antiquam liberta tem obtinent.
ENSERE.) Cenſere propriè eſt ſen- (llkan ſuam exponere;& conſtituere. Solebant autem àAConſulibus Senatores in- terrogari, quid fieri placeret: Populus uerò Romanus, uellet iuberèt ne. Quapropterfſe natum cenſuiſſe, populum iuſsiſſe, rectè dici mus. Hocq; loquendi modo plena ſunt anti- quiorum autorũ uolumina:qᷓʒuis& fcenſere ſit pręcipere:quę enim cenſuerat ſenatus, ob
4 ſeruanda omnino erant k. Hinc& fcenſores
k§. S. conſultii. Inſtit. de iure natur.
dicti, qui quinto quoq; anno de ciuium mo- ribus iudicarent, præſentis tranſactæq; uiræ rationẽ perquirerent, indignos honorib. ab- dicarent, famoſos notarent, publica locarẽt, cenſum ciuium peragerẽt, perq́; neceſſarius recte inſtitutis urbibus magiſtratus, qui ta- men hodie nuſquam eſt, cùm ea quæ ad aua- ritiam pecuniarumq́; æruſcationè pertinent officia, mirum in modum coaluerint, ubi
laqueos tendentib. Satrapis, hallucinãtibus Theologis, adulantibus Juriſcõſultis, perſua dentibusq;, omnia principibus licere, ſum- mamq; eorum&liberã eſſe poteſtatẽ Quod certè in Italia uerũ non eſt:Romani enim cæ teris Italis fœdere in ſocietatem attractis, in Auguſtum lege regia non niſi ius transferre potuerunt, quod ipſi ex fœdere habebant: ut ridiculum ſit affirmare, Pontificibus, Duci- bus,& quos Germanica uoce Marchiones
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
40⁰
50
60
uocant, abſolutã in ſubditos poteſtatẽ com- petere, quæ nec ipſi Imperatori in Italos cõô- petit, unde illi cauſam habent. Atq; hinc eſt,
quòd ſupraà in tractatu de cenſibus htius Itali 6
cum à prouincialium iure diſtinguitur: illi
in cenſum uniuer/ Ittus publicũ eſt ſas facultates defer eatenus, quate- Ie tenebãtur,& tri
butum ſoluebant: Itali liberi erãt, æ- quoq́; cum Roma nis iure agebant.
tSolę antiquam in dolem retinuerũt in Germania ciui- tates, quas illi fran cas uocãt: ut enim Imperatoris faſti- gium libẽter agno
nus maximè fluctus exæſtuat. Idem iuris eſt in lacu, niſi is to- tus priuatus eſt.
1DEM LIB. XIIII. EX CASSIO.
LEXCXIII.
Orbus ſonti⸗
cus eſt, qui cui ſcunt, ita tributis ſe que rei nocet. atteri, uiolentia ur geri, tyrannide op-
primi nõ patiunt᷑.
1 Quod de littore dicitur, idem in lacu publico locum habet. 2 Lacus publicus quis ſit,& quomodo à priuato differat. & num.A.
3 Lacus, ſtagnum, foſſa, differunt. 1„ TTVS.) Quod de littore maris ſupraà
uidimus, producitur per Iuriſcõſultum etiam ad lacus, dum tamen priuati non ſint: ſed& ſi Reipublicæ ſit, qui ſoleat piſcatorib. locari, ut eſt Thraſimenus Peruſij, uidet pri- uatorum naturam ſequi, idq; in alluuionis tractatun Bartolus probat. Publicum ergo lacum propriè accipiemus, qui in uſu publi- co ſit,& in quo unicuiq; piſcari fas eſt.t Sa- nè lacus eſt, qui perpetuam habet aquam. Stagnũ, quod temporalem, ut ſi hyeme tan-/ tum. Foſſa receptaculum eſt aquæ, manu fa ctum.ſIn eo autem priuatus lacus à publico differt, quòd publicus eatenus publicum lit- tus habet, quatenus hybernus fluctus maxi- mus exæſtuat:at in priuato id tantùm littoris conſtituitur, quatenus actum eſt o,& in eius uenditione tempus contractus obſeruamus. 1 Morbus quomodo accipiatur in lege XII. tabul.& item
morbus ſonticus.& num.5.
Morbo ſontico impeditus, in ius uenire non tenetur. Dies fiſſus in iure qualiter intelligatur. Dißindere pro differre.
OKRBVS.) Lege XI J.tabularum, qui
morbo laborabat, in ius uenire nõ co- gebatur, niſi aduerſarius iumentum illi de- diſſet, uel plauſtrum, quo ueheretur. t Acci- pit autem ea lex morbum, pro aliqua imbe- eillitate,& inualentia: alioquin ubi uitæ peri culum uertitur, morbum ſonticumappellat, quaſi maiorem, uimq; nocendi habentem, ut
3 4
Sext. Cæcilius Iuriſconſultus apud Aulum 2
Gellium interpretatur. Hoc morbo quiaf- fectus erat, neq; in ius uenire, ſed nec procu- ratorem mittere cogebatur, ſententiacq; ad- uerſus eum lata, nullius erat momentia. iube bat enim lex iudicij diẽ eſſe diffiſſum, cuius
nominis
268
7
m
2
3 n
0
5
—+-—
lnbch. lumiaſentenäam
lriconfultus lic! mtom ffni, quic rugiul. nocet Etic M onticps morbus- tnxceip n lenite awbeneuero mancipl iarpie peppetuus ue Kuerlimie emptorẽ Kkbrrxelenuum ciuil ülnuargiſtatentiu nyxſi luadz ſeceun aiu fe lj utinfum nu hhgiinnoninbu⸗ pub. ylſſcum unul aot rneaua. igaunmuzpi nide 26 lrutliaaec Diderecitiluoho trch enpt. biſoluere Qupro ulis memadione vwloltendoſtt ni metendh 119 lll jllca eln erita ſmünus exunoiudi
uerbo fum in fin.

ui Iquæſitum. n. de ædil. lict.
laq. de fur.
ſi plures..
ræterca. de
deiuſſ. 2
nemo dubi- kt..tit. j.
3 facere. ubi lex. ſol.mat. 4. diuo.. fi. de re iudi. tres tutores.
i fi. de admi. t.
rei.9. fi 4 cod,.
269
nominis rationem ex Seruio grammatico in vI. Aeneid. commentario colligere licet. tIs in iure diem fiſſum dici interpretat᷑, qui par- tim religioſus, partim faſtus eſt. Idem opi- nor qui& interciſus àA Macrobio appellatur. Cum ergo aliqua
negocia expedien IDEIM LIB. xv. da erant, quæ pro- LEX CXIIII. pter religionẽ dif- Oluendo eſſe ne/ ferreoportebat, di- mo intelligit, niſi es diffindebat, id qui ſolidumb poteſt eſt, ſcindebat᷑ in ſe- ſiluere.
quentem. Memi-
nit huius uocis prę IDEM LIB. IIII. ter A. Gellium, Li EPISTOFaRV. uius quoqʒ ab urbe LENX CNV. cõdita lib. IX. Sed Væſtio eſt, fun & Horatius lib. II. dus à poſſeſſio- Sermo. †Nihil hic
diffindere poſſum, id eſt, differre, quò minus pro te pronunciem. Atq; ita ipſe ſentio, licet indiſcuſſum id uerbum Politianus in Miſcel laneis cap. x L. reliquerit, idcircoq́; non om- nes ſuam in ſententiam trahere potuerit.tSa nè Iuriſconſultus hic ſimpliciter ſonticum morbum diffinit, qui cuique rei, intellige de qua agitur, nocet. Et ideo, ne quis in ius ue- niat, ſonticus morbus accipiet᷑, qui grauior eſt, nocetq, ne uenire poſsit, ut magna fe- bris“: ne uerò mancipium ueneat, ſonticus accipiet᷑, perpetuus uel reciduus b:non enim eſt ueriſimile emptorẽ, ſi huiuſmodi morbo laborare ſeruum ſciuiſſet, fuiſſe empturum.
soluendo an quis ſit, attenditur, ut ſolidum creditori ſuo ſolue- re poßit. Soluendo eſſe dicitur, cuius fideiuſſor ſoluendo eſt. Soluendo eſt, qui in nominibus æs ſuum habet. Regula, factum non uideri, quod perfeclum non eſt, in quibus procedat. Indiuidua quatuor modis accipi. S OLvENDO.) a †An quis ſit ſoluen- do creditori ſuo, hoc attendit, ut ſolidum poſsit ſoluere. Quapropter cum lex fulloni aduerſus furem actionem det“, ſi is fullo do- mino ſoluendo ſit, niſipoſsit ſolidum dare, concedenda ei nõ erit actio, ne compellatur dominus ex uno iudicio duo facere: utuide- licet contra fullonem ex locato agat,& quan to minus conſequetur, aduerſus furem con- dicat: id enim ei damnoſum eſſet: ſed qui cum duobus cõtraxit, graue ſibi exiſtimare nõ debet, ſi contra duos experiundum erit: qua ratione fut quis ſoluendo dicatur, etiam fideiuſſoris facultates ei aggregandæ erũt: ſatis enim eſt, ſiper alium ſoluendo ſitetS ed & qui in nominibus æs ſuum habet, ſoluen- do dicitur f:compelli enim poterit in execu- tione cõdemnationis, ut nomina uendat, uel exigat:quod intelligendum, ſi debitores ido nei ſunt,& bonam fidem agnoſcunts?, Sanè is cuius bonauenierunt, ſuſpectus eſt, tanq́; ſoluendo non ſitt. b TSolidum.) Annotat hinc Accurſius, factum non uideri, quod perfectum nõ ſit
de uerb. ſignifcomment
10
20
30
50
60
270
quæ regula in his procedit, quæ indiuidua appellamus. † Ea quatuor modis accipi re- ceptum eſt: Natura, ut ſeruitutes. Volunta- te contrahentium, ut in eo qui in binos arbi- tros cõpromiſerit, uel binos ſymphoniacos emerit:nõ enim ue riſimile eſt altero fuiſſe contentum. Forma, ut in fide- iuſsione, quæ prin cipali obligatione grauior eſſe neꝗt, aliaàs penitus uitia- tur. Acceſſione, ut cũ quis Iudæo fun dum cum colonis
ne, uel agro, uel præ-
dio, quid diſtet. Fun
dus eſt omne, quic- quid ſolo tenetur.
Ager eſt ſpecies fun
di, quæ ad uſum ho-
minis comparatur.
Poſſeſsio ab agro iu
ris ꝓprietate diſtat:
quicꝗd em̃ appræn/- coloni enim a fun- do ſeparari poſsũt
Fundus, ager, poſſeßio, prædis, quomodo inter ſe differat.
Fundus translatiuè pro autore accipitur.(& nu.3. 4.5
Lege XI. tabul. duplex tantum alienationis ſpecies.
per uſucapionem lege XII. tabul. proprietas non acquire
batur, ſed iuris autoritate poſſeſſor defendebatur.
Ibi. Vſucapio dicitur autoritas.
8 Valla reprænſus.
2 Po ſſeßionis definitio.
10 Poſſcßio quare dicatur uſus iure ſeparalus.
11 Ex facto ius oritur.
12 Poſſeßio ſemper eſt facli ſiue de acquirenda, uel acquiſitæ,
uel amiſſa loquamuxr.
13 Poſſcſßionis duplex qualitas, naturalis& ciuilis.
14 Ciuilis poſſeßio ſemper iuſta, naturalis quandoq; iniuſta. VAESTIO.) Declarat Modeſtinus, duid inter ſe differant quatuor hæc uo
cabula, fundus, ager, poſſeſsio, prædium. Et
fundum generaliter accipit pro omni eo, q́d ſolo contineturm, deduciturq; a uerbo funde re:hinc& νσκρροοααρακανε fundus pro autore acci
Pitur, ut Feſtus inquit. Sic apud Cice. in ora-
tione proCn. Cornel. Fundi populi.& apud
Plautũ in Trinummo:Fundus potior, id eſt,
pes,& fundamentũ promiſsionis.tAger ue-
ro non tam latam habet ſignificationem, ſed eum fundũ ſignificat, in quo agatur, unde& nomen ſumplſit, ſecundum M. Varronem.
Ager ergo eſt, qui colitur,& qui fructuum
cauſa habetur, cùm fundus quam libet ſoli ſu
perficiem, etiam incultam,& nulli uſui deſti natam, in qua aliquid fundari poſsit, ſignifi- cet. Poſſeſsio is eſt fundus, qui non iure ſeu mancipatione nobis comparatus eſt, ſed uſu
& præſcriptione quæſitus, ut etiam Feſtus
ſcribit:& ideo eius proprietas ad nos nõ per
tinet. Sed& ſipertinere non poſsit, ut quia
res ſacra, poſſideri tamẽ poteſt, poſſeſſioq; di
citur. tPrędium tam ad poſſeſsionem, quàm
adagrum refertur: unde ſiue quis per manci pationem, uel in iure ceſsionem, agrum, ſiue per uſum poſſeſsionem acquiſiuiſſet, rectè ſuum prædium appellabit. Tradidit autem
2 8
Nodeſtinus hanc differentiam, legem XII.
tabul. interpretans, ſ quo iure duplex tantũ- modo alienationis ſpecies erat, quæ per ne- xum,& quæ per ceſsionem fiebat“, ut M. Ci
M 4
Chriſtianis uẽdit:
5 k Bart. l. græcè.
9. illud. de fi- de iuſſ.
I I. quemadmo- dum. C. de a- gric.lib.xj.
m l. fundi.j. eod.
—
G Cyn. l. j. C. de uſuc.transf.

a fin. de cuicl.
8
b I. nec utilem. C. ex quibus cauſ.maior.
271
cero in Topicis declarat. tPer uſucapionem uerò proprietas nõ acquirebat, licet iuris au toritate poſſeſſor defenderetur. Hinc eodẽ in opere Tullius uſucapionem autoritatem appellat: Autoritas, inquit, uſus fundi bien-
niũ eſt, ſit ergo& ædium. IdemOffi- dimus, cuius ꝓprie/ ciorũ lib.I. Aduer- 1 tas ad nos non perti-/ ſus hoſtem æterna ſt autoritas. In lege Met⸗au nec poteitp⸗ quoq; Attinia, cu- tinere, hoc poſſeſsio ius A. Gellius lib. nẽ appellamus. Poſ- J. meminit, di ſeſsio“ ergo uſus eſt. (.. gebatur, quodl ſub Ager proprietasloci reptũ erit, eius rei ſ P dirr utrſe æterna autoritas e- elt. 1a u utriu Sß ſto, id eſt, ęternum ſupraſcripti genera-
tempus antequam le nomen eſt: nam&
uſucapiatur. Ve- ager& poſſeſsio hu- nuleius autoritaté ius appellationis ſpe ius eſſe interpreta-
cies ſunt.
tur, quo autor, id eſt, dominus rem ſuam uendicare poteſt: unde amitti, inquit, autoritatem, id eſt, actionem pro euictione:, placet. Et ita accipiendum hoc reſponſum ip ſe arbitror: quo ſenſu ridiculus ipſe Valla e- rit, qui cùm uulgari interpretationi, uir alio- quinon uulgaris, adhęſiſſet, Iuriſconſultum noſtrum increpat, muſca planè, quod dici- tur, elephantũ. Illud non negauerim, in po- ſteriore iuris diſciplina, hanc differentiã non fuiſſe obſeruatam, cuius rei nos etiam Accur ſius admonet.
a Moſſeſsio.) † Colligi hincpoteſt diffini tio poſſeſsionis, ut ſit uſus rei à proprietate ueliure ſeparatus. Hinc uſucapio, id eſt, ac- quiſitio, quæ per uſum, hoc eſt, poſſeſsionẽ fit. Relius quoq; Gallus, cuius reſponſa fre-
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
quenter in Digeſtis citanturb, poſſeſsionem 40
definiuit, eſſe uſum fundi, uel ædificij:atque ita Feſtus Pomp. refert. Sed& Cor. Fronto: In habẽte, inquit, onus, in poſsidẽte uſus eſt.
10 IIdcirco autẽ à iure dixi ſeparari poſſeſſionẽ,
c d.l.ne utilem. J.j.§. j. E ij. de acꝗ. poſſ.
11
d I. ſi finita.§. pen. de dam. infecl.
12
e l. nemo. C. de acquir. poſſ.
13
tum ut oſtenderem ab eo uſu, qui ſeruitutis ſpecies eſt, differre: tum etiam, ut eos ſeque- rer, qui poſſeſsionem facti, nõ iuris eſſe cen- ſuerunt: quodapertiſsimè multis in locis Iu- riſconſulti atteſtati ſunt“ Nec quicquã me
„1..... mouet, quòd etiam ius poſſeſsionis aliquan- 50
do legimus: fex facto enim ius oritur,& ius habere is quocʒh, qui ex pignore prætorio de tinet, dicitur u: nec idcirco cõſequens eſt, cõ- trectationem illam eſſe iuris. Summè autem ridiculi uidentur, qui inter acquiſitionem, re tentionem, amiſsionemq́; poſſeſſionis diſtin guunt, cùm hi actus manifeſteè ab ipſa poſſeſ ſione differant: ſicut procreatio, uita, mors hominis, ab homine differũt, nec qui naſcen
do homo fuit, moriendo eſt aſinus. f Quapro 6o
pter ſi cùm poſſeſsio acquirit᷑ facti eſt,& ac- quiſitã& amiſſam cõſequens eſt facti eſſe:. Eius poſſeſsionis duplex eſt ratio, ſeu quali tas: nam cùm quis corpore poſsidet, uſumq;
272. Au lai 12 rei apprænſæ percipit, naturaliter poſsidere Hullan, gc 7*—, Sen einlene dicit: quòd ſi uerè ipſe rei nõ inſiſtat, neque hunnirzipiaſe uſum percipiat, ſed per interpretationem le- na ee ütucinc is, ciuiliter quoq; poſsidet. Qua ratiõeper wiadi Ructuarid.Se eum qui precariò rogauit, poſ- huuen n tnt ſidemus:&licet ip f L certs, 9.4 prein 5, 191 1DEM. LI1B. VII. ſi naturaliter fun⸗- de preca. auuu dun LEX CXVI. do inſiſtantstamen ietmim Vi(ruiemitria, Pioprit non poſsi cütile 71 CuiSrni 1 a- dent, quia nomine gli infaa um Nædlls N lius filij filiusue noſtro ſunt inpræo deuue⸗ 3 vizclucen hæres ſit, his uerbis dios: Ciuilis igitur 143* priſens ſeis Labeo ait nõ uideri poſſeſsio ſemp iu- wiugilin amp filiam cõtineri. Pro/ ſtaeſt, quoniã lex ohrlpltar dio Ztrumihi La interpretationè il⸗ geytr aus culus cõtra: mihi La lam, non niſi iuſta lwigo beo uidet᷑ uerborũ fi ex cauſa adhibet. 3 Vefeninbsuim guram ſequi, Procu At naturalis quan uixunmucdemm lus mẽtem teſtantis. doq; iniuſta eſt, ſi- ſn naler ammetiar Reſpõdi, nõ dubito ue clula resprohibi umiuiccon cfrag beomig ſerl⸗ ta poſsideri ut li⸗ h l. quod Sn- 1 lulortaludſi Sjuni abed ber homo: ſiue ꝗga uius. de acg. R 4 lerl ala conii perſona incapax, poſ. hi nra lior
ut ſeruusi:ſiue cauſa iniuſta, ut raptor: ſiue iu re ciuili inualidax, ut cùm pater filio, maritus uxori donat!. Et ita ipſe ſentio, licet alij aliter diffuſiſs imis tractatibus,& à quibuſdam re- centioribus uſq; ad nauſeam auctis.
1 His uerbis, Si quis mihi alius filij filiusue hæres ſit, an filia
contineatur.
2 In præſumptionum concurſu illi adhæremus, quæ uerbo-
rum proprietate defenditur.
3 Si conſtitutum ſit, uerba teſtamentorum ad literam accipi
debere, relictum filijs an ſit præſtandum filiabus.
4 kilijs pro filiabus, in caſu datiuo ueteres dixere. vISQVIS.) Cum teſtator unũ ex filijs exhęredẽ feciſſet, alios etiã poſthumos
hac clauſula inſtituit: Quiſquis mihi alius fi-
lij filiusue hæres ſit. dubitatũ fuit, an filia cõ- tineret᷑:& ex proprietate uerbi nõ contineri
Labeo, ſed ex mente Proculus exiſtimauit:
quapropter ſi aliquib. cõiecturis de cõtraria
mente appareat, Labeonis ſentẽtia obſerua- bitur, ueluti cùm teſtator proprijs filiabusex cluſis, filiũ inſtituit,& ſi ſine filijs deceſſerit
Semproniũ: natis enim filiabus, nõ deficere
conditionẽ pleriqʒ exiſtimauerũt: nam cùm
proprias filias pater excluſerit, ueriſimile eſt multò fortius uoluiſſe ab hæreditate neptes reijci.Sed hoc mihi nõ ſufficere uidetur:pro prias enim filias propter filij maſculi maiorẽ amorẽ excluſit:at Semproniũ teſtator nõ ita amaſſe exiſtimandus eſt, ut neptib. ſuis præ- tulerit:efficacior eſt igitur cõiectura, cm ex lege municipali ab inteſtato ſuccedentes ma ſculi fœminas excludunt:uidetur enim teſta tor cùm de filijs mentionem fecit, eos ad ſuc ceſsionem uocaſſe, quemadmodũ à lege uo- cantur:pręſumpta enim teſtatoris mens, per quam maſculinũ cõcipit fœmininũ, illi præ- ſumptioni cedit, qua ſecundum leges uolun tatem ſuam quemlibet regeren, accommoda reqʒ dicimus: t& in præſumptionũ conflictu
illi potius adhæremus, quæ uerborũ proprie
tate
mm Bart.. cun
metct
. iin G T. zuis i l.iij.ſ. in.o. ckhvorfecilevqu
tit llt
Lla„, k 4.Kij. iles nominer, ldc 1 L.§.cejei. unm intellexille,
tur. de uiru rchotinfraningam armat. läqeeim aluubec er apte mſial faau ſorem, nuherelenten. Tou rorEsr, ffi Neri ſedp nerumaplus accipere mtinſortem ꝛneaſolut lekthictraditur nõ ui- Arondebebam, action uſtotüoffcioindici enkänamplisnöin andttillore quiacti nneredl:quod eni merandirioiute auge numen minſoluilfe uuimme Culanullaac mear Sedpone, al
M
8 9
Ran..an denahulzneee. ita. a4 Trch an drcue ban

ſll qui filia⸗ 3g. de lega,]j.
Herennius
mam. C. depoſ.
cum. de re
C.etiam.
chirog. gey retent. Ae uſur.
1
2
4 5
6 47
273
tate defenditur. TCæterum& ſi conſtitutum ſit uerba teſtamentorũ ad literam,& ſine in- terpretatione intelligi debere, quod filijs re- lictum erit, filiæ nõ præſtabitur: atqʒ hoc Iaſo ni uiſum eſt. Sed hac in quęſtione id ipſe nõ approbauerim, cũ potiuscredendum ſit antiquorũ exẽ- plo de fęmina quo que actũ fuiſſe:tſi- quidem Næuius Plautusq; caſu dan di filijs, nõ filiabus
tentia uera non ſit. I DEM L I B. VIII. EPITIST.
LEX CXVII. N* poteſt uide ri minus ſoluiſ-
ſe is, aduerſus quem
dixerũt, ut Priſcia- dore ſi
nuslib. vIl. probat: amplioris ſummę a- quapropter ſatisui ctio non competit. detur ad literã poſ-
ſe accipi de fœminis, ut meritò ſententia La- beonis figuram uerborum conſiderantis, ni hil nos moueat, cùm etiam uis uerborum ex poſitioni huic non refragetur, tametſi ex fre- quẽtiore uſu fortè aliud ſit ſtatuendum. Ad- ditur& à pleriſq; alia coniectura, ut ſi in ali- qua parte teſtamenti filiorũ maſculorũ men tionẽ teſtator feciſſet, quis alio in loco ſimpli citer filios nominet, uideat᷑ ſemper de maſcu lis tantùm intellexiſſe, ſed id non omnino ue rum eſt, ut infrà attingamb.
Ad facti ſpeciem adaptata hæc lex.
Extenſio tex. noſtri ad fideiuſſorem, aclionis arbitrariæ nomi- ne intercedentem.
ON POTEST.) Finge: decem tibi ex Na debebam, ſed propter morã meã intererat tua plus accipere:Iudex me cõdem nauit in ſortem, an ea ſoluta, dicar minus ſol uiſſe? Et hic traditur nõ uideri: eius enim qd ex mora debebam, actio nulla tibi compete- bat, ſed totũ officio iudicis continebat᷑, quod lata ſentẽtia amplius nõ interponit᷑. tIdemqʒ eſt in fideiuſſore, qui actionis arbitrariæ no- mine intercedit: quod enim propter rei mo- ram ex arbitrio iudex auget, ſi non ſoluerit, non tamen minus ſoluiſſè uideri poteſt, cùm huius damni cauſa nulla aduerſus eum actio competat“.t Sed pone, aliquis fideiuſsit hoc modo, ex his quæ Titius tibi debet, quanto minus ſoluet, ſpondeo: is Titius miles eſt, ita quòd niſi in eo quod facere poteſt conueniri nequit, an fideiuſſor tenebitur er Et puto te- neri: aduerſus enim Titium amplioris ſum- mæ actio mero iure competit, licet per exce- ptionem illi conſulatur. Sed& ei cui pigno- ris retinendi ius eſt, minus ſolutum uidetur, tametſi actio illi nõ competat, ut in chirogra- phario f creditore,& eo qui ſub pignore mu tuauit,& nudo pacto cauit de uſuris 8.
Natio num aliæ Romanis ſubditæ, aliæ fœderatæ, aliæ liberæ, aliæ nec hoſtiles, nec coniunctæ.& num.3.
Germani ſemper pro libertate aduerſus Romanos pugnarunt.
Omnes Chriſtianos hodie populum Romanum eſſe.
In bello cum Turcis ius poſtliminij locum habet,& capti effi⸗ ciuntur capientium: ſecus inter Chriſtianos.
Capti libertatem hodie non amittunt.
Capta in bello inter Chriſtianos geſto, an fiant capientium.
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
4⁰
50
60
274
H 08TES.) Nationum aliæ populo Ro mano ſub ditæ erant, ut prouinciales:a- liæ fœderatæ, quo iure quædam ciuitates& in Aſia,& in Hiſpania, alijsq; prouincijs ute banturh: ſic etiam Aetolos ſe Romanis iun-
xiſſe, T. Liuiuslib.
POM p. LIB. I1I. AaD XXXVII,. eſt au- C. MVTIVNI. tor. aliæ penitus li- LEX CXVIII. beræ,& ſuis legib. Ho ſtes hi ſunt, q relictæ, niſi quòd nobis, aut qui⸗ maieſtatem populi
bus nos publicè bel- Rom. comiter ob- lum decreuimus: cæ ſeane⸗ Eiuchewir. ut Maſsilienſes: a- teri latrones, aut Pfe liæ hoſtiles, ut Par dones ſunt. thi& Germani, qᷣ⸗
rum illi propter æ- mulationem, thi pro libertate aduerſus Ro- manos ſemper pugnauerunt, donec tandem imperium euerterunt Turcæ qui ex Perſide prouenerant, orientale: Gothi, Hunni, Van dali, omnes ex Germania, occidentale: quod tamen Caroli Magni auſpicijs rurſus inſtau ratum eſt. Aliæ nec hoſtiles, nec aliquo mo- do illis coniunctæ, ut Scythæ, quos Tarta- ros uocamus, quiqʒ Mæotim incolunt. At cùum Antonini conſtitutione omnes qui in orbe Romano kerant, ciues Romani effecti ſint, tſequitur omnes Chriſtianos hodie po- pulum Romanũ eſſe: quo iure exciderunt, qui in Aſia, Aphricaue, cæterisq; prouincijs fidem cHRISTInonagnoſcunt: hienim hoſtes populi Romani ſunt,& ciuitatis Ro- manæ ius amiſerunt,t Hincq; eſt, quòd cum Turcis& Sarracenis indictum nobis eſt bel lum:ſuntq; uiciſsim iura poſtliminij,& capti in bello efficiãtur capientium, At inter Chri ſtianos aliud eſt: cùm enim ex lege CHRI- S TIomnes ſint fratres!, quæ inter eos mo- uentur arma, plus quaàm ciuilia ſunt, unde ius poſtliminij in his non eſtn.t Hincq; uide- mus antiquiſsima conſuetudine introdu- ctum, ut capti libertatem non amittant, ſed præſtita uictoripecunia(uπννορ Gręci uocãt) ueniam recedendi impetrent. t Qua ratione etiam arbitror, capta in huiuſmodi bello, ca- pientium non fieri:& id præſertim in eo, quod forũ conſcientiæ uocamus, licet Theo Iogi, uel raαενναι otius, quidam aliter ſen ſerint: niſi ab his capta ſint, qui libertatem ſuam tuentur,& iniuſtè ab aliquo tyranno uexantur: unicuique enim iure naturali per mittitur defenſio, quam nec Chriſtiana lex nobis abſtulit: alioquin ſi duo principes de imperio belligerent, ridiculum eſt credere permiſſum eſſe militibus, alterutrius ſubdi- tos ſpoliare, cùm eorũ nihil interſit, uter re- gnet: paratiqʒ; ſint illi uictoris imperio obſe- qui,& quod Petrus in priore epiſtola præci- pit, Vroπαννν xaνQ α,οeτν dε aοέ νσνα 89½ lesonp dfa S lyecop. 1Nomina iuris alia particularia, alia uniuerſalia.
2 Vniuerſalia tripliciter aſſumuntur.(ditate.
3. 4 Hærcditas eſt iuris,& hæres dicitur, etſi nibil ſit in hære-
1
hl. non dubito.
3
de cap.
i I. iij.§ j de
k I. in orbe. de
capt.
ſtat. hom.
4
1 aj.. ii. c ad
6 m
7
menſam.
l ſi quis. g. fi.
de capt.

5 Peculium, dos, patrimonium, ut nomen ſuum habeat, aliquid
6
7
1
2
a I. bhæreditas. de peti. hær.
requirit. Quæ corpori uniuerſalia ſunt, uniuerſaliter uendicantur, non particulariter: ſecus in his, quæ iuris cõmunionem habent. Bona deducto ære alieno intelliguntur.
IAEREDITA tis.) Nomi- na iuris alia ſunt particularia, ut ob ligatio, ſeruitꝰ, do- minium: alia uni- uerſalia.fea tripli- citer aſſumuntur: aut enim uniuerſi-
1DEM LIB. LEX CXIX. Aereditatis ap/ pellatio, ſine du
bio continet& dam noſam hęreditatem: iuris enim nomẽè eſt,
111.
tas ſolius facti ſeu ſicuti bonorum“ poſ corporum eſt, ut ſeſei
grex, chorus, fami elsio.
lia:aut iuris& facti TDEM LIEB. vV. mixtim, ut peculi- LEIX CXX. um, dos, patrimo-
nium:aut ſolius iuris, ut hæreditas: fea enim nomen ſeruat, etiã ſi nulla corpora hæredita ria ſint: idemq; arbitror, ſi nihil ſit in hæredi- tate. Vnde ſi quis nec alienũ, neq́; ſuũ æs ha- bens decedat, poterit ſe proximus agnatus eius hæredem appellare, q́;uis in hære ditate nihil omnino ſit(nomẽ enim hęreditas eſt iu ris, per quod perſona defuncti repræſentat᷑,
5 nõ autẽ facultatũAt peculiũ, cùm ſolius iu-
b l. peculium.§. pen. de pecul.
c I. quod dici- tur. de impen.
d I. ſi is qui.§.. de iure dot.
6
e l. uẽdicatio.de rei uend.
f Iſipeculium. de pec.leg.
7 g L.princeps. 5. cod.
h l.iij. de bono. boſſß.
ris nõ ſit, ut nomen ſuũ habeat, aliquid requi rit.Idem in dote& patrimonio. In his uniuer ſalibus propter æs alienũ nõ fit deductio cor porum: unde ſi ſeruus debeat domino plus, quam ſit in peculio, corpora tamen peculia remanentb.& ſi uxor debeat marito, propter expenſas neceſſarias in fundo dotali factas plus quam fundus ualeat, remanet tamen ex Pomp. Vlpianiq; ſententia fundus dotalis, li cet Scæuola omnino deſinere“, Paulus ſolu- ta pecunia reuerti in cauſam dotis d, cenſue- rint. Diminuitur tamẽ uniuerſitas ipſa, licet corpora nõ diminuantur, cenſebiturq; tanto minus in peculio& dote eſſe.t Sanè quæ cor porum uniuerſalia ſunt, particulariter uendi cari nequeunt, ſed uniuerſaliter: ut grexe. At quæ iuris cõmunionẽ habent, in uniuerſum nõ uendicantur, ſed particulariter: quamob- rem nec peculium, neq; dotem uendicamus, ſed rem peculiarem,& fundum dotalemf.
a ¶ Bonorũ poſſeſsio.) Atqui aliud dicen dum ex uiuerbi uidebaturs, ſcùm bona dedu cto ęre alieno intelligantur, nec damnoſa eſ- ſe poſsint:ſed in hac cõpoſitione propriã na- turam non ſeruant: cùm enim uniuerſas fa- cultates bonorũ poſſeſsione proſequamur, abſurdum eſſet cõmoda ad nos omnia perti nere,& nulla incõmodat.
Verbum Legare, ſtrictè& latè accipitur. 2 Verbum Legandi, in teſtamentis obliquum eſt. 3 Subſtitutio facta per uerbum Lego, eſt fideicõmiſſaria. 4 Pallit ſi ex alia parte teſtamenti aliud appareat. s EFacultas teſtandi ex lege XII. tab. conceſſa, quomodo dein-
de coanguſtata fuerit.& num. 7.
6 Libertatum conferendarum ius reſtrinxit Aclius dentius, GEu
„ D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
Sed interpretatione
276
ſius Caninius. s Nemo facere poteſt, quo minus in teſtamento ſuo legeslo- cum habeant:& quomodo hoc debeat accipi.
V ERBIS.) In XII. tabulis lex hæc poſita
his uerbis fuerat:Is uti legaſsit, id eſt, le
auerit, ſuæ rei ita Wlbir legis XfI. tabularu, Is uti
ius eſto. Quam le/ gem Iuriſcõſultus
. interpretatur, ut li- legaſſit, rei ſus Ita1u5 Pern facultatẽ te⸗ eſto, latiſsima pote- ſtatori reliquerit, ſtas tributa uidetur, nõ ad legata ſolũ, & hæredis inſtituen ſed etiam in hære- di,& legata& liber- dis inſtitutione, li- tates dandi, tutelas bertatum datione,
3 tutelarum cöõſtitu- quoq; conſtituendi. tione. t Legare em
uerbũ, licet ex fre- quentiore uſu ſim pliciter de his, quæ particulariter uerbis directis in teſtamento relinquuntur, intelligatur, tamen latiorem etiam ſignificationem habuit, idemq; eſt le- gare, quod decernere,&mãdare: unde& de-
coãguſtatũ eſt, uel le
legare dicimus.In teſtamentis tamen, in qui 2
bus uerba ſecundum teſtatorum conſuetudi nem accipiuntur, uerbum legandi obliquũ eſt.t Vnde in ſubſtitutione, quam his uerbis filio pupillo pater facit, Quandocunq; deceſ ſerit filius meus, om̃ia bona mea Titio lego: receptum eſti, ut omni tempore pro fideicõ- miſſaria accipiatur:t niſi ex alia parte teſtamẽ ti aliud appareatk. Quid em̃ ſi aliquando Ti- tium hæredem appellate quid ſidixerit, Seiũ in dimidia parte hæredem facio, Titio aliam dimidiam lego? Quid ſi dictum eſſet, di fi- lius in pupillari ętate deceſſerit, omnem eius hæreditatem T'itio legone Arguitur enim his caſibus mens teſtatoris directè non per fidei cõmiſſum inſtituere uolentis. Idem ſi nemi- ne inſtituto hæreditatem ſuam ſe legare dixe rit: uidetur enim tunc uerbum legare ad in- ſtitutionem referri, quod pleriq; probant“. Sed& ſi conſtitutum ſit, ne maritus habens filios aliquid uxori legare poſsit, crediderim inſtitutionem quoqʒ uetari: eadem enim eſt ratio,& uerba inferre hoc poſſunto: tametſi aliter Cornæus reſpõderitr. Quomodocũq; igitur de re ſua quis decreuiſſet, ex XI. tabu larum uerbis obſeruandũ fuerat. Vnde cùm eo iure pater in filios plenam poteſtatẽ, iusq́; necis& uitæ haberet“, ſi tutores illis conſti- tuebat, de re ſua decernere dicebatur. Coan uſtata autẽ fuit hæc poteſtas uarijs legibus & Senatuſconſultis:& in primis Auguſti tempore, ut Dion ſcribit, C. Falcidius Tribu nus plebis legem tulit, ne quis plus teſtamẽ- to legaret, quàm ut quarta pars hęredibus ſu pereſſet. Addit Hieronymus in Chronica Euſebij, quartam partem hæredibus neceſ- ſariò relinqui debuiſſe, ſi quatuoraut minus eſſent: ſi autem plus quatuor, medietatem: eo tenore, ut ſiue liberis, ſiue propinquis, uel exteris pater ſua legaret, illa pars, quam Falcidius
3
nücent utquamuis Mlegiæquiparet loderoguepoſsit- i qux bonos more
i Rort.lcenn nbormaminducunt
4
rio. in ⸗ ccl gokamabent,
ſaugl
24 ℳ,„ 1„, 2 kcRayndliu jaimtiücdlgiimnn
wontipproylbil. ie lu uaim qul ait
I I. mulier. Fi ſnixfuunmn dſe guon
ad Trebell ſtetrcnraheprnepdn
m Balu lfin llime
n Bal.Corne. fi jj. C. cõmun
0 l. flu. 6. ſ ſi boriod welmmo
ga preſt. leadle p Conſlluss.
5
un J. 1
linſurde üe Cum eni Wex
ber. Eph 3 qlacam neccſ
. NſM, 11 fan er in Giutannifuciunnae
5 flurergerlopn
al
nüpraljaneſunen
ellontfenae
in feneratrciddonn
leuteſe ſenandhn V) VIuraſ. iopter mutuo d
L(HR 9 tr

v ſtit. del. Eu
can.foll.
liſponat. in h. de nupt.
emo. de le- j.
0s. C. de u- fis.
277
Falcidius conſtituit, niſi pater interdixerit, & legatis fruentibus,& eiſdem carentibus xæqualiter diuideretur. TAelius quoque Sen tius,& Fuſius Caninius libertatũ conferen- darum ius reſtrinxerunt*. Nam ille in frau- dem creditorũ ma- numitti uetuit, mi- noribusq; uiginti- quinq; annis, niſi
gum, uel autoritate iura cõſtituentium.
caufacognita hoe IDB8M LIB, VI. ius non conceſsit. L LEX CXXI. Atlege Fuſia v, q́- Sura pecuniæ,
niam pleriq; nimis liberales, prodigiq; cùm morerentur erant, certus fuit conſtitutus numerus, ultra quem teſtamento libertas ſeruis dari non poterat: quam rem diffuſe Caius Inſtitutionum libro primo proſequitur. Sed Iuſtiniani conſtitu- tione aliter cautum eſt: Pegaſiano quoqʒ; 8e natuſconſulto,& Trebelliano, eadem pote- ſtas, quæ ex XII. competebat, diminuta fuit: tum etiã alijs legibus, quæ teſtamenti factio- nem certis perſonis auferebant.tSed& gene raliter proditum eſt, neminem facere poſſe, quò minus in ſuo teſtamento leges ſibi locũ uendicent, ut quamuis teſtatoris uolũtas po teſtati legis æquiparetur, non tamen iuri pu blico derogare poſsit:quod in his legibus cõ ſiſtit, quæ bonos mores reſpiciunt, uel cer- tam formam inducunt, uel clauſulam dero- gatoriam habent. Vſura quid. Vſura iure ciuili ad legitimum modum permiſſa fuit, ſed à Chri ſto omnino prohibita. ibellua quædam apud Ariſtoph. in Nubibus. Vſuram in fructu non eſſe, quomodo accipiendum.
Vſuræ ex contractu principali non debentur, ſed opus eſt ſti- pulatione.
Quoties ex mora fructus non debentur, nec uſuras deberi. Vſuræ, quas filius ex peculio profectitio lucratur, an ſint pe- culij. In generali peculij conceßione non præſumitur pater mandaſo ſe filio, ut fœneret. Vniuerſa fœnerandi ratio damnata. Publice intereſſet, a fœnerantibus ius ciuile obſcruari. SVvKRA.) f Vſura ſortis acceſsio eſt, quę propter mutuò datæ pecuniæ uſum, uel etiam moram, exigitur. Ea iure ciuili uſ- que ad legitimum modum permiſſa fuite, ſed diuinis CHRLSTI traditionibus omnino prohibita. Cuùm enim non niſi ab indigenti- bus, ex quadam neceſsitate, ſub fœnore mu tuò pecuniæ acciperentur, accidebat plerun que, ut ipſi propter certitudinem promiſsio nis ſoluere tenerentur, cùm nullos fructus rerum ſuarum percepiſſent, ſicq; ad inopiam redigebantur: quapropter legibus fœnebre hoc malum temperatum eſt. At CHRISTVS non conuenire exiſtimauit mutua, quæ ami corum cauſa inducta ſunt, in lucri certitudi- nem uertere: atq; ideo uetuit, ex mutuo quic quam ſperari. tApud Ariſtophanem in Nu- bibus deſcribitur ν᷑πο(ſic enim à partu uſu- ra dicitur, ſicutà fœtu fœnus)eſſe bellua quę piam, quæ ex proceſſu temporis argentum
do uerb. ſignifcomment.
10
20
30
40⁰
50
60
27 8
ſemper numeroſiore fœtura progeneret.
Eam in fructu non eſſe, hoc eſt, naturaliter ex re non oriri, Iuriſconſultus hic tradit, ſed extrinſecus prouenire. Debetur enim ex a- lia cauſa, id eſt, obligatione: iquandoquidem uſuræ ex còôtractu principali non de- bentur f, ſed opus eſt ſtipulatiõe:ſunt em̃ odioſæ,& ideo ex pacto nudo nõ debéẽtur, ex earum ſolutiõe obligatio non arguiturst, ex Iapſu temporis earum re- miſsio faciliter præſumitur: debentur tamẽ ex quorundam contractuum natura“ Illud conſtat, iquoties ex mora fructus non deben tur, nec uſuras deberi San ẽ uſuras, quas ex peculio profectitio filius Iucratur, nõ eſſe pe culij, Oldradus, Albericusq; exiſtimãt, quo- niam hic peruenire extrinſecus dicãtur. Sed non dubito cõtrariam ſententiam ueriorem eſſe: qualecunqʒ enim lucrum peculio acce- ditN: atque ideo ſi pater peculium petat, eas conſequi debebit,& reſtituere: ſed ſi tanquã uſuras petat, improbè petit:, ut pleriſque ui- ſum eſt.In generali tamen peculij cõceſsio- ne non eſt exiſtimandum, mandaſſe patrem filio, ut fœneret: id enim turpe eſſet,& repro bumm, quod genus mandati in dubio præſu mendũ non eſtExtat Plutarchi libellus aεε 7 αμι ⁴ένι IrliCCedda, quo uniuerſam fœneran di rationem damnat, quòd contra naturæ re- gulam ſit, quę eſt, ex nihilo nihil gigni: quòd paupertati unicum eius ſolatium, nempe ani mi ſecuritatem, aufert: quòd nondum natos fructus deuoret: quòd qui accipiunt ſub uſu ris, uorſuram ex uorſura facientes, nunq́; ſe
quam percipimus, in fructu non eſt: quia non ex ipſo cor pore, ſed ex alia cau-
ſa eſt: id eſt, ex no-
extricant:quòd ſimiles Phinei ſint, cui Har⸗-
pyię uictum deuorabant: quòod ut plurimum ex luxu æs illud alienum contrahatur: conſu litq; potius hærediũ quodlibet uendendum, quàm mutuò à daniſta quicquam accipien- dum. fApud nos certe publicè intereſſet le-
em ciuilẽ obſeruarin, quę certũ modum fœ nerantibus cõſtituit, ut qui eum excederẽt, plecterentur: nam propter Canonũ prohibi tionem, nõ niſi peſsimus quiſq;&impuden- tiſsimus fœnerat, qui Cambij nomine uela- lio ficto titulo indigentẽ, atq; neceſsitate, qd humaniores non reperiat, cõpulſum, deglu- bit:nec epiſcopi& ſacerdotes id hominũ ge- nus ullo modo coërcent, ſed adiuuãt potius, ſuis quoq; pecunijs daniſtæ in id lucrũ clàm creditis, quod& diuus Cyprianus cõquerit᷑.
1 Siteſtator ſcribat, filio tutores do, de omnibus ſenſiſſe cen ſetur. 2 Si dicat teſtator, filio filijsq; tutores do, an de fœmina ſen- ſiſſe uideatur. gi teſtator ſimpliciter filios nominet, etiam fœminæ conti- nentur.
4 In hac ſubſtitutione, Filios meos maſculos inſtituo, ſi ſine fi⸗
ne filijs deceſſerint, Sempronius hæres eſto, nata filia ſub ſtitutum cxcludet.
A
f Liij. C. de uſu.
2 l. creditor. eo. tit.
h l. cum quidã-. 6. j. 5. eod.
i L. uideamus. coqd tit.
6
7
k Gl. Bal. in l. c oportet. C. de bon. quæ lib.
1 46. dlſt. ſicut.
8
m l. ſi procura- tor. de condi⸗
indeb. 9
10 n I. eos. C. de u⸗
ſuris.

279
s. 6 Quando prædicta doctrina non obtineat. 7 Eilijs in datiuo, etiam de fœminis intelligitur. s lus ſemper certum eſt. 9 Ditio, liberis, in textu, pro filijs ponitur, nec ad hæredes pro-
1
d l. ſi quis ita. de teſta. tut.
b Anch. 120.
c Iaſ.I. qui filia⸗ bus. Alex. 40 in 4.
5
d Com. conſil. 127.
e Bax. l. Lucius. penult. col. de uulg.
6
f Bart. l. fin. ad Trebell.
tenditur.
LIERENNWS. 4 Cum teſta⸗ ua obligatione. tor plures filios im 5 puberes habens, ſimpliciter ſcribit, filio tutores do, pro pter incertitudinẽ de om̃ibus ſenſiſſe
1DEM LIB. VIII. LEX CXNXII. Frennius ait, ſi ita ſcriptum ſit, filio filijsq; meis hos
uidetur“: nõenim tutores do, maſculis eſt ratio, cur magis duntaxat tutores da deuno, quamdea⸗ ios; quoniam à ſin/ lio accipiamus, me fart aſir RSC dili rito omnes conti- QLulari calti l1OC 11110, nentur. f At ſidixe ad pluralem uidetur rit, filio filijsq; me- tranſiſſe, continentẽ is, quidã fœminas eũdem ſexum“, quẽ non cõpręndi dixe
ſingularis prior poſi tus habuiſſet. Sed hoc factib, non iuris
rũt, quaſi nominũ maſculini generis geminatio mẽtem eius arguat eiuſmo di eſſe, ut de fœminis non intellexerit. Sed id Pomponio nõ placet, quandoquidem huius geminationis alia potius cõiectura aſſumen da ſit: nimirum cuùm de ſingulari dixiſſet, ad pluralem numerum tranſicum feciſſe, ut om nibus filijs conſuleret:& ideo à regula non eſſe recedendum, ut filiorum appellatione fi liæ quoq; contineantur. ſ Ethine ſumiargu- mentum poteſt, cùm in teſtamento filiorum maſculorum mentionem teſtator fecit, ſi alia in parte ſimpliciter filios nominet, etiam fœ- minas contineri. t Quapropter in hac ſubſti- tutione, filios meos maſculos inſtituo, ſi ſine filijs deceſſerint, Sempronius hæres eſto: na ta filia, Sempronius cõditione defectus cen- ſebitur: ſi enim neptes excludere teſtator uo luiſſet, utiq; qualitatem priorem repetijſſet, ut Ancharanus b, Ananiasq; reſpondit:idẽqʒ Iaſoni, recentioribusq́; quibuſdam uiſum eſt. Alijs tamen nõ idem uidetur, maximad controuerſi iuris hæc eſt quæſtio: ſed priorẽ ſententiã ego magis probo, tniſi aliqua uer- ba addita proponantur, quæ uim repetitio- nis habeant, ut cùm conditio ſic concipitur, Si deceſſerit ſine filijs maſculis, uel nepoti- bus:uidetur enim maſculis repetitums, Idem ſi filiabus in re certa inſtitutis,& maſculis hæredibus relictis ſcriptum ſit, omnes filios meos inuicem ſubſtituo, intelligemus de ma ſculis e: ſubſtitutum enim in portionibus hæreditarijs uidetur, quæ nullæ apud filias erant.t Quod& in ea ſpecie traditũ eſt, cùm dictum eſt, Si quis eorum deceſſerit, portio ſuperſtitibus relinquaturf:eorũ enim, id eſt, maſculorũ, accipimus, qui ipſi hæredes fue- re. Sed& in ea cõditione, Si filij mei ſine fi⸗ lijs morient᷑, uel ex eis unus tantũ remaneat, & filios non habeat, tunc ille, qui remanſerit
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
2 öe 80 ii ihabs filius maſculus, centum Titio det. Reſpõdit luutßt nus Nicolaus8 Abbas, ſi fœmina ſuperſit, nõ ui- g Abb.„ auna nd deri conditionem eueniſſe: quoniam licet 3 vnl uilbametunel prius filium ſimpliciter appellauerit, dum ta 1 cmütenr men paulò inferius addidit, maſculum, ſatis umim 9 7 oſtendit de fęmina rru lid 4 habet quæſtionem: non intellexiſſe. bn huun 4 poteſt enim fieri, ut* Bundẽ ſexũ.) 7 dr rcene 9 — klli Atqui filijs, in dan der icöl’ m lingulari caſude filio di caſu, etiã de fœ- m nwece ſenſerit, deinde ple⸗ minis intelligitur, ci leru ni nius omnibus libe/ utex Næuij Plau- unagumam ſc ris proſpexiſſe in tu tiq; autoritate Pri- Wiruii dt fu tore dando uoluerit: ſcianus lib. vI. do- itrnnü ſir — cet. Sed Iuriſcõſul ur end quod magis rationa tus ad tempomm gun 8 pr bile eſſe uidetur. ſuorũ frequentio/ an„ pt IDEM LIB. XXVI. rFẽ uſum reſpexit, hin slopra lir Ap G. MVT. quo filiab. plerũqʒ Wsdl zen LEX CXXIII. dicebant, nõ filijs. cüpts un 6 Erbum, erit“, in b ¶Facti quęſtio nan llbi 4 terdũ etiã præ⸗ nem.) Propterin- u nulo O rſ certitudinẽ uolũta mionei hc teritu, nec ſolum fu- tis teſtatoris, quæ wöiddefnitum d turũ tempus demon ex coniecturis col eniäcbeefſh 5 ligit᷑, ius uerò ſem) rah as ciR npo X per certũ eſt:unde& articulis iuris reſpõdere n: an ürendele bo pr n5 cogimurt. Probabilis tamẽ in iure eſt du- lee iſptoprierme hc bitatio, propter altercationẽ ſententiarũ ſuc i Socin iuniyeefentactum 0 currit̃q; in eo errãti, ſicu tſi in facto errareti. qereb lt. nwinellgin, c ¶ Liberis.) †Sed an nepotibus?& hic ui- 9 hragubrtercb detur probari de eis quoq; intelligi: quod ta- Inr. Qurpropteri-
men falſum eſt k, cũ teſtator filijs tutores de- dit:nec Iuriſcõſultus hic uult idem eſſe, ſiue filijs, ſiue liberis dictum ſit: ſed ideo dixit li- beris, ut elegãtius loqueretur, nec idem uer- bum repeteret.Si tamen ſolos duos filios te/ ſtator haberet,& ex alio præmortuo plures nepotes, putarem de eis quoq; ſenſiſſe eum uideri, ne ſubijciendo dictionem filijs, uidea tur incontinenti ſe correxiſſe.
Verbum, erit, quomodo ad præteritum trahatur.
Verbum, eſſe, atq́; erit, ex Gellio declaratur.
3 Quando ad futurum tempus incerta diſpoſitio producen- da ſit, ambigua quæſtio eſt.
Tempus indefinitum omnia tempora cõprændere poteſt.
Tempus indefinitum propriè de præſenti intelligitur,& regulariter.
Fallit aliquoties.
Exemplum ponitur ex T. Liuio.
Legata codicillis olim non dabantur.
V ERBVM ERIT.) a Explicat Iuriſ- confultus, quomodo uerbum, erit, ad præteritũ trahatur: in quo articulo dubitaſſe ueteres legis Attiniæ interpretes lib. X VII. cap. vII. Aul. Gellius tradit: qua de re P. Ni- gidius in hunc modum diſſeruit:tVerbũ, eſ- ſe, atq; erit, quando per ſe ponuntur, habent atq; retinent tempus ſuum:cùm uerò præte- rito iunguntur, uim temporis ſui amittũt,& in præteritũ contendunt: cùm enim dico, in campo eſt, in comitio eſt, tempus inſtans ſi⸗ nifico: item cum dico, in campo erit, tẽpus
uturum demõſtro: at cùm dico, factum eſt, ſcriptum
△
7 8
k lſed ſincp grenpupreſens inſ
2
teſt.ut. Iinnmibis renunciau
lnelacerdotiorũ det
addotjsnöaccipienu
miimmunits ædicul
Ceulscycontinebit
mahectegulacenisc. atlbntliquisge mcapiaenim quæ⸗ vantoridem lime f igromiletiellenim! danrynitilominusean lmagnum tibidany deran bänn Fncdaleromniabon Suniehn randei n 1dc ſandet,n priu

ierbu opor „5. eod.
4
Kutilia. de
trah. emp.
ſi ſtipul.
er.§.j. 1de
b. oblig.
6 tibi. g. is cu
,5. mand.
um capel- Ie priuil.
un grege. de le
J.
exan. 178.
ij.
quanto. de
Iſb.
uoties.. fi. eiee
em. c. fi. o.
in 6.
quia circa. priuil.
iſeruitus. 5. fex. urb.
281
ſcriptũ eſt, ſubreptũ eſt, quanq́; uerbum, eſt, temporis ſit pręſentis, cõfunditur tamẽ cum
ræterito,& nò minus præſens, q́; præteritũ oſtendit. Idem cùm dico, ſubreptũ erit, non duo, ſed unũ uerbum eſt, quod unica patien
di declinarione nòõ ſolũ futurũ, ſed& præteritũ indicat. hęcille. Vndeaper tiſsimè Iuriſcõſul- ti reſpõſum hoc de clarat. †Cæterũ in iure perquàm am⸗ bigua quæſtio eſt, quando ad futurũ tempus incerta di- ſpoſitio producen da ſit:& in his caſi- bus, quibus ſuprà retuli, pręſens tem pus etiam ad futu- rum referriꝰ, dubi- um non eſt, multòo magis indefinitum referri debere: tid enim omia tempo ra cõprændere po
ſtrat: quod eſt nobis neceſſarium ſcire:ut cũ codicilli ita confir mati teſtamento fue rint, qd in codicillis? ſcriptũ erit, utrum ne futuri tẽporis demõ ſtratio fiat, an etiam præteriti, ſi ante ſcri- ptos codicillos ꝗs re
linquat: quod quidẽ
ex uoluntate ſcriben tis interpretãdũ eſt. Quemadmodũ autẽ hoc uerbum, eſt, nõ ſolum præſens, ſed & præteritum tem- pus ſignificat: ita&
teſt, ſpropriè tamẽ de præſenti actum potiusintelligitur, idq; regulariter ob ſeruatur. Quapropter in contractu emptio- nis, tempus pręſens inſpiciturb: in reſcriptis, cõpromiſsis, renunciationib. feriarũ, cõôceſ- ſione ſacerdotiorũ, de futuris*litibus, ferijs, ſacerdotijs nõ accipietur:& publicatio bono rumꝰ, immunitas ædicularũ, bona pręſentia, ædiculasq́; continebit † Non obſeruatur ta- men hæc regula certis caſibus, ueluti in uni- uerſalibus, ut ſi quis gregem leget, uel pecu- lium:capita enim, quæ accedũt, etiã gregi im putanturſ. Idem ſi me familiamq; meã hoſpi tari promiſeris:ſi enim mihi familia iuſtè au- geatur, nihilominus eam recipere debebiss, niſi magnum tibi damnũ immineret¹. Sed& ſi generaliter omnia bona ſua, uel eorũuſum fructum quis legauerit, in uniuerſum diſpo- ſuiſſe intelligetur,& idcirco futura bona cõ- prændet. In priuilegijs quoq; ne cõtra natu ram ſuã temporalia ſint, de ſubrogatis intelli gemus:ut ſi antiſtiti cõceſſum ſit, ut quatuor eius clerici, tametſiab eccleſia abſentes, ſacer dotiorum fructus acquirãtk. Idemq; quoties de ſolo cõcedentis damno agitur: fit em̃ ple- niſsima interpretatio, atque ideo de futuris quoqʒ actũ cenſetur, ne diuerſum ius hiſdem de chus conſtituamus l. Cæterum& ſi con- trahentes futura prouidere potuerunt, gene raliter de eis quoq́; promiſsio accipietur: ut ſi quis promiſerit luminibus non officerem. Quod etiã alia ratione niti poteſt: qui enim ſibi ita cauet, nõ idcirco renũciare intelligit᷑, quò minus ſibi liceat ampliores feneſtras fa- cere: abſurdumq; eſſet, ſi illis per uicinũ ob-
hoc uerbum, erit, nõ ſolum futurum, ſed
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
40⁰
50
60
282
ſtrui luminibus liceret: quam rationẽ in nõ diſsimili caſu T. Liuius lib. x α. affert: In fœ dere Romanorũ Carthaginienſiumq; cautũ erat, ne alteri alteris, ſocijsue bellũ inferrent: deinde Romani Saguntinos in ſocios adſci-
interdum etiam præ teritũ tempus demõ ſtrat. Nam cum dici-/ mus, L. Titius ſolu- tus eſtab obligatiõe, & præteritũ& præ- ſens ſignificamus: ſi- cut hic, L. Titius al- ligatus eſt. Et idem erit cum ita loqmur, Troia capta eſt: non enim ad præſentis fa cti demõſtrationem refert hic ſermo, ſed ad præteritum.
PPOCVLVS LIB. V. EPISTOLARVM.
LEX CXXIIII.
uerũt, quibus Car thaginiẽſes intule-/ re bellum:quæſitũ fuit, an id ex fœde- re liceret, uidere- turq; futuris ſocijs ea cõuentione pro ſpectum: qua in re Liuius, Si in prio- re, inquit, fœdere ſtaretur, ſatis cau- tum erat Sagunti- nis, ſocijs utrorũq́; exceptis. Nam ne- que additum erat, his, qui tũc eſſent: nec, ne qui poſtea aſſumerent᷑. Et cũ aſſumere nouos li- ceret ſocios, quis æquũ cenſeret, aut ob nulla quenquã
merita in amicitiã recipi, aut receptos in fidem nõ defen- di? Tantũ ne Car- thaginienſiũ ſocij, aut ſolicitarent᷑ ad defectio nẽ, aut ſua ſpõte deſciſcentes reciperent᷑. An gelus in propoſita ſpecie ideo ad futuros ſo cios fœdus trahi exiſtimauit, quoniã mutua ꝓmiſsio eſt, quæ utriq; utilis eſſe poteſt. Sed ipſe etiã, ſi ab altera tantũ parte ꝓmiſsũ ſit, idẽ opinorꝰ, qᷓd& frequentiusꝰ receptũ uidet᷑ a. b ¶Codicillis.) Legata codicillis iure ue- teri dari non poterant, ut Inſtitutionũ lib. II. Caius ſcribit,& ex recentioribus aliquivtra- diderũt, niſi hi codicilli teſtamẽto cõfirmati eſſent. Pone ergo ſic in teſtamento dictũ, q́ d in codicillis ſcriptum erit, uel quod quibuſq; tabulis reliquero, ualere uolo: intelligentur hęc uerba, cùm moriar quodcunq; codicillis uel tabulis reperietur ſcriptũ˖ ſiue ante teſta mentum ſcriptæ ſint tabulæ, ſiue poſt. 1 Diſiunctiua& ſubdiſiunctiua quæ dicatur. 2 Contraria& diuerſa differunt. Alternatiuã uulgo uocant tam diſiunctiuam, quam ſubdiſ- iunctiuam. 4 Quoties diei fit mentio, ad differentiam noctis, de naturali intelligitur, non ciuili. Naturalis dies eſt ab ortu ad occaſum ſolis. Natura oppoſitorum quæ. Contrariorum contraria iuris diſpoſitio eſt. Termini ſunt partes prædicatiuarum, uerbaq; quibus pro- poſitio conneclitur. 9 Accumbere,& occumbere,& incubare. 10 Accurſius reprehenſus. 11 Dialecticorum decem prædicationes. 12 Hiſtoriæ narrationis argumenta ex Pl utarcho. AEC uerba, ille.) a ¶ Diſiunctiua eſt, quæ inter cõtraria ponitur, quorũ uno
Aec uerba, ille aut*ille, non ſo
η
O— A
7
n Conſil. 260. 292. o arg. d. l.ſiſer⸗
uitus.
p loan. Andr. in rub. de treug. in Spec.
q Iaſ.d.g. cũ ſti⸗ Ppulamuxr.
8
r Raph. Aret. l. j. de leg.j.
5 I. Plotiana. de iur. codicil.

a Bar. in rub. C. de nauic. lib. xj.
283
poſito, alterũ tollitur, ſublato ponitur. Sub- diſiunctiua eſt, quę diuerſa diuidit, ſiue ea ſi- mul eſſe poſsint, ſiue non poſsint. Intelligo autem hoc in loco contraria, quæ nullo me- dio inuicem repugnant:diuerſa, quæ mediũ
habent, ut ſedere, & ambulare: me- dium enim eſt ac- cumbere,& ſtare. Idem ſi inuicẽ non repugnẽt, utin ho- mine actiua& paſ- ſiua qualitas:ſed et quoties ſenſus cõ- tungitur, licet uer- ba diſiungant᷑, ſub diſiunctiua eſt, ut Alexãder, ſiue Pa- ris a. Idemq; ſi au- rum uelargentum à te petam: non e- nim alterum peto, ut alterum exclu- dam, cùm utrunq; ſim paratus accipe
lum diſiunctiua, ſed etiam ſubdiſiũctiua orationis ſunt.Diſiũ ctiuũ eſt, ueluti cum dicimus, aut dies?, aut nox eſt:quorum poſito alterot, neceſ- ſe eſt tolli alterũ: itẽ ſublato altero, poni alterum.Ita ſimilid fi
guratiõe uerbũ, aut,
poteſt eſſe ſubdiſiun ctiuũ.Subdiſiuncti-/ uorũ autem genera ſunt duo: unũ, cum
ex ꝓpoſitis finibus,
re. I Communi au- ita nõ poteſt utrũc; tem uocabulotam eſſe, ur poſsit neutrũ diſiunctiuã, quàm ſf... fubcliſtcis re⸗ e e: ueluti cum dici/ 1) 7 Gentiofesalternati mtis auf ſedet, atit uamuocant, quam ambulat: nam ut ne- uocem non omni- mo poteſt utrunq; ſi aihnren Len mul facere, ita aliꝗs 1 E eterib.—. Oircrie. poteſtneutru, ueluti quibuſdamuſitatã. h 12,Spir b Aut dies.) is, dui accũbit). Alte
— 7. X Hinc argumẽtum rius generis eſt, cum colligitur, quoties
diei fit mentio, ad differentiam noctis, de na-
5 turali intelligi, non de ciuili. Eſt autem natu
b Bart.l. aut fa⸗ cta.§.tempus.
5. de pœna. 6
8
c l. fuit. de acqᷓ. hæred.
—.. ralis ab ortu ad occaſum ſolis, ut Cenſorinus
tradit:quapropter poſt occaſum, tametſi lux aliqua adſit, nox dicitur, ſicut& ante ortum albeſcente cœlo:idq; pleriſq́; uiſum eſt b.
c ¶Poſito altero.) Matura enim oppoſito rum eſt, ut ſe inuicem tollant, nõ ut ponant: hincqʒ ſolemus dicere, fcõtrariorum contra- riam iuris diſpoſitionem eſſe:quod uerum, ſi cõtraria inuicem ratione nitantur, alioquin ſi eadem utriuſq; eſt ratio, tunc eadem cõtra riorum, ut uulgò dicitur, eſt diſciplina.
d TIta ſimili.) Caſtior lectio, item.
e Finibus.) Id eſt, terminis Sunt autem termini prædicatiuarum partes, uerbaq; qui bus propoſitio connectitur. Sed hic finibus uſus eſt Iuriſconſultus, ut oſtenderet, inter has propoſitiones mediũ quiddam eſſe, atq; ideo inter diuerſa, nõ inter contraria ſubdiſ- iunctiuam poni.
f F Accumbit, qui iacet.) † Occumbit, qui in faciẽ cadit:hinc milites, qui moriẽtes mor dicus humũ captabãt, occumbere dicebant᷑. Incubat, qui fouet:hinc gallina incubatrix.
10 g ¶Aut facit.) fAccurſius ridiculè ad coitũ
D. Andreæ Alciati in tit.
10
30
4⁰
50
284 1 toigl
hæc refert, cùm Iuriſconſultus uelit in quo- 1 venumn e cunq; animali eſſe affectus, ſeu qualitates a- An munuf 1 ctiuas& paſsiuas: quod à dialecticis acceptũ ic nnenuij 1 eſt, qui in ſubiecto has X. prædicationes cõ- u uorhale ſtituunt, Subſtantiam, Qualitatem, Quanti unniuutac tatem, Relationẽ, mea iepol⸗ ex propoſitis finibus Locũ, Pempus, 8i apchrebe ita nõ poteſt neutrũ Kaund. 11 Lilotazei, 9 ſinec t fſe ut poſsit eſſeu⸗(fiOfle, 4 alslone: i dlcieguo Slie⸗ u Polsit ci u, que ſt uts intelli⸗ golt ſceicon⸗ trũq;ʒ: ueluti cũ dici/ gere cupit, librum un een, mus, omne animal, Ariſtotelis aᷣeνναά‿ bnli iiuet c aut facit s, aut patit᷑: eyoiæ conſulat. fulne do nullũ em̃ animal eſt, I Sanè& Plutar- u kinhg poll quod nec faciat, nec Sheftrich nar ibllqus ſe .. ſt ſi- gumen⸗ üäeſſ e Patiatur: at Pote ta hæc eſſe prodi- mbelũeli mul& pati,&facere. dit, Perſonã, Cau- uadecem tr⸗— TDE T Ir S, V. ſam, Locum, Tem dcute polell EnTST. pus, Inſtrumentũ, ies ipſ 8 LEN CxXv. Actionem, Perpeſ bersnoncope t ſionem, Modum. rünöenincon⸗ Nbes Proculo Qua in diſtinctio valclisdlatio- ſuo S. Ab eo, 4 ne Ariſtotelem ui- gaulhadiecta i ita dotem tibi promi detur imitatus. rſelutbereci ſit, Cũ cõmodũ erit, Cum ſocer genero do- xennlümmftl dotis filiæ meæ tibi tem promittit, cũ pote mqui dunurũſeſpo — 2 rit, uel cõmodum erit, mrertionepromili erut Ailtei CPutasne quando eam debeat. mnõ uideturprom protinus nuptijs fa- Promißio, cum potero, nicömodbficreg ctis, dotẽ peti poſſe.&x cum cõmodum e mriuacöimnctio id quid ſi ita ꝓmiſiſſet, ahen. onuino zan im neceſsitatẽ indu cum potero doti tibi Fauor dotis. momemtemouet erunt C? quòd ſi ali⸗ 4 Verbum, Poſſe, quid ſi- Tple Qodtamene quam uim habeat gnificet. 27 unaqumdochnöre 3 48 ʒ In fideicommißis no at- unctexſenonpoſſe poſterior obligatio, tenduntur uerba, dum perem niſtexiuſtac mens colligi poßit dium vorimpenu 6 Verbum, Poſſe, interdum præciſam neceßitatem inducit. diotreaffimatia
7 Verba ambigua in cõtractibus pro qua parte intelligenda. 8 Verbum ambiguum ex A. Gellio declaratur. 9 Verbum ambiguum& obſcurum differunt.
nubidetnöpowil fuulerpupilumnöc
10 Auerborum proprietate regulariter non eſt recedendum. rihpulan terünö 11 Militi relinquenda arma, ſcholari libri. digetonnöprohb 12 Ei, qui beneficium competentiæ habet, relinquendum eſt Tdquodactum„ pro ſua dignitate. muitmm Aprimit N EP Os.) Cum ſocer genero dotẽ pro- 1 derlrxincom mittit, cuùm poterit, uel cõmodum erit, an dood deriſimit uel cõmodiſsimũ*: intelligitur cùm deducto d lauu dein dietzuüclundat ære alieno,& ſalua dignitate poterit: atq; ita n. ani iatermpani omnes hoc reſponſum interpretanturffquã- 2 a nelexile contr uis Proculus apertè non explicet, an illa pro nalgiöadiper miſsio, cùm potero, omnino idem polleat, Gamnan nditoren quod, cùm cõmodum erit: potuitq; probabi- ul achdidireli e liter dubitari:quoniam ſocer, qui ſimpliciter aledla. Hati 15 dotem promiſit, nõ niſi in id, quod facere po M qpigeeri*
teſt, damnatur, nec tamẽ æs alienum deduci e l ſant quil ſe üändta, d
tur?:ergo huiuſmodi promiſsio eadem ratio cut. Sdeteli ummauna ne extante ære alieno uidebatur intelligẽda. al. adelplur, dlles †. 2 wai cpipo 6o Accedit his, quod de fauore dotis hic agit᷑, 3 3 lcronocd 0 quam ſolidam ſolui publicè intereſt,& pro durbmede qua in ambiguis pronunciandum eſt. Sedta fgumdit umbi men ex coniectura mentis aliter Proculo ui- düüs aun ulen ſum eſt, ut pleriq; omnes interpretantur. antnen quod. a ¶ Poſsit.) dendur
le

6
filei. g.hæc erba. de leg.
.
5
. i§. ſi quis
accep. de enme uulib.
ij. dean.
Fol.
—
a iC. j. de reg.
in 6. iteras. de re
mmdum rerſcnuquando. de d erriicſu.
rrr
4 1
run
bligari. de .tut.
aulteri. Inſtit.
—
util ſtip.
eteribus. de
2c.
uic quid. de . oblig.
lege.loc.
8
285
a TPOSSIT.) TSignificat id uerbũ ſimpli- cem potentiam, nulli neceſsitati ſubiectam, idq; ex ſermonis proprietate, à qua tamen ex coniectura mentis quandoq; recedimus: ut cùm teſtator hæredi diligentem agrorum cu
ram mandat, ut ad filios ꝑuenire poſ- ſint: his em uerbis fideicõmiſsi neceſ ſitas inducit᷑tquo niam in fideicom- miſsis nihil refert, quemadmodũ uer ba cõcipiant᷑, dum mẽs colligi poſſit. Sed& ſi quis ſer- uum liberũ eſſe ue lit, cùm decem hæ- redi dare poterit, niſi res ipſa detur, libertas non cõpe- tetb:nõ enim con-/ ditio ſolius dilatio- niscauſa adiecta ui
poſſit“ uerbũ, qmo- do interpretaris, u- trũ ære alieno dedu- cto, an extante? Pro- culus putat, cũ dotẽ quis ita promiſit, cũ potero doti tibi erũt C. exiſtimo ad id, qᷓd actumb eſt, interpre- tationẽ redigendam eſſe: nam qui ambi- guè loquit᷑, id loqui tur, quod ex his quę ſignificantur, ſenſitd: propius eſt tamen,
detur, fed ut hęredi
quoq; conſultum ſit.In caſu quoque noſtro, cùm quis daturũ ſe ſpondet, cum poterit, in- terpretatione promiſſionẽ moderamur:quo niam nõ uidetur promiſiſſe, quod cum ſum- mo incõmodo facere poteſte Quoties uerò negatiua cõiunctio id uerbũ præcedit, præ- ciſam neceſsitatẽ inducit, generaliterq; mo- dum omnem remouet, unde effici diſpoſitio poſſet. Quod tamen ex ſubiecti argumenti natura quandoq; nõ recipitur, ut cùm Rom. Pontifex ſe non poſſe diſpenſare ait: intelli- gitur em̃, niſi ex iuſta cauſa. uel cùm id quod ad ſuam notitiam perueniſſet, nõ potuiſſe ui cinos latère affirmat j:accipiemus enim, non potuit, id eſt, nõ potuiſſe præſumitur. Sed& quis lex pupillum nõ obligari dicats, uel al- teri ſtipulari alterũ nõ poſſet, naturalẽ tamẽ obligationẽ nõ prohiberi interpretabimur.
b TId quod actum.) Cum enim uerba ſen ſum noſtrum exprimãt, is in primis ſpectan- dus eſt.t Vnde in contractibus illud obſerua bimus, quod ueriſimile eſt à partibus fuiſſe actum. quòd ſi uerba huiuſmodi ſint, ut ueri ſimile ſit, alteram partium uno modo, alterã alio intellexiſſe, contra eum fiet interpreta- tio, qui legẽ potuit apertius dicere. Quapro- pter contra uenditorem locatorem, ſtipula torẽx in dubio intelligemus, ut ei faueamus, qui ſe obligat: ſatis apertè locutus tamen ui- detur, qui generali uſus eſt uerbol.
c FAmbigue.) IChryſippus omne uerbũ ambiguum natura eſſe ait, quoniã ex eodem duo, uelplura accipi poſſunt. Diodorus au- tem, cui Crono cognomẽtum fuit: Nullum, inquit, uerbum eſt ambiguũ, nec quiſquam ambiguum dicit, aut ſentit, nec aliud dici ui- deri debet, quam quod ſe dicere ſentit is, qui dicit:at cùm ego, inquit, aliud ſenſi, tu aliud accepiſti, obſcurè magis dictum, quàm am-
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
4⁰
50
60
286
biguè uideri poteſt: ambigui enim uerbi na/ tura illa eſſe debuit, ut qui diceret, duo, uel plura diceret: nemo autem duo uel plura di- cit, qui ſe ſentit unum dicere. Hęc A. Gellius lib. Xl. cap. xII. f Sed ego ambiguũ eſſe acce
ut eum hoc ſenſiſſe exiſtimem, deducto ære alieno potero“. Poteſt& illa accipi ſignificatio, cũ ſalua dignitatef mea pote/ ro:quę interpretatio magis accipiẽda eſt, ſi ita promiſſum eſt, cum cõmodum erit, hoc eſt, cũ ſine incõ- modo meo potero. 1DEM LI1B, VI. LENX CXNXVI. Icùm fundum ti-
pi, quod in ambas partes agi poteſt: obſcurum, qd in qᷓ; plurimas:ut ſi quis leget fundũ:q́;plu- res enim ſunt fun- di.confunditur ta- men ab autoribus plerunq; hæc diffe rentia.
d Senſit.) TIn primis tamen con- ſideranda ſunt uer ba, à quorum pro- pria ſigniſicatione nõ eſt recedendũ, niſi de mente con- ſtet expreſſa, uel e- tiam præſumpta“.
Idem cũ in ſuper- uenienti caſu, ſi de eo cogitatum eſſet, ueriſi mile fuerit teſtatorem aliquo modo diſpoſi- turum 0: id enim inteſtamentis obſeruatur, dum uerba nõrepugnẽt. Quod ſiuerba cer- ta ſint& clara, ab eis nunquam recedimus y: tametſi alia uoluntas teſtatoris allegetura:nõ enim ſufficit uoluntas, niſi diſpoſitio, ſeu a- ctus ipſe accedat.
e ¶Potero.) Sed hoc nõ ſufficit, cùm eue- nire poſsit, ut deducto ære alieno, adhuc cõ- modeè ſoluere nequeat: unde prior hæc inter pretatio, ei quæ ſubſequit᷑, coniungenda eſt.
f IDignitate.) Id eſt, cõmodo. t Nam ſimi les eſt, ei relinquenda ſunt arma, ſicut ſchola ſticis libri, quod Accurſius tradit: nec enim huiuſmodi inſtrumenta in obligationegene rali cõprænduntur, nec in his Seruiana locũ ſibi uendicatt. t Hincq; argumentum accipi- tur, quoties priuilegium quis habet ne con- demnet, niſi quatenus facere poſsit, debere ita fieri deductionẽ ne egeat, relinquendũq; ei eſſe, unde ſecundum dignitatem ſuam, ho neſtè cum familia ſua uiuere poſsit, quod ple riſq; uiſum eſt:poterunt tamen, quæ ad mol litiem pompamue pertinent, omnia auferri, ut mulæ inſtratæ, quæ urbem perambulandi cauſa ſolùm habentur, ſerica ueſtis, tapetia, idq; genus ſimilia: nec enim apud ſeueros& graues uiros quiſquam minoris autoritatis eſt, quia huiuſmodi non habeat.
Vendens rem, libera uẽdere debet, uel admonere emptorẽ. Quid obtineat ſi uenditor dicat, ſe fundii, uti opt. max. q́; Clauſula Notariori, pro dato et facto ſuo.(eſt, uẽdere. Et quid operetur hæc clauſula, ſ in contractu apponatur. Subſequens clauſula præcedentem generalem reſtringit. Quibus caſibus hoc non procedat.(tur. Ex ſcripturæ proximitate rationis mètisq́; cõiectura ſumi- S ICVM FVNDVM.) fCũ quis remuen dit, liberã uendere tenetur, uel emptorẽ 2
NAXAAAAA
10
m l. no aliter. de leg. ij.
n l. cum auus. de condi.
o l. tale. in fi. de pac.
p l. Labeo. de ſup.leg.
ꝗ l. quidam. de hæred. inſti.
11
r Iaſ.§. item ſer uia. Inſtit. de actio.
12
s Aret. conſ.17. pen. col.

2
4 l.j. uti poſſ. 3
4
287
admonere. tꝗdſiſeuti optimus maximusq; eſt, fundum uendere dixerit, fit huiuſmodi uerborũ ea interpretatio, ut ab omnibus ſer- uitutibus liberũ tradere uideatur: ſed ſi ſub-/ diderit clauſulam illam, quæ in pleriſque in- ſtrumẽtis ſolet ap-/
poni, uidelicet, Ius bi darẽ, legem ita di- fundi detdſincher xi, uti optimus maxi dominum factum musqh eſſet,& adieci non eſſe, pręceden PnIi“ detendus tia ſecundum hanc ius funcii 15 declarantur, gene⸗ factũ nõ eſſeꝰ, per do ralisque clauſula à minu id præſtabit᷑: ſubſequentidecla- amplius eo præſtabi Tationem aceipue turmihil, etiäſi prior Cum enim conſtet ſerſ tiget hoc actũ, ut ius fun Pars, qua icriptu eſt, di diminutum nõ uti optimus maxi- ſit, ſi tradatur utio- musq; ſit, liberũ eſſe ptimus maximus ſignificat: eoq;ʒ ſi po- eſt fundus, fit rela-
ſterior¹ pars adiecta non eſſet, liberũ præ ſtare deberem: tamẽ inferiore parte ſatis
tio ad id qᷣd actum eſt: dictio enim, u- ti, ad aliud relatiua eſt, non ex ſe diſpo ſitiua*.
a Tlus fundi.) † Clauſula hæc eadem eſt cum ea, quam tabelliones barbarè, pro dato & facto ſuo tantum appellant:tquam ſi uen-/ ditor in cõtractu appoſuit, nihilominus ſuc- ceſſoris quoq; ſui factũ promiſiſſe uidebitur: cenſet᷑ enim is eadem perſona: qua ratione ſi res ex facto quoq; autoris ſui euincat᷑, uen-
b l. ſtipu. iſta in ditor obligatus eritb:uidetur enim ſolùm eui
prin. de uerb. oblig.
c Bart. I. ſi ſer⸗ uuuts. de condi. furt.
d Crem. ſingul. 157.
e l. legatori. in fin. de lega. ij.
fl. nam quod. 9. fin. de pe. leg. 6
g Bal. l. quoties. C. fan. erciſc.
ctio, quæ ab extraneis fieret, excepta“. Qua- propter& ſi ex facto autoris ſingularis euin- catur, uenditor non tenebitur: is enim uendi tori extraneus cenſetur, cùm in eum perſo- nales actiones non tranſierintd.
b ¶Non eſſe, per dominũ.) Concepit lu- riſconſultus uerba clauſulæ in tertiam perſo nam, alioqui uenditor ſolet dicere, ius dete- rius per ſe factum non eſſe.
c Præſtabitur.) Alij codices, id præſtabi tur,& caſtigatius.
d Poſterior.) fSubſequens ergo clauſu
la præcedentem generalem reſtringit: quod uerum eſt, quoties pręcedens ad ſequentem ſe referte, ut in hoc reſponſo, uel aliàs ambi- gua incertaqʒ eſt. idem ſi utraq;clauſula ab eo dem uerbo regimen, determinationemq́; aC⸗ cipiat f. Sed& ne poſterior ſpecialis diſpoſi- tio fruſtra adijceretur, præcedentẽ generalẽ arctari dixit Bal.s f Quod tamen nõ omnino uerũ eſt, attendimusq́; in uniuerſum rei ge- ſtæ rationem, à qua dubium non eſt, quamli
l. quæſitum. in het diſpoſitionẽ regulari, utubi ceſſet ratio, ſi. de fund.in& diſpoſitio quoq; ceſſet: ceſſare autẽ non di
rl.
h l. proſpexit.5.
cetur, ſi aliquo modo applicari negocio poſ- ſit. Ecce, Lex Iulia quò facilius per quæſtio- nem explorari de adulterio dominæ poſsit, uetuit intra certũ diem ſeruos manumitti, an de eo quocʒ ſeruo intelligemus, qui abſens
qui& à quib. fuit? Et receptũ eſt, hunc etiã cõtineriv: non
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30 ſultus etiã
enim omnino ratio ceſſat, cùm is de priori ui ta atteſtari poſsit: unde ſubſequentis indicia aſſumunturi. Adde, quòd ſi dubitaretur, ab- ſens an præſens fuiſſet, iudices ut libertati fa uerent, potius abſentem pronũciaſſent, exe-
miſſentq; quæſtio-
me liberatum puto, nis, quodpræterle
quod adiura attinet, Eelrens MWertem
allnchreſſa accidiſſet. Sanè&
nẽe quid a f 1 illud cõſtat, ex ſcri
re debeam, quàmius pturæ proximitate
fundi per dominum fumi plerũq; ratio/
deteriusfactum non nis mentisq́ʒ conie e(e, cturam!.
CALLISTRATVS LIB.
1 Veſtimentoru uaria ge 1111. DE COGNI-
nerd. G& num.5
110 NF 2 Veſtis unde deriuatur. LEX CXNVII. 3 De ueſtibus tragicis& J Eſtis“* appella- comicis. ... all. lis, quàm muliebris, 3 3e1 d . ,—„ E T I„ cenica, etiã ſi tra Seſcenicaeriä ſitra- a CtVeſti-
gœdica, aut citharc
nen. mentorũ alia uiri- dica ſitꝰ,continetur.
lia, alia muliebria, alia cõmunia uiris mulieribusq; ſunt: ea igitur omnia ueſtis ap- pellatione cõtinentur. ſSumpta autẽ uidetur hęc uox à gręco ſermone cduε. Addit Iuriſcõ
ſh cnszragercllcas,comn gchenech cõtineri.Solebant enim in ſcena uſui eſſeple raq; indumenta, quę à choragis aſſumebant᷑, quæq́; prębenda ædiles ealienwur eſt apud Plaut.in Perſa. De huiuſmodi ueſtimẽtis nõ pauca prodidit Iul. Pollux Onomaſticon lib. IIIIfubi tragicas ueſtes his deorũ heroumq; perſonis aptas refert, quæ repręſentabantur: ſicut& comicas, quales in ſeruis palliolum al bum, coquis duplum& rude, aniculis ueſtis
40 gilua, uel cęleſtis coloris, iuuenibus byſsina,
lenonibus tunica florida,& circumplexa, pa raſitis nigra uel fuſca, ruſticis pellis caprina, adoleſcentibus purpurea.
b ICitharœdica.) Suas citharcœdis ueſtes, ſuasqʒ; item aulœ dis, tragœdisq;fuiſſe, Lucia nus in Cynico oſtendit. Intelligi autem hinc poteſt, thymelicorum ornamenta, à cætero- rum indumentis diuerſa extitiſſe Thymeli- ci uerò ſunt fidicines, cithariſtæ, lyriſtæ. Tibi
so cines, qui in orcheſtra actiones ſuas perage-
bant, ſicut hiſtriones in ſcena, ut M. Vitru- uius eſt autor. Quãuis igiturhæc indumen- ta certis ſolùm actibus w ſunt, ueſtium ta- men appellatione continentur. Quapropter cùm hodie ſub ueris initio, ex antiquorũ cõ- ſuetudine, cuius hiſtoriæ libro primo Hero- dianus meminit, ſoleant iuuenes perſonati
choreas&ludicra exercere, legatis ueſtibus,
de eis quoque intelligetur, quę in eum uſum
60 Paratæ ſunt, ſiue uerſicolores, ſeu uirgatæ,
ſeu quoquo alio modo ſint.
1Spadonum uaria genera. 2Spadones apud ueteres fuiſſe in precio. Quuibus unus teſtis relictus eſt, generare poſſunt. 3
aut
288
2
¹ c. mandato.
K lijjiei
7
Rexi, v u 1 I. ſiſeraugl. plnt luegun fin. delegj ſe
ie preſeni
iud. ma.
Kac.tl
los 3 u idels letum
idlodhonæ ſint me ulätote l aut atkkesſeddtolus rai Lucanusin Pa nicba padonibus- okum oru exect
wrii potuerund G Ubelle Eunuchi, Iniidunta quialc mamiſerunt:ſunt ml untäè quibu ten execti unt.(al dlſcarepemumeſt ts padonis appellat
iinlutoshic radit. noinpreciohi pado iackles ut Bagoin iDrl,SporsN tlodiettequetatur.8 lſenkeban,que inin anod SatfrarIquue denrei enere padt
uſnridam quibusu am generantaſed5
Sienerinte
Paciorapoſſider
mnetfuocentung G

DCo
3
omp⸗ in fi.
all. edict.
4
ſcrua. in
de iur. do. 5 ſtituere:at qui nõ poſſunt rhi caſtrati, id eſt,
ed Eillud.
lit. de ado-
onib.
6
71.5 delib.
poſthum.
i ſcruus..
ſipucrũ. 5.
l Aquil. Pomp. J.
289
Qui dicantur Græcis êεινν ςαν—ανο⁷.
Caſtrali, quaſi caſti facti:& qui dicantur caſtrati.
Lege cautum olim fuiſſe, ne pueri caſtrarentur.
Eunuchi aliqui apud ueteres inſines uiri.
Spadones cunuc hocq; ad quamcunꝗ dignitatem aſſumi poſſe. Spadones unde dicti.
MTo*εε quaſi execti.
PADONVIM.) a MtSpadonũ
uaria ſunt genera:
VLPIANVS AD GEM IVL. pPApP.
LEXCXXVIII.
L E
Caſtrati, qui peni- Iaclonilgenera⸗ tus non reien, ſi⸗ lis appellatio eſt, 1 1-. 8 Aaeude Le quo nomine tam hi, incceldPrOge qui natura? ſpado- niti ſunt, ſiue quia 1 u 1pade ante pubertatẽ om nes ſunt, itẽ thlibiæ
nino exciſi. Thla-
ſię, quibus teſtes fracti ſunt, Caν em̃ frango- ſignificat: hi& Caæiædicuntur. Thlibiæ, qui attritos eos habent,& 79εεααμν. Eunuchi, qui 7ʃν&Lvlo, id eſt, lectum uirginum cuſtodiũt, alij quòd bonæ ſint mentis, U νον,& à uene- reis ſemotæ, dictos autumant: his enim non ſolũ teſtes, ſed& totus coles ipſe ſolebat am- putari. Lucianus in Pamphilo hoc diſtare eu nuchos à ſpadonibus ait, quòd Eunuchi ab ipſo ſtatim ortu execti, nihil uirile unquam experiri potuerunt, quo ſenſu uidentur hi Græcis eſſe Eunuchi, qui apud Latinos ſunt caſtrati. Sunt& qui aliqua ægritudine teſtiũ uſum amiſerunt: ſunt qui uno tantum teſte nati ſunt: ſunt& quibus cùm uterqʒ adeſſet, altero execti ſunt. Caſtrari quoq́; mulieres in Lydia repertum eſt: has autem omnes ſpe cies ſpadonis appellatione comprændi, Iu- riſconſultus hic tradit.t Erant planè apud ue teres in precio hi ſpadones, habebãturq́; pue ri in delicijs, ut Bagoi regibus Perſarum, Li- gdus Druſo, Sporus Neroni: quod& in A-
de uerb. ſignif.comment.
0 num eſt, continetur.
29⁰
ni Sanè uetuit Domitianus Imp. edicto, ne pueri caſtrarenturt:quod& Conſtantij lege eſt cautum: eſtq́ʒ inde publicum iudicium ex lege Cornelia conſtitutũ, quod& in his, qui Thlibias faciunt, locum ſibi uendicat“, ſiue li
. bidinis, ſiue com- mereij cauſa factũ proponatur. t Fue re autem apud ue- teres Eunuchi ali- qui inſignes uiri,
thlaſiæq;, ſed& ſi q̃d
aliud genus ſpado-
dAVI. L.IB. 11. AD L. E„ 7 CEM IVL. ET PAp. at di neden dee cerre. ſerzwezzehee Vimortui“ 339a uID ortui na⸗ ta Eridanũ, ut eſt Luntur, neclue apud Philoſtratũ.
Sed Oppianus ᷑ι Vndp lib. III. oſtendit, Eridanum à Græcis quoq; dici, qui apud nos Rhodanus eſt. Nar
20 ſes quoq; lIuſtiniani dux, qui Gothos Italia
expulit, ſpado fuit. Celebrat& Ammianus Marcellinus libro x vi. Enterium cubicu- lo Conſtantij Cæſaris præpoſitum, qui ſicut inter uepres roſæ naſcuntur,& inter feras nonnullæ miteſcunt, ita ipſe inter ſpadones recti exempli fuit. t Quapropter poſſe ſpado nes eunuchosq́; ad quamcunq; dignitatem aſſumi non dubitauerim, tametſi Lucianus tempore ſuo, an ad doctoris officium deligi
30 poſſent, dubitatum tradat,& propter iudicũ
uarias ſententias rem ampliatam. Sed& Sui- das iratum Theodoſium Antiocho præpoſi to, ſcribit edictum protuliſſe, ne inter patri- tios eſſent eunuchi.
b Natura.) Cum his diuulſi teſtes non ſint, uidebatur ſpadonis nomen non conue- nire: fdeducitur enim hæc uox eρσ ⁷ον eσ⸗ x⸗ο, id eſt, ab cuellendo, ut eſt in etymolo- gico magno: fqua ratione& e&rνρνεέαν appel-
ſia hodie frequẽtatur. Sed& mulierib. quoq; 40 jantur, quaſi exectos dicas, ſicq́; eos Paulus
ſubſeruiebant, quæ iniri uolebant, non pare re, quod SatyravI. Iuuenalis cõqueritur: nec enim rei uenereæ ſpadones omnes abſtinen tes ſuntſnam quibus unus teſtis relictus eſt, etiam generant?“: ſed& qui puberes execti ſunt,& hepate ſunt feruentiore, uaſaq́; geni- talia capaciora poſſident, hi coëunt, licet nõ generẽt, fuocanturq; Græcis ρμιησαιν–ν ⁸bνε α. Quiigitur coire queunt, hi& uxorem duce re poſſuntb,& adoptare,& poſthumums in-
caſti facti dicuntur, qui cùm nõ arrigant, nec ducere uxorem, nec adoptare queũt. Accur- ſius&eum ſequuti cęteri recentiores, ſcaſtra tos ſolùm intelligunt, qui naturaliter ſine te- ſtibus ſunt:unde& uulgatum extat carmen: Caſtratos natura facit, uiolenta ſpadones.
Improbitas, amor Eunuchos,& fœda libido. Sed ex Latinis autoribus apertiſsimè oſten- ditur, etiã caſtratos dici, quibus ferro diminu ta ſunt uirilias: unde rectius eſt caſtratos in- terpretari caſtos, ſiue natura non arrigant, ſi- ue quia omnino ſpadones ſint. Habenturq; hi pro uitioſis f,& in his locus eſt redhibitio-
Aegineta lib.vI. appellat: quibus uerò colli- ſi ſunt, eunuchos. Infantes enim, inquit, pel- ui inſidere faciunt,& flacceſcentibus ob cali dæ aquæ calorem corpuſculis, digitis teſti- culos collidunt, quoad euaneſcant, nec con- trectari amplius poſsint.
1 Qui mortui naſcuntur, nun quam nati uidentur, nec teſta- mentum eorum præteritione rumpitur.& num. 4. 2 Quic ſi uiui quidem natiſint, ſed non uitales:
50 3 Abortiui præteriti teſtamentum non rumpunt.
5 Quid ſi hæredes abortiui, mater uitalẽ natũ fuiſſe dicant⸗ 6 Octauo menſe natus, ſecundum naturam uiuere nõ poteſl. 7 Mortui nati pro uiuis habentur, in fauorem matris. vI MORTVI.) a ffEos qui mortui naſcuntur, nõ uideri unquã natos con ſtat,& ideo teſtamentum eorum præteritio- ne nõ rumpi certum eſt. Sed illud eſt dubiũ, quid ſiuiui nati ſunt, eiuſmodi tamen ut ſe- cundum naturã uiuere nõ poſſent, ut ſiante
so ſeptimum menſem i? Et crebrius receptũ eſt
non rumpere, t quoniam lex abortiuos præ- teritos non rumpere teſtamentũ ait: nec du- bium eſt, quin abortiui dicanturs, tametſi ui- ui nati ſint: nam& conſtat huiuſmodi filios
N 3
7 g Ii. C. de eu- nuch.
ſicar.
8
10
11
2
i In l. quod dici tur.. de libe. & poſthum.
3 k l. uxoris. C. de
poſth. hæred.

4 Soci.in l.cum auuls. in fin.
4 b Liij. C. de poſt hu. hæred.
e d.l. iij.
d d. J. quod dici tur.
5
e Bartol. l. Gal- lus. in prin.
6
3 fl. quereret. j cod. 1 2 3 4 ⸗ 6 7 8 1
g I. j. de ſuis&
leg. 2
h L. uerbis. 5. eo. 3
clo.
4
k I.j. de teſta.
l Lcum qui. C. de nat. lib.
m l. ſcuxor. de
adult.
291
non eſſe perfectos, qui tamen, ut rumpant, perfecte debuerint naſcib,&ad orbem deuol ui. t Sed quid ſi legitimo tempore infans na- tus eſt, ſed antequam omnino de uentre ex- traheretur, puta cùm pede adhuc retineret, extinctus eſt? Et idem eſſe receptũ
7 nati, neque procrea- eſt: non enim Per(nſdentecfut fecęnatuseſt niſi ti uident: Cuia nun⸗-
.. inciſo aliquo mem qulam liberi appel- bro uiuus extractꝰ lari potuerunt.
eſſet? perfectus e-
nim dicitur, ſicut VLP. LIB. II. AD LE- &uir manu ampu-
tata, non ideo ma- Lr e nus perfectam ho- Ege“obuenirehę
minis ſubſtantiam in ſe habet“. f Quid ſi mater legitimo tempo- re editum contendat,& hæredes teſtamento inſtituti abortiuum dicant? Etnon arbitror matri credendum, niſi ex medico rum obſte- tricumq; ſententia:.fSanè qui octauo menſe naſcitur, ſecundum naturam uiuere nõ po- teſt, idq; medicinę autoribus receptiſsimum eſt:hoc autem in tractatu ex curſu lunæ con- ſiderandi uidentur menſes, non autem habi- to reſpectu anni quem Cæſar ordinauit:non enim de eo Hippocrates cæteriq; antiquiſsi- mi medici diuinare potuerunt.
b ¶Liberi.) †Non procedit tamen hoc cũ conditio fauorem matris reſpicit, ueluti in il la, Arethuſa, ſi liberos pepererit, libera eſto:
cuùm enim etiam ſimonſtrum enixa ſit, liber-
tatem conſequatur, quia nõ eſt quod ſibi im puteturf. Idem cenſendum ſi mortuũ, uelde bilem, uelimperfectum pariat.
Legitima hæreditas eſt, quæ ab inteſtato defertur.
Quid de ea, quæ ex teſtamento defertur. Iuſta hæreditas quæ. Nomen, iuſtus, emphaſim habet, quod exemplis oſſenditur. Qui ſibi et ſuis legitimis hæredibus ſtipulatur, an ad extraneos trahi poßit. In contrattibus ſtipulans ſibi& ſuis hæredibus legitimis, non cenſetur agnatis ſtipulatus. Confirmans dare uidetur,& quando hoc procedat. Confir matio irriti priuilegij non prodeſt a principe emanata, niſi ex certa eius ſcientia facia ſit. * EGE Obuenire.) a Legitima hæredi tas propriè dicit, quæ ab inteſtato defer tur: quoniam eam lex ipſa abſq; facto homi nis defert. ISed& quæ ex teſtamento defer- tur, legitima quoq́; nõ impropriè, latiore ta- men ſenſu, dicet᷑:ea enim à lege XII. tab. con firmatur, dum in illa cõſtitutũ eſt, uti quis rei ſuæ legaſsit, ita ius eſſeuEſt& iuſta hæredi- tas, quæ iure ſanguinis gentilitatisq; defertᷓ: ea enim omni æquitate ſuggerente,& omni iure, tam naturali, quaàm ciuili debita eſt,& ideo iuſta dicitur:quoniã id nomen empha- ſim quandã habet, quale apud Græcos axe- Eee uel νερειμρꝑ. nde dicimus teſtamentumk eſſe iuſtam ſententiã, id eſt, perquam ſolen- nem&plenam:iuſtos liberos!, ex uera uxore genitos: iuſtam uxorem, omnilegum perfe
D. Andreæ Alciati in tit.
20
20
4⁰
50
60
292
cta ſolennitate ductam: iuſtum pactũ, quod uulgò ueſtitum dicimus“,& ſtipulatione ro boratum:iuſtum amorem, apud Tibullum, immenſum,& omnes Cupidinis uires com- plectentem: iuſtum prælium, Liuio magnũ, & ſtataria pugna certatũ. Sic et Apu leius in Apologia ſecunda: Sciebat,
reditatem, non im- propriè quis dixe-
rit, etiam eam, quæ inꝗt, inteſtati pue- ex teſtamento defer⸗ ri legitimum ma- tur:quia ex lege XII. gis quàm iuſtũ hæ- tabularum teſtamen 1e denalertetiren tariæ hęreditates cõ lun ln nd Dir. firmantur.
tius proſequutus ſum.lgitur ſide iu- ſta hæreditate qualiſcunque diſpoſitio men- tionem faciat, de ea intelligemus, quæ ab in- teſtato defertur. Si uerò de legitima dictum ſit, utranque contineri ex ui uerborum con-
ſtat. fEt ideo qui ſibi& hæredibus ſuis legiti- 5
mis ſtipulatur, etiam de his ſenſiſſe uidetur, qui tametſi extranei, teſtamento hæredes in- ſtituti fuerint: licet AXlexandro“aliter uiſum ſit, cuius ſententia uera non eſt, niſi ex ſubie cto argumento hoc perſuadeatur, ut ſi quis in regno Titium& eius legitimam ſucceſsio nem inſtituatr: accipietur enim de filijs pri- mogenitis hæredibus, quoniam natura fuc- ceſsionis huiuſmodi hoc indicat. Idem ſite- ſtator ueriſimiliter aliquo modo afficitur hæredis ſui agnatis, quos prima ſpes ſucceſ- ſionis attingit: his enim uerbis de huiuſmo- di propinquis intellexiſſe uidetur a. Quapro pter filio inſtituto, ſi ſine liberis deceſsiſſet, cũ Titius pater bona ſua ſe fratri& illius hæ- redibus legitimis maſculis relinquere dixil- ſet,& poſt conditionis euentum is teſtatoris frater hærede extraneo inſtituto deceſsiſſet, reſpondi ad fideicommiſſum agnatos, qui e- iuſdem cum Titio familiæ erant, uideri uoca tos:uerborum enim proprietas,& ſuæ gen- tisaffectio, hanc in ſententiam me trahebant. nec mouebar, quòdà ſubſtituto extranei, nõ autem legitimi, id eſt, agnati, eſſent inſtituti: tquia licet in contractibus ſtipulans ſibi& ſuis hæredibus legitimis, nõ cenſeatur agna tis ſtipulatus, niſi ſint hæredes, quia non eſt ueriſimile uelle aliquem alteri quàm hæredi ſtipulari, in præſenti tamen fideicommiſſo aliud eſſet dicendum, ex Titij uoluntate, quẽ non eſt ueriſimile uoluiſſe in bonis ſuis fidei cõmiſſum facere eluſorium,& cuius uires ex grauati uoluntate penderẽt, ut ſi alios quàm legitimos inſtitueret, onus fideicommiſsi ex tingueretur. Illud nõ diffiteor, quoties teſta- tor ipſe& tabellio ignari&6 idiotæ probaren tur, ex uulgari uſu illa uerba de filijs accipi, non de agnatis.
b FConfirmantur.) † Qui ergo cõfirmat, dare uidetur. In quo tractatu ſic cenſeo di- ſtinguendum, ut ante omnia penſemus, con firmantis intẽtio qualis fuerit, Si enim acel
qu
0 Alex. coiſt 1 56. in j.
alumitot, cum a nxeraté ue lerieli auslel geminatait
p Abb conſl luceralceeniaſet in ij abi fum.del æquepol
fl.
mmubſiplobetur
aulominus cöfinm ugleicyomnes ce⸗ negdffnachd
7 I ex fao. haupy penautterbuno fi.ad Trebe llauxdlultas mchineid
mͦreikine enggeuauu bziltoxruſcuan ſah en aunen
mauiſſſgſteaſan Vrnnjer eglunan gn ühjguginſeentzuinlms dl gudlenonen.
lllkeriſegeemngiante 1 liiggenaas nods onrüraliimmen Aom 1 hadie tllium ſue unom

adoptio. 5.
de adopt. Iquærcbatur.
cc teſt. mil.
Luni.(.ſi de. 5. de leg. ij.
Bart. l. more.
ae iur. om: iu.
. decreto. in auth. de def.
8
porrecta. de A onfir. util.
2
ffaudis.j. ti..
293
qui fit, ſubſtantiam à mera confirmantis uo- Iuntate ſumit, confirmans actum nullum da re dicitur*. Idem ſi actus ſit ualidus, ſed tamẽ confirmans hoc egit, ut nouum actum indu- ceretb. Atſiex ſola uoluntate confirmantis negocium nõ pen
deat, qui cõfirmat, 1DEM LIB. II1.
nõ dat:ut cùm hæ- AD L. IVL. PAp. res centũ, quæ au-⸗ LEN CXXNI 2.— 8* tor ſuus T'itio lega 7 8 Liud eſtfraus“,
uerat, rurſus ipſe legat“. Sed& præ- tor qui alienationẽ pupilli confirmat, alienare ipſe nõ uidetur, quoniam natura hu ius conſenſus hanc interpretationem nõ ad- mittitu, nec id actum eſt. Quòd ſi Præfectus præt. defenſorem à popularibus electũ con- firmat e, dare uidebitur: principale enim ro- bur eius actus à Præfecto initium ſumpſit, cùm magiſtratum ſibi eligere,& iuriſdictio- nem conferre, ſoli priuati nequeant. fIllud annotandum eſt, confirmationem irriti pri- uilegij à principe emanatam non prodeſſe, niſiex certa eius ſcientia facta ſit, quæ tunc præſumitur, cùm cauſa cognita confirmatio impetrata, uel ſerie libelli totus tenor decla- ratus, uel geminata iuſsio ſubſequuta ſit. Idẽ ſi ex certa ſcientia ſe hoc facere princeps atte ſtetur, uel æquè pollentibus uerbis utatur: quamuis ſi probetur principi obreptũ fuiſſe, nihilominus cõfirmatio nullius effectus eſt, ut pleriq; omnes credideret.
Fraus differt à dolo. Fraus pro pœna ueteribus,& pro periculo,& læſione. Fallacia, calliditas, machinatio, differunt. Sontes rarißimè pœnas cuadunt. Inquiſitio priuſcquam fiat, conſtare oportet perpetratum eſſe crimen. dine culpa, niſi ſubſit cauſa, non eſt aliquis puniendus. Quando hæc regula non procedat. Filij quoq iniſcientis uiolentas manus in principem, puniutur. Mulcta, quale nomen. Mulcta ex uſu pecuniariam tantum pœnam ſignificat. Mulcta& pœnauarijs modis differunt. Generalis delicti nomen quomodo intelligatur. Speciale delictum, ſiue innominatum. Mulcta olim ex pecude pendebatur. Mulcta quomodo ex arbitrio eius ueniat, qui cam dicit. Certari mulcta quid. Quandoq; certa pœna eſt,& mulcta dicitur. Vbiꝗa iure non eſt conſtituta certa pœna, tunc arbitraria im- ponitur. Adiudicare quid ſignificet. Olim corpus debitoris adiudicabatur creditoribus. Ilis tantum ius mulctæ eſſe, qui imperium habent. Delegatus iudex mulctam non indicit. lus mulctæ dicendæ induclum ex lege XII. tabul. Municipales magiſtratus ius dicendæ mulctæ non habent. & num. ꝛ2. LIVD eſt fraus.) a qtFraus differt à
X aliud pœna: fraus enim ſine pœ-
dolo, quòd dolus fit alterius circumue 6
niendi cauſa: fraus propriè dicitur etiã ſi de- cipiendi conſiliũ non adfuerits, ſed is qui de- ceptus eſt, à ſeipſo, uel ex euentu fraudatus eſt: unde quatenus alter circumuentus ſit,
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
40
50
294
fraus dolo ineſt. Aliqui tamẽ ex grãmaticis dolũ in faciendo cõſiſtere crediderũt, fraudẽ in uerbis, argumento græci ſermonis ↄeαεραeν, quodeſt loqui.IDixere etiã ueteres fraudem pro pœna: quos& Vergil. imitatus eſt Ae-
neid. Xl. Jam no-
nab eſſe poteſt, pcœna ſces, uentoſa ferat ſine fraude eſſe non cui gloria fraudẽ. oteſt.pœna eſt no u*esede Prope⸗
. 7... P b riculo, Sita in iure
xæ uindicta, fraus& ipſa noxa dicitur,& quaſi pœnæ quædã
legi atteſtatur Ser- uius, ut cum dici- mus, ne ea res frau
di ſit. Hinc&PN er⸗
gil. Quis deus in fraudẽ egit? Accipit& pro ſæſione, ut apud Horat. in carmine ſeculari: Iuuit ardentem ſine fraude Troiam, quod Acron interpretatur. tfDifferunt autẽ fallacia, calliditas, machinatio, impoſtura, ui denturq; fraudis ſpecies eſſe. Fallaciã loquẽ- do cõmitti, calliditatem tacendo, Accurfſius exiſtimauit. Ego fallaciã ſimulationi annexã arbitror, calliditatẽ ad ingeniũ referri, machi nationem ex pręcogitata aliqua inuentione, manuq;& arte confici, ꝶ νασσνε, unde& techna dicitur, ν τπαωπε impoſtura ab im- poſtoribus, id eſt, deceptoribus ¹ quos etiam planos uocãt, nomen ſumpſit: ductaq; uide- tur metaphora ab his, qui operimentũ rei im ponunt, ut uitium tegant.
b Sine pœna.) Vtquia fraus eiuſmodi ſit, quæ pœnam nõ mereatur: uel etiam, quia delictum tametſi graue probari nequiuerit, tſciant tamẽ ſontes rariſsimè accidere, ut pœ nas euadant: quandoquidem ut græco uer- ſiculo admonemur,
ES2 IXN9 dxο* e d,. Eſt iuſtitiæ oculus qui ubiq; conſpicit.
c C Non poteſt.) f Quapropter antequam inquirere iudex incipiat, conſtare prius per- petratum fuiſſe crimen oportet: tum enim quærendum deinde eſt, quis perpetrauerit. Sanè huic dicto conformis eſt iuris regula“, tSine culpa, niſi ſubſit cauſa, non eſt aliquis
uniendus. f Quod tamen nõprocedit, cũ in cõſequentiã quis punitur, ut in eo qui ſeruũ noxæ cauſa dat. Sed& fauore publico etiam quandoq; receptũ eſt, ut ubi fraus nõ fuerit, pœna ſit: ueluti cùm ex Senatuſconſulto ſu- mebatur ſupplicium de ſeruis omnibus, qui ſub eodem tecto fuerant, cùm dominus à ſer uo occiſus eſſeto: quis enim aliqui in eis in⸗ ſontes eſſe potuiſſent, tamẽ atrocitate pœnæ ſecuritati domuũ conſulendũ fuit, quod ele- ganter C. Caſsius apud Tacitũ lib. X 1III. diſ- ſeruit, ubi, Nam& ex fuſo(inquit) exercitu, cùm decimus quiſq;fuſte feritur, etiã ſtrenui ſortiũtur:habet aliquid ex iniquo omne ma- gnum exemplum, quod contra ſingulos uti- litate publica repẽditur.f Qua ratione intro- ductum arbitror, cùm quis in principem uio lentas manus infert, etiã filios puniri: ueriſi mile eſt pleroſq; fore qui uel liberorũ ſuorũ charitate ab huiuſmodi conſilijs abſtineant.
N 4
h hiuris gentil. 9. ſed ſi. 5. de
pac. 2 i l. cum autem.
§. excipitur. de ædil, edict,
4
k d.l. iuris gent,
1 I.§. j. de nar. cog.
m l.abſentem⸗. de pœn. 5
n I. j.§. item. ad Syllan.
7
8
0 L.j. ad Syllan.
5
p k. quiſquis. C. ad l. Iul. na.

10
295
d Ts. INTER NMVLCTAM.) †Mulcta Oſcum uerbũ eſt, quopœna ſignificatur, li- cet Grammatici quidam à mulcendo peran- tiphraſim dictam putent:unde mulctare uer
bum, condemnare eſt& punire:ſic Plautus,
11
12
a l.penul. C. de mod. mul. b I.j. C. eod.
c l. ſi quaj. eod.
d I. certa. C. quando pro non.
e l. illicitas. in fin. de offic. bræf.
f 1i. 5. ſi quis in
aus oc.
13
g l. ſi familia. 5. de iuriſd. om. 14
h lij. C. de epiſ.
aud. i liij.C. de ſpor.
15
mulctare matrimo nio: 1 erentius,& præparatio. FInter Vergil. Reneid. li⸗ mulctam dautem&
bro XI. mulctare morte: Tranquil- lus, mulctare genti litijshęreditatibus: Cor. Tacitus, mul ctare uerberibus, dixerunt.f Ex uſu tamen, anguſtiore ſignificatione uox
pœnam multum in/- tereſt:cum pœena ge/ nerale nomen ſit,& omniũ delictorũ co/ ertio, mulcta ſpecia- lis peccati, cuius a-
nimaduerſio hodief
hæc pro pecunia- pecuniaria eſt: pcœna ria tantũ pœna, re- autem nõ tantum pe Ahigeefen ua- cuniaria, uerum&ca 1 1 2₰„ 5. 1 unctentie in itis, cxiſtinatio⸗ troductæ ſunt, qd P., ſele pœna quęlibet co- nis irrogari ſolet: Ertio eſt, mulcta ſo mulcta quidem ex lius pecunię:quòd
pœna certa eſt, legeq; expreſſa, mulcta ab ius dicentis arbitrio pendet: quòd pœna à quo- cunqʒ iudice infligi poteſt, cui criminis exe- cutio demandata ſit, mulcta ab ordinarijs tan tummodo, hisq;ʒ qui pro tribunali ſedent: qd mulcta fiſco datur, pœna etiã parti applica⸗ ri poteſt:quòd mulcta infamiã nonirrogatb, pœna quandoque irrogat: quòd à pœnæ ir- rogatione, cùm quis criminis conuictus eſt, prouocatio nõ eſt:: at mulctæ indictio per iu dicem appellationis reuocari poteſt: ſed& ſi ultra modũ à lege conſtitutũ Præſes prouin- ciæ mulctam dicat, ipſo iure reſciſſum eſt: ſi pœnam, appellatione opus eſt i: is quoq; qui
D. Andreæ Alciati mttt.
10
20
30
mulctam dixit, officio ſuo functus nõ eſt,& 40
ideo eam reuocare poteſt:at qui pœnã con- ſtituit, amplius ea de re nõ aditur. Sunt autẽ pœnæ per leges& 8. conſulta certis delictis cõſtitutæ, mulcta ſpecialibus quibuſdam: ut cùm quis in ius uocatus iudicem negligit:: cõtumaciæ enim infligitur. Pli. epiſt. lib. IIII. Licinius Nepos prætor acer& fortis mulctã etiã dixit ſenatori, qui ad iudicandum nõ ue- nerat:egit ille in ſenatu cauſam ſuam, egit au tem ſic, ut deprecaret᷑: remiſſa eſt mulcta, ſed timuit, ſed rogauit, ſed opus uenia fuit.
e TSpecialis.) †Generalis delicti nomen intelligit Iuriſconſultus illud, quod certa ap- pellatione plurima eiuſdem naturæ crimina complecti poteſt, ut furtum, homicidiũ, fal- ſums: quod& Doctores noſtri nominatum delictum appellant iSpeciale uerò delictum uidetur, quod innominatum dicunt, ut cùm quis in ius uocatus non pareti, cùm temerè appellat, cùm ius dicentem contemnit, cùm in munere ſibi impoſito per deſidiã quis ceſ- ſati: eiuſmodi enim facta pluribus uerbis ſpe cialiter deſignantur, non uno generali.
f THodie.) Olim enim expecude mulcta
50
60
296
pendebatur, maximaq́ erat X X X. boum,& duarum ouium:minima, unius ouis: deinde in pecunia cœptum eſt mulctari,& bos cen- tuſſe, ouis decuſſe ęſtimata eſt. mentio huius rei eſt A. Gellio,& Sex. Pompeio.
arbitrioè eius uenit, qui mulctã dicit: pœ na non irrogatur, ni- ſi quæ quacunq; le- ge, uel quo alio iure ſpecialiter huic deli/ cto impoſita eſt?: quinimò mulcta ibi dicitur, ubi ſpecialis: pœna nõ eſt impoſi/ ta. Item mulctam is dicere poteſt, cui ad- iudicatio k data eſt: magiſtratuslenim ſo
los& præſides pro-
g Exarbitrio.) tSiue quia arbitra/ riũ ei ſit, quã mul- ctam dicat, dum le
itimũ modum nõ excedat, qui hodie in Pręſidibus pro-/ uinciarũ uſque ad duas auri uncias eſt, in Procõſulib. ſex, idemq́; Præfe- ctis Regyptix:at in alijs ſpectabilibus uſque adtres: ſiue quiapoſtꝗᷓ dicta eſt mulcta, adhucin ar bitrio iudicis eſt eã remittere l. Olim exlege XII. tabul.
prouocabat᷑ ad po pulum dicebaturq́; certari mulcta, cùm pe- tebatur eius remiſſio, uel modus: quod ex I. Liuio lib. x X v.& M. Cicerone in Philipp. X. cognoſcere in promptu eſt.
h Impoſita.) tQuãdoq; tamen certa pœ na eſt,& mulcta appellat᷑, ut in eo qui X. Hs. argẽti punitur“, quia temerè appellauit. Sed hoc caſu mulcta impropriè dicitur, ut quidã ſentiunt: uel quod eſt uerius, cùm prius huic delicto certa pœna conſtituta nõ eſſet, ꝓpriè dicebatur mulcta: unde qᷓ;uis certitudo ultio nis addita ſit, antiquũ nomẽ tamen ſeruauit.
i ISpecialis.) Initelligendũ eſt, cùm pœna pecuniaria infligitur:t alioquin ubicũq; à iu- re determinatũ nõ eſt, quæ pœna delinquen ti cõſtituenda ſit, arbitrariũ iudici eſt, nec hu iuſmodi pœna ideo mulcta dicitur.
K IAdiudicatio.) fAdiudicare eſt iudicio peracto rem controuerſam actori addicere. Olim ex lege XII. tab. ſi debitor ſoluẽdo nõ erat, adiudicabatur corpus eius creditorib. quibus fas erat membra artusq́;partiendi, ́d deinde tacito cõſenſu abrogatũ eſt, cœptũcq; eſt pecunia tranſigi,& bona ipſa, nõ corpus adiudicari: quod apud A. Gellium lib. Xx x. Cæcilius Iuriſconſultus eleganter diſputat.
tCuùm ergo adiudicatio merũ mixtumq; im/ 22
periũ reſpiciat, ſequitur hic probari, eis tan tummodo ius mulctæ eſſe, qui imperium ha beant:quod& alibi proditum eſtr. Quapro- pter inde conſequens eſt, ut defenſores ciui- tatũ d, magiſtratusq́; municipales, item duũ- uiri(hi ſunt ipſius ordinis duo præfecti)mul ctam dicere nequeãt, licet aduerſus cõtuma- ces alijs remedijs uti eis permiſſum ſitSed & eos, quib. mãdata eſt iuriſdictio, mulctam nemini irrogare poſſe cõſtat, niſi is ſit delega tus principis:& ita frequentius proditũ eſtꝰ. 1 ¶Magiſtratus.) tIus mulctæ dicendæ ex lege
16
l Allillieias. I
fin. ople
uſbertlmperauor nouncisdeſinu ewweni cbſevium criminũc uosſontesnperi wiulzuffnd lue nemi qhlrilkcnjſeluinean m lij. C.de cei Uruiim. aud. uutiſt tanodeuta dl kalmm leiſonſilam Viunoti gffnlcnr ſo uualeutideclrato adboc lnudlucierpyſlioas- Nnale ſer 1 teſe uumĩ ii lnnn geſen dienn. tzaaitum poßzal nnen ſatmnar. n 4n acru t de effract. ſditut anni unius ¹0 ammeunghger nncghocnomine, — arinni heer ſeſtinhe — irer ere dee rſa Sord han cdedinſerpti lubere.74* Aphareipſ
plene iuriſd. om. u dgügleram 1
17
18
19
21
p lirinſudd latimatuu iual. nuneexummi J i(. dedif ANT5 ven ciiit. nud detee d r I. ſi quis iui ürurtanel de. ſulim lacde 23 daidimd C sc. decauſis de dbs thubm Aenc off del lruen l perir 24 mai 8 nti dem de de

1
& audient. deffn. ciui.
1 2
Ibid. 3.4†
——&A
2
g. lde qui- 5. in 4. J. in.
allde qui
Mu.
g qui ante. de
r. oblig.. 3
297
lege XII. tabul. introductum eſt,& ſolis ma-
iſtratibus populi Rom. cõceſſum. eius uer- 4 ſunt: Iuſta imperia ſunto, ijsq; ciues mode ſte ac ſine recuſatione parento. Maxgiſtratus nec obedientem& nocuum ciuem, mulcta, uinculis uerberi- busue coërcento: ni par, maiòrue po teſtas, populusq́;
uinciarũ poſſe mul- ctam dicere, mãdatis permiſſum eſt: pęnã
prohibeſsit, ad q́s 2 10 Pp
puocatio eſto. Cũ autẽ unuſquiſq; irro magiſtratus iudi- gare poteſt, cui huiꝰ caſſit, irrogaſſitùe, criminis, ſiue delicti
per populum mul
ctæ certatio eſto.
Referuntur hæc à
M. Tullio lib. de le
gibus IIItCum er o id ius à XII. tabulis magiſtratibus cõceſ-
ſit, non poteſt de municipalibus intelli-
gi, quibus lex XIII. tab. ſcripta non eſt,& qui
non ſimpliciter magiſtratus, ſed cum addita-
mento, municipales dicũtur. Præſidibus ue-
ròô prouinciarũ id ius cõpetit:quia mandatis,
quæ ſolent Imperatores legatis ſuis, cùm eos
in prouincias deſtinant, dare, hoc permittit̃. m ¶Competit.) Vnde& defenſores ciui-
tatis leuium criminũ cognitionem habent:,
& quos ſontes reperiunt᷑, pœnis afficiunt.
Anniculus infans, ſiue uniennis quis.
Legislatori de conſuetudine atteſtanti creditur.
Quid in doctore?
Aliud eſſe, decimo Calendas, aliud decimo die Calendari, con-
tra Paulum luriſconſultum.
Quibus modis defendatur hoc Pauli reſponſum à Doctoribus.
Noua Alciati declaratio ad hoc reſponſum.
Alia noua Alciati expoſitio ad hanc legem.
Non aduerſari teſtes, quorũ aliqui ante bellum, aliqui poſt bel-
lum rem geſtam dicunt.
Ante, ad initium: poſt, ad finem refertur.
Verbum, paärere.
NNICVLVS.) †Anniculus infans di- Aun anni unius, quẽ quidã uniennẽ uocant, exemplo græci ſermonis ꝗιαινοαιαπ˙ο diciturq; hoc nomine, qui extremũ anni diẽ attigit, tametſi integrũ eum nõ uixerit: com- probatq; id Paulus ex conſuetudine ſermo- nis, quod mirũ eſt in hac uoce, præſertim re- pertu rara, ſuerùm legislatori de conſuetudi- ne atteſtanti credi par eſt. Sed an cuilibet do- ctori egregio?& Bartolus b credi exiſtima- uit, ſi ab eo in ſcriptis redacta ſit, cuiusſenten tiam probare ipſe nequeo: cùm enim ſit fa- cti, quis plenam fidem adhibebit? cùm etiã prudentiſsimos huiuſmodi prætereant, idq; crebrius receptum mihi uidetur. 1§. ANTE DIENM.) Varié hic locus accipi tur:apud ueteres enim uidentur nõ eodẽ ſen ſu hęc uerba intelligi. Nam qui promittit an- te x. diem Calendarũ, uidetur perinde ac ſi dixiſſet, decimo Calendas: ſicut qui ante Ca lendas ſtipulatur, perinde eſt, ac ſi Calendis ſtipularetur“: nam ratio hoc ſuadet, cùm de- cimo Calendas cõpendio uerborũ dicatur,
executio competit. PA VLIL. LIB. 1I1. ADLEG. IVL. LEX CXXXII.
pro decimo die ante Calendas. fSed tamen
de uerb. ſignifcomment
10
20
30
40⁰
50
60
298
ipſe aliud opinor decimo Calendas, aliud de cimo die Calendarum. Cum enim ante Ca- lendas dicimus, ipſæ Calendæ nõ compræn duntur. Cicero ad Lentulum: Senatus habe- ri ante Calendas Februarias per legem Pa- piam, id qᷓd ſcis, nõ poteſt, neque men ſe Februario toto,
Nniculus amit
AX titur, qui extre- iſi perfecii 23. niſſii per mo anni die morit᷑, mili perfectis, aut 3 reiectis rogationi- &cõſuetudo loquen pus. Verũ in aliam
di id ita eſſe declarat. FAnte diem decimuũ
ſententiam nos ur get, quod per hæc
Calendarum,&poſt uerba dies, qui eſt diẽ decimũ Calenda nono Calendas, ſi-
ũ, utroq; ſermõe un gnificari uidetur: rũ, utroq; un Fip probatur Cicc⸗
ronis autoritate, ꝗ Philippica v. Ante diem, inquit, X IIII. Ca- leñ. Jan. decretis eum ueſtris concidiſtis, cõ- ſtituiſtisq́;, ut hæc ad uos Cak lan. referrent. Rurſus Philippica ultima: Memoria tenent, me ante diem XIIII. Caleñ. Jan. principẽ re- uocandæ libertatis fuiſſe, me ex Cah Ian. ad hanc horam uigilaſſe. His autẽ uerbis de co die intelligebat, qui eſt XiII. Calend. Ian. ꝗd oſtenditur in dicta Philipp. v. in principio. Cum enim eam orationem, uti cenſuerat Se natus, Calen. Ian. haberet: Recordamini, in- quit, qui dies nudiuſtertius decimus fuerit. Et paulò inferius: Hoc dies XII. profuerũt, ut quem nemo præter Cotylam,& ẽ. Idem a- pertius oſtendit lib. Epiſt. famil. XII. ad Cor nificium: nam eius diei mentionem faciens, ad X III. Caleñ.(inquit)lan. Senatus frequẽs mihi eſt aſſenſus. Et iterum: Ad XIII. Caleñ, Ian. fundamenta reipub. ieci,f Quomodo er- go Paulum hic defendemus, penitus his cõ- traria ſentientem, cùm ſignificari his uerbis cenſet eum diem, qui XI. Caleñ. eſt? Adde quòd etiam ante Calendas,& poſt, idem eſſe exiſtimat, quod falſum eſt, imò, ut apparet, apertiſsimè diſsident. Sed& Cælius Cicero ni: Dicebat, inquit, Pompeius ſe ante Calen- das Martias non poſſe ſine iniuria deprouin cijs Cæſaris ſtatuere, poſt Cal. NMar. ſe nõ du bitaturum. †'Sunt qui his difficultatibus ad- ducti ſcripturam inuertant,& legendum exi ſtiment, nõ poſt diem x. ſed poſt diem XII. Qui ſenſus indubitatus eſt, redditq; reſpon- ſum hoc ſuperfluum, prętereaq; aduerſus ue terum omnium codicum fidem fit huiuſmo di mutatio. Alij neutro ſermone legunt, nõ utroque:ſed hæc inſolentior eſt correctio,& non ſatis uera. Alij craſsiore minerua intelli gunt, ut ante diẽ decimũ Calendarũ, de unde cima die actũ putemus menſis lapſt, ſi retrò, & menſis inſtantis, ſi porrò computemus. Qua ratione ante diem decimum Cal. Ian. ui geſima erit Decẽbris, quia ab ea ad Calendas undecim interſunt dies, poſt diem decimum Calendarum erit undecima Ianuarij,& hic enim undecim interſunt dies. Sed certè Iu- riſconſultus ludere nos hoc ſenſu potius, q́;

8
4 Bar. Lij. 5. cre ditum. ſi cert. petat.
9 b Lij. C. ne de
ſtat. def.
e a.l. qui ante.
299
docere uoluiſſe uideret᷑. fEgo dupliciter de- clarari id reſponſum poſſe ſentio:& in pri- mis, ſi de die præterita loquamur, ut quia me quicquã feciſſe poſt diem decimũ Calenda- rum dicam, id intelligi arbitror Xl. Calendas
eſſe factũ. quòd ſi ante diem decimũ decima dies ſignifica dnrhe nedicide tur.y Falſum eſteam nono Calendas: ſi.
masen peperiſſe, cui mor- cut apud Cicero- 75 nem, ante XIIII, tuè filius exectuseſt. diem Calend. intel VvLp. L13. I111. AD
ligitur XIII. Cal.
Et ratio ea eſt, quia in computatione præteri ti, undecima poſt decimam eſt, ſicut XIIII. ante XII. quòd ſide futuro uerba faciam, ut quia poſt x. diem Calend. ſpõdeam tibi cen tum, nono Cal. intelligitur: ſi ante X. diem ſpopõdero, undecimo obligabor. Vnde me ritò Iuriſcõſultus utroq́ʒ; ſermone undecimã diem ſignificari dixit: quod intellige diuer- ſis tamen caſibus. Ante decimã diem, ſignifi cat undecimã, ſi de futuro loquar: poſt deci- mam diem, ſignificat undecimã, ſi de pręteri to agatur.tAſtero modo poteſt etiam accipi: ſiquidem illud ſcire debemus, apud Græcos conſuetũ fuiſſe, ut dierum cõputatio retror- ſum à ſequẽte menſe duceretur, fiebatq; uti menſis, quem tum ↄ⁶νοννæ, id eſt, deficiẽtem appellabant, ν aααα hoc eſt, à uigeſima die inciperet retrò numerari ad ſequentem: quod in Nubibus Ariſtophanes oſtendit,& Homerus, Qπφσααυοτουι‿⁵εμ³μμοο e d sæναᷣραο. Eum morẽ& Latini ſeruauerũt,& poſt præ- cedentis menſis Idus, ſubſequẽtis Calendas numerare cœperũt. Quapropter quartuſde- cimus Decembris dies, decimuſſeptimus eſt Calendarum IJanuarjj: ſicq; deinde procedi- mus, ſextumdecimũ, quintũdecimũ, quartũ
D. Andreæ Alciati in tit.
300
rari, infrà traditurꝰ. Quapropter ſitibi ſpon- deam ante menſem Februarium centumau- reos me daturũ, initio eius menſis conueni- ripotero, idq; receptius eſt.
19. FALSVN.) † Pàrere uerbum, enitentis mulieris actũ ſigni r. IVL. pPAP. ficat:quapropterſi
LEX CXXNXIII. execto utero infãs Iquis ſic dixerit, e detralnatur pepe
0 S— 2 la riſſe non uidetur. ut Imtia diẽ mor Hiincq; eſt, quòdſi
tis eius aliquid fiatꝰ, Titio legauerim, ſi
Arethuſa pepere- rit, cũ cõditio uolũtaria ſit, execto utero nõ eueniet::ſi neceſſaria, ſecus eſt: ut cùm quis, ſi uxor ſua pepererit, filium inſtituit,& ſi de- ceſſerit, Titium: nõ enim reſpexiſſe modum uidetur, quo filius in lucẽ prodeat, ſed quo- modocunq; natus ſit, illi conſuluiſſe:& ideo
z0 ex coniectura mentis fit interpretatio, etiã ſi
cõditionis uerba omnino nõ quadrent:& ita
Baldo Salicetoq; uiſum eſt, quod& nos cõ-
tra Iaſoniss8 ſententiam probauimus.
1 Antiquæ præpoſitiones, in, uls, cis, poſtea additionem rece perunt, ut diceretur, ultra, citra, intra.
2 Intra Calendas, quomodo accipiendum.
3 Præpoſitio, intra, accuſatiuo iucta, etiã pro uſq́; accipitur.
10
§.0 zuuſ Vcl wncum
f Lalic. ff C. wonn clkemen„ mf e albeuin t.
g laſl. quoddi
leottu cumna iltcle cwptum this,qu em reſpiclunb In vlucaplonl-
V ſidere o
citur. dellbe Mhagii de mo⸗ E poſtzum. nadmomentun
S QVIs sicC.) a TtApud ueteres tres e- 1
rant præpoſitiunculæ diuerſo ſenſu, in,
30 uls, cis: quæ quoniã obſcuro ſonitu prome-
bantur, euphoniæ cauſa additionẽ eandẽ re- ceperũt, diciq; ultra, citra, intra, cœptum eſt: ſicqʒ intra idem ſignificat, quod in: unde re- ctè dicemus, Brigantiũ intra Alpes eſt, id eſt in Alpibus Vis ſirn Seguſium citra Alpes, Vocontij ultra.f Sic& qui dicit ſe intra Calẽ- das facturũ, in ipſis Calendis dicere uidetur, ut apud A. Gellium lib. Xx 1I. cap. XIII. Sulpi tius Apollinaris diſſeruit. Vſus tamen obti-
decimũ, ab augmẽto in diminutionẽ uſq; ad 40 nuit, ut nõ ſolum diem Calendarũ, ſed omne
ipſum Calendarũ diem cõputando. Si ergo ſcriptũ ſit, poſt diem decimũ Calendarũ ali- quid factũ, undecimo Calendas cenſetur fa- ctum:quoniã ab inſtante menſe retrò cõpu- tando, undecimus dies poſt decimũ numera tur. quòd ſi ante diem decimũ dicatur, idem ſignificari poteſt: reſpectu enim deficientis menſis, undecimus ante decimũ eſt. Et ſic di uerſis rationibus, ſermo qui hic repugnãs ui detur, idem denotare poteſt. Sanè hinc argu mentũ ſumitur, fnõ uideri inuicem aduerſa- ri teſtes, quorũ aliqui ante bellũ, aliqui poſt bellum rem geſtam dicãt: cùm enim hæcres tractum habeat, poterunt intelligi ante bellũ perfectum:,& poſt bellum cœptũ, idq; fre- quentius traditum eſtb.Ego accepi hanc di- ctionẽ, ante, ad initium,& poſt, ad finem re- ferri, idq; ex ſermonis proprietate, à qua, ut teſtes à periurio tueant᷑, recedere permiſſum eſt. Sed& quiante Calendas promittit, ſolis Calendis cõuenieturc: antè enim dies nõ ue- nit: alioquin momẽti illius ratio eſſet haben- da, quod Calendarum initium anteceſsit: at in diebus momenta temporum non conſide
tempus, qd citra eum diem eſt, cõtineat. qua propter ſi libertas ſic relicta ſit: Stichus intra annum poſtqᷓ; mortuus fuero, liber eſto': ſta tim poſt mortẽ liber eſt. Cuius cõſuetudinis
loquendi ratio eſt, quia tempus cõceſsionis
uſq; ad extremũ diem, quo negociũ explicari poteſt, pro uno habetur: unde quicquid ci- tra extremũ diem factum eſt, intra illud tem pus factum dicitur.In hac ergo uerborũ con
so ceptione, intra diem mortis, dubium nõ eſt,
quin etiam dies, quo quis moritur, compręn ſus ſit, perinde ac ſi in diem mortis dictum eſ ſet:præpoſitio enim iſta, accuſatiuo iuncta, etiã pro uſqʒ accipitur, ut in diem interprete- mur, uſq; ad diem: quod& ſuprà iex Grãma ticis annotauimus. Quapropter qui intra Ca lIendas pronunciare iuſſus eſt, Calendis ipſis rectè atqʒ; ordine pronunciaturus eſt.
b FFIA T.) Si ergo Titio legauero, ut in-
6o tra diem mortis ſuæ mihi monumentũ ſuis
ſumptibus faciat, etiam Titio defuncto, dum eadem die fiat, legatũ debebitur:idq; Accur- ſius probat, quoniam id factum eius naturæ eſt. ut per alium explicari poſsitx.
Mon-
Hquodqui ilimoc iontraxtt&leſuse midem d’inpreſc aittlatisima inten mmliſeannum, I mnnerbus quæ cure gicat. ldem ſtuerba timumſit in Xxa rczordmnespromo- glmüannumeſlec eimum dicanré uel ud Gellicslib, XII. thlimum Hacenim um nem reſpiciun
1 Nonemcto) d
h lſtitainfd düurtenatin:qui m mandte anültseſffeglens:
3
), lter,. . 2 k li. reaif ſendang ſ amonſbdſe C. de cadu
cindica uinc
i lnotionenii menxd ſd etian
fin. 5.cod. 1
MNſornn Kaſ hatuma ehe
1puine

.
8 de uerb. ſignif comment.
Lex anni mentionem ſi ſaciat, de perfecto intelligitur. Sufficit ad perfectionem anni ultimum diem cœptum eſſe. In odioſis de momento ad momentum fit computatio. Quan doq ſufficit cæptum fuiſſe annum.
Taxaliua, Tantuum, ſæpe ſubauditur in legibus.
Biſſextus quare inſtitutus ſingulis quatuor annis.
1 NNICVLVS. AS7o. ties in lege certi an ni mẽtio habetur,
intelligimꝰ de per- fecto, qui c c CL-
2 XV.dierũ eſt:tnec ideo minus perfe- ctus eſt, quod ulti- mus dies nondum ſit exactus, cùm ſa- tis ſit eſſe cœptum: idqʒ in his, quæ fa- uorem reſpiciunt, ut in uſucapioni-
ipſe quoq; dies, quo quis mortuus eſt, nu meratur.
PAVL. LIE. I1.
LEX CXXXIIII. Nniculus“non ſtatim ut natus
eſt, ſed trecenteſimo ſexageſimoꝗnto die dicitur, incipiẽte pla nè, non exactob? die: quia annũ ciuiliter, nõ ad momenta tem
. ideo. de
cap.
. 3
e ætate. de gaka.
j.§. mino- n, de min. 4— a omnib. de n. oblig. aremp. de Wochtn.
e fin. de æ- n ubi Card. ui filiu.§. a Trebell.
5
n. de ædil. cl.
x cornel.
lomum. de
porum, ſed ad dies numeramus. VLP.
bus:, in teſtamen- tis b, in libertatib.
tQuòd ſi de re o- dioſa agat᷑, de mo- mento ad momentum fit cõputatio. Hincq́; eſt, quòd qui ultimo die uigeſimiquinti an- ni contraxit,& læſus eſt, in integrũ reſtitue/ tur Idem& in præſcriptionib.“Quandoq; etiã fit latiſsima interpretatio,& ſatis eſt coœ- ptum fuiſſe annum, ut eſt in municipalibus muneribus e, quæ curam Reipublicæ nõ ex- poſcant. Idem ſiuerba hoc inferant, ueluti ſi ſcriptum ſit, in Xx x. anno licere aliquem ad ſacros ordines promouerif: ſufficiet enim ui geſimũ annum eſſe cœptum. Idem ſi intra ui geſimum dicaturs, uel(quod fermè idem eſt, ut A. Gellius lib. XII. cap. XIII. tradit) ante
LIB. IIIIT.
10
20
30
uigeſimum:hæc enim uerba magis initium, 40
quam finem reſpiciunt.
b ¶ Non exacto.) Id eſt, perfecto, f& ſub- auditur taxatiua: qui modus loquendi Juriſ- conſultis eſt frequens, ut cùm dicitur, uete- ratorem nõ ex tempore, ſed ex genere& cau ſa æſtimandũ. Item, domus appellationeinõ proprietatem, ſed domicilium cõtineri:inter pretabimur enim, nõ ex tempore tantum,& non proprietatem tantum:& id, quoniã ſub iecta materia hoc indicat: alioquin certũ eſt, ſi quis debere ſe quinq; dicat, tum quoq; ta- xatiuam ſubinducit, quod omnes ferè admit tunt. Eadem ratione hic intelligemus, non tantum exacto, ſed etiam incipiente die.
c ¶Ciuiliter.) Secũdum iura ciuilia: nam naturaliter ultimus dies integer anno accede re deberet,&præterea quadrans, hoc eſt, ſex horæunde inſtitutus ſingulis quibuſq; qua driennijs eſt biſſextus.
Monſtroſorum partuum duæ ſpecies in muliere.
Vlpianus fataliter naſci monſtroſos partus cenſuit.
Variæ referuntur opiniones, unde progenerentur partus mon ſtroſi.
Defenſæ mulieres ab adulterio ratione piclurarum,&c.
50
60
302
6 Filij communiter legitimos patrer referunt. 7 Adulterini partus adulteris ſimiles. 8 Plumbini dux ridiculo habitus ob Aethiopem ex ſua concu
bina natum.
9 Partus aliquatenus ampliora membra habens, pro mõſtra
A D LEG. VL. LENX CXXXV.
Væreret aligs,
ſi portẽtoſum, uel mõſtroſum*, uel debilem mulier edi- derit, uel inæqualèẽꝰ, uiſu uel uagitu no- uum, nõ humanæ fi gurę, ſed alterius ma gis animalis, ꝗᷓ homi nis partum, an quia
non habendus.
10 Philelphus tres teſtes habuit.
uu Emendatus huius legis locus.
VAERERET aliquis.)
a ¶ TMonſtroſo- rum partuũ duę ui dentur in mulieri- bus eſſe ſpecies. Prima eſt, cũ quid aſpectu inæquale naſcitur: cũ enim ita homo à natura
enixa eſt, prodeſſe ei formato ſit, ut ſum debeat? Et magis eſt nuüüfeen Propor ut hæc quoq; parẽti/ tio, re PO eatqh ui⸗
ciſsim ſingula mẽ- bra, quoties aliꝗd deficit, uel præter cæterorũ naturã augetur, monſtrũ eſt: ut cũ magnitudine corporis nimia, uel paruitate quis naſcit᷑, ut quos pumilios uocamus. Idẽ ſi ſuperfluis membrorum partibus, ut bicipi tes& trimani:uel deficientibus aliquibus, ut qui unica tantũ manu prodeunt, uel qui ſine capite:itemq; in quibus ſuo loco membra nõ ſunt, ut qui oculos in pectore, uel in fronte, aures ſupra tempora habẽt. Hos partus pro- uenire Empedocles exiſtimauit ex defectu uel augmẽto ſeminis: alij ob uerſam, uel ſpi⸗ ritu interceptam matricem. Alia ſpecies eſt, quam Gręci ᷑τ‿εορα ᷣν uocant, cùm mulier partum producit, in animalis alicuius natu- ram deformatũ, ut Minotaurus. Legitur& bellis ciuilibus Hetruſcam mulierem ſerpen tem peperiſſe:nati etiã traduntur caninis ca- pitibus quidã, alij& aſininis auribus: fuere & qui uagientes ruderent. Traditũ eſt, cùm Thales in Periandri armento ex equa natũ monſtrum cõſpicatus eſſet, quodpectore te- nus humanam effigiem referebat, cætera be ſtiam, ſurridentem admonuiſſe, ne paſtorib. quibus uxores deeſſent, uteret. tSed VIpia- nus fataliter, id eſt, diuinæ uoluntatis, incli- nante in id præſtituta ſerie, naſci huiuſmodi naturæ ludibria exiſtimauitſcui facilè Aſtro logi conſenſuri ſunt, ex quibus Alchabitius quoſdam gradus commemorat, in quibus ſi Iuna ſit, dum aliquis cõcipitur, monſtroſum naſci opinatus eſt:quod& ex Iulio Materno cognoſcere poſſumus. Accurſius in cogita- tionem mulieris cauſam refert, ſi dum inire- tur, de aliquo animali cogitauit. t Nã& Hip- pocrates mulierem ſuſpicione adulterij labo rantẽ, quòd marito penitus diſsimilem filiũ procreaſſet, hac ratione liberauit, q́d in cubi culo picturã ea mulier habebat, cui ſimilẽ in-
bus proſint: nec em̃
H

—
l. non ſunt. de
ſtatu hom.
303
fantem pepererat: idq; Hieronymus in quæ- ſtionibus ſuper Geneſim refert. Quo argu- mento& Quintilianus matronam defendit, quæ Aethiopem enixa erat, cùm eius coloris icunculam in thalamo haberet. Meminit etiã nõabſimilis rei Au
D. Andreæ Alciati in tit.
304
dam deſignet, qui porrò, proculue ſit: ut ſi pronepotem, proauum, progenerum, proſo cerum dicamus, quòd in gradu diſtantior ne pos, auus, gener, ſocer ſit. Quandoc; ut im- proprietatem oſtendamus eumqh qui loco
alicuius habet, ut
l j. F. deco dü bro tut.
3
reitc hnreſ
guſtinus lib. de Ci eſt quod eis impute& ꝓneptis, tam ex fi cum dicimus, pro- uitate Dei x. Vbi. li, filia edi tutorem, proregẽ, n tur, qui qualiter po- io, quam ex Ge Slacob Hebræi in 3 ſt soh m(terarumc proconſulẽ. Quan Uentumapprobat; fleruntttatutis OL⸗ 1o tat uncaterarin doque ut extra or- qui ut uerſicolorẽ temperauerũt: neq; maritos cotineri, mma dinem remgeſtam gregẽ haberet, in id, quod fataliter ac- nifeſtum eſt. denotemus: unde canalibus uariega- ceſsit, matri damnũ vI. W18. 17. fopt ede dicitur, tas uirgasponebat, iniungere debet. 2 dr, IVI. nõ ſimp iciter qui ut tales fœtus pro S loco Prætoris eſt,
gignerentur, qua- les erãt uirgę, quas potũ ducta pecora cõtemplabant, ut
1 D E M4 1. IB. V- LEX CTXTXVI.
LEXCXNX VII.
.„—
Er enixa uidet
etiam, quę terge minos peperit.
ſed quilibet extra- ordinaria prætura inſignis.
1 Multa fœcundis mulie-
(Iben appella/ tione& neptis, Geneſeos cap.xL.
6 habetur. Quæ ratio ut quandoq; uera ſit, tfre quentius tamen accidere uſu uidemus, ut le- gitimos patres filij referant: alioquin qui ex adulterio cõcipiuntur, maritis maximè ſimi- les eſſent, cùm in huiuſmodi coitu ſollicitari
7 de mariti aduẽtu mulierem ueriſimile ſit, td tamen experientia cognitum eſt, adulterisſi-
S miles eſſe adulterinos partus, ſquod& Plum bini dux patrum noſtrorũ memoria re ipſa expertus eſt:is, cùm de ſe prægnantem cõcu binam crederet, inuitaſſetq; ad baptiſmi ſa- cra qᷓplurimos primarios uiros, ea Aethio- pem peperit, coquo ſuo ſimilimum: quapro pter ridiculo habitus dux, quæſtione uerita- tem deprændit, cuius ſententiæ fuiſſe etiam Phocylidem poëẽtam eius carmen indicat:
O0 Jap ziuſa Tadxo Oolse oiad Aurpex. Diſſimiles gignunt ſtuprata cubilia natos. 9ↄ TSanè hocſciendũ, pro mõſtro nõhaberi par tum, qui aliquatenus ampliora mẽbra habet, ut qui ſenis ſunt digitis, uel tribus teſtibus,
10 quos Græci ιαεπνκνε cant: †qualem fuiſſe Philelphum ætatis ſuę doctiſsimum, ſed eun dem libidinis indomitæ, uulgò ferunt.
11 b Vel qualem.) Ratio latini ſermonis argumento eſt, corruptũ eſſe locũ,& inæ qua lem legendũ uidetur,& ſequalis dici poſſe, quem Græci εαο appellant, quaſi ſine ulla qualitate dicas. Alij codices ſimpliciter, uel uiſu ſcriptum habent.
Generi appellatione qui contineantur.
2 Præpoſitio Pro, in compoſitione uaris accipitur. 1* ENERI.) f Generi appellatione hic tra
Iditur progeneros,& ſi qui ulteriores
ſunt, cõtineri: quod ex proprietate ſermonis
l. Sallus.§.inſti eſſe Bartolus credidit, at alij contrà. Ipſe ex
tuens.
interpretatione eſſe non ambigo, cui tamen interpretationi larga uocabuli ſignificatio, nec om̃ino impropria accedit:& ideo in qua cunq; materia hocprocedere, niſi rationis di uerſitas aliqua reddatur, qua aliud in gene- ro, aliud in progenero ſtatui debere appa- 2 reat. Præpoſitio enim, pro, in compoſitione
uariè accipitur: quandoqʒ ut ordinem quen-
20 ribus præmia a Roma nis conſtituta.& num. 3.
2 Ahncillæ olim propter multos partus libertatem conſeque- bantur.
4 Hodie uirginitas à ſœcunditate nihil differt.
s Ter enixa mulier quæ dicatur.
6 Quod argumentum ex hac lege ſumi poſit.
ER ENINX B.) Procurabant ueteres Romani, quantũ poterant, ut filijs ciui-
tas repleretur, multaq; fœcundis mulieribus
30 præmia cõſtituebant. Hinc cautũ Tertullia- no 8. conſulto, ut quę mulier ingenuatres li beros enixa eſſet, filio defuncto ſuccederet:
7..— traditq; Gellius profuiſſe hoc matribus, etiã
4§. j. Inſtit §. C. Tertul
ſifilij ſtatim deceſsiſſent.tLucius quoq; Co- 2
lumella moris antiquorũ fuiſſe autor eſt, ut ancillis quæ tres liberos peperiſſent uacatio nem, quæ plures, libertatẽ concederent. Vn de forte illa cõditio in iure emanauit, Arethu ſa ſitres pepererit, libera eſto b. tApud Euſe- 40 bium quoq;h proditũ eſt, matronis quæ filios progenuiſſent, lecticarum uſum, margarita- rumq́; permiſſum, cum alijs eſſet lege adem- ptus. Opinor& hac de re aliquid lege Papia Popæa fuiſſe conſtitutũ: quapropter Tran- quillus teſtatur, cùm eius ſegis Claudius ua- cationem certis ex cauſis permiſiſſet, latinæ conditionis uiris ius Quiritium conceſsiſſe, fœminis uerò ius quatuor liberorum. Quod enim Romanæ mulieri priuilegiũ ex tribus so filijs competebat, libertinæ, uel latinæ cõdi- tionis, ex quatuor dabatur:cuius rei in S. cõ- ſulto Tertulliano exemplũ ſumi poteſt. Ho die tamen& Honorij& Iuſtiniani conſtitu- tionib. extincta huiuſmodi priuilegia ſunt: nihiloq;ʒ differre à fœcunditate uirginitatem uoluerũt: quod gręcus autor Procopius ad- modũ improbat, cauſamq; euerſionis Rom. imperij inde ortam arbitratur, quòd cũ ho- mines propagationi prolis nõ conſulerent, 6o infrequentiores factæ ciuitates à barbarorũ ingentibus exercitibus ſe tueri nequiuerint. tlgitur oſtendit hic Iuriſconſultus, ter enixã mulierem dici, etiam quæ unò partu tres edi dit: nihilq; refert diuerſis tẽporibus, an uno utero
b IArethuſts ſtat.hom.
3
liie glecetlt unpiſtioßnne 7 annreriketnaeh unnuſtſio eradl unm nxſtſer unpropni TEKREDITA4TI groünreiplob mprætofs decreto oplesherecitarias mnpollebsionem, aiperege nobis ne arredilte diffen, Radies aditur bonc mauideatur, ius dicen dlergobonorump erediatem habere, dmproprieddiceturt
orproprie Næres
mecbelſetraditume
nononſinam& derenonpotet: ſd
5

rt. l. fin. 5.
9. fur. ccſ.
—
uberem. C. iur. delib.
5. de bono. Nif
quos autẽ. itt. de bon.
ſeſ.
ꝛcondit.§.
atronus. de
1d. m...jj.not. uulg.
ap.§. j. de
f.
A ante. l. ſeq. Hl..
1 2 3 4 5 6 7.8 9
10
305
utero tres pepererit:cùm enim nõ eodem ni- xuplures infantes naſcantur, ſed unus poſt alium, proprietas uerbi hãc interpretationẽ neceſſariò recipit Qua ratione ſumi hinc ar gumentũ poteſt: ſi ei, qui tribus uulneribus aliquem affecerit, certa pęna ex lege conſtituta ſit, qui cũ tridente, ſeu tri- fixili telo uulnera- uerit, teneri“: ut ni hil referat, an diuer ſis temporibus, an eodẽ nixu, tres pla gas incuſſerit: qd utiq; crebrius rece ptum eſt, præterqꝗ́; cùm uerba legis actum percutientis reſpi- ciunt: ut ſi ita concepta ſint, Si quis ter ali- quem uulnerauerit, uel ſi quis telum contor ſerit, itemq́; ſi quis in cuiuſque crura ſagit- tas ie cerit.
1DEM L.IB.
LEX CXXNXVIII. LErerlinars ap/ pellatione, bo- norum quoq; poſſeſ
ſio continetur,
1111.
VLPIANVS LIB. VII. LEX CXXXIX.
Bonorum poſſeßio pro iure ipſo hæreditario accipitur, quod cum prætoris decreto acquiritur.
Bonorum poſſeßio& hæreditas differunt.
Bonorum poſſeſſor an proprie hæres appelletur.
TIAMREDITATIS.) †Bonorũ poſſeſsio H iure ipſo hæreditario accipitur, q́d cum prætoris decreto acquiritur: ut tametſi res ipſas hæreditarias poſsideamus, bonorũ tamen poſſeſsionem, id eſt, ius ipſum à iudi- ce impetrare nobis neceſſarium ſit nihil ea ab hæreditate differt, niſi quòd ſolo animo hæreditas aditur: bonorũ poſſeſsio, ut acqui- ſita uideatur, ius dicentis officium requirit. Qui ergo bonorum poſſeſsionem agnouit, hæreditatem habere, uel pro hærede gerere, etiam propriè diceturb.fSed an bonorũ poſ-
ſeſſor proprie hæres appellabitur? Et loco 40
hæredis eſſe traditum eſt: quo fit, ut propriè hæres non ſit d. nam& prætor hæredem ipſe facere non poteſt: ſed cum omnino hæredi ſubrogatus ſit, quælibet diſpoſitio de hęrede uerba faciens, eum quoque comprændet. Quod opinor obſeruandum, etiam ſi mate- ria odioſa pœnalisq́; ſiti: quãuis quidam ali- ter ſentiant, eo potiſsimũ argumento, quòd in huiuſmodi materia necpater, qui iure pe- culij caſtrenſia filij occupat, nec fideicõmiſ- ſarius pro hæredibus habentur'. Sed illi quo ad effectum ſolum hæredibus æquiparãtur, bonorum poſſeſſor etiam quo ad nomen.
Aedificiorum penſiones olim Romæ indictæ. Munus colonarium quid.
Que intelligantur ædificia Romæ eſſe. Caſus ad hanc legem ſecundum Accurſium. Alia ſpecies applicata ad hanc legem.
Perfectum quid dicatur.
Perfe ctum ædificium quomodo acccipiatur.
Factum non dicitur ante conſummationem rei.
Stante lege, quod uolenti lautè ædificare uicinus ad proximæ uei uenditionem coęi poßit, an hoc proſit, qui perfeclo æ- dificio addere uelit.
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
50
60
306
1 EDIFICIA.) TCum populo Rom. ad-
uerſus Antonium in Mutinæ obſidio- ne belligerãti pecunię deeſſent, ſcribit Dion, Senatorij ordinis uiris indictum, ut quatuor obolos ſoluerent, in ſingulas quaſq; tegulas ædificiorum, quæ Roma incolerent. Idem à triumuiris cõpulſos ciues ait, ut ædificiorũ, quæ Romæ habebant, penſiones pende-
Edificia Romę fieri, etiã ea ui- dentur, quæ in con- tinentib. Romæ ædi ficijs fiunt. yᷣ Perfe/
ciſſe ædificium is ui⸗ rentiquod munus detur, qui ita cõſum colonariũ appella- mauit ut iam in diſt ri a M. Cicerõe ad zuriamin ulu Atticum Bpiſt.lib. XIII.& C. Cæſarc
bellorum ciuilium cõmentario IIl ipſe arbi- tror, cuius uocis etiam in authenticisi men- tio habet᷑, tametſi& columnariũ legi poſsit. tlgitur potuit dubitari, quæ intelligant᷑ ædi- ficia Romæ eſſe:& hic traditur, etiã quæ ex- tra muros in continentibus urbis fiunt, con- tineri: Roma enim mœnibusnõ terminatur, ſed continentibus ædificijs. †Accurſius ca- ſum in lege fingit:Si cõſtitutum eſſet, ut qui ædificium Romaæ feciſſet, ciuis Romanus ha beretur. Addit Bartolus, talem uerè& pro- priè ciuem eſſe: quoniam quoties lex ea con fert, quæ ſolius iuris ciuilis ſunt, propriè con fert, nõ per fictionem: unde conſequens eſt, ut etiã in odioſis huiuſmodi receptitius pro ciue exiſtimetur k.tlIpſe in ea quoq; ſpecie in terpretationem hanc intellexerim, cùm cau- tum eſt, ut ædificia Romæ ultra certam alti- tudinem non erigantur!, uel non deſtruan- tur,& ſi qua ſimilia: intelligentur enim Ro- mæ eſſe,& quæ in ſuburbijs ſunt. Sanè quod ad ædificantium inſtructionem attinet, græ- cum elegans extat carmen: 2dασησαστποιQρροeνμ ,xxx N KTe)A,, &πꝑεηmτοο ci 0 νldν Ʒ ονρμοτασ. Aedificare domos, multorum& paſcere uentres, Pauperiem in miſeram prompta frequensq́; uia eſt. §. PERFECISSF.) Perfectum dicitur, cui nihil addi uel minui, ſalua integritate, po- teſtm: idq; proprieè. Quandoq; tamen ex ſub⸗ iecta materia aliter iudicamus& perfectum ædificiũ interpretamur, quod in tali uſu eſſe poteſt, qualem paterfam. hic deſtinauit: ſicq; Vlpiani uerba hic accipienda ſunt: alioquin quodlibet imperfectum ędificium, aliquo in uſu eſſe poteſt. Scribit M. Vitruuius archite ctonices lib. x. Epheſi antiquã legem fuiſſe, Architectus cùm publicũ opus curandum recipit, polliceatur quãto ſumptu ſit futurũ: ædificio perfecto, ſi quod profeſſus eſt, om- ne impenſum fuerit,& ultra quartã eius par- tem etiam aliquid, quod pręterea excurrerit, de ſuo ſuppleat.quomodo hic accipiemus perfectum æditficiume an ſimpliciter, ut Vl-⸗ pianus hic aite minimè uerò: ſed perfectum intelligemus, cùm factũ eſt illud, quod fieri inter partes cõuenit:fantè enim, quam res cõ
i
3
k
5
1
6
M
7
9. quidam. in Auth. de non ali.
l. cum ex ora- tione. C. de ex cuſat. tut. ubi
Bald.
lj.& ĩj. C. de æd. pri.
l iuxiſperitos. de excuſ.tut.

10
2 a l. aliud. 5. cod.
b l. qui hominẽ. §. quidam. de ſolut.
c l. cum propo nas. C. de hæ⸗ red.inſtit.
d Bart. l. fin. de cond.inſtit.
307
ſummationẽ acceperit, factũ nõ dicitur: quæ ſiacceſſerit, non ſolùm factum, ſed etiã perfe ctum dicetur.¶ Sed finge, cõcedit lex uolenti laute ædificare, ut uicinũ ad proximæ rei uẽ- ditionem cogere poſsit, an eum quoq; adiu- uabit, qui lautũ æ-
dificiũ perfecit, ſed eſſe poſsit.
addere illi aliquid
„ pPbAVL. LIB. VI. deſiderat, puta hor P LBNX CXL. tum ampliare, uel Poiſſ. eſate impluuiũ? Qua in Puie Cuislinte re, cùm ego impe- ligitur, quãuis terer, negabam ad alijs acquiſiuit. muatl; Frn Liitin»VLDPIA. LIB. VII. surbis ratio Dint LEX CXLI. ne ita conſtitutum Tiam ea mulier,
eſſet,& quò ciues ad expolienda ædi ficia incitarentur, in eo, qui iam perfeciſſet, hæc ratio locũ non habebat:nam incitandus nõ erat, qui iam per feciſſet, nec uolebat ædificare, qui iam ædifi- caſſet:quandoquidẽ& modica illa ampliatio ciuitati ipſa ornamento nõ erat, ſed ædificiũ, qd ſatis iam perfectũ fuerat: reſtrin gendũq; interpretatione decretũ dicebam, qᷓd nõ ſolũ aduerſus legem ciuilem inductũ erat, ſed etiã ius gentiũ tollebat, quod lib. Regũ III. cap. X XI. habetur: nam& Prãquillus tradit, Au
cũ moreret, cre-
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
guſtum Imp.forũ feciſſe auguſtius, cùm poſ 30
ſeſſorib. proximas domos extorquere auſus nõ fuiſſet:aiebantq; optimi principis Augu- ſti exemplũ imitandũ, non cuiuſuis alterius, qui eius decreti autor fuiſſet. Verũ cùm non tam iuri meo, qᷓ; iudicibus diffiderem, tranſe gi: ut ueriſsimum ſit illud Heſiodi,
Mu' α εειe&ο—νλοιmOwi νενετνν Kπάηοο d. Quod, ut L. Columella ait, nõ ſolũ de boue dicitur, ſed etiã de omnib. partibus rei fami- liaris:adeò refert nõ habere malum uicinũ.
Facli ſpecies applicata ad hanc legem, und cum dubitandi, deci dendiq; ratione.
Cepiſſe an intelligatur, qui alijs acquiſiuit.
Non uidetur receptum, quod receptum non durat,
EPISSE.) †Cum filio uel ſeruo ali-
quid relictum eſt,& præſtitũ, quamuis eius rei dominiũ incontinenti in patrem, uel dominũ transferatur, nihilominus ipſe filius uel ſeruus cepiſſe uidetur: tqua in re potuit meritò dubitari, cùm cepiſſe non uideatur, qui reſtituturus ſtatim eſt*. Sed hæc diſsimi- lia ſunt:pater enim uel dominus ex iure ſub- iecti ſibi hominis nitunturb, qui etiam potuit illud ius non agnoſceres. Sed is cui quis reſti tuere debet, proprio iure innititur,& ut ſibi reſtituatur, actionem habet. Quamuis igitur effectum acquiſitionis attendamus, ut acqui ſiuiſſe non uideatur, niſi is, cui quæſitum du rat, tamen& filius uel ſeruus acquiſiuiſſe ui- dentur, cùm tale ius ex eorũ perſona cõſide- retur, ſicut quod pater cùm moritur, acqui- rit, acquiſiuiſſe uidetur, quia illud in hæredẽ tranſmittendi ius habet“. Idem in eo, qui in-
4⁰
50
60
308
cõtinenti reſtituere nõ habet neceſſe:cõmo-/ ditas enim medij tẽporis nõ modici effectus eſt. Et ex his decidi poteſt quæſtio: ſi lege
municipali quicũq; aliquid iure cõtractus re
ceperit, dñio translato, teneatur Reipub. ue-
ctigalis nomine de
ditur filium habere, cem pẽdere, qui re quæ exciſo uentre e/ Aenitflecefrachns dere poſsit: necnon deinde reſolutseſt, 3 3 an debeat? Et extat etiam alio caſu mul reſponſum, nõ de- lier poteſt habere fi⸗ berefquoniã non
uidetur receptum,
lium, quem mortis quod receptũ non
tempore nõ habuit, utputa eum, qui ab hoſtibus captus re/ meauit.
uerum eſt, cùm re- cipientis ius extin ctum eſt: alioquin ſi nõ extinctũ, ſed translatum proponatur, ex hoc reſponſore- ceptum uidetur.
1 Duo exempla, quibus mater cum moritur, filium nõ habet, quem poſt mortem habet.& num. z.
3 Si mater aliquid ſibi filijsq;, quos cum morietur habebit, ac⸗ quiſierit, etiam cæſiex utero continentur.
4 Cæſo ex utero, omnia, quæ cæteris filijs indulgentur, com- petunt.
—
Lquibus mater, cùm moritur, filiũ nõ ha- bet, quem tamen poſt mortem habet. Primũ eſt, cùm ex fictione iuris habet, uerè non ha- bet:qui cũ execto uentre natus eſt, uerè mor tua matre naſcitur: ſed lex eum, qui in utero
e 1 Lulpiti uur. dot,
60. inj.
3
0 durats. Quod utiq; Gl c. nan g. l exna ead. ſcbellide
TIAM.) † Referũtur hic duo exempla, 1
eſt, fingit uiuere. Secundum eſt E conuerſo, 2
cùm uereè filiũ habet, ſed lex interpretat᷑ non habere: ut quando filius ab hoſtibus captus eſt.tEthinc conſequens eſt, ſi mater aliquid ſibi filijsq;, quos cùm morietur habebit, ac- quiſiuerit, eos etiã contineri, qui cæſo utero naſcuntur: quod ex proprietate uerborũ nõ eſſe Baldus ſentiti, ſed ex coniectura mentis, quæ in actu filijs ipſis fauorabili cum primis obſeruãda eſt:cui ego facilè aſſentior. Hinc- que fit, ut is fratribus inſtitutis, à matre præ- teritus, pro inſtituto habeatur: at extraneis inſtitutis, querelam inofficioſi teſtamenti ha beatk.t Generaliter enim proditum eſt, quæ- cunqʒ cæteris filijs indulgeantur, huic quoq́; Cæſari competere!l.
1 Epitome huius legis.
2 Cognito quod mixtum eſt, ſimplicium natura cognoſcitur.
3 Coniuncli uerbis.
4 Re& uerbis coniuncti.
5 Re& uerbis coniunctus cæteris præfertur.
6 Verbis tantum coniunctus, excludit re tantum coniunctum.
7 Quibus caſibus præcedens doctrina fallat.& num. 8.
9 Verbis coniuncli ab initio ſibi partes faciunt, re coniuncti per concurſum.
10 Explicatus Seruius luriſconſſ in l. tem. S. j. de hære. inſtit.
11 Confutata ſententia eorum, qui putant, ſi teſtator Titio& Seio leget fundum, non eſſe re coniunctos.
12 Tacitus intellectus in cõiunctionis materia nõ cõſideraãdus.
13 Hæc uerba, In qua parte Titiũ inſtitui, in ea Scium inſtituo, quid operentur.& num. 14.
15 Re tantã cõiuncli, a luſtiniano ſemper diſuncti appellatur.
Triplici.)
„ oc ſi de M gooh
ic 4, clh. mhacurlnan
wapuhe
gotegerenluh tündelletco
nivs nõ uideri
lmlreſpectuci nuumretũ C uxeni ntlid tler Tiiofun
ma deio centũ
orleteñer⸗ b zopulent, qula mennõ ad eiul-
Inteicettaspartes: ntio modliceffect imtem,no diuiſam ümdim aliqui uoc danturrutinpropol vdeio fundũ deiꝛ ſulbetadintegrüfu tiatumpartesſcit
Iß c uſ ldbr urlabet:n
Elcg.
licneſcazſediune b
i Icumater G’blolidũuidletur noff!iſta mcuttenteponiode
k l poſthumi
4 1 I. 2uod
boſthu.
dic tur. de lib.
rmnünätone ui xterispræfertur
ceimfig rinalitatqui
imexcludi quiſolã tim uetbis cöiuncti
üporti
colun deh L dübrnüt m mrlihrNi l luse„ Ullus k Xadui 3 rum eren Dan altſß blo, cun
Aus K J.

309 310
—— 3 9.. de uerb. ſignit. comment. 1 RIPLICI.) a fExplicat hic Juriſcon
ſultus triplicẽ cõiunctionis ſpeciẽ, pro- ſequiturq́; exẽpla coniunctorũ re,& uerbis: 2 quoniã cognito quod mixtũ eſt, ſimplicium
cti nominarent᷑, nõ uidetur fuiſſe mens teſta toris, in deficientis portione eum penitus ex cludi, interpretamurq́; intentionis eius fuiſ- ſe ſingulos ſeparatim inſtituere, ſed ut cele-
natura cognoſcit.demũ exemplũ affert, quo ex tribus cohęredi bus duo re coniun
untur, tertius nul ſo modo. Sciendũ
PA VL. L. IB, Vvr. L. IVL. ET papP. LEX CXLII.
A D
rius ſeriberet, duos poſtremos cõiunxiſſe: ́d f I. Mæuio. de
autẽ, ne etiã ſi hos ar ticulos detrahas,&,
& Salicet.probatf. tldẽq; ſi ſcriptũ ſit, 8 Maæuio fundi par- tem dimidiã, Seio
* 3 itach, fconiunctos Ie 4 modo 10 q;cum, interdum ta partẽ dimidia lego. uerbis dici, qui u- intelligi coniun men cõiunctos acci, eundẽ fundũ Tirio na ſtructura in eiuſ ctio poteſt:aut enim pi oporteat: ueluti, lego: q;uis enim Ti
dem reiparuib. con re per ſe coniunctio L. Titius, P. Mæui⸗- tius re coniunctus
82 zunum erſei cõtingit, aut re uer us hæredes ſunto ex ſolùm ſit, tamen 19
ack 3 2 parte dimidia: uelita, Seij deficiẽtis par-
bis, aut uerbis tantũ: nec dubiſũ eſtꝰ, quin coniuncti ſint, uos & nominũ& rei cõ- plexus iungit: ueluti
dum Seianũ lego, Seio eundem fun- dum æquis portio nibus: nã ſi Titius & Seius à diuerſo uerbo regerentur,
20
. P. Mæuius, L. Titi- us hęredes ſunto, Sẽ- pronius ex parte di- midia hæres eſto: ut
te cum Mæuio ſuc cedet, qui Mæuius ſeparatim eſt uoca tus,& iuris intelle- ctu, ſeu in abſtra- cto tantũ coniun-
leg. ij.
— dubiũ nõ eſſet con Titius& Meuius X NT tins dMaunus ctus eſt. iunctos nõ uideri. parte dimidia hære- ueniàt in Partè dimi b F Nec dubifä.) Mmmi Idem ſi reſpectu di des ſunto: uelita, TPi diam,& re& uerbis potuit tamen dubi nes uerſarum rerũ cõ- tius Mæuiusq;h hęre coniuncti uideant᷑ ¹. tari,quoniam qui 9 8 un jungerent ut ſicli⸗ des ſunto:uel ita, Ti L. Titius ex parte di uerbis cõiungunt, ctũ eſſet, I itio kun tius cum Mæuio ex midia hęres eſto: Se- ab initio ſibi partes a,. dum& Seio centũ dane 4 ius ex Parte quaeI- faciunt: qui re, per huiuſmodi. Iego:: licet emꝗ uer⸗ Parte dimidia hære- 8.„dlua E. concurſum: unde uzus ele bis copulent᷑, quia des ſunto. Videamꝰ 30 Titiũ hæredem inſti tanꝗᷓ qualitates hæ ! tamen nõ ad eiuſ- inuicẽ aduerſaren dem rei certas partes uocant᷑, huiuſmodi cõ- tur, nõ uidebuntur poſſe iungi: quod falſum 4 4 iunctio modici effectus eſt.t Quod ſiad ean- eſt: ut enim quis uerbis cõiungatur, ſatis eſt „ dem rem, nõ diuiſam, ſed ſolidã à principio ſi nominum complexu copulatus ſit. 2 cõiunctim aliqui uocentur, etiã re coniuncti c AVeniät.) †Atqui cum ſine partibus in 10 dicuntur:ut in propoſito caſu, ſi dictũ ſit, Ti- ſtituti in hoc exemplo proponantur, portio „ tio& Seio fundũ Seianũ lego: uidetur enim uacans etiã Sempronio accreſcere deberet, quilibet ad integrũ fundũ uocatus, unde per ex deruij ſententia, qui quantũ ad ius accre- cõcurſum partes ſibi ſaciunt,& altero exclu- ſcendi nõ eſſe cõiunctos aits, qui ſine partib. 2 litem.§.j. de . ſo, alter totũ habet: nõ quia collegæ portio ſi 40 inſtituũtur: ſed intelligendus eſt Seruius in hæred inſtit. bi accreſcat, ſed iure proprio: quia cũ à prin- his hęredibus, qui ſeparatim inſtituti ſunt: cũ * cipio ſolidũ uideatur ſibi legatũ, collega non enim partes expreſſæ nõ ſint, cõiuncti re nõ concurrente portio decreſcere nõ debet. I1In uidentur: ſed quoties uerbis iuncti ſunt, non hæredes, 5
5 hacconiunctione, qui re& uerbis connexus eſt dubium ius accreſcendi uiciſsim eſſet. de hær. inſtit. econiuncti. eſtb, cæteris præfertur:duplex enim uinculũ d Videantur.) f Confutatur hinc aliquo un
eg. ij. 6 fortius alligat. t qui uerbis tantũ iungitur, rum ſententia, qui exiſtimauerũt, ſi teſtator ner eum excludit qui ſolũ re cõiunctus eſt: cum Titio& Seio leget fundũ, nõ eſſe re coniun- . enim uerbis cõiuncti ad eandẽ rem) licet cer⸗ ctos, quia per copulã ab initio uidetur in ui-
tis portionibus, uocati ſint, portionũ illarũ à riles portiones facta diſtributio: quod ſi uerũ i Iij.. ſi plu.
teſtatore mẽtio facta uidetur, reſpectu cõiun so eſſet, Mæuius hic nõ cõiungeretur re Titio: unaſent. ctorũ inter ſe, qui unum corpus cenſentur: unde meritò eorũ opinio recepta non eſt: nã 2 unde ſi eorũ aliquis excluditur, perinde cæte& copula ex propria natura ſolũ coniungit, ¹— ri admittuntur, ac ſi quò adeum partiũ men- licettacitè& per interpretationẽ diſtribuere „g. hæc ita. tio nulla fuiſſet facta: cõiunctiq; illi nõuerbis uiriliter cenſeat᷑. fSed tacitus hic intellectus 12
. de cad. toll. ſoluùm, ſed& re forent: quapropter qui re ſo in cõiunctionis materia nullius cõſideratio-
7 lum cõiungitur, ab eis excluditur. Quæ in- nis eſtv:quippe hoc in ea potiſſimum attendi k Bald. l ſc for⸗ lanein pri. terpretatio quandoq; ex alijs cõiecturis ceſ mus, an expreſſe eadẽ ſtructura pluresuocẽ- tid. C. aeleg. lega.j. ſat,& re cõiunctus æqualiter cum cõiuncto tur, an id minus:arbitror tamẽ in his, quæ põ
uerbis ſuccedit, ueluti cùm apparet re cõiun dere, numero, mẽſuraue cõſiſtunt, prædicto ctum a teſtatore cæteris prædilectũ eſſe: ut ſi so caſu cõiunctionẽ nullã re fieril: cùm enim di I I. ſi mihi. de ſita quis de quis ita ſcripſit“, Titius hæres eſto, Caius& uiſio abſq; creditorum alio facto in eis proti- uerb. oblig. k ered. inſtit. Męuius ex æquis partibus hęredes ſunto. In tinus fiat, non uidetur ſolidum ab initio uni- 4 hoc enim exemplo, cumprimũ ſolidũ T'itio cuiq; datum, ſed uiriles ſolum portiones. datum ſit, q́; Caius& Mæuius uerbis cõiun- e TExparte qua.) 1 Wdser be e par 13 2

a I. ſicut. de adi. leg.
b Bart. l. re con iuncti. ij. op- boſ.
c In d. l. ſicut.
14
d I. Mæuio. de leg.iij.
e l. lul. quoq.de hæred. inſtit.
15
f Ij. C. de cad. toll.
1.3
2
1
2
g Gl.lj. C. ſiad uer). tranſ. h 1. munacs. j. tit.j
3¹¹
tem Titij omnẽ adimi,& Seio dari: ſicut cùm dicimus, Quod Titio legaui, id Seio do?: ſed in legato aliud eſſe quidã reſpõderũt:qᷓᷣd ple- riq;reprobãtb:nõ enim differre hac in re lega ta ab hæreditate: unde cõmuniter tradunt, in
ꝓpoſito caſu nõ o-/ mne legatũ trãsfer ri, ſed J itiũ Seiũqʒ cõiungi c: quod mi hi à Iuriſcõſulti mẽ te abeſſe uidet᷑:igi- tur forma uerborũ cõſideranda eſt: ſi em̃ dixero,iIn qua parte Titium inſti- tui, in ea Seium in- ſtituo, uerba trãsla ionem nõinferüt, cùm abſurdũ non ſit in eadem parte duos inſtitutos eſ- ſe. at ſi dixero, q́d Titio legaui, id Se- io do, in ꝑſona Ti- tij ademptio neceſ ſario infertur: non
tui, eſto: Sẽpronius ex parte dimidia hæ res eſto. Iulianus poſ ſe dubitari ait, antres ſemiſſes! ſint facti, an Titius in eundem ſemiſſem cũ C. Seio inſtitutus eſt:ſed eds quèòd Sempronius quoqʒ ex parte dimi dia ſcriptus eſt, ueri- ſimilius eſſe, in eũdẽ ſemiſſem duos coa- ctos,& cõiũctimb hę redes ſcriptos eſſe.
VLPIAN. LIB. IX.
enim dari potuit Seio, niſi Titio auferatur*. ut enim nouum non eſt, eandem rem pluri- bus legari, qui per concurſum ſibi partes fa- ciant, ita quod uni legatum eſt, alteri dari nõ poteſt, niſi illi adimatur: quoniam ſi per con curſum admitteretur, nõ haberet ſecundus, quod primo legatũ eſt, ſed partem: quod cõ- tra teſtatoris uerba induceretur.
f Semiſſes.) Et cauſa dubitationis ex re- latiuo erat: ſi enim ad quantitatẽ ſimpliciter referret᷑, tres ſemiſſes faciendi erant: ſed ma- gis eſt, ut ad eandem ſpeciẽ trahatur, ideocq; cenſeatur uterqʒ in unum ſemiſſem coactus, ſintq; re coniuncti:addunt aliqui, etiã uerbis cõiunctos uideri, tantamq; relationis empha ſim eſſe, ut q;uis duæ ſint orationes, una ui- deatur:quæ ſententia recepta non eſt.
g Sed eò.) Quid ſi hæc ratio ceſſaret, ut quia Sẽpronius ex triente ſolũ inſtitutus eſ- ſet: Et putarim in eundẽ ſemiſſem Seiũ nihi- lominus admitti?: nec enim hac ſe ratione Iu lianus tuetur, ſed propter naturã relationis. Quid ſi etiã Titius in triente inſtitutus eſſete & hoc caſu fortè à natura relationis recedere mus, tum ut omnes hæredes eſſent æquales, tum ne uideretur teſtator de parte ſolùm hæ reditatis prouidiſſe.
h Coniunctim.) Retantũ, ut creberri- ma ſe habet ſentẽtia:ttametſi Iuſtinianus hu iuſmodi, qui ſoluùm re coniunguntur, diſiun ctos ſemper appelletf.
Qui actionem habet, rem habere uidetur.
Actiones ad mobilia cõpetentes, inter res mobiles numerantur.
Ir APVvD.) Qui actionem habet, rem ha bere uidetur: thincq; eſt, qd actiones, quæ
ad mobilia cõpetunt, inter res mobiles cõpu
tanturs. Procedit autẽ hæc regula nõ ex ueri
tate, ſed ex interpretatione legis“: alioquin
10
20
30
4⁰
50
60
D. Andreæ Alciati in tit.
zu
minus eſt actionẽ habere, q́; rem, q́d propter
litiũ anfractus introductũ eſti. Hinc eſt qd in i ILche.
odioſis uel correctorijs ſuprà diximus regu⸗- S od, lam hanc nõ obſeruari, quod etiã dicendum eſt, cum de reſciſsione cõtractus agitur. Qua
LEX CXILIII.
Dapud ſe quis ha Ieer uidet᷑, de quo habet actionem: ha- betur enim quod pe ti poteſt.
pAVL. LIB. X. A b
LEG. IVL. PAP. LERX CXLIIII. Aſuriusſcribit libro Memora
lium, pellicem apud antiquos eam habi- tam, quæ cùum uxor nõ eſſet, cum aliquo tamẽ uiuebat: quam
fell, 8 nuu 1 920. nrdlielee i vcgunn 99 gerdele umhubi propter cum tranſ vgerahi actionem ex eo re/ rlutie 4 ſcindimus, quia in 1 cculu 3 dimidia iuſtiprecij mauutone parte erratũ ſitt, iu i Bart.ſiaa rmuchan, ſtum preciũ nõ in⸗ cum 49 3 manlanr,e telligemus, qᷓd a⸗ de uerh ol n Kilto n ctione etiam legiti duamichſe mapetitum eſt, ſed qtsciynalo⸗ qd ex dubio euen- tei eiltmt tu colligi poteſt.In 1 Iteipretalio de etiam eſt, quòd lanunbihſis poſſeſſor in cẽſum 5 dõ admocũ
rem ipſam deferre debeth nõ qui inte l lIſrmasſ
Tuenit. 8 Enium Pudle
rim actione aduer- cum de cenſ. ʒ öᷓcubi n0 ſus eum experitur: 1 loneſtũnõ prodeſtq;huiuſmo f ciumgy ſ di poſſeſsio, ne ſa- hh qeex tiſdare quis ex edi- 1 b gar3
cto compellatur’, m l pen. pen 9 5 ciiminis
pellicis ſignificatio explicatur ex ſententia Maſurij. Latine d uiris non dici, hæc eſt pellex mea, ſed ab uxoribus. Defenſus Maſurius abQimpugnatione Vallæ& perotti. pellex eſt, quam Græci ⸗auaænld dicunt.
Accurſij ſententia de amica& concubina.
Concubinæ nomen apud ueteres non fuit inhoneſtum. Amicæ nomen quaſcunq; meretrices continebat. Meretrices à Solone publicitus inſtitutæ.
Meretrix quæ ſit.
ASVRIVS.) T †Explicat Juriſcon- Mabs pellicis ſignificationem, oſten- ditq; ex Maſurij Sabini ſententia, eo nomine accipi, quæ citra matrimoniũ cum aliquo cõ ſueſcat, domiq; retineatur: fubijcitq; uulgò ſic accipi, quæ cũ eo ſe miſceat, cui ſit uxor. Sed priorem interpretationem nobiliſsimi Grammaticorum Valla& Perottus non re- cipiunt: tquoniam latinè à uiris dici non ar- 2 bitrantur, hæc eſt pellex mea, ſed ab uxori- bus potius. Hinc philomela adud Ouidium in Metamorph. ſepellicem ſororis dicit:& a- pud Senecam Tragicum Juno ſe cedere pel- licibus ait:ut manifeſtè appareat, pellicẽ non dici niſi uxoris reſpectu, forteq; àa pellendo, quoòd maritos ad expellendas uxores cõpel- lat. quòd ſiapud aliquos autores aliter lega- tur, ut apud Pliniũ, Curtium, Tranq. corru- ptos codices uitio librariorũ contendunt,& non pellices, ſed pallacas, quę græca uox eſt, legendum autumantſ Verum penes mean- 3 tiquior eſt Maſurij autoritas, quẽ& in Saty- ra Perſius celebrat,& apud Græcos Athe- næus: tnam& Nonius Marcellus pellicem 4 eſſe, quam Græci rææxi uocant, cum lu- riſconſulto opinatur, ut meritò eiuſdẽ ſignifi cationis utraqʒ uox ſit. Sed& Martialis Pon ticum deludit, pellice lua utentem: quem lo
cum ne corruptũ credamus, ratio carminis 3 manife-/
Oo G I
ui ſatiſ.e 4 uiſa 3. Kreni fatamicx
werices contineb quanjß ibcbco rpb quitzumaoid rillauocant, etia lptanesin Pluto, tytuan&quæ ſequn blictus meretrice tautor,utea Venen ſdesſolictandisabſt emnon elſequæcu naniaaccepta ſec temquepalim lumg hwiclmodi diimauerim, ne b ſeemplo. miapunione dro equa lha diii,ynün a. nldan ſlun fa⸗ neii ntelligirar. nanonn 0 dle
ur dedfing, Tis⸗ uuti Veluüh mdtdeius abehie

r112
2
—
nirilis. de
. præſt.
J. C. de hæ-
rd inſtit.
2
— 6 oteſt. 5 eo.
3 poater. 6. fi⸗
vn. de lega- 5 ij.
3¹3
manifeſto argumẽto eſt:qui, ſi Vallæ ſenten tia probaretur, nimis dura& barbara transla tione uſus eſſet. Satius ergo Iuriſconſulti eſt expoſitionem ſequi,& utranq; interpretatio nem defendere.t Quòd autem uero nomine
amicam, paulò ho- neſtiore cõcubinã appellari hic tradi- tur, Accurſius nõ probat, ut honeſti- us nomen cõcubi- næ cenſeatur, q́; a- micæ,& ideo non reſpectuamicę, ſed pellicis cõparatio- nẽ fieri exiſtimat: quæ interpretatio cũ ſermonis ipſius ductu nõ admodũ conuenit. Igitur ſciendum, apudue teres cõcubinæ no men inhoneſtũ nõ
nũcuerdò nomine a- micam, paulò hone- ſtiore concubinã ap/ pellari. C. Flaccus in libro de iure Papyria no ſcribit, pellicẽ nùc uulgò uocari, quę cũ eo, cui uxor ſit, cor- pus miſceat: quoſdã eam quę uxoris loco ſine nuptijsin domo
ſit, quam Gręci αmλααι mο
α ocant.
VL BTA. LIB. X. LEX CXLV.
fuiſſe, ſolumq́; ſic 1. appellatas, quæ ex N7Irilis appellatio tra legis pœnã,& ne, interdum e- ſine metu criminis haberent: fat amicæ nomen, etiam quaſcũqʒ meretrices continebat, q́d ex Terentio Plau toq; uarijs in locis conſtat: idq; Græcorũ ex- emplo, qui eralaæs, id eſt, amicas, quęcunque ſcortilla uocant, etiam ignobilia. Hinc Ari- ſtophanes in Pluto, πνηmπένιν ra,oœs æo e Węivbaæo,& quæ ſequuntur. Inſtitutas autem publicitus meretrices à Solone Philemon eſt autor, ut ea Venere cõtenti iuuenes, àpu dicis ſolicitandis abſtinerent. tSanè meretri cem non eſſe, quæ cum uno aut altero, etiam pecunia accepta, ſe cõmiſcet, dubiũ non eſt: ſed eam quæ palàm& pluribus ſe proſtituit, ſolamq́; huiuſmodi de uicinia poſſe expelli exiſtimauerim, ne probis mulieribus malo ſit exemplo. Virilem portionem pro æquali intelligi. Aliquando dictio, Virilis, naturam ſuam amittit. Excuſſal. pater. S. filiam. ff. de hæred inſtit. VI RILIS.) Virilis portio pro æquali intelligitur: unde ſi Titium& Scium in uiriles partes inſtituero?, ęqualiter admitten tur. Sed finge Titiũ hęredem eſſe non poſſe, an totũ Seius habebitb? Et hic probatur habi turum, †& hoc caſu dictio illa uirilis, naturã ſuam nõ ſeruabit, quod& ſuprà de dictione reſiduum, tractauimus ⁴, Et ex hoc reſponſo ſunt qui cõſequentem quæſtionẽ decidant: tEilia hærede inſtituta, uetuerat“ quis ædifi- ciũ de nomine ſuo exire, ſed ad uernas quos nominauerat, pertinere iuſſerat: defuncta hę rede& legatarijs, cùm uernarũ unus ſuper- eſſet, reſpondit Scæuola ei uirilem partẽ præ ſtandam. Interpretatur Accurſius, pro uirili portione omne fideicõmiſſum comprændi: atq; ita à cæteris traditum eſt. Sed negari nõ poteſt, quin expoſitio hæc impropria ſit, nec
de uerb. ſignif comment
10
30
4⁰
50
60
uerbis Iuriſcõſulti quadrans: unde ego pro- prisè de uirili portione intelligo,& cum ex or dine contextus appareat prius hæredem de- ceſsiſſe quàam legatarios, ſtatim ab eius mor- te ipſo iure uirilis portio translata eſt: unde
tiam totam hæredi- tatem cõtineri dicen
dum eſt.
T ERENTIVS CL E- MENS LIB. 11.
LEX CXLVI. Oceri& ſocrus appellatione, auũ
quoq;& auiam uxo ris uel mariti cõtine/ ri reſpondi.
IDEM 1. 1 B. 111. AD EDICTVM.
LER CXLVII. Viin continen tibus urbisnati
quamuis alij deceſ ſerint, ſuperſtiti ſo la ſua pars rema- net, quoniam cæte ri collegatarij lega tum ſuum ad hære dem tranſmittunt, nõ enim ipſi quicꝗᷓ
reſtituere grauati.
fuerant, ſed filia:& licet prohibitio ne de nomine ſuo exi ret, uim aliquam fi deicommiſſi habe- reuideatur, quia ta mẽ nominauerat, quibus legatum re ſtitui uellet, ſatis
eſt ipſis ſemel acꝗ- ſitũ fuiſſe: quæ de- ciſio in fideicõmiſ- ſo uniuerſali non procederet, cùm illud neceſſe ſitagnoſci, nec ipſo iure quæratur e.
ſunt, Romæ nati in- telliguntur.
1 Soceri nomine ſocer magnus continetur: idem de ſocru. 2Patrui nomine cõtinetur patruus magnus,& quando hoc 3 Soceri ſocrusq; deriuatio.(obtincat. Antiqui ſoceram pro ſocrum dixere.
OCERI.) †Cúm ſuprà explicuerimus, Dan appellatione generi& nurus, proge- ner&pronurus contineatur, cõſequens eſt idem in ſocero dicendum: correlatiua enim ſunt, nec abſq; altero alterũ eſſe poteſt. Illud hic tantummodo admonendus eſt lector, ſi- cut ſoceri nomine ſocer magnus cõtinetur, tita dicendũ de patruo, ut de eo lex uerba fa- ciens, etiam patruũ magnum cõprændat. In quo articulo magna eſt controuerſia, uide- turch crebrius recipi, ut in materia fauorabi li cõprændatur, in ſtricta uerò uel aliàs odio- ſa non comprændatur: in quam ſententiã& ipſe accedo: quãdoquidem in fauorabilibus cùm amplior fiat interpretatio, ueriſimile eſt de utroq; patruo actum: nec nouum eſt ali-
uam dictionem duplici de ſpecie intelligi. Saneft ſocer à græco ſermone deducit᷑ xuοοe, ſicut ſocrus euνρα, ut Modeſtinus ſcribiti: tquo exemplo& aliqui ex antiquis ſoceram pronunciauerunt, non ſocrum.
4
1 Continentia pro ſuburbifs accipi. 2 Natuts in continentibus, in urbe nattis dicitir. 3 Oriundum quomodo accipiamus. vI IN continentibus.) † Continentia pro ſuburbijs accipiũtur x, q́d cum ipſa urbe e teneãt, cõtiguaq; ſint: qui ergo in his naſcitur, Romæ natus dicitur. Quid ſiin ui- co aliquo qui urbi Romanæ reſpondeati Et licet is patriam Romã habeat, nò tamen Ro- mæ natus intelligitur. Quid item ſi lex eum, O 3
314
e Bar. l.j. de le- ga.j.
1
f Lnurus. l. ge- neri.
g I. C. de ſuc. edi.
h I in lege. loc. 3 i l.iiij.de grad. 4
1 k l.ij. F. eod. 2
I I. qui ex uico. ad mun.

3¹5
qui Romæ natus nõ ſit, à dignitatibus exclu
dat, an is cuius mater extra domicilium pere
grè peperit, recipiendus ſite Et certũ eſt uer-
bis legis eum excludi, licet ex interpretatiõe
« Pet. Cyn. l.hu aliud fortè ſit*: in eo enim loco is eſſe intelli- iuſmodi..le- gitur, in quo domi
D. Andreæ Alciati in tit.
316
lem numerũ. Sed in deſcendẽtibus dubium nõ eſt, etiã unico filio extante ſubſtitutũ ex- cludi, idq; cõiectura pietatis n ne alienos ſuo ſanguini præpoſuiſſe teſtator uideat᷑. Dubi- tari igitur poteſt, cùm conditio illa extraneo adiecta eſt:nã tunc etiã ratio Caij hic
Am quem ſine ceſſat. Sed tamẽ u-
liberis eſſe dice-
gatũ. de leg.j. cilium cõſtituit:& calvs 118. VIrI. nõ receſſiſſe uidet᷑, Ap w. rVIL. PAP. qui animũ reuertẽ LEX CXLVIII. b l. pleriq;. deri di habet b. Quid ſi On eſt ſine libe ¹0
tu nupt. 5—„ Pi 85 n0 Kenalo⸗ ſed ris, cui uel unus riun 2. 1— 2O ut filius undue filia eſt: 3 turcEt uulgoò tradi h 1 Fcſati tum eſt, oriundum hæcCcnim enilclat¹O, e ci. deuſur. eſſe, ꝗ ipſe natus habet liberos, nõ ha- A. eſt, uel qui inde ori bet liberos, ſemper Linein iie Düiha plurali numero pro- duiapater elcius ferrur ſicur pugll⸗ maioresex eo loco Secoclicilli antiquitus progna ateScOcltellit, 20 ti ſunt. Sed peritio 1DIM I1B. X. AD LEG. IVL. PAp.
res oriundum non eſſe qui ipſe natus ſit, exiſtimant, ſed qui genus dixit. Sic T. Liuius: Nati, inquit, Carthagine, oriundi à Syracuſis.
LEX CXLIX.
1 Dictio, Liberi, de unico filio dicitur. 2 Liberum etiam ſingulariter dicimus pro filio. 3 Pugillares quid. 4 Sine liberis non decedit, qui unicum filium relinquit. 5 Cõditio, Si ſine liberis deceſſerit, reliclo nepote ex filia deficit. 6 Si conditio de filijs loquatur, an ad excludendum ſubſtantiuum unicus ſufficiat. 7 Si lex dicat, Extantibus liberis filiæ excludantur, uno exiſten- te excludi debent. ON eſt ſine liberis.) Hæc dictio, Li beri, etiam de unico filio dicitur: ſolet enim latinè loquẽtib.plurali numero profer 2 ri, ſicut pugillares,& codicilli: ſq́;uis quãdo- que etiã ſingulariter liberũ dicamus:& ut Iu ſtinianũ omittã, cuius autoritas, quantũ ad rem latinam attinet, nõ multũ pollet: Mode- d L. ius autẽ. de ſtinus ², Non poteſt, inquit, quis nolle ſuum
1
pact. liberum eſſe. Vlpianus quoq;, Locupletior e l. nemo præ- non eſt factus, qui liberum acquiſiuit. Addit do.tit.jꝗ Valla ſe eandẽ uocẽ apud Quintilianũ obſer
3 uaſſe. Pugillares quoq́; Cſſunt hi libelli uel ta- bulæ ceratæ, in quibus ſcribebãt, quos Græ- ci, ut opinor, eακεᷣει⁴ᷣνᷣαά uocant) ſingulari nu- mero reperiuntur, ut apud Auſonium: Bipa tens pugillar expedi.quod& de codicillis fre quentius inuenitur: ſed tamẽ qui caſtigatius loquuntur, Caij ſententiam hic approbant: tut dubium nõ ſit, qui cum unico filio filiaue decedat, ſine liberis nõ decedere. Sed hoc am
5 plius conſtitutum eſt, tconditionem, ſi quis ſine liberis deceſſerit, relicto nepote ex filia,
f li. c. decõd. deficerei: receptumq; eſt idem eſſe, ſi additũ inſer. eſſet, ſine liberis ex ſe natis: quoniã per conti 2 Guid. Pap. q. nuationẽ ſanguinis, nepos uel neptis ſatis di 253. citur ex auito corpore naſci, ut Bald.& Cor.
6 exiſtimarunt, licet reclament aliquis. fSed quid ſi cõditio de filijs loquat᷑? uidetur enim in eo caſu ſaltem duos requiri propter plura
30
40⁰
50
60
re nõ poſſumus, hũͦc neceſſe eſt, ut dica- mus liberos habere.
nico nato deficere conditionẽ uerius eſt,&receptius, ut ex præſumpta mẽ- te pluralis nume-
. VII. A5 7 3
1rc. 1Vr. vav. us infingulare fe ſoluat᷑ Sicut in le/
Lele ge municipali, qua
lita à te ſtipulatꝰ extantibus liberis, fuero: quanto mi fœminæ excludan nus à Titio conſecu⸗ tur:nõ enim eſtra- tus fuero, tantum da tio, cur uno exiſtẽ- re ſpondes? non ſo-/ te, excludi non de- beant. Quod& in
let dubitari, quin ſi ea ſpecie proditum eſt, cũ pontifex mi
hi ſacerdotiũ conferri mandat, ſi pro alijs nõ ſcripſit: nam ut ſubmouear, uel pro uno ſcri pſiſſe ſatis eſt:& ita pleriſq; huius reſpõſi ar- gumento uiſum eſtx. His accedat, quod ex fa cto reſpondit Calderinus cùm hęredes ſi ſi⸗ ne liberis decederent, ædiculam cõſtruere à teſtatore iuſsi eſſent, altero defuncto ſine li- beris, nõ tamen alterũ interim teneri, nec cõ ditionem ſcindi. Sunt& id genus pleraque, quæ à recentioribus coacta legere eſtm.
1 Argumentum per locum à contrarijs ſemper concludit. 2 Cum pluribus ſubſtitutum eſt, ſi ſine liberis legitimè natis deceſſerint, etiam pupillo ſubſtitutum uidetur. N àAM quem.) IArgumentatur luriſ⸗ conſultus per locum à contrarijs: repu gnant enim, habere liberos,& nõ habere, ut altero cõceſſo, alterum neceſſariũ ſit negari: quod genus argumenti ſemper cõcludit, ni- ſi ex mente loquentis aliud colligatur: uerbi gratia, hæc conditio, ſi Titius& Seius hære- des erũt, altero repudiante deficit: ergo iſta, ſi Titius& Seius hæredes non erunt, hoc ca ſu euenit,& tamen his uerbis aliquis ſubſti- tutus nõ admittiturn. Sed primus hæres ſoli- dum habet, quod propter mentem teſtatoris eſt, qui uidetur primũ magis dilexiſſe, quàm ſubſtitutũ o Sed dubitari poteſt, cùm pluri- bus fubſtitutũ eſt, ſi ſine liberis legitimè na- tis deceſſerint, an pupillo ſubſtitutum uidea tur:& uideri Bart. ſenſit, idq; uerius eſtv.
1 Promittens quanto minus à Titio exigetur, ſi nihil exiga- tur, ſolidum debet.
2 Dictio, minus, etiam ad nihilum referri poteſt.
3 Comparatiuum nomen proprie naturam ſuam ſeruat,& boſitiuo confertur, deq; eadem ſpecie intelligitur.
In ſubſidium promittens, uidetur ſub cõditione debere, nec proprie fideiuſſor eſt.
5 Cautela, ut à promittente in ſubſidium totum exigi poßit.
S
4
to minus àa Titio exigetur, ſi nihil exigat᷑, ſolidum
IITA A TE.) a Tf Qui promittit quã- 1 n
i Baldali
7
mcomparaiun
yylttuo contertu
dhirn. Quaplope
nMGaX. aureorũa
n abirio iudicis
eicicem aliam qua
k Bald. Card. fuulnere inien manaetun d vole alonemulä nſenbt. Huus Baldus laſ I Cald. conſt. DDebezs) flse 4r. de teſa mlcpromiſt, ui e'quatenusalit
m Felin. con Alleoptoprie ſdei nes. diſtine umconditlonis,ide liome nõpolle co
wiwonpoteſt Arbi
1 voeumpetere, dun iielt quoli cũte
ocurem A periud
dnr quaenus Tie mantominusſoluen rnipriuspræſtiti
ilcguun: ecied in
nncipio pluspetier
lprobete lcetin
nl. quamus( islegercs andd I- de inpub. mmattifieritine ° Wmol.cam miner Dodto
lta. ITfhen neee e 2 behüſtmas 9 dr dela berciu
res al
5. col.
—

317
ſolidũ debet, quia dictio hęc, minus, ex mẽte cõtrahentium uim comparationis amittit,&
erinde eſt ac ſi promiſiſſet, etiã ſi nihil à Ti- tio haberipoterit, quod etiam ſuperius àno- bis tractatũ eſt. Hinc eſt qͥd cùm luſtinianus cõſtituerit cõiugẽ inopem cõiugi lo- cupleti in quartam partẽ bonorũ ſuc- cedere, ſiue plures ſiue minus filij fue rint, interpretabi- mur conſtitutioni locũ eſſe, qᷓ;uis filij nulli adſint, fquoniã dictio illa minus, etiã ad nihilum referri poteſt“: idq; Alex.& Iaſ.pro bant.Sed& Bal. cum conſtitutũ eſſet, ut qui centũ libris cenſerent᷑, ſoluant decẽ: qui mi- nus, ſoluãt quinq;: etiã eum quinqʒ debiturũ
nihil à Titio fuero conſecutus, totũ de-
buerit.
TERENTIVS CLEMENS
LIB. V. AD L, IVL. PA.
ſcripſit, cuius cenſus eſſet nullusb, Cæterum 20
quis hæc interpretatio admittat᷑, ſpropriè ta- men comparatiuũ nomen naturã ſuã ſeruat, & poſitiuo confertur,& de eadem ſpecie in- telligitur. Quapropter cùm lex uerberantẽ mulcta X. aureorũ afficeret, uulnerantẽ ma- iore, arbitrio iudicis: reſponſum eſt, nõ poſ- ſe iudicem aliam quam pecuniariam pęnam pro uulnere indicere: comparatiuum enim maiore ratione mulctæ collationè facit: idq; Cynus, Baldus, Iaſon ſcripſerunt.
b ¶Debeas.) fIs enim, puta Seius, qui in ſubſidiũ promiſit, uidetur ſub conditione de beres, quatenus à Titio conſequi nõ potero, & ideo proprie fideiuſſor nõ eſt,&ante euen tum conditionis, id eſt, priuſquam conſtet à Titio me nõ poſſe conſequi, utiliter cum eo agi non poteſt.t Arbitror tamen poſſe me ab eo totum petere, dum tempore accepti iudi- cij, id eſt, quo lis cõteſtatur, excuſsionẽ fieri
procurem,& per iudicis interlocutionẽ de- 40
clarari, quatenus Titius ſoluendo ſit: nam
quanto minus ſoluendo erit, tanto petitionẽ
totius, prius præſtitã moderabor, idq́; à Seio
cõſequar: nec ideo in aliquo puniar, quòôdà
principio plus petierim:quam ſententiã Cel
ſus probate, licet in uulgatis codicibus cùm
prius legeret᷑, tanto minus poſtea petere poſ ſum:additũ exiſtimem, à Titio:& inde maxi
ma inter Doctores altercatio orta ſit.
1 Vt adire quis poßit hæreditatem, quæ ſint neceſſaxia.
Quæ dicatur delata hæreditas.
3 Siſtatutũ mandet, hæreditatẽ delatam in quemcuq; ſucceſſorẽ
Nnnd 2 Authen. præ⸗ a nerea.in fi. C. de inde uir. 1 m fm. 7 ſicer. . dn et. 3 8 3 1 1 ubi. de uerb. lig. . 4 u par Ae uerb. rcct. Ug. — r r — 97 n 5 6 3 i ſicer pet. 2 4 5 „ 0 6 unu! 9 1. 7 4 3 ur d — 1 2 ateRM a 2 2
tranſſmitti,an ea tranſmittatur, quà ſibi quis delatã igno-
Infanti proprie dicitur delata hæreditas.(rauit.
Quid in furioſo.
Ratio, cur nondum delatæ hæreditatis repudiatio non ualeat, ſecundum Alciatum.
Vnde ſit, quod decretalis bonoru poſſeßeio repudiari nequcat. Bonorum poſſeßiones ediclales,& decretales.
D ELATA.) a Tf Vtadire hæreditatem 6o
quiſquã poſſit, neceſſariũ eſt eum ſcire hęreditatẽ ſibi delatam,& delationis cauſam. Et ideo ſi neſciat teſtatorẽ mortuum, uel du- bitet de iuribus teſtamenti, uel quomodo ſit
de uerb. ſignit. comment.
beas?quod Titius de,
318
inſtitutus, purè an ſub conditione, uel an ali- quis eum præcedat: itemq́; an teſtator iure te ſtatus ſit, uel ex qua cauſa ſibi hæreditas defe ratur, ex teſtamento, an ab inteſtato, uel ex quota parte ſit hæres f, ſuus ne& neceſſarius
an uolũtarius, adi⸗
LEX CLI. renon poteſt, qua-
FElata“ hæredi- propter nec repu-
tas intelligitur, dieeerteplihofede
8. tur Iuriſconſultus
quam quis polsit ad 1 4 ſbeſ quæ dicatur delata eundo con equi. hæreditas:& ꝓpriè caAalVS I1B. X. AD ſic dici arbitratur, quando eam hęres
adire poteſt, ita quòd nihil neq; ex parte hæ- reditatis, neq; ex parte hæredis impedit, quò minus eam conſequi poſsit. Quod ſi aliquid impediat ex perſona ipſiushęredis, puta quia ignoret, huic propriè hæreditas, ut quidã exi ſtimant, nõ dicitur delata. Hinc eſt quòod fu- rioſo nõ dicimus delatam:largè tamen acci- piendo ſecus eſt.t Hincq; dubitatum fuit, Si lex municipalis hæreditatẽ delatam in quem cunqʒ ſucceſſorem tranſmitti mandet, an ea tranſmittatur quam quis ſibi delatam fuiſſe ignorauit. Aliqui negant', ſed Alex.& ple- riq; aiunt, quibus ego accedo,& qᷓuis hæres ignoret, hæreditatẽ propriè delatam dici ar- bitror: poteſt enim eam quis adeundo conſe qui*: quod in dubitante non proceditt Qua propter& infanti proprie dicitur delata!, qui quamuis in præſentia ius ſuum ignoret, ta- men præſumitur quòôd factus adultior ſciet: tat furioſus nec ſcit, nec ſciturus præſumit᷑, unde illi nõ pleno iure, ſed miſerationis cau- ſa ratione fructuum prouideturn.
b ¶Conſequi,& repudiando amittere.) tSed cur nõdum delatæ hæreditatis repudia tio nõ ualet, cùm facilius uideatur ſpem ip- ſam anobis ſegregare, quàm ius ſemel quæ- ſitum: Alciatus reſpõdet, eum qui repudiat, nihil iuris ſibi acquirere, nec in alium tranſ- ferre: nec enim transferre poteſt, quod ipſe adhuc non acquiſiuito:& ideo quamuis pen
dente conditione repudiauerit, nihilominus lex ei ius defert: ſed quando iure delato repu diat, ſubit incontinenti qui gradu proximus eſt:unde qui repudiauit, excluditur, penden te uerò conditione nemo ſubit, cùum interim uocetur nemo. quòd ſi quis futurum pacto remiſit, uel in iudicio publicæ perſonæ ab- ſentis nomine acceptanti renunciauit, licet nihilominus lex ei hæreditatem legatumue deferat, ex pacto tamen non agnoſcere id lu crum tenetur, ſi modò paciſcentis intereſt: &in hoc Raph. Paul. Jaſ. conſenſerunt Sed unde eſt, quòd decretalem bonorum poſſeſ- ſionem repudiari non poſſe lex ait a quoniã antequã decreta ſit, non eſt delata: poſtquam autem decreta eſt, ſerò repudiatur, quod iam acquiſitum eſt. Cuùm enim id ſit delatum,
uod adeundo poſſumus cõſequi, ſi in caſu àlege permiſſo decretalem petam, cùm eam conſequi poſsim, cur delata dici non debet:
0 4
f l. is poteſt. de
ac quir, hær.
211 j.§. frioſt. de ſuc. edict.
3
h Math. notab. 194.
i Alexan. d. l. is poteſt.
4
k I. Pantonius. eod. tit.
I I. ſi infanti. C. de iure delib.
5 m lI.. F. de bon.
poſſ. inf. fur. 6
n l. is qui hæres. de acq.hær.
o Il. fuit. eod. tit.
7 p d. l. is qui. q Li. de ſuc. cdi.

a I. ij.§. ſi quis
ex lib. ad Ter tull.
1.4
2
3
5
6
1
2
3
4
b Ij. 5. eod.
c l.iij. õ.j. de li⸗ be. ho. exhib.
d l. cum inter.
de fid. lib.
c l. penult. C. de poſt. her. 6
3¹19
Et ſi cõmunem ſententiã ſequamur, qua tra- ditũ eſt, eandem bonorũ poſſeſsionẽ anteqᷓ; decreta ſit dici edictalem, poôſt uerò decreta- lem, non uideo quid reſponderi eleganter poſsit: ᷣſed exiſtimo edictales bonorũ poſſ. eſſe, quas ordina-
rias uocamus,& 1EG. IVL. PAP.
quæ ius tribuũt:de LEX CLII. cretales uerò extra Ominis appel- ordinarias, quę ſũt larione tã ſcœmi facti, ut Carbonia-
nam, qᷓ; maſculũ con
ma.& qux uentris tineri nõ dubitatur.
nomine, uellitis in ſtituendæ gratia: itemq́;, quæ furioſo decernitur. Nam ut de- mus etiam in ordinarijs hoc iure decretum neceſſarium fuiſſe, ſolæ tamen extraordina- riæ decretales dictæ ſunt, quoniam hæ potiſ- ſimum à decreto pendent: priores enim etiã anteq́; concedantur, aliquid ſunt,& ius in ſe continent, quo defuncti perſona repræſenta tur: ſed poſteriores omnem ſubſtantiam ex prætoris decreto accipiũt,& eodem momen to oriuntuf, petentiq; acquiruntur:non ergo ante decretum poteſt dici ius aliquod delatũ eſſe, cùm ius nullum adhuc ortum ſit, ſed ſpe remus ut ex decreto prodeat.
Homo tam maſculum quam fœminam continet.
Adam, quaſi terra natus.
Homo unde dictus.
Qui in utero eſt, homo non dicitur.
Veterum ritus, ubi quis primum natus eſſet.
ToMINIs.) T Homo cõmune nomen
eſt,& tam maſculum quàm fœminã cõ tinet, idq; exemplo gręci ſermonis, ε⁵ρ G: nam& HebręiſAdam, quo nomine terra na tum hominẽ ſignificãt, ad utrunq; ſexum re- ferunt, ut habetur Geneſeos v. Creauit eos, & benedixit illis,& uocauit nomen eorum Adam. Ridiculi uerò ſunt antiquiores Græ- ci, dum neſcio quem Adamũ finxerũt Cœæli & Terræ filiũ, qui Adameæ regioni nomen dederit, ut apud Stephanũ adðνσννν legere eſt. Dicitur autẽ homo ſiue ab humo, ut Var ro exiſtimauit: ſiue à cõcordia,&eν τα εενκσοx, quòd nullũ animal ſit ſocialius.fEt hinc ap- paret, legem quæ de hominib. loquitur, etiã de fœminis accipiendam eſſe,& quidem pro prièb, quod arbitratur Bart. etiam ſi articulus quis præponatur. In qua tamen re dubito, moueorq; exemplo Græcorum, qui perarti culos? Oà ſexum diſtinguunt. Illud conſtat, cùm hominem dicimus, quemcunq; cõtine- ri, non ſolùm ſiue maſculus ſiue fœmina ſit, ſed ſiue liber ſiue ſeruus, ſiue pubes ſiue im- pubese. †Sed an is qui in utero eſt, homo dica turꝰ? Et conſtat non dici:expectari igitur lex iubet poſtquã natus eſt,& in terram cecide- rite: quæ uerba ex antiquorum conſuetudi- ne interpretari debemus. tSiquidem ſolebãt ueteres, ubi quis natus eſſet, nudũ protinus in terra ſtatuere, opemq́; Deùm inuocare, ut naſcẽti auxilio eſſent:cuius rei meminit Au⸗ guſtinus Ciuitatis diuinæ lib. IIII.& Plinius
D. Andreæ Alciati in tit.
20
30
4⁰
50
60
320
lib. v II. Macrobiusq;. Hinc Statius: Tellure cadentem Excepi, fouiq; ſinu.
1 Quiin utero eſt, pro nato habetux, ⁵in ſui fauorẽ fall. nu.3. 4
2 Lex fingit impoſibilia, dum ſubſit æquitas. 5 In computatione annorum ortum hominis attendimus.
6 Aduerſus eum, qui in u⸗ TERENTIVS CLEMENS tero eſt, uſucapio pro LIB. XII. AD LEG. cedit. IVL. PaP. 7 Lex in cadem ſpecie bis LEX CLIII. non fingit. ig 8 Ntelligendus eſt NorLLTGEM-
mortis tẽpore fuiſ dus.) If Quiin ſe, qui in utero reli- utero eſt, in ſui fa- uorem pro nato ha
betur, idq; per fictionẽ legis, quę licet per na turam impoſsibile ſit ante ſeptimũ menſem eum naſci,& uiuere, hoc fingit: fut omnino uerum nõ ſit, quod uulgò traditur, legẽ nun quam fingere impoſsibilia, fingit enim dum ſubſit æquitas. Igitur ſi auus cuilibet nepoti, qui tẽpore mortis ſuę uiuat, centũ relinquat, etiã eum, qui in utero eſt admitti, Dyn. reſpõ dit. Qui em̃ in utero eſt, cùm de ſuo cõmodo agitur, natus exiſtimatur. f Quod tamen ſem per non procedit, ueluti cùm damnum nul- lum partui infertur, ſi natiuitas expectetur. Cur enim lex fingat, cũ neceſſaria nulla cau- ſa hoc ſuadet:& ideo poſthumo non confer- turf, antequam ſit natus: item ad partem hæ- reditatis interim non admittiturs, nec præ- teritus rumpit teſtamentum, neque interim ſuus eſt hæres: nam& propter incertitudinẽ his in caſibus aliud conſtitui nõ potuit.tCæ- terum& ſi decretum ſit, in demortuorũ de- curionũ locum filios ſubrogari', Oldradus exiſtimauit eius, qui in utero ſit, rationẽ non habendam, cùum huiuſmodi fictio ad id trahi non debet, quod iure ſtatuti uel conſuetudi- nis defertur. Sed id ego uix probo, niſi proti- nus uel ſine dilatione ſubrogandum lex dice ret. Cùm enim appareat moram ullam fieri non debere, haudquaquam uidetur interim infantis natiuitas expectanda. Sed&ſi uerba legis partui non conueniunt, ut quia de ho- mine loquantur, tũc de eo nõ intelligemus. ſi tamen eiuſmodi ſit lex, quæ ex ficta inter- pretatione extendi nequeat, ueluti ſi ſancitũ ſit hominis occiſorem decollari: cõſtat enim qui prægnantem abortire fecerit, ea lege nõ puniri:quoniam, ut ſuprà quoque diximus, hominis appellatione, qui in utero eſt, non comprænditur: quod in hac ſpecie ea quoq; ratione obſeruandũ eſt, quoniam hic de eius cõmodo directeè non tractatur,& in hocom- nes conſentiunt k. Illud quoq; certum eſt, in computatione annorum, eius temporis cal- culum nõ duci, quo quis in utero fuit, etiam ſi eius utilitas hoc ſuaderet:ab hominis enim ortu ſolemus annos numerare, idq́;& Bald. prodidit I. Verum& quamuis dubitetur, an cõtra infantem ipſo iure currat præſcriptio, dubium non eſt, faduerſus eum qui in utero eſt, uſucapionem procedere ‧, licet reſtitutio nem prætor polliceatur. Cęterum& ſi mater prægnans
prgiudineſit na menſöraumal mininaeſtDigiu, mconſciãt, X'Ip miwin numeris, veliulgo appella goertlpollte uma uox grca, qla
—
f lfin Jate nen, qpuuntertenſi 81 annni,gilem anplecdipe betit.herat, Palmu- b uf lbaſtewchimwdh amu mo. C are disſeſquip eclli eſt
natabul. ſed ſmiſem cont
4
tteltedictus,oͤdpaſs icemanibus hancdi
i Alb. inlpwWnalſic enim O C de autfecibus,utHerodor
di. iudi.
k Jincſid Wemenſur de homio dmanico. Sc
5
Pnr un l c. cum in ale dir aed hporeſt ſtds“
Rei
6
maduos paſſisin ſ aterem unde& dece tmnpedescentum. lu busclcenti quadr- niominus cöficirur nlnet. Stadium paſſ ugtabet gu luntpl
rum apau
d hoœ
Vinnaeſttz enl 6. a— älltre dior S
dereinetuigint inf.c M dNLand
dlane

Dbe.
Ibid. Digitus, palmus, pes.(na.
3²¹ 3
prægnãs apud hoſtes enixa ſit, nec infans re uerſus ſit, non uidetur in utero tempore ca- ptiuitatis fuiſſe, nec aliquod legis Corneliæ
7 caput ei patrocinabitur, ſne bis in eadem ſpe
cie fingere lex uideatur.
ctus eſt.
MARCELLVS LIB. I.
1 Menſurarit aliqua nomi-
2 Dimidius pes, ſemis uulgò
appellatur. LEX CLIIII. 3 Spithama græcè, latinè do Ille p aſſus, nõ
drans dicitur. M.. bi b 4 cubitus, greſſus, paſſus. a muro urbis“,
⁵ Vlna, pertica, plettmam, ſed à cõtinentib. ædi
iugerum.
6 Stadium, diaulus, milliarium, dolichus,& leuca. 7 Paraſanga triginta cen ſetur ſtadijs.
8 Schœnus,& ſtathmus,& manſum quid.
9 In dimenſuratione unde ineunda computatio.
M Ii PASSVS.) a T Vt ſciamus qua 1
longitudine ſit Paſſus, ſpræfari nos o- portet menſurarum aliqua nomina, ex qui- bus minima eſt Digiti, quorum quatuor Pal mum conficiũt, X VI. pedem. Eſt autem Pes
2 tanq́; as in numeris,& tideo dimidius pes, ſe
mis etiã uulgò appellatur, quantũ uidelicet
3 pugno, extẽſoq; pollice metimur:fſicut Spi-
thama uox græca, quæ& ipſa uulgò ſeruat nomen, quantũ extenſis articulis à minimo ad pollicem amplecti poſſumus: latinè Do-
4 drans dicitur,& Palmus maior quibuſdã: fat
cubitus ſeſquipedalis eſt. Greſſus uerò, duos pedes& ſemiſſem continet: Paſſus quinq; pedes, ſic dictus, qd paſsis, id eſt, dilatatis bra chijs& manibus hanc dimenſionẽ conficia-
5 mus.VIna(ſic enim Orgyian interpretor)
ſex pedibus, ut Herodotus ſcripſit, conſtat. Pertica duos paſſus in ſe habet, hoc eſt, pe- des decem: unde& decempeda dicitur. Ple- thrum pedes centum. Iugerum longitudine pedibus ducentis quadraginta, in latitudinẽ dimidio minus cõficitur, duosq́; in ſe Actus
6 continet. Stadium paſſus centum uiginti-
quinqʒ; habet, qui ſunt plus paulò pedes ſex- centi.Diaulus duo ſunt ſtadia. Milliariũ ſunt mille paſſus, hoc eſt, ſtadia octo. Dolichus ſtadiorũ eſt duodecim. Leuca dictio eſt galli ca, cuius tamen Ammianus Marcellinus me minit:mille& quingentos etiam ipſa paſſus habet, ut Antonius in Itinerario oſtendit, li-
7 cet pleriſque in locis ſit amplior. f Paraſan-
ga uocabulum Perſarum, triginta cenſetur ſtadijs, quæ menſura paulò minor eſt milia-
8 rio Germanico. fSchœnus apud Aegyptios
ſexaginta eſt ſtadiorũ. Stathmus, id eſt, man ſio, milliaria habetuigintiocto ſemis: huius
ſi igitur. in in Authenticis mentio habetur. Eſt&uulga uthẽ. ut om. ris uox Manſum, qua tantum agri ſignifica-
tur, quantum ſingulis annis par boum ara-
j. de cenſib. re, colereq́; poteſt b.
b Vrbis.) f Quapropter cùm præfectus
urbis, de his, quæ intra centeſimum lapidem
.§. cum ur⸗ Perpetrataſint, cognoſcat, inibitur compu- bem. de ofic. tatio à continentibus, quod& in dubio ſem-
bræf.
per ſeruandũ eſt:alioquin diſtinguimus quẽ
de uerb. ſignif. comment.
20
30
4⁰
50
60
322*
admodum cõcepta ſint uerba, ut ſi prohibiti ſint ciues capras retinere prope urbem, com putetur à muris:ſi prope Romam, à cõtinen tibus, ut pleriq; hic ſentiunt.
1 Cum lex agnato proximo hæreditatem defert, an hæredem ſe aſſerens, eam quali- tatem probare debcat.
ficijsnumerãdi ſunt. probane 2 Proximus dicitur etiã
LICINIVS RVPHIM.
LIB. VII. REGVL. ill, qui ſolus eſt. LEN CLV. Hlbi. Is præſumitur ſolus, cu Roximi appella- ius ſocij nulli apparẽt. P. 3 Deriuatio uoculæ pro- 41 tione, etiam ille FiAa
4 lus proximitatis ex cõ muni uſu, de cognatione ſpeciali intelligitur.
Proximus interdum dicitur, qui priorem ante ſe habet. 6 Proximus à conſorte differt. P KROXIMI.) TQuemadmodũ proximus — intelligatur, qui ſolus eſt, ſupra à nobis tractatum eſt:t ſed dubium eſt, cùm lex agna to proximo hæreditatem deferat, an neceſſe habeat eam qualitatem probare, is qui ſe hæ- redem aſſerit. Et ſi nõ poſsideat, aliusq; agna tus ei contradicat, nõ eſt dubium probari de bere. quoòd ſi in iudicio alius agnatus non ap pareat, durum eſſet ſi eum ad id cogeremus, ut probaret, neminẽ q́; ipſe ſit, defuncto pro- pinquiorẽ eſſe: idq; Cornæoò placuit, cui& nos aſſentimus: fcùm proximus ſit, ut hic di- citur, qui ſolus eſt:eumq́; præſumamus ſolũ, cuius ſocij nulli appareãt, cùm ueriſimile ſit, ad lucri partẽ omnes cõuolaturos, ſi extarẽt. Terent. in Phor. At ſi talentũm rem reliquiſ ſet decẽ, primus eſſes, memoriter progeniẽ ueſtram uſq; ab auo, atque atauo proferens. Hinc& prouerbiale apud Græcos carmen:
Td τuενoeν eντναν a v o.
Omnes uirorum diſuitum ſunt proximi. Sufficit igitur, ſi intra eum gradũ eſſe ſe pro- bauerit, unde legitimos prætor uocat:idq́;& Alexan. probat?: hunc enim eſſe proximum agnatum cenſebimus. Cęterum hic ſupereſt uidere,& quæ prima ſit huius uocis ſignifica tio& cõſtat à propè fieri proximum,&ideo uox ualde eſt generalis:unde uicinus proxi- mus dicitur,& amicus:transfertur& ad ſan- guinis iura,& proximi, tam agnati, quàm co gnati dicunt᷑.tIn uſu autẽ magis eſt, ut cum ius proximitatis dicimus, de cognatione ſpe cialiter intelligamus f: quo ſenſu etiã qui an- te ſe aliquem habent, nihilominus proximi dicuntur: quod eius conſtitutionis exemplo apparet, qua tradit᷑, proximis, neceſſarijsq; perſonis ſolummodo deferri copiam de adul terio accuſandis: non enim dubium eſt, lice- re patruo accuſare, licet frater extet. Itemq; cùm legatum rei alienæ ab ignorante factũ, traditur nõ ualere, niſi proximæ perſonæ re- lictum ſit: intelligemus proximam, etiam qua aliquis prior in gradu ſit. tAddidit Bal- dusi, hoc differre proximũ à conſorte, quòd proximus per conſanguinitatẽ dicitur, con- ſors ſocius eſt,& dominij particeps. Sed ego àperitioribus intellexi, conſortem eiuſdem ſortis& conditionis hominem ſignificare,
d Conſil. 1943 in iiij. 2
e Inl. is poteſt. de ac q.hære.
4
5 f adl inteſtati. C. de leg.hær.
& l. quamuis a dulter. C. de adult.
b l. cum rem. C. de leg.
6
i Bal. l. dudum. C. de contra- hen. empt.

1 2
3
a 9. ſed hodie.In ſtit. de interd.
2 3
O& X 8
3²3
ſed ex ſubiecta materia aliter atque aliter e- ⁊Exꝗονν accipi.
Maiore parte anni poſſediſſe quis dicatur.
Interdictum Vtrobi, Muti poſßidetis, ſunt exæquata. Aduerbia, utrobi, alibi, inibi, necubi, ſicubi, nuncubi.
AIORE.) In
N 1 terpretatur continetur, qui ſo- hic Iuriſconſultus lus eſt interdictũ, quo ca- 2
24199 1DEM LIB. X. uebatur, utrobi ꝗs RECVLARVM. maiore parte anni LEX CLVI. fuiſſet, ibi& mane Aiore parte an ret:ſoſtenditq; ma- 7 ſediſſ iorem partem an- I POlleclilie
ni intelligi, reſpe- quis intelligit᷑, etiã ſi
ctupoſſeſsionis ad duobus menſib. poſ uerſarij: hodie ta- ſederit: ſi modò ad- menhocininterdi uerſarius cius aut cto id ſolùm atten/ rib giebs dimus, utrobi litis Pauciorib. aut lle cõteſtatę tẽpore ea nullis poſſederit.
res ſitꝰde cuio poſ-
ſeſsione litigatur: idq;ʒ exẽplo interdicti, Vti poſſidetis texæquata em̃ hæc ſunt. Eadẽ aũt ratione dicimus, utrobi, utro in loco:qua ali- bi, alio in loco:& inibi, in eo loco: necubi, ne quo in loco:& ſicubi,ſi quo in loco. Ouidius:
Sicubi Colchorum Minyis regina uacaui. Ita enim cenſeo legendum. Nuncubi, num quo in loco. Terentius in Eunucho: Nuncu bi meam benignitatem ſenſiſti in te claudiere Conciſa autem ſunt hęc ex dictione alicubi, ut etiam Vallæ placere uideo.
Murus propriè eſt, qui urbem munit.
Murus pro pariete priuati ædtficij.
Maceria.
Parietum uaria genera.
Via, iter, actus differunt.
Via ſi de ſeruitute non accipiatur, etiam ſemitam continet.
Iter diſtat à ſemita.
Varia uiarum genera.
Via publica de regalibus an ſit.
De co, qui in uia publica deliquit, quiuis ſupplicium ſumere po
teſt, cui ex generali principis conceßione competit.
VANTVNM.) a MMurus propriè dici turpublicus, qui urbem munit,& mœ
nia continet: impropriè hic uidetur accipi
de priuato ædificio, quod paries dicitur:quo
ſenſu aduerſus Vallæ traditionẽ etiam Cor-
nel. Tacitus lib. x v. utitur. Oſtendit autẽ Iu
riſconſultus parietem eſſe etiam maceriam:
3 Tſic appellatur paries ſine calce aliaue cõpa-
4
b l. ſi fratres.. pro ſoc.
ctione formatus. Erant autem parietum ua- ria genera,ſlateritijlapidei, cæmentitij, teſta cei, cratitij. Fuerant lateritij ex lateribus du- riſsimæ ſoliditatis, utpote qui crudi ſub ſole diutius permanſerant, ut exiccarentur. Te- ſtacei ex latere cocto, qui etiam nunc ſunt in uſu. Cæmentitij fiunt ex temerè coniectis la pidibus calceq; commixtis,& imbricum mo do hærentibus. Cratitij, quos cõcratitios Pa ꝑinianus bappellat, ligneis cratibus inſertis fiebant, ſeu aſſeribus arrectis tranſi uerſisqʒ in modum cratis: uocãturq; alio nomine inter-
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰0
50
60
324
gerini, ut etiam Feſtus oſtendit, quòd uideli cet uicinorum cœnacula his dirimerentur: uod diffuſius explicat M. Vitruuius.
b Via.) Cùúm depriuata uia loquimur, 5 quatenus ſeruitutis ſpecies eſt, ab itinere e lnſtikdeſen
actuq; diſtat: quæ differẽtia ex uoca- bulorũ etymo acci pitur. Iter enim ab
AELIVS GALIVS DE uerb. quæ ad ius per-
tinent, ſignifica- eundo dictum eſt,
tione.& ideo iter ius eſt
LEX CLVII, eundi hominis. A-
di ctus ab agendo:un
Vantum adiu- de ius iumentũ a-
ris pertinet lar/ gedi actus eſt. Wia
gam ſignificationẽ, Auehendo,& ideo
paries eſt, ſiue mu- ndin ſeeoineke⸗
. tiam uehiculũ du- eſt
rus„ſiuemaceria cenqdi: tametſi& ꝗ
Item uia eſt, ſiue e habet actũ, in con-
mita, ſiue iter eſt. ſequẽtiam iumen-
torum etiam uehi- culum adducere poſsit. Sanè lege XII. tabu- larum ea menſura uiam confici traditum eſt, ut in porrecto pedum octo eſſet, in anfractu
xXvI.cuius dimidium actui tributũ eſt. ICum 6
uerò de ſeruitute nõ accipitur, aliter uiam in . 1 1. telligimus, continetq; non ſolum iter, ſed e-
tiam ſemitam. I Hoc autẽ diſtat iter à ſemita, 7
quòditer latius eſt, ſemita anguſtior,& qui- dam quaſi callis. Videtur etiam iter propriè dici de uia publica, quæ populo debetur: q́d ex lulio Frontino libro de colonijs Italicis in telligi poteſt, quo ſenſu ſemitã tramitem pri uatum interpretabimur: Græci ρασν di= cunt, unde paręmia, cuius Buſtathius Odyſ. » meminit, ⁴loν ππνκννοννuε τνν εν/eντν uπεe, Cum præſtò uia ſit, tu requiris ſemitã. Plaut. in Curcul.ſemitam accipere uidetur pro ea uiæ parte, per quam incedũt homines, in cu- ius medio aguntur currus& iumenta: qua- propter apud eum paraſitus minatur ſe factu rum, ut obuij capite ſiſtant in uiam de ſemi- ta. M. Seruius in IIII. Aeneidos cõmentario aliter explicat, nimirũ ut ſemita ſit ſemis uia,
aliæ Baæouαα, quas cõſulares uocant, aliæ ui- cinales, quæ ad uicos ducunt,& ex his utraq; publica eſt: ſicut priuatarum duplex quoch
eſt ſpecies, agrariæ,& quę ad ſeruitutes ſpe-
ctant. Sed dubium eſt, fuia publica ad quem 9 3 pertineat. Et extat relatũ eſſe de regalibus e, e ej que ſu denoypani
& ideo uideretur in ſimplici conceſsione ca- ſtri eam non transferri. At alibi creberrimè
in uia publica deliquerit, poſſe ſuppliciũ de eo
vuuna, nut efu
. 1 pl 9„ſa⸗ in een. iigliſn
Wwelkundeẽ
ulggiltcuio a ladigurekp
uütierneanin
gueſtaccipiecl
llicüegfleten unäeid podeat, mesfublectoar mento conijcie 3 Conſtatauté relario huiuſ⸗
dlſermonéuniuer meidcircinteſt mreutio ſedpotiu aututnöprobatum bsautemnöitae maquipolletunie altatde uniuerſtsc mrelthomicidamſ 1 1 d lærede pacen ialimſipluresac ü9 feqpentius rec
Grſtionidushomi
b cularite eg. Wpkoprin=lullte glerrci ul ll
ull ueri

5 hoc. ubi .C. unde 8 .,— 2 xt.. ſi pluri s. de leg. ij.
iij.§. Cato. ucrb. obli.
3
enr. LLucius. Sempro. de 3.iif.
ecdato gene- Lde leg.j.
quis ita. de
ſa. tut. aph. d.l. ſ luribus.
3²5
eo ſumere quemcuncʒ, cui ex generali prin-
cipis conceſsione hoc cõpetat:& ita quidam
ex antiquis ſenſerunt,& ego ex facto con-
ſultus reſpondi.
Orationum alia particularis, alia ſingularis, alia indefinita.
In legibus indefinita æqui pollet uniuerſali: ſecus
CILSVS LIB. XXXV.
in diſpoſitione hominis. DIG=Sr. N VSv.) † Ora- LBX CLVIII. tionũ alia eſt par Iis uſu iurisfrequẽ ticularis, ut cùm ſi ter uti nos, Caſſel-
gnum particulare præponitur, quale eſt, quidã, aliquis, unus: alia ſingula- ris, ut ſinomẽ pro- priũ ei inferat᷑: alia eſt indefinita, utcui nullus terminꝰprę poſitus eſt.unde e- ius ſignificatio ual de ambigua eſt par ticulariter ne, an in uniuerſũaccipiẽda ſit. Et cũ exꝓtferen tis mẽte id pẽdeat, eam ex ſubiecto ar gumento conijcie mus. Conſtat autẽ neceſſarid huiuſ- modi ſermonẽ uniuerſalem ſenſum nõ acci- pere,& idcirco in teſtimonijs nõ fiet hæc in- terpretatio, ſed potius aduerſus eũ, qui pro- duxit, ut nõ probatum ſit, intelligemus b.tIn legibus autem nõita eſt,& ideo in his indefi nita æquipollet uniuerſali, cùm legum natu- ra ſit, ut de uniuerſis conſtituantur. Sed& ſi lex uelit homicidam ſummo ſupplicio affici, niſi ab hærede pacem impetrauerit, omniũ cõſenſum, ſi plures adſint, requiri exiſtimoc: idq; frequentius receptũ mihi uidetur.At in diſpoſitionibus hominũ non æquipollet, ni- ſi uerba ex ſui natura generalitatẽ quandam ſignificent, ut piſcis, aurum, argentum, lana. Idem in hærede ex cõmuni uſu loquendi: cũ enim plures ſunt hæredes, hęc dictio, hæres, uni ſoli omnino nõ conuenit, cùm inſolidũ non ſit hæres, ſed unà cum alijs admittatur, meritò inualuit uſus, ut de omnib. intellige- retur: ſed& ſi hæres indiffinitè prohibitus ſit, ne alienet, exiſtimauerunt pleriq;, de om⸗ nibus ſucceſſoribus actum uideri. ſi tamẽ ge nerale id nomen certis finibus contineretur, ut homo, particulariter potius ꝓpter ſermo- nis proprietatẽ intelligeremus,& mediocris poſſet accipi?. In diſpoſitione quoq; ipſi pro- ferenti fauorabili, ueriſimile eſt tali ſermone eum uniuerſaliter prouidiſſe:ut cùm pater fi lium ſuum ſe inſtituere, uel filio tutores dare profeſſus eſtf. quòd ſi pluraliter id nominis proferat, tunc uniuerſaliter,& ideo collecti- uè ſemper accipitur:ut ſi filios exhęredare ſe dicat, uel cognatis legare.
Aes metalli ſbecies antiquior ferro.
lius ait, ſingulari ap- pellatione, cum plu- ra generis eiuſdem ſignificare uelimus: nam multũ hominẽ ueniſſe Romã,& pi- ſcem uilem eſſe dici-/ mus. Itẽ in ſtipulan/ do ſatis habemus hę redi cauere, ſi ea res ſecundum me, hære dẽmue meũ iudicata erit. Et rurſus, d ob eam rem te hęredẽm ue tuũ: nẽpe æqusè ſi
de uerb. ſignif comment.
20
30
4⁰
50
32²26G
Qualiſcunq; pecunia, æris appellatione continetur ekapxvpifav grœæcd, latinè exargentare,
Numus aureus cuius olim ualoris.
Solidus idem quod aureus.
Græci xanudν id eſt, æs, pro quacunq́; pecunia ateipiunt.
1ITIAM AV⸗ reos.) fA&es ſe
parata ab auro ar-
2 3 4 5 6
plures hæredes ſint, continentur ſtipula/
/. Konne. gentochmetalli ſpe cies eſt, apud anti- VLP. LIB. I. AD s. C. quiſſimos quoque LEX CLIX. prius in uſu, quam Tiam aureos nu ferrum, ut Heſiodi
mos æsdicimus. poètæ carmen indi
cat: unde& pecu-
1pDEIM LI1B. I1. 5 4 D. 8, C. nia ſolo ære cudi LEX CLX., cœptaeſt, hincque Aeterorũ& reli paulatim factũ eſt,
fut qualiſcunqʒ pe-
quoruũi appella/ cun ia, Eris appella
tione etiã omnes cõ/
tione comprænde- tinentur, ut Marcel- ret: idemq; in trãſ- lus ait, circa eum, cui alpina Gallia de ar optio ſeruilegata eſt, gento:qualemcun
que enim numorũ ſpeciẽ, ſimpliciter argentũ uulgò ap-
cæteri Sempronio. Nam tentat, ſi nõ o-
Ptet, omnes ad Sem-/ pellãtnam& Grę pronium pertinere. cis Hapyvfiat 2 qd M. Cicero exargẽ-
tare tranſtulit, in pecuniam redigere ſignifi- cat Numusautem aureus, cuius hic mentio eſt, ſeſtertios æris centũ ualebat, quod in Diſ punctionibus annotaui, hoc eſt, denarios ar- genteos X᷑ XVv. Idem autẽ eſt denarius quod drachma. Sed deinde minoris æſtimationis aureus fieri ccœpit& in Cæſarum conſtitu- tionibus ſolidus appellari, quorum ſeptua- gintaduo auri libram conficiunt: qua ratio- ne cùm aureus, quo hodie uulgò utimur, drachmam auripendat, conſequens eſt, ſoli- dum drachmam pependiſſe, eiusq́; præterea tertiam partem, hoc eſt, ſiliquas ſex. Sanè& Græci æ, id eſt, æs, pro quacunq; pecu- nia accipiunt: unde πανκρν apud Lucillium epigram. 1I.
Epο⁴νν—εb Hdœ S Trnop, 2 xu,
ulctm mevu deο νραατνυεεον Hermodoti hoc dogma eſt, Quiſquis mi- ſer, indiget ære, Philoſophi aſſumat pallia, diues erit.
Cæterorum appellatione omnes contineri. 2 Dictio, cætera, unde deducatur. 3 Clauſula, Et cætera, abbreuiationis cauſa adpoſita, quid o- peretur. AETERORVM.) Sicut ſuprà uidimus has dictiones, amplius, reliquũ, uirilem partem, etiam de toto dici:ita de dictione cæ terorum, admittendum eſt.& ideo legata Ti- tio optione ſeruorum,& cæteris Sempro- nio relictis, ſi Titius non optet, uel alio mo do à legato excludatur, omnes ad Sempro- nium pertinebunt: nõ quoòd portio Titij ad illum per ius accreſcendi deuoluatur, ſed ex
1
4
5 l. quotics. C. de
ſuſccp.
1
h I. cum optio. de op.leg.

4 Rom. ſing.z5.
5 Com. conſil. 105.
327
ui ipſorum uerborum:& ita Pontanus ⸗id re ſponſum declarat,& in eo, cui ſuperfluũ reli ctum erat. Raphael b ex facto cõſultus idem
2 reſpõdit.t Deducitur autẽ hęc dictio, cætera, 3 à gręco, G&επ⁵α,id eſt,& alia: t& ideo cum ab-
c Bar. l. Gallus. 9.1j.
d I.j. de his quæ in teſla.
& 8
*
e I.j..j. 5. de ſe cund, tab.
4
5
breuiationis cauſa
apponitur, eius uir pA.VT. LIB. IT. tute cenſentur alia Ap S. c. repetita, quę ex na LBN CLI. tura&conſuetudi Lla uerba, opti/ ne actus requirebã.. tur, obſeruabimuſ Lmus, maximusch, que hacin renota- uelin eũ cadere poſ- rij ipſius conſuetu ſunt, qui ſolus eſt: ſic dinẽ:unde in re du& circa edictum præ bia non licebiteius toris ſupremæ tabu-/ ſucceſſori abſq; iu-
lę habentur etiam ſo
læ. Pueri appella-
dicis mandato eam clauſulam extẽde- re, ut Bart. ſenſit“. Sed& ubi de iure neceſſaria eſt ſcriptura, uel expreſsio uerborum, non eſt exiſtimandum ſufficere, quod eius clauſulę inuolucro tabel liones implicant d,& ideo nec iuramentum, nec ſtipulationem in ſe continere uidebitur. Sunt& quiplurimum referre putent, exten ſim cætera ſcriptum ſit, an præſcriptis notis, &cẽ. quod ridiculum ego arbitror.
Fundus opt. maximusq;, in eum cadere poteſt, qui ſolus eſt.
Superlatiua de pluribus dicuntur regulariter.
Puer unde dictus,& ſub puero etiam puellam contineri.
Reprehenſus Paulus luriſconſultus.
Veteres, pueras dixerunt.
Ir LA VERBA.) Legauit teſtator fundũ ſuum, quem optimũ, maximumq; habet:
dubitatũ fuit, ſiin uno uerba hæc locum ſibi
uendicarẽt:tſuperlatiua enim de pluribus ſo
lent dici.tSed quoniã quandoq; etiam ſimpli
citer pro poſitiuis accipiuntur, uerius eſt ad
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
unum quoq;h referri, idq́; prætoris exemplo, 40
qui cùm ſe daturum bonorum poſſeſſionem ſecundum ſupremas tabulas edixiſſet, eum quoque admittit, qui ſolis tabulis inſtitutus ſit Cui exemplo& illud cõuenit, quod Fa- bius Quintil. quadam declamatione refert. Is cùm lex ultima teſtamẽta rata eſſe debere mandaret, ultimũ interpretatur primũ, poſt quod tamen aliud factum erat, quod iure nõ ualebat: hocq́; ex uoluntate legis eſſe autu- mat, licet non ex uerbis.
T§. PVERI.) † Puerum à puritate dici qui- dam exiſtimauerũt, quam dictionem etiam de fœminis prædicari, Paulus hic tradit, ſen- tentiæq; ſuæ duo argumenta adducit, quòd etiamnum fœminas a partu recentes puerpe ras uocemus, itemq́; quòd Græci utroch ge- nere ò ν/ ππανν dicãt. Sed iudicio meo hæ ra tiones non conſiſtunt, cùm puerpera non à
6 puero, ſed à puera dicatur. t V eteres em̃ pue-
ras dixiſſe, ut im Calig. Trãquillus autor eſt, 6o
& M. Varro, Noniusq́; Marcellus indicant, unde diminutiuũ puella. nec Græcorũ exem plo quicq́; moueri poſſumus, cùm apud eos Tauνν cõmune nomen ſit, ut ipſe ait,& Theo-
50
328
criti carmine in Syracuſis admonemur:
Kaænisa aldν πτένν l‿ꝶπανρex‿ υκνεντν. Latinorũ nemo puerum fœminino genere protulit. Satius eſt ergo id reſpõſum per eã interpretationẽ ſimpliciter accipere, quama ſculinum concipit
tione, etiam puella ſi foœminum.
22 gnificat᷑: nam& fœ- 1 Pupillus non eſt, qui in
minas puerperas ap- utero eſt. pellant recentes ex 2² heie ne ideo precio . lor, qula prægnans. Paitu:& Græci u, Pnasee eniee be muniteròG à a ap- riculo mortis cenſetur pellant. eſſe. 4 Hæreditas in lege falci-
E4 LIB. VII. 1 85 89 dia propter uentrem
ancillæ non augetur.
LEX CLXII. Nan eſtpupillus 5 Si mulier prægnans in qui in utero eſt. exilium acla ſit, filius ibi natus non eſt exul. ON EST pupillus.) † Qui in utero eſt, pupillus nõ eſt, ſed uiſcerũ matris quæ dam portio:& ideo ancilla prægnante uendi ta, ſi partus euincatur, nõ agitur duplæ: quia nõ uidetur magis in contractu ad partũ habi tus reſpectus, qᷓ; ad quoduis aliud inteſtinũt. Hinqq; eſt cõſequens, fut nõ ideo precioſior ſit ancilla, quòd prægnans ſit: ́uis enim ali- qua ſpes lucri inde dño ſubeſſe uideatur, cõ- trario tamẽ detrimenti periculo elidit᷑. Quid enim ſi ancilla abortireteſcùm præſertim par turiens mulier cenſeatur in periculo mortis eſſes. Meritò ergo in legis falcidiæ cõputa- tione propter ancillæ uentrem hæreditas nõ augetur“, quod periculum in brutis tam fre- quens non eſt. Si tamen cariore precio pro- pter partum quis ancillam emat, quodex ea natum erit titulo oneroſo habere uidebituri. Sed& ſi fur matrem ſuſtulerit, partũ quoq;, qui apud eum conceptus eſt, contractaſſe ui detur, unde neq; eum ullo tempore per poſ- ſeſsionẽ acquirit, quod ſuprà attigimus. Et ex his conſequenseſt, ſi mulier pręgnans in exilium acta ſit, filium ibi natum non uideri exulem. Sed& legem Corneliam aduerſus homicidas latam, uerius eſt nõ procedere in eo, qui abortionẽ procurauit:tametſi alij ali- ter ſenſerintm. Illud quoq; traditum eſt, ſi lex portorij uectigal pro quocũq; animali impo nat, pro eo, quod in utero eſt, nihil ſoluendũ eſſe:nam& huiuſmodi in cenſum non refer- tur,& in hoc omnes conſentiunt. Sanè Juriſ- confultus pupillum hic uidetur lata ſignifi- catione accipere, pro quocunq; infante. Ac- curſius tamen etiam propriè accipit,& ideo infert, tutores pupillis ſuis datos non uideri uentris tutores fuiſſe, ſi infans non naſcatur: cuius ſententia uera eſt.
1Applicata facti ſpecies ad hanc legem. 2 Supremus dicitur, qui unicus fuit. De qua ſubſtitutione text. ſit accipiendus. 4 Quid ſi dictum ſit, Mihi& ei, qui ſupremus morietur, Se- ius hæres eſto: 5 Humanitus accidere, eſt mori. Con⸗
flſibregna
2
3
4
de euict
9 uis cenleat, cpollenemine
ter ebüſtane/
iil quoque plæce vangim Sedin Uüresille llios hl auuderenturâ r ineſuccelbionibi aleruatum,nillu ihredlate ſubſtitu iaptenus morit nerepotelt nili
2 Abbee palo meem lonpoteſt rals inſua ndeamus. duntqu
off. ord. h In l. fll pla
cuit.fradl
falcia.
amitauerba cõcepte 4 maiöreſtitutio facie ltäum nonſtturꝗ
i I. eucd ſta iun quod raionen Pamphl de melgoultimus om
lega.j.
dcdu unuſquif
quiſchſu⸗
k I parũ.e Fulgan) Accu
5
dygpilariPge Aite
1 Bar linſm lmli⸗ Inlttund rum. de ſta 3 lbitiruit ſiunicu
hom.
at cecellt lubſtit
m Feln eſſct urih dkaütam, ar de honic. depupilariunde
Vthts poteſtuul iguodexuu

3²29
6 Conqditio illa, Si quid acciderit, de morte intelligitur. 7 Et an mors ciuilis hoc caſu ſufficiat. s Imperiti teſtatoris uerba ex uulgi conſuetudine declaranda.
N VVLSGARI.) a TInſtituit teſtator fi- lium, quẽ habebat,& quoſcũq; habiturus
1
na jui duos. de
. dub.
2
del ſingulis.
le uulg.
itia Seio..
ie leg. iſ.
in.§. cum
ad Treb.
g.l. co dicil
in de uſafru.
3
4
in prin. de .
g.
. pen. C. imp.
5
eſſet, eiq; qui ſupre mus moriet, Seiũ ſubſtituit:dubitari potuit, ſi alios fili- os nõ habuerit, an Seius illi ſaltẽ quẽ tum, cũ teſtaretur,
habebat, rectè ſub-
PO MPONIVS LIB. II, AD L. C.
LEN CL. KIII. Nuulgari- ſubſti- tutione, qua ei, qui
ſupremus morietur,
ſtitutus uideretur. Et exemplo legis XII. tab. recteè ſub- ſtitutum defenditꝰ: tquoniam in ea le- ge ſupremus dici- tur, qui unicꝰ fuit: ſatisq; eſt, ut ulti- mus quis cenſeat,
ui poſt ſe neminẽ habeat, etiã ſi à ne- mine quoque præcedatur, quod& ſuprà la- tius attigimus. Sed in hac ſpecie dubium eſt, ſi plures ille filios haberet, an inuicem ſubſti tuti uiderentur bę& receptum eſt, cenſeri le- gitimæ ſucceſsionis inter plures cohæredes ius reſeruatum, niſi ultimo decedenti in om- ni hæreditate ſubſtitutio facta ſit“ non enim qui ſupremus moritur, omnem heęreditatem reſtituere poteſt, niſi ipſe eam habuerit: at ha bere eam non poteſt, niſi uiciſsim eos graua tos dicamus. Sunt qui idem eſſe opinantur, cùm ita uerba cõcepta ſunt, ut poſt mortem omniũ reſtitutio facienda ſit, tametſi expreſ- ſe dictum non ſit, ut qui ultimus moriatur, re ſtituat?:quod rationem in ſe ullam nõ habet: non ergo ultimus omniũ portionem, ſed eo in caſu unuſquiſq; ſuam reſtituet.
a Vulgari.) Accurſius interpretatur, id eſt, pupillari. Ego aliter ſentio: cùm enim te- ſtator filijs inſtitutis, ei, qui ſupremus morie tur, ſubſtituit, ſi unicus ille ante aditam hære ditatẽ decedit, ſubſtitutus ex uulgari admit- tetur:ſi poſt aditam, antè tamẽ, quàm pubes eſſet, ex pupillari: unde àprincipio ea ſubſti- tutio ſatis poteſt uulgaris appellari. nec ob- ſtat quod ex uulgari ei nõ ſuccedatur, ſed te- ſtatori, quia pronomẽ illud pro ſuperuacuo habetur, idqʒ Albericus probati. ſSed quid ſi dictũ ſit, mihi& ei, qui ſupremus morietur, Seius hæres eſto:? Et adhuc opinari quis poſ- ſit, de uulgari& pupillari ſubſtitutione ſolũ egiſſe teſtatorẽ, ut ordinem coniuncta deno- tet, quaſi ſibi ſubſtituerit, ſi filius hæres non erit,& filio ſihæres erit. Quidam etiam fidei cõmiſſariam contineri aiunt, ut Pontanus& Iaſons,& in electione ſubſtituti eſſe, directè an per fideicõmiſſum hęreditatem uendicet: quę ſententia propter ueriſimilem teſtatoris uoluntatem adiuuanda eſt.
b T§. 81 QVIs ITA.) † Humanitus acci
hæres ſubſtituit᷑, re- ctè ſubſtitutũͦ etiam unico intelligit᷑, ex- emplo legis XII. ta- bul. ex quibus proxi mus agnatus, etiã ſo lus habet᷑. Si quis itabin teſtamẽto ſcri-
10
20
30
40
60
de uerb. ſignif.comment.
33⁰
dere, eſt mori:& ita docti ſolẽt Ioqui. Sed te h Inſſiit. de do. ſtatores ex uulgi ſermone, qui conciſior eſti, & breuior, ſimpliciter accidere,& continge i L publica. de-
re, pro uita defungi accipiũt: ultimus enim,
qui homini euenire poſsit caſus, eſt mors:
pſerit, ſi ꝗd filio meo acciderit, Damas ſer uus meus liber eſto: mortuofilio, Damas liber erit: licet enim accidat& uiuis, atta-
tmeritò illa condi- 6 tio, ſi quid accide- rit, de morte intelli git᷑ k:alioquin pro- k ptergeneralitatem nullio ferẽ momẽti eſſet.tSed an mors 7 ciuilis hoc quoque
in prin.
poſ.
l. uxorem.§. Seia.de leg.iij
caſu ſufficiat men uulgi ſermone alu Iufriclat ut 2 — 5. in exiliũ quis miſ- etiã mors ſignificat᷑. de ea ſentire cõtra- hentes non arbitra
VLPIA. A D
1L 1 B. 8. c. LEX CELXIIII. Omẽ filiarũ& mentum ſumi po- eſt, 123
inpoſthumam“ t ſt, imperiti teſta-
ace ſtiõis n toris uerba ex uul- cadere quættiois no gi cõſuetudine de/
clarari:quod& 80
XV.
ſus ſit?& Baldus¹ 1 Bal. in rub. C.
depoſ.
tur. t Hincq; argu- 8
cinusnin ea ſpecie annotauit, cùm filium qui in! qui duos. de
dam uiuum& mortuum relinquere ſe Titio in teſtamẽto dixiſſet:interpretatus eſt enim, Titiũ uiuenti tutorem datum, mortuo hære-
reb. dub.
dem. Sed huiuſmodi uerbis hæreditatem da n Lancel. l. cen
ri periculoſius eſt, quàm ut ego affirmare au ſim, cùm& curam mortui gerere quis poſſit, dum pompam funeris, ornatũ ſepulchri, pa- rentaliaq; huiuſmodi procurat.
1 Poſthumus propriè quis.
2 Teſtator de filiabus diſponens, an de poſthumis ſenſerit.
3 Propria ſignificatio ex interpretatione reſtringenda:&
quando id locum non habeat.
4 Portio de qualibet parte dicitur.
s Quando hoc non obtineat.
6 Quibus caſibus etiam de minima portione actum fuiſſe in⸗
telligatur.
Regulariter uerba cum effectu accipienda.
Habere quis dicatur.
Vis pro effectu accipitur in iure. OMSEN filiarü.) a t Poſthumus pro priè intelligitur, qui patre humato na-
tus eſt: ſed& qui poſt teſtamentũ natus eſt,
O+
largo modo poſthumus diceturo. tSed pone 2
teſtatorem de filiabus aliquid diſpoſuiſſe, an o de poſthumis quoqʒ actũ cenſebimus Et du- bium non eſt, ex proprietate ſermonis poſt- humas ea appellatione contineri: ſed quia ea rum meminiſſe nõ uidetur, neq; cogitaſſe ut p poſthumæ naſcerentur, ad futuros poſt mor tem ſuam filios reſpexiſſe non creditur?ꝰ. t& 3 ideo propriam ſignitficationem ex interpre- tatione reſtringimus:quę interpretatio locũ non habet, cùm contrarijs coniecturis prior præſumptio tollitur, ut ſi in parte teſtamenti oſthumarum mentionem fecerit, nõ enim oblitus uideri poteſt, qui aliqua in partepoſt humã cõmemorauit.Idem ſi neceſſariò poſt- huma admitti deberet, ut in inſtitutione, te- ſtamentũ enim corrueret. Quod& dicendũ
P
—
turio.in fin.
l.iij.§. j. de in luſt. rupt.
l. qui filiabus. de leg.j.

4 I. ſi quis filia. de teſta. tut.
5 I. ſi cognatis. de reb. dub.
4
e c. auaritiæ. in F. de elect. li- bro 6.
d. j. C. de iure emphyt.
e Bald. l. j. C. de com. ſer. ma.
5 f Gl. l. c poſt.
§. gener. de iu re dot. g I. plane. in fi. de leg.j. h l. etia. de uſu- fruct. i Gl. c. ſi prius quam. 28. diſt. 6
k Bartol. l. j. C. quand. qui bus. lib. x.
1 I. qui concub.
§. j. de leg. iij.
m Ang. l. defun cta. de uſufr.
n Bart. l. inter- dum. de hær.
inſtit. 5 8 0 I. aliud. l. ce-
piſſe.
33¹
eſt, cuùm filiabus tutores“ quis deſignat: uti- lis enim hic actus poſthumæ eſt, nec hæredi- tati damnoſus: unde propter fauorẽ depoſt- humis quoqʒ actũ credimus,& uim uerborũ obſeruamus. Sanè qui poſt teſtamentũ naſci tur, indiſtinctè ad- mittendus eſt, ſi ta men teſtator eum natũ eſſe ſciuit: cũ enim nihil mutet, declarare uidetur,
eſt, quamuis poſthu mæ nõ cadere in eã, quę iam in rebus hu manisſit, certum eſt.
de eo quochſe intel FPortionis'nomen, lexiſſe:& hoc Bar. non ſemper dimidiã probatb.,
b 7§. PORTIO ſignificat, ſed prout nis.) fPortio uide adiectum eſt: poteſt
enim iubere aliquis, S&maximam partem partiri poſſe,& uice- ſimam& tertiam,&
tur mihi de quali- bet parte dici:qua- propter cùm lex in totũ, uel pro parte aliquid recipi ue- tat, quiuel minimũ recipit, pœnæ reus eſt. Et emphyteota qui particulare damnũ tolerare, ſuoq; periculo ferre debet, qualecũq; erit, feret“. Et facultas rem à focio uenditã luendi, illi, qui in ea par⸗ tem habeat cõpetens, uel ei cuius ſit, milleſi- ma nõ denegabitur Quoties autẽ ueriſimi le nõ eſt, de minima re actum eſſe, ut quia di- ſpoſitio nullius redderetur momenti, ueluti in eo, qui partẽ fundi promittitf, uel alio ſimi li dubioqʒ caſu, de dimidia accipiendum eſts. Vnde qui partis bonorũ uſum fructũ legat, de dimidia intellexiſſe uidetur. Et cùm quis ab altera ſe parte electũ ait, nõ minus, quàm dimidia ſit, intelligemusi: alioquin quæ in pauciore numero eſſet, cùm nullius momen ti haberetur, alterã nihil impediret. f Quod ſi portiũculæ mẽtio fiat, uel alicuius, uel quan tæcũq;, uel certæ partis, uerius eſt etiã de mi- nima intelligi. Idem ſi quãtula, uel minuſcu la ſcriptum litl: niſi ad certam aliquam iuris diſpoſitionẽ ſe referant, ex ſubiecta enim ma teria interpretationẽ recipiunt. Quapropter qui in teſtamento ſextam partem hęreditatis ſuæ relinquit, ſextam aſsis legaſſe intelliget, idq; Bart. uiſum. Quod in hæreditate proce- dit, quam lex in duodecim partes diuidit: in alijs uerò rebus Angelus diſſentité, quod& nos probamus. Quapropter ſi duas partes rei petieris nõ duas ex aſſe, ſed ex tribus par tibus petijſſe uideberis. quòd ſi ſex partes da ri teſtator uoluerit, dubiũ nõ eſt ſemiſſem de beri. Qua ratione ſi unam partem hæredita- tis relinquere ſe dixerit, de una uncia intelli gendum uidetur.
c T§. HABERE.) Regula eſt generalis, quã alibi attigimus.t Verba cum effectu acci pienda eſſeoIs autẽ eſt effectus, ut ex perſo
na ſua quis habeat: ut deductis oneribus, lu- 60
crum illi ſuperſit:ut momẽtanea nõ ſit acqui
ſitio: quèe ſinõ interueniant, habere quis Ppro 5 7—,— 1 4 1
priè& ſtrictè nõ uidetur. Effectum quoq; ea
reſpicere exiſtimant᷑, quibus actus alicuius
D. Andreæ Alciati in tit.
33²
fit momenti, non autem eluſorius remanetv.
prout libuerit: ſed ſi
nõ fuerit portio adie pſa. ic Ir Com 10 cta, dimidia pars de- Tacitus lib. X 111. betur. ỹᷓ Habere: ſi⸗ Vectigal mãcipio/ cut peruenire, cũeffe rum remiſſum ma-
— 5. N ctu accipiendũ eſt. gis ſpecie, quàm PoMpoRlvs 113. v. ui. Cuſus locurtlo- 4 b 3. cC. nis ratio eſt, quia LEX CLXVv. uis à græco Liy de- rf Eniſſe ad hære/ ſcendit, cuius con- dem nihil intel- tr oſre Sma . Xiop eit 1us. nde
QCG 2= 25 ligitur, niſi deducto ad differentiã eius, œre alieno. quod ipſo iure fit,
dicimus aliquid in effectu, uel ui ipſa factum.
1 Ad hæredẽ perueniſſe dicitur, quod deductis oneribus per 2 Quid in legatario obtineat.(uenit. 3 RKeãgula, Eatenus habuiſſe quilibet uidetur, quatenus dedu- ctis oneribus remanet. Fallit hæc regula, ut num. 4. XI ENISSE.) TtAd hæredé id perueniſſe V exiſtimandum eſt, quod deductis one-
z0 ribus peruenit:hocq́; exemplo legis falcidiæ
b c. ſi ciuitasdt ſent. excom Äh 17 in 6.
1
. 1 4—„ rationem inibimus. Ad legatariũ uero, qui 2
fundũ accipere,& decem hæredi dare iuſſus eſt, totum fundum iure legati perueniſſe in⸗
terpretabimur',& hoc quantum ſit ad hære- 5 l. aduetma dis falcidiam, qui xX. illa conditionis implen⸗- ad lggſes
dæ cauſa ſibi data computare non tenetur:a-
lioquin uerum eſt, huiuſmodi legatarium in t I. nõanpli
toto fundo lucratiuum titulum non habere:.
(
erb nuupes
7. g mie ſum⸗
E
41
ſj
n n l ſbmm
1Ä
1 X4) 1342
mu EN
rhx deprende⸗ udecuils telc. nadionibus libellis üuelruſticacurant inpolerimls. Diſpenſuor) adomus curat, ui vres piſcarij coq ar dumpſitnomen im lelquodration ue& conſderet, duinumin urbe den ENüllco.) tVill relaprocoſeruoa tKagticulurm n
delkg; äcſeeundum domir
nuſeriipſiagricul di lnlaleus.) R.
oneribus remanet“. Hinc ſi quis ſacerdotiũ u Deci coyſl unumaccipiuntſer
lud obtinere poterit, quod ducentis cenſea- tur, ſi deductis oneribus ſola centũ ſint reli- qua:quod&in portoriorũ legibus obſeruan dum eſt. Habetur autem in his oneribus,&
cit, ſed petitionis modũ, aliud dicendũ eſt: ut ſi actorẽ mandet duos aureos in ſin gula cen-/ tum, quę petat pro ſportulis, deponere, ſacra
mentoq; ſic contendere: nihil enim refert,„ leum gual lea quòd reus ita inops ſit, ut etiã ſi uincatur, pe- dciunla, erquod;
titam ſummam ſoluere nequeat.
Vrbana mancipia à ruſticis quomodo ſeparentur. Diſpenſator quis,& unde dicatur.
Seruus uillicus.
Seruus inſularius.
Inſulæ pro domibus accipiuntur.
Numerus etiam ordinem& turmam ſignificat. Serui ordinarij& uicarij.
NAA A
iud.
derentor⸗
rügeniſ prob

—
emadmo-
de ſupp.
aumruis urba.
g iiſ
ita de uſa
hab.
5
333
Qui prouinciæ præeſt, extra eam pernoctare non poteſt.
Quid ſit ernoclare.
Diclio, per, in compoſitione ad totũ ſiue integritatem refertur.
Pernox luna. Peregiſſe reum. RBANA.)
N a CtVrbana mancipia nõ loco, ſed genere uſus co gnoſcuntur“,& à ruſticis ſeparãtur: unde qui rationes uillicas diſpenſat, &de cibarijs proui det, in ruſticiscom putabitu r:at qui in ſulas cuſtodiũt, ur- bani exiſtimabun- tur. cùm tamen du bitamus, quid pa- terfamilias ſenſe-
IDEM LIB. VI. LEX CLXVI. Rbana familia“ & ruſtica, non loco, ſed genere di- ſtinguit᷑: poteſt em̃ aliquis diſpenſator? nõ eſſe urbanorum ſeruorũ numero, ue luti is qui ruſticarũ rerum rationes diſ-
penſet, ibiq́; habi-
tet,& non multum
rit, ex eius conſue- abſit à uillico⁰, In-
tudine deprænde- mus b: cuius rei& ex rationibus libellisq; eius, aut uicariorum, qui uel ruſtica curant, uel urbana, certiores fieri poterimus.
b Diſpenſator.) †Seruus eſt qui impen dia domus curat,& uictui præeſt: huic obſo- natores, piſcarij, coqui, idq́; genus ſerui pa- rent. Sumpſit nomen ab expendendo pecu- niam, uel quòd rationes diſpendat, id eſt, pro curet,& conſideret, calculumq́; ducat. hiut plurimum in urbe degunt.
c Villico.) † Villicum M. Cato,& L. Co Iumella pro eo ſeruo accipiunt, qui ruri præ- eſt,& agriculturam ruſticasq; operas curat, eisch ſecundum domini utilitatem præcipit: huic ſerui ipſi agricultores ſubijciuntur.
d Inſularius.) fRecentiores quidam in- ſularium accipiunt ſeruum, qui propter ali- quod delictum in compedibus opus faciat, in inſulamq; relegatus ſit: quod falſum eſt: inſularius enim ſimpliciter ſeruus accipitur inſulæ cuſtos, cuius rei Põponius autor eſte. Inſulas autem Feſtus interpretatur domos quæ uicinorum cõmunibus parietibus non cõiunguntur, ſed quoquouorſum uelpriua ta uelpublica area ambiuntur. Quam ſenten tiam ſunt ex recentioribus qui improbent: quoniam ex P.Victore cõſtat, longè plures Romæ inſulas, quàm domos fuiſſe: quod ue riſimile non eſſet, ſi hoc ſignificatu inſulæ ac ciperentur: quapropter ipſi interpretant᷑ in- ſulas eas ædes eſſe, quæ inquilinis locari ſole rent: quod& ipſe probarẽ, ſi aliqua hoc ety- mologiæ ratio ſuaderet. Feſti igitur opinio⸗ nem ſequor, quæ ex Corn. Taciti libro Xv. cõfirmat. Is propter crebra incendia, cũ mul ti aquæductus in urbẽ deferrentur, à Nero- ne excogitatũ tradit, ut aqua priuatorũ licen tia intercepta, quò largior& plurib. in lIocis haberetur, in publicũ flueret, ædificiaq; non cõmunione parietũ, ſed proprijs quæq́; mu-
10
20
30
4⁰
50
60
de uerb. ſignif.comment.
334
ris ambirẽtur, canalibus, ut opinor, eis in pa-
rietibus additis, ut reprimẽdis i
gnibus aqua
facilius decurreret:hinc inſulæ nomen dedu ctum. Erant autem non modò ab incendijs tutioresꝰ, ſed etiam à furibus, qui per tegulas
ſularius d autem ur-
banorum numeroe eſt: uidendum tamẽ eſt, ipſe dñs quorum loco quenq; habue- rit: quod ex nume/ ro familiæ,& ex ui- carijs fapparebit.
Pernoctare s extra urbẽ intelligẽdus eſt qui nulla parte no- ctis in urbe eſt: per,
cõmeare in eas nõ poterant: ideoq; in eisprecioſiora quę que reponebãtur, ut quæ ſolius effra cturæ periculo ſub ijcerentur. e Numero.)
† Numerus etiã or dinem& turmam ſignificat?: unde numeri militum di cuntur:hinc& nu- merus familię. Ob ſeruandũ igitur e-
rit, an paterfamil. in ordine& cõſor- tio ruſticorum ſer uorum aliquẽ ha- beret, an uerò urbanorum.
f Vicarijs.) tSerui ordinarij dicuntur, quibus peculiũ dominus conceſsit, negocia riq; ſinicf. Vicarij funt, qui ordinarij uices ge rebant, quidamq́; quaſi ſubinſtitores. Igitur ſi ordinarius urbana ruſticac negocia per- tractaſſet, habuiſſetq́; alios uicarios urbanis, alios ruſticis, qui ſeruus in ruſtici uicarij fa- mulitio erit, ruſticus cenſebitur. Martialis: Eſſe ſat eſt ſeruum, iam nolo uicarius eſſe:
Qui rex eſt, regem Maxime non habeat.
g TS. PERNOCTARE.) fQui prouin- ciæ præeſt, extra eam etiã uoti ſoluendi cau- ſa pernoctare nõ poteſts. Quæritur, quid ſit pernoctare:& integrã noctem ſignificari lu riſconſultus ait. Sic Flamen Dialis quoties ualetudo aduerſa incidiſſet, non ultra bino- ctium pernoctare poterat, ut Tacitus lib. III. ſcribit. Sic& in lege XII. tab. quæ trinoctio abnoctaſſet, uſurpabatur, ut ex Q Mutio A. Gellius lib. III. tradit. Id autem dictio Per, in compoſitione demonſtrat, quæ uox ad inte- gram noctem refertur. Quo argumẽto ſi lex prætori in delictis ſui officij tempore perpe- tratis iuriſdictionẽ mandet, cumprioris tem pore quis uulneratus à ſicario eſſet,& ſub ſucceſſore perijſſet, reſpõſum à quibuſdam eſt, neutri ius cognoſcendi eſſe, cùm integrũ delictum neutrius tempore factum ſit, per- petrare autem ad totũ refertur. Sed hæc de- ciſio uera non eſt: qui enim letiferè percuſ- ſiti, quod in ſe eſt, omne delictum perfecit, & ideo ad primum magiſtratum ius coęrtio- nis pertinet ¼.t Saneè hoc exemplo& pernox luna dicitur, quam Græci νπαοον ocät. tSic& peregiſſe reum dicitur, non qui ſolũ- modo detulit, ſed qui condemnauitl: quo ex emplo& perennare dicimus,& perhibere, & perlegere,& perferre,& percipere: hæc enim omnia ad quandam integritatẽ, perfe-
5„
enim totam noctem ſignificat.
d I. ij.. effra-
ctarij. de off.
præf. uig.
6
e l. j. in fin. de bono. poſſ. ex teſt. mil.
7
f I ſiſeruus. 5. de pecul.
9 g l illud. de off. præf.
10
h Alb. hic.
i I. fin.§. ſicut.
de bon. eor. 11
12
k l. diuortio.§. ſi uir. ſol.ma- tri. Alex.
1 Iij. de adult.

4 Carbonarij à Græcis den-
335
ctionemq; referuntur. Tametſi non negaue- rim in compoſitione eam dictionẽ aliter quo que accipi, ut cùm perfidum periurum dici- mus:itemq; perpluere, perſpicuus:& rurſus perpauci, pertinax: ſed& perorare dicit᷑, cui finis orandi demã-
2 Ligni appellatione quid
5 Ligna propriè quæ. 6 Sulphurata quid. 7 Nuclei oliuaru pro lignis
8 gaAnav quid ſignificet. 9 Bellaria ſunt ſecidæ mẽſæ 10 Palma arbor alia mas, alia
datus tantummo- vLPD. LIB. XX V.
do eſt. LEX ELKXVlII.
Materia rei appellatione,( Seneniap,pole quæ ex ea conficitur, nõ tione materiam“
An nnon cötineri, ſed an Appellatione materiæ,. acgt 6. quod ex ea factũ eſt, non lignorũ& fortaſsis uenit ſiſpeciali nomine quis dicet, nec ligno uocetur. rumb:nõ enim ligno
₰ rũ gratia habuit. Sed & titiones,& alia li- gna cocta, ne fumũ faciãt, utrũ ligno, an carboni, an ſuo gene ri annumerabimus? & magis eſt, ut pro- priũ genus habeat.
contineatur.
drophori dicli.
non habendi.
fœmina.
11 Pinus quid. 12 De ſtrobylis aliqua.
a l. quæſitum. 6. ſus poſsit*, quale eſt argentum factum, uel 40
1— ARBONVM.) † Materia rei appella-
tione, quæ ex ea cõficitur, nõ uenit. Vn de qui carbones dicit, de lignis nõ intelligit, qui libros, de chartis, qui calcẽ, de lapidibus: quamuis ex lignis carbones, ex chartis libri, ex lapidibus calx conticiatur:idq́;& Accur- ſius,& quadam diſputatione Pylleus probat.
2 Æ☛ cõuerſo nec appellatione materiæ, quod
ex ea factum eſt, cõprænditur, ſi ſpeciali no- mine nuncupetur, niſi eiuſmodi ſit quod ef- fectum eſt, ut in materiam ſuam redigi rur-
illud. de le.ij aliter mentem teſtatoris conijciamus. Hinc
3 Sl
ſt quod ligni appellatione, id ſolùm cõtine
b l.ligni.deleg. tur, quod comburendi cauſa paratum eſts, et
1j
à ſolo diuulſum,& alio ſpeciali nomine non appellatum, niſi uel teſtatoris uoluntas, aut cõditio, uel regionis natura aliud ſuaderent.
uo exẽplo cùm omnia nemora quis locaſ-
c Barba. conſil. ſet, reſpondit And. Siculusc, de eo nõ cenſe-
26. in 2.
ri actũ, quod materiæ cauſa haberetur, cùm id in alium elegantem uſum deſtinatũ eſſet. Sed hac in re planè ααε eſt,& Siculis ger ris uaniora conſcribens.
a MMateriam.) Sic proprieè ligna appellan tur, quæ ædificiorũ cauſa, uel alterius operis habẽtur:inde materiarij fabri. Hic autem de materia intelligit, quam idcirco quis præpa-
4 rauerat, ut carbones conficeret: Thi in anti-
d I. fin. de iur. immun.
2 u 1. quorum eulogijs agræca uoce dendrophori
appellantur, quòd arborem ferũt& torrent.
5 b ſLignorum.) fSuntligna propriè, quę
comburendi cauſa habemus: unde materia carbonum, cùm in alium uſum principaliter habeatur, non intelligitur lignum eſſe.
c Genus.) Cum enim ſpeciale nomen ti
30
60
D. Andreæ Akaati intit. 24
tiones, ſulphurata, faces,& nuclei habeãt, nõ uidetur quiſquam ligna nominans, de eis in
telligere Sunt autem ſulphurata tenuiſsima&
ligna ſulphure utrinq; illita, ad accendendas lucernas, quorum& Martialis meminit, nos uulgò ſulphuretos
Sulphurata quoque eendue wa de ligno ęquè eandẽ tenr ire i⸗ habebunt diffinitio/ m 7
ab antiquis oſſa o- liuarum appellan- tur, ut meritò pro lignis habendi nõ ſint. quod& in cæ- terisdicendum eſt, quales ſunt glan-⸗ dium, nucum, amy gdalarum,& ſi qua ſimilia. Idẽq; in ui- nacijs ſtatuẽdum, cùm acini nõ igni-
nem. ad faces quoq; parata, non erunt li⸗ gnorum appellatio-/ ne comprænſa, niſi hæc fuerit uoluntas. Idem etiam de nu- cleis d oliuarũ, ſed& de balanis idem eſt, uel ſi qui alij nuclei ſut. De pinuſaũt inte
1 bus tantum, ſed& 811 ſtrobyli, ligni ap paſcẽdis columbis pellatione cõtinent᷑. uſui eſſe ſoleant.
e ¶Bellarijs.) An tiqui codices bala/
1D EM L1.I B. IIII,.
nis habent,& caſtigatius Significat Bdοαεε‿ ⁸
glandem generali nomine, ſed ſpecialiter de palmulis, quas uulgò dactylos uocamus, ac- cipitur: palma enim in Aegypto& Syria eos fructus fert, guſtu ſuauiſsimos, ut bellaria o-
mnia præcellant. tSunt bellaria, quæ ſub fi- 9
nem conuiuij afferuntur,& ſecundæ menſæ
appellantur.fIulius Pollux palmã aliam ma/ 10
rem, aliam fœminam arbitratur:& fœminæ fructus ex Herodoti Xenophontisq́; ſenten tia propriè balanos dici: propendent autem ab inuolucro, corticoſõue operimẽto, quod elaten ſeu ſpathen uocant,& ipſum magni in medicina uſus, ut Galenus oſtendit, tametſi hodie in eis regionibus nullum alium, quàm ignibus uſum præſtet.
f TPinu.) †Nilaliud eſt pinus, quam picea un
excultior:eius nuces ſtrobyli, coccali, coni, & Latinis nuclei uocantur:qui pinei ſunt de trahuntur guſtatu idonei,& medicina utiles. At luriſconſultus hic, cùm integros ſtroby- Ios dixit, de pinu agreſti, uel picea intellexiſ- ſe uidet᷑, qui caſsi& cibo inutiles ſunt, ideoq; à cono non diuelluntur, ſolis ignibus aptiſsi mi. Poteſt& de nuce ipſa pinea domeſtica in telligi: in quibuſdam enim regionibus ita a-
D bundat, ut eius fructus nulla ſit æſtimatio:
Imam de ea ſtrobylos ſpecialiore ſignificatio/ 1⁊
ne dici ex Dioſcoridis lectione obſeruatum eſt, quilib. I. cap. LX XXV. itẽq; cap. LXX- XIX.Tᷓaεννων pro pinu accipit,—iταπι pro pi- cea, dννα pro tæda, quæ congeneres omes arbores ſunt. Sanè ubi nucis pineæ fructus in precio ſit, nõ opinarer legatis lignis, ſtro- bylos eius integros contineri: ſed tum debe/ ri, cùm fructus exemptifuerint.
1 Pedamentorum tria genera.
2 Pedamenta lignis legatis non continentur.
Quan⸗
puln uineæ l 1 ſeronpoterunl akndr nam a vpaul mnelocũ icbernecenim nylis in numerun wocuncſolentpan, unburele. rutnti ptinumciin tnaliuaprqpiex ma iteneattr. luhe, ii qptinusm Prefcnenijadponial
ON TANTVI Nüuem tonilliquidemſe rminieum debere: niirüelt tded qui läuälimsobligzui mpoblicaaffectus molemeius obli Rarerinusreſpon rcomparatunosre mcöveniri neceiu arulari Sed& Pault maihoc cluempt wnlierſciretfund tülgennim adhib

3 1
2
eut. 6. non
etur. S. qui mod. pig.
2. li.§. idem a. de aclio.
79 pt.
337
Quando hæc deciſio non habeat locum. JALI.) tPedamentorũ, quæ uitium admi nicula ſunt, tria ſunt genera:unum robu ſtum ſeu fiſsile ex quercu, uel iunipero, q́d appellatur ridica: alterum eſt èpertica, qui
palus dicitur, hicq; teres eſt: tertiũ ob inopiam ex harun dineto ſumit᷑, ſicq; M. Varro,& L. Co lumellatradiderũt. tHæc pedamenta, quæ& ſtatumina uocantur, lignis le gatis nõ continen- tur, quoniã in ma- teria ſunt,& alium uſum quàm ignis præſtant:ſputaue- rim tamen, cũ pro- pter uetuſtatẽ am-
AD SENATVSCONS. LEX CLXVIII.
Pa& perticæ in numeruũ materię redigendi ſunt,& i- deo lignorũ appella- tione nõ cõtinent᷑.
1IDEM L1B. V. LENX GCLXIX.
On tantũ in tra
ditionibus, ſed
etiã in emptionibus,
& ſtipulatiõibus,& 20
teſtamentis, adiectio hęc, uti optimus, ma ximusq́ʒ eſt, hoc ſig- nificat, ut liberũ præ
plius in uineæ uſu
eſſe non poterunt,
ræſtanda: nam ra tio Pauli tunc locũ nõ habet:necenim amplius in numerum materiæ rediguntur, imò tunc ſolent patres familiarum eos palos comburere.
i fundus, uti optimus maximusq; eſt, ſit uenditus, isq́; obliga- tione aliqua propter munera publica ſit affectus, an uendi tor teneatur.
Clauſula hæc, Vti optimius maximus; eſt,& in contractibus & teſtamentis adponi olim ſolita.
ON TANTVN.) ¶ Qui fundũ tradit, Nsleens ita uti optimus maximusq; eſt, non illi quidem ſeruitutem deberi ait, ſed nemini eum debere: qua de re ſuprà à nobis tractatũ eſt.Sed quid ſi fundus ea cum clau
de uerb. ſignif.comment.
10
30
ſula uẽditus, obligatione aliqua propter mu- 40
nera publica affectus ſit? Et ſi uenditor ſciẽs emptorem eius obligationis non admonue- rit, Aretinus reſpondit, quanti minoris em ptor comparaturus rem erat, poſſe uendito- rem cõueniri, nec eius adiectionis prætextu excuſari.Sed& Paulus Caſtrenſis b non im- putari hoc caſu emptori exiſtimauit, ſi cùm generaliter ſciret fundum obligatum, mini- mè diligentiam adhibuit, ut quantitatẽ, ſum- mamq; debitæ pecuniæ certius exploraret: cùm enim eius declaratio ad uenditorẽ per- tineat, tutò negligere potuit, qui ius ſuũ non diminui ſciebat, niſi ſpecialiter fuiſſet admo nitus.tErat autẽ clauſula hæc& in contracti- bus a,&in teſtamentis apponi ſolita, quod& antiqua inſcriptio oſtendit, quæ in Gratiano oppido Montisferrati ita legit᷑: v. F. T. Ve- ctius T. L. Hermes Seplaciarius, mater ge- nuit, mater recepit, hi horti ita uti optimi ma ximiq; ſunt, cineribus ſeruiant meis: nam cu ratores ſubſtituam, qui ueſcantur ex horum hortorum reditu natali meo,& præbeant ro- ſam in perpetuum:hos neque diuidi, neque abalienari uolo.
50
60
33⁸ 1 Si hæres grauatus ſit legato, nec adeat, an ſubſtilutur ili ſol uere teneatur. 2 Heredis nomen ad quoſcunque gradus pertinet, omnesq; ſucceſſores continet. 3 Sibi,& quibuſcunq; hæredibus paciſcens, de particulari ſenſiſſe intelligitur. ſtetur prædium, nõ 4 ldem ſi heredib.& ſue 5 1. ceſſoribus dictum ſit. etiam ut ſeruitutesei. debeantur f e re vene ur. Hęresmeus 4,9„ e.... Selio centun dato,
LEX CLXX.
It isaodoln tiõe omes ſigni
primus hæres non adiuit, an fubſtitu- tus, ſi adeat, tenebi tur? Et dubiũ non
ficari ſucceſſores cre eſt tad quoſcunq; dendũ eſt, etſi uerbis gradus hæredis no non ſint expreſsi. mẽ pertinere?, tum pOM4pON. LIB. KVI. Omnes quoqch ſuc-
LEX CLXNI. ceſſores intelligi, ſi
Erueniſſe ad te
ue Iure Ciuili, ſeu
prætorio, ſiue dire ctè, ſiue per fidei- commiſſum ſucce dant:ſed& qui par ticulariter ſucce- dit, ſeu in certa re, hęredis appellatione conti nebit᷑j, dum uel materia fauorabilis ſit, uel res eiuſmodi ſit naturæ, ut in ſingularem ſucceſ- ſorem tranſeat. tSed& cùm quis ſibi& qui- buſcunqʒ hæredibus paciſcitur, de particula ri quoqʒ accipiendum eritt.f Idem ſihæredi- bus& ſucceſſoribus dictum ſiti, ut gemina- tio alicuius ſit effectus, nec alterum uideatur ſuperfluum:. Sed in hoc quidam diſſentiũt,
cùm hæredes de iure ciuili, ſucceſſores de prętorio intelligere poſsimust, quod nõ pro bo:qui enim ſic contrahit, non modo ſucceſ⸗ ſionis, ſed effectum cõſideraſſe uidet᷑. Adde,
quòd cùm hodie eo iure prætorio ferè nunqᷓ;
ſuccedatur, nõ eſt ueriſimile infrequentis ca ſus mentionem factam:nam& ſi hęredis tan
tùm mentio facta eſſet, ſatis hoc reſponſo ap
paret bonorum poſſeſſoris habitam rationẽ.
Verior itaqʒ prior eſt ſententia, quam de fa-
cto conſultus, Alex. approbauit!.
recte dicit᷑, quod per te ad aliũ perue- nerit, ut in hæredita-
Facli ſpecies præſenti legi adaptata.
1
2 Dubitandi cauſa in hac lege.
3 Decidendi rationes.
4 Perueniſſe ad me quid dici poßit.& num. ũ.
6 Verbum, Peruenire, in ſubſtitutionibus an ſit directum uel 7 AK liberto, pro, de liberto.(obliquum. 8 Accuyſum ignoraſſe huius legis hypotheſin.
ERVENISSE.) Per rogationem ado ptauerat quis filiũ, qui cuiuſdã liberti pa tronus erat, caueratq;, quod ad eum filiũ per ueniſſet, eo impubere defuncto, his ad quos ea respertinere potuiſſet, reſtituturũ: deinde is filius liberto ſuo ſucceſsit, quæ hæreditas ex regula iuris nec momento quidẽ in eius erſona nõ cõſtititn, ſed protinus patri quæ ſita eſt:fuit dubitatũ, an ad filiũ hęreditas per ueniſſe diceret᷑ Et dixiſſet aliquis, non uide ri perueniſſe: huiuſmodi enim uerbum cum
P
5
2
e
f 3
l. hæreditatis. 5. eod.
l. in cõuentio nalib. titj
4
8 h
i
k
1
2
Rom.l. in tem pus. de uſuca. l. flumini. g. j. de dam. inf. Iaſ. l. quidam. §. j. de eden.
l. ſtipu. iſta, ha bere. in prin. de uerb. obli.
193. in 2.
l placet. de acꝗq. hæred.

3
a l. qui concubi nam.§.ij.de le ga.iij.
b I ſed ſiplures. §. in arrogato. 5. de uulg.
5
c Paul. Clem. j. §. cæterum. de priuil.
d I.ij. 9.j. de hæ-
rea. uend. 6
e Mod. l. centu rio. in fin.
7
—
339
effectu accipitur,& dictio Per, illi addita, per fectionem quandam acquiſitionis denotatꝰ. ſed tamen in propoſito caſu aliud dicendum fuit, non eo ſolùm argumento, quòd etiam ſi cautio nulla interpoſita fuiſſet, nihilominus ca hæreditas reſti- tuẽda erat, quia ip-
11 ſius filij reſpectu, te à liberto per patro
num filiũfamil.patri
nõ autem patris de Sdt lata uidereturb: ſed eius adoptiuo acqui
hac etiam ratione, ſita, reſponſum eſt. quia uerba ſtipula V y. LI B. Bx vrTr. tionis hoc inferũt: LEX CLXXII.
ueni m a„, Iperueniſſe emm ad Iberti appellatio me dicit᷑, quodper— ne, etiam libertã
mead alium perue nit, dum ille iure meo nitatur, ut ſuperius à nobis expoſitum eſt. Idem ſi culpa mea peruenerit. Exempli cauſa: Conſtitutum eſt, ut Præfectus pro ap- paritorib. ſuis in id teneatur, quod ad ſe per- uenerit: ſi aliquid peruenerit, quamuis am- plius non habeat, ut quia per iniuriam ami- ſit, nihilominus tenebitur c.t Alibi quoq; pro ditum eſt, id ſolùm perueniſſe uideri, quod deductis expenſis ſupereſt, idq; in uendito- re hæreditatis u, qui, quod ad ſeperuenit, tra- dere tenetur, reſponſum eſt. Dubitatũ quoqʒ; extat, fan, peruenire, uerbum in ſubſtitutio- nibus directum ſit, an ſolùm fideicõmiſsi ui- res habeat:?& non eſſe directum frequentius traditum eſte, niſi additũ eſſet, ut eo ipſo per- ueniat, uel pleno iure, uel liberè: huiuſmodi enim uerba eius ſunt effectus, ut hæredis ma nus expectanda nõ ſit. tSanè hoc in cõtextu annotanda eſt conſtructionis forma, qua lu- riſconſultus acquiſitam à liberto hæreditatẽ, id eſt, de liberto dixit: ſicut cũ nos à quæſto- ribus acquiſiuiſſe mancipiũ dicimus, hoc eſt lucrifeciſſe, uel comparaſſe.t Accurſius con- ſtructiõis huius nouitate motus, lο⁶εέαν ſeu facti ſpeciem aliam fingit:quam adeò nõ pro bo, ut eam referre diſtædeat.
Liberti appellatione etiam liberta continetur.
2 Libertorum tres fuiſſe olim ſpecies, ex Caio: Ciues Romani, La
f liij. de alim. leg.
g l. cũ pater. 9. cum inter. de leg. ij.
2
tini, Dedititj.
Manumißi per uindi ctam efficiebantur ciues Romani. . BERTI.) Solebant teſtatores ueſtia-
ria, uel cibaria libertis libertabusq; ſuis relinquere¹, quod& de iuribus ſepulchrorũ obſeruatum fuiſſe, ex ́plurimis inſcriptio-/ nibus conſtat. IPone teſtatorem ſolum men tionem libertorũ feciſſe, exiſtimat Vlpianus etiam de libertabus accipiendũ: quod etiam in fideicommiſsis proditum eſt. Cuius rei ea eſt ratio, quòd maſculinũ ſemper ſub ſe fœ- mininum complectitur s, ut ſuperius tracta-/ uimus. Tres autem libertorũ fuiſſe ſpecies Caius Inſtitutionum lib. I. tradit: Alios enim Ciues Roma. alios Latinæ conditionis, alios eſſe Dedititios. Ciues Rom. ſunt, qui teſtamẽ to, aut in æde ſacra, aut ante cõſulem fuerint manumiſsi. Latini ſunt, qui autper epiſtolã, aut inter amicos, aut cõuiuij adhibitione ma
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
340
numittuntur. Dedititij uerò ſunt, qui poſt admiſſa crimina ſupplicijs ſubditi,&publicè pro criminibus cæſi ſunt: aut in quorũ facie uel corpore quęcunque indicia autigne, aut ferro impreſſa ſunt,& ita impreſſa, ut deleri
non poſsint. Hi ſi
. manumiſſſifuerint, contineri placuit. Dedititij appellar. 1 PDEA LIBRO Sed inter hæc tria XXXVIII. genera libertatum
LBN CLXXIII. ideo Ciues Roma- Ollegarum ap⸗ nimeliorẽ ſtatũ ha pellatione hi cõ bent, quia& teſta- tinentur, qui ſunt e/ ncree ee poſ⸗ 3 5 amẽ⸗ iuſdem poteſtatis. 10 quibuſcũqʒ per-/ ſonis ſuccedere:nã
Latini& Dedititij nec teſtamenta condere, nec ſibi ex teſtamento aliorum aliquid dimiſ ſum poſſunt ullatenus uendicare:tametſi La tini certis rebus priuilegia Ciuium Rom. li- bertorũ cõſequi poſſunt: Dedititij uerò nul/ la ratione poſſunt ad Ciuium Rom. liberto- rum beneficium peruenire. Nam Latini pa- tronorum beneficio, id eſt, ſi iterum ab ipſis aut teſtamento, aut in æde ſacra, aut ante cõ- ſulem manumittuntur, Ciuium Rom. priui- legia conſequuntur. hæc Caius. Quæ uerba
reterre placuit, quòôd luſtinianus“, qui hasdif h Inqalt nſi
30 ferentias ſuſtulit, nimis conciſe,& ſuſpenſa,
ut dicit᷑, manu, eas declarauit, tametſi ad mul torum in iure ueteri locorum interpretatio/ nem pertinerentt Nam cùm de manumiiſſis uindicta mentionẽ reperimus, Ciues Rom. intelligimus:eo enim modo ante Conſulem, ſeu, quod idem eſt, proconſulem, uel præto- rem manumittebãtur, fiebantq́; ciues Rom. niſi aliter conuentum eſſetk. Perſius: Vindicta poſtquã meus à prætore receſſi.
40 Hinc Corn. Tacitus lib. X 1II. eos tradit, qui
50
60
uindicta manumiſsi non eſſent, aliquo uelut ſeruitutis uinculo teneri. Auſonius in Gry- po: Triplex libertas, capitisq; minutio tri- plex. Meminit& Boëthius in Topica Mar- ci Ciceronis. Collegæ qui propriè dicantur. Ab eligendo collegæ dicti. Eccleſia collegiata dicitur, etſi Canonici eius ſimul non ha⸗ Collegia quæ dicantur.(bitent. Vt collegium dicatur, non eſt neceſſe aliquem ei præfici. Collegæ poſſunt de his, quæ ad artem ſiiam pertinent, con- ſtituere, dummodo alijs præiudiciũ nõ in ferant.&nu. 7 Collegæ an conſtituere poßint, ut aliquis non recipiatur. niſi omnibus conſentientibus.& num,10. ld in collegijs maior pars poteſt, quod totus ordo. Quæ dicatur eſſe maior parg. Abeſſe quis dicatur. Emendatus locus huius legis. 3 OTLEGARVM.) TfCollegas Iuriſpe- riti noſtrates eos propriè dici opinant᷑, qui ſimul habitant, quaſi unà ſe colligãt: cui ſententiæ ueterũ autoritas aduerſatu r. fà qui bus proditum eſt, ab eligendo collegas di- ctos, quaſi in idem munus coëlectos dicere- mus:quod& Iuriſconſultus hic ſentit, cùm eiuſdem
8
00
13
3
qe libert.
vinumduumult dbbates uocam cräcbembſun unlegiumdicann qrrlit:imoe- 2 aeidicus adeum mrantiquiorqgſit obeli guradan rnere ſep uicilim bentibimliuriseſt diumnulluminfer
i luiRome, guntuelanbitioſ
Flauius. deus
bor. oblig.
oattuilendne qui mneretr: elponſi eeCuodtamenine
k li. Hillo Ca Plleclolanieſt, nõc kut lb. ol. an uiulmodidecn
—
2
aimminuitur, cum:
dulbusiudicjs abſt ensfdedmunguid iiuünd rcpitur iuEtlicetconlti ulünramentüacce lämäiore pante ad muülei Necenim nant iquagerece frünieffccannn u wretiquoc

3 P
ob. conſil. „inj.
bb. c. Ano- de iu, pat.
4 Eadẽ ratione col-
eratius. ecod.
5
noc. c. cum
n. de præb.
6
dnal. de alb. riben.
7A 7
n. C. de iur. un. iud.
jj ne cler. lmo. 8
dilecto. de cb.
7 9 juod maior. Imunicip. dld..fi. C. de ttt. præſt.
10
11 Lc. ubi. uerb. gulis. de e- ct. in 6.
341
eiuſdẽ eſſe poteſtatis ait, ſicut erãt Cõſules, rætores, tribuni plebis,& ſimiles.f Quapro pter And. Siculi rationem non approbaue- rim eccleſiam collegiatãut ipſe ait) negan- tis, quoniam eius Canonici ſimulnõ habita- rent: nã hoc nil re- ferre uerius eſt, dũ
WMite deecorumnäh⸗ FQui extra cõtinen
re cõſtet:ſufficitq;/ tia urbis eſt, abeſt: c ſi eligere actorẽ cõ terum uſq; ad conti- ſueuerũtb,& ſigil- nentia non abeſſe ui lo communiuti, a- debitur.
liaq; eiuſmodi face re, quæ uniuerſita- tum propria ſunt.
IDEM L.I13. xT. LEX CLXXIIII. M Liud eſt ꝓmit/ legia dicuntur, in
quibus, qui dent nomẽ, eliguntur, dum pau- ciores tribus non ſint. Sic collegium docto rum dicimus, ſic& nauiculariorum, ſic cæte rorum artificũ. Fuit& collegium olim poẽ- tarum. Solentq; hialiquos ſibi præficere, ut plurimum duumuiros, quos uoce parum la- tina Abbates uocamus. Sunt& qui unicum rectorẽ habeant, ſunt& qui nullũt nec enim ut collegium dicatur, neceſſariũ eſt aliquem ei præfici ù:imò eo caſu cõgregandi collegij, referẽdiq; ius ad eum pertinebit, qui in albo prior antiquiorq́; ſite Poſſe autem eos colle gas de his, quæ ad artem ſuam pertinent, cõ- ſtituere, ſeq; uiciſſim illis decretis alligare, e- uidentiſsimi iuris eſt, dum tamẽ alijs præiu- dicium nullum inferantf: ut ſi monopolium ſapiant, uel ambitioſa ſint. Vnde cùm ſemel conſtituiſſent, ne qui ſacris initiatus eſſet ad- mitteretur: reſponſum eſt, decretum nõua- lere. Quod tamen in collegio iudicum, qua- le Mediolani eſt, nõ cenſetur ſeruãdum: nec enim huiuſmodi decreto libertas eccleſiaſti⸗ ca imminuicur, cùm iure quoqʒ; Canonico à ciuilibus iudicijs abſtinere eos honeſtas ſua- deats. tSed nunquid conſtituere poſsint, ut aliquis nõ recipiatur, niſi omnib. conſentien tibus: Et licet conſtitutio ex ſe ualeat, præſer tim ſi iuramentũ acceſſerit, putauerim tamẽ, qui à maiore parte admiſſus ſit, iure admiſ- ſum uideri.Nec enim legẽ ſibi imponere po tuerunt, à qua recedere non poſsint, tametſi periuri efficiantur ld enim in collegijs ma- ior pars poteſti, quod totus ordot. Et hoc ma ximè annotandum aduerſus eos eſt, qui ſin- guli plurima promittunt, munificosq́; ſe ex- hibent, cùum uniuerſi eius legis prætextu ni- hil extricent, fidemq́; uiolent. ſ Si tamen à principe eiuſmodi conſtitutio cõfirmata eſ- ſet, non diffiteor omnem cõſenſum neceſſa- rium eſſel.Sed quam maiorẽ partem eſſe di- cemus?& receptum eſt, duas partes ex tribus neceſſariò requiri:ſi tamẽ autoritate ordina- rij iudicis omnes citati ſint,& quia non adue nerint contumaces habiti, in his, qui parue- rint, ſolis ius uniuerſitatis reſidet, tametſi mi nima pars adſit. Secus ſi à collegis ſimplici- ter fuerint uocati, ut quia collegium præfe-
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
4⁰
50
60
2
342
ctis careat, uel præfecti iuriſdictionẽ non ha beant“. Et ita ego cenſeo, repugnantiũq́; ſen tentias con ilio.
T§. QvI EXTRKA.) Abſentium procura- tores rem ratam haberi“, aut iudicatũ ſolui, ſatiſdare debẽt, prę ſentis non debent. f Quæritur ergo, quis abeſſe dicat. Et Iuriſcõſultus re ſpõdet, eum abeſ- ſe, qui extra conti- nentia urbis eſt, id eſt, ſuburbia,& quatenus ſe urbs continet Vulgati codices continen- tiam fœminino genere ſcriptum habent, ſed ratio latini ſermonis hoc nonpatitur: neutro itaq; genere pronunciandũ eſt. Sanè uerbũ id, abeſſe, uarijs modis in iure accipi ſuprao oſtendimus, ut minimè operæprecium ſit ea quæ diximus, repetere:tametſi& infra Juriſ- conſultus de eodem nonnihil ſcribat.
tere, furem non eſſe, aliud furto noxaq́; ſolutum:qui eum di cit furem non eſſe, de hominis propoſi- to loquitur: qui fur/ to noxaq; ſolutum, nemini eſſe furti ob/
1 Nancipiã uendens, tenetur id præſtare, eum furto noxaq́; ſolutum. 2 Et quomodo ea uerba accipi debeant. 3 Admittitur excuſatio, qua dominus reio ut furẽ liberet, ſua ſponte rem ablatam atteſtatur. LIVD eſt promittere.) Quiuendit
A mancipium, tenetur id præſtare?, eum furto noxaq; ſolutumff quæ uerba hoc ſigni- ficant, ut tempore, quo uenditur, ſolutus ſit. Vnde quãuis aliquando furtum fecerit, ſi ta men ea noxa ſit liberatus, redhibitioni locus non eſt. At qui furem non eſſe dicit, de mori bus dixiſſe uidetur,& ideo hoc præſtare de- bet, quòd nunqꝗ́; furtum cõmiſerit a. Sed& ſi ipſi uenditori quandoq; furatus fuerit, non dubitatur quin ex ſtipulatione emptori ſuc- curraturt. Sed finge uenditorem, ut iudiciũ euitet, aſſerere, nullum furtũ ſibi à ſeruo un- quam factum fuiſſe, ſed ſeruũ ſe uolente ac- cepiſſe,&propter familiaritatem, quam cum ſeruo dominus habuit, fortè credendũ ei ui- deretur, cùm traditum ſit, fadmitti eam excu- ſationem, qua dominus rei, ut furem liberet, ſua ſponte rem ablatam atteſtatur:, ſi ex ami- citia, uel familiaritate, quam cum domino is, qui furti reus eſt, habebat, ueriſimile id ſit. Qua ratione deprænſi in concubitu,& adul- terij accuſati, ſe excuſant, ſi coniugium con- traxiſſe aſſeuerent, eorumq; affirmatio ueri- ſimilis ſitt. Sed in propoſita quæſtione eam aſſertionem emptori non obeſſe exiſtimaue rim:cùm enim integritatem morum,& pro- poſiti, id eſt, uoluntatis ſerui pollicitus uen- ditor ſe præſtiturum uideatur, non fufficit ſi ſua ſponte ablatã rem dixerit, niſi& hoc pro betur, credidiſſe ſeruum, qui abſtulit, ſe uo- luntate domini auferre.
1 Que in fraudem creditorum facta ſunt, reſtitui prætor iubet. 2 Factum dicitur, quod eſt redditum.
P 4
m Deci. c. cum omnes, de cõ ſtit.
n Gl. l. præſens. de procur.
12
13
0 l. mulieris.
1 p lj. in prin. de ædil. edict.
„ —
q I. quod ſi no- lit.§.. eo. tit.
r l. furti. eo. tit.
3
5 Br. l. inter.§. recte. de far.
t Gl. l.pen. C. de fideiuſſ. Felin. c.j. de præſer.

343 D An d ICA£ Alciat 1n tIt. 344 3 der Hnlatt incontinenti idq; f ius rec eptũ eſt: quoniã ſi d 7 1 noll⸗ 3 Stipulatio quæ de reddendo eſt, ſiactum ſit, ut incontinenti red ret:idq; requentius Piue 18 guh Gröſ datur, magis facti qudm dationis dicitur. numerationeno appareat, qui cõfitetur, do- 2 Nartlin tiguile wonn 4 Qui dat, facere dicitur. nare uidetur: at hu iuſi modi mandato lion eſt f. rer 3e bgom dig 1 F ACIENDI.) TtQuæ in fraudẽ credito- Sriſtimewitan ninte ſoneelſerr in ue- 5 ailn opa a lomnes. inft. I rum facta eſſent, reſtitui prætor iubet“. retamen, qui hocin Ardsr d 5 quo nuon 2 um ſententia hac e wilatio gf. quæ in fraud. Finge in fraudẽcre 16 muihiuidettur rauio md uejuil cred. ditorũ illud qd ſub ligatum promittit. cit, quod facere pro- detterdt Sot 3 expelba Iſe conditione, uel in POM POM. LIB. XXIII. miſit. ne delerdi Poife: quslul 6 diẽ debebã, me cre LERX CLXXV. 1DE M LIB. XLII, 7atn S 167482 ü rrbiinundi ditori ante tempus Aciẽdi uerbored ¹⁶ 1EX CLXNXVII. areccanra e clobls ur 3 reddidiſſe an Lred dendi cauſa etiã Atura cauilla- olearu nnes le gr za 3 Eai Neseoad ekun continetur. tionis, quam 06 prodita eſt, quòdꝗ ai critima 2 eſt cõſuli: ffactum VIE, LN CIXXVI. Qouæ Græci appella- donat, pdit, remc luufamlece enim dicitur, quod Olutionis uerbo uerunt, hęc eſt, ur ab fup fdelie kehdc mkult lin SltWlitlähe heia Oſanafctior quo euidẽter ueris, ꝑ bre diecumpoſtäddo maenoene ——„ d Ktha 38 Kte que omnẽ accipien- uiſſimas mutatiões, minsaduerſus pro junnin 1 ſa factu affirmare- dam placet: ſoluere diſputatio ad ea, quę curatorẽ agere, ut Luuektoriſ o tur, auxiliũ pollici dicimus eum, qui fa⸗ 20 euidenter falſa ſunt, rationes reddat, re raimöcecii b lextat. quod tus eſſetb, D. Mar-— ſtituatq;, quod ſe nugumenio met. cauſ. cus edicto declarauit, id quoqʒ; factũ uideri, recepiſſe confeſſus eſt. quòd ſi ſoluendo pro areinfuder cùm per metũ ſibi rem ſuã nõ adito iudice ali curator non ſit, æquius eſt, ut domino id um⸗ feclum egitute quis debitorẽ reddere cõpuliſſet. Sanè cũ ſti putetur, qui huiuſmodi procuratorẽ elegit, rnenipoleri pulationes aliæ in facto, aliæ in dando conſi- quam creditori, qui bonam fidem ſequutus viheciliern 3 ſtant, fea quæ de reddendo eſt, ſi actũ ſit, ut in ei ſatis fecit,& apocham recepit. Et ſatis du- mn maegdqn cl ſipœnam. de cõtinenti reddat᷑, magis facti q́; dationis exi rum uidetur ad debitorẽ id pertinere, ut pro- Py FINou mm uerb. oblig. ſtimatur“: ftametſi& negari non poſsit, uer- bare debeat ueram numeratione interueniſ- ſaccipl. vunuf 4 bum facere, tam generale eſſe, ut& dationẽ ſe, ut ſicin domini facultate ſit procuratorẽ mnome ee d Bal l. cu alle- comprændat, quod infrà ſuo loco dicemus: 30 eligendo, duriorem debitoris cõditionem fa ireseran gAde uſur. qui enim dat, procul dubio aliquid facit. cere. Et fortè uerior hæc opinio eſt, niſi ꝙ ut iger otrad⸗ —„ in cxteris rebus, ſic in iure numerantuũr ple- tlipicorcgpropt 1 Procurator ſolutioni recipiendæ cõſtitutus, ſi delegationẽ alia runque ſententiæ, non ponderantur. riis quoggcignit ue ſatis factionem recipiat, debitorem non liberat. rcu gruisauro 2 Mandans ſolutionen recipi, mandaſſe id intelligitur, ut in ſpe- 1 Caullari, uarijs modis in iure accipi.. rierslectend cie debita recipiatur. Cauillari dicitur, qui eo aſſumpto, quod euidenter uerum 3— 3 Quoties lex pecuniam ſolui uult, de alia ſatis faclione intelligi eſt, dißimiliter, acceptis terminis quod faſum eſt infert. niſteddetasch non poteſt. 3 Tribus id modis fieri, ex Ariſtotele probatur. uet exbreuibi 4 Procurator recipiendæ ſolutioni conſtitutus, ſi confiteatur ſe 4 Sllogiſmus ſophiſt Lcus. ſünbihrifundepr recepiſſe, debitorem non liberat, niſide uera numeratione 5 Reſtituta græca diclio in hac lege.& num.7. damius mutari: ne conſtet. 6 Aebans defin itur. mndipolle,quiua Contraria ſententia defenſa. s Sophiſtæ nomen apud ueteres honeſtum. ennlämureſt 1 9 Mutato facto, etiam ius mutari. Inbes S OLVTIONIS.) Quid ſolutionis libe- 10 Ex facto ius oritur, quo uarito,& ipſum uariai necef. ügfexddenim rationis, ſatiſdationis, ſatisfactionisq; uer ſe eſt. plom uariuinece bo cõtineatur, ſuperius à nobis traditum eſt. An cauillationibus uti aduocatum deceat. lauilarionibus un 1 Hic ſolum admonendi ſumus ſprocuratorẽ, ATVRA.) †Cauillari uarijs in iure mo 1 pruluiro conuenit- qui ſolutioni recipiendæ cõſtitutus ſit, ſi de- dis accipitur. Cauillatur, qui calũnioſe daqgis deuictorian legationẽ aliamue ſatisfactionẽ recipiat, de- agit. cauillatur, qui breuiter& ſalſe aduerſa- icnn:quoni d bitorem nõ liberare: ut enim ſolutionis uer-⸗ rium ſermone captat, aut irridet, cauillatur, wümecöraprud bo uerum ſit omnẽ ſatisfactionẽ accipi‚tamẽ quiſciens, ut ſuã ſententiã tueatur, falſa pro- aglaig mbtiane cùm aliud pro alio inuito creditore præſtari · dit. tSpecialius uerò,& utita dicã, iοQꝶ, ½ετε ſrpuerlibus) 6 2 nõ poſsit, iqui mandat, ut ſolutio recipiatur, ⁴e cauillari dicitur, qui eo aſſumpto q̊d eui- enaucisuer 3 mandaſſe id intelligit᷑, ut in ſpecie debita re- denter uerũ eſt, diſsimiliter, acceptis termi- mmenta latee cipiatur:& ideo abſqʒ domini conſenſu, pro nis, q́d falſum eſt, infert. fld tribus modis fie 3 nrento pha curator reũ debendi liberare nõ potuit, idq; riAriſtoteles in Elenchis tradit: aut em̃ argu Utimed dälne e Conſil os.in; Alex. in facti quæſtione reſpondit, quod& mentũ in materiapeccat, aut in forma, aut in lchi c 4 imen f litein libera- 1O8 probamus. Dum ergo hic omnẽ ſatisfa- utroc;. In materia, ut ſi dicã: Quæ in nullius hrcreptigi nicl tur. infi. qui. ctionẽ cõtineri dicitur, ſubinferendum eſtt᷑, bonis ſunt, occupanti cõceduntur: res ſacræ idücha mod. pig. quam tamẽ creditor acceptare uoluit. Addit in nullius bonisſunt, ergo occupanti conce/ rabfen daulamg 3 Bar.quoties lex pecuniã ſolui uult, de alia ſa duntur. Is autẽ ſyllogiſmus propriè GQesaνᷣ 4 welntemm tis factione intelligi nõ poſſe, quod à nobisſu so appellat᷑, de quo Accurſius Iuriſconſultũ hĩc Kiten urimagſe 4 perius explicatũ eſt. tIllud conſtat, procura- intellexiſſe exiſtimat, cui& ipſe aſſentior. In täigeneu al torem ad recipiendum ſolutionẽ conſtitutũ, forma, ut: Omis ſeruus in poteſtate eſt, ſilius dide m qutiuſd ſi confiteatu r ſe recepiſſe, debitorem nõ libe familliàs eſt in poteſtate, ergo filiusfamil. ſer- Ananiuümon rari, niſi uera de numeratione aliter conſta- uus eſt, nomenq; huic argumẽto Iaruhe ah ctäla eſt. miera,
—

10
11
23. q. if. do- minus.
345
eſt.In utroq; peccat, cùm dicimus, Quilibet ſeruus pro mortuo habet: nemo alieni iuris eſt, qui feruus nõ ſit: qui igitur alieni iurisnõ eſt, pro mortuo non habetur. Sed hæc latius ab Ariſtotele eiusq; interpretib. accipienda ſũt.t Quomodo au
tem cauillatio grę- producatur.
cè appellatur, luriſ cõſultus hic oſten dit: ſed in uulgatis codicibus uox illa deficit. Fuere igi- tur qui ‿εοα re- ponendũ exiſtima uerunt. feam ſic definiendam Lucianus arbi tratus eſt, ut ſit criminatio ix ‧ eeag, id eſt, nocumento orta, cùm reo nihil ſciente, nedũ ad contradicendũ nõ admiſſo, ſoli delatori fi des adhibetur. Qua ex definitione apparet, eam uocẽ hoc in loco non eſſe reponendam: hic enim nõ de calũnia agitur, ſed de ſophiſti co argumento.ſAntiqui codices hic yourax habent,& infrà de regulis iuris, ubi idem re- ſponſum legitur, 2ioae, quæ lectio utraq; conuenit, poſteriorq; plus mihi arridet, quæ magis ſpecialiter rem exprimit, quandoqui- dem„ovreœæ pro quacũq; fraude uidetur poſ- ſe accipi.Apud antiquiores tamen ſophiſta- rum nomen honeſtũ fuit,& qui philoſophiæ Doctores erant uulgò ſophiſtæ dicebantur, idq́; ex Philoſtrato,& M. Victorino palàm eſt:ſuſpicorq; propter malos eorũ mores, no minis quoqʒ; dignitatẽ cõuerſam: nam& Plu tarchus, grauis autor, à maiorũ inſtitutis eos degeneraſſe oſtendit,& pro philoſophis, pla nos, ſycophantasq́; quoſdã fuiſſe. Sanè hinc apparet, ex breuiſsima mutatione ueritatem obnubilari:funde proditũ eſt, mutato facto, etiam ius mutari: nec ideo Iuriſconſultũ re- prændi poſſe, qui uaria reſponderit, cùm ali- quantulũ mutatæ ſibi facti ſpecies eſſent pro poſitęſex facto enim ius oritur, quo uariato, &ipſum uariari neceſſe eſt.tSed an huiuſmo di cauillationibus uti aduocatum deceat: Et graui uiro conuenit nunqᷓ; uti“:nec enim de- bet quis de uictoria magis, q́; de ueritate eſſe ſolicitus: quoniã id uitiũ, ut Cicero inquit, maximè cõtra prudentiam eſt. Sed recentio res pleriq; ambitione pręcipites, omnes diſci plinas puerilibus hiſce nugis peruertéère,& cùm paucis ueritatẽ explicare poſſent, per ar gumenta& oppoſitiones, artem in uerborũ contentionẽ deduxere. Sic magno Reipub. Chriſtianæ detrimento Theologi, ſic& Phi- loſophi, ſic deniq;& legum interpretes fece- re:receptiſsimũq; apudomnes eſt, licere ad- uocato bonã cauſam falſis rationib. tueri,& fraude fraudem trudere. Imò pro cõſilio pro ditum eſt, plurimas ſemper rationes iudicib. afferẽdas, uerisq; falſas immiſcendas, cũ in- docti pleriq;, qui iuſto argumento fidem nõ adhibuerũt, futili moueant᷑. Sed& neſcio cu ius Pontificis factũ laudatur, qui nocenti im punitatẽ promiſerat, ut delicti cõfeſsionẽ ex
1 DE M LIB. XIL. I1.
AD S8. C. LEX CLXNXVIII. Ecuniæ uerbũ, nõ ſolum nume/
de uerb. ſignit comment.
10
20
30
4⁰
50
60
346
torqueret:huiuſmodi ego dolũ probare non poſſum, nec ex ſimili cõfeſsione dãnari reũ debere arbitror, cùm ea fiducia fateri potue- rit, ut qᷓprimũ litiũ carcerisue moleſtiã euita ret, cùm crederet fore ut ſibi fidem iudex ſer
uaret: niſi ergo ſpe
ratam pecuniã cõple huiuſmodi defect⸗
ctitur, uerũetiã om- enelre palel 6 1 ſioné rataã habea
nẽ omnino pecuniã, liberabitur an cat,
3 atq; ita
hoc eſt, oĩa corpora: 1Oa Yrr uu⸗
nã corpora quoq; pe cunię appellatiõe cõ
pſerũtb, licet in cõ- trariã ſententiã fre quẽtius itũ ſit, pro qua apud Gręcos extat hic Aeſchyli ſenarius Anrd rue Slunalag aασά ledo. A fraude iuſta nec deus quidem abſtinet.
Pecunia unde dicla. Pecuniæ appellatio ad omnem cenſum reſertur. Pecuniam pro numis ſimpliciter accipi. Hæreditatẽ uẽdens, rebus hæreditarijs cuiclis nihil præſtat Diminuta hæreditate, ſi grauatus reſtituere, tantum ex fru clibus percepit, reſtituere eos cogitur, quatenus diminu Hæreditas quibus modis augeatur.(ta eſt. lure gentium nullæ erant actiones, ſed in XII. tabulis re- perta ſunt. S Formulæ actionum olim uariæ. Formula rei uendicationis pro re immobili. Forma rei uendicationis pro re mobili. Actionis in perſonam formula antiqua. De interrogationibus& uindicijs. Propoſita olim actionis formula, quæ fuerint iudicis partes Sacramẽto uincere apud M. Varronẽ,& Ciceronè, quid. 15 Sportulæ iudicum. Vadimonium ſaccre, ſiue uadari. De legis actionc. Cum lex de magiſtratu, apud quem legis actio eſt, uerba fa= cit, de ordinario iudice intelligit. Actionum uariæ ſpecies. Interdicla dicuntur, quaſi interim dicta. Officij iudicis iploratio, propriè perſecutio dicitur,& ad mixti imperij cauſas pertinct. Officium iudicis quoq; competit, quod in executionibus ex erceri ſolet. Fideicõmiſſa antiquo iure an ordinariè per actionem peti potuerint. 24 Verbum, Debere, ſi ad omnes actiones reſertur, etiam rea⸗ lem comprænqdet. ECVNIAE VERBVNM.) a T Pecuniam dictam eſſe à pecu receptum eſt, quòdin pecoribus omnis ueterũ cenſus eſſet: hincq; tractũ eſt, fut appellatio pecuniæs, cùm latiſsi mè accipit᷑, ad omnẽ cenſum referat᷑, quo ſen ſu& ſpecies,& corpora&iura quoq; cõtinẽ- tur: in fauorabilibusq; propius eſt, ut ita in- telligamus.ſ Plinius tamen pecuniã pro nu- mis ſimpliciter accipit, quòd pecudum nota antiquitus moneta ſignaretur: qui ſenſus in materia odioſa probabilior eſtꝰ, hocq́;& uul- garem loquendi uſum ſecuti pleriq; tradide- runt.quod ſi ſubiectũ argumentũ nec omni- no fauorabile:, nec odioſum ſit, mediã uiã de ligemus, pecuniãq; ad id, d in numerato eſt referemusf. idemq́; ſipõdere uel menſura cõ ſiſtat, ut in legatis& cõtractibus: niſi aliud ex cõiectura uoluntatis appareat, uel ratio legis
NAA
10
23
b leea eſi. j tit.j.
2 c l. fin. C. de cõ
ſtit. pec.
d I. ſed Iul.§. mu
tui. ad Macc.
e l. ſi uero. in ff. ſol. matr.
f Bar. l. talis. de lega. j.

347
4 Ij.& ſed. de ęqusè in corporib. procedat, atq;in quãtitate?.
calum.
T§. HAEREDITAS.) Ipſum ius eſt, per ſonam defuncti referẽs, ideoq; ab ipſis rebus
4 hęreditarijs differt:t unde qui hæreditatẽ uẽ- b lij in prin.de dit b, rebus hæreditarijs euictis nihil præſtat.
hæred. uend.
c l. ſiiui Co- CC. ad Treb.
6 d I. ancillarum.
de pet. hæred.
e Lita tamen.§. j. ad Trebell. ubi Alex.
f lin lege. ad l. falcid.
g l. in fidecom. ad Trebell. u- bi Alex.
7
10
cbροαακνρ tamẽ ſu- prà dixi pecuniam ipſam hæreditariã, hæreditatis nomi- ne accipi poſſe.
c ¶Deceſſionẽ.) Id eſt, diminutio- nemi ſplerunq; em accidit, ut diminua tur hæreditas, quo caſu grauatus reſti tuere, ſi tantùm ex fructibuspercepit,
reſtituere eos com
tineri, nemo eſt, qui ignoret. ᷣ Hæredi-
quod& acceſsionẽ, & deceſsionẽ in ſe re cipit: hæreditas autẽ ueld maximè fructi/ busaugetur.yᷓ Actio nis uerbum genera- le eſt,&ſpeciale:nam omnis actio dicitur,
lli 3 32 w Pelliiui, Cquatenus ſiue in perſonam, ſi- deceſſit hæreditas, ut Celſus& Metia ue in rem ſit petitio:
nus ſcribuntc.
d Vel.) tId eſt, etiam fructibus, Augetur enim& alijs modis, ut partu ancillarũ 9, itẽq; penſionibus:intereſtq́; hoc ſcire, ut ome hæ- res habeat: nam& fideicõmiſſario huiuſmo- di fructus reſtituendi ſunt: nec diſtinguitur, coactus hæres, an ſpontè adierit: pars enim hæreditatis ſunt, nihiſq; à cæteris rebus hære ditarijs differunte. Sed quid ſi iacente hære- ditate ſeminatũ eſt,& ea adita ab hærede fru- ctus percepti?& exiſtimauerim eatenus cõ- putandum, quatenus in agro ſpes, quæ adi- tionis tempore ſuberat, uendi potuiſſet. Et ita accipi, quod uulgò dicitur in lege falcidia fructus pendentes hæreditatis eſſet, quodt alibi traditur, hoſce fructus filium ſibiin legi timam iure naturæ debitam imputares: licet alij aliter.
e Cs. ACTIONIS.) lure gentiũ olim a- ctiones nullæ erant, ſed manu regia contro- uerſiæ dirimebantur: deinde in XI. tabulis actiones repertæ ſunt,& certis uerborũ for- mulis cõcluſæ, quas à Põtificib.litigaturi ac⸗ cipiebant:qui formulã malè cõcepiſſet, cau- ſa cadebat. Huiuſmodi autẽ quæſtiones in hoc genere, ut Quintil. lib. IIIL ait, uerſabant᷑, an huic, an cũ hoc, an hac lege, an apud hũc, an hoc tempore agere liceat: quas nũc dilato rias, declinatoriasq́; exceptiones appellams. Hæ formulæ ex natura actionũ uariæ erant. tln petitione fundi, huiuſmodiq; rei immobi lis, hæc ex parte uẽdicãtis uerba recepta fuiſ- ſe traditũ eſt: Fundus qui eſt in agro, qui Sa- binus uocat᷑, meus eſt: eum ego ex iure meũ eſſe aio:ibi ego te ex iure manu conſertũ uo- co. Cui is, à quo uendicabatur, ſic præſcribe- bat:Vnde tu me ex iure manu cõſertum uo- caſti, inde ego te reuoco. Quorũ uerborũ Ci cero in oratiõe pro Muræna meminit, uim eoꝶ lib. ult. cap. IX. A. Gellius explicat-NRei ueròo mouẽtis uendicatio ſic fiebat, apud ma- giſtratũ populi Ro. uel prętorẽ, uel præſidẽ.
D. Andreæ Alciati m ttt.
b.. ſt tas nomenl luris elt, 10
20
30
40
50
60
348
Is qui uendicat, in iudicio rem exhibitam te- nens dicebat: Hanc ego rem ex iure Quiri- tium meam eſſe aio. Cui aduerſarius:At ego 8„.. 2 eam cõtrà uendico. Quod ſi aduerſarius cõ- trà nõ uendicabat, ſed actui aſſentiebat᷑, ceſ- ſio in iure diceba- h„ 7 tur:fiebatq; ut plu
1 21 11du Pl ſed plerunque uennehr mel nes perſonales ſole- adoptiõis cauſa uẽ mus dicere. Petitio- dicaret: imaginaria
enim hæc uendica tio obſeruabat᷑, prę torq; uendicãti ad- dicebat, idq; legis actio uocabat᷑: cu- ius rei libro Inſtit.
nis autem uerbo, in rem actiones ſignifi/ cari uidentur. Perſe- cutionis uerbo, ex- traordinarias perſe/
cutiones puto conti II. Caius eſt autor. neri: utputa fideicõ/ 1ddlhhs in perſo . nam uerba erãt in rum,& ſi quæ 8 Af miſſorum, 9 uſu, Aio te mihi da
aliæ ſunt, quæ non
habent iuris ordina⸗ oportere facere, q- rum Val. Probus in libello de præſcriptis notis meminit. Ha- rum actionũ præparatoriæ erant interroga- tiones,& uindiciæ. Interrogatio ſic fiebat: Q. T. I. I. C. P. B. T. F. B. Id eſt, Quãdo te in iu re conſpicio, poſtulo ante facias autorẽ. Vin diciæ erant ius poſſeſsionis, quo diſceptabat pendente iudicio, penes utrũ res, quæ uendi cabatur, deberet remanere: ſic dictæ, ut Pe- dianus ait, quòd qui in his obtineret, uindi- cem, id eſt, prædẽ dare deberet, nil in re poſ- ſeſſa deterius interim facturũ. Pompon.*Cũ animaduertiſſet, inquit, Virginius Ap. Clau diũ uindicias filiæ ſuæ à ſe abiudicaſſe,& ei,
qui in ſeruitute ab eo ſuppoſitã petierat, addi
xiſſe. Quæ uerba adduxi, quoniam in uulga-
tis codicibus corrupta circumferuntur. f Cæ 13
terũ propoſita formula, Prætor de ea primũ cognoſcebat, ut an formula uel actiõe actor excidiſſet, perſpiceret, ut ſic actionem, quod Vlpianus quoq; luſurpat, eximeret: ſi uerò negocio conueniens m, iuſtaq; ea formula ui- deretur, actionem dabat, quam quoniam cer tis uerbis partes petebãt, impetrare diceban- tur. Interrogabat enim, an ſibi de ea re iudi- candi poteſtatem facerent, ipſiq; ſe facere re- ſpondebant: ſicq; iudicium accipiebatur, id eſt, lis cõteſtabatur: deponebantq; in æde ſa- cra ſportulam, in qua pecunia erat, quã, qui uiciſſet, lucrabatur: ea pecunia ſacramentũ dicebatur. tInde eſt apud M. Varronem,& Ciceronem, Sacramento uincere. † Et quia deinde cœptum eſt ex huiuſmodi ære iudici bus honoraria perſolui, ſportulæ iudicum inde nomen traxerunt. Erant& qui re ipſa nõ deponerent, ſed ſimpliciter ſponderent: unde ductum, ut ſponſione contendere di- cerẽtur, tractabanturq; huiuſmodi ſacramen ta,& ſponſiones, ut ego arbitror, ſponte par- tium:finuiti uerò compellebantur uadimo- nium facere, id eſt, ſub certa pœna ſe iudicio
ſtaturos promittere. Id etiam uadari dicitur, 3 quod
11
re oporterei, itẽq; il
14 15
Ma)
ge kanille erciſcuj nMbmiesinfem ſen mctur', omniäch aminpetlonamſin ret⸗Dicuntur a nerm dicta: cumen anttotam liem non ii quæri pobiit:ꝗ aquandocpappellan gudueteresic ligni
k lij deiu iceroin Rhetori
NcpXIL Verumpt Wrectiſsimis rationi ros: impræſentan uberöfuit PſtG off u berſecutionẽ pro niateſuggerentec ndnariũeſt iudiciũ.
Iifuof enperjemſa ſiuta
d raas iolimpliiterainud cauſma. vilcicanaexecution
m li.C deſim moinkecdy aueturi
b dantlicetnodie'
dtan

17
18
diij de 4dop.
luud.. eod.
349
quòd uidelicet ea de cauſa, qui multæ fidei poſſeſſor nõ erat, uadem, id eſt, fideiuſſorem dare tenebatur. † Supererat poſtremò legis actio, cùm prætor negociũ definiebat: id tri- bus uerbis explicat᷑, Do, Dico, Addico. Pri- mum ad actiones,
Tuibuerem ds br rij executionem. timus: ſecundũ a— f facta, uel rei uendi VHocuerbum de-/
buit, omnẽ omnino actionem cõprænde re intelligitur, ſiue ci uilis, ſiue honoraria, ſiue fideicõmiſſaria fuit perſecutio.
cationem: ultimũ ad executiões per- tinet, ſicut& adiu- dico. T Cum igitur lex de magiſtratu, apud quem legisa- ctio eſt, uerba fa- cit, de ordinario iu dice intelligit?, qui nõ ſolũ iudicare, ſed etiã exequi poſsit. Idemq; eſt, cã de eo meminit, cui adiudicatio data ſit, ut ſuprà uidimus b.
19 Sanè actionũ uariæ ſunt ſpecies: nõ enim in
1 luædam. In . de actio. j.. eſt au⸗ 7.&§. fin. exhib.
20 §. interdi- .de interd.
llionis. 5. act. 21 ctionis. 5. 4.
mperi. de iur. om. iu.
Abet. co. tit.
C. com. de
. 2. 88ℳ
22
ng. 5. fin. in
ath. de hær. fal
lod.ſ.fin. C.
e edicl. diui dria.
23
j de leg.j.
rem, aut in perſonam tantùm ſunt, ſed etiam mixtæ, quibus utrunq; perſequimur: qua- lis eſt familiæ erciſcundæ formula: ſicut& perſonales in rem ſcriptæ, ut quę ad exhiben dum datur“, omniaq; ferè interdicta: licet enim in perſonam ſint, tamẽ ratione rei com petunt“. Dicuntur autem interdicta, quaſi interim dicta: cùm enim poſſeſsionem reſpi ciant, totam litem non perimunt, quin de do minio quæri poſsit: quapropter& præiudi- cia quandoq; appellantur. Interdicere autem apud ueteres id ſignificat, quod interim dice re. Cicero in Rhetoricis ad Herennium lib. 1I. cap. X l. Verùm pueriles horum opinio- nes rectiſsimis rationibus, cùm uoles, refel- lemus: impræſentiarum hoc interdicere nõ alienũ fuit Eſt& officij iudicis imploratio quã Perſecutionẽ propriè uocamuss, ſolaq;
de uerb. ſignifcomment.
10
20
æquitate ſuggerente cõceditur,& ideo extra 40
ordinariũ eſt iudiciũ. Pertinet autẽ ad mixti imperij cauſas, ſicut Accuſatio ad meri“, A- ctio ſimpliciter ad nudam iuriſdictionem:ſic res iudicata executioni mandatur: ſic de da- mno infecto caueturi, tutores cõſtituuntur, iudices dantur, decretum ſemel iterumq; in- terponitur:ſic& fideicõmiſſa olim effectum habebant, licet hodie Iuſtiniani conſtitutio- ne actio conceſſa ſit tam perſonalis, q́; hypo- thecariax. †AMddit Angelus!, officiũ quoq; iu dicis cõpetere, quod in executionibus exer- ceri ſolet: quoniam ſi in teſtamẽto nõ cancel lato nec abolito ſcripta ſint, executionem in promptu habeãt: cui ego aſſentior, licet alij cõtra, quorũ ſententia hoc iure uerior eſſet. tSunt& qui hoc iure fideicõmiſſa ordinariè per actionem peti crediderint:nam plerunq; ex fideicõmiſſo rem peti, agi, uendicari, in ipſis digeſtis reperitur. Accedit his, quod VI pianus ſcribit, per omnia exæquata eſſe le- gata fideicõmiſſis, uideturq́; crebrior hæc eſ- ſe ſententia, cui tamen nos minimè aſſenti- mur: nec enim Vlpianus è conuerſo dicit fi- deicõmiſſa legatis exæquari, ut ſicut ordina-
50
60
350
rio iure legata petũtur, ita& fideicõmiſſa pe ti neceſſarioò fateamur: annotauimusq; ple- riſque in locis, uerba illa, peti, agi, uendicari, ad officium iudicis referri: qua de re Parado Xorum lib. II. cap. xX. diffuſius diſputauimus:
ſentitq; nobiſcumo
1DIMN LI B. LII. Petrus, Cyn. Bald. LENCLXXIX, Imola, Raphaẽl,& Nter hæc uerba, ierehhrichen aſ⸗ .— eruit Bartolus cũ uanti ea res eri 3 4 1s Accurſio.
uel quanti eam rem eſſe apparet, nihil in- tereſt:in utraq;enim claufſula placet uerã
f§. HOCVER bum.) † Verbũ, de bere, ſi ad omnes om̃ino actiones re fertur, proculdu- bio etiam eam, quę in rem eſt, cõprændet: quam ſententiam ue- riorem eſſe, etiam ſuprà teſtatus ſum?,& Ac curſius hic probat:atqʒ ideo conſequens eſt, ut lex municipalis aliquid aduerſus eum, qui qᷓd ſibi debetur petere negligit, conſtituens, etiam de eo intelligatur, qui uendicare rem ſuam nolit o, licet aliqui diſſentiant. Qua ra- tione etiam arbitror, ſi quis liberationem ab eo, quod ſibi debetur, legauerit, etiam legata uideri, quæ uendicari potuiſſent, niſi cum probatur teſtatorem hoc non egiſſe, ut dona ret, ſed quia uerè redditas ſibi rationes exiſti
0 I. etiam. C. de compenz/ at.
24
p l. creditores. 5. eod.
J Bal. aſInſtit, de act.in prin.
mabat':tunc enim ne furtum cõmittere quiſ r Pald. l.c ne-
quam tutor impunè poſsit, propius eſt, ut in rem actio hæredi detur. Sed& ſi quis uetet rationem repoſci, clarum eſt, his uerbis non eſſe rei ſuæ dominium remiſſum“, Sed num is, qui id, quod Titius debet, fide ſua eſſe iuſ- ſit, promiſiſſe etiã uidebitur, quod officio iu- dicis acceſſoriè debetur, quales in contracti- bus bonæ fidei ſunt uſuræc Et non teneri ue- rius eſt, niſi in omnem caſum promiiſerit:.
1 Hac uerba, quanti ca res eſt, ad ueram rei æſtimationem re
fruntur.
Plerunq tamen etiam ipſum intereſſe continent. 3 Item hæc uerba interdum ad pœnam referuntur. Clauſſula, In quanti iudici æ quum uidebitur, quid cõtineat.
In iudicis id dicitur eſſe uerum, quod ex actis uerum eſſe probatur.
ludex ſecundi acta iudicare debet, nõ ſecundi conſcientiã-
G 1 NTER HHECVERBA.) Tf Hęc uerba, quanti ea res eſt, ad ueram rei, de qua agi⸗ tur, æſtimationem referũtur“, nõ etiam adid quod intereſt:illud enim plerunq; rei preciũ excedit Quandoq; tamen etiam id, quod in tereſt, cõtinent: uerbi gratia, in magiſtratum qui damni infecti caueri non curauerit, lex. quanti ca res eſt, actionẽ dat*. eius enim cul- pa non minus damnũ rei, qua macceſsiones quoque reſpicit: unde meritò omnis utilitas actori reponenda eſt, quoniã ea res, id eſt, de- trimentũ de quo agitur, tanti eſt. Sed& hæc clauſula ad eam, quæ petita eſt, quantitatem quãdoq; refertury, licet ueritas æſtimationis alia ſit, ut quidam ſentiũt⸗: quod tamen ipſe omnino nõ probo, intelligimusq́; quanti ea res eſt, ſcilicet quæ petita eſt Retert᷑& quã-
2 3 4 5
ceſ.C. de fidei cõm. l. pacli. C. de coll. ꝗ. xij.
5 I. fi. 6. pen. de lib. leg.
t l. quæro ff.
loc.
1
u I. arbitrio. F. de dol. l. præ- tor.ij. ui bon. rapt.
„ —
X Iiiij.§. in el. de dam.infrc.
I. fin. ̃. ſi quis iucs di.
X lij. in fi. qui ſatiſd. cog.
a l. hæc uerba. j. eod.

4 l. nouißima. iud. ſol.
351
doq; ad pœnam, ut cùm quis ſtipulatur, ſi do lus malus non aberit, quanti ea res erit dare
4 ſpondes Eſt&alia clauſula huic ſimilis, In
b I. fin. de uar. cog.
5 c l fin. de prob.
6 d I. illicitas.. ue ritas de offic.
præf.
e§. fin. in auth.
de iudic.
f l. Pomp. dere iud.
g L. in prin. de uerb. oblig.
quantũ iudici æquum uidebiturb: quæ ſine „. 17„.. dubio idq;, quod intereſt, continet. Hinc au-
tem notandũ eſt, nõ differre quanti eſt, uel quanti eſſe apparet: id em̃ eſſe dicimus, quod pro batum eſt. t Vnde in iudicijs id uerũ eſſe proditum eſtꝰ, nõ quod ex ſe ſim- pliciter uerum eſt, ſed qd ex actis ue- rum eſſeprobatur. Qua ratione infer tur, debere iudicẽd ſecundũ acta iudi- care, non ſecundũ cõſcientiam ſuam: niſi is legibus ſolu
rei ęſtimationẽ fieri. P0 MPON. LIB. XXX. EENCLNXN NX. 1 Vgurij appella/ tione, omne ædi ficium, quodruſticæ rei magis cuſtodien-/ dæ cõuenit, q́; quod urbanis ædibus, ſi- gnificatur. Offilius ait, tuguriumà tecto tanqᷓ́ʒ tegularium eſ- ſe dictum, ut toga, quòd ea tegamur.
tus ſit, ut princeps, uel qui abſq; actorum confectione ius dice- re poſsit, uel exploratiſsimũ habeat, nihilq; penitus dubitet, quin ueritas aliter ſe habeat, quam probatum fuerit: tũc enim principem admonere debet, cùm probabiliter dubitet, illudqʒ exequetur, quod ſibi reſponſum fue- rite. Crediderim& poſſe eum munere iudi- candi abſolui, ſi ſibi non liquere iurauerit:cũ enim per conſcientiam ſuam probationes in firmentur, nõ iniuria quid agere debeat, du- bitare poteſt:& ideo more maiorum iurabit N. L. id eſt, non liquere f. Quod& A. Gel- lius, cùm iudex à prætore allectus eſſet, ſe in caſu non æquè dubio feciſſe autor eſt, libro XIIII. cap. II.
Tugurium quid,& unde dictum. Res ab eo denominandæ, quod ſibi ſpecialius eſt. Vnumquodq; ab eo, quod potentius eſt, denominari debet. Mapalia attegiæ apud Verg.& luuenal. 1 vGVKII.) II uguriũ ruſtica eſt caſa, à tegendo dictum, quòd uidelicet maxi- mum in eo uſum pręſtet, quoòd ab aére&plu uijs nos tegat:propter fragilitatem enim cra tium, nec a frigore ſatis defendit᷑, nec à calo- re, neq; admodũ à furibus, effractoribus ue tutũ eſt.tHincq; apparet, debere quaſcunq; res ab eo potius denominari, q́d ſibi ſpecia- lius eſt, ́; quod cũ alijs cõmune habeat. Sic ſtipulatio potius à uerborũ firmitate, q́; à cõ- ſenſu nomen ſumpſits, Sic hominem negat Fab. Quintil. ab humo dictum, cùm id omni
3 bus animantibus cõmune ſit: tnam& ab eo,
h I. quæritur. de ſtat.ho.
4
quod potentius eſt, unũquodq; denominari debet: potentius autẽ id cenſetur, qd magis ſpecialiter cõuenit. Sanè uidetur Iuriſcon- ſultus tuguriũ accipere pro quacunq; domo ruſtica: quod ita ſimpliciter uerum non eſt: quæ enim parietibus& tegulis lateritijs con ſtat, tuguriũ nõ eſt: igitur de gurguſtiolo in- telligendũ eſt, quod uel arũdine, uel ulua pa
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
so dum pertinèt, uendidit, ius quoq; incidendi ſpol
60
35²
luſtri, ſtramentis ue, uel etiã, ut Verg. ſcribit, ceſpite cõtectum ſit, cuius parietes uiminei, luto uel huiuſmodi materia cruſtati ſint. Vi- deturqʒ prius dictum eſſe tegurium àtegulo, quaſi tegulariũ: nõ autem a tecto, ut uulgati
1DEM L.I B. XXXV.
LEX CLXXXI.
W Pre illud, per- tinere, latiſsimè patet: nam ð& eis re/ bus petẽdis aptũ eſt, quę dñij noſtri ſunt, & eis, quas iure ali- quo poſſideamus, q́; uis noſtri dñij non ſint.pertinere ad nos etiã ea dicimus, quæ in nulla eorũ cauſa
ſint, ſed eſſe poſſint.
hic habẽt codices. Plin. Tegulo aqua ticarum arundinũ domos ſuas ſepten trionales populi o-
periunt. t Hunc in ·
modum domuncu las ſuas habebant Aphri, quas Verg. mapalia, Iuuenalis attegias uocat.
1 Verbum, Pertinere, la- tißimam habet ſignifi cationem.
2 Pertinere ad me dicitur, quod nullo iure perti- net, ſed pertinere po- teſt.
3 Articuli dicitur perti- nentes, ſi quoquo modo etiam leuißime cauſæ adminicu- lentur.
4 Petens rem in libello, cũ his, quæ ad eam pertinent, petijſſe intelligitur quic quid ad eam ſpectat.
· PFurti aliquem accuſans, ſi ſimpliciter dicat, rem ad ſe perti nere, obtinebit.
6 Verbum, Pertinere, in ſubſtitutionibus cõmune eſt.
ERBVI illudpertinere.) Mt Verbum 1 pertinere, latiſsimã habet ſignificatio/
nem: ſiue em̃ res aliqua ad me iure dominij,
ſiue etiã iure poſſeſsionis tantũ ſpectet, per-
tinere dicitur:idem ſi iure pignoris. fſed& ſi 2
nullo iure pertineat, ſed pertinere poſsit, idẽ dicendum eſt. Quare ſi quis mihi Stichũ da- re promiſerit, quo caſu ſola perſonali actio- ne conueniri poteſt, uerè potero dicere Sti-
chũ ad me pertinere.t Quapropter dicunt᷑ ar 3 ticuli ad cauſam pertinere, qui quoquo mo- i Ealc ija do uel leuiſsimè adminiculenturi, atqʒ ideo nadeuſt admittendi ſunt. Sed& qui quamcunqʒ inli 4
bello rem petit, cũ his quæ ad eam pertinent, petijſſe intelliget quicquid ad eam ſpectat, ſeu ex iuris communis, uel municipalis for-
Fatö. Vluſwit 3 5 dculb unſäiſl
nlu naſe wrinegentum muurdim aſun DATEREAMILI4 Tificarioneprop 8 Wieaquoc pecun lütios clus labet nyerpvculus ſe 1 maſerentes pecuni melee edhoclen nücelligipoteſ.E clriſcöluſtus loqui ulenapoteſtaeſumt npoteſtatem mittunt melt’ nfljsfam uquodptopterpati im quodaliunde. C Wacquititr Quaſic namiltum habent, tdaduocati HHabe modilis dominusadu tundeetiam exercit müineltfalicquim naimrlenis præter üwoculs dominiacc aüs uelalundern dc igplernumbonah thadain nrai 8 Fne eta quo
9 3 M mab, ſeu ex cõſuetudine, ſeu per ſe, ſeu pera- 5 dasecJa otcd ioe lium.. Vnde qui fundũ cum his, quæ ad fun⸗ ſcdt. denſtProcinm ſt.
llne gidimaprole 6
. 771 3 Kba—— nemoris pro illius fundi uſu uendidiſſe intel ¹ Gef dee nhutyar gen
ligeturn, ſi ex dñi conſuetudine id nemus in
hoc deputatũ erat:atq; id Socino placuit. Sed im Socin. lid & ſi Rom. Pontifex epiſcopo concedit, quæ nebdub.
cunq; ad legatos pertinent, ea quoq; tribuiſ ſe uidebitur, quę ſpeciali priuilegio legati cõ
ſequuntur, ut Decius reſpondit,& mihi pla n Conſilus guim
cet: quoniam id heneficiũ tanꝗᷓ fauorabile in terpretatione adiuuandũ eſt. tCæterũ dubita 5 ri poteſt, cùm is, qui furti accuſat, debeat aſſe rere in libello, an res ablata iure proprietatis uel quaſi dñij ad ſe ſpectet:ſi ſimpliciter ad ſe pertinere dicat, an cauſam obtinere poſsite Et quidã negãt, propter eius uerbi incertitu- dinem.
lc m6. Wnn. ided
omel

4
—
i conſil. 8. „ij.
iquis inten nc. de iud.
cet. C. de
f.
353
dinẽ*. At ipſe aio:debet enim ad iuris diſpo- ſitionẽ referri, ut de eo intelligatur, quod ſu- ſtinendæ intentioni neceſſarium erat b. Illud nõ omittendum, id uerbum in ſubſtitutioni- bus cõmune eſſe,& tam ad directam qʒ fidei- cõmiſſariam ſubſti
tutionem referric, VLP. LIB. XXVIII.
idq; frequẽtiuspro ab pDICT.
dirum eſt. LER CLXX II.
verhuh voaſs uſraß Aterfamiliâs pe-
De quo peculio Iuriſcõſul lic haeie d1 tus hic loquatur. culiu habere n0
In filijs famil. peculi qua- poteſt„qu ẽadmodũ qraplex. nec ſeruus bona.
Peculium ſeruorum.
Serui præter peculiũ nihil IDEM LIB. XXVIII. proprij habere poſſunt.
Seruus iure gentium bona habere poteſt.
7 Seruus naturaliter poßidere potuit, non etiam ciuiliter.
9 gi. ad Tre
Ij.
1. vorus. de le
4
5
cké. 5. ex
b. cau. ma.
6
Jj. de manu
od ſeruus.
cJ. poſſ.
tol. l. ſi id d. de con- indeb.
od attinet. .j. de acquir.
ſer
Deneneeta MPeculium lata ſi 20
gnificatione pro patrimonio omni acci- piturꝰ. ea quoq; pecunia, quam repoſitã quis in ſubitos caſus habet, peculiũ dicitur. Qua- propter Proculus ſe audiſſe ruſticosſenes re fert, aſſerentes pecuniam ſine peculio fragi- lem eſſee. fSed hoc ſenſu minimè id reſpon- ſum intelligi poteſt. Eſt& peculium, de quo hic Iuriſcõſultus loquitur, quod niſi his, qui in aliena poteſtate ſunt, quæritur:& cùm ex- tra poteſtatem mittuntur, ampliuspeculium non eſt l. tIn filijsfamiliâs profectitium dici- tur, quod propter patrem habent: Aduenti- tium, quod aliunde: Caſtrenſe, quod militi- bus acquiritur: Quaſi caſtrenſe, his qui priui legia militum habent, quales ſunt ſacerdo- tes,& aduocati.Habent& ſerui peculium, quod illis dominus adminiſtrandum permit tit: unde etiam exercitoria inſtitoriaq; actio prodita eſt:falioquin proprium nihil habere poſſunt ſeruis, præterquam ſi quid cõniuen tibus oculis domini acquirãt“, uel ex dimen ſo ſuo, uel aliunde, †lure tamen gentium nõ ambigo ſeruum bona habere poſſe, quod in Hebraica Regum hiſtoria cap. I X.& cap. XVI. probatur. Vnde ſi paulò opulentiores eſſent, ad munera quoque publica eligeban- tur, quod ab Ariſtotele lib. Politicorum IIII. cap. x v.proditum eſt. Nam& eo iure domi nis ſine legitima prole decedentibus, ſucce- debant, ut τdꝛν εαQ⁊αανι Geneſeos cap. X v. habetur:& ideo Cornel. Tacitus non multũ a liberis apud Germanos differre eos tradi- dit.t Vnde nõ dubito, ſeruũ naturaliter poſ- ſidere potuiſſei: licet ciuiliter ſecus ſit. Nec mihi placet quorũdam ſententia, duplex ius entium diſtinguentium, ut ex antiquiore Prun ſibi acquirerent, ex poſteriore non ac- quirerent, ſed pro nihilo reputarentur: hæc enim diſtinctio iure probari nõ poteſt,& lex
de uerb. ſignif comment
354
2 Cüm ctymologia uim definitionis habet, arumentum e affirmatiue& negatius concludit.
4 Cum etymologia naturam ſuam ſeruat, argumentum affir- matiueè non ualet, negatiut ualet.
6 Quod non procedit, ſi ratio inuentionis uocabuli aliud in-
ducat. AD EprCTVA. 7 Monachi, tutores, ponti LEX CLXXXIII, Th aase unde
benn appella s Siab eo, quod olim ob 0
tio, declarat om- ſeruabatur, nomen de
lle ad habi ductum ſit, argumen-
ne utile ad habitan- tum ab etymo nõ con dum ædificium, non cludit.
9 Alluſio ad ſolius uocis ſi militudinem refertur. 10 Vera poſſeſionis, ma- giſtri, furus, teſtamen-
ex eo, quòd tabulis claudatur.
ti, ſacelli, interdicti, deriuatio. 11 Argumentum ab alluſione quando ſit ualidum. 12 Alluſio quid ſit.
3 ABERNAE.) ¶† Taberna dicta eſt, qd tabulis, ut Feſtus interpretatur, conſice retur, non quòd tantummodo clauderetur: omneèe tamen ædificiũ, licet tabulis nõ con i- ciatur, uel claudatur, taberna dici poteſt. Et hinc apparet, argumentũ ab ety mologia, etiã negatiuè aſſumẽdo, nõ ualerein quo articu lo inextricabiliter ferè diſputatũ eſt. Sed hãc rem ego ſic finire ſoleo.Cũ ctymologia uim
30 diffinitionis habet, quam ρκσ m⁷&i Victo
rinus appellat, argumentũ& affirmatiuè& negatiuè concludit: ut, donatio, eſt doni da- tio:exceptio, eſt actionis excluſio: inſtrumẽ- tum, quod inſtruit cauſam. Appellarunt au- tem ueteres id genus nõ etymologiã, ſed ad- uerbiũ. fCuùm uerò eiymologia naturã ſuam ſeruat, argumentũ affirmatiuè nõ eſt efficax: cuùm em̃ generalius id ſit, unde fit deductio, qᷓ; ipſum quod deducitur, poſita aliqua gene
40 ris parte, nõ ſequitur, eam ſpeciẽ, de qua agi-
mus, poni: unde qui dicit, id de meo fit tuũ, nõ ideo concludit eſſe mutuũ. Negatiuè ue rò efficax eſt, quia à quo rem ouet᷑ genus, ab eo& quælibet ſpecies remouet᷑. exempli cau ſa: Furà ferendo, id eſt, cõtrectando dicitur: uerum erit, ſi dicamus, res nõ fuit contrecta- ta, igitur in ea furtũ factum nõ eſt o.& id pro regula proditum eſt: t Quæ hanc exceptionẽ patitur, ut nõ procedat, cùm ratio inuentio-
so nis uocabuli aliud inducit. Quid em̃, ſi quid
inductũ eſt ab eo, quod fieri deberet? Nõ ſe- quitur, ſi id minus fiat, nomẽ nòõ competere. † Tutores dicti ſunt, quòd pupillum tueri de- bent: Monachi, quòd ſolitarij eſſe deberent: nõ conſequitur, eum tutorem, qui pupillum negligit, nõ eſſe tutorẽ: nec aſsiduum in fre- quentibus locis, nõ eſſe monachũ. Quod& in Põtifice,& Auguſto ex recentiũ interpre- tatione dicendũ eſt:iandiu enim eſt, cùm nec
expreſsim iure ciuili incapaces eos eſſe¹, nõ so Põtifices ad uitã æternã nobis pontẽ faciũt,
autem gentium dicit:mecumq; Archidiac.& Aret. ſenſerunt“.
Taberna unde dicta. Argumentum ab ctymologia quando ualeat.
nec augent imperium Auguſti Quid item, ſi ab eo, quod olim& frequentius obſeruaba tur, nomẽ deductũ ſit: ut nupriæ, quoòd in his ſolerent obnubi capitav: tametſinon obnu-
2
4
n Lſi quid.. in⸗ ter. de leg. iij.
0 Ij. de acquir. poſſeſſ. 6
8
p Inſtit. de pat
pot. in prin

4 c. cũ dileclus. de conſu.
b Abb. c.j. in fi. de iudic.
c Bald. e. j.§. ſi quid. de con- tr. in ueſt.
d I. tutor. de ad min. tut.
9
10
11
12
&
355
bantur hodie mulieres, ſunt tamen nuptiæ. Sic taberna prius dicta, q́d ex tabulis fieret: unde etiam ſi alio modo cõficiatur, nihilomi nus ſeruat nomen. Sic monaſterium nomen retinet, etiam ſià monachis derelictũ ſitꝰ. Pu tarem tamen in du bijs propius eſſe,
ut arbitremur, ab
pAVI. LIB. XXVIII. LEX CLXXXIIII.
eo, q́d de ſubſtan- TNde tabernacula, tia impræſentiarũ&contubernales“, ſit b, fieri deriuatio Gſunr.
nem, quàm ab eo,. duodelle deberct, urr. e Preee i. uel olim fuerit. Et J. ideo cõſequens e-/ Nruamnen
rit, Caret molis, er
o non eſt molen- dinum, ut Baldus ſcripſit'.Item, non inuenitur in bonis pupil- li, ergo in inuentario deſcribendum nõ eſt, ut Bartolus exiſtimauit.& hæc in etymolo- gia procedunt, quam ueriloquiũ Cicero ap- pellatIn alluſione uerò aliud eſt: hæc enim nec ad ſubſtantiam rei, nec ad deriuationem omnino reſpicit, ſed ad ſolius uocis ſimilitu- dinẽ refertur: ut, poſſeſsio quaſi poſitio, ma- giſtri quòd mõſtrent, furtum quaſi furuum, teſtamentum teſtatio mentis, ſacellum ſacra cella, interdictum inter duos dictum: uera enim poſſeſsionis etymologia eſt, à ſedibus: magiſtri, quòd curam magis cæteris præſta- re debeat: furis à græco QQυνσ, quæ uox&eνσ
1.— 7 De᷑εενd eſt, auferendo, cõtrectandoq́; dedu- citur:teſtamẽti ſacelliq; à ſimplici teſtatione, & ſacro:interdicti, quaſi interim dicti, ut ſu- prà oſtendimus.t Vnde cõſequens eſt, ut cũ alluſio ad ſimilitudinẽ uocũ ſolùm referatur, argumentũ ab ea nõ ſit iuſtum, niſi ſimilitu- dini nominis ſimilitudo quoq; rationis acce- dat. Damnant pleriſq; huiuſmodi alluſiões, ut à Donato, Fabioq́; Quintil. libro I. Sed& Hieronymus quadam epiſtola interpretem Lucæ damnat, qui alludit in uerbis, friget in ſenſu.f Videtur alluſio eſſe, quam Græci, ut Martianus inquit, 2αεενοορ uocãt, uel ᷣ̈ννοπέκα— ciæp, id eſt, adnominationem.
tabernam ſic acci/
Taberna pro omni habitatione.
Contubernales ſunt, qui ſimul habitant.
Taberna ex uſu loquendi dicitur, in qua merces uenduntur.
Tabernarij apud Ciceronem.
Contubernales qui ſint in re militari.
Contubernium.
1 NDE.) a T Cõtubernales.) Xedificia an tiquorum ſolis tabulis conſtabant, claude
banturq;:funde taberna generaliter poteſt ac
cipi pro om̃i habitatione,& tabernaculo. TIn
de&contubernales, qui ſimul habitãt tVſus
tamen poſteriorũ obtinuit, ut tabernam ſim
pliciter dicamus, in qua merces uenduntur.
Sicq; Catullus dixiſſe uidetur:Salax taberna
uosq́; contubernales, A ꝑpileatis nona fratri-
bus pila. fSic& M. Cicero tabernarios acce-
pit pro his, qui negociationes in tabernis fa-
ciunt, dum inquit: Opifices,& tabernarios,
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
356
atqʒ illam omnẽ fæcem ciuitatis, quid eſt ne- gocij concitare? Addit Nonius Marcellus, tempeſtate ſua tabernas appellari ſolitas ui-
narias, quod& uulgò nunc obtinet. iIn re mi 5
litari cõtubernalesẽ dicũtur, qui in ijſdem ta- bernaculisſeu tẽto
pimus, quæ& rebus jie iate aine d& hominibus ad ne- Sanedin Quiri gociationem parata tibus matrimoniũ conſtat. eſt, in ſeruis contu 1 D E M. bernium quando-
LEN CLXNXNXVI. que appellaturf.
1 Tabernam uendens uel legans, de ſolo loco in tellexiſſe uidetur: ta⸗ bernam uero pigne- rans, etiam merces pi
(hehhnen dare ni hil aliud eſt, q́; deponere.
gneraſſe dicitur.„ 2 Si tabernam cum inſtrumento dicat, quid in ea cotineatur. 3 Inſtructam tabernam quomodo Vlpianus accipiat.
NSTRVCTAN.) fQuitabernamuenqdit, L* etiam legat, de loco ipſo intellexiſſe ui deturs, nõ de inſtrumento uel mercibus. qui uerò pignerat, etiãà merces pigneraſſe intel- ligitur:nullum enim inde detrimentũ debito ri affertur, cùm nõ ideo plus debeat. Idemq́; ſi quis de taberna pannaria ſeu pannorũcon trahati: uident᷑ enim merces cauſa demõſtra- tionis adiectæ. Quòd ſi tabernã cuminſtru- mento dicit, nõ cõtineri inſtitores Paulus re ſpondit:ſunt enim illi negociationis ipſius, non autem loci inſtrumenta: unde tabernæ cauponiæ inſtrumento legato, loci tantũ in- ſtrumenta præſtabuntur, ut doliaria uaſa, ue ctiones, ancones, calices, trullæ, quæ circa 2- henum ſolent traijci, cõgiaria, ſextaria. Nec obſtat, quòd inſtructam tabernam hicVlpia nus appellet, quæ nõ ſolùm rebus, ſed etiam hominibus ad negociationẽ parata eſt: quia quamuis taberna hominibus inſtructa dici poſsiti non tamen inſtitores ipſi tabernæ in- ſtrumenta proprieè ſunt, niſi cùm tabernam pro uniuerſitate iurium ipſius negociatio- nis, non autem ſimpliciter pro loco accipere nos conſtat. de cæteris igitur ſeruis accipien dum hic eſt, cùm eiuſmodi eſt negociationis genus, ut ſine operis nom conſiſtatm.
1 Commendare in iure uariè accipi. 2 Commendatio generalibus uerbis facta non obligat. OMMENDARE.) I[Commendare ua- 8 modis in iure accipitur. Cõmenda- mus amicum, quem laudibus, ut charior ali- cui ſit, proſequimur. Commendamus rem, quam deponimus: unde qui centum tibi cô- mendat, uſuras exigere non poteſt: id enim notiſsimos depoſiti terminos excederet. Cõ mendat& Rom. Pontifex ſacerdotia, cùm adminiſtratorẽ generalem alicuius opulen- ti templi aliquem conſtituit, cenſeturq; is li- beram habere procurationem, modo nimi- rum reꝑerto, quo citra ius irreuocabilis titu⸗ li ex ſacrorum fructibus o ννσmπνεαυ duκνο-
riarentur. Cõmendat etiam qui cuſtodiam
mandat.
ſe 3 Nau. ſamal 1 i 21 1, Itnmm liinn,
gſtoche Anepisgut Iſſi
f! löbcronm d
larè dt
1 Gtrun tltinennecp ir ailſcfuciu kge
1. qui tabe Urulchehl-) 3 1zaeif ijerimnsce
emp. XBVM EXA h. gui dg aacphrai „Ynan depig lirindeemdite, i Bar. Icunp lan giauteg ter. SmaſiEaigig 1 3 deleg.. uifepett ſecl 2 ſteuegilediciuu zunacionepetebat
k ktabernazYucyitur uriſconſu fund iiſ. unpatreexittimaui uellgt quæperſolut
leinoitus debitor dec
teum ſoluiſſe. Sed&
3 Rdelegationemſatit mem uicem ſolutionn nchabirorin dubij
d hnen 3 Nere in, lendi umdee 4 Rüine. buun. 2 ept cem ther, 17cd go, Ss in nn 6 moeſ d
We
d

2 ILucius.
deiuſſ.
eicõm.§.
leg. ii
— · d. C. quod
co.
ae ori. iu. . 2 j. quia. hid. eicõ.§. ſi a. de leg. ij
6 ſolum. matr.
authent. d locii. in C. ſi mul. nupt.
i per aliu. t.j. Bart. l. Hlius. in fi. rat. hab.
357
mandat Sanèuerbis generalibus facta com mendatio*nõ obligatb.& teſtator qui libertũ ſuum hæredi cõmendat, nõ ideo alimenta le gaſſe exiſtimat. Sed& ſi Seium tibi cõmen- dem, iubeamq; ei plenam fidem adhiberi, nõ tamen meo pericu lo illi credes, cũ ali quid perſuadere ti bi uolueritc, quod ad ſuã utilitatẽ uel honoré pertineat:
1DEM LIB. XXNNX. LEX CLXXXVII.
Erbum, exactæ pecuniæ, nõ ſo-
ut ſi ſe conſtitutũ à
me procuratorem
dicat.
Verbum, exigere, uariè ac cipi.
lũ ad ſolutionẽ refe/ rendũ eſt, uerũetiam ad delegationem.
1 DE M LIB. xXXIII.
AD EDICTVM.
Exegiſſe propriè dicitur iſſe prop„ LENXCLXXXVIII.
qui id recepit, quod inſti tuta aclione petebat.
Exactam pecuniam quomodo Vlpianus intelligat.
Delegatio uicem ſolutionis habet.
Procurator ad exigendum conſtitutus, etiam præſente domino uoluntariam ſolutionem recipere poteſt.
An mulier, cui uſusfructus legatus eſt, donec dotem non exege rit, ſi alteri actiones cedat, legato excludatur.
W run EXACTAE.) TfExigere ua riè accipitur.exigit qui extrà agit, id eſt expellit:inde exacti reges urbe Roma Pom- poniod. Exigit qui requirit, qui perficit, qui iniuſtè petitt Sed ſtricta ſignificatione pro- priè exegiſſe diciturf, qui id recepit, quod in- ſtituta actione petebat: unde exigere ab inui to accipitur.Iuriſconſul. tamen latius id uer- bum patère exiſtimauit f& exactam pecuniã intelligit, quæ perſoluta eſt: ſiue enim uolẽs, ſiue inuitus debitor dederit, nõ eſt dubiũ di- ci eum ſoluiſſe. Sed& exegiſſe dicitur, cui per delegationem ſatis factũ eſt, fcum delega tionem uicem ſolutionis habere receptũ ſit: hincqʒ arbitror in dubijs hunc ſenſum admit tendum eſſe, ut exegiſſe dicamus, etiã quod ſponte debitor obtulit, cùm alioquin inuitũ potuiſſemus cogere: funde qui procurator ad exigendum conſtitutus eſt, etiam præſen te domino uoluntariam ſolutionem recipe- re poteritt, idq́; crebrius probatum eſt. Sed an mulier, cui uſusfructus à marito legatus eſt, donec dotem non exegerit, ſi alteri actio- nes cedat, legato excludetur i? Et non exclu di uerius eſt:qui enim cedit, non ideo exigit. quod ſi ceſsionariꝰ ipſe exegerit, putauerim uſumfructum amplius non deberi: nõ enim à teſtatore hæredem in tantum uoluiſſe gra- uari credendum eſt: atqui ideo uſumfructũ legauit, quia interim dotem hæres poſside- bat. Sibi igitur imputet mulier, ex cuius fa- cto conditio deficitk.
Habere tam ad dominium, qudàm poſſeſiionem refertur.
2 Is qui de facto detinet, habere dicitur. 3 Hæc uerba, Habere licere, in uenditionis contractu eum ſolum
intellectum recipiunt, ut emptori liceat ſine interpellatio- ne obtinere.
Venditorem non teneri ad dominij tranglationem.
Haæc ſtipulatio, habere licere, eſt indiuidua.
20
30
40⁰
50
60
de uerb. ſignif.comment.
35⁸
6 Cauere dicitur, qui uel fideiuſſores, uel pignora dat. 7 Silex ideo caueri uelit, ut creditor reddatur ſecurior, ſim-
plex ſtibulatio non ſufficit: ſecus ſi eum cauere uelit, quẽ adhuc debitorem eſſe non conſtat.
HABER E.) It Habere generale uerbum,
quod& ad ius do/
Abere duobus minij,& ad poſſeſ- modis dicit᷑, al ſionẽ refertur. fqui
tero iure dominij, al elſam defacio der 2 net, ut ſeruus, habe
tero obtinere ſine in
re dicitur'. Corne-
terpellatione id qͥd
lius Fronto, in li-
quis emerit. Cau/ bro quem de Ver- tum intelligitur, ſiue borumdifferentijs perſonis ſiue rebus ſcripſit: Habere, in
quit, poteſt etiam fur, nequam: poſsi det nemo, niſi qui aut relictæ, aut do- natæ, aut emptę rei dominus eſt: ita in haben te onus, in poſsidente uſus eſt. Quibus uer- bis a iure antiquo proditam differentiam de- clarare uidetur, non autem id iuris quod ho- die receptum eſtu. t Solebant autem in uen- ditionibus emptori promitti habere licere: quę uerba cùm ex ſe duplicem habeant intel lectum, in hoc contractu alterum tantũmo- do recipiunt, ut uidelicet emptori liceat ſine interpellatione obtinere: in eo enim contra- ctu de iure dominij actum nõ uidetur v: fquo niam uerior eſt eorum ſententia, qui non te- neri ad dominij translationem uenditorem exiſtimauerunt,& ideo tradendo liberari, q́ d & Iuriſconſultus hic ſentito,& nos quãdoq́; diſputando demonſtrauimus, licet in con- trariam partem frequentius itum ſit. t Sanè hæc ſtipulatio, habere licere, diuiſionem nõ recipitu: accedit enim cõtractui uenditionis, qui pro parte ualere non debet: unde ſi rei di uiduæ accederet, aliud dicendum eſſet: quod plerique probant.
T§. CaVvTVNM.) † Siue fideiuſſores quis de derit, ſiue pignora, cauiſſe dicitur: uerbum enim cauere, idem ſignificat, quod ſecurum facere. Is autem ſecurus eſt, cui uelpignore, uel fideiuſsione conſultum eſt. Et ideo quo ties lex ea cauſa caueri poſtulat, quòd ſecu- riorem reddere creditorem uelit, exiſtimarẽ ſimplicem ſtipulationem non ſufficere. ſi ue rò eum, quem adhuc debitorem eſſe nõ con- ſtat, cauere uelit, ſecus eſt: quoniam luſtinia nus ſanxit? cautiõis nomine, uel aφρασ /ʒνxita enim ille ſcripſit, licet in uulgatis codicibus græca uox, quæ ſecuritatem ſignificat, defi- ciat) nudam promiſsionem ſignificari. Satis quippe illi cautum dicitur, qui per ſtipulatio nem iuri ſuo cõſuluit. Quod ſi is debitor pau per ſuſpectusue ſit, ſola ſtipulatio non ſuffi- ceret: non enim ſecurus creditor eſſet: qua de re ſuperius“ à nobis latius diſputatum eſt.
cautum ſit.
1D55 M L.IB. XXNXIIII.
Promißʒio, ut aliquis non faciat, duplicem habet ſenſum. Facti appellatione, etiam ne fiat continetur. Et quomodo co in tractatu ſit diſtinguendum.& num. 4
Q
I I. ſtipula. iſta. 9. hi qui. de uerb. oblig.
m ̃. eod.l.quæ- ſtio. 3
n l. ſt ita. de con trah.empt.
4
0 I ſi ſtipul. de
uſur. p I.j. C. de eo
quod inter.
5
q l.cum ex cau⸗ ſa. de uer. obl.
r L.iij. ̃. de uer. oblig.
6
· I ſancimus. C. de uerb. ſig.
t I. pen. de pet. hæred. u I. ſatiſdatiõis.

1 a I. ſi fündus. loca.
b I. ij. 5. de uerb. oblig.
c lj.& ij. ad le gem Pomp.
d I. iij. F. quæ in fraud. cred.
4
e I. ſi quis ma- ior. C. de trãſ acl.
f Alex. l.ubi.§. qui id quod. de uerb. obli.
△
359
ACERE.) C†Promiſit aliquis non face- arsanrad domo mihi locata frui poſ ſim: habent ea uerba duplicẽ ſignificationẽ. Altera eſt, ut abſtineat ab omni facto, per q́d uſus meus impediretur. Altera eſt, ut etiam curet, ne à quouis alio impediatur:& hic ex uulgari ſcri-
LEX CLXXXIX. Acere nõ oporte
Ptura etiu ici re,& hanc ſignifi tur. Alij tamẽ codi cationẽ habet, ut ab- ces, facere oporte- ſti aeO f
re, abiqnegattone iiinieat Guiis at) CO Tal ſcriptũ habẽt: iqua cto, quod cõtra con-
uentionem fieret,& curare ne fiat.
1D5 E M LIB. XXXIIII. Ab EPDicr.
LEX CNC. Rouinciales eos
ex lectione colligi tur, facti appella- tione, etiam ne fiat contineri.I In quo tractatu ſic diſtin/ guendum opinor: aut facta accipimꝰ, quatenus ab his, quæ iuris ſunt dif- ferunt,& propriè obligationẽ, ne quid fiat, facti eſſe dicemus: cùm enim in dando nõ conſiſtat, cõſequens eſt, ut facti ſit b. Rut in naturalem ſenſum id uerbũ accipimus,& qui nõ facit, propriè fa- cere nõ dicit᷑! quapropter lex perduellionis, quæ eos inſequit᷑, qui aduerſus principis per ſonam aliquid faciunt, in eo locum ſibi non uendicabit, qui conſpirationẽ ſciens, nõ re- uelat, idq; receptius eſt: punietur enim mi- tius:& hoc ex proprio ſenſu dicendũ eſt: nã ex interpretatione legis aliquando ultra uim uerbi aliud reſpondemus. Vnde fraudem fa cere creditoribus intelligitur, qui ſeruitutes per negligentiam amittit, uel rem pro dereli- cto habetd. †Cæterum cun in lege de eo fit mentio, qui contrà facit, obſeruabimus qua-
qui in prouincia do/
D. Andreæ Alciati in tit.
10
. 20 acciꝑe debemus,
30
lis ſit iuſsio: ſi enim affirmatiua eſt, qui negli 40
git, aduerſus eam facere dicit᷑ e: rurſus ſi pro- hiibitiua, ne quid fiat, ſit, aduerſus eam negli- gendo non facimus, ſed faciendo tantùm. Hincq; apparet, ſi à teſtatore ei hæredi pœna cõſtituat᷑, qui aliqua in re aduerſus teſtamen tum fecerit, pœnam cõmitti, ſi legata ſoluere hæres neglexerit, idq́; indubitati iuris opi- nor, tametſi quidam aliter exiſtimauerintf.
Prouinciales qui dici poßint.
Ex iure domic ilij patria acquiritur.
In prouincia ortos,& alibi domicilium habentes, prouinciales non eſſe, quomodo accipi debeat.
Ortus& oriundus inter ſe differunt.
Appellatione Florentinorum non ſolum hi cõtinentur, qui Flo rentiæ originarij incolæq́; ſunt, ſed etiam qui altero tantũ ꝛure nituntur.
lus prænſionis à ueteribus Clarigatio dicebatur.
Prouincialem eſſe,& de prouincia eſſe, idem ſignificat.
KOVINCIALES.) II†Vario modo ui- detur accipi prouincialem poſſe:& qui origine incolatuq; ex prouincia eſt, is omni- no abſqʒ ulla dubitatiòe prouincialis eſt: ſed
&qui in prouincia domicilium habẽt, id no-
minis ſortiũtur. Hinc Apollonius Rhodius
50
60
360
dictus eſt, quamuis patria Alexandrinus eſ- ſet, ut Suidas ſcribit. Agrippinenſes quoqʒ apud Cornel. Tacitum lib. X X. deductis, in- quiunt, olim alienigenis,& nobiſcũ per con nubia ſociatis, quiq; mox prouenere, hæcpa
tria eſttut minimè ⁊
dubitari oporteat,
micilium habent, nõ ex iure domicilij
eos, qui ex prouin-
1 3 patriam acquiri,& cia oriundi ſunt. id proprie, licet ali PAVI. LIB. XXXV. qui diſſentiãt.Qui 3
LEX CXNXCI. uerò in prouincia
Nter diuortiũ& orti ſunt,&alibi do J. miciliũ habent, ſen repudiũ hoc Inter tit Iuriſcõſultus ex eſt, quòd repudiari recentiorũ ſenten- etiã futurũ matrimo tia nõ eſſe prouin-/ niũ poteſt:non rectè ciales: quod inter- autẽ ſpõſa diuertiſſe pretatur lacob. Ol dicitur, quòd diuor- dra. Aleric. excõ 34 2 muni loquendi u- tium ex eo dictũ eſt, ſu. Sed pſe prouin
ciales eſſe magis ſentio, ne minus natiuitas, quàm domiciliũ
poſſit:deceptiq; in eo ſunt interpretes, iquòd 4
oriundum, exiſtimauerunt idem ſignificare quod ortum, cùm ſuprà ex Latinis autoribus docuerimus, oriundum dici reſpectu origi- nis maiorũ ſuorum, nõ reſpectu ſuę. Quam-
X
alcbirriam cori- iblord edcel 2 mreirareuertuntu
Muuſtlglrin 21 Amotian ſunnanref duufindäncm cſinain mit,&ſipliutchi tranſnſleam aiu
uis igitur originẽ patris filius ſequatur?, non ę lſlinpus Eruüluſſ guläm
tamẽ eius patriæ nomine cenſetur, cum aliò pater habitatum conceſsit,& liberos ſuſtu- lit:& ita noſtræ opinioni reſponſi huius uer ba non obſtabunt. Accurſius Bartolusqʒ di- ctionem duntaxat in uerbis Iuriſcõſulti ſub- audiunt, quam& aliqui ipſi contextui inſe-
al mune emnm ſiffctnteom⸗
utftunſzleraliecüopl
trticuuntiat depon
niainezmct ſoib cncli lnaglciegänoſre.
uleen ertnctconſtiue
ruerunt:nec exemplo caret, ut ita ſubaudia⸗ e In l annie luüsſenmainureucua
mus, quod à nobis ſuprà demonſtratum eſt.
tEtex his infertur, appellatione Florentino 5
rum, nõ ſolùm eos contineri, qui Florentiæ originarij incolæq́; ſunt, ſed etiam qui altero tantũ iure nituntur. Recipit tamen id ex ma- terię qualitate aliquam reſtrictionem. Finge
conceſſum aduerſus Florentinos fius præn- 6
ſionis(clarigationem ueteres dixere) iniquũ eſſet eos, qui Florentiæ nõ habitant, nec mu nera ſubeunt, comprændi, tametſi inde orti
roponantur i cùm enim Reipublicæ mune i Alexinntſaniſg anlllcumal
ra ibi non ſubeant, non debent in eas pœnas incidere, quæ propter Reipublicæ delictum irrogantur, quales ſunt huiuſmodi prænſio-
nes, manuũq; iniectiones. † Sed an idem eſt, 7
ſiue prouincialem dicamus, ſiue eum qui de
prouincia ſit kę& idem eſſe cõmuniter tradi⸗ k
tum eſt, niſi quòd illa uerba, de prouincia, ali quanto magis ad originem, quàm ad domi- cilium referuntur!.
Repudiare propriè ad ius quærendum refertur.
Repudium& diuortium quomodo aifferant.
Diuortium etiam de ſponſis dici poſſe.
Fribuſculum quid apud Vlpianum ſignificet.
NTER PDIVORTIVM.) † Repudiare 1 generale uerbum eſt, quod proprisè ad ius
quærendum refertur: quæſita enim propriè non
1 2 3
4
M.Fl. nummuunlegi urie TJasc AbIEcTI rsue, quæ ſo dadmodicam ſumma andomeſtcum quis)
dalulam duabusnot rlꝛmeftlincpan Inqui ueræaſtimar aureis uendat, 3 duumdonreeſealſe
Iquid mos ſol mat. wmeſanſi mi annacturdind 8 dimidium dec ſ cI, quod accepi, G
:.. An d 2) ej 4 Zon awerocontracdus dlccgu
1 dat. sbelig

1
361
non repudiantur: atq; hinc dicimus hæredi- tatem delatam repudiari.t Hinc etiam repu- dium dicitur, cùm futuri matrimonij ſponſa lia dirimuntur. Diuortium uerò non niſi in- . ter cõiuges eſtfquamuis pinguiore miner- er ſtu ua putem etiam de m.§..7. ſponſis dici poſſe, u qua ratione& P. Vergilius diuortia aquarũ dixit: nec etymologia omni- no repugnaret, cũ etiã diſcedant ſpõ- ſi, in diuerſasq́; eãt partes. Non diffi⸗ ceor tameèen ᷣννœ uεοενin cõiugib. dici: cùm enim cõ- iuncti prius fue- rint, miſſo repudio, uerè in diuerſas partes eunt.Eſt& apud Vlpianum b fribuſculum, dictio à me nuſquã alibi lecta, cùm propter iram ſubitariam coniuges recedunt, non ta⸗ mẽ diuortũt, ſed ceſſante fribuſculo,& quie- ſcente ira, reuertuntur.
3 qͥd in diuerſas partes
eunt, qui diſcedunt.
IDEM LIB. XXXVIII. AD EDICTV M.
LEBX CXCII.
1 Kcadiectio, plu risue, nõ infini-
tam pecuniã cõtinet/, ſed modicã dũtaxat. Adiectio hæc, ſolido
rum x. plurisue, ad
um hic.§. iuortiu. de a.int. uir.
Hæc clauſula, plurisue, uel, plus minus, certo numero adiecla,
ad modicam ſummam refertur.
di quis fundi ueram æſtimationem neſciẽs, eum centum aureis uendat,& ſi plus ualeat, illud ſe donare dicat, non intelligi tur donaſſe, niſi cum aliquid modicum plus ualet.
Quic quid illud eſt, quod dimidium excedit, tametſi modici& incertum, ſufficit ut contractus reſcindatur.
In teſtimonijs hæc adiectio, plurisue, nullius eſt e ffecl ucs, quoties de certa quantitate deponendum fuit.
Probationes neceſſariò concludere debent.
Ampliatio legis noſtræ.
Ad iudicem pertinet conſtituere, quæ minuſcula ſumma ſit.
Modica ſumma in iure uariè accipitur.
Textum huius legis uariare.
AECADIECTIO.) II Hæc adiectio, Iplurisue, quæ ſolet numero certo adij- ci, ad modicam ſummam refertur:quod& di cendum eſt, cùm quis plus minus dicit“, quã clauſulam duabus notis P. M. antiqui ſcribe- re ſolebant. Hincq; argumentari poſſumus, eum qui ueræ æſtimationis neſcius fundum centũ aureis uendat,& ſi plus ualet, illud re- liquum donare ſe aſſerit, nõ intelligi donaſ- ſe, niſi cùm aliquid modicũ plus ualet“. Qua
is cum ali· propter ſi multò pluris res uendita ualeat, po
de ucr. ob terit contractus reſcindi. Sed& ſime ultra iu 1e ſti precij dimidium deceptum, uel rem eius precij, quod accepi, duplo plurisq́; ualere probauero, contractus reſcindetur: ſ quoniã quicquid illud eſt, quod dimidium excedit, tametſi modicũ& incertum, ſufficit ut con- tractus reſcindatur?. Qua ratione in interdi- cto retinendæ, ſi cæteris probationibus pari bus, alter litigantiũ ſe tanto tempore, quanto cct cauſam. aduerſarius intendit, poſſediſſe, plusq; pro- probat. Dauerit, obtinere debebit:ſufficit enim etiam
4 tempus incertũ, ut lõgiore poſſeſsioneuſus ſon l.& ſi uideatur,& ex eo aduerſariũ ſuperet ziſnnte⸗ ſt. ſi quis ſtimonijs uerò hæc adiectio nullius eſt effe- ut. ctuss, quoties de certa quantitate affirmare
ublica. in depoſ. 2
rtol. in l. ſi
i. C. de re- na. uend.
de uerb. ſignifcomment.
362²
teſtes debent:ſi enim incertum afferunt, pro ſuperuacuo habetur, fquoniam probationes neceſſariò concludere debent:idq́; crebrius receptum eſt, niſi teſtem iudex rurſus inter- roget, ut certius teſtimoniũ perhibeat,& de quanta ſumma ſen ſerit, declareti. †Er hæc non ſolùm in hac dictione obſer uanda ſunt, ſed etiã in præpoſitiõibus, ultra, citra, circiter, penè locũ ſibi uen dicant,& ſi quæ a-
minuſculam ſummã refertur.
1DEM LIB. T. LEX CXCIII. KHcuerba, quã- ti eam rem ap- paret eſſe, non ad id
10
, liæ ſimiles ta⸗
quod intereſt, ſed ad liæ 2AL 42 iæſti 3 mẽ ex ſubiecta ma rei æſtimationem re teria aliter atq ali⸗ feruntur. ter accipiunt᷑ x.Vn
de in his cùm certa 20 ſignificatio afferri nõ poſsit, arbitrio iudicis erit deferendum:, fcuius partes etiã in eo uer ſabuntur, ut conſtituat, quæ minuſcula ſum- ma ſit, fquãdoquidẽ in iure pro modica ſum ma quandoq; duo aurei accipiunturm, quan- doq; quarta pars eius de quo agitur, quan- doq; quod intra ſextã eſt, ut cuùm ab arbitro nos læſos dicimus, quandoq; q́d minus cen tum aureis eſt:huiuſmodiq; lites ideo breuio res ſunty: quandoq; quod X. libras nõ exce- 30 dit aEx qualitate igitur perſonarũ ius dicẽ- tis religio, quid conſtituendũ ſit, diſcernet: nam& pauperi uiro maximũ erit, quod locu pleti& aſsiduo modicum. fSanè in antiquis quibuſdam codicibus aliter, quàm in uulga- tis, reſponſi huius uerba concepta ſunt, hoc ſcilicet modo: Hæc adiectio, plurisue, nõ in- finitam pecuniam cõtinet, ſed modicam: ut, taxatio hæc ſolidorũ decem, pluris ue, ad mi nutulam ſummam refertur.
40 1 Verbum, eſſe, ad ueritatem refertur. 2 Hæc uerba, quanti ca res ſit, ueram æſtimationem cõtinent.
3 Facta quia difficulter æſtimari poſſunt, tutius eſt pœnam cer tam comprændere.
4 Triplex intereſſe in iure, ſingulare, cõmune, et cõuètionale. . AEC uerba, quanti.) It Verbum, eſſe, ad ueritatem refertur: funde ſi prætor quanti ea res ſit, actionẽ det, de ea quantitate quæ ueram æſtimationem complectatur, in- telligemus, non autem de eo quod præterea „o intereſt.& cùm de re danda agitur, facillime cognoſcitur, quãti ea res ſit: ſed cùm ideo da- tur actio, quia aliter quàm debeat, fiat, diffi- cilius ratio initur: tquoniam pleraq; facta in promptu æſtimari nequeunt,& ideo conſul tius tunc eſt, certam pœnam comprændere: quod in prætorijs ſtipulationibus obſeruan dum Venuleius inquit, alioqui ex qualitate negocij diſcernemus, quãti æſtimatio ducen da ſit. Finge ius dicenti me nõ paruiſſe, in eo 6o cõdemnabor, quòd habita ratione iudicis& mea æquum uidebitur, ut quò grauior& di- gnior eſt iudex uel contemptus iniquior, eò grauius,& in maiorẽ quantitatẽ puniar:non autem eius quod intereſt, tali caſu ratio duce
( 3
5 h c.in præſen- tia. de prob.
6 i§. illud. in au- then. de teſt.
k iij. q.. qui
ſine.
1 I j. 5. de iur. de lib.
8
m i. idem. F. de dolo.
n I. ſi quis ĩ ſuo. . de inof teſt.
9
0 I. ſocietatè.§. arbitrori. ubi Ear..pro ſo.
10
p Bart. in auth. niſi. C. de ſen- ten. paſſ.
q I ſed Gſi.g.j.
5. de iudic.
3
l fin. de prætor. ſtipul. l j. in fin. ſi quis
uus dic.

Xen.
de pig.act.
4
4
a l. falſus.§. ple riq;. de furt.
b l fin. 5. de pro
5
c I. ſolut. in fi.
6
363
tur.¶ Tripliciter autẽ noſtra intereſt, ſingula- riter, cõmuniter,& ex cõuentione: quæ quf apertius dignoſcere uelit, is eum librũ legat, quem de eo, quod intereſt, inſcripſi: nec ulte rius hocin reſponſo à nobis elucubrandum eſt, cùm in eiuſdẽ argumenti lege ſu prà explicata ſint, quæ ad rem perti-
VLPIA. LI B. XLIIII. AD EDICTVM.
LEX CXCIIII.
nere uiſa ſunt. Nter donũ& mu- Differẽtia inter munusCæ Lnus hoc intereſt, donum quæ ſit, uariatũ quod inter genus& à Grammaticis. ,„ emm. n genlus Iuriſconſultorum interpre ſp eciem: namn Sellu tatio de munere&dono.
Munera nuptiarum& natalitia, Græcis taaννιαι„eeioliæ, Taria munerũ nomina apud Græcos. vzlowemphyteutica penſio, corrupté Fictum dicitur. Cœnacularium apud Vlpianum quid. Cœnaticum quid. Varia munerum nomina apud Latinos. Xenium in iure quomodo accipiatur. Xenicon quomodo apud Ariſtophanem ſumatur. erba textus, Quod inter genus& ſpeciem, explicantur.
NTER DONVM.) TQuidinter mu & donum intereſſet, non Iuriſconſul ti tantum, ſed& Grammatici plerunque du- bitauere, alijs opinantibus dona ad deos per tinere, ut Seruio& Donato: alijs ad homi-
nes etiam, quibus à potentiore donatur, ut 30
cùm pauperibus diuites, Imperator militi- bus donat, quod Cornelio Frontoni placuit. TSed uerior eſt Iuriſconſultorum interpreta tio, ut donum latiore ſignificatione accipia- tur, quàm munus: eſſe enim munus quod ex neceſsitate officij, iuſtaue aliqua cauſa præ- ſtatur, ut cùm patrono donatur qui nuptias contraxerit, uel qui filium ſuſtulerit. Teren- tius in Phorm. Nam herilem filium eius du-
xiſſe audio uxorem, ei credo munus hoc cor 40
raditur. Et rurſus: Porrò autem ferietur alio munere, ubi hera pepererit: Porrò alio au- tem, ubi erit puero natalis dies. Erat enim hæc ueterum conſuetudo: unde& z ATrH- Pl noſtro recens nato, Magi reges aurum, thus, mirrham obtulerunt Suntq; hæc mu- nera quæ nuptiarum& natalitia hie dicun- tur, Græcis eaνμα,& Pwειαμσ Apud eos enim uarijs ex cauſis, uaria munerum nomi
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
na habentur, ob inuentionem Upeνον οb re- 5o
demptionem rei amiſſæ ³auννρꝙοb nuncium lννρνꝙp ob uictoriam uuoντειρνObcertamen Erxep, ei qui nos duxerit ναικράέοωμυο qui ſo- no demulſerit aεναινμο ui nutriuerit Oet- op, uel έρσσσ, qui medium ſe uel interpre tem pro nobis geſſerit b, ρμαααμέοεμονν quirem mihi meam attulerit νεεερ. itror& u- zꝛiop dici poſſe emphyteoticam penſionẽ, ſeu mercedẽ meliorationis quæ pro plantis pen
ditur:unde uulgus corruptè Fictum dicit, ut 6o
quod in prædijs urbanis eſt Roiup, in ruſti- cis ſit ꝓντνοο, uideturq; utrunque latinè dici poſſe Colonarium. ſt& Cœnacularium Vlpiano, pro penſione quam inquilini pro
364
conducto cœnaculo ſoluunt. tCœnaticum uerò Sportulam ſignificat, quam ccenæ no- mine extorquebant à prouincialibus mili- tes. Sed& quæ medico præmia præſſtantur, Soteria, uel Iatrea dicuntur: quæ præcepto-
ri, Didactra, uel Di eſſe donũ Labeo ait, daſcalia, latinè Mi- uel à dando, uel à do nerualia: quæ arti-
fici, Epichera: ali- quid ferenti, Co- miſtra: benefico,
nando dictum: mu- nus ſpeciẽ:nam mu-
nuseſſe donum cum Chariſteria: f quo cauſa, utputa natali⸗ exemplo& Latini, tium, nuptiarum. quod iudicibus da
tur, Sportulas uo- cant: quod Iuriſconſultis, Honorariũ: quod militibus, Stipendium: quandoque& Sola-⸗ tium, Græci& obſonium dicunt, Lucæ in Euangelio: unde& Iſelaſticorum obſonia Plinio x. in epiſt. quod extra ordinem exer- citui, Donatiuum: plebi, Congiarium: quod Reipublicæ pro ſolo occupato, Solarium ¹. quod magiſtratui pro fupellectile, cæterisq; ad cõmeandum neceſſarijs, Vaſarium:quod ubi cõmeauerit, pro præmio geſti honoris, Salariũ: quod nutricibus in mercedem, Nu- trititium: quod nautis, Naulum: quod præ- coni, Præconium, Plauto in Menæch. quod aduocatis, uel amicis, Strena: quod principi
in nouæ dignitatis honorem, Coronarium:
quod cõmentarienſi ob diligentis cuſtodiæ ſignificationem, Carceraticum ˙: quod Rei- publicæ ob cloacarum purgationem, Cloa- carium:quod abſenti ut alere ſe poſsit, Viati cum:quod ut quis ſingulis dieb. ſe alat, Dia- rium: quod pro calceis impenditur, Calcia- rium:pro ueſtitu, Veſtiarium: idq́; genus ſi- milia. Eſt& Xenium propriè munus, quod hoſpitibus datur, ſed in iure pro munuſculis accipitur, quæ iudicibus ſolent ad eorũ gra- tiam aucupandam mitti?, de quo extat pro- uerbium, Sτα ππανάννα„*πτπασπν½, 3re xap ar, 7ν Teſtatur Plinius Cæcilius quadam epi- ſtola in cauſis dicendis ſe omnidono, mune- re, xenijs abſtinuiſſe, quæ uerba à Iurecõſul- ti noſtri diſtinctione non diſsident. t Xeni- con uerò apud Ariſtophanẽ pro militari nu- trititio accipit᷑, quod Corinthij aduenis mili- tibus pendebant. Laurentius tamen Valla e- tiam cum cauſa donum dici exiſtimauit, Iu- riſconſultosqʒ inſectatur, quòd pugnantia ſi mul ſcripſiſſe uideantur: ſed hanc ego litem infrà dirimam. t Quòd autem hic dicitur, in- tereſſe inter hęc uerba, hoc quod intergenus & ſpeciem: non aliud ſignificat, quàm ſicut latior eſt generis quàm ſpeciei ſignificatio, ita eſſe latiorem doni notationem quàm mu- neris:nec enim propriè donum genus eſt. 8i militer& alibi ſcriptum eſt, Plebs à populo differt, quod ſpecies à genere, quòd uideli- cet latius populi nomen pertineats. 1 Sub maſculino continetur fœminini ex extenſione, non ex proprietate ſermonis. 2 RKegulariter in quacunq́; materia ſub maſculino compræn- detur
7
9
f Aſolent pe
10
11
TLr u lap fanle, 4 archixunue Hülu
Uiſbuur unie 4
ulenonuentt kie phelaionma nR gurum g 4 Inkkentantlunun i Itbüuunnalinatons a
d Fne glütins noͤnnurantlfui
co pub. 5 eummſſfanüiegi
Wutntm. Iftiomniſe, audaoh
trumiteiunsaln Uaupvemilii venum proprenientu. nut gucirnn ift aurheiſlnt ern par arpat odieixſuorl
e l pen. de hon wllnctungrognanone
dan. unſaletktebr rliuis⸗ faukenporetamenii uyte excledi. Chauieiun concepupoſtn dtitiuherai lenctonecr ah uinmcunfenllagn lalle a feulurdunguan viſgatärimm ga lai ntieteuſliſtim oft gw. nehn fonlia aen eſi lainnuanſterſeni yrocgnsioe ima: gn linunaghlehluur enlum i
mnullertn ſſerum er
üisguin cnultim npn raninuiudti, inourem fmü⸗ igzuchigerſetue steneahnr L chnſferim e 1 ler wrapee.. Vh ſ G ſalemre nafn
— diame lplebsnſte Melk i eitnlioh de iur. nal. Kcddſen

13
14
Id. c. ad au- ntia. de re⸗
ipt.
—
365
detur fœmininum: e quando ſallat. Familia ad res& perſonas refertur. Eamilia de perſonis quinq; modis poteſt accipi. Verba legis XII. tabul. relata.
Quomodo dignoſeendum, cum familiæ fit mentio, de rebus, an perſonis aclum ſit. Accurſij intelleclusad hoc
reſpõſum nõ quadrat. Alciati intellectus ad hanc
1DEM LIB. XLVI.
LEXCXCV.
legem. Ronunciatio ſſer Liberti olim parentela pa- mõis in ſexu ma troni cenſebantur.
ſculino, ad utrunq; ſexum plerunq; por rigitur.y PFamiliæ ap pellatio“ qualiter ac- cipiatur, uideamus: & quidem uariè acce pta eſt:nam&in res,
Perſonæ ſubiectæ ſunt& naturali&ciuili iure.
Vxor eſt in familia uiri.
Legato facto familiæ, etiaã uxor admittetur, item E uidua.
In odioſis uxor nomine fa miliæ non ueniet. Familiæ appellationem ul tra quartum gradum
in deſcendentibus intelligi ex Vlpiano hic probatur.
In prohibitione alienationis hæredi facta, ut res in familia per- petuò remaneant, luſtinianus ſecus ſtatuit.
In fideicommiſſo familiæ, agnati ad decimum uſq; gradum ad- mittuntur.
In fideicommiſſo, quod duobus antiquioribus de domo relicti eſt, etiam ulteriores admittuntur.
Domus pro familia.
Dominium pro præminentia.
Paterfam. ut quis dicatur, ſufficit ut familiæ ſuæ ſit dominus.
Emancipati ſunt extra patris ſamiliam.
Emancipati hodie in fauorabilibus de familia eſſe dicuntur.
Familiam etiam pro agnatione accipi,& coęnatione.
Cum ſamiliæ teſtator reliquit, admittendi ſunt qui proximiores gradu tempore teſtamenti uel mortis erant, conceptis poſt mortem excludendis.
Caſus ubi etiam concepti poſt mortem admittuntur.
Prohibita hæredi alienatione extra familiam, illi cenſentur uo- cati, qui tunc in familia proximiore gradu erunt.
di cuilibet ex familia relinquatur, omnes promiſcuè admitten- tur uſq; ad decimum gradum..
di quis ſimpliciter iuſſus ſit fundum in familiam relinquere, po teſt eligere de familia quem uelit.
Filius illegitimus an ſit ex familia.
Gens pro agnatione, unde gentiles agnati.
seruientium appellatio latior quam ſeruorum,& ſeruientium familiam dici.
Dominus liberatur, ſi ſeruum pro noxa det.—
Nobiles qui in famulitium improbos homines accipiũt, puniun tur arbitrio iudicis.
Caupones& nautæ pro familia ſua tenentur. Si hoſpes ab aliquo ex familia cauponis uulneretur, an domi- nus tencatur.. Quomodo cognoſcendum, de qua ſamiliæ ſignificatione intel- ligere nos oporteat.„„
In uiris familiæ nomen durat per omnem deſcendentiu ſeriem.
RONVNCIATIO.) TSub maſcu- lino nomine contineri fœmininum, nõ ex proprietate ſermonis eſt, ſed ex extenſio- ne: quod uerbum, porrigitur, hic oſtendit. tquia tamen extenſio hæc communi uſu re- cepta eſt:,in quacunque ferè materia regula hæc obſeruabitur, niſi cùm aliam loquentis intentionem eſſe apparebit, ut quia diuerſa ratio diuerſum ius ſuadeat. quapropter ſi fi⸗ lij exulum lege lata extra urbem expellendi
do uerb. ſig nif. comment.
10
20
30
40
50
60
366
ſunt, de filiabus actum non uidebitur: pro- Pter enim ſexus imbecillitatem, ab eis nihil periculi imminets, qua de re à nobis latius ſu pra tractatum eſt,
a T§. FAMILIAE,) † Familia ad res Sper ſonas refertur, Tcũ de perſonis intelli- gitur, quinque mo dis poteſt accipi. Primo, ut certas ꝑ- ſonas, puta liber- tum contineat.Se-⸗ cundo, ut corpus quoddam, cuiusca put iure proprio mẽbra ſubiecta ha bet, ut filiorũ, ne- potum, pronepo- tumq; ſoboles, qui in patris famil. po- teſtate ſunt. Tertio, corpus in quo non præ- minet alicuius poteſtas, ſed cõmuni omnes iure utuntur, ut agnati inter ſe. Quarto, ſer- uientium turba, qui uetuſtiſsimus huius uo- cis ſignificatus eſt: antiqui enim, famuli, ſer- uum dicebãt:unde Famulari uerbum, à quo familia. Quinto, nec ad ius proprium, nec ad cõmune, neq́; ad ſeruos refertur, ſed ad origi nem,& memoriã: ut cùm dicimus, Hic eſt ex Iulia familia, id eſt, originem à Iulio traxit.
b Diducitur, diuiditur.
c TFamiliam, id eſt, hæreditatem.) Cice- ro ad Herennium libro Rhetoricorũ primo, cap. X X vI. uerba legis XII. tabularũ ſic con cipit: Paterfamiliãs uti ſuper familia pecu- niaue ſua legauerit, ita ius eſto: ſi inteſtatus moritur, familia pecuniaq; eius agnatorum gentiliumq; eſto. fSed quomodo dignoſci- mus, de rebus, an perſonis actũ ſit? Et prodi- tum eſt, cùm familiæ relinquitur, de perſo- nis actum cenſerid: cùm à teſtatore de fami- lia diſponitur, tunc de rebus agi. Nec enim poſſumus tunc de perſonis intelligere, quæ cum liberę ſint, ad nullius diſpoſitionem per tinent. Ego arbitror,& cùm de familia diſpo nitur, de famulitio ſeruorumue choro actum uideri: obſoleuit enim ex communi uſu illa, quæ in XII. tabulis eſt ſignificatio: quapro- pter de ea in dubio accipiendum non eſt, ni- ſi cum aliqua nos in hoc coniectura adigit, ut quia teſtator rogat hęredem, ut familiã ſuam reſtituat: ſi enim de ſeruitio intelligeret, non erat opus hæredem rogare in eo, quod dire- ctè legaripotuit.
d Exca familia.) † Accurſius uerba le- gis ſic adſcribit: Ex ea familia in eam patro- ni familiam liberti bona ueniant. Intelligitq; de bonorum poſſeſsione, quæ patrono in liberti bonis daturf: qui ſenſus non qua- drat, quoniam huiuſmodi bonorum poſſeſ- ſio ex edicto prætoris deſcendit: at hic de duodecim tabularũ lege agitur. fIpſe igitur aliter ſentio,&pinor uerba legis hæc fuiſſe: Ex ea familia, unde Titius miſſus manu eſt,
Q 4
& in perſonas didu-/ citur?. In res, utputa in lege XII. tabula- rũ his uerbis: Agna- tus proximus fami-/ liamthabeto. Ad per ſonas autem refertur familiæ ſignificatio ita, cũù de patrono& liberto loquit᷑ lex, ex ca familia“,& ex ea
b
2
Bal.L. quæcu- que. de ſer. fu zit.
1. 5.
3 4
d
c
Bart. l. fin. C. eod.
l. nã quod. in fin. ad Trebel.
7
8
§. quinto. In- ſtit. de bonor.
boſſeſſ.

9
D. Andreæ Alciati in tit.
367 368„ g Ioft? in eam familiã adſcribatur. Liberti enimno unaà habitant, intelligituc. 42 lcumanae; Guhn macd mine, ſeu, ut ita Ioquar, parẽtela patroni cen i ¶Dominiũ, id eſt, præminentiã.) Alio/ alim.leg 6 1 innj etkanm ſebantur, ut in Diſpunctionibus docuimus, ui alio ſenſu dominiũ eſt ius perfectè diſpo io 6 maijrcilhe accipiturq́; tunc familia pro ſingularibus ip nendi de re ſua corporali„Sanè qui ſolo hu- etſan 1 jjeuen 3 ſorum perſonis:nec enim cõmunia cum cæ- iuſmodi pręminentiæ iure etiam pincipibus ai 84 Lii rnl lubdh teris cognatiõis iu ſubſunt, in eos de- tia de a wicha ſc ra habent, nec aut inquit, in eam fami⸗ hoc nomine appella- linquẽdo, perduel tümagn ut ſerui, aut domusha liam:& hic de ſingu- tur, ꝗᷓ;uis filiũ nõ ha lioniscrimine non t Cim zchm wcmunire bitatores ſunt:me- 5 notantur. Ca Sllsa
rito igit᷑ hæc ſigni- ficatio à cæteris di- ſtinguenda fuit. e lure proprio.) 10 Perſonæ ſubiectæ natura ſunt, id eſt, æquitate naturali, uxor marito, ge- ner, nurusq́; ſoce- ro, denique quili- bet familiaris do- mino. Eilij uerò& nepotes, cæteriq; deinceps qui in po teſtate ſunt, etiam
laribus perſonis legẽ loqui conſtat. Fami- liæ appellatio refert & ad corporis cuiuſ- dam ſignificationẽ, qͥd aut iure proprio: ipſorũ, aut cõmuni uniuerſæcognatiõis cõtinetur. Iure enim proprio familiã dici/ mus plures ꝑſonas, quæ ſunt ſub unius poteſtate, aut natu-
beat: nõ enim ſolam
perſonã eius, ſed& iuskdemonſtramus. Deniqʒ;& pupillum patremfam. appella- mus:S&cũ paterfam. moritur, quotquot capita ei ſubiecta fue rũt, ſingulas familias
20 incipiut habere: ſin-
guli enim patrum fa/ mil. nomen ſubeũt. Idẽq; eueniet in eo, qui emãcipatus eſt: nam& hic ſui iuris effectus, ꝓpriã fami-
liam habet. Cõmuni
z0 iure familiã dicimus
omniũ agnatorum':
k Sed& ius.) †Vt quis paterfa- miliâs dicatur, ſatis eſt, ut familiæ ſuæ dominus ſit: quo- niam hæcuox non ſolùm in eis locum habet, qui uerè pa- tres ſunt, filiosq;ha bent, ſed etiã in eis qui ſine prole ſũt, dum iura in domo ſua habeãt, quæ cæ teri patresfamil.
1 fQuotquot ca pita.) De ſuis hæ- redibus intelligen dum:quia qui in a- liorũ poteſtate re- cidunt, familias nõ habent.
m Emancipa-
ſtimatur.In odioſis tamen fortè aliud obſer 40 dactiſint!, putauerim in fauorabilib. eos cõti 1 meninimn
iure ciuili ſubijci⸗ ra, aut iure ſubiectę: a l.in ſuis. de li- unturꝰ. utputa patrẽ fam. ma ber. Ipoſth. f J Matremfam.) tremfa. ffiliũfa. filiã- 11 † Videtur hic pro- f edei. bari, uxorem in fa- 2. dlulGh Linco 18 11 b I. quicunque. milia uiri eſſe b:ha- cẽ illorũ ſequunt᷑, ut Cde remil. bet em̃ maritus do nepotes,& neptes?, miniũ, id eſt, quan& deinceps. Pater au dam præminentiã tem famil. appellat᷑, 12 in illam. f Quapro- inc 6 Gofrni legatolactofa Clllliine eiSfil⸗ pter leg. miliæ, etiam uxor muin habet, recteq; c all fin. admittetur: quod S& in uidua obſeruandum eſt: iuris enim in- terpretatione adhuc in matrimonio eſſe exi- 13 uandum eſſet. Et ideo ſi quis in exiliũ cum fa milia mittatur, uxor ea lege non tenebit: idq; Oldradus,& Albericus probant. 14 g Neptes& deinceps.) Hic conſtat fa- miliæ appellationem ultra quartum gradum 15 in deſcendentibus intelligi: tin prohibitione
d In authent. de reſt. fideicõm.
16
127
e Deci. 321. in
fine.
18
f I pen. de teſt.
autem alienationis hæredi facta, ut res in fa- milia perpetuò remaneant, Iuſtinianus ſan xit, ultra quartum gradum deſcendentium prohibitionem non extendi:cuius rationem alij uiderint Illud conſtat, in fideicommiſſo familiæ uſq; ad decimũ gradum agnatos ad- mitti: quoniã gradatim, inſtar ſucceſsionis, quæ ab inteſtato defertur, uocanturrtin fidei cõmiſſo uerò quod duobus antiquioribusde domo relictum ſit, cùm non ſanguinis con- iunctio, ſed ſolùm familiæ nomen in teſtato- ris conſideratione fuiſſeuideatur, etiam de- cimi gradus ulteriores non excludi, quidam ſenſerunt e.
h Momo.) T Quãdoq; tamen domus pro familia accipit᷑, idq; præſertim in uulgari ſer- mone:uideturq́; eντοσέινπαd cõtinens pro cõ tento poniſ: quapropter proprieè de his, qui
nam etſi patrefamil. tus.) tExtra patris mortuo ſinguli ſin- familiã emancipa- ti ſunt, ut hic tradi-
gulasfamilias habẽt,
—. tur, alioꝗ propriã tamẽ omnes qui ſub fami Ab un
familiam nõ habe- rent: qᷣd hoc iure maximè procedit, quo emãcipati agnationẽ nõ ſeruant E. tſed cum hodie tarfinon re/
neri, ſiue de familia lex uerba faciat, ſiue de agnationen. Quod in legibus quoq; munici- palibus obſeruandũ eſſe arbitror, quib. agna ti maſculi cæteros excludunt:nõ enim in his uinculum patriæ poteſtatis in animaduerſio ne eſt, ſed id ſolùm, quòd cognomẽ familiæ, eiusq; inſignia ſeruent“: quod etiam emanci patis conuenit, licet alijs aliter uiſum ſit.
n TAgnatorum.) 1Accipitur ergo fami-
so lia etiam pro agnatione: quod dubium eſſe
non debet, cum huius uocabuli ſignificatio/ nem Iuſtinianus in cognatis quoque, cæte- risq; propinquis acceperit:quod ideo eſſe ab eo conſtitutũ arbitror, quoniam agnatis co- gnatos æquales in ſucceſsionibus fecerat.
toris appareat: ueluti in fideicõmiſſo condi- tionali:cum enim dies tempore exiſtentis cõ ditionis cedat, eos admittemus qui tunc in
familia
li.Kdenigu. Ch Te qlo dereiud. resuiie 3 20 mum
mete fals conl mu.mortuis hi cbus ſdeicom⸗ rllumteſtiutum teorumpropin- uires deinde ad i licet poſtte⸗ hrorblupremum um nasosuf dedh giſjcuilbet er milarelicumſite ognadu quicunq; a teimungradum ſi trepocit Qui uls eſt fundum in Ppolleeum, quem iemreſpondits Qui alisextranei, lmil C. deleg he d rlquero Ptadn red. mesaqualten pler m d.Ifn GCl dExeadem dome Luiſe pams üllinsilegiimus Cuncell. vrrsnöſisnon r n malt'i ffalgtepne act Cmanc mwegmone d ccl .. luloneſumitu 0 Dec coyſiln eüoimhodiein 23 omdes cötineri
21
k L tutelas:dec pi in 22
ditdubienum
d. qui re

7
26
And. rub.
teſtam. in dec.
ui. inl ſico ttis.
n. d. ſ. fin. 28
num. de le⸗
29 al. c59.383.
t. in j. uſ.z2. pro- jetarius. in .uoluntas. de fideicõ. 30 . a.. ſico- atis. in fin. 31
32
.§. familiæ. publ. .§. hæc a- 10. ui bono. p.
. l addes e- lam. de ædil, lick.
369
familia proximiore gradu erunt*t Vnde fit, utprohibita hæredi alienatione extra fami- liam, illi cenſeantur uocati, qui propinquio- res ipſi hæredi ſupererunt, cùm alienabitur, tametſi alij extent ipſi teſtatori coniunctio-
res:idq́;, quãuis do ctiſsimis quibuſdã reclamantibusb, re ceptius apud recẽ- tiores uidetur, quo niam de manu hæ- redis fideicõmiſsuũ accipitur.Sed in di rectis ſubſtitutioni bus, cùm ab ipſo te ſtatore cõtinenter hæreditas deferat, eius ꝓximiores cẽ- ſent uocati“. Sed & ſi quis uelit fun- dum in familia re- manere, ſatis conij citur, mortuis his, quibus fideicom- miſſum reſtitutum eſt, eorum propin- quiores deinde ad mitti, licet poſt te- ſtatoris ſupremum diem natos ¹. Sed
unius poteſtate fue- rũt, rectè eiuſdẽ fami liæ appellabunt᷑, qui ex eadẽ domo0& gẽ/ te ꝓditi ſunt. Seruiẽ/ tiu quoq; ſolemus appellare familiã, ut in edicto prætoris o- ſtendimus, ſub titu- lo de furtis, ubi præ- tor loquit᷑ de familia publicanorſi: ſedibi nõ omnes ſerui, ſed corpus quoddam ſer uorũ continet᷑:quod demõſtratur eius rei cauſa paratũi eſſe, id eſt, uectigalis cauſa. Alia auté parte edi- cti, omnes ſerui cõti
quid ſi cuilibet ex
familia relictum ſit?& promiſcuè inobſerua to gradu quicunq; admittentur, dum intra decimum gradum ſint, ut etiam Paulus Ca- ſtreñ. reſpõditi.t Quid itẽ, ſi ſimpliciter quis iuſſus eſt fundum in familiam relinquere? Etpoſſe eum, quem uelit de familia eligere, idem reſpondit 8. Quid rurſus, ſi familiæ ali- cuius extranei, cùm ille iam fato functus eſ- ſet, reliquero? Et admitti eius deſcendentes omnes æqualiter, pleriſq; uiſum eſt.
0 CEx eadem domo d& gente.) fSednun- quid filius illegitimus ex familia erit: Et cùm agnatus nõ ſit, non erit, ſi familiam hac quar ta ſignificatione accipiamus: tgens enim hic pro agnatione ſumitur: unde Gentiles agna- ti. Sed cùm hodie in fauorabilibus Iuſtinia- nus omnes cõtineri ſanxerit, qui ab eodem ſanguine proficiſcuntur, cognatosq; etiã ad- miſerit, dubitandum non eſt, quin naturales hoc caſu ex familia cenſeantur:quodaliter in ſpurijs eſt, quoniam illorum patrem incertũ lex exiſtimat, odioq; inſectatur.
p Seruientium.) † Non de ſeruis ſolùm intelligendum eſt, ſed etiam de quibuſcunq; famulantibus,& operã ſuam in id, quod de- monſtratum eſt, præſtantibus. Sic in edicto familia publicanorũ accipitur k. Sic& quid raptũ, uel ui factum, cum familia diciturl. Sic ædiles emptorẽ, qui redhibitoria experitur, reſarcire uenditori uoluerunt, quatenus ſer- uus culpa ſua, familiæue ſuæ deterior factus eſtn. Sed cùm in prædictis caſibus dominus ex delicto familiæ obliget, an in cæteris quo
de uerb. ſignif.comment.
10
20
30
40
50
60
370
que idem generaliter conſtituemus? Et non obligari dicendum eſt quapropter libera- bitur, ſi ſeruum pro noxa det, niſi eum delin quenti cõſenſiſſe cõſtet, quod ex cõiecturis quoq; deprændetur, ut quia cõſultus de deli
nentur, utde homini bus coactis,& ui bo- norũ raptorũ. Item redhibitoria, ſi dete- rior res reddatur em ptoris opera, aut fa- miliæ eius:& interdi cto unde ui, familiæ appellatio omnes ſer uos comprendit, ſed & filij Icontinentur. Itemappellatur fami lia pluriũperſonarũ, quæ ab eiuſdem ulti mi genitoris ſangui ne proficiſcit᷑: ſicuti dicimus, familiã Iu- liã, quaſi à fonte quo dam memoriæ. Mu- lier' autẽ familiæ ſuę
cto tacuit, uel cùum poſſet, non prohi- buito Sed& nobi les, ꝗ in famulitiũ ſuũ ſicarios, leno- nes, idq; genus im probos retinẽt, ex corũ delictis, arbi- tratu iudicis puniẽ di funtꝰ:pręſumun tur enim eorũ cõdi tionẽ notã habuiſ⸗ ſe, nec eis licuit de teſtabiles hoſce do mi habered,& fauo ribus proſequi:& ideo etiã ſi dolo ca-⸗ reant, culpa nõ ca- rent. † Caupones quoq;& nautas ꝓ familia ſua teneri cõſtat:, ſi damnũ in recõmiſſum eſt, cu ius cuſtodiã pręſta re debueruntSed
finge hoſpitem ab aliquo ex familia cauponis uulneratũ, quid erit? Et ſi in diuerſorio, dum cauponum cu- ræ confidit, affectus eſt, putarim dominũ ob ligari, damnumq; ab eo emendandum, alio- quin cauponem abſoluendum?. ꝗ ¶ Filij.) Siue in poteſtate, ſiue ſui iurisſint, ſiue una cũ patre habitent, ſiue ſeparatim: ea demq́; interpretatio in ædilitio edicto capit᷑:.
r VlItimi.) Retrò computando. Ethęcul tima ſignificatio intelligitur, cùm propter an tiquitatẽ originis, gentiles iſti nullo gradu ſe cõtingũt:ſic enim hoc caſu ab agnatione dif- feret familia,& ita cæteri interpretes ſentiũt. tS ed cùm in hoc reſponſo tot familiæ ſignifi cationes proditæ ſint, quomodo cognoſce- mus, de qua intelligere nos oporteat? Et ex ſubiecta materia arbitror dijudicandũ eſſe, ut in relictis familiæ, cõſtitutionẽ Iuſtiniani ſeruemus: ſi lex captũ à familia prætoris cer- ta pecunia cõdemnet, de ſeruiẽtibus, iureq; officij capientib.intelligamus, qua ratione fi lius ex familia nõ cenſebiturx. Si piſtor panẽ coquere Titio, eiusq́; familię promiſity, de co habitantib.accipiamus. Videtur enim pater famil. curæ domui ſuæ tantùm prouidiſſe, ut quibuſdã uidetur ²2. Quẽ ſenſum& accipere lex debet, quæ ciuẽ cogit cum familia ſua in urbe habitare. Idem& dicendum, cum lex ali cui& eius familiæ priuilegium conceditꝰ.
s Mulier.) Caput, id eſt, principium. Refertur autem hoc ad ultimam familiæ ſi- gnificationem: ſin uiris enim familię nomen per omnẽ deſcendentiũ ſeriem durat. Vnde
33 n I. ij. 5. de no- Xal.
0 c. Petrus. de homicid.
34
p Clem ne in a⸗ gro.§. porro. de ſtat. mona.
q c. conſtitutis. de teſti.
r lj. 5. nauk. caup.
36
5 Laſ..j. col. iif. C. de ſer. fug.
t l. quod ſi no- lit.§.idem.
37
u d.l. fin.
x Raynl. d. l. æ- diles.
I. tria onera. de excu. tut.
Cepol. de ſer. urb. c. 50.
d lij. C. de epif. 7 1 Scler.
38

371¹
Aſcanius, qui Iulus dictus eſt, Iuliæ familiæ primus autor, deſcẽdentes ſuos Julios appel latos ſemper habuit. Sic Appius Claudius, Claudios, quorũ Nero ultimus fuit. At mu- lierum filij earum nomina nõ ſeruant, ſed pa trũ ſuorũ: unde in
eis nulla familiæ o-& caput& finis eſt.
rigo propagat, ſed cArVS rIS. XVI.
eum eis extinguit. AD EDICT. PROVIN.
8 LER CXCVI.
Familiæ appellatio& do- Amiliæ app ella- minum comprehenqdit. FE. pri
Collectiua ſeu uniuerſita⸗ tione,&ip eP 1111 tum nomina, membra ceps familiæ contine 5 caput bhann tur. Fœminarum
Epiſcopus, in ſtudio unl-.. 1 erſaliſeholaſticorũ no liberos, in familia ea mine cenſetur.
Legitimi filij patris familiam ſequuntur.
Quidam ex priuilegio, matris originem ſequuntur.
Nobilitas ex patre deducitur, cuius& inſignia gentilitia ge- runtur.
Illegitimi non patrem, ſed uentrem ſequuntur.
Qui pendente ſtatus controuerſia natus eſt, uentrem ſequitur.
AMILIAE.) Cum familia à famulãdo, F= eſt, ſeruiendo deducat, ut ſuprà oſten- dimus, nõ uidebatur eius appellatione poſſe dominũ contineri, tanquam etymologia re- pugnaret,& tamen aliter Caius hic cenſuit:
2 quoniã nomina hæc collectiua, uel uniuer-
a I.j. de teſt. mil. 5§. plebs. Inſut. de iur. nat.
c Oldxr. hic.
d c. fin. de ſimo.
e c. quia.§. j. de conceſſ. præb. in 6.
ſitatum, nõ membris ſoluùm, ſed& capite cõ- ſtant, ideo illud quoq; comprændere debẽt. Sic appellatione militum, Imperator*: appel latione populi, Senatus continebitur b. Qua ratione cùm curiam dicimus, etiam de cardi- nalibus:: cùm monachos, de Abbate ¹“ cũ ca- piculum, de Decano quoque intelligemus“. Sic& ſcholaſticorũ nomine, rector admitte-
3 tur:tnam& epiſcopus, qui ſtudiorum cauſa
f in proœm. de cret. in 3. col.
4
5 2 LI. ad mun.
h l. exemplo. C. de decur.
10
i l. cum legit. 5. de ſtat. hom.
k l. fin. C. de lib. cauſ.
1
in Academia ſit, nihilominus ſcholaſticus di cetur, idq́; Baldus tradit.
§. FOEMINARVM.) † Hoc regulariter proditum eſt, ut filij legitimi patris familiam ſequantur, non matris: niſi ſpecialiter aliud indultum ſits, ut Ilienſibus, Delphis,& Pon ticis, quibus ex priuilegio competit, ut ex a- lienigenis& eorum mulieribus nati, matris originẽ ſequantur.Ex hacq; regula traditum eſt, nobilis matris filium nõ idcirco nobilem eſſe, fquoniam expatre ſolùm deducit᷑ nobi- litas:unde nec gentilitia matris inſignia filio gerere conceſſum eſt: nec præter principem quiſquam conſtituere poſſet, ut originẽ ma- tris filij ſequerenturꝰ: quoniam, ne id ab ali- quo decernatur, lege expreſsim prohibitum eſt. tEt id in legitima prole ſibi locum uendi- cat: alioquin ſpurij, cæteriq; illegitimi uen- trem ſequunturi. f Sic& natus pendente ſta- tus controuerſia cum matre, euentũ litis ma- ternæ ſequetur:quod in eis nõ ſeruatur, qui ante litem motam nati ſunt.
Defert, qui coram iudice nocentem nominat, cauſcmq́; cogno- ſci petit.
2 Delatio libello fiebat, ſubſcripto delatoris nomine. 3 Delator ſi obtinuiſſet, præmii: ſin ſuccubuiſſet, pændà ferebat.
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
37²
4 Cognitio de iudicijs delationem ſequebatur. 5 Accuſabant olim aduocati continuis orationibus, de cauſa cum partibus diſputantes. 6 Accuſatoris præmium erat, quarta pars bonorum rei. 7 Indicat reum, qui defert, arguit, accuſat,& conuincit. 8 Nõ dic itur arguiſſe, qui
8 non& conuicerit. rum non eſſe, palam 3 Argeere, demonſen eſt: quia qui naſcun/ re ſigniftcat. tur, patris, nõ matris familiã ſequuntur I D-A882)
* Deferre reum,
VI. Ir Tte„ AD idem eſt, quod po- I..—
1EX CXNCVII. ſtularehid eſt, corã
. iudice nocentẽ no Ndicaſſe reum, eſt minare,&ut cogni detuliſſe: arguiſſe, tionẽ ſuſcipiat pe- tere Eiebat autem
id libello, cui ſubſcribere neceſſe habebat, qui detuliſſet,tut ſi obtinuiſſet, præmijs affi⸗ ceretur:& ſi ſuccubuiſſet, ex Turpiliano Se- natuſcõſulto puniretur. Hoc peracto diſpu tabatur, an ſuſcipienda cognitio eſſet, de indi cijsq; cognoſcebatur: id erat arguere reum, id eſt, demonſtrare,& ex argumentis proba- re, ab eo cõmiſſum crimen. quòd ſi ſubeſſe le gitimas coniecturas iudex uidiſſetn,ulterius procedendũ eſſe interloquebatur, ſicq; eius nomen, qui delatus erat, inter reos recipieba turvdtum iudex oratores, aduocatosue ad- mittebat, qui unà cum partibus continuis o- rationibus de cauſa diſputabant, tumq́; pro⸗ priè Accuſare dicebantur,& hinc Accuſa-
tor, inde reus eſſe. fSi reus conuictus eſſet, 6
præmiũ accuſatori decernebat᷑ quarta pars bonorũ rei, ut in crimine lęſæ maieſtatis Cor nel. Tacitus libro IIII. autor eſt: Silio, inquit, cõdemnato, M. Lepidus quartã accuſatori- bus, ſecundũ neceſsitudinè legis, cætera libe ris cõceſsit.Igitur oſtendit Iuriſcõſultus in- dicare reum id ſignificare, cùm nõ ſolùm de- latus, argutusq; reus, ſed& accuſatus conui- ctusqʒ eſſet. Quapropter cùm ei præmiũ de- beatur, qui famoſi libelli autorẽ indicauerit, ut conſtitutioni locus ſit, reum oportet eſſe conuictum°. Et quæ diximus, ex ſtricta ſigni ficatione procedunt: nam latius quãdoq; ea uerba accipiuntur& arguiſſe quoq; non ui detur, niſi& qui cõuicerit. Vnde cùm ex Se- natuſconſulto libertas pro præmio ſeruo de beatur, qui cædem dominiarguerit, arguiſſe intelligemus, qui oſtenderit?,& damnari fe/ cerit.Sic& in quibuſdam cõſtitutionib.re/ ſponſum à prudentibus eſt, cùm præmia his decernerent᷑, qui impietatis reos arguerent: id enim uerbũ generaliter pro oſtendere de/ mõſtrareqʒ accipitur, ut in carmine Vergilia no: Degeneres animos timor arguit,
Seruitutes à prædio denominantur, cui debentur.
Seruitus cundi& agendi ad domu per fundi, urbana eſt.
Vrbana prædia, ſunt omnia ædificta habitandi cauſa facta.
Diuerſoria ac tabernæ hic ſtabula dicuntur.
Stabula pro ſeptis in ruſticis prædiſs habentur.
Meretur, qui mercede operam præſtat.
Prætorium domus Imperatoris, ut rincipia, tabernaculum principis.
IAAXSA
9
J Abber li C anmſ
naril anu aine⸗ 4 iſtentgub cen⸗ ena. uriiuemſu anſtibredſbad nnerantur liröclerdli 1BA NA4.) d acfderui⸗ cüaleſunturba nileruſtice que
m lsenau in ſiomẽumũ fi coda. ourbnoxel iic debeätur:
5 ſdſeruamos enin
n Bat.Iai ilmpliiereruin wmeital ubserfſ Pub.ud. aſu ſttamen, licebeas ut addomi
Geis eturbanamſ
umurbano prædio nurbanaprædi,
W utſint omnia xd dabieungſint ſiu
ben auicköillsue, dinprediummater
0 Subolr) Di
mlocamus ueteres
ecuoxpeo ſqtis
0 Llex Com.i dlelgregesſtabulän
fin.de iniur. Kcapienc eſt dda
3 uumgceniſsimũ, ichenpoſero viuuun ams cim nu
ui. Lſtaſt awniamcarci pulao dhlt Cumeninna A 0
3 dpecorũ auü
:. Mlcömocltate duuntur tan

15
16
17
5 oo iure. 5. in
üb. cau. pig.
7 7
u4 offic iñ in fi. de re mil.
8
373
principis. Olim quicunq; Imperator prætor dicebatur. Prætorium dicitur hodie ornatior domus ruxi poſita. Villa triplex eſt. Vrbanam inhabitat dominus. Ruſticcun uillici, operæq́;
ruſticæ incolunt. accuſaſſe,&cõuiciſſe Fructuaria, in quam fru- ID EM LIB. 11,
ctus reponuntur. DE OMNIBVS TRI- Aedificium in uſum homi BVNALIB.
nis extructi, urbanum LBXCXCVIII.
eſt prædi, licet caſa uel tugurium ſit.
Pecorum habitatio domui proxima, urbani præ dij pars eſt.
Horti uoluptuarij cum æ⸗ dificijs contiguis cen- ſentur.
Horti ob reditus conſtitu- ti,ruſticis prædijs cõ⸗ numerantur.
Olitor ab olere dicitur.
V Rbina prædia“ omnia ædificia accipimus, nõ ſolum ea quæ ſunt in oppi- dis, ſed& ſi fortè ſta- bulak ſuũt, uel alia me ritorias in uillis,& in uicis, uel ſi prætoriad uoluptati tantũ de- ſeruiẽtia: quia urba-
I FRBANA.)
a t Serui- tutũ aliæ ſunt urba ne, alięruſticę: quę ſic nomẽ ſumũt, ꝙ prędio urbano, uel ruſtico debeãtur: obſeruamus enim nõ ſimpliciter ſeruitutẽ ipſam, ſed prædium cui debetur I Vnde qᷓ;uis uia cenſeatur ruſti ca ſeruitus, ſi tamen per fundum tuũ eam mi hi debeas, ut ad domũ meã ire agere poſsim, uerius eſt urbanam ſeruitutẽ tunc eſſe, quo- niam urbano prædio debetur. f Quæ autem ſint urbana prædia, ſic explicat Iuriſconſul- tus, ut ſint omnia ædificia habitandi cauſa fa cta, ubicunq; ſint, ſiue in urbe, ſiue extra ur- bem, in uicis uillisue,& cõciliabulis: urbanũ enim prædium materia, non locus facit.
b T Stabula.) Diuerſoria,& quas taber- nasuocamus, ueteres ſtabula appellarũt. Sed & hæc uox pro ſeptis accipit;, quibus iumen ta uelgreges ſtabulãtur. In priore ſignificatu hic capienda eſt, q́d arguũt ſubſequẽtia uer- ba:tumq; certiſsimũ eſt, urbanũ prędium ſta bulũ eſſe.tIn poſteriore ſenſu uidet᷑ accepiſ- ſe Neratius b, cùm numero urbanorũ nõ eſ- ſe, quoniam à cæteris ædificijs ſeparata ſint, ſcripſit. Cùm enim nõ pro hominũ habitatio ne, ſed pro pecorũ, quæ in rei ruſticæ fructu ſunt, cõmoditate ſtructa fuerint, naturã ruſti corum ſequuntur, tametſi ædificijs cõſtent.
c ¶ Meritoria.) † Mereri eſt mercede operã præſtare: unde loca meritoria, quæ mercede Iocantur, fortè uiatoribus, uel peregrinanti- bus. Hinc& meritoria ſcorta, meritoriæ rhe dæ,& muli meritorij, idq; genus ſimilia.
d ¶ Prætoria.) Prætoriũ domus imperato ria eſt, fquòd quemcũq; militũ imperatorẽ, antiqui prætorem dicebãt 6. Sic& principia, pro principis tabernaculo accipiunt᷑ Vege- tio.Cœpit tamẽ prætorij appellatio pro or- natiore domo accipi, in qua paterfa. ruri ha-
nũ prædiũ locus nõ facit, ſed materia“.
Proinde hortosfquo que, ſi qui ſunt in ędi ficijs cõſtituti, dicen
de uerb. ſignif.comment.
720
20
374
bitat.t Pripartito em̃ uilla diuidit᷑. Primafur- bana, quã dñs ipſe ad inhabitandũ ſumit“. ca & prætoriũ dicit᷑ Palladio, Tranq. Papinio in Pollij Surrentino,& Iuriſcõſultis Altera ru ſtica, quam uillici operęq; ruſticæ incolunt,
Tertia fructuaria, dum eſt in urbanoꝶ in quã fructus de- appellatione cõtine-/ nentenelee ri. Planè ſi plurium Henlon adicta. 22 dien ſt autor Columella. orti in reditu ſunt, e Materia.) uinearij fortè, uel e- Quid ergo ſi quis
tiam olitorij, magis hæc nõ ſunt urbana.
1DEM L.1 B. VIII. LEX CXCIX.
Bſentẽ accipere debemus eum, qui non eſt in eo lo/ co.in quo petit᷑: non enim trans mare ab-
tuguriũ, uel caſam ex ſtramentis ædi- ficet: Et ſipro uſu hominis ſit, urba- num eſſe prędium receptum eſt:qua- propter in ea aliꝗs capi,& in ius duci, nò magis poterit,
q; ex domoſ Siue rôoboum, pecorũq; habitationi præpa rata ſit, aliud eſt, ni ſi domui cõiuncta uel proxima ſit: nã tunc urbani ædifi- cij pars cẽſebitur s.
ſentem deſideramꝰ, ſed ſi fortè extra cõti nentia urbis eſt, ab- eſt. cæterum uſq; ad cõtinentia nõ abeſſe
30 f ¶ Hortos.) f Cuùm horti propter amcœni-
tatem urbani prædij, cui contigui ſunt, com- parentur, æquum eſt urbanis eos contineri. fquod ſi plurimũ in reditu ſint, id eſt, princi- paliter propter ruſticos reditus conſtituti, ſe cus eſt. Quid enim ſi olitorib.locẽtur, uel ui- neas includunt: arguitur inde mens patrisfa miliæ, nõ minus utilitatis, ut fructus uendat, quam amœnitatis cauſa, eos colentis.
g ¶Olitorij.) Ab olere fit olitor, nõ ab oli
40 Uis, ut Accurſius exiſtimauit.
50
Abſentiæ cauſa quadruplex.
Abeſt, quem urbis continentia non habet,
Reus in faciem citandus ſub initium cauſcæ.
Semel iudicium ingreſſus, ad domum citatur.
In cauſis qulbus mora nocet, ad domum denunciatur. Abeſt nonnunquam, qui in iure non eſt.
Ab hoſtibus captus, non dicitur abeſſe:
Mortui quoq; abſunt.
Succeſſor cius qui captus eſt ab hoſtibus, citandus eſt. 10 Captus à latronibus, abeſſe dicitur.
BSENTEM.) f†Abeſſe quis dicitur ua
A rijs modis: ſunt enim qui ex cauſa ne- ceſſaria probabiliq; abſunt, ut milites“: qui ex probabili tantùm, ut qui ſtudiorum cau- ſa peregrè agunt: qui neceſſariò tantũ, ut re- legati:ſunt& qui ſponte, ut mercatores. Ac- cipitur autem abſentia uarijs modis, ut ſu- praà ànobis annotatum eſt. t Hoc uerò in re- ſponſo is traditur abeſſe, qui extra urbis cõti
1 2 3 4 5 6 7 8 9
6o nentia eſt.t Quapropter cùm lex uelit in iudi
cijs ordinarijs, ſub ipſum cauſæ initiũ reum coram&in faciẽ, niſi abſens ſit, citari non ua lebit citatio ad domum facta, niſi propona- tur reũ extra cõtinentia urbis fuiſſe ĩ˖, uel niſi
9
10
d l. plenum. de uſu& hab.
11
12
13
e l. uidcamuts. lo cati⸗
14
f l pleriq; de in ius uoc.
15
g Cepoll. ca. xj. de ſer. 16
17
18
h l fin. de reſti. in integ.
1§. ſt uerò eti. in auth. de ex
hib. reis. 2
- 3 Kk I. Eulcinites.§.
illud. ex quib. cauſ. in pPoſ.

a I.& poſt. de iudi.
5 c. cauſam. de dolo.
6 55 c l.iiij.. abeſ⸗
ſe. de dã. infe.
d l. mulieris. 5. eod.
8
9
10
e I. ſuccurritur.
5. ex qui. cau. malor.
7
2
3
4
5
6
27
8
9
10
1
2
f I plebs.. fin. j. eod.
g I. j. l. quis ſit. §. quod aiunt. de ædil. edict.
3
4
h But. conſil. 2. de conſt.
5 i I. fin. C. ad le- gem falcid.
375
latitet, ut hic dicitur: ſpoſtquam uerò ſemel in iudicium uenerit, ſufficiet ſi denuncietur
5 domũ. Sed& in cauſis, quę celeritatẽ requi
runt, ut quia periculoſa ſit mora b, ſatis erit e- tiam à principio libellum uocationis domũ
deferres: tdiceturq;
tuncabeſſe, qui in uidetur, ſi nõ latitet. jure nò eſt. uod Abeſſe non uidebit᷑, autem hic ſubijci-
tur, abeſſe non ui- quii ab hoſtibus Ca/ deri, qui ab hoſtib. ptus eſt, ſed qui a la- captus eſt, eam ha- tronibus detinetur. bet ex ueterum in- 1VLIANVS L.IB. I1. terpretum ſenten-/ DCE S.
tia rationemd, quia capti ab hoſtibus. pro mortuis habẽ- Aec ſtipulatio, tur: in quo ipſe du noxis“ ſolutum
bito, fquoniam e- tiã qui mortui ſunt abeſſe dicunt᷑.rVe rius igitur eſt, ab- ſentem ſecundum ſubiectam materiam accipi:& cùm hic reſpe ctu petitionis loquamur, non poterit captus ab hoſtibus neque tanquam abſens uocari, citatione in domum ſuam delata, ſed eius ſuc ceſſor uocandus erit.iIn capto uerò à latro- nibus aliud eſt, licet ei propter iuſtã cauſam prætor ſuccurrat“.
præſtari, non exiſti- matur ad eas noxias pertinere, quæ publi
Noxa omne delictum continet.
Stipulatio, noxis ſolutũ eſſe mancipiã, excludit fraudè capitalẽ.
Ex legis diſpoſitione contractus cenſetur.
Maſculi fœminis præferebantur.
Promißio, legata ſoluere, deducta falcidia intelligitur.
Verba contrahentium ſunt generaliter accipienda.
Crimen famoſi libelli, publici eſt iudicij.
In publicis iudicijs facta arguebantur, dicta impunè erant.
Auguſtus primus de falſis libellis cognouit ſecũdum legem ma⸗ ieſtatis.
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
1. 40 Publicum crimen nonnunquam id eſt, quod tamen publicis iu-
dicijs non connumeretur.
H AEC STIPVLATIO.) a TfLicet no- xæ appellatione omne delictum conti- neri uerum ſit, cùm tamẽ emptor mancipij à uenditore ſtipulatur noxis ſolutũ eſſe, non de omni delicto intelligitur, nec de capitali fraude actũ cenſetur. Cuius rei illa eſt ratio, quoniam ædiles, qui cõſtituerant, quibus ca ſibus redhibitioni locus ſits, noxã ab huiuſ- modi fraude diſtinxerãtt Vnde creditur cõ- trahentes uerba ſua ſecundũ legis ſenſum de ea re loquentis intellexiſſe:qua ratione affir- mandũ uidetur, generalis uerbi ſignificatio- nem reſtringendam eſſe, ut ſecundum legis diſpoſitionẽ cõtractũ cenſeatur Sic qui po- ſteris& ſucceſſoribus hæreditatẽ relinquit, maſculos fœminis prætuliſſe exiſtimandus eſt, quandoò ex lege municipali præfereban- tur f Sic hæres, qui legata generaliter ſolue- re promittiti, deducta falcidia promiſiſſe in- telligitur: quod hanc quoq; rationem habet: cùm enim huiuſmodi cautio ex neceſsitate Præſtetur, non uidetur ulterius cautũ, quàm
50
60
376
quatenus ex legis iuſsione cauendum fue- rat: quod& in huius reſponſi ſpecie dicendũ eſt, falioquin uerba contrahentium genera-
lia, ſatius eſt generaliter accipi ¼.
b Publicam executionem.) De qui- bus delictis ſuprà
eam execurioné? habetur ſub rubri- .— Dne Tl⸗
e,. ca, de publicis iudi coertionẽ capitalem eijs Crimen quo- habent. que famoſi libelli 1DEN LIB. XXXI. Ppublici iudicij eſti, DIGISr. quam rem Corn. LEXCCl., leſtüs lib. bu I.
„ſic exequitur: Le- L interpretati/ Lelmae ſtatis Ti one recipiendum berius reduxerat, eſt, ut appellatione fi cui nomẽ apud ue-/ lij², ſicuti filamfam. teres idem: ſed alia cõtineri ſæpe reſpon 8 ienn n dimus, ita& nepos Panltali quts pfdi- d 5ͦprændi: tione exercitũ, aut uldeatur copr-*plebem ſeditioni- bus, t deniq; malè
geſta Repu. maieſtatẽ populi Ro. minuiſſet, facta arguebant, dicta impunsè erãt. Primus Auguſtus cognitionẽ de famoſis libellis ſpe cie legis eius tractauit, cõmotus Caſsij Seue ri libidine, qua uiros, fęminasq; illuſtres pro cacibus ſcriptis diffamauerat. Quæ uerbare ferreplacuit, ut ambigere deſinerẽt Docto- res, quomodo crimen illud publicũ ſit, quod tamen in tractatu publicorũ iudiciorũ nõ cõ numeret᷑: apparet enim ſub lege maieſtatis cõtineri, cùm ad eius exemplum iudicetur. 1Filij appellatio non proprie, ſed ex rationis ſimilitudine ad filuam, nepotem, neptemq́; extenditur.
2Nepotes potius ſub deſcendentium nomine, quam filiorum continentur.
2 PFlliæ per appellationem filiorum tantum ex interpreta⸗ tione cõtinentur: propris enim fœminæ dicuntur. 4 Patris nomine& auus continetur, niſiratio diſpar, aut o- dium impediat. 5 Que gradu longius diſtant, minus deſcendentes affĩciunt. 6 Dedecus filiæ magis patrem quam auum reſpicit, utpote iunctiorẽ ſanguine. 7 Certa perſona patris excludit auum. 8 Dictio reſtricluua, ſolus, in dubio nõ excludit à patre auum. In matris& auiæ appellatione,& proauia continetur. 1 VSTA.) a I1Sicuti filius etiam filiã con- tinet, ita&nepotem, eademq́; ratione opi- nor& neptem:cumq́; conformes eſſe has re- gulas Iuriſcõſultus hic oſtendat, tcõſequens eſt, ut ſicut maſculinum nõ niſi per interpre- tationem fœmininum ſexum continet, ita& filius ad nepotẽ ex ſermonis proprietate nõ referatur, ſed tantummodo ex interpretatio- ne, per quam ex ſimilitudine rationis fit ex- tenſio:& ita cõmuniter receptũ eſt Hincq; ſi teſtator filijs Titij,& eius deſcendentibus fundum per fideicõmiſſum relinquat, ſi ali- qui filij ſuperſint, prius admittentur, tanq́; ſub illo nomine, filijs, cenſeantur nomina- tim uocati:nec cum eis unà nepotes Titij, ex alijs filijs præmortuis ſuccedẽt, illi enim ub nomine deſcendentiũ, potius quam filiorũ com/
6 5 k Gll ipnin ruel cripbi
7
1
ol.mar. dilelbi” ſ r. ſ G
Tiaqut 1
cmeuſfe iit iunun l quod gm lrallnuus tus. deini. unr cen6 ſ äilis femima V aübls: qoonl äübreflſ wqumuvenr⸗ nrüͤnliperiniep Tbuerbo ſemile piehabentul V HCarsnomüne. ltarpaun 1us. ererũ ſt nilicu
d öomnino tantũ ra
10
m lj. de puble
d*
mapare incle nubet,ne eam uxo. umludicramfeceri mlnonpaten ſede umagis ilegacuc auücelcendentesaf zoncedens, Utdepr moccidetepobsit t rüuigebirur ad cuius
iud uconon itapertine
n lffmoſtinf ſtelmniorem de
al lg lulan ſungalriappelati maieſt. umnonftetextenſi llpariconcedereſe⸗ däonem reſtrictiuan ralibieckamateria Hc rnpleriqueſenſerun ſisckkutnonexclade nüeteris jurbregulss ümdelen⸗ Fetamen tproauiam non excl
V Acull
„. ee amlunyem 0 l. ci ita fn⸗ dredg. unmü fune
eleh. damnenpenchi
ernüdr Adund alle

„b
conxſilj.
4
5
e lul. de aupt.
8
I lbero⸗ un fin.
en. ut ma aulæ.
9
inl. Gal
.inſtitu-
4
3 tiunt:. IIdemq; di-
377
compręndentur:quippe appellatio filiorum nõ niſi per extenſionem, deſcendentium ue- rò etiam proprieè, ad eos refertur. Donec er- go ſuperſunt filij, qui prius nominati ſunt, non erit locus cæteris deſcendentibus poſte riore loco ſcriptis: ita quidam ſen-:
& ita qu& patris nomine b, a- cendum in ea ſpe- uus quoque demon cie, cùm exiſtenti- ſtrari intelligatur.
bus filijs, fœminæ ALPHENVS VARVS
à ſucceſſione repel LIB. 11. DIGEST.
lantur: cenſebitur LEX CLII. m̃ filias fœminas 3
Lin Vm in teſtamẽ/
excluſas: quoniã ſub dictione, filijs, per quam uocarẽ- tur, nõ niſi per interpretationẽ continentur: at ſub uerbo fœminæ, per quod excludũtur, propriè habentur.
b IPatris nomine.) tSicut filij nomine ne pos, ſic& patris auus continetur: quod gene raliter uerũ eſt, niſi cùm materia odioſa eſt: & nõ omnino tantũ rationis eſt in auo, quan tum in patre. Hinc lex Iulia, quæ Senatori prohibet, ne eam uxorem ducat, cuius pater artem ludicram feceritb, non uidetur prohi- bere, ſi non pater, ſed auus fecerit: quoniam quò magis ille gradu diſtat, edò minus artis in famia deſcendentes afficitEadem quoq; pa tri concedens, ut deprænſam in adulterio fi- liam occidere poſsit, tantũ iuris auo dediſſe nõ uidebiture, ad cuius dedecus adulteræ tur pitudo non ita pertinet, ſicut ad patrem ſan-
uine iunctiorem.ſ Sed& quoties certã per- ſnan patris appellatione intelligimus, ad auum non fiet extenſio. t Quid ſi lex aliquid ſoli patri concedere ſe dicat, an propter eam dictionem reſtrictiuam auus excludeture Et ex ſubiecta materia faciendam interpretatio nem plerique ſenſerunt,& in dubio caſu pro pius eſt ut non excludatur: tnam& lex con- tra ueteris iuris regulas, ſolis matri& auiæ tu telam defert?,& tamen frequentius proditũ eſt, proauiam non excludit. Hæres plus expendendo, quam certam ſummam teſtatoris, nõ
derogat ultimæ uoluntati.
Maior ſumma minorem continet.
Nec taxatiua duntaxat hæredem ſtringit.
Fauori ſuo quiuis renunciare poteſt.
Hodie tamen taxatiua ſtringit in odium auaritiæ ſacerdotalis.
Impia ſacerdotum exactio circa mortuorum ſepulturam.
Ex neceßitate legis pars deducitur in legato ſepulchri loco.
Exccutor, mandata ſibi cura ſepulchri, ſipræter iuſſum plus im pendat, nulla actione ab hærede conſequetur.
Minus mandato impenſum, hæredi proficit.
Fauor aut induſtria executoris, hæredi commodat.
Vltima uoluntas pro modo facultatum obſcruanda eſt.
VM IN teſtamento.) †Cũ teſtator cer u ſummã in funere erogari mandat, pPoteſt& plus expendi: tin maiore enim ſum ma etiam minor cõtinetur.fquòd ſi eam ſum mam duntaxat conſumi uoluit, adhuc idem eſt: uidetur enim taxationẽ additã, ut ei, qui grauatus eſſet, conſuleret: funde licitũ eſt, fa-
to ſcriptũ eſſet,
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
4⁰
50
60
378
uori ſuo renunciare,& quicquid ulterius ue lit, impendere. t Quod hodie forteè aliter eſſet obſeruandũ, cùm plerũq; accidat, ut pruden tes teſtatores mandent ſe duobus tantum ce reis, totidemq́; presbyteris præſentibus ſepe liri: propter enim auaritiam quorun dam ſacerdotũ co- ercendam, ita præ cepiſſe uidentur,
ut hæredes in fune- re, aut in monumen- to duntaxat aureos
centũ conſumerent, qui cõtra Chriſtia- non licet minuscõſu næ legis ſimplicita mere:ſi amplius uel⸗ tem, milleſtrophas lent licet, nec ob ei iiuenerunt, unde rem contra teſtamen hoe nominepecu-
3 nias extorqueréet.
Quid em̃ ipſi pro-/
pter pallia, propter cruces, propter æris cam pani ſonitus, propter deniq; ſacræ humatio⸗ nis, uel defodiendi cœmiterij ius remiſerũt, quod aliquo colore poſſent exigere? ad hæc, cãdelas, cantores, ſandapilarios, parochos, pannos:? Quid de his cõtrouerſijs dicam, quę ad quartã canonicam pertinent? Tutſi quid ſponte loco ſepulchri legatũ eſt, ex neceſsita te legis cõtra uoluntatẽ teſtatoris pars dedu- caturs. Cuùm igitur in propoſita ſpecie, non tam ut hæredi cõſuleret teſtator, ita mandaſ- ſe uideatur, quàm ut auaritiæ ſymonicoq; am bitui ſacerdotũ obuiam iret, non putarem li- cere plus impendere, nec reſponſum hoc Al pheni obſeruandum fIllud conſtat, executo rem, cui ſepulchri cura mandata ſit, ſi præter iuſſum plus impenderit, nulla actione ab hæ rede conſequi poſſe': quod ſi minore precio induſtria ſua mandato defunctus eſt, hæredi quod ſupereſt, proficere: tametſi enim non poſſe minus q́ʒ iuſſum ſit impendi hic dicat᷑, ſi tamen per induſtriã, fuel quia apud artificẽ quis gratia ualeat, aliaue ratione minore pre- cio quis id conſequetur, quod ſecundum cõ munem æſtimationẽ deſignata à teſtatore pe cunia fuiſſet cenſendum, ſatis feciſſe manda- to uidebitur, accreſcetq́; hæreditati illud lu- crum, ut Dynus, Albericusq́; prodiderunt. tQuid ſi ultra modum facultatis ſuæ iuſſerit quis ſumptum fieri? Et hanc uoluntatẽ non eſſe ſequendam, recepti iuris eſt k.
Vectigal quatenus exigundum cenſores ſtatuebant. Vectigal à rebus inuectis.
Portorium a mercibus in portu datur.
Exactor portorij, portitor eſt.
Domicilium eſt, in quo frequentius paterfam. habitat. Sedes eſt perpetua habitatio.
Poſſeßio à potis& ſede dicitur.
Vſuss ſemper generaliter accipitur.
Vectigal non ſoluitur de his quæ in uſu ſunt.
In dubio contra fiſcum reſp ondetur.
Fiſco publicani hactenus æquiparantur.
Vſus improprie ad uiclui parata reſtringitur.
13 In u ſu eſt, quod domi eſt uſui.
14 Verba ex præcedentibus coarctantur.
ꝛs Vectigal iure cõmuni de ſeruis uſuarijs penditur.
16 Lex de aſportando tritico quo ad uſim non prohibet.
27 luramento aſportantis ſtatur, ni contrarium apparcat.
Ooo AA A*
7
2 c. j. de ſepul.
8
h l. qui aliena.g. j. de neg. geſt.
2
i I. Lucius.§. j. de leg.ij. 10
11
k l.& ſi quis.§. quid ergo. de relig.

1 a I.j. de acquir.
boſſeß.
8
b l.ij. de uſu. 9
379
Atrienſes domini negocia procurabant. Atrienſes ab atrio dicti, in quo cibaxia ſcruis diuidebant.
Textores ſerui à texendo.
Operarij ſunt operæ ruſticæ.
Tolero pro ſuſtento.
Vectores ſerui dominos ue
deohehanf facere uidẽtur
Cubicularij, qui cubili præ tunſas 4 ſunt. 1DEM LIB. VIII.
Adminiſtratores mẽſæ cu LEN CCIII. ram agebant. lege cẽſoria por
NLEGE CEN tus Siciliæ ita ſcri/
ſoria.) tSole- bant cenſores pu- blicalocare, etideo pacta cum publica nis inibãt, quibus ſtatuebatur, quate nus uectigal exi- gundũ eſſet. Cùm igitur in lege cen- ſoria portus Sici- liæ cautũ eſſet, ne pro ſeruis, quos ꝗs domũ pro uſu ſuo duceret, uectigal ſolueret᷑, fuit apud Alphenum dubi- tatum, quomodo eiuſmodi uerba ac cipienda eſſet. a Portorium.)
2 ld eſt, uectigal, qd
quia de rebus inue ctis ſoluat᷑, nomen ſumpſit. ſict& por torium, quòd pro his mercibus, quæ in portu funt, de-
ptum erat: Seruos quos domũ quis du ceret ſuo uſu, prohis portorium ne dato. Quærebatur, ſi quis à Sicilia ſeruos Ro- mam mitteret fundi inſtruendi cauſa, u- trum pro his homi/ nibus portoriũ“ da- re debet, nec ne? Re- ſpondi, duas eſſe in hac ſcripturaquęſtio nes. Prima, quid eſ- ſet domũducere: al- tera, quideſſet ſuo u- ſu ducere.Igitur quę ri ſolet, utruù ubi quiſ que habitaret, ſiue in prouincia, ſiue in Ita lia, an dũtaxat in ſua cuiuſque patria do-
tur: fcuius exactor& manceps Portitor ap- pellatur antiquis autoribus.
b TDomum.) †Vbi igitur domicilium ali quis conſtituerit, domum habere dicitur: ut ſatis nõ ſit, quòd aliquo in loco quis habitet, animo fortè recedendi, ſed neceſſariũ eſt do- micilium eſſe conſtitutum, id eſt, rerum ſua- rum ſummam ibi eſſe, frequentiusq́; à patre- familis incoli.
c tSedes.) Id eſt, habitationẽ perpetuam. Vergilius: Nec uerò hæ ſine ſorte datæ, ſine iudice ſedes. Et rurſus: Priuſquam ſedibus oſſa quierint. Potes etiam intelligere agros, ſeu fundos: funde poſſeſsio nõ à pedibus, ut uulgò legitur⸗, ſed Adictione pos:unde fit im pos.& compos,& potis: itemq; à ſedibus di- cta eſt. Hinc capere ſedes, mutare ſedes, oc- cupare ſedes,& ſimilia apud ueteres exẽpla. Ille ergo poſſidet, qui ſedere, id eſt, ſedem po nere potis eſt. à ſeſsitando Galli etiamnũ uul gò continuare poſſeſsionem ſeſsire uocant.
d TöMagnam dubitationem.) †Et ratio du bitationis eſſe poterat, tum quia cùm de uſu loquimur b. generaliter accipimus, ita ut fa- milia quoq; ipſa uti poſsit: tum etiã quia iure
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
60
80 ü 1 — ffuuwuu ſli 1 3 cõmuni de his, quæ patresfamilis ad uſum lp bgenſe propriũ reuchunt, uectigal nõ ſoluitur. Vn nl
6l. uniuerſ. rells eluue
de ut lex cẽſoria aliquid induceret, debuiſſet qe ucai Grecl latior interpretatio ſumi. Accedit his, quòd io*1 labvee ſicut in dubijs quęſtionibus aduerſus fiſcum rii facilius reſpõden- oaudbeleu . d+ e, uO mus eſſe rectè dicere dum eſt a, rita& ad u üi 9 1 caſ⸗ tur: Sed de ea re re/ uerſus publicanos d Lnon puud doue eien* e ſtiruT hel ei qui cauſam a fiſco iurey b nne mulio tecon ruit deb habẽt Et certène/ 12 65 funtquos8 domũ unicuiq; debe gari nõ poteſt, ꝗn as lio wbit re exiſtimari, ubi ꝗſ aduerſus proprie- Cubicula) que ſedes& tabulas tatem uerbi ex hac Vriiabue haberet, ſarumehre iutetpfetatioe fiat Jrinabici reſtrictio. ön iſra⸗ rum conſtitutionem baushiß 1eAdninſtlae feciſſe id e Victus ſui.) f Minikti eciſſet. Qui autem † Ratio deciſionis 33 wa) dätmi eſſet, uſu ſuo, magnã eſt, quia immuni- H ſceuin eſſe dubitationẽò:& tasei cõcedebatur, 3— - 1 ũ pro uſi wop8— magis placet, quod qui domũ pro uſu pimusama e ſuo duceret. quib. Mihedſ uictus ſui? cauſa pa/. ullh. zs dlco ſe⸗ ſt uerbis apparet, nõ 1 fatuin ell, tantu con illud cõſideratum mne tineri. I temch de ſer/ fuiſſe, qd uſui do- mrüſgijſabſmni uis eadẽ ratione quę mino quoquo mo uan niẽ gu ri, qui eorũ uſus ſui do eſſe poſſet, ſed atnenmm 4 „ 5 15— urvbrie itpbes dletar. cauſa parati eſſent, quod uſui 11 do um lu gem IciGenſ f mo eſſet:id aũt eſt, munßaſuim le⸗ utin 11 81 410163„ Cuod uictus patris Ilnatzcipmam inſularij, uillici, atri, familiäs caufa ha- aiuuſniuidn enſes 8, textores,& betur, ut ſerui, qui hn uen 85. ini TNeinſerexaetahæ operarij quoq; ruſti ad domini perſo- 1 kenm azſet ci, qui agrorũ colen, nam tuendam, e- ſerelelrer d b iusq; cultum perti— orum cauſa haben- Reni Ddon igirur is gkriengu tfeipoft j 3. 8 rutegewmumoctaum an tur, ex quibus agris nouum eſt expra 24 Lae paterfamil. fructus cedentibus uerbis mnftäuſesajſgim caperet, quibus ſe to ſubſequentia coar Kunizaine ſemeri ſmer ctari.t Satisqʒ Pri- 15 aniat ugraſtgtugina⸗ uata portus Siciliæ lex operabitur, cùm iure luahluso ur c cõmuni etiã de ſeruis, quos ibi uſuarios quis Dreal) cffwl duxit, uectigal pendatur: licet aliud ſit in cæ- illgrikcaio Pri teris rebuse Vnde cõmuniter receptum eſt, 1¹6 unpellams ciu ſi lex triticum extra territoriũ abſportari ue, e lfrſuaui hu: puer deſtn E..) tet, qui pro ſuo uſu ducat, non cenſeri prohi- ae hublia ntter Quilermon bitum. Addũt pleriq;, iuramento eius, qui 17 embodieeſinuſu 3 abſportat, ſtare publicanum deberes: quod f Barlcel iMelewnine 1 intellexerim, dum nullæ ſint ex aduerſo con§⁴ue ſern nleanal Clem fn. enamusnmelſid
iecturæ h. f ¶Diſpẽſatores.) Qui ſint hi ſerui, ſicut&
cenſb. Aurhcümpula inſularij,&uillici, à nobis ſuprà expoſitũ eſt.
Adctum t Teni mu
g Atrienſes.) †Horum ſumma erat au⸗ 18 M damckide) toritas, quòd domini negocia procurarent, b e tigu wmus impu .—.“ſto.I dell). res uenales diſtraherent, debita exigerent, umc e duatuordeci & in alios ſeruos non parũ iuris uſurparent,*+. i icortamenal . 8 tamateti ü quod ex Plauti Aſinaria cognoſci poteſtſar 19 enrei nde cun bitror& alimenta cæteris ſeruis diuidere ſo- daü demewrſau 711 derr e. ec litos,& inde ab atrio nomen ſumpſiſſe: con- hia Alcprer
—..] 5 71. ſtat em̃ in atrio ſportulas cibariaue diſtribui.
2 1 dalüc h Textores.) Seruià texendo dicti. 20 dir,i cad dec 3... i tperarij.) Qui ruri operabantur: un⸗ 21 3 debehe Iquis autoribus ſimpliciter operæ e de& antiquis autoribus ſimpliciter op ud buorem
appellantur. affirmat M. Cicero ab operis
Clodianis Milonem inſidias paſſum fuiſſe.
k TITole-

22
23
38¹
kK †Toleraret.) Id eſt, ſuſtentaret: nouus modus loquendi. Cæſ. equos tolerari, cætera iumenta interijſſe.Sic& T'acitus tolerare ui- tam, Græci νdicunt.
1 Ct Vectores.) Solebant ueteres uel lecti
cis deuehi, uel cur
ribus:inde ſerui ue
ctores dicti, quo
genere lecticarij,
agaſones, mulio-
nescqʒ ſunt, quos ta
mẽ uſu ſuo habẽt.
m ¶Cubicularij.)
24 fQui cubiculo uel
ad limina aſsidẽt.
n ¶ Adminiſtra-
25 tores.) †Miniſtri
ipſius patrisfamil.
in menſa: ſic enim
propriè miniſtra-
re accipimus, à ma
nibus ducto ſer- mone.
1 Puer tria ſignificat, ſerua, maſculum, minorẽ qua
leraretk: omnes deni que ſeruos, q́̊s quiſ- que emiſſet, ut ipſe haberet, atq;eis ad a- liquã rem uteretur, neq; ideo emiſſet, ut uenderet. Bt ſibi ui- deri, eos demù uſus ſui cauſa patrẽfamil. habere, ꝗ ad eius cor pus tuendũ, atq; ip- ſius cultũ præpoſiti deſtinatiq; eſſẽt:quo in genere uectores 1 cubicularij“, coqui, adminiſtratores“, at-
tuordecim annorum.
2 Puer propriè impubes dicitur. 3 Pueritia in poſtulando, decimum& ſeptimum annum, in lega-
tis alimentis ad pubertatem, decimumoctauum deſignat.
4 Ars uel induſtria propria alimoniæ puerorum, non ſufficit an
te decimumoctauuum annum.
5 Puer in ſacris exactam ætatem ſignat.
6 Macrobius ſeptem ætates facit.
7 Seruius Tullus tres.
8 Briſtoteli corpus deficit poſt trigeſimumſextum, animus poſt
quadrageſimumoctauum annum.
Varro quinq́; gradus facit. 10 lureconſultis inſans ad ſeptimum, adoleſcens decimumquarti,
u Cum adultus,& cũ uir factus fuerit, diſpares conditiones ſunt. 40
iuuenis donec ſenuerit, ſenex maior quinq;& quinquaginta annis aut ſupra ſeptuaginta habetur.
VERI.) tExplicatur hic triplex pue-
1 ri ſignificatio. Prima eſt, cùm ſeruos pue
ruis.§
ros appellamus, cuiuſcunque ætatis ſint. Sic Perſius: I puer,& ſtrigiles Criſpini ad bal- nea defer. Qui ſermo in uulgari idiomate e- tiam hodie eſt in uſu.Altera eſt, cùm contra- rio puellæ nomine utimur, ut uidelicet ſexũ
ſ diſcernamus:tametſi dubium non eſt pueris
ns. dele- legatis, etiam puellas contineri: qua de re ſu
i.
pra dictum fuit. Tertia eſt, qua ætatem iudi-
2 camus: funde propria ſignificatione, cùm
puerum dicimus, impuberem intelligemus, id eſt, qui quatuordecim annos non expleue
3 rit. Accipitur tamen aliquando aliter ex ſub
iecta materia: unde cùm prætor à poſtulan-
. pueri-· do pueritiam excuſauit b, excuſatus cenſebi- de poſtul. tur qui decem& ſeptem annos nõdum com
ella. de ali.
pleuit. ſed& legatis uſque ad pubertatem ali mentis*, donec ad decimũoctauum annum quis peruenerit, debebuntur: quod propter alimentorum fauorem conſtitutum eſt,& ra tionem habet:ſante enim eam ætatem, ut plu
rimum uidemus non ſufficere pueris ſuam
ipſorum artem, uel induſtriam, ut ſe alant:
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
50
382
meritò interpretatio in id tempus proferen-/ da fuit, nam&tunc plenæ pubertatis eſſe in- cipiunttAccipitur& in ſacris literis plenio re ſignificatione hæc uox, ut apud Eſaiam: Maledictus puer centum annorũ“. Sed hoc
xσο̈ινρνο accipiẽ-
que alij, qui ad eiuſ- dum eſt,3id eſt, per modi uſum parati eſ relationem ad tem ſent, numerarentur. Pe te Aeealn Fem PAVIL. LIB. I1. admodum ætates FIS T diſtinguantur, ua-
LEX CCIIII. ria fuit apud uete-
Veri appellatio, res ſentẽtia- Nam Des ſignificatio- Macrobiꝰ gradus
nes habet: unã, cum omnes ſeruos, pue- ros appellaremus: al teram, cũ puerũ con trario nomine puel-/ Iæ diceremus:tertiã, cùm ætatẽ puerilem demonſtraremus.
omnes humanę ui tæ ſeptenario nu- mero diuidit: Bis ſeptem annis pue- ritia perficitur, in- cipitq; pubertas: Poſt ter ſeptem ge nas flore iuuẽta ue ſtit, idemq́; annus finem in longum
creſcẽdi facit:Poſt
quater ſeptem in latum quoq; creſcere deſi- nimus: Quinquies ſepteno uiriũ incremen- tum abſoluitur: Sexta hebdomas antè colle- ctum robur conſeruat: A ſexta in ſeptimam fit occulta paulatim diminutio: Septima to- tius hominis maturitatem adfert, etiam ani- mi:Decima uitæ metam præſcribit. †At Ser- uius Tullus rex Romanorũ cum claſſes cen ſum faciendi gratia inſtitueret, Pueros exiſti mauit, qui minores eſſent annis ſeptemde- cim: abinde uſque ad annum quadrageſimũ ſextum, Iuuenes,& militiæ idoneos: qui ſu- pra eum annum erant, Seniores: idq́; ex Tu- beronis hiſtoria Aul. Gellius libro X. refert. tAriſtoteles uerò in Politicis, corporis uigo- rem poſt annum trigeſimũ ſextum minuipu tat, animi uerò poſt duodequinquageſimũ. tSed M. Varro, cui propemodum conſen- tiunt Arabes medici, quinque ætatis gradus cõmemorat:Pueritiam, ad quintumdecimũ: Adoleſcentiam, ad trigeſimum annum: Iu- uentutem ad quadrageſimumquintum: Vi- rilitatem, ad ſexageſimũ: qui ulterius uiuen- do progrediuntur, Seniores eſſe.t Cæterum prudentius exiſtimaſſe Iuriſconſulti nobis uidentur, qui Infantiam ad ſeptimũ uſq; an- num acceperuntf: Pubertatem, ſeu Adole- ſcentiam, à quartodecimo initium ſumere, uigeſimoquinto perfici: lIuuentutem inde ap ellari, cui certus terminus non ſit conſtitu- tus, ſed ex habitu corporum,& conſuetudi- ne eum, ad cuius notionem pertinet, exiſti- maturum: ut qui adhuc inter ſeniores nume rari non cœpit, pro iuuene habeatur: atqʒ ita Marcellus reſpondits. Eodem modo& de Senecta iudicandum, niſi quòdab oneribus perſonalibus maiores quinq;&quinquagin
„.1.
ta annis tanquam ſenes excuſantur“: àtutela
R. 2
5 d I. arrogato..
nõ tantum.de adopt.
e ĩj. q. Vij. Fau- lus.
10
1 J.j.§. j. de ad- min. tut. l. j. dc minor.
g l nõ aliter. 5. de leg.j. h I. fin. C. qui
ctate,

11
383
uerò&ura, qui ſupra ſeptuaginta annos ui- xere. ſ Exiſtimauit Bartolus, qui uerum di- cit, de adulto intelligere: perinde ac ſi eadem ſit conditio, cùm uir factus erit, uel cùm adul tus erit: ſed hanc ego ſententiã Diſpunctio- num lib. IIII. cap.
XII. confutaui. 1pEM LIB. I11. EPITOMARVM AL- 1 Omnis fructus edendo pa SiIrn ratus pomum eſt. 1 2 Pomum in ſpecie accipi⸗ LERccCv. tur hĩc. Vi fundũ uen/ 7 ,0„.„ A 3 Verba in dubijs ſecudum didit, pomum
4 Pactio ambigua uenditori
eciem accipiuntur..— 6 7 excepit: nuces,& fi-
nocet. cus,& uuas dũtaxat 5 Paulus 9b pomum duracinas,&purpu declplt.—. 6 In pactione non ambigua, reas,& quæ eiuſdem
uerbis ſtatur.
7 Vuæ in eſcam repoſitæ, pomo continentur. 8 Duracinæ contra frigora durant. 2 Purpurcæuuæ in ollis condiuntur, ut fiat omphacium antequã
nigreſcant.
10 Vua græca dicitur Maßilienſis. Vuæ eſui deſtinatæ decem& tres habent ſpecies. 12 Ex precio fundi uuarumq́; quantitate contrahentium uoluntas
æſtimatur.
13 In re planè dubia contra uenditorem pronunciandum eſt. 14 RKecipit qui excipit,& præſtaturum pollicetur.
1
2 3 a I. hoc legat. de leg.ijj. 5 l. ueteribus. de pact.
4 c Bax. I. ſi pluri
bus, de leg.ij. 5
6
27
8
9
VI FVNDVM.) a T† Appellatione
bomi, omnis fructus edendi cauſa pa- ratus, cõtinetur: nõ ita ſi ad potum pertineat. Et dubium in hoc caſu faciebat:quoniam po mum dupliciter accipi poteſt, ſpeciali ſignifi catione, qua mala intelligimus, itemq́; gene- rali.tVidebatur autem potius ſpecialiter ca- piendum, 1tum quia uerba in caſibus dubijs ſunt potius ſecundum ſpeciem, quàm ſecun dum genus interpretandas, tum quia cùm ex ceptio hæc à uenditore facta fuerit b, æquum erat pactionem ambiguam ei nocere, qui le- gem potuit apertius dicere. ſAdde quod in definitè prolatus fuit huiuſmodi ſermo,&in contractibus indefinita oratio propriè uni- uerſali non æquipollet c. † Sed tamen aliud Paulo uiſum eſt:nõ enim aliter, quam in uni uerſum, exceptio illa indefinita intelligi po- teſt, alioquin nullius effectus eſſet: nec in ſpe cie de malo tantummodo fuit accipiendum, cùm non minus propriè nuces, cæteriq; fru- ctus, pomi nomine comprændantur, quàm mala: licet hodie in uulgari uſu loquentium aliud ſitq Non ergo tam ambigua eſtpactio, ut quid actum ſit, intelligi nequeat:unde uer bis ſtandum eſt, nec contra uenditorem in- terpretatio ſumenda.
b IDuracinas& purpureas.) Oſtendit Iuriſconſultus eas uuas, quas non uini cauſa habemus, ſed eſus, poma dici poſſe: eas Græ ci oανe, quaſi comeſtibiles dicas, appellãt: atque ita in antiquis eſt codicibus. Sunt au- tem duracinæ, uuæ duriores, quæ propter fir mitatẽ etiam cõtra frigora durarent,& ideo ſeruarentur. ſunt qui earum ſpecies eſſe Ve- niculas,& Numeſianas credant. t Purpureas
D. Andreæ Alciati in tit
10
20
40⁰
50
60
384 uerò appellaſſe Iuriſconſultus eas uidet᷑, quę in ollis condirentur: quoniam cùm adhue ru beſcunt, ante uidelicet perfectam maturita- tem, decerpi debent, ut Cato præcipit: quara tione etiam omphacium fit Dioſcoridi, uuæ uidelicet αᷣπ
generisceſſent, quas esονe, id eſt, non- non uini cauſa habe/ dun ieatdeme
, ‚utegointerpretor. remus.Seri 1at e Poteſt& hic intel- uzc appellãt, recepta“ ligi de uitis ſylue- uideri. ſtris, quam Græci
1D EM LIB. VI. EX MINVTIO. LBN CCVI. Inaria uaſa ⁴, ꝓ- priè uaſa torcu-
7101, Aπτναφ cyfia uocant, uuis: hæ enim νε᷑eρos id eſt, ruffi coloris ſunt, uel, ut Plinius in- quit, cocco ſimi- les. Sunt& ſatiuæ aliquæ purpureæ, eſui a- ptiſsimæ, quas græcas in prouincia Maſsili- enſi uulgò appellant. Ouidius Metamorpho ſeos lib. v III. non uuas, ſed uites ipſas purpu reas appellat:
Etde purpureis collectæ uitibus uuæ. Meminit& Plinius libro xIIII, cap. tertio& quarto..
c ¶ Generis.) †Vuarum quæ eſui ſeruan- tur, quasq; aliqui ſuburbanas uocant, hæ ſpe cies ab autoribus proditæ ſunt: Præcoquæ, quas& Lagoas, quaſi Leporarias dicũt: Du- racinæ, Purpureæ, Digitales, Rhodiæ, Liby cæ, Cerauniæ, Stephanitæ, Tripedianæ, Vn ciariæ, Cydoniæ:& ex his aliquæ etiam ui- nis cõficiendis uſui eſſe poſſunt.t Vnde ſiuẽ ditor edules eſſe aſſerat, emptor uerò tanquã uinarias ad ſe pertinere contendat, putarem id, quod ueriſimiliter actũ eſt, obſeruandũ, & ex precio fundi, uuarumq́; quantitate æſti mandum, quid contrahentes ſenſerint:tin re uerò planè dubia contra uenditorem pro nunciandum.
d Recepta.) Id eſt, excepta. Inde rece- ptitius ſeruus, quẽ mulier de dote excipit, ut Gellius interpretatur. Eſt etiã recipere, præ- ſtaturũ ſe promittere, quod Græci α dicunt,& uterq; ſenſus hic quadrat.
1 Vinaria uaſa multifaxia.
2 Torculari muſtum fiebat.
3 Serijs& dolijs deferueſcebat.
4 Seriæ figulini erant operis.
5 Promercalia uina minoribus uaſis continebantur. 6 Amphora, urnale, cadus, minora uaſa.
7 Vrnale urnam continet.
8 Vrna uigintiquatuor ſextarios continet.
9 Sextarils con gij pars.
10 Modius ſextarij ſedecim.
Medimnus modij ſex.
12 Amphora duæ urnæ.
23 Cadus tres urnæ.
24 Cupæ incertæ menſuræ uaſa.
15 Vino legato uaſa non debentur.
16 Vaſa tantum uino parata ſeruando, cum uino debentur-
IW VINARIA.) a T†Varia ſunt apud ue-
teres uaſorũ nomina, quibus uina im- pone-
1
1dd ometcle
ic uolebant,lt
awinnetere
mln minora la-
icettemenlu⸗
näſkindebarur
iecerantch pa⸗
mkmilisiludſic ulterantamphoræ, Aluncfurnalia quc dreſtmenfuraſen Mtautẽ ſexarius q Vquodſextaſttpe dein conficiuntmo ermedimnus ſata uckantal quia pec ttrmmmurnarump ulmetreta ttium. f mandoquein cupas- lunlamodica erant, atabitor Quæſi neuinara uala elle wrepondit quxt imällerie, Namp inguimuinihaben müinplemnnr ie alls berligan„ uiennlnitei
dcumſti uendican

385
2 ponebanturt& in primis ea erant, quæ con-
3
5 Tubi deferbuiſſet,
6
uinum. de
i.leg. 7 8
ficiundo muſto uſui habebantur,& torcula- ri cõiuncta erãt, unde Torcularia dicta ſunt. tBo perfecto, in dolia& ſerias inferebatur, in quibus deferueſceret:erant hæc uaſa maio ra,& capacia,& nòõ minus quàm Cu- leum, id eſt, uice- nas amphoras cõ-
laria eſſe placet: do- lia autẽ,& ſerias, tan- diu in ea cauſa eſſe,
tinebãt:fuideturqʒ Ea E
ſerias figulini fuiſ quandiu uinum ha- .— X„.
ſe operis, nec ſole- berẽt: cum ſine uino
bant ea de cellis ui narijs abſportari, licet alij quoq; u- ſui eſſe poſſent, qᷓ;
uino continendo.
eſſe cœperint, deſine re in eo numero eſſe, quoniam ad alium uſum transferri poſ- ſunt:ueluti ſi frumẽ/ tum in his addatur. EFandem cauſam am
quod promercale effici uolebant, ut
melius inueteraſce—
S phorarũ eſſe, ut cum ret, in minora ua- P.— ſa, certæmenſu⸗ inu habeant, tũc in ræ, diffundebatur: uaſis uinarijs: cum
cõſueuerantqʒ pa-
tresfamiliâs illud ſic diffuſum uendere. † Ea uaſa erant amphoræ, uel urnalia, aut cadi. di- cta ſuntturnalia, quòd urnam continerent: thæc eſt menſura ſextariorũ uigintiquatuor.
9 Eſt autẽ ſextarius quinædenæ unciæ, ſic di-
10 11 12
3 14
ij. eod tit.
15
.ijj.& vj.
ctus, quòd ſexta ſit pars congij. fSextarij ſe- decim conficiunt modium, fmodios ſex con tinet medimnus ffat amphora idem eſt quod quadrantal, quia pedem quadratũ recipiat: id duarum urnarum pondus eſt, iſicut cadus uel metreta trium. f Diffundebatur etiam quandoque in cupas uel cupulas, quæ& ip- ſa uaſa modica erant, ſed non certæ menſu- ræ, ut arbitror. Quæſitũ igitur fuit, quæ pro- priè uinaria uaſa eſſent:& ea ſolùm VIpia- nus reſpondit, quæ torcularia ſunt: dolia e- nim,& ſeriæ,& amphoræ, etiam in alium u- ſum, quàm uini habentur: ut ſi tritico, uel pe- cunia impleantur. Sic Horatius, amphoram mellis: Perſius, argenti ſeriam dixit: Cicero quadrantal tritici. Et hæc ex proprietate uer- bilocum ſibi uendicant.r Sed ſi legatum ſit uinum, uel uenditum, amphoræ& cadi de- bebuntur, dolia non debebuntur: quoniam ea non ſolent loco amoueri, ſed patribusfa- miliâs remanent. Sic apud Terentium Chre- mes uir locuples: Releui, inquit, dolia om- nia, omnes ſerias. At Horatius ſe empto ui- no uti oſtendens, Torquatũ uocat, ut ſecum uina bibat, Tauro iterum conſule diffuſa.
b ¶ Poſsit.) fSi tamen uini ſolùm cauſa eis paterfamiliãs ſemper eſt uſus, uinariorũ ua- ſorum numero erunt, ut ueteres probauere. Idem ſi in eum tantummodo uſum compara ta fuiſſe huiuſmodi uaſa conſtet. Sed hæc in- terpretatio ex mente, non ex uerbis deſcen- dit: Juriſconſultus autem hic de ui uerbo- rum diſputat.
Mercator emit quæ reuendat non abſq́; quæſtu.
de uerb. ſignif.comment. —ℳ
30
4⁰
50
60
386
2Vnius actus emendi ut reuendas, non conſtituit mercatorẽ. 3 Conductæ poſſeſsiones& locatæ non ſunt merces.
4 Qui ſibi nata uendit, non mercatur.
5 Vſurarij non ſunt mercatores nec fœneratores.
6 Pecunia non eſt merx. 7 Nercator eſt quiam⸗
pliorẽ ſubſtatiæ par tem in mercimonijs
inanes ſint, tũc extra habet.
numerum uinarioꝶ
„,, I 8 A principaliori exer⸗ ſi hrunc ntquia alnud in his citio quis denomina claudi poſsitꝰ. tur. 9 sine fraude in album AFRIC. LIB. 1111, mercatorum adſum- GVakSr⸗ ptus non excluditur. LEX CCVII. 10 Venalitiarij emũt mi- WA appella/ uhuzſu reuendat . alijs. tiOe, homines 11 Serui in mercibus non non contineri Me- ſunt, ſed uenalitio. la ait:& ob eam rem*2 Mango à manu& a- o dicitur mangones, non mer E dte. 8 4 5 3 Artifex eſt, qui d ſe e- catores, ſed uenali- laboratum reuendit.
tiarios appellari ait, Xrecte.
14 Merx nõ eſt artifici.
15 Magnarij negociato- res, mercatores ſunt proprie.
16 Mercator non eſt, qui non ipſe quandoq negociatur.
17 Tabernaria non cenſetur ullis, ſi per alios tantum exerceat.
18 Quii exercet, non qui imperat uilia, notatur.
19 Mercatores inhonoratæ perſonæ ſunt.
20 Qui ergaſterijs adhærẽt, à militia& dignitatib. arcebatur
27 Hodie ſordida dicuntur, quæ urbis conſuetudine uilia ha-
bentur.
22 Honeſta, quæ ab honeſtis geruntur.
23 Sordidl quæſtus ſunt, qui in hominum odio ſunt.
24 Opifices uoluptatis& gulæ uiles habentur.
a2s Miropolæ animos effœminant.
26 Qui negociatores lucrum mentiendo ſaciunt, ſordidi ha-
bentur.
27 Literator menſtrua mercede ſeruiens uilis eſt.
28 Factores, qui priuatas res adminiſtrant, indecores ſ unt.
29 Scribæ& tabelliones non ſunt hodie ignobiles.
30 Scribæ conſiliorum ſunt participes omnium.
32 Preco ignobilis eſt.
1 ERCIS.) Mercator eſt, qui negocia-
tionis exercendæ, quæſtusq; faciendi cauſa merces emit, ut uendat. f Quapropter qui ſemel emit pannos, ut uenderet, merca- tor non eſt:ꝗa in eo deficit exercitiũ.tldeme & cùm quis poſſeſsiones conducit,& locat: hæ enim merces non ſunt*Sed& cùm quis triticum, uinum, oleum, in agris ſuis colle- ctum uendit, nõ ideo mercator eſt: nõ enim ab alio emit, ut uendatb. t Vſurarij quoq; mer catores non ſunt, quia pecunia in merce nõ eſt: imò ſi quis ſit mercator,& fœnus etiam exerceat, mercatorum priuilegijs non frue- tur: quoniam nõ eſt ueriſimile, legislatorem tam improbo homini quicquam uoluiſſe in- dulgere. fCæterum& qui amplum patrimo- nium habens, in re modica negociatur, licet eius reſpectu mercator ſit, non tamen hu- iuſmodi priuilegio fruetur Cùm enim qui libet ab eo nomẽ ſortiatur, quod principali- ter agit, non uidetur lex mercatorem acce- piſſe, qui principaliter non ſit,& ampliorem
R. z
G 3
4
a l. mercis.. eo.
5
6
5 Bar. l. legatis. de leg.iij.
7
8
c I. ſemper.§. negociatorcs. de iur. immu.

9 4 Bal. in rub. C.
de conſt. pec. col. fin.
b I. ſi quid.in fi.
de ædil. edict.
10
11
e 1. ſeruos. in fi. de leg.iij.
12
13 A 88. diſtin. eij
clens.
7 e I.. j. de tri⸗ but.
15
16
f I. legatis.§. ſi
unus. de lega. uij.
g Arg.l. iij. 9. ſi procurator. qui ſat.cog.
17
h l. humilẽ. ubi Alb. de inceſt. nupt. l. quæ a- dul. C. de adul.
i Com. c.j. de ui
ta cler. in vj.
18
387 partem ſubſtantiæ in mercimonijs non ha- beat.In qua tamen quæſtione, quæ ratio le- gis ſit, in primis attendemus ‧:& ſi citra frau- dem in album mercatorũ quis fuerit aſſum- ptus, eiusq́; negociationis ſe profiteat᷑, mer- cator propriè exiſtimandus erit, tametſi non magnam fortunarũ ſuarum partem in quæ- ſtum deduxeritb.t V enalitiarij ſunt, qui quæ ſtus cauſa uenalitiarum rerum negociatio- nem exercent. Sunt autẽ uenalitiæ res, quæ in uſum indigentiũ uenales propoſitæ ſunt: quapropterqui ipſi àmercatorib.minutatim emunt, ut rurſus uendant, uenalitiarij ſunt: hos uulgò reuenditores appellamus. Sic& Propolæ& Annonarij, quiq́;ʒ à ruſticis eſcu- lenta emunt, ut deinde uendant, uenalitiarij ſunt. Mangones quoq;ʒ uenalitiarij ſunt, quo niam uenalitia, id eſt, ſeruos uenales expoſi- tos ipſi emere præoccupant, ut carius uen- dant Cum enim mercis nomen in huiuſmo di ſeruis locum non habeat“, tametſi mercis loco ſint, conſequens eſt, ut ſaltem uenalitij appellatione cenſeantur. Dicuntur autem mangones, quod homines agant in manum, id eſt, poteſtatem. Artifices ſunt, qui rem à ſe in aliam formã elaboratam uendunt, qua les ſunt cerdones, fabri, pelliones, ſutores, textores, ſarcinatores, fullones, bractearij: tmer cis enim appellatio ad hos nõ pertinett. quod& in pigmentarijs dicendum eſt, qui ipſi medicamenta conficiunt,& contuſas ſpe cies minutatim uendunt: ſnam magnarij ne- gociatores, qui trans mare ad ſe deuehi ſpe- cies curant, uere,&, ut ita dicã, eκαρρσηQ O✤·ʒ 74de, mercatores ſunt. Sed quid ſi utrunq; aliquis faciat, ut quia trans mare negocietur,& etiã domi pharmaca cõficiat, officinisq; aſsideate Etmercatorem eſſe dicendum eſt, ſiid prin- cipalius agitſ. Quid item ſi ipſe non exer- ceat, ſed inſtitorũ ſeruorumq; opera utatur? Et ſi nullo modo ipſe negocium tractet, ue- rius eſt mercatorẽ uel artificem non eſſe: ſed ſi aliquando nõ ſolùm rationes excutiat, ſed & ipſe negocium curet, aliud eſſet. Illud non negauerim, leges quę reſpectu exercitij, pro pter uxilitatem aliquem notant, in eo nõ pro cedere, qui per alios artem exerceats, licet ip ſe rationes deinde à ſeruis exigat.f Sic taber⸗ naria, licet inter uiles& abiectas perſonas cõ numeretur, ſi tamẽ per alios ſolùm exerceat, uilis nõ cenſebiturꝰ. Sic& clericus, qui præ- ſens ipſe eam artem non exercet, uti taberna rius non notabitur. Tradit Philoſtratus in ſo phiſtarum uitis, lege fuiſſe prohibitum, ne quis artifex, ſeu, ut ille inquit,—&νν νᷣ Nrνꝙ& εεο, ſtatuam in Olympijs habere poſſet:quo argumẽto Iſocratis Rhetoris pa- trem Theodorum oſtendit inſtrumenta mu- ſica nõ confeciſſe, cùm ipſius ſtatua in Olym pijs conſpiceretur.t Potuit igitur non ipſe quidem confeciſſe, ſed aliorum opera in eo artificio uſus eſſe. Sic& Ariſtoteles in tertio Politicorũ accipiendus eſt, dum in bene in- ſtructis ciuitatibus tradit, à ciuium conſilio
D. Andreæ Alciati in tit.
388
excludi ⁊οο Baναάισνε, id eſt, ipſos uilium artiũ operarios: poterunt ergo eorum domini ad- mitti, ſi ipſi non operentur: in qua tamen re urbis ipſius cõſuetudo obſeruabitur, an eos quoque, qui his imperant, inter uiles& me- chanicos habeat. Eiuſmodi legem apud He- bræos quoque fuiſſe, oſtenditur Eccleſiaſti- ci cap. xXxXVII J. ubi de pigmentarijs, picto ribus, fuſoribus, architectis, fabris,& figu- i0 lis uerba faciens: In eccleſiam, inquit, non tranſilient,& ſuper cathedram iudicis non ſe debunt. † Conſtat autem iure ciuili non uena litiarios& artifices ſolùm, ſed etiam mercato
z0 tur:non enim ea eſt in prouincijs populi Ro
mani opulentia, diuitiarumq; copia, quæ o- lim florente Imperio fuit,& ideo mercatores paſsim inter uiles non habentur:& cùm hu- iuſmodi artium, negociationumq; autoritas & honor ab ipſius populi exiſtimatione de- pendeat, ea exercitia ſordida interpretabi- mur, quæ ex urbis conſuetudine pro ſordi- dis habentur fea uerò honeſta, quæ ab hone ſtis cõmuni ſententia perſonis geruntur: ui-
30 deturq; cõmunem urbium in Italia opinio-
nem ab eo nõ recedere, quod M. Cicero Of- ficiorum lib.lI.cenſuittis illiberales& ſordi- dos quæſtus eorum eſſe ſcripſit, qui in homi num odia incurrunt, ut portitorum(hi ſunt qui uectigalia portibus inſidentes exigunt, & magnarijs publicanis ſubſeruiunt)& fœ- neratorũ, itemq; eorum, quorum opera, non quorum artes emuntur. fIn quo genere etiã ſunt opifices, qui in rebus ſordidis uerſan-
40 tur,& maximèe qui uoluptati& gulæ ſubſer-
uiunt, ut cetarij, lanij, coci, fartores, piſcato- res. Sed& unguentarij eòdẽ pertinent, quos urbe expulſos àa Lacedæmonijs, autor eſt 8e neca Naturalium quæſtionum lib. IIII. † Hi myropolæ Græcis dicuntur, effœminando- rum animorum artifices. fSaltatores quoq; in eadem cauſa ſunt: ſed& mercatores te- nues, ſicut& uenalitiarij, qui à mercatoribus emunt, ut ſtatim uendant(uulgò retaliatores
„o dicũtur) ſordidi ſunt, quòd uidelicet lucrum
mentiendo faciant. Et ex hac Ciceronis diffi nitione apparet egregios pictores& ſtatua- rios uiles nõ Lenſerient nec copioſos mer- catores. Sed an literator pædagogus uilis ſit⸗ IEt non eſſe arbitrarer: profitetur enim ſtu- dia liberalia.quòd ſimenſtrua mercede in do mo aliena conductus deſeruiat, Luciani te- ſtimonio, in libello cui titulũ fecit, νμ νι Aεε συάννᷣνν„ tanquam indecori munerisaſ-
6o ſectator, reijciendus eſt. fEos quoq; qui rem
alicuius priuatam adminiſtrãt(uulgò Facto- res uocamus) ueluti indecores à perfectiſsi- matus dignitate leges repelluntn: huiuſmo- di enim procurationem ſuſcipientes, tanquã
imme⸗
19
4 Inpl0 2 9 magurtuu li n„
bhlbe
tamindecurioni Arqam ſententia un mplccteric we& clanotepop
1 Bartllj.Ca vcähicormicln
22
23
14
25 26
27
28
m Cirhn ln ſect. ii lheſlen i
xij.
meruicomitesnc ulerticriuer augd dulrnt wninaintent Dinenairtaleohe vyhraſubonaat flon ndis G ponina contin ntsaciemn onpenſe Drtuim dieno ere deluct Wndiajonne augnenam luaxnenta poſt monmn lunnuflſceonbpreſf lhinefju heraec itnnorcturetiulo ſiect lrflimin anfinäune 4 linntugy creclienoc lrrmufucu mn mnmoratu.
Dos) t
doadlueceßsion
Lalie
Wine

29 quis pro- at. C. de de
10.
—
iuerſos.
Nle decur.
☛
—
.
30
31
. .
389
immemores libertatis& generis, lex notat*. tSed quid de Scriba, aut Tabellione cenſebi mus? Et cum eis merces hodie, non tam pro opera, quam pro induſtria& publico autora mento conſtituta ſit, non uidentur pro igno bilib.habendi, idqʒ
exCiceronis diffi- IDIM LIB. IIII. nitione: licet con- VaAE‚ST. ſtitutionibus Cæ- LEX CCVIII. ſarum aliud cautũ Onorum appel- ſitb. Scribit Aemi- latio, ſicut hære-
lius Probus, apud
Graios honorificentius eſſe Scribarum offi cium, quàm apud Romanos: hi enim merce narios exiſtimant: at Græci ad id munus ne- minem admittunt, niſi honeſtis natalibus, fi- deqʒ& induſtria cognitum, quod neceſſe ſit eos omniũ conſiliorũ eſſe participes: quem morem etiamnũ ſeruari ubiq; cõſtat. t Quid rurſus de Præcone dicemus?& M. Cicero e- piſt. lib. vI. ex autoritate Balbi Iuriſconſulti ignobile munus arbitrari uidetur, unde ueta
8. S̃de de- rieum in decurionibus eſſe, ad Leptam ſcri
pſit: quam ſententiam& nos probamus:nõ enim ſimpliciter hic muſicam profitetur, ſed uoce& clamore populũ alloquitur. Iuuenal. Quondã hi cornicines& municipalis arenæ Perpetui comites, notæq; per oppida buccæ.
Bona hæreditaria æs quoq; alienum includunt. 2 RKegulariter nomina in bonis non ſunt. 3 Dos materna in ære alieno patris continetur. 4 Emphyteuſeos bona ad filios hæredes pertinent. 5 Hæreditas& nomina continet. 6 Legatis debita non compenſantur. 7 Dos datur alieno ære deducto. 8 Hærcditati omne augmentum debetur. 9 Bona augmenta poſt mortem excludunt. 10 Legitima filij de bonis præſtatur. 1u Legitima filij in hæreditate eſt ſecũdu quoſdã, ſed malè ſentiit 12 Filius honoratiore titulo ſuccedit. ¹3 Pater filium in certo fundo recte hæredem ſcribit. 14 Legitima deducto ære alieno debetur. 1s Filius perceptos fructus non reſtituit, deductionem æris alieni
1
non moratus. B ONORVM.) †Cum bonorum appella- tio ad ſucceſsionẽ refertur, pro hæredita te capitur, ſeu iure uniuerſali, quo etiam æs alienum continetur. Cuius rei exemplũ acci pipoteſt, cum quis bonorum poſſeſsionem
2 petit, uel bona ſua Titio reſtitui mandat“dde
j. de bono. Ana quod.
clarauimusqʒ ſuprà quãdo id locum habeat, ut cenſeatur appellatione bonorum de uni-
. aa Treb. uerſitate agi: regulariter enim eo ſermone ęs
alienũ nõ ſignificari cõſtat, in eoq; ab hæredi tate non modico interuallo differunt bona: tumq; hoc Iuriſconſulti reſponſum non pro cedit, quod quibuſdã exemplis explicari po-
it.atiuriſ teſt. Finge centum filiæ relicta hac conditio-
ranein fi. Je ne, ne quid amplius ex bonis paternis petat, er. Uib.
an dotem maternam, quam reſtituere pater
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
40
50
3 tenebatur, petere poterit? IEt cùm huiuſmo- 60
di dos æs alienũ ſit, conſtat non prohiberi's.
auth. un- Idemq́; in emphyteuticis bonis, quæ ex for- e.C. de inoff. ma initi contractus neceſſariò ad filios hære
ſta.
des pertinerentf. quòd ſi prohibita eſſet de
390
hęreditate petere, aliud conſtitueret᷑: tametſi enim ut quodlibet æs alienũ debeantur, ſnon eſt dubium hæreditatis appellatione æs alie- num contineri.fFinge rurſus, maritum uxo ri de bonis ſuis centum legaſſe, an compenſa re uoluiſſe crede- mus, q́d uxori de- bebats Et negant pleriq;: cùm enim ea uerba hoc ue- lint, ut æs alienum prius deducatur, reſtituendum erit uxori omne debitum, de- inde eo amplius legatum præſtandum. f Qua ratione ſi mulier ære alieno oppreſſa, bona ſua in dotem dat, etiam in detrimentũ mariti creditores exequentur: quoniã id actum ui- detur, ut id ſolum, quod ære illo deducto ſu- pereſt, ſit dotiIn ea quoqʒ ſpecie aperta in- ter hæreditatem bonaq; differentia eſt, quòd cùm hæreditas ſit uniuerſitas quædam, aug-⸗ mentum omne illi accedit: unde quadranti quem deduci de hæreditate poſſe C. Falci- dius conſtituit, is ſeruus imputabituri, qui in hæreditate tempore mortis nõ erat, ſed pôſt fuit, ut quia ab hoſtib. reuerſus ſit. tAt in bo- nis aliud eſt: quapropter cum legitima, quæ patrono debetur, nõ quota pars hæreditatis, ſed bonorum ſit, quod augmentũ undecũq; poſt tempus mortis prouenit, nihil patrono proficiet, ſed hæredi f Sed quid iuris in legi tima quæ iure naturæ filio debetur?& cuùum ea quoque ex bonis pręſtanda ſit, uidetur au gmenti nullam rationem ducendam!:& ita pleriſque uiſum,& ex facto reſpondit Cur- tiusm. Contrauidentur ſentire alij:cùm enim iure inſtitutionis debeat,& ideo in ipſis cor- poribus hæreditarijs accipi poſſit, augmen- tum nõ minus filio quam hæredibus prode- rit:nam& filius in legitimahæres eſt. t Sed hæc ego nõ probo, cùm clariſſimi iuris ſit, ex bonis, non ex hæreditate legitimam deberi: & inſtitutio ſolũ requiritur o, ut honoratiore titulo filius ſuccedat, falioquin non poſſet pa ter in certo fundo filiũ pro legicima ſua inſti- tuere, cùm fundus quota hęreditatis pars nõ ſit,& tamẽ conſtat poſſe:& hic enim ex cor- pore rerum hæreditariarũ eſt a. Sibi ergo im- putet, qui ſtatim fundum pro legitima nõpe tijt.t Hincq; etiã cõſequens eſt, ut cùm legiti ma hæc portio nõ niſi deducto ære alieno de beatur, fſi hæres morã nõ fecerit, quò minus deducatur, non eſſe compellendum ut reſti- tuat fructus, interim dum ad liquidũ res per- ducitur perceptos: quod& in ratione legis falcidiæ obſeruamus, in qua tamen quæſtio- ne aliter atqʒ aliter altercatum eſtꝰ.
ditatis, uniuerſitatẽ quandam ac ius ſuc/ ceſsionis,&nõ ſingu las res demonſtrat.
Coram e præſens eſt, qui corpore præſto eſt.
Coram Litio fit, etiam id quod non intelligit.
plerunq; res præſentiam& intelligentiam requirunt.
Fruſtra præſens eſt, qui rem quæ agitur non intelligit.
Mens, non oculus, uidet.
Notarius conſcribens inſtrumentum teſtibus nõ intelligen tibus rem, punitur.
8& X AS
R 4
g lIaſ. auth. præ terea. col.pe. C. unde uir.
h Guid. Pap. ꝗ. 447. 8
i I. ſerui qui. ad . falcid.
9
10
k I. ſi patronu. in fi. de bo.li.
l Iaſ. in auth. no uißima.
11 m Cur. conſult.
12
n Corn. conſil. 265. in 1.
13
0 l. Pap.§. quar ta. de inoff.
p§. cæterum. in auth. ut cum de appell.
14
ꝗ l. ſcimus. 5. re pletionem. C. de inoff.
15
r Ang. cõſ. 101. l in fideicom- mißi. de uſu.
5 Fab. d. auth. q. 9,uerſ. 7.

7
8
9 10 11
12
23 1
2
a Bart. l.j. in fi. de aut. tut. b l. ſiunus. C. de
teſta. 3
c l. qui teſta. in
fin. de teſta. d I. diem.§. co- ram. de arbit. 4 5 6 55 8 c Bald. l. j. C. de
cr. aduo.
9 10
f Bal. Lſi tutor. C. de peri.tut.
11
8 8⁸
391¹
Coram cliente ſi poſitionibus reſponſum ſit, non intelligente, non dicimur coram eo feciſſe.
Crimen falſi committit notarius qui doloſe agit.
Præſens habitu intendentis, intelligere præſumitur.
Præſumptionem legis tutd notarius ſequitur.
Quod impune inuitis fit, multo magis neſcijsuel FLOoR. LIB. X. IX- abſentibus. Si da CeIx. Vbi conſilium alterius re- En. quiritur, accepiſſe ſuf Oram“ Titio ali Hicit. quid facere iuſ- Laeaa on euana., ſus, n uiclet præſen cipere, ſed etiam ſequi ſciſte Imſ isi conſdliium debet. te eo feciſſe, niſi is in ORANM TI- telligat. Itaqʒ ſi furio tio.) a TtCo ſus, aut infansſit, aut ram,& in præſen- dormiat, nõ uidetur tiasiddem eſt teſer⸗ coram eo feciſſ. Sci- ninehadcorh rale re autẽ, nõ etiam uel præſentiam. Vn- Allre, de ſi teſtis aliquid le is debet: nam etiã 9 coram Titio factũ inuitoꝰ eo recte fit, dicat, quamuis Ti- quod iuſſum eſt.
tius non intellige-/
ret, non ideo mendax erit, dum corporaliter adeſſetꝰ. Sic& lex quę ſolennia teſtamenti in præſentia teſtium fieri requiritb, non tamen in hoc adigit, ut intelligant, ſed ſatis eſt, ut ſci ant, cui rei ſint adhibitic. Ex natura tamẽ rei plerunq; illud coràm factum nõ uidetur, cui intelligentia non acceſſeriti: ut cùm quis co- ram Titio facere iubetur: nam niſi eo intelli- gente fieret, huiuſmodi præceptum nullius effectus eſſet, Quid enim opus erat eius prę ſentiam adhibere, qui, quod agatur, non in- telligate tſiquidem aiebat Epicharmus philo ſophus, mentẽ eam eſſe, quæ uideat, nõ autẽ oculos:qui igitur animo non adeſt, abeſſe ui detur. fSed& notarius, qui intelligẽtibus te/ ſtibus conficere inſtrumenta debet, ſi ſimpli citer ſcribat, rem coram illo& illo geſtam, ni ſi intellexerint, puniri poteſt: cum em̃ opor- teat, ut teſtes negociũ percipiant, id uerbum ſecundum naturam actus accipietur, ut non corpore ſolum, ſed etiam animo præſenti eſ- ſent: unde ſi aliter reperiat᷑, tabellio ipſe reus agi poterit. t Quapropter cùm aduocatus in præſentia clientis poſitionibus latino ſermo ne reſpondet, nõ debet notarius in actis pro- fiteri coram cliente reſpõſum fuiſſe, niſi ſciat eum latini ſermonis peritiã habere, ut intel- lexerit. fSed an in prædicta quæſtione nota rius reus, crimine falſi puniri poterit- Et non putauerim, niſi doloſe egiſſe aliter probetur: ut quia data opera tẽpus obſeruauit, quo qui præſens erat, nõ attenderet: uel ſcienter affir maſſe eum ſcripſit, qui ſomno allectus capi- te annuebat falioquin qui præſens negocio, habituq; intendentis eſt, intellexiſſe quoque præſumit᷑: nec fraudi notario eſſe debet, qui præſumptionem legis ſequutus eſt f.
b TInuito.) †Et hoc caſunon procedit q̊d dici ſolet, qui poteſt inuitis facere, multoò ma gis& ignorantibus,& abſentibus:& ratio eſt, quia uis uerborum ita ſuadet.t Qua ratio
D. Andreæ Alciati in tit.
& omnis ager conti-
39² ne& qui cum conſilio alicuius facere tene- tur, ſatis eſt ſiconſilium accipiats, licet nõ ſe- quatur:tametſi& hoc perpetuũ nõ ſit. Quid enim ſi expreſsim mandatũ eſt, ut ſequature
Quid ſi tacitè ex cõiecturis hoc colligamuse ut quia conſultor
MART. IIB. VII. idẽ& adminiſtra- Iendr. tionis collega ſit.
LrR CrKe flté quiais, Guife⸗
10 18 qui natus eſt X quirere cõſiliũ de- mãcipijs urbanis, bet, inhabilis& i-
& miſſus eſt in uillã
nutriendus, in urba-
diota alioquin ſit: ut cùm lex adole-
Ituef. ſcentib. permittit“ nſtituet᷑ riisſer 8 vIII. ſfuſpectosfacerecu 1NSTIT. ratores, dum ex cõ LEN CCNl. ſilio neceſſariorũ ... 1
Vndi appellatio id faciant: Quara 7 e Cu Pprinceps
ne ome æclificiu, ione cuü princep
cauſam difficilem
8& maximè contro
netur: ſed in uſu ur, uerſi iuris cnidam
legũ imperito mã-
daſſet, ut non niſi me conſultò iudicaret: re-
ſponſum fuit mandatum nõ obſeruaſſe, qui
ſimpliciter conſilium petijt, niſi& ſequutus
fuerit. Idemq́; dicendũ eſt, quoties aliæ con
iecturæ hoc ſuadeant, nec enim omnes enu- merare poſſumus.
0 VLocus deſignatus ad tempus, non cenſetur perpetuus.
2Omni ſupelleclile urbana legata, etiam ea continentur quæ ad tempus in uillam miſſa ſunt.
3 Legatis omnibus quæ in uilla ſunt quoquo modo, etiam ibi nutriendos continet.
5 QvI NATVS.) ¶ Qui in uillam mitti t
tur, ut interim nutriatur, non ideo in ruſti cis ſeruis cõſtituitur: quia quæ ad tempus in aliquem locum delata ſunt!, nõ cenſenturibi eſſe, ſed potius in loco, in quo adeſſe conſue
40 uerũt. Quapropter ſi quis omnẽ ſupellecti
lem, quam in urbe habet, legauerit, ea quoq́; continebuntur, quæ in uillam miſſa ſunt eo animo, ut diutius ibi nõ eſſent, ſed in urbem referrentur, ut Paulus Caſtrenſis reſ pondit. Hincq́; cõſequens eſt, ſeruis ruſticis legatis eum qui in uillam nutriendus miſſus eſt, nõ cõtinerin. Idemq; arbitror, ſi omnesſerui, qui
in uilla ſunt, legati fuerint.ſquòd ſi dictũ fue 3
rit, qui in uilla quoquo modo ſunt, ſecus eſſe
so Bart. ſentit,& ratione non careto.
1 Fundus omne ædificium continet. auiagn b 2 Qucæuis res ſuper fundum poteſt fundari. ſaunian⸗ lurbc 14 3 Veteribus agri quàm fundi ſignificatio latior erat. Uugraar 4 4 Villa receptaculum eſt frugum.„Od Fan lüſtra s Aedes ſolo& ſuperficie conſtant. denſmtechiurett 6 Superficie continetur quicquid ſuper terræ faciem eſt. ianaunftn unrdan
7 Aedes ſine teclo, domus minimò eſſe poteſt. 23 duüſio
8 Area ſine ædificijs eſt ab ariditate dicta. 3 EVANI c2 9 Area ruri tantum eſt. ne du Uenule ſur vNDI.) Explicat Iuriſconſultus, quid p lzueſtol bune im blen dn Firrkeni ager ſit, ꝗd uillæ, ꝗd ædes, loci. nins nadG itemq; quid area Fũdus omnẽ agrũ, omnech 1 aenn lidmadd ędificium ſignitficatꝰ:fquia ut ſupraà uidimus, 2 dier ntſaie ab eo nomen ſumpſit, qd fundari ſuper eum de dgnüe Tn quæc; Allcatdn. p Sduicn
33 fiusqulin d
b I. Titum. d admin iu. qède qdd
le ſocodi chelloloco
mnsjVile do/
i Linpubers. nSlunt in qlas ce ſuſh u. Ä- toſtendimu ills eiam clullale cicem emolai hualuntprædi- rffitaulem ſuj alckterræ elt lnupuietesèltec etuuies.ſuperf melſe aduũqpydo nſerunt“ ædeser
aicjcpberäſinuls ddicuæ adhuc cont nelecaccipi egor deemonis:undeap un ätexlocus ſi rd oͤdineafn
b ſitnimioſolia ſararaintemplöp
1 Ii C deuas dispura, necobtech ſuf. itm cecint Pgo
2 naboAnreampro
ml. queſtu 5* npreorbdequo P fuaalgi erdpriningen
mrinurbelbinon 1 ugrwuuct Vidh nyluuiũ, cohortem
n l ſeruirua dherunt vnico non dele Kemaphelaripoſt
o Rar lgrnaa rrahr giiaſeſ
li. uxori d ltugirtguan Velarlcat
egfit. nemſ
k Raph. om conſile.

de uerb. ſi
quæque res poſsit: ut minimè Iouiani Pon- tani ſententiam probem, qui dictum opina- tur, quòd fructus patrifamiliæ fundat, id eſt, 3 præſtet: quod& M. Varro tradidit. iIn for- mulis ueterum Iuriſconſultorũ uidetur latio rem fuiſſe agri, q́ fundi ſignificatio- nem, dum ita uer- ba concipiebant: Fũdus qui in agro eſt, qui Sabinꝰ uo- catur. Sed fortè in ea formula ager ꝓ ipſo territorio acci
393
bana ædificia ædes, ruſtica uillæ dicunt᷑. Locus uerò ſine ædi ficio, in urbe area, in rure autem ager ap- pellatur: idẽq; ager cum ędificio fundus
10
itur, non pro pre, PitlI, Propte dicitur. dio:de qua ſignifi-
tiõe ſi oloco di- VLP. LI B. 1. DE catiõe ſuo loc AvVEN
cemus.t Villæ do- mus ſunt, in quas fructus deuehuntur, quod & ſupra oſtendimus: uulgò tamen in Gallia uillas etiam ciuitates dicunt: ſed hanc ſignifi 5 cationem ſermo latinus nõ admittit. tedes urbana ſunt prædia, quę ſolo ſuperficieq; cõ ſtant.tEſt autem ſuperficies, omne quod ſu- pra faciẽ terræ eſt: quapropter in prædijs ur- banis parietes&tecta, in ruſticisarbores, her bæ, frutices, ſuperficiei adſcribuntur. Latio- rem eſſe ædiũ q́; domus appellationẽ pleriq; ſenſerunt?: fædes enim pro omni ſpecie ædi ficij capi, etiã ſi nulla adſint tecta: at domũ nõ 30 dici, quæ adhuc contecta non ſit. Sed promi- ſcuè hęc accipi ego magis ſentio, exẽplo græ ci ſermonis:unde apud Homerũ aνυμκ̈α‿αι 8 Hæxτα. †rea, locus ſine ædificio eſt, ab aridita te dictus, q́d in ea fructus areſcant: alij quod ſolo ſit nimio ſolis ardore arido: quidã quòd ſicut ara in templis pura eſt, ita hæc ab ædifi- cijs pura, nec obtecta ſit. ſunt& qui ab aëre dictam credant. Ego priorem etymologiam probo,& aream propriè pro ruitico loco in- terpretorb, de quo P. Vergilius:
Area qᷓprimũ ingenti eſt æquanda cylindro. 9 Tnec in urbe ſibi nomen uendicare arbitror, niſi αrρραιυαε Videtur enim quod ueteres impluuiũ, cohortem, plateam, hypetriumq́; dixerunt, unico nomine per translationem aream appellari poſſe,
20
40⁰
Varicantur qui in tranſuerſum eunt.
Varicari à uarice deriuatur.
Præuaricatores ſunt, qui prodita ſua cauſa aduerſariu adiuuaàt.
Præuaricator in famia notatur.
Præuaricator à uario certamine non dicitur.
Non præuaricatur qui uiſis aliorum iuribus priori renunciat, & aduerſcæ parti accedit tanquam iuſtiori.
7 Prodens ſecreta alterius partis, falſi pœna coërcetur.
8 Honorario reſtituto iuſtiori accedere cauſæ parti licet.
1 RAEVARICATORES.) tVarices Drstr uenulæ ſunt in cruribus, quæ pro pter atram bilem turgeſcunt,& ferro adu- ſtioneq; curantur: Græci ixyas uel cirſos ap- pellant. qui eo morbo laborant, rectà ire ne-
2 queunt: inde Varicari uerbum in tranſuer-
3 ſum ire ſignificat,& præuaricari. tSunt autẽ Præuaricatores, qui cum aduerſa parte collu
7 2 3 50 4 5 6
60
gruf. comment.
394
dunt:quod frequentius ab accuſatoribus fit,
qui ſubornati uera crimina abſcondun t,& di
uerſam partem prodita cauſa adiuuant&in c j. de præuar. de nomen traxerunt, quaſi uaricentur, id eſt
in aduerſam partem eant. In hos ex legibus 4
grauis pœna con- I. athletas.§. ſtituta eſt d, cõdem natiq; etiam infa- mia notantur. fLa 5 beo à uaria certa- tione id nomẽ tra- ctum aiebat: ſed e/ ius ſentẽtiæ etiam ratio ſyllabæ refra
LEX CCXII. pen. de his qui
Ræuaricatores kot;
eos appellamus, qui cauſam aduerſa/ rijs ſuis donãt,& ex parte actoris, in par- tem rei concedunt:
. gatur, quæ in præ- uaricando em̃ preua Sau kd
catores dichi Euf uaricatore quãdo-
ricatores dicti ſunt. que producit᷑, cùm
uarius primã corri piat. tSanè exiſtimauerunt aliquie, eum ad-& uocatum, qui uiſis alicuius iuribus, aduerſæ e Bart. d.I.j. parti acceſsit, cùm priori renũciaſſet, præua- ricatorem non eſſe: nõ enim cauſam prodit, qui apertè aduocaturum ſe negauit:quod& ipſe probo, dum ſciamus, fqui cauſę alicuius 7 ſecreta iam cognouerit, non debere in alias partes tranſire, quoniam ea aduerſarijs pro- dens, lege Cornelia falſi cocërceturſ. Quid er f I.. 9. qui depo go ſi nihil ſecreti in cauſa, ſed omnis quæſtio lſita. de ſal. iuris eſtefEt licere ei defendere, quẽ ſciatiu- ſtiorẽ cauſam habere, uerius eſt, dum tamen honorarium, quod ab alio cauſcæ tuendæ gra tia recepit, reſtituat: ſicq; in ſenatu damna- tum Tuſcilium nominatum, Vicentinorum cauſæ deſertorem, Plinius Cæcilius ad Vale rianum ſcripſit.
Dies cedit, quo ius alicuius incipit.
Venit, quo obligatio Oactio orta eſt.
Licet dies& ceſſerit& uenerit, actionis tamen exercitium ſuſpenditur paruo tempore.
Suſbenſt exercitij tempus decendium eſt.
Dos poſt annum exigitur.
Exccutio rei iudicatæ quadrimeſtri ſuſpenditur.
Qui anticipat hoc tempus, nullam pœnam ſuſtinct.
Pœna celeritatis eſt, quplicatæ induciæ.
Præſcriptio dilationis nec exceptioni nec compenſationi obſtat.
Obligationi in diem exceptio obſtat.
Tempus nõ eſt modus tollendæ uel inducẽèdæ obligationis.
Promißio uſusfructus in diem, nec obligationem nec actio- nem parit ante diem.
13 Lex nihil fruſtra inducit.
14 Actio in rem poſt diem naſcitur.
1s Legatum ante diem frustra repudiatur.
16 Vbi tac ita dies ſubauditur, actio prius non oritur.
17 Perperam agi,&non peti poſſe, actionis uerba ſunt.
18 In die incerta tantum obligatio oritur.
19 Maxima incertitudo conditionem ſapit.
20 Die& obligatione poſt morteni collata, ab hærede incipit obligatio.
Dies multiplicans, obligationem& aclionem ſuſpendit.
Dies in contractibus multiplicans, non ſuſpendit obligatio nem nec actionem.
23 Con ditio obligationem& aclionem ſuſpendit.
24 Conditio quæ præſens tempus reſpicit, cenſetur pura-
25 Aes pro pecunia capitur.
26 Acg transfertur& ad facultatem.
N*

3 a§. fi. Inſtit. de inutil. ſtipul. 5 I. j. de in. deli. c l. quod dici- muss. de ſol. 4 d l. promiſſor. §. j. de conſti. pec. 5 e l. j.§. exactio. C. de rei uxo. aclio.
6
f I. fi. C. de uſu. rei iud.
2 I.ij. de re iud.
7
8
9
b§. hodie. Inſti. de actio.
i I. in rebus. C.
de iur. dot. in
fin. 10
k I. ſick militi. in fin. de com penſ.
I I. ſi ſocer.§. Lu cius. ff. ſol. ma.
m Bart. in l. ita ſtipul. in j. ꝗ.
11
395
Aes nonnunquam profeßionem ſignat.
Lata culpa eſt negligentia, per quam non intelligimus, quæ om nes intelligunt..
Negligentia& culpam& factum reſpicit.
Es non intelligens punitur, qui ſi uoluiſſet, intelligere potuiſſet.
ls negaſſe dicitur, qui con
ſentire potuit. 1DEM LIB. I. Medicis tantum ignoran- REGVI.
tia medicinæ imputa-
zu 7 LEX CCXIII.
In ſua Quiſque profeßio-
ne negligens dicitur. oni ficatin cip ere Qui in iure errat, in lata 5. culpa eſt deberi pecuniam: ue Error iuris propriè ad u⸗ nire diem, ſignificat riſbrudentes reſtri- eum diẽ ueniſſe quo gitur.
Ignorans, quæ omnibus e- Pecutila Deti p oſsit. ius artis conſtant, in lata culpa eſt: quæ excellentes, in leui: excellentißimi, in le uiſßima.
EDERE DIEN.) Tf Cedere uerbum (ue ſignificationis eſt: accipitur autẽ quandoq; pro incipere in ius alicuius ueni- re, unde& accedere dicimus: ſic cedit dies hoc in reſponſo, cùm incipit ea die res ad ius alicuius pertinere, licet agi adhuc non poſ- ſit Venit uerò dies, quando perfectè perti- net, ut quia&bligatio& actio efficaciter& uerè orta eſt. Referũtur autem hic exempla ſtipulationis puræ,& quæ in diem, itemq; e- ius quam ſub cõditione concipimus. Viden dum igitur eſt ſpecialiter de ſingulis.iIn pri- ma ſpecie quando debetur purè,& ceſsit,& uenit dies, quia obligatio& actio efficaciter eſt orta, ſuſpenditur tamen actionis exerci- tium*, νχꝶ& ε,& modico tempore, arbitra- tu iudicis b:nõ enim creditor ſtatim cum ſac- co uenire debet“*. tAliquibus tamen caſibus id tempus quale ſit, expreſſum eſt: in conſti- tuto, ut ante decimum diem non conuenia- tur d. in dote, quæ cùm olim annua, bima, tri ma die deberetur, hodie poſt annum ſoluen⸗ da eſt e: in re iudicata, cuius olim Xx X✕ X. dies iuſti ex lege XII. tabul. erant, ut Aul. Gellius ſcribit, Thodie uerò ei executioni quadrime- ſtris dilatio indulta eſtſ: poſſetq; qui pro tri- bunali ſedet, huiuſcemodi terminos ex cau- ſa mutares. ſi quis tamẽ huiuſmodi tempus humanitatis cauſa indultum nõ obſeruaret, ſed ſtatim peteret, non ideo ante diem dicere tur agere, fnec illi in nimiæ celeritatis pœnã duplicarentur induciæ. Hincq; eſt, quòd in præſcriptione eius diſationis rationem non habemusi: unde nec compenſationi impedi mento eſt t, neque exceptioni, cùm uideatur dolo facere actor, qui id petit, quod poſteum terminum reſtituere compellitur!& hæc cõ muniter approbata funt“. In ſecunda ſpe- cie, cùm de obligatione in diem agitur, rece- ptior eſt opinio, ante diem& obligationẽ& actionẽ eſſe ortam, ſed obſtare exceptionẽ: cuius ſententiæ illa eſt ratio, quia cuùm dies addita obligationis executionem reſpiciat, non debet interim eius ſubſtantia impedirin, unde obligatio, actioq; formatur, ſcùm non
D. Andreæ Alciati in tit.
Edere diem, ſi⸗ 0
396
ſoleat tempus adiectum ipſo iure, effectum
obligationis auferreo. Non procedittamen 12
hæc concluſio in promiſsione uſusfructus: in ea enim ante diem nec obligatio, neque a- ctio naſciture, ſiue quia cùm ad hęredesuſuſ-
fructus non tranſ-
Vbi purè quis ſtipu eat, ſiantequã dies ,, ueniret, moreret
latus luit,& ceſsit& creditor, fruſtra uenit dies: ubi in di- oblſgatio ellet or⸗ em, ceſſit dies, ſed nô ta: fſex autem plu- dum uenit: ubi ſub rimum cauet, ne conditione, neq; ceſ quicquam fruſtra ſit, neque uenit dies, Terai Slle quia dente adhuccon lusUccls anie⸗
P en quam dies ueniat, ditione. in rerum natura
non eſt, ſed in ipſa proprietate permanet, nec operæprecium
ꝛ0 fuit ſeparatam à proprietate rationẽ cius ha-
beri prius, quàm cõſtaret omnino eſſere ip- ſapræſtandum, ut quia& ceſsiſſet,& ueniſ- ſet dies. Non procedit rurſus in actione in rem“:nam in ea ante diem actio nulla oritur: translatio enim dominij uel iuris in re per executionẽ legis fit, quam lex ante diem non facit:unde huiuſmodi actio cõpetere non po teſt: uendicatio enim propter dominium in re datur. t Quapropter cùm repudiatio ad do
30 miniũ referatur, qui legatũ in diem ante eam ſiitaſrpa d
—₰¼
diem repudiat, nihilagit“: adhuc em̃ ad eum non pertinet:tEt hinc etiam conſequens eſt, ut quoties ex diſpoſitione legis tacita dies ſubauditur, ante eius aduentum actio non o- riaturꝰ. Lex enim quandoq; perperàm agi dicit:, quandoque peti non poſſe: quæ uerba ad actionem ſoluùm referuntur, licet hoc ca- ſu aliqui etiam obligationem non naſci credi derintu: quæ ſententia recepta nõ eſt. Nam
eſt eorum opinio, qui idem iuris eſſe opinan tur, ut ante diem ſolũ oriatur obligatio, poſt diem uerò actio: unde qui ante diẽ ſoluit, nõ repetit*, cùm uerèinterim deberet, licet agi nõ poſſet. Nec nos mouet, quòd medij tẽpo- ris utilitas incerta eſt:nõ enim hoc obeſſe po teſt, quò minus in id, quod principaliter de- ductũ eſt, obligatio proueniat. Quapropter ſi ultra diei incertitudinem alia quoq;, quę in
so promiſsionẽ deducũtur, incerta ſint, ut cum
quis fructus, qui ex fundo percepti fuerint, promittit, neq; obligatio, neq; actio interim oritur v:hæc enim maxima incertitudo con- ditionem ſapit.Idem cum nõ ſolum dies, ſed obligationis quoq; ſubſtantia poſt mortem confertur: tunc enim obligatio ab hęrede in/ cipit?. Sanè& in diem, quæ multiplicandæ obligationis cauſa additur, ſolet diſtingui, ut
in legatis annuis ante diẽ nec obligatio, nec 1 ſtin ſug 1 6õo actio cõpetant:quoniã tacitam in ſe, ſequen⸗ los deanl tium annorũ reſpectu, conditionẽ habeant“, 22 6 tin contractibus uerò competatb:cuius rei ra h lſi dicchmm dorum
tio à nobis libro Paradoxorum I. cap. xX VI.
diſputata eſt.In tertia ſpecie, quãdo ſub con ditione
quand dile 0 loblig fraſ 1 arbtall, blactt. deac. 4 helb lib C oblig 42 b Ljinfi. aa ſch ecll do di lgſe ln. w«d., fi erüc
13 aiiuramn
binmaimas du wottamen antl
14 q L ſemper äk li
tlus deuſſ. wialled ſigeauge leg upoptergsale dervideſt,quæn
rrlicgtes noftrũ
15 imgwuar lerol
ndicimus, quic Fij ce legen utmmand eleſci 16 Güm innoſtris nu 5 l.interdun d alnedp dreſtate uerb. ohlg lribimead profeſs 17 tsdeſophilmated t lijj ſiis hädevid inæreſu jj. qe eoaad lonem uam nihil: cert ec. hebquendimod 18 ldebenterecius
40& in die incerta, ueluti cùm moriar, crebrior u lcotinus t pttum niſieauen
Ijdeunbh factedamus,quan ubi Arct. tetur,t aan Acorſtus(oletlo
X L ſub condiu L4T cV ne decman üns, quidlſit ata cb. eirnimanegl e mus,quod om
dam Docdoresno
wrunt utKali b ſmocluriſconfult
19
doneexi
„ lj decond. 1 Xinterpreti umniatores, J
E aemunſt aadd oleederel 20 8 blimellec zlj Cudd aimilt, uod herea grecimmadhh 2⁄ imtennanaüh letrachma 3
epilim n0 in
lount N. Ot
emwätnmen 1
müticondin
dlquii
Sj deuad M 1 i5 lig. wmac um, ni unlex
daceppie

pupillus.
de noua.
25
397
ditione aliquid debetur, certiſsimũ eſt, ne
obligationem, neq; actionem ullam eſſe an- tè, quàm cõditio eueneritfidemq; eſt, ſiue ex preſſa ſit conditio, ſiue tacita, ut quæ à lege ſubinducatur, ſdum tamen propriam condi tionis naturam ha beat, ſubſtãtiamq; rei, non autem ſo- lam executionẽ re ſpiciatb: conditio enim quã certũ eſt extituram, uel quę tempus preſens re ſpicit, propriè con ditio non eſt, ſed propura habeturc. C§. AES ALIE- num.) † Vetuſtiſsimorũ Romanorũ pecu- nia in ære conſiſtebat: quoniam propter eo- rum paupertatẽ, rarus illis argenti, rarior au ri uſus fuit: indeq; æris appellatio, pro pecu- nia accipi cõſueuit:& qᷓ;uis domitis nationi- bus in maximas diuitias excreuiſſent, ſerua- uerunt tamen antiquũ nomen,& ſiue pecu- nia aurea, ſiue argentea eſſet, æs appellabat᷑. quapropter ęs alienũ dicitur, omnis pecunia aliena, id eſt, quæ noſtra nõ eſt, ſed alijs debe tur:ſicut ęs noſtrũ eſt, quod nobis alij debẽt.
Aes alienũ eſt, qd nos alijs debemus:ęs ſuum eſt, quod alij nobis debent. y La- ta culpa, eſt nimia ne gligentia, id eſt, non intelligere, quod o- mnes intelligunt.
36 Ta‿αροαιαρα uerò latius quoque accipitur, ut
27
28
30
cùm dicimus, quicquid in ære noſtro eſt, id
in tua manu eſſe ſcito:fintelligitur enim, nõ
ſolùm in noſtris numis, ſed etiam in omni fa
cultate& poteſtate. Trahitur etiam quãdoq́;
latiſsimè ad profeſsionẽ, ut cùm Juriſconſul
tus de ſophiſmate dialectico interrogatus, re
ſpõdet, id in ære ſuo nõ eſſe, id eſt, ad profeſ-
ſionem ſuam nihil attinere. Sanè notãdus eſt hic loquendi modus, æs ſuũ eſt, quod alij no
bis debent:rectius enim ſeriptum fuiſſet, æs
noſtrum, niſi ea uerba ex aliqua lege deſum- pta credamus, quam hic Juriſcõſultus inter- pretetur, ut&ερνρρόννιαυυο appoſita ſint, uel(ut
Accurſius ſolet loqui)materialiter.
§. LATA CVLPA.) Explicat Iuriſcon- ſultus, quid ſit lata culpa,& eam ita diffinit, ut ſit nimia negligentia, per quam non intel- ligimus, quod omnes intelligunt: aduerſus
quam Doctores noſtri nouas argutias cõfin xerunt8, ut& aliquid ipſi ſcire uiderentur,
quod Iuriſconſultum latuiſſet, fiuntq́; hac ra tione ex interpretib. accuſatores, uel potius
calumniatores. f᷑Aiunt primò, non in negli- gendo ſolùm eſſe culpam, ſed etiam in facien do, cùm id fit, quod fieri nõ debet“, quaſi ne- ligere etiam ad factum nõ referatur, cùm ali- quam rem non adhibita cura, ſed cum negle ctu pertractamus. Aiunt iterum, dementem uelpupillum nõ intelligere, quod omnes in telligunt, S&tamen in culpa ideo nõ eſſefSed hi nonidcirco nõ intelligunt, quia negligen- tiæ eorum aliquid imputetur, ſed quia in al- tero naturæ uitium, in altero ætatis defectus eſt:nam& cùm lex aliquid nõ intelligẽti im- putat, de eo accipiendũ uidetur, qui ſi uoluiſ
de uerb. ſignif.comment
2 0
40⁰
50
60
398
ſet intelligere, potuiſſet Sicut cũ negantiali quid damni irrogat, de eo accipitur, qui con ſentire potuitt. Sicut& proprieè ſilere ſolùm dicitur, qui poteſt Ioqui. Et propriè excuſa- tur, qui poteſt acceptare?: unde& generalis
eſt regula, Eius eſt
M1ARC. LIB. PRIMO nolle, qui poteſt& pVBI. IVDIcC. uelle“. Argumen- tantur rurſus, Me-
LBN CGXIIII. 1
dicus propter im-
1 Vnus propriè peritiã&latam cul eſt, quod neceſ
pam tenetur’& ta
ſarièd ſubimus, le- hErerrd, Shrerde 24 icinã intelligunt.
ge, more, imperiOue ν 8
. up Sed&choc eadem
eius, qui iubencdiihha⸗ rationetollituran
enim in alijs, q; me dicis, ignorantia medicinæ negligẽtiæ impu tatur:negligens em̃ dicitur in ſua quiſq; cõ- ditione,& profeſsiõe, nõ in aliena. ſ Subdũt etiã errorẽ iuris latæ culpæ aſsignari 3 Zta⸗ men pauci iuriſperiti ſunt tSed hoc in pœnã ignorantiũ cõſtitutum eſt, cùm omnes pru- dentes uiri, quæ ipſi ignorãt, ab alijs peritio- ribus ſcrutentur: qui igitur ipſe nec ſcit, nec peritiores cõſulit, in lata eſt culpa: nam& idẽ hominũ genus Heſiodi carmine improbatũ eſt:uis& generalis hæc dictio ſecundũ ſub iectam materiã reſtringatur, ut de eis ſolum intelligatur, qui eiuſdem cõditionis, uel pro- feſsionis ſunt Et ex hac diffinitione infert᷑, quod nõ omnis imperitia latæ culpæ aſsigna tur, ſed ſi in eo quis errat, quod communiter omnes eius artis intelligunt, eſt lata culpa: ſi in eo, quod ſoli excellentes, eſt ſoluùm leuis: ſi in eo, quod nõ niſi rariſsimus quiſq; ſciebat, ut quia excellentiſsimis ſolùm erat cognitũ, leuiſsima uidetur culpa, utpleriq; ſenſerunt. Sed quia hic tractatus iterum& iterum in co gnitionem reuocabitur, infrà quid ſententię nobis ſit, diſſeremusm.
Munus pro onere capitur,& cogimur ſubire. 2 Munuis pro largitione uſurpatur, ex cauſa tamen non ne-
ceſſaria. 3 Conſuetudo longa ſufficit ad impoſitionem muneris, quod uecligal concernit. Præſumptio firmißima eſt pro longa cõſuetudine parifor⸗ 5 Conſuetudo longa omnium iuri ofcit.(mi. Vſucapio aduerſis uectigal non principis, procedit in bo- næ fidei poſſeſſore. Qualiſcunq; largitio uel donum, munus uocatur ex uſu cõ- muni loquendi.
VNVS.) TDuplex eſt muneris ſigni
ficatio, de quahic agitur: altera onus officiumue quodcunq; intelligitur, quod ne ceſſariò ſubimus faltera largitiones accipiũ- tur, quæ ex cauſa aliqua, non tamen neceſſa- ria fiũt.In priore ſignificatione quemadmo- dum ſoleat diſtingui, ſuperiusrà nobis tracta tum eſt.tIllud ſupereſt addendũ, exiſtimaſſe Accurſium non licere munera, quæ ad uecti galia pertinent, ex ſola cõſuetudine imponi, niſi etiam lex acceſſeritꝰ:& ideo dum hic di- citur, munus lege, more ſubiri, coniunctim
31
f l. ab admini- ſtratione. C. de leg.
g Abb. cõſil. 22.
in 2.
h l. ijJj.tit j.
i l.illicitas. õ. fi. de offi. præſ.
3²
33 34
35 k I. reg.§. pen. de iur. ignor.
1 Ij.§. ij. de op. no. nunc.
36
m l. latæ. l. ma- gna.
n l. munus. 5. co.
5
0I. ſi publi.§. fin. de publ.

359
accipit:ſed crebrius receptum eſt, ut diſiun- ctiuè hæc ſoluta oratio accipiatur, ſufficiatq; alterũ, ſiue lex iubeat, ſiue conſuetudo, dum uetuſtiſsima,& poſt hominũ memoriam ſit: ea enim priuilegij iushabet,& qualis nũc eſt,
D. Andreæ Alciati in tit
400
10 Nimia Accurſij reſtrictio ad hoc reſponſum. 11 Poteſtatus plures eſſe ſignificationes, qudm hic Paulusre- cenſeat. 12 Poteſtates pro magiſtratibus accipi. 13 Poteſtas pro cura Senſiraim⸗ item pro autoritate umitur.
præſumit ſemper
4 retrò fuiſſe arfeſtq;
a c. fuper. 5. j. illa firmiſsima præ
extra eod.
ſumptio, quã uul- go iuris& de iure 5 uocant Inec in ea cõſuetudine intro ducẽda uidet᷑ prin cipis ſcientiam ne ceſſariò requiri, cũ nõ ſimpliciter, ſed in uniuerſum iuri
b Imol. d.9. fn. omnium officiat b. Alex. cõſil. 6. Qua ratione& ad
uerſus Imperato- rem, ex tali iure po terunt pleræq; lta-
bet poteſtatem. Do-/ na aũt propriè ſunt,
quę nulla neceſsitate
iuris, officidue, ſed ſpõte præſtant᷑: quæ ſi nõ præſtentur, nul la reprænſio eſt,& ſi præſtentur, plerun- que laus ineſt. Sed in hoc uentũ eſt, ut nõ quodcũque munus, idem donum accipia tur: at quod donum fuerit, id munus re-
L. FVSIAM CANINIAM. LEXN CCXV. Oteſtatis uerbo
0.. — plura ſignifican/
tur: in perſona magi ſtratuũ, imperiũ: in perſona liberorũ, pa tria poteſtas: in per/ ſona ſerui, dominiũ. At cũ agimus de no/ xæ deditione, cũ eo,
a0 qui ſeruũ non defen
dit, præſentis corpo- ris copiã facultatẽq;ʒ
14 Poteſtas pro copia. 15 In poteſtate conſiſtere dicitur, quod in actu
nõ eſt, ſed eſſe poteſt.
OTESTA TIS,
Poteſtatis ua- riæ ſunt ſignifica- tiões, ex quib. ꝗn- que hic cõnume- rantur.t Prima eſt, cùm de magiſtratu dicimus, eũ habe- re poteſtatẽ:intelli gimus enim merũ imperiũ, quod nil aliud eſt, quàm po teſtas animaduer-
liæ urbes præſcri- ptiõe ſe tueri, tam- etſi Imperator ig- noraſſe ſe alleget: idq; uerius uidetur, præſertim cum ex fama ſatis potuerit hoc Cæſar ſcire, ſi modò res Ita las curaſſet. Curat autẽ minimũ, ut qui tot e- gregias urbes, eius fidem implorãtes, in ſum mas calamitates incidere permittat, cùm ipſe interim, uel ſacrificulorũ preculis, uel alijs nõ æquè neceſſarijs rebus operam inſumat.
8. ctè dicatur. PAVIL. LIB. SINGVL. AD
6 Sanè aduerſus uectigal, quod ad aliũ, q́; ad
Principem pertineat, non eſt dubium uſuca pionem procedere, etiã breuioris temporis,
e Bart. d. fin. dum titulus& bona fides poſſeſsioni pręſcri Barba. conſil. Pentis acceſſerintc. Quod adalteram mune-
8.j.
ris ſignificationem attinet, à nobis latius ſu-
ſignificamus. Inlege tendi in facinoro- Attinia in poteſtatẽ ſos homines: dici
tur aũt merũ, quaſi liberum: quoniã cùm delicta ex uarijs cauſis uel aggrauentur, uel eleuentur, in arbitrio ius dicentis reſidet, quam potiſsimũ pœnam
30 irroget:quod nõ eſt in cauſis pecuniarijs, in
quibus certam proferre ſentẽtiam, ſecundũ
ea quęprobata ſunt, debet.t Vnde in his quę 3
officio iudicis expediũtur, quoniam ſummo iure nõ debentur, plurimũq; in arbitrio eius conſiſtunt,& tamen priuatam utilitatem re- ſpiciunt, imperiũ mixtum exercetur. †Merũ igitur imperiũ in inquiſitionibus, accuſatio- nibuúsue conſiſtit:mixtum, perſecutionibus: ſimplex iuriſdictio actionibus. tSecunda ſi-
7 praà diſputatum fuit. fIllud in præſentia omit 40 gnificatio eſt in perſona liberorũ, ut patriam
tendum nõ eſt, exiſtimaſſe Vallam, Martia-
d L inter donã. num hic VIpiano aduerſarid, quòdille tradit,
5. eod.
1
2.4 3
QC
doni ſignificationẽ latius, quaàm muneris pa tere:at hic aliter diſtinguatur, nimirũ munus- ad neceſſitatẽ pertinere, donum ſpontè dari: rurſus in hoc uentum eſſe, ut omne donum munus dici poſsit. Sed has obiectiones ipſe ſic extrico, ut munus, ſi generaliter accipiat᷑, cùm ad onera officiaue etiam pertinet, uerũ
poteſtatẽ intelligamus:hoc ius proprium ci- uium Romanorũ eſt, quoniam à lege XII.ta bul.introductum:fſed cùm cõſtitutione An-/ toninis, qui in orbe Romano ſunt, ciues Ro. effecti ſint, ſequit᷑ ad omnes Chriſtianos ho- die illud pertinere. Quapropter& Francis cõmunicatum eſt, qui licet regibus Germa- norũ, quos Imperatoris titulo Romani Pon tifices inſigniuerunt, nõ ſubſint, Romani ta-
ſit non quodcunq; munus donum eſſe: ſed ſi so men imperij&ipſi pars ſunt, eoq; iure uiuũt.
pro largitione accipiatur, tunc id ſignificare, quod ex neceſsitate alicuius officij, uel ex cauſa datur: niſi quòd in hoc ex cõmunilo- quendiuſu uentẽ eſt, ut qualiſcunq; largitio uel donũ, munus dicit poſsit. Vlpianus igit rationẽ ſermõis, Martianus uſum cõſiderat.
Poteſtas pro mero imperio accipitur.
Merum imperium quid,& unde dictum.
In quibus mixtum imperium exerceatur.
Pote ſtatus ſignificatio in perſona liberorum.
Patria poteſtas hodie ad omnes Chriſtianos pertinet. Poteſtatis ſignificatio in perſona ſerui.
Poteſtas pro facultate.
In lege Attinta guando in poteſtatẽ dominires ueniſſe dicatur.
Tertia ſignificatio eſt in perſona ſerui,& ad dominium refertur: ut cùm dominus ſe ſuos ſeruos in poteſtate habere dicit, uel de pote- ſtate dimittere. Id autẽ ex iure gentiũ deſcen dit, quo iure capti in bello, capientiũ fiebant: unde& mancipia dicuntur. Sic Auſonius: Capta manu, ſed miſſa manu neſciuit herile Imperiũ dominæ, uult domina eſſe manus. TQuarta accipitur pro facultate, quæ in præ-
6o ſentia& ad manũ ſit:unde cùm lex, niſi do-
minus ſeruum pro noxa det, cogat eum ad ſuſcipiendum iudicium, ſi modò in poteſtate ſua ſit, intelligemus poteſtatẽ, id eſt, faculta- tem exhibendi: quid enim ſi ad aram confu-
gerit⸗
f lautfactace
8 Kial Acd . le T h l quoties de adlseſti
nlcationes ba b efert erin olues recenfere: gbsmagikraus 1 elhmus ute 4 èlouenalis: Anridenarũ Jocd uerun'unu- a geralite potel ione quandoq;⸗ Wad Rom dixer ipoteſtauib ſubl umäsanimaſubc vumen, cumpo Abusmagiltratb i u weüühaberent-g Mrorait Diciture 4 adwinpoteltatella miiſtratione. Tu ugotekatẽ habet id 5 billapoteltateg Araatoritate feci bpoteltatem ſuin 6- lapäucöre . 4, Aentes uel quila elſeletvbewhee ſedellepotelt, golenlu lulan lfteiulbrepe anmügenaajtina iann guidelcch nun
e l imperiu ie iur. om iu.
pan.
lemulipien,ſe,” 1 ultplii letrg ſan.
noxdl.

4⁰¹⁷
gerit: f Quinto in lege Attiniain poteſtatem domini res ueniſſe uidetur, ſi eius uendican- dæ ſibi facultas data ſit,& ipſe neglexerit: nõ enim amplius cenſet᷑ inuito domino ablata, unde tanquã furtiua non ſit, poterit uſſ ucapi.
10 †Accurſius nõ ſuf-
11 12
eiuſſ de
.
₰
j de reb. eo. Nn. de iudi.
iJj. ma⸗
um.
um qui. de
riſ. om. iud. 2 33 j. de rebus
arcl.
— 1 uth. ne def.
un ſut. de tu. in in.
14
prin. 15 iij. ex quib. u. in poſ.
4— duerſus. de hit.
O G 2
7 ſiconfeſſus.
cuſt. xeor. 2
liulas. co. tit.
ficere exiſtimauit, quòd dominusrei uendicandę facul- tatem habuerit, ni- ſi etiam apprænde rit, uel litis æſtima tionem ſit conſecu tus:quę interpreta tio reſponſi huius uerba nimis coar- ctat. Et hæ ſunt quas huic uerbo ſi gnificationes Pau lus refert: fueriſimile autem eſt, noluiſſe eum plures recenſere: ſunt enim& aliæ-, fueluti cũ ipſos magiſtratus ſimpliciter poteſtates ap- pellamus ¹, ut eſt apud Plinium& Apul. dic & Iuuenalis:
An Fidenarũ Gabiorumq; eſſe poteſtas? quod eννυνμμee dictum uideripoteſt, cùm generaliter poteſtas b, pro qualibet iuriſdi- ctione quandoq; accipiat᷑: nam& quod Pau- lus ad Rom. dixerat, t&rσεaες‿ ντεενκιοαm Lati ni poteſtatib.ſublimioribus habent’, quibus omnis anima ſubdita eſſe pręcipit᷑. Antiquio res tamen, cùm poteſtatẽ dicebant, de maiori bus magiſtratib. intelligebant, qui merũ im-/ periũ haberent“: quod& Paulus Caſtreñ. an notauit.t Dicitur etiã Epiſcopus eccleſię fun dos in poteſtate habere, id eſt, in cura& ad- miniſtratione. Tutor quoq; in pupilli caput poteſtatẽ habetf, id eſt, autoritatẽ. Vnde& a- libi ſua poteſtate quis feciſſe dicit᷑, quod pro- pria autoritate fecit. Sed& in edicto præto- ris poteſtatem ſui nõ facere intelligitur, qui ſui copiã, ut cõueniatur, nõ facit: quales ſunt abſentes, uel qui latitant. †Illud quoq; in po- teſtate conſiſtere exiſtimat᷑, quod in actu nõ eſt, ſed eſſe poteſt, quod Græci A‿ιαeρe dicũt, quo ſenſu& Iulianus i: nam Aauaas, inquit, qui à fideiuſſore petit, à reo petit.
domini rem furtiuã ueniſſe uideri, ſi eius uendicandæ poteſta tem habuerit, Sab. et Caſsius aiunt.
VL. p. LI B. I. AD L. Ar⸗ LIAM SENTIAM.
LEX CCXVI. Erũ eſt, eũ qui carcere claudit᷑,
Corporali pœna adficiendus, in uinculis teneri debet.
Reus in graui delicto in uinculis cauſam dicat.
Qui in carcere eſt, non cenſetur uinctus.
Quomodo incluſus tantum, uinctus dicatur improprie. Vincula multiplicia ſunt.
Boiæ torqies damnatorum eſt
Collaria infimiam irrogant.
Numellæ incuruus quis includitur, tantu pedes et caput exerẽs. Mulieres caudici alligatæ opus faciebant.
V ERVNM.) Quoties reus in carcerẽ cõ- ijcitur,& corporali aliqua pœna affi- ciendus eſt, in uinculis teneri debet, ſi de cri- mine cõuictus eſt k:ſed& ſi cõuictus nõ fue- rit, fuerum grauiſsimũ delictum cõmiſiſſe ar guatur, ueriſimiliaq; extent indicia, in uincu lis quoq; cauſam dicere debetl. Meritò igitur hic dubitatum fuit, quemadmodum in uin-
de uerb. ſignif comment.
20
30
4⁰
90
60
4⁰²
culis quis eſſe intelligatur. Et quãuis in car/ cere ſit, non tamen idcirco uinctus cenſetur. In edicto tamen prætoris, quo his qui in uin- culis eſſent, per in integrum reſtitutionẽ ſuc curritur“, etiã qui ſimpliciter incluſi ſunt, cõ tinẽtur.t S ed id ex æquitate per inter pretationẽ exten- ſum eſt, nõ ex uer- borum proprieta- te, de quahic agit᷑. † Sanè uaria funt
non uideri neq; uin/ ctũ, neq; in uinculis eſſe, niſi corpori eius uincula ſint adhibita
I A B. L 1 B. I. E X POSTE
RILORIB. LABEONIS. uinculorũ genera: LEX CCXVvII nam& Côpedes, & Pedicæ,& Mani
Nter illã conditio nem, cũ fari potue
rit,& poſtꝗ́; fari po-
cæ leguntur: tum Catenæ, Nerui, BoięſSunt autem Boiæ damnatorũ torques, quaſi iugũ boum: unde locus Plau- tinus in ſeruum uinctum, Boius boiam terit. tàd hæc ſunt& uincula ad infamiam magis & pœnam, q́; cuſtodiam pertinentia, ut Col- laria, quibus in publico blaſphemi& lenæ e- tiamnũ alligantur, ut deriſui uiatoribus ſint. Eſt& Numella ligneum inſtrumentũ, quo quis incuruus& quadrupes caput& pedes exerit, hocq́; modo impeditur:uulgò Berlinã dicunt, at Gręci vdæ, cuius mentio Xriſto phani quoq; in Nubib. eſt. Solebant& mu- lierculę ſic notari, ut caudici ſiue ſtipiti alicui alligatæ opus facere cogerent᷑. Propertius: Codicis immundi uincula ſentit anus. Juuenalis:— Horrida quale facit reſidẽs in codice pelle Serui quoqʒ incõpedibus opus faciebant, ne facilè fugam poſſent capeſſere. Idem: Squallidus in magna faſtidit cõpede foſſor. Inde etiam in latomijs, loc eſt, lapicidinis cu- ſtodiebantur, idem& in ergaſtulis.
Cum fari potuerit, naturalem potentiam ſignificat. Poſtquam fari potuerit, ad aclum refertur.
Legatum ſub conditione poſtquam, ſine actu non cedit. 4 Nemo poteſt quod non reducit in actum.
s Diſcrimen inter Cum& Poſt quam, non tenet, cötra Bar 6 Et Cum& Poſtquam, conditionem important.
7 Pluralis elocutio duobus contenta eſt.
8 Incertitudo numeri per errorem omißi uitiat cõditionem. 9 Promißio, In illis diebus, nihil operatur.
10 Iudex de promißione ex coniectaris cognoſcit incerta.
1 2 3
NTER ILLAM.) fIIlla conditio, Cùm fa- I hototsnnn uenit, quaàm illa, Poſtqꝗ́; fa- ri poterit: quoniam prima ſtatim cùm p rimũ quis poteſt proloqui, adimpletur, at alia ſuc- ceſsiuum aliquod tempus deſignat.I Oldra- dus primam referri ad potentiam naturalem exiſtimauit: unde cuùm ſeptimo anno infan- tiam pueri exeant, ſequitur ut eo tẽpore dies ueniat: at ſequens ad actum ipſum refertur. TQuapropter cui legatum eſt, poſtquam fari poterit, ſi mutus eſſe perſeueret, legatum nõ conſequetur.& hanc interpretationem licet hic uacillet, tamen alibi Bartolus approba- uit“. Mihi non placet, quia non uideo, cur&
3
m l. ſuccurritur.- ex quib. cauſ. man.
4
4*
n I. j. de iniuſt. rupt.

4⁰3 in priore caſu non debeat expectare, donec actu fari quis poſsit: tnõ enim poſſe propriè dicimus, quod actu facere nõ poſſumus: mnec uiſa eſt rario, cur hæc cõiunctiua, cùm, ad po tentiam ſolam referatur,& poſtquam, etiam actũ reſpiciat. Ali-
a I. ſi cui lege- I2 C g tur. 9.j. de uer
bor. oblig.
bi Bartolus“, cùm, non ita expreſſam conditionem face/ re atteſtatus eſt, ſi- cut poſtquam:& ideo legatũ Titio,
tuerit, multũ inter- eſt:nã poſteriorẽ ſcri pturam, uberiorem eſſe conſtat:cum fari potuerit, arctiorem:
b. libertis quos. §. ab hæredib. de ali.leg.
6
7 c I. libertas. 6. fi de manu. test.
8 d I ita ſtipul. de
uerb. oblig. 5
e Arg. d.§. fin.
& id tantũmodo ſi/ gnificari tẽpus, quo primum fari poſsit.
Ita data conditio- ne, illud facito in die
cùm hęres certę æ- tatis eſſet, nõ uide- ri conditionale, cũ tamẽ legatũ, poſt- quam certæ ætatis erit, conditionale ſitb. tSed hæc ſen- tentia recepta nõ eſt:utranque enim eſſe con ditionem hic dicitur, niſi quòd hęc poſterior aliquanto uberior eſt.
§. ITA DATA.) Quoniam pluralis elo- cutio duorum numero contenta eſt“, ſi quis cõditionem hanc apponat, illud facito in die bus,& ulterius aliud non exprimat, in duo- bus diebus faciendum erit: f quod tamen nõ procedit, quãdo per errorem omiſſus eſt nu- merus:tunc enim ob incertitudinẽ uitiatur ¹. In odioſis quoq;propius eſt, ut imperfectam ſententiam exiſtimemus,& huiuſmodi ora
9 tio nullius ſit effectus. t Sed& ſi quis ꝑromi-
ſerit aliquid dare in diebus illis, nihil agit: ui-
dẽtũr enim ſe retuliſſe ad communem uſum
Toquũemdi, quo ita ſolemus tempus infini-
tum ſigiiicare trãnslatione à myſticis fidei
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
TChriſtianæ libris accepta, in quibus, quę uel
f In l eum qui cal. de uerb.
Qim fuerunt, uel poſt innumera annorum
curricula erunt, additur, in diebus IIli eſfe
oblig. 10
———— factã, ũcl fũtura. Et ita aliquit exiſtimaue- 40
ruñðſſect articutus cõntrõuerſus ſit. fEgo in
arßᷣtcõ ĩũdicis conſiſtere opinor, qui ex cõ-
iectũs eoffigat quũa mẽte promiſsio hiuiuſ- modi facta ſit.
O O o M2 G&$ ν
g I. ſi hæres. de leg. j.
Facere, ad omnia ficta refertur.
Facere pro dare capitur.
Facere pro ſoluere.
Facere pro numerare.
Facere interdum iudicare ſignificat.
Facit furem qui eum ſolicitat.
Facere pro procurare.
Facit damnum ſæpe qui patitur.
Facit reum qui accuſat.
Scripta, dicta, conſulta criminoſe, pœnali lege continentur. Conuicia in maleficijs non ſunt.
Maleficos, nocturnos incantatores lex intelligit.
NMEKRBVM FaCERE.) †Verbum Face-
re, perq́; generale eſt,& ad quæcunque facta refertur.& quandoqʒ facere, interpre- tamur, id eſt, dare: unde qui facere iuſſus eſt ut centum habeams, eam ſummam dare cogi
3 poteſt. fquandoq; ſignificat ſoluere, ut cùm
h l. ſunt qui. de re iud.
dicimus quaſdã eſſe perſonas, à quibus exigi plus nonpoteſt, q́; facere poſsint: intelligit
1
90
60
4⁰4 lj. Idurs erusſa enim, q́ᷓ cõmodè ſoluere poſeint. tInterdum 4 11 cox' idem eſt facere, qd numerare: unde paria fe- lucka ja ciſſe dicit᷑, qui pecuniã, quã acceperat, nume irtuiun 4 rauit,& id q́d debet reddidit. fSic& iudicare 5 iadune 3 hoc uerbo continet᷑, ut cùm dicimus, factũ e- uni fdloqu ius rei eſſe iudiciũ. 4* olutatec bus, ſi nihil pręterea Sed& iter facere mzuctunde fuiſſet adiectum, in dieitur, qui ambu- mumusfeon ditionem lat: unde& ſtipula i Scio ai vandochex biduo conditionem vio, iter fieri Et h eru a Laexpr impleri oportet. hęc quidẽ hic Iuriſ Alicen 4 fanbudpis FA p. 11 B. KXNRVII. cöſtltus. xterũ 6 5 tractatu: aVAaESTIONVNH. alijs quoq; modis dog nciteb, accipit᷑, ut cùm pa- agua h döna
LEXCSX VIII. CelPit, pa- qanmumcd Pib Ficere. O⸗ ciſcimur, ne ſeruũ 49 3 qulltas fei, K/ 1Du 8 facias furẽ, aut fu- i. cötrahen mnẽ omnino fa gitiuum, id eſt, ne ni aruan ciẽdicauſamcõplecti ad furtũ fugâm ue unae dacume ſolicites. tuel cùm 7 zaneiur⸗ mãdat lex, ut ſoboles, quam cenſiti fecerint, lumſſcii a ach imemp non alienetur!I, declaramus fecerint, id eſt, erlba. khen geſemn procurauerint. fuel cùm quis promiſit dam- 8 haͤa Ales ni infecti uicino: in ea enim ſtipulatione da- ſindiß de mnum facere intelligitur“, id eſt, pati. fuel 9 ranpole 8 cùm aliquẽ reum facturos nos pollicemur: m l.proculude lumuadtere 6. id enim eſt, reum facere, quod accuſaren,& aam infe nonem propri indicare:ſicut facere ſuſpectum tutorem, eſt lſiumuc. ennunitegilxc detegere,& iudici approbare ſuſpicionis cau zißt uſt. ſhäptopretue! ſaso. Sed finge conſtitutum, pœnas malefi- 0 Lij.Caelſe im tum quiaa ciorum quæ noctu cõmittantur, duplicari, bid im enim extalic quomodo intelligentur maleficias Et cùm di anjadmiteren cantur quaſi malefacta, uidentur nõ contine dionem diceremu
ri, quæ dicta, ſcripta, conſulta malè ſint. Qui igitur noctu conuiciatusfuerit, in eam pœnã non inciderꝰ,& id frequentius probat᷑. Ego nõ dubito, etiam in lege pœnali malefacta di ci, quæ ſcripta, dicta, conſulta criminoſe ſint: cũ uerba generaliter,& quatenus ſermonis proprietas fertd, tum quoq; accipi debeant.
fSed ne conuicia hoc caſu comprændantur, ratio legis ſuadet, ex qua de his delictis ſigni ficari oſtenditur, quæ ex tenebris nocturnis uel facilius, uel grauiore cum noxa fierent: quod in iniuriarum crimine non eſt. t Sanè cùm antiqui maleficos ſpeciali nomine in- cantatores intellexerint:, huiuſmodiq́; diui- natores, de eis potius eſt, ut legis uerba acci- piant᷑, cùm noctu præſertim ſoleant umbras euocare,& animas reſponſa daturas, ut Ca⸗ nidia apud Horatium. Quo ſenſu& Exodi XXII. ſcriptum eſt: Maleficum ne patiaris uiuere, id eſt, ſortilegum&carminibus uene ficia facientem. Das ist nicht mehr mode.
In contractibuu, quod actum eſt,5obſeruatur.
Cum de uoluntate ambigitur, uerbis ſtandum eſt.
Voluntas colligitur ex præcedẽtibus, aut cõtraclus natura.
Actiones in perſonam, neq; rem, neq; ſingularem ſucceſſo-
rem ſequuntur.
Hæres in perſonam conueniri poteſt.
Voluntas contrahentium in primis ſpectatur.
Verba operantur ſecundum naturam actus.
Legatarius à locatore in poſſeßionem introducitur cum ob
ligatione quinquageſimæ. In donatione petitio introquctionis,& ſolutio quin quage-
ſimæ ſufficiunt.
+ AO8*
A
O
Conductor
P Bar. 1autß⸗ lW nonnenullius chrde pan.(upteratio fugienc 10 monaſubeltratio endus ſit non aute
unmodicum detri
I leumlegxd deluslegatariumn iſa. mtabetet cim a 11 lelemiplam neq umſecquantur de
rileimellgi ui
uipoteſt Sed an 12
r Rub Cdens 1
leffciõ

„
10
3
Titia.l.ita ltip. de uer.
blig.
ſemper. in
5 lip.j tit.j.
aliter. de era.j.
j quando. de
mie.j.
mägpt.
7
Irub. Cde
ah. empt.
j. col. j. in5
ex. conſdl.
8
j. C. de iure Pt. 9
C. de fund.
tr. lib. xj.
10
4⁰5
Conductor ius ſu alienat nõ requiſuo locatore, ſaluo eius iure.
NCONVENTIONIBVS.) †Certiſsimi Iauas eſt, in contractibus, ſiue bonæfidei, ſi ue ſtricti iuris ſint, id in primis obſeruandũ, quod actum eſt, etiam ſi uerba impropriè ac- cipiant᷑: falioquin niſi de uolũtate cõ
ĩtate tur:dandi, ſoluendi, ſtet, à uerbis nõ re
numerandi, iudican
cedimus. Conſtat gi 3 autẽ quandoq; ex- i, ambulandi. preſſe?, puta exprę 1DEAM LIB. I I. fationibus, uel prę KESPONS.
cedenti tractatu: uandoq; tacitè b,—. d ga Weniin cõtra N cõuentionibus ctus, qualitas rei, cõtrahentiùũ uolu- perſonæ, cõtrahen tatẽ potius, q́; uerba tium conſuetudo, eius quod actum eſt, coniecturam inducant. poteſtq; hoc in reſponſo exemplum accipi: fundus enim emphyteoticarius, uel uectiga- lis,& ad hæredem conductoris,& ad ſucceſ- ſorem particularẽ, niſi aliud actum ſit, tranſ- ferripoteſt. Quid ergo ſi contrahentes pacti ſint, ut ad hęredes tranſeate Et uidebatur eam pactionem proprieè intelligi debere, tum ex communi regula, qua cauetur, in caſibus du- bijs à proprietate ſermonis nõ eſſe receden- dumt: tum quia alias pactio eſſet ſuperflua: cùm enim ex tali contractu& hæredes& le- gatarij admitterentur, niſi per huiuſmodi pa ctionem diceremus cenſeri legatarios exclu ſosd, nönne nullius eſſet momenti? quæ in- terpretatio fugienda eſt. tAccedithis, quòd magna ſubeſt ratio, cur hæres ſolum admit- tendus ſit, non autem legatarius: eſſet enim non modicum detrimentum domino, qui ad uerſus legatarium nullam actionem perſona lem haberet, cùm actiones in perſonam, ne- que rem ipſam, neque ſingularem ſucceſſo-/ rem ſequanture. fde hærede ergo ſolùm de- buiſſet intelligi, qui ipſe in perſonam conue niri poteſt.tSed tamen Papiniano aliter ui- ſum eſt: quoniam uoluntas contrahentium ante omnia ſpectanda eſt, etiam quòd aliud dictum ſit. Voluntatis autem coniectura ex natura contractus colligitur:&licet debeant uerba intelligi, ut effectus alicuius ſint, non tamen operantur niſi ſecundum naturam a- ctus:idqʒ& Baldus f& Alex. Sreſponderunt. Tnecprobabile aliquod damnum locatori in fertur, cùm non poſsit legatarius propria au toritate poſſeſsionem ingredi, ſed ab ipſo in- troducendus ſit: quo tempore eumin domi- num agnoſcet, ſeq́; obligabit, quinquageſi- mamq; illi, quod præmium uulgò Laudato- rium uocant, pręſtabit. †Et quod in legato di citur, in donatione quoq; locum habere rece ptum eſt:nec enim tunc aliqua denunciatio- ne opus eſt, ſed ſatis eſt petitio introductio- nis,& ſolutio quinquageſimæ. Nec diſtin- guitur, locator emphyteotici fundi ſit priua- tus aliquis ciuisi, uel reſpublica, uel eccleſia: ipoterit enim conductor ius ſuum per lega-
LEXCCXIX.
de uerb. ſignif comment.
10
20
30
40⁰
50
60
4⁰⁶
tum uel donationem transferre, etiam eis ir- requiſitis, dum ſaluo eorum iure& citra frau dem alienet:&ita crebrius approbatum eſt. Qua autem ratione uectigales agri ciuitatũ locari ſolerent, ex Iul. Hyginoà nobis tradi- tum eſt Diſpũctio num libro III. cap. xX. Sed& quibus caſibus appellatio
ſpectari placuit:cum igitur ea lege fundũ uectigalem munici-
hęredisad ſingula- pes locauerint, ut ad res ſicceſſore per hæredẽ eius, qui ſu⸗ tineat, ſupra attigi ſceperit, pertineret, mus.
1 Liberorum nomine om nes deſcendentes con
ius hęredum ad lega tarium quoq; tranſ-
1 tinentur. ferri Potuu.. 2 Liberorum nomen ſtri cté ad trinepotes por rigitur. 2Filiorum appellatione, proprie deſcendentes non compre henduntur.
4 In fauore, filij nomen, etiam nepotes continet. 5 Vbicunq́; uerſatur fauor, largè uerba accipienda ſunt. 6 Bene ficia principum largam interpretationem recipiunt᷑. priuilegia ſtrictam. 7 Sdemper actus interpretari debet, ut ualeat. s In ultima uoluntate, filij nomine& nepos continetur. 9 In ſtatutis filius nepotem continet. 10 Nepotes filiabus præferuntur, quia& filij. 12 Sicut filia non ſuccedit, ita nec ex ea nepos. 12 In dando tutore, filiorum appellatione nepotes minimè ue niunt. 13 Vbi uerſatur odium, ibi filiorum nomine nepotes non con tinentur. 14 Odium non directum nepotes non excludit. 15 Cum filij interdicta alienatione grauentur, etiã nepotes in telliguntur, ſi& inſtitutione non contineantur. 16 Verba cadem, candem quoque recipiunt interpretatio- nem. 17 Vbicunq; ijſdem uerbis inſtitutio& ſubſtitutio concepta eſt, fil j& nepotes continentur, contra Decium. 18 Prohibitio in rem concepta, per filios& nepotes com- plectitur. 15 Quoties ratio diſpoſitione generalior eſt, filiorum nomen &reliquos deſcendentes continet. 20 Diſpoſitio de filis, alterius reſpectu, non comprehendit nepotes. 21 Coniectura nepotes à filio excludit. 22 Quoties conditio uel cauſa fauorem reſpicit filiorum,& nepotes continentur. 23 Cum principaliter fauor filiorum ſpectatur, non ueniunt nepotes. a24 Verborum proprietas in conditionibus maximè attendi- tur. ⁊s Vſus loquendi nepotes à filijs ſeparat. 26 Eilius nepotes excludit, dum eius ſignificatio reſtringitur. 27 Vbi qualitas inhærens, diſpoſitioni cauſam præbet, filium non egreditur. 28 Cum nepotes alio qudm filiorum nomine propriè dici po⸗ terat, non procedit extenſio. 29 In contractibus aduerſus eum interpretamur, pro quo pa- ctio concepta eſt. 30 Conductus fundus pro ſe& hæredibits, legari poteſt. 31 Haæres legatarium improprie continet. 32 Beneſficiarius fundus dicitur feudum. 33 Feudum conceſſum filijs,& nepotibus competit. 34 Contractus feudi latè interpretamur. 35 Sanguinis continuatio& in nepte eſt.
8
2
k l.ij. C. ne rei dom.
I I. hæredis. r. eod.

4⁰7
IBERORVN.) Liberorum appellatio
1 ne nepotes,& pronepotes, cæterosq́; de
a I. ſed ſi.§. fin. de in ius uoc. 2
b l. luriſconſ. de grad.
c c. Raynutius. de teſta. d I. Gallus.§. j.
3
e Ifllj.iuſta.l. natorun.
4
ſcendentes contineri certum eſt, idq́; exem- plo XII. tabularum, quæ primam ſucceſsio- nis cauſam liberorum eſſè uolebant,& de o-
mnibusdeſcenden
tibus intelligebät. cAarrisrRArVS LIB. 11. Quo ſenſu& præ- AVAESTIONVHN. tores in edictis ac- LEX CCXX. ceperũt, ut cùm pa— troni liberos in ius Iberorũ appella- ſine uenia uocari tione, nepotes& Prohibuerũt: ſtri- pronepotes, cęteriq; ctetamenhæcuox qui ex his deſcẽdũt, quandoq; accipit᷑,— & uſq; ad trinepo- continent: hos enim tem ſolum intelli⸗ om̃es liberorũ appel gitur,&ita ueteres latione lex XII. tab. Leeoaboſt Nod comprændit. Toties
omp.& Paul. re- ſ
enim leges neceſſa-
fertb. Sed C. Caſ⸗ Wih La Snar
.. ₰„₰ Cins& VIpianus, 11IIMCIIt, COSnatlo & in hoc reſponſo nũ ſingularù nomi- Calliſtratus latius nibusuti, ueluti filij, pertinere exiſtima
uerunt,& in infinitum dici, idq́; tanquam ho neſtius meritò obtinuit. Cumigitur nomen liberorum ſit collectiuum plurium graduũ, qui fratrem& eius liberos inſtituit“, ordine fucceſsiuo uocaſſe uidebitur: quod nõ eſt re ceptum, ſi filios dixiſſet u: propriè enim ap- pellatione filij, nepotes& deinceps deſcen- dentes non contineri uerius eſt, ſed ex inter- pretatione tantùm:quo in tractatu quid ipſe ſentiam, ſuprà explicaui'. In pręſentia, quod ab alijs cõmuniter traditum ſit, recitabimus: & quadrupliciter in hoc diſtingui à maiori- bus ſolet:aut enim filijs prouidetur, aut gra- uantur, aut de eisuerſus alium fit mentio, aut in conditione ponuntur.IIn prima ſpecie ap pellatione filiorum comprændi nepotes re-
5 ceptius eſti: ſcùm enim actus hic fauorabilis
f l. Lucius. de hæred. inſti.
6
g l. ſed&ſi.§.j. de exc.tut.
b Conſu. 9. in 1.
ſit, debet lata ſignificatio accipi,& hoc ſiue in teſtamentis, ſiue in legibus, ſiue in beneficijs principum loquamur: fſit enim in his am- plior interpretatios licet in priuilegijs ſit cõ- tra.tSi igitur pater filios ſuos inſtituat, etiam nepotem ex filio præmortuo inſtituiſſe uide bitur:quod tamen uariè acceptum eſt, aliqui bus ideo inſtitutum cẽſentibus, quia niſi ita interpretaremur, præteritione teſtamentum rumperetur: interpretamur autem ſemper ut actus ualeat. falijs, ne durum, abſurdum ue aliquid conſequatur, quale eſt cùm à pa- rentibus filij ſepararent᷑, uelmelioris fierent conditionis nepotes quam filij, idq; genus ſi milia. alijs, quoniam diſpoſitio in futurum cõfertur:cùm enim ueriſimiliter dubium ſit, an in id tempus filij uel nepotes exiſtant, de- betmens teſtatoris largius accipi, ut non exi ſtentibus filijs, nepotibus prouiſum uidea- tur, ut etiam in facti quæſtione conſultus AR- lexan. reſpondit: quæ declarationes dubita- tionem nullam habent, cum generaliter pro-
10
20
30
4⁰
50
60
D. Andreæ Alciati in tit.
4⁰⁸
pter fauorem ea interpretatio ex Doctorum trequentiore ſententia procedat: funde& in municipalibus ſtatutis idem obſeruatur. Ein ge cautum eſſei, ut filij maſculi excluſis ſœ- minis ſuccedant, nũquid nepotes etiam ipſi
præferẽture Etre- nepotis, ꝓnepotis, ſponſum eſt, præ- eerteorimuequiex ſariieruiawumne, his deſcẽdũt, quoties natis faluæ ſint 8. non omnibus, qui cultates: quæ ratio poſt eos ſunt, præſti in nepotibus locũ tum uoluerint, ſed habet,& tametſi in
ſolis his ſuccurrerẽt, quos nominatim e-
lege expreſſa non ſit, ab ea tamen ar-
numerarent. At ubi deeimefe nõ ꝑſonis certis, non enim hocbeneſici- quibuſdam gradib. uma lege patri cõ- præſtatur, ſed omni- feratur, ut fœminã
excludat, debet e- tiam in nepotem eiuſdem ſexus per petuari!, qui in ſuc ceſsione patris ſui locum tenet, eiq; ſubrogatur: nam& cum fi- lia propter fauorem filij maſculi excludatur, maſculo ipſo ſuperſtite nepote defuncto, idẽ fauor durat: unde etiam ſi ipſa maſcula ſobo le relicta decederet, nihilominus frater, eiùs ue filius ei ſoboli præferrentur: quoniam fa uor propter quem ipſa excluſa fuit, nõ extin guitur.& ſicut filia ipſa ſuccedere non po- tuit, ita& ex ea nepos repellitur, ut amputa- ta radice, rami quoq; decidunt“. Et huius in- terpretationis, uti diximus, cauſam præſtat fauor, quo ceſſante, interpretatio quoq; non admittitur.Et ideo cùm quis tutorẽ filijs de/ diſſet, non cenſeri nepotibus prouiſum VlI- pianus reſpondit“:tum quia reſpectu tutorũ nullus eſt fauor, imò oneroſa eſt tutela: tum quia non multum inde commodi nepotibus oritur, cùm ceſſante teſtamento, de tutore il- lis per iudicem prouidendum ſit:& ita Barto
bus qui ex eodẽ ge/ nere orti ſunt, libe- rorum appellatione
lus ſentit:In ſequenti ſpecie, filiorum uerbo i
non contineri nepotes certius eſt: unde qui filios exhæredat, nepotes exhæredes feciſſe non uidebitur:odioſum enim hoc eſt:quod & in diſpoſitione legis proditum eſt. Etideo lex Iulia, quę ius patri facit filiam adulteram occidendi, in nepte nõ habet locum: idemq́; dum prohibet Senatori filiam eius ducere, qui artem ludicram exercuerit: poterit enim in nepotis matrimonium conuenire d. Nam cùm leges huiuſmodi merum odium filiorũ & quidem principaliter ſapiant, meritò ne⸗ potes non continebuntur. f Quòd ſi directo odioſę non eſſent, aliud reſpondendum fuiſ- ſet: ut in Senatuſcõſulto quo tutor pupillam ſibi uel filio ſuo nuptui collocare prohibet᷑: nam nec nepoti quidem impunè collocabit. Sed quid iuris eſſe dicemus, cùm teſtator ſi- lijs alienatione bonorum interdixit, an nepo tibus quoq; uetitum credemus Et non uide
ri tradi-
i 4
10 3 lænl
k l. quaui Ca 1— flanas hu proli id ſe dhimus, In uommilſo quo le relpondend dufdeicommi d lljß iniuncto 1 I.Gallu. gau npolesnon coni dencum dele q KnlurDil ſut ber. E aſtk jlem verbis intt valttrmetliimp i Decius uideat 4 mclibitionio, um öcepta eſſen Amea vendi qu feueniantuidetm npotbus interdi m lſi riuc, de nder o bon mat. chim raio dip a am quisprohibu lolberbonapen wrenimcaſuomf nI. Cuol ſed Peiuun. 3 qeteſtut vrfraurbide mülijsretituere bmextrafamil ſtecömiſum ne ; Arod tvexficdo iuci Etllßalterius reſ Ii H,Gai landinepotesa tur. deumiu Muatio induceren
11
12
hi. mlljs lega m
p patide rcponlum cgi
adlult. uatendencum 6 luületeſt
Anenr datorem q Lexuldem. wkildem laliqu
19 Suu desguls umdn lluzimwefen 4 lnäumali 3 quid con 48 montsitgſi adles Iln 1
4 ursnllimg
r I. S conſdlii taii aenitupt edi, annepo , Gl wrge ummdenidLe tur deriſt mnl venrin tuüurerl oresn,

15
16
17
— Dec. conſil.
18. uerſ. ult.
18
onſils.
19
aiui. arg. l. nto.§. fratre. den ene leg. j.
dan pater fil.§.
ndum. de le
nur. ij.
20
21 uxoré.§. cõ ibinæ. de le⸗
a.ij.
22
alimenta. 9.
ertis. de ali. g.
1). 9. ſi ma⸗- r. ad Tertul.
409
ri traditum eſt: huiuſmodi enim prohibitio odioſa eſt.ſed hæc concluſio aliquo modo re ſtringenda eſt. tPone inſtitutos filios,& ne alienent grauatos: ſi enim in uerbis inſtitu- tionis nepotes contineantur, cur non& in uerbis prohibitio- nis comprændi de bent? t Conſenta- neum certè eſt, ea- dem uerba eãdem recipere interpre- tationẽ, nec eſt ue- riſimileuoluiſſepa trem minus oneris nepotibus impo- ni, quàm filijs im- poſuerit.fEt quod in hac prohibitio- ne diximus, in fi- deicommiſſo quo- que reſpondendũ eſt, ut fideicommiſ ſo filijs iniuncto, nepotes non conti neantur*, niſi ſub ijſdem uerbis inſtitutio ſubſtitutioq; conce- pta ſit:tametſi imprudenter hac in re labi mi- hi Decius uideatur b. † Pone rurſus, uerba prohibitionis, hæredibus filijs inſtitutis, in rem cõcepta eſſe:ut quia dictum eſt, ueto bo namea uendi, quia uolo ut ad illos& illos perueniant:uidetur enim hoc caſu eſſe etiam nepotibus interdictum,& ita etiam cenſuit Alexander quod multo magis dicendum eſt, cùm ratio diſpoſitione generalior eſt: ut cùm quis prohibuit alienationem filijs, quia uolebat bona perpetuò in familia remanere, hoc enim caſu omnes deſcendentes prohibi ti cenſebuntur. quod& reſponſum eſt, cùm teſtator fratris fidei commiſiſſet, ut hæredita tem filijs reſtitueret, quia mentis ſuæ erat, ne bona extra familiã peruenirent:petent enim fideicõmiſſum nepotes quoque,& cęteri de- ſcendentes:& ita contra quàm laſon reſpon- derat, ex facto iudicari uidi. †In tertio caſu, cũ de filijs alterius reſpectu diſponitur, nõ com prændi nepotes conſtat, niſi dura aliqua ſe- Paratio induceretur, ut cùm quis ancillam cum filijs legat: tunc enim Papyrij Fronto- nis reſponſum, cuius hic Calliſtratus memi- nit, attendendum eſt: cùum non ſit ueriſimile, uoluiſſe teſtatorem a patribus ſuis filios ſepa rari? fIdem ſialiqua alia coniectura hoc ſua- deat, quales ſunt quas ſuprà retulimus, quã- do alias actus effectum non ſortiretur, uelab ſurdum aliquid conſequeretur, uel conſuetu do ſermonis ita ſuaderet,&ſi quæ aliæ ſunt ſi miles i. †In ultima ſpecie concludendum eſt, quoties conditio uel cauſa fauorem filiorum reſpicit, etiam nepotes eo ſermone contine- ri:uerbi gratia, Lex dicits, ſi mater filijs tuto- res non petierit, ius uendicandorum bono- rum non habeat:illis enim uerbis etiam quæ nepotibus tutores non petierit, ab hæredita-
comprænduntur.
Sed& Papyrius Fronto lib. 11II. Re- ſponſorum ait:Præ- dio cum uillico,& cõtubernali eius,& filijs legato, nepotes quoque ex filijs con/ tineri, niſi uoluntas teſtatoris aliter ſe ha beat: filij enim appel latione ſæpe& nepo tes accipi, multifari- am placere.y Diuus quoque Marcus re/
de uerb. ſiguif comment.
110
20
30
4⁰
50
60
41⁰
te repelletur: nam actus hic filijs ipſis fauo- rabilis eſt. tquòd ſi de fauore filiorum prin- cipaliter non agatur, aliud eſt: ut in eo ex- emplo, cuùm lexã tutela eum excuſat, qui tot filios habuerit: nõ enim nepotes excuſatiõis cauſam præſtarẽt, niſi lex liberorum uerbouteret': prin cipaliter enim hoc caſu de patris, non autem filiorum fa- uore agitur: funde cùm filiorũ fauor non urgeat, à pro- prietate uerborum nõ recedimus, quę in conditionib. ma ximé attenditur, et primum locum in caſibus dubijs te- neti. Excipiuntur tamẽ aliqui caſus, in quib.filiorũ ap- pellatiõe generali- ter dicendũ eſt, ne potes non ſignificari.t Primus eſt in cõmu- ni loquendi uſu: ex conſuetudine enim ali- ter filios, aliter nepotes appellamus:& ita ſentit Accurſius k. Sed Doctores non addu- cunt, niſi probaretur huiuſmodi cõſuetudo, nec ex ſermone uulgari ad Latinum probabi le argumentum deduci poteſtl. t Secundus caſus eſt, quoties lex ex aliqua cauſa ſignifi- cationem eius dictionis coarctat:ut cùm fru- ctus in quartam, quæ ex Falcidia debeturn, nõ imputari, quamuis teſtator iuſſerit, lex lu ſtiniani præcepit, ſubij citq; eo præcepto ne- potes non alligari. Idemq́; in hoc reſponſo, cùm leges neceſſarium ducũt cognationum ſingularu m nominibus uti, quia non omni- bus præſtitum uoluerint, ſed his ſolis quos nominatim enumerant: ut cùm diuus Pius conſtituit, ne liberi decurionum uſq; ad pro nepotes torqueri poſſent: uel cùm uſque ad eum gradum concedit lex ei ſuccedi, qui in- ceſtas nuptias contraxerit 0,& ſi qua ſimilia. Tertius caſus eſt, cùm de filio non diſponi- tur, ea ſolùm ratione, quia ſit filius, ſed etiam reſpectu alicuius qualitatis ei inhærẽtis: nam diſpoſitio huiuſmodi ad eum non refertur, cui ea qualitas nõ inſit:ueluti cùm lex filium ſpurium inſtitui prohibuit: non enim exiſti- mabitur uetita inſtitutio legitimi, ex filio ſpu rio, nepotis: in eo enim qualitas illa deficit?. Idem in municipalibus ſtatutis, quæ excluſa filia, filios maſculos ad ſucceſsionem admit- tunt, nõ erunt admittendæ neptes, cùm qua- litas maſculina illis deſit: quod& ab Alexan- droꝰreſponſum eſt, in eo qui filium primo- genitum ad fideicommiſsi petitionem uoca- uerat. Quartus caſus eſt, cùm ſub alio nomi ne poteſt cenſeri magis p roprie nepotes uo- catos, quam ſub nomine filiorum: ut ſi fratri meo,& eius filijs,& deſcendentibus fideicõ- 8 3
ſcripſit, nõ uideri ſi- ne liberis defunctũ, qui nepotem ſuum hæredem reliquit.
Præter hæc om̃ia, natura nos quoque docet, parẽtes pios, qui liberorum pro- creandorum animo, & uoto uxores du- cunt, filiorum appel latione omnes, qui ex nobis deſcendut, contineri: neq; enim dulciori nomine poſ
23
h l ij. 6.hoc au- tem. de excuſ. tut.
24
i I. Meuius. de cond.&dem.
25
k Gl. Inſtit. qui dar. tut.
26 I Alex. d. con-
ſil. 26.
m l. iubemus. C. ad Trebellia. Dec.conſ.s7
n I. a. diuo. C. de quæſt.
0 I. ſi quis ince- ſti. C. de in⸗ ceſt. nupt.
27
p l. fin. de natu. lib.
q Conſ. 123. in:
28

a l. cum ita.§. fin. de lega.ij.
5 Conſilz in f.
29
c L. ueteribus. de pack.
d Iaſ. 9. inſt⸗
tuens.
30
34 f Iaſ. d. 5. inſti⸗
tucns.
g Guid. Pap. q. 353. 35 h Alex. l. ex fa- cto.§. fin. ad Trebell. i a.l. Lucius.
0&+ 2
2 k I. j. l. nouißi. quod fal. tut.
1§. interdũ. In- ſut. de cur.
4¹¹
mittam: admittuntur enim prius filij quàm nepotes“, tanquam prius nominati, cùõm de nepotibus potius uerbo deſcendentis, quàm uerbo filij actũ cenſeatur: ſub illo enim pro- priè, ſub hoc non niſi per interpretationem cotinerentur: idq; Decius reſpõditb, & mihi non diſpli- cere ſuprà atteſta- tus ſum. fQuintus caſus eſt in contra ctibus: in eis enim fit interpretatio ad uerſus eũ, pro quo
ſumus nepotes no- ſtros, quàm filij ap- pellare: etenim idcir/ co filios filiâsue cõci pimus, atq; edimus, ut ex prole eorum ea ruũ ue, diuturnitatis
iocõc eſt:, 7 1
pactiocõcepta nobis memoriam in
& ideo ſi quis acci⸗ Freli
piat emphyteoticũ æuuũ re inquamus. PA VL. LI B. I. R E
fundum pro ſe& filijs, nepotes non admittentur“:& ita quamplurimis ui- ſum eſt.tquæ ſen- tentia apertiſsimè falſa eſt, cùm ſuprà traditum legerimus, eum qui pro ſe& hæredibus huiuſmodi fundum conducit, etiam legare poſſe:fatqui magis im proprieè appellatione hæredis legatarius cõ- prænditur, quàm filij appellatione nepos. tIllud receptiſsimum eſt, clientem, cui bene- ficiarius fundus(feudum uocant) pro ſe& filijs conceditur, etiam nepotibus, cæterisq́; deſcendentibus relinquere poſſe: thic enim contractus latiſſimam interpretationem pro pter beneficij naturam recipit f. Qua ratione idem& in donationibus dicendum eſſet: fa- uorabilis enim hic contractus eſt. Sextus ca- ſus eſt, cùm de filijs fit mẽtio ex proprio cor- pore natis: nam uidetur nepotes non conti- neri,& hos præſertim qui ex filiabus nati ſunt:& ſic ab aliquibus reſponſum compe- ris.rSed in hoc opinatiſsimi ſcriptores diſ- ſentiunt: ſanguinis enim continuatio in ne- pte quoq; eſtii: niſi igitur alia coniectura ad- ſit, quæ nos in aliam partem deducat, prom- ptius eſt ut pro nepotibus pronunciemusi. Pupillus à falſo tutore læſus, rectituitur. Falſus tutor quis. Quod nullum eſt, actus nomen non habet. luramentum de obſeruandis ſtatutis, uera tantùm intelligit. In facto inutiliter actum, nomen actus retinet. Libellus licet inutilis, libellus tamen dicitur. Epiſcopus hæreticus, tanquam non ſit, habetur.
Actus iuris uel propter enunciationem uel affectum, quamuis inutilis, nomen retinet.
Rex, Cæſarem dominum non cognoſcit, facti, non iuris eſt.
P AVEVS.) Quod falſo tutore autore ge ſtum eſt, per in integrum reſtitutionem emendat prętor,& quanti ea res eſt aduerſus eum qui dolo fecit, actionem dat x. † Decla- rat hic Iuriſconfultus, quis dicatur falſus tu- tor:& eum eſſe interpretatur, qui uerè tutor datus non eſt: uel qui datuseſt, ſed perperàm & inutiliter, ut qui habenti alium tuĩrem da tus eſt: ſicut& falſum teſtamentum dicitu r,
S PONSORVNM. LBXcCSCTXXTI.
Aulus reſpõdit,
1 falſum tutorẽ eũ
D. Andreæ Alciati in tit.
10
Deehar nomine, 20—
4¹²
quod nullum, uelinutile eſt:idemq́ʒ in modio iniquo.tEt hinc accipi argumentum poteſt, tutorem inutiliter datum, propriè tutorẽ nõ dici“,& ideo adiectione illa falſi diſtinguit᷑: unde conſequens eſt, ut hic probetur quòd
cõmuniter traditũ
uerè dici, qui tutor eſt, quod nullũ eſt non eſt, ſiue habenti actus nomen pro- priè non habere, ſi
tutorem datus eſt, ſi ue non: ſicut falſum teſtamentum, quod
actus iuris ciuilis ſit: qua ratione te- ſtamentũ nullum,
teſtamentum nõ eſt, non eſt propridè te- ... n. 5
& modius iniquus, ſtamentum ſtipu
ui modius non eſt. atio nulla, noneſt
d ſtipulatioo: ſenten-
HERMOGENIANVS LIB. II. IVRIS EPITOM.
LEXCCXIII.
tia nulla, nõ eſt ſen tentiar: quod non in iudicijs ſoluùm, ſed& in compro-/ promiſsis ꝓcedit. Sic& electio nul- la, non dicitur ele- ctio a:& ceſsio perperaàm facta, nõ habet ceſ- ſionis nomẽ: t& qui iurat ſe ſtatuta obſerua- turum:, de his quæ nullo iure ualent, iuraſſe non intelligitur. Sic& alienaſſe emphyteota non diciturꝰ, qui uenditione nulla,& non ſo lenni diſtraxit. tQuòd ſi nomina facti, nõ au
nõ ſolum nume- rata pecunia, ſed om
z0 tem iuris ſint, quod inutiliter actum eſt, pro-
priè nomen ſeruat. † Vnde libellus incertus, uel citatio inutilis, nomen ſuum ſeruant, li- cet in effectu non obligent“. f Sic& epiſco-
4 1i.§.. Cuen ad.teſt axe 2 I Sſdſlni
i. de uer oh. b ij.cãian natã denu, umncone
nmum dicimus,2 rachſcguifcarem,
3 mienotärio quc
J Bar.lflum ntguot Auguſ de legpreſ u dr witianatla t
. 11, rak
r Feli c.exteno ſinsad abe re.de nſenp. aln pecunla lclt s Bald.ſdee⸗ banb in pecord biſaui ileæc ſigniſa
5 lagumento. Done 6 niidiotæ ,ſac
tlgemus mguſte 7 mundè uulgaresd
pus inutilis, uel hęreticus, epiſcopus propriè t li in prid ſmiusproprieſitd
eſt, tametſi perinde habeatur*ac ſi non eſſet. Eadem ratione etiã inutilis maritusr, nomen mariti ſeruat, quamuis legis interpretatione eius uxor orbata exiſtimetur.Sanè plerun- que accidit, ut etiam actus iuris ſub uero no-
40 mine deſignentur, licet caſsi& inutiles ſint:
quod quandoque fit enunciationis cauſa, ut cùm lex matrimoniũ nullum, uel diuortium ſimpliciter ſuo nomine appellat⁊2: quandoq; per locum qui ex affectu diciturꝰ, ut cùm Ti- tium rem ſuam emiſſe ſcribimus, nimirum indicantes, hoc eum egiſſe, ut rem emeret: quandoq; actus ſuſtinendi cauſa, ut cùm iuſ- ſus eſt quis hæreditarium ſeruum manumit- tere,& deinde hæres eſſe b: ſufficiet enim uel
so de facto manumittere, ut adire poſsit. Sed&
lex Pontificia“: fRex, inquit, Cæſarem in do minum nõ recognoſcit:quod de facto inter- pretantur plerique:hoc enim uerbum magis ad factum, quam ad ius refertur.
1 Pecunia mobilia& immobilia, etiam iura continet.
2 luſſus pecuniam omnem reſtituere, etiam de actionibus in- telligitur.
3 Numi& pecuniæ non eſt una ſignificatio.
4 Pecunia ſtricte, numerata dicitur.
60 5 Denarius eſt argenti drachma.
P ECVNIAE nomine.) Pecuniæ ſignifi- cationem uario modo accipi d, ſuprà de monſtrauimus:& quandoque latius patére, quam ut id quod in numerato eſt, ſolum cõ-
prændat:
1„ d l pecunis. X
fer. itrchman. u c.j.depreſ.
X c. inter, de lhumnen genee tranſ prel. luſnpleierae eua 8 luualpa aub proxina „ Lf. Callcg duig felltgninige fal de plix ulmgreſtaelta
elpagil. Mriietplex onüh,
X Lquodsqi, llidhr pfe li. de conich tattun oteftanſe
turb. lquim fuor al oai a Labeo,ſc Zhaetzmann rſiſfnuppafe
tiaßſmeetulmania 3 lalabi lujſtaumepie ecouisſt tt neanmntelny
Aguaffg
9 Waaan cc. per uena⸗ 11
bilem. guiflj A
ſintleg
cod.

4 quod. in ad Treb.
. 3 gatores. 9. d ait. de ar
talis. de a.iij.
1.3. totum. rt. l. uxorẽ. egauerat.
G alega. ij. 4 mad Mace. aud. cl. exiui. oyrro. e. tit.
5
O G XA ERA
10
2. men contractus. it.j.
„— 3 — quod Ner- a. depoſ.
4 3
prændat:mobilia enim& immobilia comple ctitur, atque etiam iura, cęterasq́; huiuſmodi res incorporales: quapropter ſi tibi pecuniã, quam Titius debet, donauero, actionẽ quo- que donaſſe uidebor“: thincq́; apparet, pecu niæ uerbũ uniuer-
ſale eſſe, ut merito innes res, tam ſoli, qᷓ
Senatuſcõſultum mobiles,& tam cor- Trebellianũ in eo 8 locumhabeatb, qui pora, quam iura con pecuniam omnem tinentür.
reſtituere rogatus raVrVS Lrn ſit:de iuribus enim 1I1. SIr.
actum quoq; intel⸗ ligetur. cuius rei ra tionẽ aſsignat hãc Accurſius, quia o- mnes res in pecu- niam conuerti poſſunt, idqʒ IIII. Ethicorum Ariſtoteles ſenſit. † Sed hac ratione etiã cùm numum dicimus, aliud quàm quod in mone ta eſt, ſignificaremus, parq́; eſſet numi& pe- cuniæ notatios, quod falſum eſt. Verius igi- turè quod Auguſtinus in libro de doctrina Chriſtiana tradit, dum, Totũt, inquit, quod homines in terra habent, quorumq́; domini
LE CCXXIII.
L culpæ finis
eſt, nõ intellige-
de uerb. ſignif.comment.
ſunt, pecunia dicitur: quia antiqui quod ha-
bebant, in pecoribus habebant. Saneè reſtrin gitur hæc ſignificatio quandoq; ex ſubiecto argumento. f Pone, in ſermone hominis illi- terati& idiotæ, facta eſt pecuniæ mentio, in telligemus anguſtè de pecunia numeratas, quam& uulgares denarios uocant, ſcùm de- narius propriè ſit decem aſſes, hoc eſt, argen tidrachmat.
Culpa nomen generale eſt,& dolum continet.
Culpa ſimpliciter de leui accipitur.
Lata culpa dolo proxima.
Gratia& facilitas nimia, excuſat à dolo.
Qui dolum præſtat, de lata quoque culpa accipitur.
Leuis culpa quid.
Amicitiæ triplex conditio.
Amicus alter ipſe.
Amicitiam, honeſta conſuetudine initam, leges accipiunt.
Cognationis fauor ad arctißimos amicos extenditur.
Effectus arctißimi amoris.
Amici filij, ſubſtttuto per fĩdeicõmiß ſimpliciter præferuͦtur.
Amicus ſine ſpeciali mandato agit.
Amici fides numero teſum conualeſcit.
Iudex de amicorum teſtimonijs arbitrabitur.
Magna affectio ueritatem impedit.
Viſus ad amicitiam non requiritur neceſſarið.
L TAE CvLPAE.) Culpæ nomen ge- nerale eſt,& dolũ quoq; cõprændit: qui
enim dolo fecit, utiq; in culpa eſt. Vnde qui
promiſerit damnũ præſtare, q́d ſerui mei cul
pa cõtigerit, ſi quid doloſe deliquerit, ut quia
furtũ fecerit, reſarcire quoq́; tenebit᷑ ꝓSolent
tamen Iluriſcõſulti, cùm culpã nõ præſtandã
ſimpliciter dicunt, de leui intelligere: lata em̃
cùm dolo proxima ſit, ferè ſemper pręſtanda
eſt. Dicitur autẽ dolo proxima duob. modis,
aut quia pręſumptã in ſe fraudem cõtineat,
ut cũ nõ eam diligentiã in rebus alienis quis
adhibuit, quã in ſuis: aut quia tam ſupina&
0
4⁸
50
60
4¹4
inexcuſabilis culpa eſt, ut tametſi nõ præſu- mat᷑ fraus, parũ tamẽ ab ea diſtet!: ueluti cùm quis in gratiã amici negligẽs fuit:tlicet enim gratia& nimia facilitas excuſet à dolo, proxi ma tamẽ illi eſt.Et ideo regulariter proditũ
eſt, cùm lex aliquẽ
re id, quod om̃es in⸗ dolũ præſtaretene
telligunt. yᷣ Amicos Ii dicit, etiã de lata lpa intelligi: q
appellare omnes de, ula inte igi: 44
tamẽ quẽadmodũ accipiẽ dum ſit, in- fra tractabimus m. Quis aũt huius cul pe ſit finis, id eſt de finitio, ſuperius di ſputauimus.j At le uis culpa ſic defini ri poteſt, ut ſit ne- gligentia, qua quis in rebus alienis eam curã non adhibet, quam cæteri patresfamiliâs ſo- lent, tametſi in ſuis minimè diligentior ſit. T§. AMICOS.) † Pluribus modis accipitur amicitia:eſt enim quædã maxima,& penitus inhærens animis inuicem ſe amantiũ, cuius multa exempla cõmemorat Lucianus in dia logo qui Toxaris inſcribitur, quamq́; Græci tſic explicãt,-νρμσσνα* ⁴ο, Toxu iæ, ut eadẽ anima duobus in corporib. eſſe uideat᷑, quòd idem uterq;ʒ uelit, nolitq;. Alia eſt, quę hic de ſcribit᷑, nõ quidẽ tam ardens, ſed tamen nõ le uiter cõiuncta,& honeſta cõſuetudine intro ducta:& de hac proditũ eſt leges accipiendas eſſe, quæ cauſa amicitiæ aliquid indulgent“, uel uetant: prior enim illa, cum Heſiodi Eri- gone ad ſuperos, opinor, receſsit,& nuſquã in humanis habitat. Eſt& alia uulgaris, qua cõgerrones, idq́; genus ſocij etiamnũ uulgò amicos ſe inuicem appellãt: ea ex leui notitia contingit,& inter improbos quoq; plerunq; eſt.t Sunt autẽ arctiſsimæ illius amicitiæ cau ſa pleraqʒ cõceſſa,& quicquid cognationis fa uore introductũ eſt, id omne ad huiuſmodi amicos extendituro: quæ enim maior poteſt eſſe cõiunctio:t Hinc aliqui tradiderũt, liciti eius amoris ardorem, uim clauſulæ codicilla ris haberer:aliqui reuocationẽ clauſulæ dero
atoriæ inducere, quæ in priore teſtamento adiecta ſit a.taliqui in ſubſtitutione fideicom miſſaria ſimpliciter facta hocoperari, ut ami ci ſui filij ſubſtituto præferant᷑r. tSunt& qui ſicut cõiunctum, ita& amicũ abſq; mandato ad agendũ admitti crediderint. Quæ omnia uera eſſe ego arbitror in priore illa amicitia, quæ uſqueadeò noſtris temporib. rara eſt, ut cuiuſdam prodigij loco ſit, ſi uſquam gentiũ reperiatur. tSed nunquid amicus ad teſtimo nium admiſſus pro amico probett Et de fide diminui illi conſtat,& ideo ex numero teſtiũ conualeſcere poſſet, ut ſi, ubi aliàs duo ſuffi- cerent, tres amici reciperentur. Addunt ali- qui tam immenſam amicitiã poſſe depręndi, ut nõ ſolũ diminueret, ſed omino eleuaret“. Cõtra Bal.* cùm amicitia uirtutis& fidei no men ſit, nõ eſſe admittendũ, ut ꝓpter eã fidei 8 4
bemus, non leui no- titia coniunctos, ſed quibus fuerint iura cũ patrefa. honeſtæ familiaritatis quæli- ta rationibus.
1 I. ſi procur. in fin. mand.
4
5
m l. magna.
n l. ſciendum.. ſi alicuius. 5. de legatio.
10
o c. requiſiſti. de teſta. 11
Bald. I ſi iure. C.de teſt. ma⸗ numiſſ.
12
13
q Rom. conſil. 179.
r Barbat. l. cum acutiſ. col. ⁷
14
s laſ.l. exigẽdi. C. de procur.
t l.ij. de teſti.
u Felin. c. quo- ties. de teſt.
x Bald. l. eos. C. de teſti.

4¹5
15 minus teſti adhibeatur. † Sed in hoc deuentũ
eſt, ut amicitiæ cauſam iudex inſpiciat,& ſi ex ſocietate ocioſa, uelnon multum egregia, nec ſeueris uiris laudata cõſuetudine proue- niſſe deprænderit, ſummamq́; eſſe, nihil eis fi
dat,& ita arbitret᷑:
16 fmagna enim affe-
ctio ueritatẽ pror-
17 ſus impedit Nec 4 3. J.5. accuſa- refert ad amicitiã
tores.
b 29.7.1. c.j.
c. q. 5. c. non omnis.
ſe inuicem unquã uiderint aliqui, uel id minus, cùm ex fama& bonis ope ribus ſæpius acci- datb, ut inter igno- tos quoque nõ uul garis dilectio exo- riatur. Sanè nõ o- mnis qui parcit, a- micus eſte, nec om nis qui uerberat, inimicus, ut Augu ſtinus ait. Vincula tam publica ꝗᷓ pri
VENVLEIVS LIB. VIII. STIPVL.
LEN CCXXIIII.
D. Andreæ Alciati in tit.
Inculorũ appel ¹0 8 latione, uel pri-
uata, uel publica uin cula ſignificantur:cu ſtodiæ uerò, tantum publica cuſtodia.
TRIPHONIVS LIB. I. PISp. LECCXXV.
Vgitiuus eſt, nõ is qui ſolũ fugiẽ/ di cõſiliũ à dño ſuſce
perit, licet id ſe factu
uata cenſentur.
2 Cuſtodia publici iuris eſt. 2 ludex ex leuißima ſuſpicione præuia, qualicunq; ueſtigatione
ducit in carcerem.
4 ludex nullam pœnam ſuſunet, innocentem uinciens.
s Actio iniuriarum iudicem punit ciuiliter, qui temere innocen⸗
tem capit.
6& Reus captus, religione ſacramenti ueritatis non liberatur. 7 Rei carcere tantum cuſtodiæ cauſa concluduntur. 3 Ob debitu fiſcale,& qui condemnatus eſt, carceri mancipatur
INCVLORVI.) In uinculis eſſe di
117 citur, quicunque uinctus eſt, ſiue publi
cè à magiſtratu, ſiue priuatim, ut ſeruus à do
2 mino.Cuſtodia uerò ad ius publicum perti net, cùm quis in carcerẽ detruſus, uel ſub cu 40 3 ſtodia magiſtratuum eſt.t Poteſt autem 8
tribunali præeſt ex qualibet leuiſsima ſuſpi- cione eum, quem nocentẽ arbitretur, in car-
d Sali. lnullus. cerem ducere: oportet tamen qualemqua- C. de exhi. re. Iem ueſtigationem præceſsiſſe, ne iniuriam 4 faciendi cauſa hoc mandaſſe uideature: Iquo
e Gl.c. fi. de a⸗ caſu grauaretur eius opinio, licet pœnam ali cuſ.in 6. 5 quam non ſubeat. tSolùm enim in ciuilibus Bald.ſij. C. de receptũ eſt, ut iudex iniuſtè aliquem in car-
his qui lat.
cere retinens, actione iniuriarum conueniri
6 poſsit¹. Hincq́; apparet, cùm iudex ordina- f l. pen. c. qui rius à captura nocentis cœpit, non excuſari
bo. ced.
reũ quò minus in examine interrogatus ſub
2 Bar.l. Marcel ſacramenti religione reſpondere teneaturs, lus. rer. amot. deliquerit, an nõ deliquerit: alioquin lex ius
capiendi non concederet, ſi non niſi præce-
27 dentibus indicijs interrogari poſſet. † Acci- h Lad cõmenta pitur autem cuſtodia pro carceret:quoniam rienſem. C.de in illum rei non pœnæ cauſa, ſed cuſtodien⸗
cuſt. reor.
di mittuntur:unde ſi effugient, cuſtodes ipſi
i Icarceri. inſi. tenentur: quoniam lex præſumit, non poſ- de cuſto.reor. ſe parietes effringii, nec inſtrumenta huiuſ-
8
k Aret. conſ.8 ce rei cauſa haberi ſine eorum culpa: idq́;& 8 Aretinust reſpondit. tAn autem ob æs alie-
20
30 uus, an erro ſit'f Sunt autem Errones, hi qui 2
4¹6
num capi,& in carcerem detrudi quiſquam poſsit? Peritiores negant, niſi fiſcale ſit no-
men cõtumaciaq́ acceſſerit: uel niſi aliquis I
iam condemnatus ſit, quo caſu cedendo bo-
nis liberatur“. Atolim lege XII. tabularum i
rum iactauerit, ſed ꝗin ipſo facto fugæ uitiũ mẽtis deduxe- rit:nã& furẽ,& adul terũ,& aleatorẽ, quã- quã alia ſignificatio/ nec ex animi propoſi tione cuiuſq; ſola di/ cere quis poſſet, etiã hũc ꝗnunꝗᷓ alienã rẽ inuito dño ſubtraxe rit, qui nunqᷓ́; alienã matrẽfamil. corrupe rit, ſi modò eius mè- tis ſit, ut occaſõe da-
aliud erat, cui per deſuetudinem re- cte derogatũ fuiſ- ſe, apud Gellium Cæcilius Iuriſcon ſultus diſputat.
1 Venditor macipij, uitia indicare cogitur. 2 Errones poſt uagatio- nes reuertuntur. 3 Fugitiuus eſt, qui act fugæ adhibuit. 4 Verba iactatoria nõ ob ligant. 5 Iactator cædis quæſtio ni tantum poteſt ſub⸗ lſc l. 6 Nemo ex confeßione extra iudicium facta, torquetur.
7 Voluntas ſæpe pro exercitio capitur. TVSITIVVS.) a Qui mãcipia uen- dunt, ex edicto Aedilium curulium cer-
tiores facere emptores debent, ſeruus fugiti
à domino recedunt, ut cum uagati aliquan- diu fuerint, reuertantur. ſic apud Ouidium Sappho Phaonem appellat:
Nec uos erronem tellure admittite noſtrũ. Licet eius loci interpretes grammatici id iu- ris uerbum non perceperint. ſSanè oſtendit Iuriſcõſultus, ſolam mentem propoſitumq́; fugiendi non ſufficere, ut fugitiuus quis di- catur, niſi& aliquis actus fugæ acceſſerit.
b Tactauerit.) †Verba enim iactatoria non obligant,& nullius effectus ſunto: fun- de& ſi quis iactauerit, ſe Titium occiſurum, quamuis deinde conſtet fuiſſe occiſum, non tamen aduerſus iactatorem illum præſume- tur, ut condemnari poſsit, ſed ſoluùm poterit
quæſtioni ſubijcir. Quid ſi homine occiſo, p
glorioſulus aliquis inter congerrones ſuos iactauerit ſe eius criminis autoreme Et puta- uerim nõ ſufficere id quæſtioni, niſi aliæ con
so iecturę accedant, ut quia inimicus eius eſſet, uel alioquin percuſſor,& reprobæ uitæ: fnã&
& confeſsio extra iudicium habita, tanti non
Aratæo carmine: Vt quondã Orion manibus uiolaſſe Dianã. Id eſt,
nemocac rar numa dWcg
de eran ni 5 lunpid zni li
3 ẽſcele 1 uqle
c 9 a mi⸗ nlett 3 O'- ulxetebul niwut
gnit ſnh
1. C. guiha. nis ced.
lexral 6
Nulaſinucf. ds lobus Kahl Wb. ituta uma fwih. atzlsßrcim uabiſcheg liin
mnrlcsſtoſſ lt muiudedubenctun larnſeltit doloca MHneewluczlimtantm Nuapanoicſ malf Miinr uii luaeup untackumutubluta tfuhil eußina quo Natracku guialexand lelpapreſtnuu. nnnädv euiscupapr maxtvr liſcelaujin Bruvrin cacionenomins roleiu laißa
1
n li.. quiſt de ædll. ald
Iſ4éNA neg
3 limplexelt, puocätCulpau
Rponitur, pro ea aüninterleuiſsim
4 Viininner 5 Wuiſiculpäin lherian ien ga uſtt. imrdeberten bllbima leui Uel lamic, bie viſum el dadoluseſdint
quod mecu ded ololata culp
mpreterguamd

3
lex. l. ſimo- üan col,. ſolu.
— atr.
—— 4
m rn. conſil.
„8. in 1.
.
uod Ner- Aepoſ. 12— 6
contractus. tit. j.
in lege Cor. aal. Corn.
7 7
— 8 ard. c. lator. e homicid.
9
4¹⁷7 Id eſt, uiolare appetiſſe. Vergilius:
Galliper dumos aderant, arcemq́; tenebant. Id eſt, affectabant tenere. Qua figura& adul terum,& furem,& aleatorẽ dicemus, qui ho rum criminum affectatores fuerint. 3
d Aſſumpto a- ctu intel.) Id eſt, ab actu quẽ facere cę perit,& per eum non ſtetit quò mi-
ta id cõmiſſurus ſit, tamen oportere hæc eadẽ crimina aſſum-
d iell,es nus faceret, ut Ol- Pto actu intelligi:& dradus ait. ideo fugitiuũ quoqʒ
& erronẽ, nõ ſecùdu
Negligentia ſimplex, cul⸗ 2 110 propoſitionẽ ſolam,
pa leuißima eſt.
Culpa in legibus accipi- tur leuis.
Teſtes qui culpam interueniſſe dicunt, ob incertitudinem non probant.
Lata culpa dolus præſumptus eſt.
Lata culpaſæpe& latior dicitur.
Vbi doliss, ibi& lata culpa præſtatur.
Lege Cornel. de ſicarijs, lata culpa à dolo diſtinguitur.
Homicida de dolo tenetur, non lata culpa.
Vbi expreſſe lex de dolo cauit, lata culpa excluditur.
Infamiæ nota dolum tantum punit.
In lata culpa non eſt mala fides.
Reſtituitur qui in lata culpa eſt.
In contractu mutui, lata& leuis culpa præſtatur.
In re friabili, leuißima quoq; præſtatur culpa.
In contractu qui alteram duntaxat partem reſpicit, dolus& la ta culpa præſtantur.
In mandato leuis culpa præſtatur.
Procurator litis de leuißima culpa tenetur.
Tutor in exactione nominum tantum de lata culpa tenetur.
Commodatarius& leuiſßimam culpam præſtat.
Ma GNA negligentia.) ¼ Negligentia ſimplex eſt, quã culpam leuiſſimã uul gò uocãt. Culpa uerò cùm ſimpliciter in le- ge ponitur, pro ea accipitur, quæ leuis eſt: id enim inter leuiſsimã& latã mediũ eſt,& hoc
niſi ſubiecta materia repugnet. ldem in teſti 40
bus, qui ſi culpã interueniſſe in cõtractu pro fiteantur, propter incertitudinem non pro- bant::debuerũt em̃ declarare expreſſius, de- leuiſsima, leui, uel lata intelligerent:& hoc Cornæo uiſum eſt b. †Magna uerò, uel lata culpa, dolus eſt, intellige præſumptus. Nam uero dolo lata culpa ſolum proxima eſt.t Ap pellatur& quandoq; in iure hęc culpa latior, ea ratione, qua comparatiuum pro poſitiuo ſcribimus, ut apud Vergilium:
Triſtior& lachrymis oculos ſuffuſa nitẽtes. tCum igitur lata culpa dolus ſit, conſequens eſt, ut quęlibet diſpoſitio, qua dolum malum duntaxat præſtari tradatur, etiam de lata cul- pa intelligatur d. Quod ego uerum eſſe arbi- tror, præterquam in lege Corn. de ſicarijs“: tqui enim ex lata culpa eo crimine delique- rit, nõ illius legis pœna, ſed leuius punietur. tQuo exemplo reſponſum eſt, cùm ex ſtatu to pœna mortis homicidæ irrogaturf, niſi quis ſe defendendo occiderit, nihilominus eum quoq; non contineri qui lata culpa, nõ autem dolo deliquerat: idq́; receptiſsimũ eſt. tAddunt alij idem eſſe generaliter, ubi agi-
de uerb. ſignif.comment.
20
30
50
60
418
tur de pœna etiam pecuniaria,& lex mentio nem expreſſam doli facit: tunc enim non ſuf ficere latam culpam s. Quapropter ut iura- mentũ in litem deferatur aduerſus eum, qui in culpa lata ſolum eſt, obtineri nequit. ldẽ in eo dicendũ, qui ſententia iudicis in famia notaturi:hoc enim in ſolius doli
ſed cum aliquo actu intelligi conſtat.
pPAVIL. L I B. 1. M A-— NVALIVN. ultionẽ conceſſum LEN CCKXWVI. fuit, †8ed se quiin
lata culpa eſt, uerèe malæ fidei nõ eſt: at qui in dolo eſt, ipſe eſt malæ fidei. Quapropter& in integrũ reſtitutio hoc ca- ſu non conceditur! quam tamen& maximè negligentes ſolent impetrare. Sanè quemad modum in contractibus culpa præſtanda ſit, longa eſt diſputatio, quæ tamen paucis finiri ſic poteſt, ut diſtinguamus, an utriuſq; cauſa ineantur cõtractus, an dantis tantum, an acci pientis.In priore caſu non ſolum lata, ſed& Ieuis culpa præſtanda eſt: quodin uenditio- ne, pignore, dote, emphyteoſi, locatione, ſo- cietate dicendum eſt niſi res locata friabi- lis ſit,& quæ facilimè frangiturn: tunc enim & leuiſsima culpa præſtabitur. Sed& ſi quis ſocium negligentiorem aſſumpſerit, ſibi im- putet: nõ enim quicquam præſtabit, dum in ſuis rebus diligentior nõ ſito. Sequentis ſpe ciei contractus ſolũ dolum& latam culpã re- cipiunty:quapropter qui depoſitũ accepit, le uis culpæ nõ damnabitur: cum enim ſua gra tia cõtractus initus nõ ſit, ſed aliena, æquũ ui ſum eſt ut ſolũ dolũ, ſeu latã culpã pręſtaret. Qua ratione ſi contra naturã cõmodatid, gra tia cõmodantis ſolius contrahat᷑, leuis culpa nõ oberit. Nõ tamẽ hæc perpetua ſunt:nam in mandato etiã leuis culpa quandoq; præſta bitur:, ut cùm res de qua mandatum eſt, me- diocrẽ diligentiã requirit.ſpræſtabitur& le- uiſsima, cùm natura negocij exactiſsimã in- duſtriã poſtulat, ut in procuratore ad lites*, & præfecto Liburnicarum: qui enim huiuſ- modi mandatũ ſuſcipit, ſe actui mandato ido neum penitus profiteri uidetur:& ita Alex. reſpondit:. Negociorũ quoque geſtor, leuis culpæ nomine cõuenietur:cùm enim ſe ſpõ- tè offerat, mediocrẽ diligentiam præſtare de beti. fIn tutelæ quoq; cõtractu, quò minori- Luis magis ſuccurſum eſſet, leuis culpæ no- mine agi poſſe placuit, niſi in exactione no-⸗ minũ ceſſatũ eſſetꝰ, uel in prædiorũ emptio- ne captio fuerit: tunc enim ſolũ lata culpa ge ſtum reſarciety. Sed& tutorũ hęredes ex lata culpa ſolum conuenient᷑ In ultimo caſure ceptũ eſt, etiam leuiſsimæ culpæ rationẽ red dendã, unde cõmodatarius ſic cõdemnabit: cùm enim ob eius gratiã cõtractus initus ſit, debuit diligentiſsimus eſſea, ne beneficiũ cõ modãti damnoſum fiat. Quod& in cõtraria actione depoſiti& mandati eadẽ ratione rece ptum eſtb. In precario tamè, ſolũ latæ culpæ
Agna negligẽ- 1 Ldntpasen⸗
gna culpa dolus eſt.
2 I. ij. 6. ſed e ſi. 5. ui bo. ra- ptor.
10
h I. in actionib. de in lit. iur.
i 6. ſuſpectus. In ſit. de ſuſpect. tut.
11
k l. fed ey ſi. 6. ſcire. de petit. hæred.
12 I l ubi. de eden.
13
m d. l. contra- clus.
14
n l. ſimerces. 6. qui columnã. locati.
15
0 H. fin. Inſut. pro ſoc.
p al. cõtraclus.
q I. ſt ut certo. §. interdum. cõmod.
16
r d. l. cõtractus. 17
5 Laà procur. C. mand.
t Alex. conſil. 41, in 3.
18
u I. tutori. C. de neg. geſt.
x l. ij. C. arb. tut.
„ L tutor per.§. ij. de adm. tu.
19
XIj. C. de hæ- red. tut.
a§. item is. Inſt. quib. mod.re. b I. ſi ſeruus.§. inſiß. de far.

49 D. Andreæ Alciati in tit.„
periculũ ſubeundum eſt: ſibi enim imputet
4 I. quæſitu.§.ij dominus, qui ſtatim precarium nõ reuocetꝰ?,
lud. de preca. ſi accipientis diligentiã ſuſpectã habeat:nam
b d.§. ex hoc. et poſtq́; reuocauerit, ſi mora facta fuerit, de le- ſeruits. uiſsima quoq; iudicium reddetur.
1 Edicto, Vnde legitimi, ag- nato bonorum poſſeßio datur.
2 Heres agnati reijcitur à bonorum poſſeßione.
3.5 Hæres in edicto, ad proxi mum refertur.
4 Quando id non obtineat.
6 Substitutionis pupillaris
1D5E M LIB. II. MANVAL. LEX CCXXVII.
cti, eum quem ei hæredem eſſe opor- tet, hæredis hæredi-
ſpes ad hæredẽ nõ traſ- bus bonorum poſ- Veittat⸗a. 2 ereſ ſeſsio non defertur. xcept 2 1 ¹³ Preatcdum Item in ſubſtituriõe s Amplificatio eiuſdẽ axio⸗ his uerbis, Quiſquis matis. 1 1XIILLA.) 1 Verba edicti unde legitimi
Aà prætore uocant᷑, ſunt, eũ quẽ eihære- dem eſſe oportet, ſi inteſtatus mortuus eſſet, bonorum poſſeſſorem faciam. Quibus uer- bis is agnatus cui iure ciuili hæreditas delata eſſet, ad bonorum poſſeſsionem àprętore ad
2 mittitur. † Vnde cùm eius agnati hæres, aut non æque proximo, aut nullo penitus gradu eum, qui inteſtatus mortuus eſt, contingat, meritò à bonorũ poſſeſsione reijcitur, ſicut & ab hæreditate repelleretur. Sicq́; uerbum illud, hęredis, in edicto prætoris ad proximũ
4 tantã refertur. tIn caſibus tamen, in quibus
ius agnoſcendæ bonorũ poſſeſſ. ad hęredem
d temancip. c. tranſmittitur, uideretur hæredem quoch hæ- qui adm. redis contineri“: ut cùm intra terminum deli
e lcñ antiquio⸗ berandi legitimus hæres moriture, niſi tunc ribus. C. de in eum hoc edicto non uocari, ſed aliarum con re delib. ſtitutionum extenſione dixeris, quod magis
5 probo. fAlius eſt etiam caſus, quo proximus
c I.j. unde leg.
„ ˖„ X— ſignificatur, imò nõ 6 5
E illa parte edi-,
comprændi, hoc ſignificat, ut necper filium familiàs pater, nec per ſeruũ dominus admit tatur: nõ enim illis affectus fuiſſe teſtator ui- detur, ſed eis ſoluùm quos nominatim ſcripſe rat, cùm domini uel patris ſpes in huiuſmodi acquiſitione incer ta ſit. Quid enim ſi ante quæſitã hære ditatẽ filius uel ſer uus de manu exe-
hæres mihi erit, pro ximus hęres tantum
tantũͦ proximus hæ-
res, ſed etiã ſcriptus. minis, nullis preci
ulu at Quid ſi nullis l leumpnge 6 t.ldemll
ſle Jele,
nas.(dehe. m paterna
1IDEM LIB. SINGVI. bus compelli poſ- reclinſtu frdu qui PE COGNITIO. ſint, ut adeante Sed anxu mos fe- LrS CC.wIIl. delioclati ſiipräa Wuläeau m Vnicipes intel nobistractatũ eſt. m l ſcienum güch. quo⸗
ligendi ſunt&.. miüidr 0
18 1 1 Vrbium Romano impe inlberiipal hi, qui in eodem mu rio ſubiectarum uaria liparüacquir erat conditio.
20 2 Vrbes Coloniæ.
3 Coloniæ in quibus dffeirebant à municipij.
Municipes proprijs legibus utebantur,& tamen ciues Ro mani erant.
Municipes unde dicli.
Explicata l.. ffr ad municip.
Municipes per abuſionem ſunt cuiuſq; ciuitatis ciues.
Conciuu, latina uox non eſt.
Municipes quibus modis fiant.& num. un.
10 Simulata adoptio olim nihil iuuabat.
O X&A
30 M 1 VNICIPES.) †Vrbium quæ Roma- 1
no imperio ſubijciebantur, uaria fuit conditio: ut enim ſtipendiarias& fœderatas omittamus, earum quæ ius ciuitatis Roma- næ habebant, aliæ coloniæ, aliæ municipia di
cebantur. Coloniæ erant, in quas ciues Ro- 2
mani habitatum deducti erant, agerq; eis aſ- ſignatus: ſolebant autem deduci ueterani,& pPro diutinorũ laborum mercede, unde ſene- ctutem tolerarent, iugera bina accipiebant.
tantum hęres intelligitur, in illa uidelicet ſub 40 Cauſa deductionis erat, uel infrequentia ur-
fl ſed ſiplures. ſtitutione: Quiſquis mihi hæres erit, Titio fi dc ualg. lio meo, ſi pupillus moriatur, hæres eſto. Cu 6 ius rei illa eſt ratio, fquòd ſubſtitutionis pu-
pillaris ſpes ad hæredem non tranſmittitur f.
7 Tquapropter ſi iuri accreſcendi cõiuncta ſit,
aliud eſſet:cùm enim ius accreſcendi nõper-
ſonam, ſed rem reſpiciat, hæredi quoq; hære
g l. ſi ex plurib. disporlioaccreſcit-Prideoinprdpofttafub e ſuis&leg. ſtitutionis ſpecie, ſi pupilli cohæredem adijſ
ſe proponatur, deinde pupillum mortuum, 5° libus quandoq; tributũ fuit, ut Berytenſibus, ulidecnſ & Aeliopolitanis n.t Municipes igit᷑ aliquãto 4
eius quoque hæreditas illi neceſſariò accre-
h l qui hatri. de ſcet: quod procedit etiam ſi ante pupillũ ac quir. hære. hæres iſte deceſſerit: qui em ei ſuccedet, pu- pillo quoque ſuccedet, ne diuerſum iusinter
ipſum& eius autorem inducatur:abſurdum
quippe eſſet, primum hæredem potuiſſe co-
gi, eius uerò ſucceſſorem non poſſe,& melio
i I ſi pupillus. 11s fieri conditionis, idq; in pupilli damnum,
de acqui. cuius intereſt ex teſtamento, quod ei fecit pa
k l. papin.. ſed ter, adiri hæreditatem i. Vnde cùm de fauore 6éo cat:fatq;ʒ ita intelligenda ſunt Vlpianiuerba,
nec impube⸗ rtz. de inoffic. 8
eius agatur, hæreditas eadem cũ paterna cen ſetur,& altera alteri accreſcit, tametſi uerè duæ hæreditates ſint. f Quod autẽ ſubijcitur, hac ſubſtitutione ſcriptum hæredem ſoluùm
bium, uel pœna, qua ueteres coloni malè de Republica meriti, mulctabantur. Hæ Colo 3 niæ tanq́; quædam urbis Romanæ effigies, paruaq́; ſimulachra erant: metropolis enim ſuæ legibus neceſsitatibusq́; adſtringebant, & ideo magis obnoxiæ, quam municipia: li- cet propter autoritatẽ amplitudinemq́; Pop. Romani maiore in honore eſſent: unde& in præmiũ ius Colonicũ quibuſdam prouincia
melioris erãt cõditionis, quòd uidelicet ſuis legibus, ſuisq; moribus uiuerent,&nihilomi nus ciues Rom. eſſent, honoresq; in urbeRo mana capeſſerent,& ſicut cæteri ſuffragiorũ ius haberent, tunde& nomen ſumpſerũt, ab · eo uidelicet, quòd honorarij muneris capa- ces eſſent, licet onerũ neceſsitatib. nõ adſtrin
gerent, utlib. x vI. Aul. Gell. diffuſius expli
dum propriè municipes appellaritradiie, qui in ciuitatẽ Romanam adſciti ſunt, ut munera nobiſcũ faciãt. t Sed nũc abuſiuè municipes 7 dicũtur, ſuæ cuiuſq; ciuitatis eines,Vndehp teoll,
cles Romanl fi udlenigenaa pat threnim munlcef mnbreceptũelt ut nohuelRecdor,eli Lmwinquniurelac uuododemiit geleundũ, P. Mal übuile denatuſc ninulla panepub iglimulatũ cum rütuntmanu, quo NatoslbXv. ſcrib rnrmunicipes, azt'Kincigealſu ralallectus eſtab mnonb, nonideot tallerlamabhone düin duliue munica
Vceaum 9re.
umn aige nanſgae Uahi G gnri lurtalintn dun ge gupe anſcunzuo⸗ nulti inte. eul Wnptll one htum Kenngeregiontzpe tadut.
mun iſtin nihai AaNéAcra- nuinrih quo Kdodeducütur eni Mie ducturex

ſumptio. nunicip.
liceps.. aod. tit. 10
.C. de
6 S 8 2
4²1
teoli,& Capua, licet Colonię Romanorũ eſ- ſent, tamen æτπφκνειαe mu nicipia nuncupa bantur,& earũ urbiũ ciues ſeuiciſsim cõmu nicipes appellant. Conciuẽ enim latinã uo- cem nõ eſſe, pleriq; arbitrant᷑, exemplo gręci ſermonis guμα οονι xye. Eiunt auté mu
mu nicipio nati ſunt. nicipes aut natiui-
—„, 1D ERM L IB. S1NGVI., tate, ſiue origine, Ds racrr. nrosie. ut quia ab eo muni cipio aliquis origi LEX CCXXNINX. nem ducit. Idem li Rãſacta finitãue
pater eius:paternã enim patriã ſequi filios legitimos re- ceptũ eſt?. Autma numiſsione: quo- niam liberti patro-/ ni ſui patriã acquirũtb: unde manumiſsi ho- die ciues Romani fiunt. Aut adoptione, ut quia alienigena à patre Florẽtino adoptatus ſit:fiet enim municeps Florentinus. Quo ex emplo receptũ eſt, ut Monachus, uel Cano- nicus, uel Rector, eius urbis municeps cen- ſeatur, in qua iure ſacerdotij neceſſariò reſi- det. Quod& de milite fatendũ eſtIllud nõ prætereundũ, P. Mario, L. Aſinio conſulib. factũ fuiſſe Senatuſcõſultũ, ne ſimulata ado-
tio in ulla parte publici muneris iuuaret:cẽ- ſeriq; ſimulatũ, cùm beneficia ſortiti, ſtatim emittunt manu, quos adoptauere, ut Corn. Tacitus lib. x v. ſcribit. rAllectione quoque creantur municipes, cùm Reſpublica aliquẽ eligitꝰ,& in ciuẽ aſſumit. Quòd ſiactum ſit, ut qui allectus eſt, ab omnibusſitmuneribus immunis, non ideo tamen minus municeps eſt, niſi etiam ab honoribus excludatur:tunc enim abuſiuè municeps dicetur.
intelligere debe mus, nõ ſolũ de qui- bus cõtrouerſia fue/ rit, ſed etiã quæ ſine
Quis dicatur agere.
Exigere, peragere, tranſigere quid.
Tranſactio ſtricte& generice accipitur.
Tranſacta dicuntur etiam quæ ſine controuerſia facta ſunt.
Ratio, quare tranſactionis uox potius ſpecialiter accipiatur.
Exceptio litis finitæ, ſi, ne ulterius progrediatur, oppoſita fue-
rit, impedit conteſtationem. Quæcunq; exceptiones peremptoriæ, litis conteſtationem im pediunt.
ldq; uerum, ſi ſtutim probari poßint. RANSACTA.)Agit, qui in iudicio pro ſequitur id, quod ſibi debetur. Ab hoc
uerbo deducũtur exigere, peragere, tranſige
re. Exigit, qui quod fudicio proſequutus eſt
recipit. Peragit, qui obtinet: unde peregiſſe
reum dicitur, qui damnauit. Tranſigit, qui a-
ctionem ſibi competentem, ſiue inſtituta, ſi-
ue inſtituenda ſit, aliquo accepto, cauſa con-
cordiæ omittit. Hæcq; tranſactionis uera&
ſtricta eſt ſignificatio:generaliter tamen etiã
accipitur pro quocunqʒ actu quo concordia:
inducatur, uel ab obligatione recedatur f, uel ad finem aliquid ducatur. Vnde tranſigere æſtatem Plinius dixit: ſic& trãſigere æuum, tranſigere diem dicimus.tIgitur in Senatuſ⸗- cõſulto, quo tranſacta, finitaue rata maneãtè,
de uerb. ſignif.comment.
10
20
30
60
4²²
cautũ eſt, tranſacta generaliter accipiemus, etiã quæ ſine cõtrouerſia facta ſunt. Cur au tem ſpecialiter potius uox hęc accipiatur, du bitari poteſt:an quòd particula, ue, ſubdiſiũ- ctiuę uim habet,& eodẽ ſenſu intelligendam
oſtendit, quo& fi-
cõtrouerſia ſunt poſ nita intelligitursan ſeſſa. quòd nulla eſt ra- 1pDEM LIB. SINGVI. 110, uur magis in s. c. ORPHICIANI. ſpecie accipiature LEX CCXXX. Nec enim ſolũ ra- N 71 ſunt iudicio ta eſſe debent, quæ terminata, trãſ- iuſta tranſactione ſopita ſunt, ſed&
actione cõpoſita, lon gioris temporis ſilen tio finita.
quæcunq; alio mo do finẽ habuerũt. tQuapropter uul- gò dicimus litis ſi nitæ exceptionẽ, ſi, ne ulterius procedat᷑, op- poſita fuerit, cõteſtationẽ impedire. Sunt au tem huiuſmodi exceptiones nõ hæ tantum, quæ hic enumeratæ ſunt, rei uidelicet iudica tæ, ueltrãſactæ, uel uſucaptæ, ſed etiã multæ aliæ: ſunde generaliter proditũ eſt, quancũqh exceptionè peremptoriam, qua euidenter& incõtinenti cõſtare poſsit, nõ potuiſſe reum in ius uocari, litis cõteſtationẽ impedire: ue-/ luti, quoties cõſtat actionẽ nullã actori cõpe tere, ut quia lex dicat, eius rei nomine actio nulſa petitiõò ue ſit x. Idem ſi agẽtis nihil inter- ſit, uel in criminalibus accuſationibus ex ex- ceptione obiecta factum impunibile redda- tur ˖ idqʒ protinus appareat. Nam recepti iu ris eſt, nullam exceptionẽ, etiã rei iudicatæ, conteſtationẽ& cauſæ ſtatum impedire, niſi ſtatim probari poſsit, idq́; ſe facturũ reus re- cipiat. Quæ enim altiorẽ indagationẽ requi- runt. poſt iudicium acceptum reſeruantura. 1 Tres exceptiones litis conteſtationem impedientes hic enu merantur. 2 PFinitæ intelliguntur, quæ longioris temporis ſilentio fini- ta ſunt. Vſucapio& mobilium& immobilium rerum eſt, contra communem. 4 Præſcriptio propris eſt exceptio ex uſucapione deſcendẽs s Præſcriptionis uera diffinitio. 6. 7 Vſucapione ſemper directum acquiri dominiu, tam in mo bilibus rebus, quam in immobilibus. 8 Vſucapiens cum mala fide, ſolam exceptionem habet ad ſe defendendum. T SVNT.) Enumerantur hic tres ex 8 ceptiones, quę litis conteſtationẽ impe diunt, ſi à reo ſint oppoſitæ, quia litigare ſe uelle neget:tanquã res minimè dubia lit, quã finitã eſſe iam conſtet. Quod ſi ſimpliciter ſe non debere aſſerat, litemq́; conteſtetur, tunc in uim peremptoriarum obijcientur, cogno ſcetq; iudex.&diffinitiuèpronũciabit Sanè annotandus eſt loquẽdi modus, dum Iuriſcõ ſultus finita intelligit, quæ longioris tempo- ris ſilentio finita ſunt: quibus uerbis per uſu capionem negocium finiri ait, non autem do miniũ acquiri. In quo articulo à noſtratibus Doctoribus diu diſputatũ fuit,in hocqʒ tan- dem deuentum, ut uſucapione directum do-
6 h c.j. de lit. con teſt. in 6.
7
i Bart. l. elegan ter.§. ſi quis poſt. de cond. indeb.
k l mater. de in- offi. teſt.
I I. ſi ſeruus. C. de his qui ad eccleſ.
8
m Bar. l.nam&
poſtra. de iu-
reiur.
n In rub. de pra ſcript. extra.

4²3
minium, pręſcriptione utile ſolùm acquiraf᷑.
3 ſſe autem uſucapionẽ in rebus mobilibus,
præſcriptionẽ in immobilib. Quæ ſententia omnino mihi nõ placet:paſſim enim ueteres
a kiij ſi fr. in uſucapionẽ appellant, etiã immobiliũ rerũ:
fin. l. eum qui.
de uſucap.
idq;& luriſconſul
torũ uerbis,& ex IDEAM LIB, SINGVI. AD XII. tabularum le s.c. TERrTVLI.
Se Teoeſeihao⸗ LEN CCMNE Wn. ribus,& M. Cice- 10 rone, præſertim in Vod dicimus 3 Topicis, ꝓbari po- eu qui naſci ſpe
4 teſt. t᷑ Præſcriptio-
5 16.. iij. in ſununa.
6 dam argumentis diſſentiant. tIgitur p
c I. alienatiõis. 5. eod.
7
d I j. in fi. dea- qua plu. ar.
8
e l. ſi quis empt. §. j. de præſcr. XXX.
f c. fi. de præ- ſcrip.
nemuerò aſſumere propriè uidentur pro ex ceptione ipſa, quæ ex uſucapione deſcendit: & ideo rectè iudicio meo diffiniuerunt uete-/ res, Præſcriptionem eſſe exceptionem, quę ex temporis lapſu ſubſtantiam capit,& actio ni obijciturb. Licet Neoterici futilib. quibuſ-
capionem acquiri uerum& directum domi- nium, ſiue mobiles ſint res, ſiue immobiles, ego arbitror. Et cùm dominium ſit iuris, nõ eft dubium, poſſe autoritate legis propriè& uerè trãsferri. Nititurq; ea ratione lex, quòd qui uſucapi rem ſuam permittit, præſtare cõ- ſenſum translationi uidetur, alioqui necmo biliũ rerum uſucapio unquam procederet, cum inuito domino cõtrectatæ res, uitio rea-
li, id eſt, furti afficerentur: quo caſu lex Atti- 30
nia uſucapionem inhibet. Cum ergo in hu- iuſmodi rerum uſucapione ceſſante odio fu- ris interpretetur lex acceſsiſſe cõſenſum, me ritò dubitandum non eſt, directum dominiũ acquiri:in rebus autẽ immobilibus, cùm ad- uerſus ſcientẽ& negligentẽ uſu quis acqui- rit, eadem ratio ſuadet ut idem credamus. In ignorante magis dubitari poſſet: ſed tamen tum quoq; propter autoritatem legis uerius eſt, directum transferri: licet ratione naturali perſpecta, quãdoq; dicatur utiliter aduerſus eum præſcribi, idq; eius effectus eſt, quòd rehuiuſmodi ad extranei manus delata, poſ- ſet naturalis dominus uendicatione uti, nec admitteretur poſſeſſor, qui ab alio uſucaptũ eſſe affirmaret: quid enim ad eum pertine- ret, de iure alterius diſceptare? tIllud uulgò cognitũ, qui cum mala fide uſuceperit, nullũ dominij ius acquiſiuiſſee, ſed ſola exceptio- ne defendi: cæterum iure Pontificio nec u- ſucepiſſe intelligitur f.
1. 6 Regula, qua dicitur, eum qui in utero eſt, pro nato haberi, uera
2 3 4
eſt, guoties de eius utilitate quæritur: ſecus ſide alterius. Hæc limitatio exemplo declaratur. Eius exempli reſtrictio. Argumentũ ex hac lege ductũ, de lupa plures lupulos edente.
5 Fjielio illa, quod in utero exiſtens pro nato habeatur, in brutis
7 8
9 1
non habet locum.
Infans conceptus dicitur poſt infuſum ſemen. Indicia inchoati hominis quæ.
Quando anima infundatur conceptui. VOD PDICIMVS.) †Superius traditũ fuit, eum qui in utero eſt, haberi pro na to: quæ regula hic declarat᷑, ut uera ſit, quo-
D. Andreæ Alciati in tit.
434
ties de eius utilitate quæritur: alijs enim non prodeſt, niſi natus ſit. r Quapropter in illa cõ ditione fideicommiſsi, ſi rex Parthorũ ſine li beris ex ſe legitimè natis deceſſerit, talis reſ- publica ſit hæres: reſpondit Balduss, qui in
utero tẽpore mor-
ratur, pro ſuperſtite tis fuerit, non eſſe
eſſe, tunc uerum eſt, uner anciocgäde — minus eueniſſe cõ e ipſius iure qu. 3
cũ d 1511s Lue ditio uideatur: hic ritur: alijs autem nõ enim non de uen- ꝓueſt, niſi natus ſit. tris, ſed de hæredis
commodo agitur. Quòd ſi is hæres qui grauatus eſt, ipſepoſt humi pater ſit, aliud mihi uideretur: intereſt enim haud dubis eius, qui in utero eſt, ut pro nato habeatur, ſicq́; paternam hæreditatè lo- cupletiorem habeat. quod& Aretinus li- cet alia ratione motus, probat. t Cæterum ex
er uſu- 20 hoc reſponſo tradunt plerique, ſi ei, qui lu-
pum ceperit, aliquod præmium conſtitutum ſit, uenatorẽ à quo lupa prægnans capta fue- rit, nõ ultra unicum præmium conſequi poſ ſe, etiam ſi deinde enixa plures lupulos edi- derit: hoc enim caſu non de lupulorum, ſed de uenatoris utilitate agi. t Quod ut uerũ ar- bitror, ita conſtanter negauerim, fictionem hanc in brutorũ partu locum habere: ſolius enim hominis cauſa introducta eſt, nec æqui tas ulla ſubeſt, ut in belluis eadem fingamus. Et quod diximus, in aliorum cõmodum nõ fingi intelligendum eſt, ut nec patri quidem proſit: nam ut ius trium liberorũ interim ha- beat, haudquaq́; ſatis eſt duobus natis, alium in utero adhuc eſſe: idq; diuus Seuerus cõſti tuit’: Quocirca nec matri quidem proderit, quę licetprægnans puniri ſummo fupplicio nequeati,& uentris nomine in poſſeſsionẽ mittaturnõ tamen hoc ideo eſt, quia iam pe
40 Periſſe fingat, ſed quia qualiſcunq; futura eſt
ſpes in lucem prodituri hominis, extinguen da nõ fuit. Subeſt autẽ ſpes illaà cõceptionis die, uſq; ad decimũ menſemtdiciturqʒ cõce/
ptus infans, poſt infuſum ſemenfab eo enim 8
tempore poſt decem dies dolores capitis, uer tiginesq; oculorũ mulieri oriunt᷑, indiciũ ſci licet, ut Plinius inquit, inchoati hominis:mo tus uerò in utero quadrageſimo fit die: ſicq; & omnibus antiquis,& etiam Iuriſconſultis
so conceptũ accipi dubium nõ eſt:tlicet recen/
tiores aliqui, ſolùm quadrageſimo die conce ptum infantẽ dici opinent᷑: tunc enim infun di illi animã. Sed Phyſicorũ celeberrimi qua- drageſimoquinto in maribus id fieri prodi- derũt, lõgiore in fœminis termino. Empedo cles, Diogenes, Herophilus, dum in utero ſit, propriam animam non habere ullam exi- ſtimauerũt, ſed matris uirtute agitari. Ortho doxi autores animã formato iam in humanã
6o effigiem ſemine, à Deo creari, in fundiqʒ rece
Perũt: quo autẽ tempore corpus ipſum for- metur, in mediũ reliquerunt. quod& nos fa cturi ſumus, cùm id ad Juriſcõſultos minimè Pertineat, qui, ut diximus, cõceptionẽ b. ln
ulo
tero. e 4 .
3 gaibttal
Haojdr ken loquimdl, nüi clumde
ilius, Plurd
h Lret aiſ
labu aing b
T
tuureotũ LXX ſuumdinte tl dum ſedetiam gulile, quantũæ drepoleſt du 5 aurũcöſtitutio gintaduoa neso qui hodie aionis, cum non rer Vndte aliqu
G
müſit donationẽ
aſt,nonuale IInoſtrates al uang Rlalonir rutãquohodieui i lijdeere mpulorũcõſuetu num d ideo quę
k lpregnai 5 de pani.
1 1.5 ſmal uen. nom.
ulunt adnoſtrũh ſüderssreferenda ſertemporũqual
usquamolim eſſe W cim Romanũ
palirisponderi liufduntaqu d
munni quogq ſ iengarbitrantur uhrrüigſermon 4 weuulgarem ipſ
9 unt)
unun.

2 uoties. C.
ſuſcept.
ncumus. C. don.
3
J. ij.§. ex
in fin. de b. oblig.
ſt. in l. quæ rinſecus. uerb. obli.
1 2 3
4 5 6
7
4²⁵
fuſo ſemine appellant, nõ à conformatione
uæ in utero fiat: quandoquidem&inter ip- ſos Philoſophos hac de re minimè conuenit, uarijs Empedoclis, Aſclepiadæq; ſententijs, quarũ libro de placitis philoſophorũ quinto, Plutar. meminit.
CAIVS LIB. VERB.
I. DER OBLIG.
LEX CCXNXNII. Has enũciatio, quæ fuit pluris aureorũ XXX. ſimul & quãtitatis,& ęſti-
mationis ſignificati-
Hæc locutio, Pluris aureo rum XXX.& quanti- titatis& æſtimationis ſi gnificatiua eſt.
Taxatio aurei in conſtitu- tionibus principum.
Aureus, quo hodie uti- mur, ueteri ſurrogatus.
Denarius et aureus an idẽ.
AEC enun⸗ uag eſt. Ie, ſenno IDEM LI B. II. A D L EG. ties ita loquimur. XII Taßvr.
Quod in cẽſum de tulit Titius, pluris eſt aureorũ xX X X. id ſignificare poteſt, non ſolũ quantitatẽ triginta aureorũ in cenſum relatam, ſed etiam tantũ rerum, ſeu corporũ detuliſſe, quantũ æſtimatio triginta aureorũ efficere poteſt. Superius autem admonui in Cæſarũ cõſtitutionibus ita taxari aureũ, ut ſeptuaginta duo aurei libram cõficiant: licet aureus, qui hodie in uſu eſt, minoris ſit æſti- mationis, cùm nonaginta ſex ex eis libra con tineat. Vnde aliqui cenſuerũt, tametſi conſti tutũ ſit, donationẽ ultra quingentos, niſi inſi nuata ſitb, non ualere, eam tamen in qua Dc- LXVI. noſtrates aurei erogati ſint, ualere:& ita Ang.& Iaſoni uiſum eſt? Nobis uidetur aureũ quo hodie utimur, ex generali omniũ populorũ cõſuetudine, eſſe ueteri illi ſubro- gatum:& ideo quę de ſolido in iure ciuili cau ta ſunt, ad noſtrũ hunc, quamuis leuioris ſit põderis, referenda. Nam& in præſentia pro pter temporũ qualitates, pauperiores ſunt ci ues quàm olim eſſent?:& ante eas cõſtitutio nes, cùm Romanũ floreret imperiũ, conſtat grauioris ponderis aureos numos ſignari ſo Iitos. ſSunt& qui denarios aureos uariæ æſti mationis quoq; ſignatos fuiſſe crediderint, idemq;ʒ arbitrantur denariũ& numum eſſe“, uulgarisq; ſermonis argumento utũtur: qua in re uulgarem ipſi doctrinam planè oſten- dunt. Denarius enim argenteus ſolùm erat ponderis drachmæ, quatuorq́; ſeſtertijs nu- mis cenſebatur, hoc eſt, æris aſsibus decem, unde& nomen ſumpſit. Tritiora ſunt hæc a- pud rei Latinæ peritos, quàm ut autorum ti- bicinibus ſit opus:apud Græcos tamẽ dubiũ nõ eſt, auream quoq; drachmam ſignari ſoli- tam, quam à ſimilitudine ponderis Plinius quandoq; ‿r⁊αρνιαde denarium appellat.
LEBXCCXXXIII.
Interpretatio uerborum, Calumnietur, moretur, ftuſtretur. Calumniari& cauillari idem.
Quæ mora calumniæ præſumptionem inducat.
nſtantiæ terminus in criminalib. biennii, in ciuilibus triennii. Error quorundam in iudicijs,
Calumniator eſt, qui de re minima litem criminalem orditur. Sycophantæ apud Athenienſes,
de uerb. ſigniſcomment.
10
20
30
40
50
60
4²G
8 Derre minima agentes, A iudicio repellendi. 9 Voti deſcriptio.
10 Vota olim pro principe nuncupabantur. 11 Vota anniuerſaria ob diem imperij.
¹2 Vota ob ſalutem principis à ſacerdotibus& conſulibus. Icalumnietur,&
13 Item à priuatis. Onratener fruſtre/
14 Vota in quinquennii publicè nuncupata.
15 Votorum origo.
tur: inde S&calumnia is vota decennalia.
tores appellati ſunt, 17 Item uic ennalia, tricen
ui per fraudem& helia.
qull p I1aulein 18 Teli qualis acceptio.
fruſtrationẽ alios ue
xarẽt litibus:& inde
cauillatio dicta eſt.
Poſt Calendas Ia-
19 Teli etymon. nuarias die tertio ꝓ
20 Quodl atini telu, Græ ci ees dicunt. ſalute principis uo-
21 70& VuA& 74 e 22 Emẽdatus locus in hac lege.
I CALVMNIE tur.) Arbitror enunciatiuè uerba hęcpoſita eſſe,& ut recen tiores dialectici dicũt, materialiter Interpre tatur autem ea luriſconſultus, ut calumniari idem ſit, quod per moras& fruſtrationes ne gociũ differre, uel per fraudem alios litibus uexare. Idemq;& cauillari dicitur: utrun enim uerbũ ab antiquo uerbo caluire dedu- citur, qd decipere ſignificat,& fruſtrari: tra- cta à caluis metaphora, qui eos fruſtrantur, à quibus per capillos præhendi uident᷑. f Quæ autẽ mora calumniæ pręſumptionẽ inducat, ſic definiri poteſt, ut qui in termino accuſa- tioni proſequendæ arbitratu iudicis cõſtitu- to, nõ adeſt, cauillari uideaturf, nõ debet autẽ is terminus eſſe longior, quàmut intra bien- niũ cauſa expediri poſsit: tis enim eſt inſtan- tiæ criminaliũ finis, ſicut triennium in ciuili- buss. Et ideo bis errant uulgares latruncula tores, qui ſi reum cõuincere nequeant, eum rebus ſic ſtantibus abſoluũt, ut quandocũq; uel minima coniectura ducti, rurſus in carce rem trudant. Nam elapſo biennio inquietari amplius non poteſt:& cùm accuſatori ſtatu- tus eſt terminus probationũ recipiendarum cauſat, ſi probatũ nõ ſit, diffinitiuè reus eſt ab ſoluendus, non autem ea forma, quam con- cuſſores,& νμαοεισναιαυμdices repererũu Sanè & qui dere minima litem criminalem ordi- tur, uidetur non abſurdè calumniator poſſe appellari. fexemplo Athenienſium, qui hu iuſmodi homines Sycophantas uocabãt, qᷓd propter ſubreptos ficus, minimaq́; huiuſmo di detrimenta, capitalem quæſtionem excita rent. Quapropter ſi qui collitigant de re mi nima,& uiciſsim lõgas ambages, tricasq; ac- cumulãt, nõ de utilitate ſoliciti, ſed ut aduer- ſario noceãt, putauerim partes religioſi iudi- cis fore, ut ceu cauillatores eos reijciat, actio nemq; deneget.
1§. POST CALENDAS.) †Votũ, eſt alicu ius faciendi, uel nõ faciendi uerſus Deũ deli berata& iuſta promiſsio. Solebant autẽ ue teres qᷓ;plurima uota pro principe nuncupa- re.t Cõcipiebant᷑ uota anniuerſaria ob diem
1
„
f I. qui crimen. C.de accuſ.
4
5 g I. C. ut int. cert. temp.
h l. properan- dum.§.& ſt quidem. C. de iudi.
i Imol. c. j. de of fic. ord.
6
k I. fuſtibuss. C. de infaa.
7
10

a l. omne:z. C. de
ferijs.
12²2
13
14
15
16
4²27
Imp erij, cùm uidelicet ad imperiũ princeps afſumptus eſſet, quorum& in iure mentio habeturꝰ. Imperatori Veſpaſiano diem Im- perij fuiſſe Calendis Iulijs, eumq́; in poſte- rum celebratum, apud autores traditum ex- tatConcipieban/ tur ob ſalutẽ prin- cipis à ſacerdotib. & Conſulibus, id- que poſt tertium diem Calendarum Januariarũ, ut hic dicitur: pertine- batq;ʒ in prouincijs hæc cura ad præli- des, qui commili- tonibus& Prouin cialibus præibant, ut Cæcilius Plin. libro xX. Epiſtola- rum eſt autor. Ca- lendis ipſis, nõ au- tem poſt tertiũ diẽ hæc uota ſuſcipi Cornel. Tacitus li- bro quarto ſentire uidetur. Idem T'i- beriũ ægre tuliſſe tradit, quòod Pontifices cùm pro eius incolu mitate uota fuſciperẽt, ijſdẽ dijs filios quo Germanici cõmendaſſent. Sed& libro Xxvi. Traſeæ ab accuſatore obiectũ ſcribit, quòd principio anni ſolenne iuſiurãdum uitaret, nuncupationibusq́; uotorũ nõ adeſſet, quã- uis quindecimuirali ſacerdotio pręditus. Ad dit Septimius in Apologetico, tum ſolitos ciues focos& choros in publicum educere, uicatim epulari, ciuitatẽ tabernæ habitu obo lefacere, uino lutum cogere cateruatim cur- ſitare.t Concipiebantur& pro ſalute princi- pis uota à priuatis, aliquid uouẽtibus, ſi prin cipem ſuperſtitem reliquiſſent, ut in Augu- ſto Tranquillus oſtendit. Idem autor eſt, C. Cæſarem Caligulam pleroſq; huiuſmodi cõ ualeſcentes, tanquam impoſtores per ora ho minum traductos, infulatosq; peſſimè mul- ctaſſe, quoſdam etiam ad necem uſq; compu liſſe. ſErant& alia uota, quæ in quinquen- nium publicè nũcupabantur, habebanturq;
ta ſuſcipiuntur.
Telũ uulgò quidẽ id appellat᷑, quod ab arcu mittit᷑:ſed nunc omne ſignificat᷑, qd manu mittit᷑: itaq; ſe quitur, ut& lapis,& lignſi,& ferrum hoc nomine contineat᷑: di ctum ab eo, quòd in longinquũ mittitur, dνν Qπι τνπν græca uO- ce figuratum:nam et hãc ſignificationẽ in uenire poſſumus& in græco nomine: nã
qᷓd nos telũ appella-
D. Andreæ Alciati in tit.
20 uocat, apud nos au-
4²⁸
decenniũ diſtuliſſe, atq; item in aliud. Quaã- obrem eius ſucceſſores, licet perpetuam ad- miniſtrationem accipiant, ſingu lis tamen de cem annis ludos uouent, quos celeberrimos faciunt, tanquam principatum tunc renoua re incipiãt. ¼ Hinc & uicennalia& tri cẽnalia dicta ſunt. Notant᷑ autẽ in ue teribus numi ma⸗ tis hoc modo, vor.
mus, illi 3⁰³εappel-
lãt: eoq́; nomine uul X 3.
9⁸ quidem id ſignifi
catur, quod ab arcu
mittitur. Sed nõ mi⸗ x. vo T. X X. vor. nus omne ſignificaf, XXX. Horũ memi quod mittit manu, nit rebellius inui
ta Galieni,& Am-
x ππ B‿‿νᷣu,& id q́d ab arcu mittit᷑: apud Gręcos quidem pro prio nomine bνeν⁴νμαα
mianus Marcelli- nus, qui Conſtan- tium Imperatorẽ ſcribit Arelate tri- cennalia celebraſ-
tem cõmuni nomi- ſe, Theatralesc& Circẽſes ludos am ne telum appellatur: bitioſo apparatu
ſic& Xenophon: Beh ⁵,α νο oτο ηορσσπ— Sxba‿νe νσεον⁴α„Moa⸗ 5⁰⁷ 10 015 ¼
1§. TEILVM.) Pie ctit lex Cornelia eum, qui cum te- lo caufa hominis occidendi fuerit: tdubitatum eſt quemadmodũ telum accipi-
30 endum ſit:& non ſolùm quod ab arcu mitti-
tur ſignificari, ſed omne quod manu mitti poteſt, Iuriſcõſultus ait, tidq; argumento ab etymologia ſumpto: ſiquidem telum dicitur de* Q̈ ⁊ν νν, quod longè ſignificat. Probatur idem& Gręci ſermonis ſimilitudine: tquod enim nos telum dicimus, illi 3⁰α dicunt:de duciturq; ea uox mπνσ̈ άαda, id eſt, à iaci endo. f Quãuis quod arcu mittitur, propriè ab eis 7ueέ̈ νμασάdicatur: ν⁵ enim arcũ ſigni-
40 ficat: unde& toxicum, quoniam eo ſagittæ
intingebantur, ut Plinius ait. Quòd autẽ ita ſit in ſermone græco, probat Iuriſconſultus autoritate Xenophontis, qui ita ſcribit lib. expeditionis Cyri. v. za Bi ⁵αςο ένυασνmMwW2W oeVH 1& σφαρQσOο⁸Gᷣωαε,ππυννοεσι* C Gisoi. Huiuſmo di, inquit, tela ſimul ab eis habebãtur, lanceę ſpicula, fundæ, plurimis autẽ& ſagittæ. tSic autem emendandus hic eſt locus ex antiquo rum codicũ lectione, ſuſpicorq; eodem mo-
tum ludi pulcherrimi,& Quinquennalia ap so do ſcriptũ fuiſſe à Tribuniano in Inſtitutio-
pellantur. fEorũ origo uidetur ex libris Si- byllinis emanaſſe, quibus tradebatur, ut in difficilimis Reipublicæ temporibus uer ſa- crum uouerent, ſi ad quinquennium proxi- mũ res ita ſaluæ, uti tunc erant, forent: cuius rei libro x X XII. T. Liuius meminit. Horũ uotorũ ludorumq́; Quinquennaliũ& Na- Zarius,& Mamertinus in Panegyricis men⸗ tionem fecerunt. r Sunt& Decennalia uota, quorũ rationẽ Dion in Auguſti uita ſic exe- quitur: cum Auguſtus Rempublicam reſti- tuere uellet, reclamantibus cunctis, non ul- tra decenniũ ſe imperaturũ promiſiſſe, quo tempore elapſo, precibus adactũ, in ſequens
nibus ſub rubrica de publicis iudicijs, ubi e- pigramma in Xerolopho ſcriptũ allegatur. Quamuis enim me no lateat, in Xerolopho tripodes fuiſſe, in quibus epigrãmata ſcribi ſolerent ut etiã Prilcianus libro primo ſcri- bit: Xerolophiq; mentio pro tumulo ex con/ geſtis lapidibus facto ſit etiam Suidæ:tamen conuenire magis uidetur, ut Xenophõtis fa cta ſit mentio, acceperitq; Tribunianus eum
6o locum a luriſconſulti hoc reſponſo.
Hoſtis apud antiquos pro peregrino.
2 Hoſtire ſignificat æquare,& hoſtimentu pro æquamento. 3 Hoſtis pro perduelle.
4 Hoſtrs, publicos inimicos ſignificant.
19
20
21
6 dceuſiusinteli
anſl 3 ltioneuitug!
MWwiie fronenonume 4 ſcham urram cll U euerbo, chat. Gliyyeluuo paume Chruspani. NVO 8 NO5 antiquos pr qucdiijs legibi dided par nobi gurreligniftcu nentumeſt dic) ihoſtinentũdat WDeinde cœptae cqpb ut uidelic unliliiurege mprocedere en bell capiebant, rum eoiureac li lucrarinemc dacquirebant: autffaudem ge duſarem gerete lueciuili Romar tim quales cet bles publicos leeres,quia cum ſclet perduellio
t llg erduellion, S eeninubc

5
6
7 8
10
11
12
4²9
Perduelliones qui ueteribus dicti.
Quod ſit perduellionis crimen.
Crimen perduellionis& læſæ maieſtatis differunt.
Si legatus Cæſaris mandet alicui, ut principi centi aureos mu- tuet ſub pœna perduellionis, an id non faciens perduellis ſit.
Si princeps aliquẽ nouari rerũ ſuſpectu urbe abſ- cedere iubeat, certaq; il li cõfinia conſtituat, isq; non paruerit, an ſit reus leſ maieſtatis.
Locupletes antiquis qui di cti,&quis proprie ſit lo cuples.
Qui pro qualitate rei, de qua agitur, non ſatis ha bet, pauper dicitur.
Quis locuples ſit, uel pau- per, in iudicatis arbitrio conſiſtit.
Appellatione uictus& ueſtmenta& ſtramenta contineri.
Nomine ſtramentorum quid ſignificetur.
Verbum, nutrire, an cũ uerbo, uiuere, in ſignificatu cõueniat.
Quid de uerbo, cibare.
Cibi appellatio potum continet.
Cibarius panis.
vOS NOos HOSTES.) †Hoſtis apud antiquos pro peregrino accipiebatur,
quod iꝑjis legib. ita uiueret, ſicut nos noſtris, & ideò par nobis uideretur. f Hoſtire enim ęquare ſignificat, unde Hoſtimentum equa- mentum eſt. Sic Plautus in Aſinaria: Par pa ri hoſtimentũ datum eſt, opera pro pecunia.
IDEM LIB. L E G. XII.
11. AD TA B.
LEXCCXXXIIII.
Vos noshoſtes (Dporlons. eos ueteres Perduelles appellabant, per ean dem adiectionẽ indi
cantes cum quib. bel
lũ eſſet. Locuples
3 Deinde cœpta eſt hæc uox in alium ſenſum
5
6 fin. ad l. lul. aleſt.
.
8
accipi, ut uidelicet perduellem ſignificaret: nam& illi iure gentium æquali cauſa ad bel- lum procedere exiſtimabãtur: unde quos eo bello capiebant, ſeruos ſibi efficiebant, domi niumq;ʒ eo iure acquirebãt:& licet ex ſua ma- litia lucrari nemo debeat, captiuos tamen ſi- bi acquirebant: quoniam non per malitiam aut fraudem agere, ſed æqua cum Romanis cauſa rem gerere exiſtimabãtur. Licet enim iure ciuili Romani pręcellant, iure tamẽ gen tium æquales cęteris cenſent᷑ Meritò igitur hoſtes, publicos inimicos ſignificant: quos ueteres, quia cum illis duellum, id eſt, bellum eſſet, Tperduelliones appellabant: ea enim di ctione hi ſolum indicãtur, aduerſus quos ius belli eſt. Quapropter priuatus inimicus, no- ſter perduellio non eſt. Latrones quoq; per- duelliones non ſunt: unde& Cicero lib. 1I. Officiorum:Pirata, inquit, nõ eſt ex perduel lium numero definitus, ſed cõmunis hoſtis omnium. Cum ergo hanc uocem perduellio nis adijcimus, de his indicamus, quibus cum ſit bellum. Et ita ego interpretor, licet aliter Accurſius intelligat. fHincq; apparet, quod ſit perduellionis crimen, nimirum cùm quis hoſtili animo aduerſus Rempub. uel princi- pem animatus fuit. r Quapropter non omne læſæ maieſtatis crimen, idem& perduellio- nis eſt, ſed alterũ altero generalius eſt. † Sed quid ſi legatus Cæſaris mihi mandet, ut prin cipi aureos centum mutuem ſub pœna per- duellionis, an niſi id faciam, ceu hoſtis plecti
do uerb. ſignif.comment.
10
20
30
4⁰
50
60
430
poteroe Et puto non poſſe legatum ſtatuere id perduellionis crimen eſſeb, quod nõ ſit: ſi- cut nec in huiuſmodi iuſsionis executionem cõtumacium bona publicare poterit, quod principi, hisq; qui in ſumma adminiſtratio- ne ſunt, tantũ con- ceditur, Nec ideo, quod extra ordinẽ id munus aliquib. demandatũ ſit, ui- dent᷑ in ſumma ad- miniſtratione eſſe: imò hac in re con- cuſſoris potius mu nere funguntur, ty rannicę auaritię ſa tellites, publici fu- res,& quod dicit᷑, ſplen patriæ. f Sed quid ſi ipſe princeps aliquem nouarũ rerum ſuſpectum, urbe abſcedere iubeat, certaq́; il⸗ li confinia cõſtituat, unde citra ſuum iuſſum non abſcedat, isq; non paruerit, an læſæ maie ſtatis reus erit? Et Bald.“negauit, ſed tantũ- modo arbitratu principis extra ordinem ceu ſacrilegum plectendum.
1§. LOCvpLES.) TLocupletes antiqui lo corum, id eſt, agrorũ plenos appellabant: un de qui ex prædiorũ poſſeſsionib. diues eſt, is proprieè eſt locuplesi. Cũ ergo in edicto præ- toris, qui in ius uocati ſunt, fideiuſſorẽ locu- pletem iudicio ſiſti dare debeant, eum intelli gemus, qui ſatis& idoneè habet, in rebus ta- men immobilibus, pro magnitudine rei quæ petit᷑.Et inde cõſequens eſt, ut qui pro qua- litate rei, de qua agitur, ſatis non habet, dica- tur pauper. Et ideo facto legato pro pauperi bus puellis marito tradendis, poterit hæres etiam nobilis uiri filiam eligere, qui licet ha- beat, unde uiuat, non tamen ſalua dignitate ſua. ſi quicqᷓ; dotis nomine alienaret, uiuere poſſets. Scribit Corn. Tacitus, Valerio Meſ- ſalę conſuli, qui oratoris Coruini pronepos fuit, obtuliſſe Neronem in ſingulos annos quingenta ſeſtertia, quibus paupertatem in- noxiam ſuſtentaret: quæ ſumma noſtræ pe- cuniæ eſt, duodecim milliũ& quingentorũ aureorũ. Eam ſi qui hodie habent, omniũ di- tiſsimi exiſtimant᷑,& tamen tũc Meſſala pau pertate laborare credebatur In arbitrio itaq; ius dicentis erit, ut ex perſonarũ& rerũ qua- litate dijudicet, quem locupletẽ, quemq́; pau perẽ ducat. Vt quis uerò ab accuſatione pro- pter paupertatẽ reijciat᷑, ſufficiet ſi minus q́; quinquaginta aureos in bonis habeath. Ab- ſurdum fortè uiſum eſt, illũ ad criminis exe- cutionem admittere, qui ſi aduerſus edictum eum, cui uenia debetur, in ius uocaret, nõ ha beret unde pœnam ſolueret“.
1§. VBKRBVM, VIVERE.) fSuperius à no bis tractatum fuit, quemadmodum appella- tione uictus, etiam ueſtimenta continentur: additur hic etiã ſtramenta contineri, Iquo no mine ſignificat omne quod ſolo cauſa quie-
T
eſt, qui ſatis& idoneè habet, pro magnitu- dine rei, quã actor re ſtituendã eſſe petit.
FVerbũ, uiuere, qui dam putabãt adcibũ pertinere: ſed Offi/ lius ad Atticum ait, his uerbis& ueſtimẽ ta,& ſtramenta con-
b l famoſi. uerſ. hoc tamẽ. co. tit.
c I. j. C. ne ſine iuſſ.
d Bald. conſil. 271. in 2.
e l. ſacrilegij.C. de diuer. reſc.
10
f lij. 5. quiſa- tiſca.
11
g Bald. I. ſi quis ad decla. C.de epiſc.& cler.
b l. nonnulli. de accuſ.
i l. fin. de in ius
oc.
13
14

... 3 9 . 4 91 39 D. Andreæ Alciati in tir.. „—,,.. caté deν“ ſcendi inſternitur, ut ſtoreę, phormiones, pa de domus confici Plali, cõtinetur, t ideo in o qhemcbue leæ,& mattæ: unde& uulgò mattaracia uoca ea faber tignarius intel etris Ja xdi uin puefkm 15 mus Sed quod de uerbo, uiuere, hic dicit᷑, ficat. Videtur tamẽ in ſpecie fabrum ofän 7 ncn lünupo num& in uerbo, nutrire, eandem interpreta pro lignario, ſeu materiario tantum, qua em don dmna à Corn. conſil. tionẽ accipiemus?& apud Cornæũ reſpon- Græci ⁊elva uocant, 5 UOCl8 gennſit ajaihbi 45. in 4. ſum extat, idẽ eſſe. Sun eiſe vin 4 lben iti i tet⸗ Vnd 16 Quid ſi cibare di⸗ tineri: ſine his enim ædificarent. eitnanee tehe⸗ bub. hli ctum ſit:& aliud eſ uiuere neminẽ poſſe IDERM LIB. III. ApD 11 elt 3 os, ſesljuinsſe ſe arbitror, cùm cõ 1 LEG. xXII, TaB. Se ſerin Prchen⸗ laawäät ibũ cibariad 1p E M- L IB. I1. 2 en 4 B eeihiieheni LEX CCXXXV. L Sl. nere. tA fabro de- s aucien b 17 referri. †Cibi uerò Brri propriè dici Vi uenenũ di/ ducitur uerbũ Fa- üagug len appellatione potũ F cit, adijcere de- brico, unde& Fa- nu ä mer pp 1eſ mus, quæ quis. bonũ eſ. brica, quæ quidem wllemãè’ Gix Jupch wminer, ſuo corpore baiulat: bet, utrum bonũ eſ- Sipſa Vencfalis di ber. dig 18 qubium nõeſtefar d. is ſet, an malum: nam A.Hia Senet frü duaun b Archid. c. Qin Cibariũ panem an Portari ea, quæ quis& 2 Jtarrte blerne ctio eſt ſedin con e auth Ke ueh e 1 quibus. de cõ tiquiintellexerunt iumento ſecum du- IiCaun ſtitutionib. ſpecia⸗ mi. ingna ectone q 1 ſec. diſt.j. nigriorẽ, à quo fur cit: agi ea, quæ ani- na ſunt: quia eo no- liter LFeien proar- waingunn 3 fur excretum non mantia ſunt. FFa⸗ mine omne contine- 1 6 Kedei⸗ lhneuoin eſſet, ſicut ſimilagi bros tignarios dici, ¹ tur, quod adihibiti ger 1 quaane lagumn,. ã albicãtiſsimũ 8 Itnr 2 4 uum mhaul’: zn eini mus, non eos dunta- eius Meta⸗ cui 2dh ſum Rfabricę Cre ſn vreraßr onſtat. xat, qui tigna dola- Liide 69 mutat: cũ Meneli msauii mamn 1 pefremie ne ferripor rent, ſed omnes qui id quod nos uenenuũ Lud Ri Aanf. 4 huae arl, agl. 3.. 2 Portari pie quod quis ſuis humeris fert.& collegia fabrum ea de cauſa inſtituta, ut f lhaim ſchlelale Ethise 2 Eabri qui dicantur. quoties in urbe aliquod incendium eXcitare deunem. Kenäſe dediſe 4 kabri nomen ex adiectione diſtinguitur. tur ad illud compeſcendum accurrerent: teo 10 aum ueneli 5 Tigni appellatione omnis materia, unde domus conficitur, con rum inſtrumenta hæc connumerat Vlpia- fadenus Alubn tinetur. z0 nuss, licet corrupta ſint exemplaria, Cento- ę lueſiii gaiſiniſcaſi 6 Faber tignarius eſt omnis qui ædificat, in lege XII. tab. nes, funes, perticæ, ſcalæ, phormiones, ſpon fund inſtuah. me AVe 2 Faber in ſbecie, pro lignario ſiue materiario. giæ, hamæ, ſiphones,& acetum: hæc enim in d u 9 E Vocahulsa eero dtdacda, cendij extinguendi cauſa parãtur. Siphonis 35 arau I lieedeeees Enune ulumn ShamCrinins ecd iemtah Hama cſt flcis uelſcrculi pecies. Traianum epiſtola meminit. lib. X. ſtemcyli id n pdi uenalis Satyra X IIII. Diſpoſitis prædiues ha d h 1 ERRI.) Enarrat Juriſcõſultus differen mis.&ſubdit: Dolia nudi non ardent Cynici. ne maeh lun inter hæc uerba, ferri, portari, agi: ut ut appareat de inſtrumento quod igniũ cau- Greikt In ferri ſit proprio corpore baiulare: portari, ſe- ſa habetur loqui, licet interpretes hoc nõ per 3 veni cum cum iumẽto ducere. Quapropteraliqui 40 ceperint:t Eſt autem Hama falcis uel ſarculi n b d cridli Prodiderũt, cùm lege municipali caueret᷑, ne ſpecies:&ita ſolet Græcis accipi. ſed his in lo onluli diſter quis triticũ extra territoriũ portaret, ſolũ de cis aliter uidetur dicendum: nam& eo nomi- 1 redni eo actũ uideri, qui cum iumẽto duceret: qui- ne uaſculum ferreum ſignificatur Heſychio. b leret, quiex bus tamen ipſe minimè aſſentior: cùm enim eſt& fabrile inſtrumentũ, quodab igne wv- 1 leamgundem hoc cõſtituatur, ut uilior ſit annona ciuibus, pdαl quoqʒ uocant, Suidæ. mlumfutap. ſiue iumento, ſiue perbaiulos, ſiue quoquo 1 Venenorum malorum brohibitum cõmercium. dappellationeue alio modo quis deferat, par eſt ratio: nimis eé2 Noxiorum uenenorum nomina. mesuctus on nim propria& ſubtilis eſt hæc Iuriſconſulti 1 Aurrrfſeh ſce iieigoſfim 6 nöpulguo 2 noſtis ueih ranoeeh fne diehren 9u. 5 Qui fatetur ſe uenenum alicui dediſſe, no punitur ut uenefi⸗ necfihesni tari dicitur, quod Tuis 1nts uneris Efltre z W ex uſu loquendi uenenum de malo intelligitur. 8 rinie d cte Valla annotauit ex I erẽtij Horatiſc Ser 7 Glandis appellatio omnes fructus continet. aboreifn uct minibus, quorũ alter, Mi, inquit, homo quid& areids apud Græcos. engmmicor iſtuc obſecro?quò puerũ portase Alter uerò, 5 Licet maternum idioma ſecundum literatum ſermonem ex- emrinrlliien Ne forte ſub ala, Faſciculũ portes librorũ, ut ponere. aigwllener 1 ruſticus agnũ. Illud nõ diffiteor, qui guſtus VI VENENVM.) †Venenorum quæ 1—ne irergitacn 1u cauſa annonã abſportarit, non uideri aduer- ſolùm nocumento eſſepoſſunt, prohi h zuahſih nlalien donn ſus eam legẽ feciſſe:quod à nobis Diſpunct. bitum eſt cõmercium, unde de eis nec ſocie- 3 u. analialuns d libro quarto annotatum eſt. tas nec emptio cõtrahi poteſt. atqui lex Cor T. ſ imüliſt 5 3 T§. FABROS.) Fabri dicuntur manuartifi nelia etiam pigmentarios puniti, qui temerè i liſ qe ſeg baxierneni cium aliquod facientes, eſtq; generale nomẽ: c huiuſmodi uendiderint, †qualia ſunt cicuta, 2 üemani vunbe 4 funde ex adiectione ſolet diſtingui, ut cũ dici ſalamandra, aconitũ, pityocampær, bupreſtis, wagn ocinr mus, faber lignarius, faber murarius, faber mandragora, cantharides: quorũ uenenorũ treuu mentum! 5 aurarius, Sſimilia Cæterũ quia in lege XlI. remedia diffuſe attingit Dioſcorides lib. v J. tancu nnenoſt c ltigni..cod. tabul.tigni ap pellatione omnis materia, un- git quoniã in malis uenenis hæc iure c ba 23 1 culali

*
n
ſil. 11 5. ij.
433
à...—. tuta ſunt, cùm quis ueneni mentionẽ facit,
3 explicare debet, an de iſtis intelligat Fuox e-
nim hæc media eſt,& in bonam quoq; partẽ
4 accipi poteſt: fnam& medicamenta uenena
dici poſſunt, quòd eo nomine omne cõtinea
tur, quod naturam eius, cui adhibitũ eſt, mutet. Vnde Vergilius:
Ille malũ uirus ſer- pentibus addidit a- tris. ut oſtenderet, eſſe quoq; aliquod uirus, qd malũ nõ ſit. Idem& Græci fecerũt, qui ꝓmωμνμα‿ op, id eſt, uenenũ, adiectione qualita tis diſtinguunt, ut
appellamus, Græci odεεμννdicunt: apud illos quoq;, tã medi- camenta, qᷓ; quæ no- cẽt, hoc nomine cõti nent᷑: unde adiectio/ ne alterius nominis diſtinctio fit. Admo net& nos ſummus apud eos poëtatum Homerus, ſic dicẽs:
Homerus in Odyſ ſeæ quarto: Oeενμαασσαινννρ*ν εd e,ον ε, /αʒ) wyed. Mixta uenena quidem bona ſunt, ſunt pluri ma amara.
Et alibi ↄdνιρμαηορμν‿εοωρνσνρν dixit. Sic& Hie- ronymus in Ruffinum, νμρμαQάαυν õœdσννο, id eſt, letale. Et his exẽplis ſatis cõſtat, eum qui uenenũ ſe dediſſe alicui fateatur, non tamen tanquam ueneficũ puniri poſſe, cùm de me- dicamento ſalubri intelligi poſsit: quod in non diſsimili caſu Alexander quoq; reſpon- dit. Nam& Vergilius, Nec Aſſyrio, inquit, fucatur lana ueneno, cùm de purpureæ con- chæ ſpuma intelligeret, quæ omninocumen to caret.t Hodie tamen uulgaris conſuetudo admiſit, ut quoties ueneni mentionem faci- mus, de malo intelligamus: quæ uerò bona ſunt, ſimpliciter medicamenta appellemus. Quare in hominis illiterati ſermone, forenſi busqʒ hiſce ſcribliginibus, nõ putarem hanc Iuriſconſulti differentiam obſeruandam. L§. GLANDIS.) Interdixerat prætor, ne uis ei fieret, qui ex agro ſuo in alienũ agrum
caducam glandem, tertio quoq; die legeret:
Qdρεανα οννα, tε
7 quæſitum fuit à Priſco Jaboleno, quid glan- gland leg. dis appellatione ueniret: reſponſumq; eſt, o-
mnes fructus contineri, exemplo græci ſer- monis, apud quos omnes arborũ ſpecies uo- cantur ã&νsρᷣνα imirum à τνπο οes, id eſt, à quercu:unde eodem ſenſu& Jounæpra om- nes arborei fructus dicunt᷑.t Diligẽtiſsimi ta men grammaticorũ aliter Acrodrya interpre tantur: intelligi enim eo nomine ſolũ uolũt, quę lignoſi exterius fructus ſunt, ut nuces ca ſtaneæ, piſtacia, màlum punicum,&ſi qua ſi- milia:ſicuti ãraãεαα è conuerſo, quæ extrinſe- cus mollia ſunt, ut mãla omnia: ſed nobis Iu- riſconſulti ſententia uidetur uerior. Et cùm ſemelatq; iterum latinas uoces exemplo græ ci ſermonis hocin reſponſo declarari uidea- mus, argumentum ſumi poteſt, nobis quoq; licere uulgare noſtrum maternumq́; idioma ſecundum literatũ ſermonem exponere: un- de cùm uernacula lingua filiolos ſuos ſe inſti
de uerb. ſignifcomment.
20
40
50
60
44
tuere teſtator dixiſſet, de nepotibus quoque, quorum pater iam deceſſerit, actum fuiſſe re ſpondi. Illud tamen cum Alexandro ſentio, tametſi probetur in u ulgari locutione cõmu ni uſu aliter accipi legitimum filium quaàm le
lerylx, A NAw) c.
Glandis appellatio ne omnis fructus cõ tinetur, ut Iabolenus ait, exẽplo græci ſer- monis, apud quoso- mnes arborũ ſpecies
appellantur àαεεοέσονα. IPEM LIB. VI. LEX CCXXNXVII.
Lebs eſt, cæteri
gitimatum, non ta men cõſequens eſ ſe, ut idem ſit in ſer mone latino:quod ab hispręſertim an notandum eſt, qui uulgari loquela iu diciales interroga- tiones conficiunt, ut Franci,& Se- quani. 1 Populus Romanuss trib. ordinibus conſtabat. 2 Plebs, equites, ſenatus.
1 ciues ſine ſenato,, QuadſenaumRoma ſpeckarint.
Centumuirales cauſæ quæ.
Centumuirale iudicium.
De iudicum decurijs.
Equitum cenſus qualis fucrit.
Senatorum cenſus.
Equitum& ſenatorum inſięne.
Teſtari quid,& teſtes& teſtamentum a teſtando dictam.
Teſtari pro iurare.
Deteſtari uerbum.
Pignus propriè quid ſit.
evexVpa ſaν dXLS;„ apud Græcos quid.
Pignus& hypotheca an difftrant.
Hypotheca etiam de re mobili contrahitur.
Noxa ueteribus eſt, quod nocet.
Noxa exoluere.
Noxia de male ficio ipſo dicitur.
Noxiam etia ſubſtantiuè dici, contra Vallam e Beroaldi. LEB S.) 1 Tribus ordinibus conſtabat
Dpooub Romanus; plebe, equite,& ſe-
natu: quamuis latiore ſignificatione, plebis
appellatione, equites quoq́; continerentur.
Plebs munera militiæ tributaq́; ſubibat. E-
quites dicti, quòd ad eos equo militare perti-
neret.t Senatus curã reipub. gerebat. In eum
deligebãturà Cenſoribus, qui ex familijs pa
tritijs erant, uel qui magiſtratus aliquos geſ⸗
ſiſſent, uel bello donisq́; militaribus maximè
illuſtres. Iudicia quoqʒ; aliquo tẽpore ad eos
ſpectarunt, donec ad equites fuere translata,
ex quibus Centũuiri delecti, ius reddebant.
Oppreſſa uerò ab Imperatoribus republica,
cùm eius curã principes tractarent, cœperũt
rurſus ſenatores in controuerſijs grauiori-
bus,& quibus libero arbitrio, nec legib. præ
ſcripto opus eſſet, iudicare. Appellabant᷑&à
cæteris iudicibus, puta Centumuiris, decu-
rijsq; iudicũ& prætore, cui ipſæ decuriæ aſsi
debantfSunt autẽ Centumuirales cauſæ, in
quibus uſucapionũ, tutelarũ, gentilitatũ, ag⸗
nationũ, alluuionũ, nexorũ mancipiorũ, pa-
rietum, fluminũ, ſtillicidiorũ, teſtamentorũ
iura uerſantur, ut lib. de Orat. I. Tullius ſcri-
bit Hinc Centumuirale iudiciũ:quod dein-
de quadruplex appellari cœpit, cũ aucto nu-
mero, centũ& octuaginta iudices ſederent,
T 3
28 OoOA
13 14 15 16 17 18 19 20
Alex. conſil. 2. col.vj. in j.

9 l. ſi Rufinus. C.
de teſtam.mil. 10
11
12
13 l. ſi. rem.§.j. de pign. act.
14
15 l. res hypo. 5. de
pign.
l. non ſolum. õ. ſi rẽ. de uſucap. 16
Bart. l. fundus. de ann.leg.
435
& in quatuor partes diuiſi eſſent. iIudicum uerò decuriæ in foro conſidebant,& in Prę- toris erãt conſilio:ex his ſortiebatur Prętor, qui in publicis iudicijs cognoſcerent, quiq; ipſo prætore præſidente, ſentẽtias tabellares ferrẽt. Aſſediſſe ſe
P ætori, datumq; ribus. Deteſta- ec in cauſa pecu- tum, eſt cum teſta- niaria iudicem, A. tione denunciatũ.
Gellius teſtat᷑. Igi- Pi llau tur ab his iudicib. V Sülns aPe. atu prouocario ad Se- eſtà pugno, quia res
quæ pignori dãtur, manu tradũtur: un- de etiam uideri po- teſt uerũ eſſe quod quidam putant, pi- gnus ꝓpriè rei mo- Dilis conſtitui.
natum erat. Cœpe runt et ſenatores à plebe ex cenſu di- ſcerni.fEquitis cẽ- ſus erant quadrin- gẽta ſeſtertia, quæ pecunia eſt decem ferè milliũ aureo- rum noſtratium tSenatores duplicem eam ſummam poſside bant, deinde etiam triplicem tempore Au- guſti, ut Tranq eſt autor. †Equitum inſigne erat aureus anulus: ſenatorij ordinis lunati calcei,& latus clauus: unde& Tribunus La- ticlauius in iure, id eſt, ſenatorius.
§. DETESTATVv M.) Teſtari eſt ſenten tiã noſtrã exponere:unde teſtes dicti, quòd ea quæ de rei geſtæ ueritate ſentiunt, in iudi- cium proferãt. Hinc et teſtamentũ. Cęterũ quoniã ut maior fides adhiberetur, etiã per numen aliquod affirmatio inducebatur, fa- ctũ eſt ut teſtari pro iurare acciperemus,& precari.t Vnde& deteſtor, idẽ eſt qd depre- cor et abominor:& hæc uſitatior eſt ſignifi- catio.In iure tamẽ deteſtari, eſt cũ teſtatione denũciare, hoc eſt, ſentẽtię ſuę aliquẽ per de nũciationẽ admonere, qd et ꝓteſtari dicims.
§. PIGNVS.)Pignus propriè eſſe id, cu- 40
ius poſſeſsio traditur creditori,& præſertim rei mobilis, Iuriſcõſultus approbat, argumẽ to etymi, tanquam à pugno dictũ ſit: quod et Vlpianus tradidit, et à Tribuniano in Inſtitu tionibus relatũ eſt: cui ſententiæ etiam Grę cũ exemplũ ſuccurrit: ᷣuναν enim à ſecu- ritatis captione ipſi appellant,& ꝗεραννυ pi- gnus prętoriũ.t Marcellus tamen pignus& hypothecã ſolo nominis ſono differre exiſti mauit, cuius ſententiæ Valla acceſsit: nã cõ- ſtat ueteres ſcriptores de re quoq; immobili pignus dixiſſe, ut Terẽ. Ager oppoſitus eſt pignori, ob decem minas. quo modo etiam Iuriſcõſulti frequenter accipiunt, etiã ſi nul- la traditio interuenerit.Ego arbitror hypo- thecam etiam de re mobili contrahi, eſt enim græca uox oeα, quod eſt obligatio- ni ſupponere. Vnde& receptũ eſt, ſi quis ꝓ- miſerit decem modios frumẽti ſuper tali fun do, uideri huiuſmodi uerbis contractam eſſe hypothecã: quid enim aliud eſt fundum ſup Ponere obligationi? Quòd ſi decem modij de tali fundo promiſsi ſint, aliud eſt: ſola e- nim perſonalis obligatio inde naſcitur.
D. Andreæ Alciati in tit.
36
1§. NOX AE.)tNoxã dixere antiqui id quod nocet:quapropter culpa, pœna, detrimentũ, noxa eſt.t Vnde& lib. XxX XIII. T. Liuius, noxæ exoluere, id eſt, à pœna capitalis frau- dis liberare, accepit. Seruus quoq;, qui cõtra
legem A quiliã ali
F Noxæ appellatio- cui damnũ dedit, ne, omne delictum noxa eſt. t At no-
— xia ſolüũmodo de continetur.
maleficio ipſo dici
1DE M LIB. V. A D tur, nec tam gene-
LEG. XII. TAB. rali ſignificatione LEX CCXXXVIII. accipitur, ſicutno Vobus negati xa Cicero lib. 1II. L)ar uerbis, qua de Legib. Noxiæ
pœna par eſto, ut
ſi permittit lex ma⸗ 11 CO) in ſuo uitio quiſqʒ
. X. gis m prohi 11 Sf 8 Vellie 1 18 bu⸗ plectatur, uis capi it, cChetlain erui te, auaritiamulcia, z0 us animaduertit. honoris cupiditas ignominia. M. Ma
nilius: Quin etiam infelix uirtus& noxia fe lix. Plaut. in Bacchid. Sat ſit, ſuſpectus ſum, cùm careo noxia. Quo ſenſu& in Moſtella- ria& in Pſeudolo uſus eſt. Terentius quoq; in Phormione: In re incipienda ad defenden dam noxiã. Sed et in Eunucho& Hecyra ad eundem modum. Nec noxã eos adſcripſiſ- ſe quiſquã dixerit, cũ ratio carminis non cõ
30 ſentiret.Quæ adducere uolui, ut palam fie-
ret, quàm iniquo iure lIuſtinianũ in elegãtijs ſuis inſectetur Valla,& Seruiũ Beroaldus, dum adiectiuè tantũ dici noxiam opinãtur, contra ueterum autoritatem. Sanè de noxa à nobis ſuprà quoq; diſputatum eſt.
1Duæ negationes affirmant.
2 Quando id non procedat.& num.3. 4.
s Interdum tres negationes non plus efficiunt qudm duæ.
6 Quæ dam uerba ſui natura prohibitiua ſunt, quibus ſine-
gatio addatur, non tamen abſolutè permittunt.
L) OBVS.)Duæ negationes affirmati uam inducunt, ut etiam Grãmatici fa-
tencur:cuius rei illã rationem affert Augu-
ſtinus, quòd negatiuę natura ſit, utquicquid
inueniat, deſtruat: unde ſi conſentiua præce
dat, eam in negationẽ redigit, et contra,fld ta 2
men perpetuũ non eſt:quid enim ſi ad maio rem emphaſim iterũ negetur? ut in euange- lio: Sit ſermo ueſter, eſt eſt: non, non. Nàã&
so Seruius inficiatorias duas quãdoq; mentem
ſcriptoris augere ait. Quid item, ſi negationi addita ſit dictio, quidẽcut in hoc exẽplo, Re- cte dictũ eſt non obligari, nec fideiuſſorem quidẽ.Sic& M. Cicero ad Lentulũ: Nec; er rarent, nec aduerſarij quidẽ. t Quod& rece-
tũ eſt, quoties ea dictio tacitè intelligitur: unde cũ idẽ ſit nemo, qd nec homo quidem, ſi dicamus, nemine nihil faciẽte, lIocus publi cus damnum infert, recta eſt locutio,& duæ
6õo negatiuę pro una accipiunt᷑. Sic et M. Varro
de uita atrũ lib. 11I. Qua abſtinẽtia uiri mu- lieresq; Romanæ fuerint, quòd à rege mune ra eorum noluerit nemo accipere. perinde eſt atq; dixiſſet, munera eorum noluerũt ac-
cipere,
19
Kaun eevidendu goſCeienmo aotem ſuiproh krur, non tame atocmagisin er lguilriſconſulſ ſcuſi, ſiprætor- votent nõuetoin vepponit ut quica olbet dunt etũ witquandam uin dnr acditauel non und timeo, caeo:ſ aipto impediat? arröimpediif.Et üinterpretationet aticandagramma
— eenecufucap
20
nllainintuum zpup 1 hyllkeretmo lhiga hünleiſeogitdic lägrirndiparſhte varpandimoauzuetend Einelonngmm Imiiſrunbdai mles ſen, uſzuan ulgidngnücten Annanancligoin ac nulü hlunhu in loche
.r lin Cuijaie 29 li 8 auiu algi
lunr nt llo 3 UMi ublel e en,,
edernanfi
dalti l. fuminm. e awg i
dam. inſf. amnctai sae mnaeguſn. demn
. mhu lori

4
5 ſolum.5.
uideamus. it. nupt.
21, 23
437
cipere, nec homo quidẽ. Sunt qui per duode cimũ modum ſolœciſmi id accipiãt: fit enim ex geminatione abnuendi: ut cùm dicimus, Nihil nunq́; peccaui, pro unꝗʒ. tSed& quo- ties altera negatio pro uniuerſali ponitur,& particulares ſequũ tur, negatiuæ natu ram ſuam ſeruant: ENCHIKRIDII. ut, Nullas à te acce LEX CCXXXIX. i literas, nec bre- P— he„nec prolixas. Vpillus eſt, qui Verũ potiusid eſſe ego arbitror ex ui dictionis Nec, quæ uerbi repetitionẽ inducit: unde& certum eſt cùm duobus uerbis aut poſitis, aut intellectis duę negationes addunt᷑, conſentiuam nõ intelli- gi:ut, Nec me amas, nec Titium: ſubauditur enim, amas. Qua ratione etiam quãdoq; fit, ut tres negationes non plus efficiant quàm duæ: ut cùm lex dicit, in fugitiuo locum non habere nec uſucapionẽ, necpræſcriptionẽ:: de qua re uidendus eſt Valla elegant. III. li- bro.tCæterum& quædam uerba ſunt natu- ra quidem ſui prohibitiua, quibus ſi negatio addatur, non tamen abſolute permittunt, li- cet hoc magis inferant, q́; negent: de quibus loqui Iuriſconſultũ noſtrũ ego arbitror. exẽ- pli cauſa, ſi prætor dicat: Quò minus ſcorta proſtent, nõô ueto: nõ enim prętor partes ſuas interponit, ut quicq́; iuris concedat, ſed non prohibet. Sunt etiã alia uerba prohibitionis, tacitã quandam uim habentia, quæ idem poſ ſunt, addita uel non addita negatione: ut ue- reor, timeo, caueo: ſi enim dixero, uereor ne adoptio impediat᷑ b, idem eſt ac ſi dixiſſem, ne nõ impediat᷑. Et hæc quidẽ pro reſpõſi hu ius interpretatione ſatis ſint, cætera diffuſius extricanda grammaticis relinquamus.
P O M P. I. I B. S1 N G.
Pupillus diminutiuum à pupo.
Pupillus ex etymo eſt, in patris poteſtate reſidens.
Pupillus luriſconſultis dicitur, qui patris poteſtatẽ egreſſus eſt.
Modi egrediendi poteſtatem patriam.
Emancipandi modus ueteribus uſipatus.
Capti in bello iure gentium fiebant capientium.
Serui à ſeruando dici.
Non licet hoſtem, poſtquam captus eſt, occidere.
Incola quis proprie dicatur.
Mens manendi aliquo in loco unde colligatur.
Domiciliũ pluribus in locis eodem tempore habere poſſumus.
Quod domicilium attendatur& præualeat.
Incolam Græci edpoinoy dicunt.
Accola quis.
In patria agrum domumq́; habens, ſi eis retentis alid tranſmi- gret, incolaq́ fiat, nihilominus antiquius domiciliũ retinet.
Muneris publici definitio.
Quatuor modis utilitas publica conſideratur.
Emendatus text. in uerb. extraordinarium.
Aduena& incola quomodo differant.
Aduenam Grœci aloinau dicunt-
Conuenæ qui ſint.
Populi uox incolas continet, non aduenas.
Decuxriones ſunt cuiuſq; ciuitatis magiſtratus.
Decurionum nominis origo.
Magiſtratuum municipalium uaria munera.
Aedilium munux.
Archeiotæ.
de uerb. ſignif comment.
10
30
40
50
60
438
31 Nenoparochi, nicoſtrategi,& ſimiles. 32 Duumuirorum munus.
33 Quartumuiri, ſextumuiri. 34 Decemuiri ſtlitibus iudicandis. 35 Auguſtales. 36 Decuxrionu cenſus ua-
rius erat.
caùm impubes eſt. Ge 27 Decuriones in cactris
ſiiri 3 2 unde nomẽ habeat.
ijt in patris poteſta- ʒs Tarmaex xXX XII. te eſſe, aut morte, e quitibus conſtat.
aut emancipatione.*² Etymusuubis.
4o Intra mœnia olim non
licebat ſepulchra con
4 Euocare ſacra luxiſconſultis quid.(ſtttuere.
4 ² Muri urbium ſancti.
43 lure Canonũ non appellantur urbes, niſi quibus conſſtuti
44 Oppidum quid. unt epiſcopi.
45 Oppidi etymus.& num. 46
47 Oppidi generalißima acceptio.
48 Oppidò aduerbium.
49 Territorium& diſtrictus explicantur.
50 Comitatus quid.
51 Digceſis quid.
52 Si caſtrum ſit à principe de omnimoda ciuitatis iuriſdictio ne exemptum, an eiuſdem territorij dicatur.
S3 Princeps donando alicui caſtrimm, an territorium quoq́;& iuriſdictionem donaſſe cenſcatur.
54 Princeps territoriũ cõcedens, an proprietates cõceßiſſe ui
ss Territoriũ ad iuriſdictionẽ refertur.(deatur.
56 Si exercitus ultra fines proceßit,& aliquis ibi deliquerit, an prætor eius populi talem puniet.
57 Rem certam ſuam aſſerens, de tota re ſenſiſſe dicitur.
5S Quod cõmune eſt, propriè meu dici nõ poteſt: nec quod de re, quæ propria alicuius ſit, à lege cõſtitutum eſt, in ea locum ſibi uendicat, quæ partim quoq; aliena ſit.
59 Quan do id non procedat.
60 Cum è duobus teſtibus alter dixit fundum à Titio poßideri, alter negauit, concordiæ cauſa dicendum, de parte al-
terum, alterum de toto intellexiſſe.
vPILLVS.) Pupillus diminutiua uox eſt P. pupo, quæ dictio puerũ ſignificat, quẽ Catullus pocta etiã pupulũ dixit:funde ex e- tymo, qui in patrispoteſtate eſt, pupillus dici poterit?. Seruus quoq; impubes, hoc nomine appellabit᷑ Ö.& hęc huius uerbi latiſsima eſt ſi
2
c I. fin. de uerb. oblig.
gnificatio:ſIuriſcõſultorũ em̃ frequẽtior u- 3
ſus aliter accipit, eũ ſcilicet impuberẽ, qui in
patris poteſtate eſſe deſijt, aut morte, aut emã
d l. quam tub. de pecul.
cipatiõe. fmorte, ut quia pater uerè fato exceſ 4
ſerit, uel in exiliũ miſſus ſit: cuius rei rationẽ hanc Caius Inſtit.lib.I.refert, quia nõ poteſt ciuẽ Romanũ in poteſtate habere, homo pe- regrinæ cõditionis effectus: unde exiliũ hoc caſu idẽ poteſt, d naturalis mors poſſet. †E- mancipatione, ut ꝗa pater eũ ſui iuris eſſe uo luit, miſitq; manu. Eſt emꝗ emancipatio, è ma- nu traditio, introductaà lege ueteri, per quã- dam uẽditionis ſimilitudinẽ:quia præter na- turalẽ patrẽ, alius adhibebat᷑;, qui fiduciarius nominabat. Hic certo patri unũ aut duos nu mos, quaſi in ſimilitudinẽ precij numerabat, quo accepto, pater illũ mancipabat, manuq; tradebat, idq; ter coram præſide uel curia fie- bat, adhibitis quinq́; ciuibus Romanis,& Li bripende, qui ſtaterã tenebat, itemq́; alio qui Anteſtatus uocabat᷑: eũ ſic emptũ, fiduciario deinde manumittebat. Quapropteriure anti
4

439
9
a l.in laqueum.
de acqui. rer. dom. 10 11 12
b L. prædia.§.j. de fun. inſtru.
c I. ij. C. de in⸗ col. lib. x.
d Abb. c. fin. de
paroch.
13
e Dec. cõſ. 283. f l. aßumptio.§. iuris. ad mun.
quo manumiſſio in emãcipatione propriè in terueniebat:quæ omnia diffuſius aà Caio, eo quem citauimus loco, referuntur: hodie au- tem huiuſmodi ſolennitates ſublatæ ſunt. (§. SERVORVM.) tIure gentium introdu ctũ eſt, ut capti in bello efficiantur ca pientiũ:cęterũ quo niam multi hoſtili odio in captiuos de ſæuiebãt, eosq; tru cidabant, Romani Imperatores id ꝓ- hibuerunt, iuſſe- rũtq; uẽdi, non au- tem occidi: funde ſerui dictiſunt, qua ſi ſeruarẽt᷑ Hincq; apparet non licere nobis hoſtem no- ſtrum, poſtquàm captus eſt, interfi- cere. Quod intel- ligunt Doctores eſſe obſeruandũ, cùm intra præſidia noſtra iam deductus eſt: antè uerò quaàm deductus ſit, occidi iure poterit, cum multa interim poſſent accidere?: quid enim ſi fugam capeſſeret:uel cum hoſtibus rurſus congregaretur? TSed nobis uidetur in ipſa acie ſolum id licere, idq́; aduerſus eos qui dedere ſe nolunt. Nam dedititium homi- nem occidere, crudeliſſimum eſt, nec boni Imperatores hoc patiuntur: ab ea quippe humanitate abhorret, quam naturaliter ho- mo homini debet.His illud quoque conſen- taneum eſt, ut ſi lege municipali exules pro hoſtibus publicis habeantur, impuneq; occi di poſſint, eum qui captus iam à familia ad quæſtorẽ rerum capitalium ducatur, occidi impunenon poſſe: cùm enim captiuus iam ſit, debet ſeruari, non occidi, alioquin haud difficulter reperirentur, qui eum obtrunca- rent, ne de conſcijs interrogari poſſet, uel ut maturius ignominiæ pœnęq; eximeretur. TS. INCOL. A. ſ Incola propriè eſt, qui cùm aduena eſſet, in aliquam ciuitatem ea mente habitatũ uenit, ut ibi perpetuò ſit, ſummãq; rerum ſuarum habeat. fea mens ex uarijs cõ- iecturis ſumitur: qui enim uenditis, quas alibi poſſidebat, rebus ſuis, in aliam urbem cum familia demigrauitb, ueriſimile eſt ſedẽ in ea ſuam conſtituere uelle. Qui item diu- tius, puta decennio, in aliena patria habita- uit?, credibile eſt ibi perſeueraturũ, nec alio iturum. Ex proteſtatione quoq; animus de- claratur: unde qui ſtatim ubi habitare urbẽ cœpit, uelle ſein ea domicilium conſtituere affirmat, abſq; mora incolatũ acquirit d. Idẽ & in eo habitatore reſponſum eſt, qui priui- legiũ impetrauit, quo ius ciuitatis petebate. tQua ratiõe etiã efficitur, ut domicilium plu ribus in locis eodem tempore habere ualea- mus, ſi modò de animo noſtro appareat. Nã & freges ipſi ut plurimum qualibet in urbe
FSeruorum appella tio ex eo fluxit, q́d Impatores noſtri iu- bẽt captiuos uẽdere, & per hoc ſeruare, nec occidere ſolent.
FIncola eſt, qui in ali quam regionem do- micilium ſuum con- tulit, quẽ Gręci euννρνο aop appellãt:nec tan-/ tum qui in oppido morant, incolę ſunt,
D. Andreæ Alciati in tit.
10
30
4⁰
50
60
440
ſibi ſubdita domicilium habẽt, licet aliquod ſit principalius, t potiſſimumq; illud attendi tur cui origo etiam accedit. Quòd ſi res, de qua agitur, in domicilio frequẽtiori ſit, illud præualebits: duplex enim cauſa fortius alli- gat.Nec quicqqᷓʒ re- tert in oppido ali- quo quis domicili um conſtituat, an in eius finibus ui- cõ ue, cũ uicus per inde ac pars ciuita- tis ſit b. TIncolam
ſed etiam qui in ali- cuius oppidi finibus ita agrum“ habent, ut in eum ſe, quaſi in aliquam ſedem reci- piãt.y Munus publi cum eſt officiũ priua ti hominis, ex quo commodũ ad ſingu- los uniuerſosq́; ci- ues rẽq; eorũ, impe- rio magiſtratus ex- tra ordinẽ peruenit.
pellant: unde quod in Pſalmo CIIII. dicitur, qν ☛◻ Sua c⁴ερς ανμέεέ¶˖eεαρ‿s dnc„osòès ehoino du ⁴mν, Hieronymus ſic tranſtulit: Cùm eſſent numero bre ui, pauciſſimi& in colæ eius. Quem locũ Accurſius quoq; ad- ducit& accolam legit, ſed maleè: f eſt enim accola, nõ qui aliquo in loco domicilium cõ ſtituit, ſed qui prope aliquem locum ſimpli- citer habitat. Et propriè iuxta flumina ſunt accolæ: unde Corn. Nepos accola Padi Pli- nio dicitur. Sed& Verg. v 11. Amnisq; ua- doſi Accola Vulturni. Nõ tamẽ negauerim parœcum Græcis quandoq; ſimpliciterpro aduena dici, quem illi& σανυzze uocant S& alουννερνde quo infrà uidebimus.
a TAgrum.)t Hinc argumentum ſumipo teſt, eum qui in patria ſua agrum domumq́; habeat, ſi eis retentis aliò ſe transferat, inco- laq; fiat, nihilominus domicilium quoq; anti quius retinere, uideriqʒ eum nouũ aliud do- micilium acquiſiuiſſe, non autem uetus per- didiſſe:& ita ex facto reſponſum ſcio.
T§. MVNVS.) Superius uiſum fuit inter cæ- teras muneris ſignificationes, munera quo- que perſonalia contineri: t quapropter hic traditur, quemadmodum eo ſenſu definien- dum ſit. Et eſt, inquit Iuriſconſultus, officiũ priuati hominis:quoniam ſolùm priuati ho- mines ad huiuſmodi officia deliguntur. Prin cipes enim ea ſubiri mandant, nõ autem ipſi exequuntur. Subijcit: Ex quo cõmodum ad ſingulos, uniuerſosq; ciues, remq; eorum, ſcilicet publicam, peruenit. Quęuerba eam, quæ proprisè utilitas publica eſt, compræn-
dunt. t Nam quatuor modis ea conſideratur. 19
Prima, cùm in uniuerſum& particulariter commodum affertur: quod in ſacerdotibus,
7
magiſtratibusq́; conſiſtit“. Secunda, quæ in i li
uniuerſum conducit, non autem ſingulis:ut
quoties de locupletãdo fiſco agitur x. Atqui l. peuu prinip lm
—
optimus Imp. Traianus dicere ſolebat, Fiſcũ eſſe ueluti lienem, quòd ſicut eo excreſcen- te, artus reliqui contabeſcerent, ita ex priua- torum detrimẽto locupletaretur fiſcus. Ter- tia eſt utilitas, quæ priuata proprie eſt, licet
ex
14
9 Dec d en
15
Græci ππνοιννε ap- h Lquicrun 5
ad mun.
16
8
17
18
iuſti. G ic.
xI.
(4
aradhariouele dyeli monicipes a unngoniurezct enim eemedium minepprenionée Sneqpemadmod muuobbs upratrac 1aovENnter. arrereſt,quodinco ng conſticuiaduen veum Græci uunp: atdomicllo, unde mnococontractusag varnqcum eecell aulumigiuradirecde den quaaliandeac acs 730hung q aweein Actiapoſtol daeri, quicluerſe ſ akoureceplielſent waidegamijepithetc wolutnollseuectan
aullicets lecibun.
üitſ bdirnores, Tblerlisepienibnns; däberegionibus in rnr trboouyjitg ammurbsin A vit eluinnepopuls
ala Genasnon cont
4 fll tem bume 4 Lc* nünge * uins Arc lac d ſchei
denſch„

Alut. mat.
det.
ul lnſt. qui ſunt
4
1„ n filiusſi
23
res.§. ij. ai.
24
.c. rodul
. de
.
re-
25
26
27
. de mun.
28 29
ideo. de
penſ.
30
44
ex ea conſequatur etiam publica: ut cùm di- cimus, publicè intereſſe dotes mulieribus cõ ſeruari, liberisq; hominibus ciuitatẽ reple- ri:id enim quod cõſequit᷑˖, in uniuerſum pro- deſt. Quarta eſt, quoties id, quod conſequi- tur, ſingulis pro- deſt, nec in uniuer ſum quẽlibet par-
FAduena eſt, quem
ticulariter iuuat:ut Oręci æu appellãt. cum generaliter di Decuriones quidã cimus, Reipublicę dictos aiunt, ex eo
intereſſe, ne quis re ſua abutaturb. Quæ omnia diffu- ſius à recẽtioribus explicata cernere eſt.Quod ſubdi- tur, imperio magiſtratus extraordinariũ, pu to extraordinario, uel extra ordinẽ legendũ: ut cõpelli municipes ad ſubeunda munera dicantur, non iure actionis, ſed officio iudi- cis: id enim remedium eſt extraordinariũ ¹. quam interpretationẽ etiam Accurſius pro- bat. Sanè quemadmodũ diſtinguantur mu- nera, à nobis ſuprà tractatum eſt.
L§. ADVENA.)Inter aduenam& incolam hoc intereſt, quod incola fixit ſedẽ, domici- liumq; conſtituit:aduena non conſtituit, t& ideo eum Græci æουανπν appellant, quaſi ſine lare aut domicilio. unde qui cum eo contra- hit, in loco contractus agere non poteſt:quia uidetur tanꝗᷓ cum receſſuro contraxiſſe:do- micilium igitur adire debete.t Dicitur autem aduena, quaſi aliunde adueniẽs: quapropter à Græcis aεασαρν⁵ quoq; dicitur: tametſi ea uoce in Actis apoſtolorum Lucas eos in- tellexerit, qui diuerſæ ſectæ nati, in ius Mo- ſaicæ legis recepti eſſent. Appellant& douxve Græci eleganti epitheto Scythas, quòd do- mibus ſint nullis:uectantur enim ſuper cur- ru, nullis certis ſedibus. Sunt& Conuenæ collectitij habitatores, ſic dicti, quòd plures ex diuerſis regionibus in unum locũ conue- nerint. Strabo νννννσσσ uοcat:unde& Con uenarum urbs in Aquitanis. tSane receptũ eſt appellatione populi, eius urbis incolas cõ tineri, aduenas non contineri f.
(§. DECVRIONES.)Vnicuique ciuitati ſecundum mores ſuos, ſui magiſtratus ſunt, qui Decuriones dicuntur, conſilij publici gratia primum introducti. † Emanauit autẽ nominis origo à colonijs populi Romani, in quibus quſ eas deducebant Triumuiri, deci- mũ quenq; conſilij cauſa aſcribebant: ex his magiſtratus municipales eligebãturs. fQuo rum uaria fuere munera,&⅜& in primis Aedi les, qui rem frumentariã, ponderaq́;& men- ſuras curabant,&)οε ρπννε pleriq; uocant, Iu- riſconſultus Arcadius etiã epiſcopos l. fE- rant Archeiotæ, qui publico archiuo præ- erant. In ſcholijs Gręcis traditum eſt, aulam locum eſſe, in quem ſontes ducerẽtur, eum 4 iunioribus æρένν appellari Erant& xeno parochi, quos uox indicat præbendis hoſpi-
quòd in initio Colo niæ, cũ deducerent᷑, decima pars eorum qui deducerẽtur, cõ-
de uerb. ſignif. cõment.
10
20
30
4⁰
50
60
44²
tijs præfuiſſe. Nicoſtrategi, qui pro uictoria Ducumexcubarent, denunciarentq; quid in hoſtico gereretur: ſic enim etymus indicat, Maſtigophori, id eſt flagelliferi, qui athletas (ſeu athlothetas mauis)in certaminibuscomi tarentur. Teleſpho ri uectigalium exa ctores, uel mãcipũ præfecti, unde Te leſphoria munꝰ ip- ſum. Sitocomę, de caproti, Proſtatæ, Logographi, deꝗ- bus à me alibi di- ſputatum eſt. Et hi magiſtratus Græ- corũ erantf.In La- tinis municipijs Duumuiri, primi in albo de ſcribebantur:hi carceribus præerant, publi- ca locabant, faſcibus utebantur, quod libro Diſpunctionum I11. à nobis annotatum eſt. Ad hęcQuartumuiri, qui app ellationũ cau ſas audiebãt, in antiquis monumentis ſic an notãtur, IIII VIR. AP. Sextumuiri& ipſi de his, quæ ad Rempublicã pertinebãt, ſolebãt cognoſcere t Erant& XVIRI STL. IVD. id eſt, Decẽuiri ſtlitibus iudicãdis, quorum& Spartianus in Hadriano meminit. Ethunc magiſtratum geſſiſſe C. Cæcilium Pliniũ, ex duobus uetuſtiſſimis monumentis quæ Me diolani cõſpiciuntur, cõſtat. ſ Fuere& Augu ſtales, quos eligi à Decurionibus ſolere aliàs retuli, diuerſus magiſtratus ab Alexandrino præfecto“, qui Auguſtalis& ipſe dicebat᷑. Decurionũ cẽſus ita ut lege municipali prę cipiebat᷑, uarius erat. Plinius libro Epiſt. pri- mo, Comi fuiſſe centũ milliũ tradit: quę ſum ma eſt noſtratis pecunię aureorũ duorũ miĩl- lium& quingentorũ. Solebant autẽ, cùm in ordinẽ reciperentur, binos denarios, uel hu- iuſmodi certã quantitatẽ, ſingulis collegis di ſtribuere:ſed& quoties aliqua ſtatua ædicu- Iaue dedicaretur, aliquid eo nomine recipie- bãtn: ea pecunia Sportula quoq; appellat᷑. Et ideo iure cautũ eſt, minores X Xv. annis De curiones factos, ſportulas accipere poſſe, li- cet ſuffragiũ ferre nequeãt. Et hæc quidẽ de municipalibus ſatis ſint. †In caſtris quoq; e- rãt Decuriones, ſic dicti, quòd denis equiti- bus præeſſent, ut Feſtus ſcribit, licet Fronto pręfuiſſe eos turmæ dicat. t Cõſtat turma ex duobus& equitibus. Erãt& in Pala- tina militia: unde apud Tranquillũ traditur Saturiũ cubiculariorũ decurionẽ fuiſſe: ſed de his nihilad præſentẽ materiã. Quomodo autẽ Colonię deducerentur, ſupraà uidimus. §. VRB S.) Vrbs ab urbando dicta eſt: ur- bare autẽ eſt aratro diffinire. Solebant enim antiqui, iũctis bobus, tauro,& uacca, Hetru ſco ritu, in cõdendis urbibus, aratro ſulcum facere, intra quem oppidum muniebãt, ædi- ficabãtq;.id religionis cauſa,& auſpicatò fie bat, quò eius loci penates& genios magis
propitios haberẽt unde intra eum circuitũ non
ſilij publici gratia cõ ſcribi ſolita ſit.
FVrbs ab urbo ap- pellata eſt: urbare eſt aratro diffinire. Et Varus ait, urbũ ap- pellaricuruaturã ara tri, quod in urbe cõ-
V= X✕ 2r
32
22
34 ĩ Li.§. deinde.
de orig. lib.
35
m l. ſi quos. C. de decu.lib. x. 36
n ſpuxij.de de
cur.
37
38
39
4⁰

a I. mortuorl. C. de relig.
4¹
b l ſacra de re- rum diuiſ.
2
c l. ſanctum. eo. tit.
d Dock. I. j.. ſt ue. de ope. no ul nunc.
e l. ex hoc. de iu ſtit. I iur. 43
f Bald. d. l. ex hoc.
g c. j. de priuil.
44
45
46
47
17 D Andreæ Alciati in tit.
non licebat ſepulchra cõſtituere*, quòdhu- iuſmodi feralibus contaminari ſanctum mu nicipiorum ius, polluiq; urbis Genius uide- batur.t Nam& cùm hoſtes urbem expugna rent, in primis eos omnes euocabant Deos, urnon offenderen tur,& expugnato- res ſacrilegij nomi ne exoluerent: qd Iuriſconſulti euo- care ſacra appel- lantb. Id autem cõ- ceptis quibuſdam uerbis fiebat, quę ſe apud Serenũ Sammoni- cum legiſſe Macrobius refertEadẽ ratione & muri urbiũ ſancti appellant᷑?: unde& iure ciuili ſine Principis uel pręſidis autoritate in eis aliquid cõmitti nõ poteſt“:& ideo eo iure, nulli populo licitũ eſt urbem cõſtituere, niſi ex principis autoritate:qᷓd in his gentibus nõ procedit, quæ liberæ ſunt,& uacantia occu- pant:illæ enim iure gentiũ regũtur, quo iu- re Romani Imperatores non præcellunt.lIn Pontificijs autẽ, recẽtioribusq́; Canonibus, nõ uidentur urbes appellarif, niſi quibus epi ſcopus datus eſt: in antiquis enim decretis, maioribus tantũmodo urbibus epiſcopi con ſtituti fueres. Sed tamẽ hodie quamplurimæ in Germanis, Sarmatisq; urbes ſunt, quibus ſpecialiter nullus ſacrificulus antiſtes præ- eſt:hæ enim nationes, nõ pauca ex iure gen⸗- tium adhuc retinent, licet in ſacris Chriſtiani ſint, noſtramq́; rem armis à Turcarũ impetu egregiè, quantum in eis eſt, tueantur.
C§. OPPIDVN.) † Oppidum uidetur mihi id eſſe, quod tanꝗᷓ propugnaculum aduerſus hoſtes conſtructum eſt,& mœnibus uallatũ: tid enim etymologia arguit, cùm dicatur ab ope, id eſt, auxilio, quòd eius cauſa factũ ſit: unde ut plurimũ cõdebantur oppida, ut etiã natura loci tuta eſſent. Verg.ſecundo Geor. Adde tot egregias urbes, operumq́; laborẽ, Tot congeſta manu pręruptis oppida ſaxis. Sic& Titus Liuius lib. x LIIII. prohibitum Lacedæmoniorũ tyranno tradit, ne quod op pidum in ſuo, alienò ue agro conderet, quòd uidelicet nollent Romani habere eum, quò poſſet ſe recipere,& armis tueri. Sic& C. Cę ſar cõmentariorũ quinto: Oppidum, inquit, Britanni uocãt, cùm ſyluas impeditas uallo, atq; foſſa munierũt, quò incurſionis hoſtiũ uitandæ cauſa cõuenire cõſueuerunt. † Sunt tamen qui oppidum dictũ exiſtiment, quòd eò priuati opes ſuas cõferant. ſed quod Pom ponius hic ait, uerius eſt: fquapropter ſiue urbs ſit, ſiue caſtrum, emporium, conciliabu lum, pagus, uicus, præ fectura, burgũ, metro comia, dum mœnibus cingantur,& ab incur ſu hoſtium tuta ſint, putauerim dici propriè oppida, idq; cum cæteris noſtratibus inter- pretibus. Laurentius enim Valla, quiq; eum ſecuti ſunt Grammatici, oppidum omnẽ ur- bem dici exiſtimauerunt, præter Romã, quę peculiari nomine urbs uocari cœpta, fecit ut
dẽda adhiberi ſolet. Oppidum ab ope dicit᷑, quòd eius rei cauſa mœnia ſunt conſtituta. y Terri-/
10
20
30
40
50
60
cæteræ urbes, oppida uocarentur. fEſt& op 48
pido aduerbiũ, pro ualde, tractumq; id eſt à cõſuetudine agricolarum, qui cum interro- garentur, quantũ meſsium collecturi eſſent, reſpondebant, oppido: quaſi& ſibi,& oppi- do ſuffecturas di- cerent.
C§. T ERRITO rium.) Quatuor ſunt nomina eiuſ-
torium eſt uniuer- ſitas agrorum, intra fines cuiuſque ciui/
tatis: quod ab eo di⸗ dem intellect, ter- ctum quidam aiunt, ritoriũ, comitatus, diſtrictus, dięceſis.
ues addũt, uel uirtute bellica partũ, uel qua- qua alia ratione, quod& crebrius receptũ ui
mm efettur, dol iespollettöes⸗
detur': qua in re uix eſt, ut ego diſputare ue⸗ i ananſan gexdominiplin
lim, qui ſciam, uocem hanc apud antiquorũ 5
neminẽ reperiri.t Comitatus propriè de im- 50
peratoria aula dicitur: ſed quia tempore Cha roli Magni, regnantibusq́; Berengarijs,& Othonibus, ad ſingulas ciuitates regẽdas ali quis Comes mittebat᷑, cœpit territoriũ, quo- niam illi Comes præerat, Comitatus dici. O- tho tamen Phrilingenſis in Aenobarbi hiſto ria, à cõminando comitatum dici exiſtimat, eadem ratione qua& à terrendo territoriũ.
Diœceſis græca uox eſt, qua adminiſtratio 5i
ſignificatur: in iure noſtro pro prouincia aſ-
ſumiturt: unde Aegyptiaca diœceſis. Sedin Kli carm amubar uttubam coc..
patrum decretis, ſolet ad epiſcoporũ munus deflecti:nõ enim in primitiua eccleſia epiſco pi iudicia exercebãt, ſed ſacra adminiſtrabãt, curabãtq;ʒ:meritò uοinis, id eſt procuratio, diſtributioq; in eis propriè locum ſibi uendi- cabat. Sicut ergo territoriũdicitur, quatenus iudex ius terrendi habet:ſic diœceſis dicitur, quatenus epiſcopus ius adminiſtrandi ſacra habet. Acciditq; in limitaneis uicis, ut non e- iuſdem ſit diœ ceſeos caſtrum, cuius eſt terri
torij.tSed finge aliquod caſtrum à principe 52
fuiſſe de omnimoda ciuitatis iuriſdictione ex emptum, an eiuſdem territorij uel comitatus dicet᷑: Et uerius eſt non eſſe: cùm enim urbis
zub inriäghe „ C
eiptobant 1 zaiquih ſiexerc aüiuide d nes procelsll auteiu populi mertat ab eopuf um eius oli quoc der dabet dominiut mratmerito territo rrendo ideſt ſubn böſeneehul
ulhmü lictoreshal
mnouerepro terr GrERBVM fuum imum Noiuſmodi Umigelleafinmt cebeltus iweelligi ünnneeſt propni icere quxprop dutäeſt in enlocuj mquoqgalienaſtt. Naminindinic
prætor, uel comes, ius terrendi eo in loco nõ dutemgpertim habeat, non uidet᷑ de territorio uel comitatu drenimhon amplius eſſe. Quapropter ſi conſtitutũ ſit, ut quog quonſn eius caſtri legib.deficientib.ius cõmune Ro direilencle manorũ obſeruet, cõſtitutiones ciuitatis, cui dm qui ſuus erit antè ſubijciebatur, nõ obſeruabimus. Quòd mintligeft 5 ſi exemptum non eſſet, minimè procederet, Tpar dede t 4 cùm ius cõmune Romanorũ mandet, caſtra andubiüeſt Kiz quæ in territorio ſunt, urbis ſuæ legib. coęr- mdamnicga ceri:idq;& Põtano uiſum eſt!. Idẽq́; arbitror,! nemi e ülei ell e ſi nõ omnino ab urbe ſeparatũ ſit, ut quia ali⸗- ² 5*⁶0 1iccnui Seturi
quo caſu illi ſubijciat᷑: adiuuat᷑ em origine in m Pa 153,
ſpecta, territorijqʒ nomen ſeruat, qᷓd ex facio Bal.reſpõdie.Finge rurſus principẽ caſtrũ 53 alicui
Munis ſit, Aril ii Cum

rt l.ſi quan C. de bon.
rt. l.. C. de mun. li⸗ x.
54
55
xr. hic.
56
rt. hic.
57
58 n. cod. tit.
5.
39
lud. de ritu „t.
§. domini.
Lyll.
õmunis. de
us uoc.
rui.§. j. de ..
ſiquis cum tum. de exe . rei iud.
lui ſeruũ. in z. de int, act.
445
alicui ſimpliciter donaſſe, an territoriũ quo- que& iuriſdictionem donaſſe cenſebitur? Et ſi iam exemptũ à iuriſdictione urbis erat, ue- rius eſt uideri donatum: pleniſsimã enim hu iuſmodi muniticentia interpretationem reci pit“. Quod ſi ſepa- ratũ nõ erat, haud- quaquã de iure ci- uitatis; ueriſimile 1.„.
eſt uoluiſſe princi- pem quicquam di- minuere b. † Quid item ſi territorium conceſſerit, an& proprietates pala- 7.. tiaq; conceſsiſſe ui
qd magiſtratus eius loci, intra eos fines terrẽdi, id eſt, ſubmo uendi ius habent.
FVerbum, ſuũ, am- biguum eſt, utrũ de toto, aut de parte ſi- gnificet& ideo qui
debiture Et Oldra. non uideri reſpon dit: t Territorium
iurat ſuum non eſſe, adijcere debet, nec; ſibi commune eſſe.
enimad iuriſdictio
ein relettun pA VL. LTB. VI. 171⸗ nem fefertur, non pRIALIVM SERN r. IN ad eas poſſeſsiões, COG Nr. PpROLA- quæ dominij prin- TARVM. cipalis ſunt:idq;& LEX CCXI.
cæteri probant“.
tSed quid, ſi exercitus alicuius populi extra fines proceisit,& aliquis ibi deliquerit, an prætor eius populi eum puniet? Et reſpon- ſum extat, ab eo puniri poſſes: iure enim gen tium, eius ſoli, quod quis bello captum poſsi det, habet dominium, iurisq́; dictio quæri- tur, ut meritò territorium ſuum dici poſsit, à terrendo, id eſt ſubmouendo: ſolebant enim magiſtratus populi Rom. in fummæ poteſta tis ſignũ, lictores habere cum faſcibus, quib. mandabat, ut turbam ſummouerèt, unde& ſummouerepro terrẽdi iure accipi cęptũ eſt. 1§. VEKRBVM fuum.) f Qui fundũ, Stichũ, domum, huiuſmodiq; certam rem nominat, ſuamq; eſſe affirmat, de tota re, integraq; ſpe cie locutus intelligitur. t Qua ratione, quod cõmune eſt:.propriè meũ dici nõ poteſt:nec quod de re, quę propria alicuius ſit, à lege cõ ſtitutũ eſt, in ea Iocum ſibi uendicat, quæ par tim quoqʒ aliena ſit. Id tamen perpetuum nõ eſt:t Nam in indiuiduis, ſiplures ſint inſoli- dum domini, res illa cuiuslibet, etiam pro- prie, eſſe exiſtimabiturf. Vnde cõmunis li- bertus, eorum ratione quæ ad patroni hono- rem ſalutemq́ʒ pertinents, pro proprio habe- bitur:is enim honos inſolidũ debeturt. In le- gatis quoq;, quoniã uoluntas potiſsimũ locũ obtinet, idem dicemus. Vnde qui legat Sti- chum, qui ſuus erit cùm moriet᷑, etiã legaſſe eum intelliget᷑ i:ſi nõ ſuus, ſed cõmunis erit, eaq;ʒ pars debebitur, quæ ad eum ſpectat: nec enim dubiũ eſt, quin illa propriè ſit ſua. Cæ- terum& cùm iudex pronunciat fundũ Titij nõ eſſe, intelligetur id pronunciaſſe, ut neq; illi cõmunis ſit. Cum enim in iudicio de ueri tate totius ſummæ agatur, cenſet iudex etiã de qualibet eius parte pronũciaſſex:alioquin facilè eſſet rem iudicatam eludere. Idem&in interrogationibus dicendũ eſt! qui enim in-
de uerb. ſignif. comment.
10
20
30
40
50
60
446
terrogat, an fundus ſit ſuus, non ſolùm de to to, ſed&de qualibet parte interrogaſſe cenſe bitur.Et ideo ſi illi reſpondeatur, ſuũ non eſ- ſe, perinde erit, atq; ſi neq; ſibi cõmunem di- xiſſet. Quid ergo ſi iurauerit ſuum non eſſe,
& deinde probetur Vm quærebat᷑, cõmunem eſſe, an ( uerbum, ſolu Punieturtanquam
periurus? Et uide- retur non eſſe exi- ſtimandum periu- rum: ut enim cri- men illud euitetur, ex humanitate re- ceptum eſt, etiam abuſiuam uerborũ
to matrimonio dotẽ reddi, nõ tantum di- uortium, ſed mortẽ contineat, hoc eſt, an de hoc quoque caſu cõtrahentes ſentiãt:
m c. cum tu, de
teſti.
& multi putabãt nõ de hoc ſenſiſſe,& qui
buſdam alijs contra
nterpretationẽ ad mittendam, †Vn- Go de cùm è duobus
teſtibus alter affir- maſſet fundũ A Ti⸗ tio poſsideri, alter uerò negaſſet, con cordię cauſa reſpõ ſum fuitu, de parte alterũ, alterũ de toto intelligendum. Meritò igitur Iuriſconſu tus ambiguũ eſſe hunc ca- ſum aſſerit:& ideo debẽt iudices eum, qui iu- rauit ſuũ nõ eſſe, cõpellere ut explicet, ſit ne ſibi cõmunis, ne periuriũ obtegere uerborũ inuolucro poſsit:quãuis uerior ſententia ſit, etiam ſi nihil explicet, cenſeri periurum. 1 Dubitandi cauſa in hac lege. 2 Verbum, ſoluto matrimonio dotem redai, etiã caſum mor
tis continet. Ablatiui abſoluti natura eſt, ut conditionem inducat. Et quomodo id accipiendum.& num. 5.6.7. 8. Bartolus an eas conditiones, quæ ab ablatiuis abſolutis indu
cuntur, rectè expreſſas appellet. Participia in Dus terminata, nullo modo ad conditionem
attinent, ſed ia ſignificant, quod freri oportet.
VvM QVAEREBATVR.) Cum quis ſti
pulatus eſſet ſoluto matrimonio dotem ſibi reddi, fuere qui crederent, conditionem ſtipulationis eo ſolùm caſu euenire, quo per diuortium ſolueretur, nõ etiam ſi morte alte rius:quorum ſententiam ea ratio adiuuabat, quoòd cùm matrimoniũ conſenſu contrahat᷑, propriè contrario conſenſu diſſolui uidetur. Quiautẽ morit᷑, nõ exiſtimat᷑ diſſentire, un- de& uiduæ iuris interpretatione in pleriſq; habent, ac ſi in priore matrimonio adhuc eſ- ſent.t Sed Imp. Titus etiã caſum mortis cõti- neri exiſtimauit:quãobrẽ& quoties cõſtante matrimonio dos petit᷑, ut ſi marito facultatib. labat᷑;, locũ eſſe ſtipulationi uideret᷑, cùm nul- lo caſu dotẽ remanere apud maritũ pronũcia uerity. Sed hoc cõmuniter nõ admittit᷑, cùm ſolutum nõ ſit,& beneficiũ repetitionis mu- lieri ipſi lex cõcedat, nõ autẽ extraneo. Inter- pretantur autẽ Doctores ea uerba, ſoluto ma trimonio, id eſt, cùm matrimonium ſolutum erit:f indeqʒ colligunt, ablatiui abſoluti natu ram eam eſſe, ut conditionẽ inducat. In quo articulo ſciendum eſt, ablatiuos quandoq; in
uidebatur: ſecũdum hoc Titus Imp. pro- nunciauit, id actum eo pacto, ut nullo ca
10
h Dyn. Bal.l. ij. de cond. inſh.
0 Dock. l.j.§. ſt ſhpu. de uerb. oblig.
p Gl. I. ſicõſtun
te. ſol. matr.

4 Bart. J. j. H. fi. ad Tertull.
b In luerbum erit. 5. cod.
c I.ij. 6. dcinde. de incend.
447
uim ſeptimi caſus, ut Diomedes, Seruiusq; docuerunt, enunciari: tuncq́; dubium nõ eſt ad conditionem nõ referri. Inducitur autem huius caſus uis ſimpliciter in nominibus: ut cùm dicimus, te autore didici, arbitratu Seij ædificaui, ſaluo cõ ſenſu domini alie- naui,& ſi qua ſimi lia Quandoq; per participium profe runtur,& tunc na- turam adiũcti par- ticipij debemus in ſpicere, præſentis, præteriti, an futuri ſit tem poris. Quod præſentis temporis eſt, cõditio- nem nõ inducit: ut ſi dixerim, rato manente pacto, pęna ſoluatur: item, filio præcedente, patri permittitur, quemlibet in locum nepo- tis adoptare:hic enim non uidet᷑ ſubeſſe con ditio. Quod tamen nõ procedit, cùm partici- pium ipſum licet pręſentis temporis, futuros tamen caſus reſpicit:ut ſi conſtitutũ ſit, ſtanti bus maſculis fœ minasà ſucceſſione excludi: illa enim uerba, ſtantibus maſculis, quoniã ab eo prolata cenſentur, qui ius de ea re ſta- tuendi habet,& cõditionem inducunt,& di- ſpoſitionẽ:quia nõ ſolùm fœminas ſub cõdi- tione excludũt, ſed ipſos maſculos admittũt. tCum participiũ præteriti eſt tẽporis, obſcu
ſu remaneret dos à- pud maritum. MAVTIVS LIBRO S1INGVLARIT dGpwp. LEXR CCXILI.
. 4—... rior eſt quæſtio: quoniã ex adiectione uerbi,
poteſt ad omnia tẽpora referri, ut ſuprà à no- bis ex P.Nigidij ſententia traditũ eſt b. unde hęc uerba, ſoluto matrimonio, generaliter ac cipi ex materia ſubiecta poterũt:ſiue retro ſo lutum ſit, ſiue in futurũ ſoluetur, reſpectu fu turi conditio eſt, nõ autem reſpectu præſen- tis præteriti ue. Nam& cùm ſermo Latinus præſens à paſsiuo uerbo participiũ nullũ ha- beat, ſoliti ſunt ueteres in eum ſenſum præte rito uti, ut apud Verg. Vimq́; addere uictis, id eſt, qui uincebant᷑. Et in Geor. Quàm qui- bus in patriam uentoſa per æquora uectis: id eſt, qui uehuntur. Sic& in edicto prætoris, dum in eum, qui rate naue expugnata, quid rapuiſſe dicet᷑, actio cõceditur: illa uerba, na- ue expugnata, exponũtur, id eſt, dum expu- gnatur,&præſens quoq; tempus reſpiciunt. ISumunt& quandoq; huiuſmodi participia ferè in uim nominis, ut cùm dicimus, uelo le uato iudicauit, reſeruato domini conſenſu a- lienauit, penũ excepto uino legauit: quo ca- ſu dubiũ nõ eſt, diſpoſitionẽ inferri, nõ con- ditionem: idemq; iuris eſt, quod de ui ſepti- mi caſus ſuprà docui.t Cum futuri temporis participium eſt, tempus potius, quàm condi tio inducitur, utin illo Lucani: Venturo Cæ ſare Romam, Ignauæ liquere manus: id eſt,
9 cum eſſet uenturus.t Vnde quamuis Barto-
d Inl. j. vij. q. de cond. Ode monſt.
lusdeas conditiones, quæ ab ablatiuis abſolu tis inducuntur, expreſſas appellet, mihi ta- men uidetur huiufmodi ablatiuos principa- lius ad tempus, quàm ad conditionem refer- ri. Nam& illud in confeſſo eſt, magis diſpoſi tioni eos accedere, quam cõditio expreſſa fa
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
50
448⁸
ciat Illud etiam conſtat, quę in Dus partici pia terminantur, nullo modo ad conditionè, nec Bexpreſſam, neq; tacitam attinere, ſed id ſignificare, quod fieri oportet: utin exemplo Iuſtiniani, poſteriorib. ſecũdo relinquendis:
& rurſus, liberis in Nrutis& cæſis ea ſtituẽdis, uel exhæ redandis.
ſunt, quæ terra nõ
1 Q Nutij liber&uv. tenentur, quæq́; ope
2 εο apud Grœcos quid 4
re ſtructili, tectoriò- n giificct. Sora . 3 Domuum uenditores ſo
ue non continentur. lebant ruta Gceſaex
cipere, ne empta cen-
4 Quæ dicantur ruta& cæſa.(erentur.
5 Opus ſtructile quid.
6 Tectorium quid.
7 Ruta cæſa, an inteſtina opera contineant.
8S Quid de ſtatuis& imaginibus.
NRVTIS.) 1Scripſit Q. Mutius ſingula Ium librum, quem inſcripſit dęν id eſt, ho rarum, uel etiã annaliũ: ſiquidem apo apud Lucianum hoc ſenſu accipiuntur. tfPotuit& titulus operis fuiſſe ⁊π Ʒναασeνper obreue: ſic enim Ariſtoteles in Topicis diffinitionè, ſiue ut M. Cicero, notationem uocat: nam& cer- ta de aliqua re ſentẽtia a dici poteſt:& hæe ſecunda lectio mihi magis placeret, niſi in an tiquis codicibus huius reſpõſi lemma, per o magnum ſcriberetur, nimirũ hoc modo: Q. Nutius libro ſingulari dęoaꝑ: unde ab ea ſeri- ptura temerè recedendum non eſt. Igitur in eo libro Mutius explicuit, quænã ruta eſſent & cæſa(ſſolebant enim domuũ uenditores ea excipere, ne empta cenſerentur) t& uide- batur quæcunq; eruta uel cæſa ſint ſignifica- ri:id enim uoces illæ denotant. Sed Mutiusf non contineri ea, quæ terræ fixa ſunt, exiſti- mauit:ſed& ſi qua opere ſtructili, uel tecto- rio concluſa ſunt, idem eſſes Dicitur opus ſtructile, quod ex lapide quadrato, aut later- culis calceq; cõſtructũ eſt: eaq; propriè pars ædificij eſt, unde& auferri non poteſt. f Te- ctorium uerò ihcruſtatio eſt, ſiue expolitio parietũ, pluribus inductis ex arenato corijs, totidemq́; ex marmorato: quam rem M. Vi- truuius lib.viI. copioſe explicat. Dureſcebat autem ea ſpecies in cruſtas, adeò ut ſpeculo- rum modo imagines redderet, poſſetq́; in a- bacorum quoq; uſum eximi:quæ tametſi ue- ra eſſent, nõ tamẽ ea eximere uẽditori licet, cum hic diffinitũ ſit, rutorũ cæ ſorumq́; appel latione nõ cõprændi. † Sed an inteſtina ope- ra cõprændant᷑, ut ſcamna, ſedes, fulcra, aba-
ci, armaria, ſcrinia, idq; genus ſimiliat Et cõti
60
neri quibuſdã uidet᷑. Cuùm enim ex materia arboribus cæſa conſtent, ſatis uidentur ex ui uerbi ſignificari.tQuid de ſtatuis& imagini bus, quales maiorũ ſuorũ antiqui in atriſs& ueſtibulis cõſeruabant, ſicut Philoſophorũ, doctrinaqʒ inſignium hominũ in bibliothe- cis, cæterorũ in hortis uelhorreise Et M. Ci- cero II. de Oratore, rutis cæſisq; attribuere uidetur: quapropter uendita domo, empto- rem nõ ſequerentur'. Quod tamen aliterab antiquio-
10
e laſ in nl. 4 lut ma.
1 D bj
unncui
1 ae mur ſgiliat iſlen
3 4
tuu. 1 nirgualgnci nn ton iſnaibparz aireshallcinciin o auunlembulum, ancyra unſthaſeguthartemo uun gimniſumm quon
nintqueſitemäeyxie
ndu glid.
nweydoa.
fliishe
ta de ata
5 g lſcutiſſs uend.
6
iniiaunigeſtdunrſtas u lenap necincömune enrpumbo domostegeb⸗ dloali plumbun. tc
ealciu uin. Querbi, heine, ubdudle anl
Renjtegnentanon im
autluawin queſtum, uu guſſſmeduiute ee
Kaeu ctum gue nun⸗ aiuhehmosnepohatir.
hlccſusqa Iul. 44
33
ddo? 6 dine Cu
1 tunde» Mhroloro

dendo. tra. em.
2
3
449
antiquiorib.obſeruatũ fuiſſe, Plin. eſt autor: is lib. X XXv. In foribus, inquit,& circa limi na animorũ ingentiũ imagines erant, affixis hoſtiũ ſpolijs, quæ nec emptori refringere li ceret: quæ etiã dñis mutatis, domus ornamẽ ta erãt. Sed hæc o- lim fuere: Mutij e/ nim ſententia dein de receptaeſt, ut ru ta cæſaq; ædiũ fun- diùe eſſe non cen- ſeant:, niſi id ſcri- ptũ ſit. Sanè harũ
IABOL. LIB. II. EX PO- STERIOR. LaB. LEX CCXLII.
Alũ nauis eſſe partẽ, artemo- nem autẽ nõ eſſe, La
HictionũM. Cic. in beo ait:& uerius eſt, Topicis quoq; me quia plerũq; naues ſi
ne malo inutiles eſ- ſent, ideoq́; pars na- uis habet᷑:artemõ au tem magis additamẽ tum, ꝗ pars nauiseſt.
minit: Solẽt, inꝗt, liberales uendito- res, ut cũ ædes fun dúmueuédiderint, rutis cęſis receptis, cõcedant tamẽ ali- quid emptori, qᷓd ornandi cauſa aptè& ſuo loco poſitũ uideat᷑. Explicauit hunc locum Budæus quoq;.
Artemon quid. Verbum, aprae, ſignificat aſſuere& ſuſpendere. Aprutx. Artemon in qua ſignificatione labolenus hĩc accipiat. Artemon non eſt nauis pars. Recentiores hallucinati in hoc reſponſo Vendens lembulum, an& remos debcat. Naui inſtructa legata, artemon debetur: ſecus in ſcapha. proiectum& immiſſum quomodo differant. Meniana quæ ſint, undeq́; dicla. Suggrundia quid. ᷣ oy dα. Nõ modica iuris eſt diuerſitas, immißi qd, an proiectu dicatur Nec in alienas, nec in cõmunes ædes immi ſum proiectumue ha Veteres plumbo domos tegebant.(bere licet. Diuerſa lectio ad ã. plumbum.in hac l. Vera lectio huius.& uerbũ, hypæthrij, declarati.& nu. ꝛ1. HMpæthria,& ſubdiuales ambulationes, idem. Hypæthrij tegmenta non ſunt ædificij. Reſttutus locus in l. quæſitum.. de uelis. f. de fund. inſtr. Vidua, quaſi ſine duitate, ſecundum Labeonem. Vidua dicitur etiam quæ nunquam fuit nupta. Labeonis etymos reprobatur. Viduus pro priuato. Vidua à uerbo iduare dicta, quod ſeparare ſignificat. Vidua dicitur, quæ à uiro ſeparata eſt. Vidua an ſit, quæ ſtuprum patitur poſt mortem uiri. Vidua dicitur, quæ inutilem maritum nacta eſt. Qua ratione erga uiduas ſolent leges eſſe indulgentiores. Structuræ ex tabulis exemptiles, an ſint ædium. Telaria uel uitraria, uendita domo debentur. Specularia uendita domo non debentur. Specularia quomodo conficiebantur. Habens in domum uicini ius proſpiciendi, an ſpecularia immit- tere poßit, unde ipſe uicinum uideat. ALVN.) Artemon uelũ eſt addititiũ, dirigẽdæ nauis cauſa, cuius Julius Pol lux meminit,& in actibus Apoſt. Lucas: ᷑α Oauνο‿ ϑ&ςωeσQvαά uesos, id eſt, extollentes artemonẽ ad auræ flatũ. † Deducitur à græco uerbo d&eνμκ, quod ſuſpẽdere ſignificat,& aſ- ſuere: funde& apνux in etymologico ma- gno pro loro paruo accipit᷑, cui crumena aſ-
de uerb. ſignif.comment.
10
30
4⁰
60
450
ſuitur. fEſt& hac ſimilitudine artemon tro- chlea, quã Græci t᷑zůάsχνæ ocãt: ea ingentis oneris lapides tollunt᷑: cùm enim cæteræ hu- iuſmodi machinę duas tantũmodo trochleas habeãt, ea quæ σαsεs appellat᷑, etiã tertiã
requirit, quæ addi-
. 7 12 eſt. /1 g 2† FInter proiectum& uii Teſt, idenatne Iimmiu mon epagonq;ʒ dici um Oc uter tur, ut Vitruuius eſſe Labeo ait, quòd ſcribitEſt& Arte
proiectuũ eſſet id, qd ita ꝓueheret᷑, ut nuſ- quam cõquieſceret, qualia meniana&
mon machinarij fa bri nomen, qui è paupere diues fa- ctus, uoluptariã ui
ſ clia eſſe tam agere cępit, ut uggrũdia e ent. Im apud Athenæũ le- miſſum autẽ q́d ita gi: unde 2⁴ερσbe, fieret, ut in aliquo lo id eſt, circũatitius,
ꝓuerbio quoq; di- ctus:de quo alij ali ter ꝓdiderũt. tSed hoc in Jaboleni re- ſpõſo de uelo illo extraordinario accipiendũ eſt: quod etiã Iſidorus, ut tempora ſua fere- bant, nõ prorſus malus autor, dirigendæ po- tius nauis cauſa, q́; celeritatis cõmendari, lib. XIX. tradidit. iIgitur id uelũ tanq́; addititiũ, nõ eſſe nauis partẽ hic traditur: nam& ple- ræq; naues illud nõ habent,& tamen nõ ideo inutiles ſunt.tAt ex recentiorib pleriq;, quid artemon eſſet ignorãtes, temonem expoſue- runt, q́d ſicuulgari uoce nauis gubernaculũ uocetur: hincq; uariè ſe torſerũt, dum ratio- nem nullã uident, cur illud pars nauis nõ ſit, cùm alibi expreſsim traditũ legerint, guber- nacula, malũ, antennas, quaſi membra nauis eſſe b. Hinc autẽ apparet, uẽdita uel legata na ui, quid præſtandũ ſit. tSed quid ſi quis uen- dat tibi lembulũ, an& remos debeat? Et debe ri uidet᷑, niſi ex cõſuetudine aliaue ratione a- liud actũ cõſtet. t Quid ſinauim inſtructam quis legauerit, an artemon præſtabiture Et li cet pars nauis non ſit?, tamen nõ eſt dubitan- dum, quin eius inſtrumentũ ſit. Quod in ſca- pha cõtrà reſponſum eſt: ſcapha enim nauis inſtrumentũ nõ eſt. Sanè ſciendũ eſt, nauim ex uniuerſo quodã conſtare,& ideo ſingulis tabulis euictis, non uideri partem euictam 4 1§. INTERPROIECTVNM.) †Interpretat Priſcus Jabolenus quid inter proiectũ& im- miſſum differat:aitq; immiſſum id eſſe, qᷓd ita immitteret᷑, ut in alieno requieſceret, unde et ſeruitus tigni immittẽdi nomẽ ſumpſit. Pro- iectũ autẽ eſt, qᷓd prouectũ extra parietẽ uel ædificiũ, nuſquã cõquieſcit: qualia ſunt me- niana,& ſuggrũdias Meniana Gręci orthas appellãt, nomẽ ſump ſere, ut Accurſ. ait, à mę nibus, cui tamẽ doctiſsimi grãmaticorũ meri to aduerſant, ex hiſtoriaq; etymologiã hanc adducũt. Fuiſſe enim Meniũ quendã Roma num, qui cùm patrimoniũ abliguriuiſſet, do mum uẽdidit, quã ad forũ ſpectantẽ reliquã habebat, excepitq́; ſibi unã columnã, ex qua proiecit tigna, quò amplius podiũ efficeret,
V
co requieſceret, uel u ti tigna, trabesq́;, quę
b l. ſcapham. de
eulct.
9
10
c. fin. de fund. inſtruct.
d I. Naue. de euict. 11
e l. penul. C. de cædi. priu.

451
„... 7 unde gladiatorios ludos conſpiceret: hincq́ʒ exterius porrecta ædificia appellari cœpere
13 meniana. ſouggrũdia uerò ſunt, quas ſuggrũ
das quoq; uuſgò dicimus, prominẽtes uideli
14 cet tecti partes: Gręci ysx uocãt,& αο˙ε–.
a I. ſi uerò. 9. prætor. de
his qui deie.
Varro de re ruſti. Aues, inquit, ſub- tus ſuggrundas ab initio uillatico uſæ tecto. Sed& edicto prætoris cauebat, ne quis in ſuggrũ- da ꝓiectõue id po- ſitũ haberet?, q́dali cui nocere poſſet. Extat etiã rubrica, de damno infecto, & ſuggrũdis,& ꝓ-
immitterent᷑. y Plũ- bum autẽ qᷣd pro te⸗ gulis poneret, ædifi- cij eſſe, ait Labeo: ſed id qᷣͥd hypęthrij tegẽ di cauſa poneret᷑, cõ- trà eſſe. ᷣ Viduã nõ ſolum eam, quæ ali- quãdo nupta fuiſſet,
15 iectionibus Sanè nõ modica iuris eſt diuer⸗
ſitas, immiſſum quid, an proiectũ dicat᷑. Nàã immiſsũ meo parieti, de facto mihi deijcere licet: at ſupra ædes meas ꝓiectũ, nõ licet, ſed
b l. quemadmo- lege Aquilia agendũ eſt v. Quapropter cũ 9s dum. S.j. adle exeliocamino ꝑticas, quib. toralia, lintea, Ue
gem Aquil.
la, ido; genus texta ſoli exiccãda ſuſtinerent᷑, ſupra uicini domũ ꝓiectas haberet, reſpondi non licere propria autoritate deijcere, ſed le-
16 gis actionem ſupereſſe.t Non ſolùm autẽ in
ædes alienas immiſſum proiectumue habere
e J ſiduo.(La non licet, ſed nec in ædes cõmunes, niſi iure
beo. uti poſſ.
ſeruitutis, uel alia ratione id debeatur.
17 Ts. PTVMBVM.) Solebät ueteres, q́din præ
ſentia penitusnõ exoleuit, domos plumbo te gere, eoq; tegularũ loco uti, id Labeo ędificij eſſe aiebat:unde domo uendita,& ipſum em ptori accedebat.nec hac re in quicꝗᷓ ambigit᷑: ſed q̊ͥd ſubſequit᷑, perqᷓ; obſcurũ eſt: Accurſ.
ingenuè faſſus eſt, ſe hũc locũ nõ percipere.
18 TSunt qui legãt, id qdin ripa tegẽdi cauſa po
d I. fundi.§. itẽ.
neret᷑, cõtrà eſſe:ut cenſuerit Labeo, id plum bum, q́d flumine aduectũ in ripa adhuc eſt, tametſi ea mente paterfam. apportari fecerit, ut domum cõtegeret, nõ tamen ædificij eſſe. Quod quidẽ iure uerũ eſt, cũ cõſtet deſtina-
ſeg. de acti. tionẽ reis, Pro ipſo facto nõ haberi, niſi cũaut
empt.
opus iam cęptũ, factoq; ipſi proximũ eſte, aut
c l. librorum.§. in id res eſt deſtinata, q́ d prius fuit:ut cũ tegu perſcripti. de las, plumbũue quis detraxit, ut reponeret: æ-
leg. iif
dificij em cenſebunt᷑, cũ alioquin tegulæ nõ-
19 dum impoſitę, ędificij ipſius nõ ſint Cæterũ
hæc interpretatio antiquorũ codicũ lectioni n5 congruit, in quib. apertiſsimẽè legit᷑, id qd hypæthrij tegendi cauſa poneret, cõtrà eſſe.
20 †NMoris fuit apud ueteres, media ſpacia quæ
inter porticus ſunt adornare, ambulatiõesqʒ eas pulcherrimis pauimentis ſternere,& hy- Pæthria, quòd ſub aperto xthere ſint, appella re: ut Vitruuius lib. v. oſtẽdit. Latinis etiã ſub diuales ambulatiões dicunt᷑, ut Pli. lib. XVIII & ſubdialia pauimẽta lib. x Xx α VI. Eieri hy⸗ pæthria etiã ante templorũ ueſtibula conſue uiſſe, autor eſt Zenodotus in adagijs, ꝗ Bac- chi ſtatuã, quẽ Morychũ Siculi dicũt,& σ ττν
collocatã fuiſſe ſcribit, 7aν εερσeε v aldge,
D. Andreæ Alciati in tit.
10
20
30
4⁰
60
491
id eſt, extra templũ, iuxtaſingreſſus in hypæ thro lIgitur hyemali tẽpore, ne propter gelu uel niues ea pauimẽta corrumperent, plũbo fortè uel quapiã alia materia tegebant, quæx æſtate demũ tollebat᷑: meritò id nõ eſſe difi-
cij Labeo ſenſit, cũ
ſed eam quoqʒ; mulie ad ſtructurã nõpii
Iæ uirũ nõ ha neat,&perpetuiu- renn⸗ ſus caufa nõ appo- buiſſet, appellari ait nerek. Reſtate quo
Labeo: ꝗa uidua ſic dicta ẽ, quaſi uecors, ueſanus, qui ſine cor de, autſine ſanitate eſ ſet, ſimiliter uiduã eſ ſe dictã, ſine duitate.
que in hypæthrijs ſolis ardores, expã ſis uelis defende- bant: fea uela Sabi nus& Caſsiusf᷑ ſu- pellectili adſcribũt (licet uulgati codi- ces prohypęthrijs, partim in petris, partim apothecis ſcriptũha- beant) unde ædificij nõ magis eſſe, quaàm ſu- pellectilem conſtat.
1§. VIDVA NM.) fViduã eſſe quaſi ſine duita- te, Antiſtius Labeo dixit: q́niã particula, ue, priuatiua quãdoq; eſt, ut in ueſano, uecordeq; diximus.ſquapropter etiã quæ nunq́ nupta fuit, uidua rectè appellabit᷑, cõpetentq; ei cæ- terapriuilegia, quæ uiduis cõceſſa ſunts Sed hanc ego Labeonis interpretationẽ uix ſcio quantũ approbem, nõ quòd A. Gellij exem- plo mouear, qui& ipſe quaſdã eius ſimiles de riuationes quãdoq; cõfutauit, ſed quòd qua- cunq; autoritate potiores apud me ſunt ratio nes. Quomodo enim uiduã à ue,& duitate di ctam credamus, quæ dictio prima in ſyllaba corripit᷑, cùm ſi Labeonis uera eſſet ſentẽtia, pProduci debuiſſet:ſicut& uecors, ueſanusq́; producunt᷑. Quomodo itẽ ab etymologia uo cabuli affirmatiue argumẽtabimun, ut quia ſi ne duitate puella ſit, uidua dicat᷑, cũ huiuſmo di argumẽtũ nõ cõſiſtere frequẽtius receptũ ſit? 8ed& nõ parũ me legis Iuliæbexemplum mouet, quę uiduã à uirgine ſeparat, licet in u- traqʒ ſtuprũ cõmittat᷑. Hieronymus quoqʒ ad Fabiolãi: Vidua, ingt, eſt cuius maritus mor tuus eſt. t Nam& antiqui autores uiduũ ſim- pliciter pro priuato accipiunt, unde uiduus pharetra Apollo apud Horat. Elegãtior igit ſubtiliorq; Labeonis mihi uidet᷑ ſententia, q uerior, ut meritò nõ niſt ex lata ſignificatiõe ſuſtineri eam pleriq; reſpõderint': fquando- quidẽ& ſciẽtiſsimi grãmaticorũ ab antiquo uerbo iduare, uiduà dictã putãt, q́d ſeparare ſignificat:unde& Diuidere uerbũ,&ldus di cti Macrobio. Sit igit᷑ uidua, quę à uiro ſepa rata eſt:cui ſententiæ& cæteri antiqui cõmu nisq; omniũ uſus aſſentire uident᷑. Addunt! aliqui ita demũ ꝓpriè dici uiduã, ſi à uiro, cui ſuperſtes exiſtit mulier, facta ſit: q́d ego non probo, cũ nuptiasnõ cõcubitus, ſed cõſenſus faciat. tSed ꝗd ſi mortui uiri honorẽ nõpro-/ curet, ſtuprũq; patiat: Et non eſſe uiduã qui- buſdã uidet᷑:quod per interpretationẽ admit ti crediderim: propter em̃ ſuũ dedecus, eis Priuilegijsindigna eſt, quibus pudicæ uiduę honeſtan-
1 u 3 6STAVCTVR
urmileadüſin ent delſe Labec 25 winluculumpa 2 Rullif hhlidenn qucncd Nncgur adic int pupa mt ædlũpermanl mreererätelaria, ue
butimur licetex
näomo deberiinp
alnt necalijpræt
e niſtei cuiobtu unqwodnöeſtin oücæſorũqz appel auwrdſene NgſogCaſciouit oraſintinorname
b Hitken unẽto labent ſ cepare ligpiceintenuib i 34 dſiaa lllo cuiusmétio
5 2
du. blaber, Qua nii
26 ro peculariand tumétonöſun
à He. as, g. 5 narea atorettquihhe
r4 elecenſur ſ
entiorib,doctori
7 dütes elle tbulg b ſusdditincta,
digines Apræter
4 6 leu Leloꝛi
kartlalis carn

30
3¹
lfin. C. de 8·
22
ndi.in fin.
cti. empt.
33
34
uæſits.§.
T.
35
d& ſi. de fruct. .quæſitll. pecularia.
36 oll. in tra. cr.
§. illuc. de ua quot.
453
honeſtant᷑.¶Cæterũ quæ inutilẽ maritũ nacta eſt, eadẽ interpretatiõe uidua cenſebit᷑ t Sed qua ratione moueri legislatores exiſtimabi- mus, ut erga uiduasindulgẽtiores ſint? Et cre dibile eſt ſexus imbecillitati miſeritũ fuiſſe, quiper alios regit᷑,
ut plurimum infi- FStructurã loci ali,
dos,& dominicaßꝶ.
rerũ negligẽtes. In Mlllis ex tabulis fa- lege põtificia illud ctam, quæ æſtate tol quoq;cõſiderariui lerent᷑,& hyeme po-
det᷑, ut præmijs ui- duitatis adductæ, nõ facilè ad ſecun- das nuptias relabe rentur, quas ea lex nõ ſatis approbat, ſed in cœlibe lecto caſtæ eſſent: quod quò dif ficilius his eſt, quæ illicium Veneris expertæ ſunt, eò& cõmendatione dignius: ſiquidem,
ut græco prouerbio admonemur, σνινρια σα æ, q́uis hæc rara auis, ut uulgò dicitur.
(§. STRVCTVRAM.) Fiut plerũq; ſtructu
ræ ex tabulis exemptiles: funde dubitari po-
tuit, an illæ ædiũ ſint, ita ut domo uendita de-
beant᷑.& eſſe Labeo ſcripſit: cũ enim perpe-
tuò in hũc uſum paratæ fuerint, tametſi quã- doq; tollant᷑, remanẽt tamẽ ædiũ b, ſicut& cæ tera quæ ædificio detrahunt᷑, ut rurſus repo- nant᷑, ædiũ permanẽt. t Quo argumento arbi
trarer etiã telaria, uel uitraria, quibus in fene ſtris utimur, licet exemptilia ſint, tamẽ uendi
ta domo deberi:in perpetuũ enim uſum para
ta ſunt, nec alij præterea feneſtre ſolent cõue
nire, niſi ei cui obturandæ ſpecialiter effecta
ſunt. quod nõ eſt in cęteris operibus, quęru-
torũ cæſorũq; appellatione recipiunt᷑. iIn ſpe cularib.uerò, licet eundẽ uſum pręſtẽt:, aliud Pegaſo& Caſsio uiſum eſt:cùm enim precio ſiora ſint, in ornamento ædiũ magis, q́; in in- ſtrumẽto habent᷑.ſcõficiebant᷑ autẽ ex ſpecu- lari lapide in tenuiſsimas cruſtas ſecto,& pel
lucido, cuius mẽtio paſsim apud bonos auto
res habet᷑. Qua ratione& domus uſufructu
legato, ſpecularia nõ deberent᷑, quoniã in in- ſtrumẽto nõ ſunt.Sed tamẽ Vlpianisſentẽtia receptior eſt, qui ſpecularia affixa domuspar tem eſſe cenſuit᷑, ſicut& pegmata. ſFuere ex recentiorib.doctorib.quidãt᷑, ſpecularia exi- ſtimãtes eſſe, tabulas clatris cancellis ue ſpiſ⸗
ſioribus diſtinctas, quæ feneſtris opponunt᷑,
ne uirgines à prætereuntibus conſpici poſ-
nerent᷑, ædiũ eſſe ait Labeo, quoniã per- petuo uſui parata eſ- ſent, neq́; ad rem per
ſint, uulgus Zelozias uocat. Sed hæc ſenten tia ex Martialis carmine confutatur: Hybernis obiecta notis ſpecularia puros
unt ſoles,& ſine fæce diem.
id qui in uicini domũ ex feneſtra ſpectũ habet, ſpecularia im- sit, unde ipſe uicinũ, minime illi icuus, uideat: Et nõ poſſe quidã 3. duriorem enim uicini conditionẽ mutuus proſpectus ceu aPlutonis le, uel Gygis anulo adimeretur. contra alijs uiſum: cuilibet enim in ſuo id facere per
de uerb. ſignif.comment.
10
20
30
40
50
60
454
mittendũt, qd ſibi conducere exiſtimauerit.
Applicata hypotheſis ad text. 2 In inſtrumentis quæ ab ultimo traciu perfeclionè accipiut, eodem tempore cenſentur acta omnia. 3 Codicilli teſtamenti iam facti pars eſſe uidentur. 4 Codicilli ad teſtamenti
tinere, quòd interim ſenſum interpretatio⸗
ne producendi—
tollerentur. producendi,& e ScAEVOL. LIB. XVIII contra.
DIGESTORVM. ʒ Exemplis hæc regula de
claratur.& num. 6
LEX CCXLLIIT Cęuola reſpond. Sẽper receptũ eſt
ut libertorũ appella
tione etiã hi cõtineri
CAEVOLA.)
t Aſsignauerat paterfamil. in teſta mẽto libertos ſuos uni ex filijs, dein- de poſteriore ſcri- ptura Titiũ ſeruũ ſuũ liberũ eſſe iuſſerat: du- bitaripotuit, an is quoq; aſsignatus eſſet, cũ de eo intellexiſſe nõ uideat᷑ teſtator, qui cum aſsignatio ſcripta eſt, adhuc libertus nõ erat. Sed Scęuolæ aliud uiſum eſt: non enimhoc in caſu ordo ſcripturæ uidet᷑ diuerſitatẽ iuris inducere, fcũ in inſtrumentis quæ ab ultimo tractu perfectionẽ accipiũt*, eodẽ tempore cenſeant᷑ acta omnia, idcircoq; parũ referat poſteriore, an priore loco libertas data ſit. Sed quid ſi nõ teſtamento, ſed codicillis poſt aliquod tempus factis, libertas T'itio relicta ſit? Et idẽ eſſe arbitror: nec em Scæuola hic diſtinguit, qualis fuerit poſterior ſcriptural nã& qd codicillis ſcriptũ eſt, perinde eſt, ac ſi teſtamẽto adnotatũ eſſet, tquoniã codicilli teſtamenti iam facti pars eſſe uident᷑. Alibiqʒ traditũ eſtꝰ codicillos ad teſtamẽti ſenſum interpretatione producẽdos,& uice uerſa te ſtamentũ ad codicillorũ ſententiã: funde&
cõditio in teſtamẽto legato addita, ex mente 5
teſtatoris repetita in codicillis etiã trãslato le gato cenſet᷑ꝰ: quod& Decio uiſum eſtt Sic & ſubſtitutio fideicõmiſſaria in priorib.tabu lis facta, ex his declarationẽ ſumit“, quæ po- ſteriorib.codicillorũ tabulis ſcripta ſunt, idq́; niſi uerba euidentiſsimè repugnẽt, uel cõtra ria uolũtas defuncti, ut hic dicit᷑, poſsit oſten di. Sed quid ſi uerba quidẽ omnino nõ repu gnent, ſed quædã alioquin ſuperfluãt, quędã diuerſa ſuadeãt? Et Cornæus reſpõditt, tum quoq; codicillos ſecundũ teſtamẽti uerba in- telligẽdos eſſe,& ideo ex uniuerſali ſubſtitu tiõe in codicillis facta, nõ uideri particulares correctas, quę teſtamẽto ſcriptę ꝓponerent᷑. 1 Labeo à Paulo reprehenſis ratione mulctæ& pœnæ. 2 Mulcta& pœna, inſpecta uocabuli origine, non aifferunt. 3 Paulus ſecundum temporũ ſuorum conſuetudinem loquen- di mulctam accipit. 4 A pœna nõ prouocari, à mulcta prouocari, quomodo acci- piendum.& num.5 6 Maniff ſtus uſurarius etſi appellare prohibetur, ſi tamen aſſe rat ſe tantũ fœrnorisnõ extorſiſſe,&c, ꝓuocatiõi locus eſt. 7 Pœnã quilibet iudex delicti cognitionem habens‚ in ferre po- teſt: mulckam uerõò non, niſi cui a lege, uel mandatis prin- cipum conceditur. 8 Pœnæ ſingulorum peccatorum ſunt certæ, mulcta uerò in- certa eſt,& ex arbitrio iudicis dependet.
V 2
h I. proculus. de dam.infect.
i l.j. de aßig. lib.
2 k I.j..prius. de uulg.
I I talis. in fi. de lega.j. 3
4
m l.ij.§. codicil lorum.de iu- re codicill.
n l. Neſennius. de exc. tut.
6
0 I. Caio. de ali. leg.
p Deci. conſil.
190.
q I. fi. ad Treb.
r Corn. conſil. 44. in 3.

455
5 Sicerta pecunia à lege conſtituta ſpeciali alicui delicto ſit, ea
proprie mulcta dicetur.
10 Res exemplo declaratur. 11 Mulctæ ctiam hodie incertæ ſunt, licet ſtatutum ſit, quatenus mulctam dicere magiſtratus poſſunt.
4 I. aliud. 5. eo.
6 5 Bald. l. j. col. V. C. ne ex del. def. c c. q 1m7 ſit.
de uſccr.
Athenienſes mulctas in aram
Aieεs ναπ᷑νπν ννον dedicabant.
IQvA peœna.)
Scripſerat An tiſtius Labeo, pœ- nã& mulctã idẽ eſ ſe: ſed Paul. falſum id exiſtimat,& prę ter cęteras, tres dif ferentias adducit, quib. probet aliud eſſe mulctã, aliud pœnã.t Sentẽtia ta men Labeonis, in- ſpecta uocabuli o- rigine, uera eſt. Quandoquidẽ ſu- pra ex uetuſtiſsi- mis ſcriptorib. ad- monui, mulctã O- ſcũ eſſe uerbũ, quo pœnaſignificetur. Sed Paul. ſecun- dũ temporũ ſuorũ
intelligant᷑, qui eodẽ teſtamẽto, uel poſte riore loco manumit terentur:niſi manife ſteis à quopaterent᷑, contra defuncti uo- luntatẽ doceretpeti. LABEO LIB. IIII. 2⁴αν EX PAVLI EPIST. LEXCCXLIIII.
8 qua pcœna eſt, mulcta eſt: ſi qua mulcta, pœna eſt.
Paulus utrunq; eo- rũ falſum eſſe:nanq; harum rerũ diſsimi- litudo ex hoc quoq; apparet, ꝙ; de pœna Pprouocatio non eſt:
cõſuetudinẽ loquẽ
di mulctam accipit, qua inſpecta, non eſt du- bium expoſitionem Labeonis ſuſtineri non poſſe. Connumerauimus autem ſuperius* quamplures differentias, in horum uocabu lorum ſignificatione: nunc de tribus ſolum attingendũ eſt, quæ à Iuriſconſulto referun- tur. trima eſt, quòd à pœna non prouoca- tur, à mulcta uerò prouocatio eſt:quæ uerba uario modo à Doctoribus accepta ſunt. Sed
Bartolus intra tẽpus ꝓᷣuocandi defuncto reo 40
pœnã deberi, mulctã uerò non deberi inter- pretatus eſt:hincq; probari exiſtimat, pœnæ pPetitionẽ in hęredes quoq; cõpetere, mulctę uerò morte rei extingui. Quæ ſentẽtia mihi uidet᷑ nõ ſatis recepta eſſe:crebrius enim tra ditũ eſt à pœna nõ eſſe prouocationẽ:qᷓniam ſi de delicto cõſtet, cum à lege pœna impona tur, ſi quis ꝓuocaret, non de facto iudicis, ſed de iniquitate legis cõquereretur& ideo ad- mittẽdus non eſt: quod in mulcta nõ proce- dit, quæ ab ipſo iudice dicitur, non aũt a lege certo modo diffinita eſt. Quapropter ſi quis eo prætextu à pœna appellaret, quòd inno- xium ſe diceret, uel quòd ex lege huiuſmodi pœna affici nõ poſſet, dubiũ nõ eſt, quin ad- mittẽdus foret:nõ em̃ hoc caſu de legis iuſti- tia, ſed de ius dicẽtis facto diſceptaret᷑ b. Cui ſentẽtię nõ abſimile uidet᷑ t qͥd traditũ eſt, tã- etſi manifeſtus uſurarius appellare prohi-
beat, ſi tamẽ aſſerat ſe tantũ fœnoris nõex- torſiſſe, inq; quãtitatis modo pręgrauari, ꝓ- uocationi locũ eſſe:qᷓd Iac.& Albe. probant.
Neritò igitur cũ quis facinoris cõuictus eſt,
ſtatim pœna à lege cõſtituta debet᷑: at mulcta
20
30
50
60
D. Andreæ Alciati in tit.
456
nõ prius debet᷑, qᷓ; in reiiudicatæ uim ſenten- tia eius indictiua trãſierit. Nã& Corn. Tacit. lib. XII. Cenſuit inquit) L. Piſo Cõſul deſi- gnatus, ne mulctã a Tribunis dictã quæſto- res ærarij in publicas tabulas ante quatuor
ſimulatq; em̃ uictus quis eſt eius malefi- cij, cuius pœna eſt ſtatuta, ſtatim ea de- betur: at mulctę pro uocatio eſt, nec antè debetur, qᷓ; aut non eſt ꝓuocatũ, aut pro uocator uictus eſt: nec aliter qᷓ; ſi is dixe rit, cui dicere licet. ex hoc quoq; earum rerum diſſimilitudo apparere poterit, qa certæ pœnæ ſingulo rum peccatorũ ſunt, mulctæ contra: quia eius iudicis poteſtas eſt quantã dicat, niſi
mẽſes referrẽt, me- dio tẽpore cõtradi cere liceret, deq; eo cõſules ſtatuerẽt.
fSecũüda differétia eſt, ꝙ pœnam qui libet iudex, quide licti cognitionẽ ha beat, inferre po- teſt, at mulctã his ſolis dicere licet, ꝗ bus ex lege uel ma datis principũ cõ- ceſsũ eſt. Quapro- pter nec magiſtra- tus municipales ¹, nec defenſores ci- uitatũ, nec delega- ti iudicũ, iuriſdicti onẽ ſuã ꝑ mulctæ cõminationèé tueri poſſunt. Quod& in arbitro dicendũ eſte, niſi ex cõpro-
miſſo hæc ei pote- ſtas à partibus data ſitt. Tertia differẽtia eſt, quia certę pœnę ſinguloꝶ peccatorũ ſunt, at mulcta incerta eſt,& ex arbitrio ius dicentis pẽdet.ubicũqʒ igit᷑ delictũ perpetratũ ſpecia le eſt,& certã pecunię taxationẽ in ultionẽ nõ habet, ibi propriè mulcta eſt:ut ſi quis cõ tumax fuerit, corã tribunali irreuerenter ali- quid egerit, prætorẽ cõtumelioſe cõpellaue rit, etſi qua ſimilia: hæc enim delicta cõmune aliquod nomẽ nõ habẽt, ſed ſpecialiter deſi- gnant. Ea uerò quę cõmuni generaliue noĩe dicuntur, ut ſtuprũ, furtũ, falſum, peculatus, certas& à lege conſtitutas habent pœnas,& ideo in eis mulcta proprieè locũ ſibi nõ uẽdi- cat. Quo fit, ut tametſi ex lege municipali li- berũ arbitriũ circa pœnas delictorũ prætori conceſsũ ſit, quis furi, uel adultero pecunia riam pœnã indicat, nõ tamẽ propriè mulctaſ ſe dici poſsit: quoniã huiuſmodi delicta cõ- munia generaliaq; ſunt, at mulcta de ſpecia- lib. infligit᷑. Quod ſi certa pecunia in pœnã à lege conſtituta ſpeciali alicui delicto ſit, ea propriè mulcta dicetur:cũ enimante eã legẽ incerta eſſet, quis deinde ex cõſtitutione ad præfinitã taxationẽ redigat᷑, ſeruat tamẽ no- mẽ ſuũ:fuerbi gratia, Si clericus fruſtratorie appellaret, uel procurator ab executione, ar bitrio iudicis olim mulctabat᷑s:deinde cõſti- tutũ eſt, ut L. argenti libras ſolueret, an ideo minus hæc mulcta dicetur: Etpropriè mul- ctã eſſe dicendũ eſt, idq; etiam ex hoc reſpõ- ſo probat᷑ licet aliter Accurſ. ſenſerit. Quod et de ea pecunia arbitror, quam fiſco iudices litium protelatores exoluere cogũtur mul⸗ ctam
j taun K 4 6 ſaus umulärum cogt tinchbexplic nachreluſbunhu dükradlb mut ſguſt ilkopusbor eihfei ulenligtte cutna dunm. nurnta adomoſcpard draliz alum onſ rukkio zuiuneſponſt nirnanſttædum. Rahrnquiiſgnfeet dypentyo ypotyyron Dhronſuuebuucluäum. abunhete mibyns cgno numn ex feguenior fect luuſnteti, nilhpeit CrKrVaE.) Ex pe u unprioreſthwiuſr düblsſtruGtilbus piusſciendu eſt, üsftcöſtabaſe malicreiſuſtine Niathiorülabole arüblVitruu- doppfledant 9 cherluerculs,
e l noner nib. de ql.
8
dman te L 9 murmoreis baſl
itadium nöell merrie

2
— es.§. pe leg. iij.
utis,
457
ctam enim eam lex appellat,& quidem pro- priè. flllud cõſtat, cùm hodie ſtatutũ ſit, qua- tenus mulctam dicere magiſtratus poſſunt“: quoniã minorẽ infligendi diminuendiqʒ ius habent, adhuc incertas eſſe mulctas,& in eis nomẽ id proculdu bio propriè locum habere. Et hęc iure Romano uera füt:
cum lege conſtitutũ eſt, quantam dicat.
Atheniẽſes em̃ ali- POM p. LIB. X.
ter obſeruaſſe quã EpSr.
doque legimus, hi LEX CCNXLV. mulctas in arã uꝛꝰe Tatug affixę baſi
gorog, id eſt, Iouis cõſeruatoris dedi- cabãt, quasſemelil latas remittere nõ licebat: qᷓuis pęna iure debitas, pecunia redimere fas haberent, idq; Platonis exemplo, qui ſingulis delictis pecuniarias mulctas conſtituit. Cætera quæ ad mulctarum cognitionem pertinent, ſupe rius à nobis explicata ſunt. Statuæ affixæ baſibus ſtructilibus, an ſint ædium. Baſis ſtructilis quid ſignificet. Structile opus pars ædificij eſt. Tabulæ religatæ catenis, aut erga parietem affixæ, ſint ne æ- dium. Ornamenta à domo ſeparabilia, ſi inde perfectioni domus nihil decedat, ædium non ſunt. Varia lectio huius reſponſi. Prothyron an ſit ædium. Prothyron quid ſignificet. Hyperthyron, hypoth vron, diathyron, quid. Dithyron ſiue biualuium. Secundus rhetor tzitos cognominatus. Prothyron ex frequentiori ſignificatione ueſubulum ſigni⸗ ficat. Alciati ſententia, quid hoc in loco prothyron ſignificet. TATVAE.) Explicat hoc reſponſo Pom pehntte tres ſatis dubias quæſtiones, qua- rum prior eſt huiuſmodi, tAn ſtatuæ affixæ baſibus ſtructilibus, ſint ædiũ. In quo articu- lo prius ſciendũ eſt, quid ſignificet baſis ſtru ctilis Et cõſtat baſem eſſe ſedẽ& pedamen- tum cuiqʒ rei ſuſtinendæ: unde baſes uaſorũ Corinthiorũ Iabolenos, baſes catapultę& co lumnarũ M. Vitruuio. Hæ ex ſolido lapide quandoq; fiebant, quandoq; opere ſtructili, id eſt, ex laterculis, calcecq;. tgitur ſi quæ ſta- tuæ marmoreis baſibus inſiderent, in cõfeſ- ſo fuit ædium nõ eſſe, ſed rutis cæſisq́; annu- merari“, ut ſupraà uidimus:& ideo uẽdita uel legata domo, auferri poſsũt. Sed ſi fupra ſtru ctiles baſes collocatæ eſſent, tractatus magis ambiguus eſt: tquoniam ſtructile opus pars ædificij eſt, nec amoueri poteſt: ſicut ergo ba ſes ipſæ pars ædium ſunt, ita eis impoſitæ ſta- tuæ ædibus adſcribi debent: in qua tamen re aliter Pomponio uiſum eſt: apponunt᷑ enim magis cauſa ornatus, quàm ut ędes perfician tur. tSequens quæſtio eſt, quid de tabulis, quas pictas antiqui catenis religabãt, uel pa- rieti, tignisue affigebant, an illæ ædiũ eſſent. Et eadẽ ratione nõ eſſe reſpõſum eſt: ornant
bus ſtructilibus, aut tabulæ religatæ catenis, aut erga pa-
de uerb. ſignifcomment.
10
20
30
48
50
60
458
enim, elegantioremq́;reddũt domũ huiuſmo di tabulæ, nõ autẽ quicq́; ad eius perfectionẽ faciũt. Quod ſi in tectorio opere loco cruſta rum marmorearũ inde exemptarũ appoſitæ ſint, tunc ædiũ partes ſunt: uidentur enim te ctorij ipſius perfe/ ctioni accedere,& parũ refert ex mar more, uel ex tabu- lis pictis, quod illi deeſt, ſuppleatur.
Quid autẽ ſit tecto riũ, ſuperius à no- bis tractatum eſte. IHincq; probatur, ornamenta quæ à domo ſeparari cõ- modè poſſunt, ſi eã ob rem nihil perfectioni domus deeſt, ædiũ non eſſe,& ideo ædibus uenditis uel legatis nõ deberi. tSanè hoc loco antiquorũ codicũ uaria eſt ſcriptura:quidã enim habent, Aut ſi militer quæ cohærent lignis: alij, lychnis, alij tignis.In ultima quæſtione dubitari potuit, an prothyron ædium ſit:& reſpõſum eſt, eſſe. tSed in hoc nõ modica eſt difficultas explica re quid ſibi prothyron uelit. Et gręcus ſermo indicat aliquid ſignificare, quod ante ianuã uel oſtium ſit, à gręca præpoſitione 2,& di- ctione boνrqua ratione& Hyperthyron dici mus, quod ſuperliminare quidã uocãt, ſicut Pſeudochyron poſticum, Hypothyron hian- tiam cauitatemue ianuæ, Diathyrõ quodper eam ponitur: qualis eſt in ianuis, quam uul- g0 poſterulã uocamus, in oſtijs uerò, quam uulgò buxulam appellant,& ex tabulis con- ficitur, ad arcenda, dum ualuæ aperiuntur, ir rumpentia frigora:fit& quandoq; uice tabu- larum, appoſitis tapetibus, uel peripetaſma- tis, huiuſmodiq; uelamine. Eſt& Dithyron quod Biualuium dicere poſſumus: unde Ari ſtoteles de Animalibus quarto, genus quod dam oſtracòn appellat dithyra, quaſibifores teſtas: quæ uox etiam poſterulæ conuenire poteſt, quaſi ſit Aν duρᷣ, unde& dithyron Græci, pro eo quod duplicatũ eſt, uſurpant, ut Heſychius& Suidas tradit. Philoſtratus quoq; in uitis Sophiſtarum autor eſt, Secun dum rhetorem ab aliquibus eπ᷑ννο fuiſſe cognominatũ, quòd fabri eſſet filius. tIgitur Græci prothyron uocant, quod Latini V eſti bulum dicunt: unde Pindarus in Olympijs Corinthum Peloponneſi prothyron appel- lat, quaſi portam uel fauces dicas. Sed& Po- ſidippus in epigrammate, π οννανε quit, Onx uœæοενένι,ideturq́; accepiſſe pro ſta- tuariorum pergula, in qua publicè ante ia- nuam ſpectanda opera proponebantur. Hie ronymus uerò in Ezechielem, quod Aquila & Theodotio prothyron dixerat, limẽ portæ tranſtulittfrequẽtior tamẽ interpretatio eſt, ut ueſtibulum ſignificet. Sed in hũc ſenſum hic accipi ego nõ arbitror, non ꝙ me moueat Aelij Galli luriſconſulti autoritas, quem re-
3
rietem affixæ, aut ſi- militer quæ cohęrẽt tignis, nõ ſunt ædinũ: ornatus em̃ cauſa pa rant᷑, non quò ædes perficiant᷑. Idem La- beo ait: Prothyron qd in ędibus interdũ fieri ſolet, ędium eſt.
6
d l. fundi. 9. ij. de acl. empt.
e l. in rutis. 7
10
11
14
15

16
4 I. quæſitum. 9.
Papinianus. de
fund inſtr.
à2 H
459
fert A. Gellius ſcripſiſſe libro de ſignificatio ne uerborũ, quæ ad ius ciuile per tinẽt, ſecun do, ueſtibulũ partẽ ædiũ nõ eſſe: ſed quia nõ uideo cur hoc ſenſu Põponius& Labeo græ ca magis dictione qᷓ; latina,& quidẽ uſitatio- re, uti debuerint, pręſertim cũ indu- bitatum ſit, ut ego ſentio, ueſtibulũ, tametſiextra ianuã domus ſit, ædib. ta mẽ adſcribi,& ceu earũ membrũ exi- ſtimari. †Arbitror igitur hac uoce po ſterulã uel buxulã ipſam ſignificari: interdũ enim ea, ut hic dicit᷑, in ædibus fit: nam M. Witru- uius autor eſt, quæ Greci diathyra, uel ut alij magis ꝓbãt, dithyra dicũt, à La- tinis prothyra appellari. Papinianus quoq;:, Prothyron domus, inquit, ſi uelamen eſt, in- ſtrumẽto domus cõtinet. Quib. uerbis aper- te indicat᷑, nõ poſſe nosde ueſtibulo intellige re, ſed potius de ſtragulis aliquib. pictis: quã- doquidẽ lIul. Pollux lib. xX. inter ianitoris in- ſtrumẽta, prothyra quoq; cõnum erare uidet᷑ oueinna, id eſt multifariãuariegata Diſtin guendũ igit᷑ eſt, ut buxula, ſi ex tabulis ſimili ue materia cõfecta ſit, pars ædiũ cenſeatur, ſi cut& poſterula:ſi ex uelamine, huiuſmodiq; aulæis, nõ pars, ſed inſtrumentũ ſit domus.
1D5 E M LIB. TVI. EPIST.
LEX CCXLVII.
4 Pud Labeonẽ
w:aνεν sita ſcri- ptũ eſt: Exhibet qui præſtat eius de quo agitur præſentiã: nãᷓ etiam qui ſᷣſtit in iu- dicio, pręſtat eius de quo agitur præſen- tiam, nectamen eum exhibet, qui mutum aut furioſum, aut in- fantem exhibet:non
Exhibere quid ſit ex ſententia Labeonis.
Labeonis definitio à pomponio reprehenſa.
Labeo defenſus ab Alciato.
Præſentia propriè ad corpus refertur.
Caſus, quibus furioſus pro abſente non habetur.
Generaliter furioſorum conſenſus nullus eſt,& tamen abſentes
per procuratorem conſentire poſſunt. Si quis furioſi præſentiam præſtare promiſerit, ualet ſtipula- tio, contra Accurſium.
Niſi poſt ſtipulationem in furorem inciderit.
Muti à natura, infantibus& furioſis ſimiles exiſtmantur.
simpliciter mutus omnes contractus facere poteſt, excepta ſti-
Reſttuere quid ſit.(pulatione.
Non ſufficit corpus reſtituere, niſi omnino res ipſa præſtetur.
Res acceßiones fructusue continet.(poſſe.
Ex libris a luſtiniano editis nõ omnes faclorum ſpecies decidi
Sine Bartolo, alijsq́; interpretibus, ius noſtrum non conſiſtere. PVD LABEONEM.) Scripſit Labeo bauενν, id eſt, ueriſimiliũ libros octo:
tin hoc opere definiuit quid ſit exhibere. Et
id eſſe arbitratus eſt, qd eius de quo agit᷑ præ
ſentiã præſtare.f Quã definitionẽ à Põponio
hic reprobari cõmuni calculo receptum eſt,
idq; duob.argumẽtis. Nam qui in iudicio ho
minẽ ſiſtit, præſtat eius de quo agitur pręſen
tiam,& tamẽ aliud eſt ſiſtere, aliud exhibere.
Rurſus, furioſus, aut infans, aut mutus iudi-
cio exhibent᷑,& tamen eorũ præſentia nõ ui-
detur præſtari: loco enim abſentiũ habentur.
D. Andreæ Alciati in tit.
20
30
40
50
60
460
fpoſſet tamẽ Labeonis ſentẽtia defendi,ſicũ;
qui hominẽ ſiſtit, etiã exhibere dicamus, ut exhibẽdi uerbũ generalius ſit:eſt em̃ exhibe- reb, extra ſecretũ habere. nec ſimpliciteruerũ eſt, furioſi, infantis, muti pręſentiã nullã eſſe, ſed ꝓ abſentib. ha- beri: tquoniã præ ſentia ꝓpriè ad cor pus retert: nec du- bium eſt corpore eos pręſentes, licet lex plerũq;propter ſenfus imbecillita- tem abeſſe eos in- terpretet᷑. Quapro pter quoſdã caſus reperire eſt, quib. furioſus pro abſen te nõhabet᷑, ut cùm de perſeuerantia, nõ autem de nouo conſenſu agitur. Itemq; cùm hoc nõ tractatur, ut con- ſentiat, ſed ſatis eſt ne contradicat: cuius rei exemplum eſt in muliere furioſa, de cuius dote pater agit, nec de ratihabitione cauet. Nam& generaliter furioſorũ conſenſus eſt nullus,& tamẽ abſentes per procuratorẽ cõ- ſentire poſſunte. f Quapropter ſi quis furioſi præſentiam præſtare promiſerit, non ualere ſtipulationem minimè cum Accurſio ſenſe- rim f, ſed potius corpore,& de facto exhiben dum eſſe. rlllud non difffteor, ſi poſt ſtipula- tionem in furorem inciderit, promiſſori com petere exceptionem s. Cùm enim de ſani ho- minis præſentia agitur, non uidentur partes uoluiſſe exhiberi caſu, quo propter demen-
enim poteſtuideri e- ius præſtare præſen tiam: nemo enim ex eo genere præſens ſa tis aptè appellari po- eſt. Reſtituit non tantum qui ſolùm corpus, ſed etiã qui omnem rem condi- tionẽq; reddita cau- ſa præſtat:& tota re- ſtitutio iuris inter- pretatio eſt. FINILS.
tiam impediretur.Et quod de muto hic dici ⸗
tur, de eo qui naturaliter mutus ſit, accipien- dum eſt:huiuſmodi enim& ſurdi ſunt: unde quid ſententiæ intellectúsue habeant, expo- nere nequeunt, idq́; in cauſa eſt, ut infantib. & furioſis ſimiles exiſtiment᷑: alioquin qui ſimpliciter mutus eſt, omnes cõtractus face- re poteſt, excepta ſtipulatione, quoniam ex- preſs io uerborũ in ea neceſſariò requiritur. 1§. KESTITVIT.) Reſtituere, eſt rem in ea conditione, quę retro fuit, præſtare. Non ergo ſufficit corpus ipſum, puta fundum re- ſtituere, niſi omnino res ipſa præſtetur. Res autem dictio eſt uniuerſalis, quę acceſsiones fructusue cõtinet. Sed&in ea conditione eſt reſtituẽda, in qua olim erat, ut ſi cauſa uſuca- pionis ſuberat, ea quoq; reddat᷑. Sed quoniã non ſemper acceſsiones& fructus uel cauſa redditur, ſed aliter atq; aliter ſolet diſtingui, ideo hęc reſtitutio omnis in iuris interpreta- tione uerſat᷑, de qua re ſuperius Anobistracta tum eſt.Sunt enim hoc ſub titulo quatuor e- iuſdem ſenſus ad hanc materiã pertinẽtia re- ſponſa, ut nõ poſsim nõ mirari, cur idem to- tiesinculcauerint, qui ſubluſtiniano cẽtones hos legũ cõficiendi curã aſſumpſerũt, quaſi
c l Dae.a ſunt ſeid
ali. ug.
4 ljaſt
matr.
6
2
7 e l.if de pna hesmags
9
8
f lſbpuik
annendarenilil
9
n degztiulg
1ND
lntꝛcheted7⸗ Monduetbo.17 1 KüfteRomgzoc gellocus ns nerbum 164 auum nõprollt 221 detcapele cifaus 29 attixomitere 341 malwamititur 295 maubs-onſtaim 301 manionerei 229 manopnentis 102 alabeonem 246,459 mrum appell 19 aanelibertum 264 aciuitats 145 ridei emptor 66 vrumappell. 359 wum appell. 200 24² 335 395 267 307 196 316 polcee inſtrumenta.
ubonumappell nediem algeeſt lilequi
n
igrrum 340 4 350 nüionales cfeditores
andionem enim 165 mm ltio z91 nüorautem is 20 aursccipiödos 19 unnmappel. 1 4 apcipua düiſeatus Antetamento Mretor dicat lrrebatur ipuamur
211
Dreliterg
Maureds amulir 336 füucciga 307
etin a Kcenö 9p 19 on düuh e 389 Rngpel 343 ohre 371 ” 431 Amnreii 338 Alheſ 1 31
exal

15 8
46¹1
alia noua magisq́; neceſſaria deeſſent Scribat Iuſtinianus quantũ uelit, glorieturq; ſuos hoſ- ce libros caufarũ negociorumqʒ; deciſionib. ſa tis eſſe, res ipſa planè reclamat, nemoq́; ciuilis profeſſionis eruditus eſt, qui apertiſſimè nõ ui deat innumerabiles dubitationes ex facto ori- ri, quas niſi omnino Oedipus is ſit, ex harũ le-
um ſylua decidere nemo unus poſsit: fut pla-
nè ſine Bartolo, alijsq; quibuſdã interpretibus, ius noſtrũ nõ conſiſtere affirmare auſim: quid enim, ſi bonarũ literarũ cognitionẽ excipies, il
INDEX LEGVNM
Bſentẽ accipere.; 74 Arons uerbo. 171 Aedificia Romg. 3 06 Ager eſt locus 163 Alienationis uerbum 164.
Alienatum nõ proprieè 221
Aliud eſt capere 227 Aliud eſt fraus 293 Aliud eſt promittere 341 Anniculus amittitur 298 Anniculus non ſtatim 301 Appellatione rei 229 Appellatio parentis 202
Apud Labeonem 246.459
Armorum appell. 193 Hſsignare libertum 264.
Bona ciuitatis 146 Bonæ fidei emptor 266 Bonorum appell. 389 Bonorum appell. 200 Boues magis 242²
Carbonum appell. 335 Cedere diem 395 Cenſere eſt 267 Cepiſſe quis 307 Cætera 196 Cæterorum 326
Cognoſcere inſtrumenta. 210
Collegarum 340
Commendare nihil 350
Conditionales creditores 208
Coniunctionem enim 166
Coram Titio 391
Creditor autem is 209
Creditores accipiẽdos 139
Creditorum appell. 140
Cui præcipua 211 Cum biſſextus 250 Cum in teſtamento 377 Cum prætor dicat 236 Cum quærebatur 446 Cum ſtipulamur 250
Debitor intelligitur 265
Dediſſe intelligendus 231 Delata hæreditas 318 Derogatur legi 260 Deteſtatio eſt 179 Dimiſſoriæ literæ 263 Duobus negatiuis 4³⁶
Etiam aureos 326 Etiam ea mulier 307 Eum qui uectigal 147 Exilla parte edicti 419
Facere nõ oportere 359 Faciendi uerbo
3 43 Familiæ appell. 371 Ferri proprie 43¹ Filij appell. 238 Frugem pro reditu 231 Fugitiuus eſt 4¹5 Fundi appell. 392²
de uerb. ſignif.comment. 4
6²
li aut acutiſsimè nõ excogitarũt, aut clariſsimè nõ docuerũt, ut noſtris oculis offuſas per hoſ- ce Græculos tenebras aperirent- Illud nõ diffi teor, ſi antiquorũ Iuriſconſultorũ opera exta⸗ rent, nec Iuſtiniani iniquiſsimo illo edicto ſub lata fuiſſent, Accurſij,& qui poſt eum ſcripſe- runt, minimè neceſſarias futuras fuiſſe lucu- brationes. Sed ſatis ſit conceptam animi indi- gnationem hactenus prompſiſſe, ne crabronũ
aculeos irritaſſe uidear.
T I N. SVB KVB. DB VER B. SIGNIF,
Generi appell. 303 Mille paſſus 321 Quiſquis mihi 272
Habere duobus 358 Minus ſolutum 170 Quos nos hoſtes 4²⁹ Hæc adiectio 361 Modeſtinus reſpon. 263 Quod dicimus eum 423 Hæc enunciatio 4²⁵ Morbus ſonticus 268 KRecte dicimus 259 Hæcſtipulatio noxis 375 Mouentium item 246 RKei appellatio 132 Hæcuerba cui 224 Mulieris appell, 142 KRKei appellatione 155 Hæcuerbaille autille 282 Municipes intelligendi 4 Reſtituere autem 171 Hæc uerba in ſtipul. 229 Munus proprie 398 KReſtituere uidetur 230 Hæc uerba quanti 362 Munustribus modis 149 Sæpe ita 204 Hæredis appell. 219 Nam quem ſine 316 Satiſdationis 216 Hæredis appellatione 338 Natorum appellatio 262 Scæuola reſpon. 453 Hæreditatis appell. 275 Natura cauillationis 344 Sciendum eſt 225 Hęreditatis appellatiõe.305 Nepos Proculo ſuo 284 Sequeſter dicitur 265 Herennius ait 279 Neratius Priſcus 238 Si ita dte ſtipulatus 316 Hominis appell. 319 Nihil aliud 156 Si calumnietur 4²⁶ Hoſtes ij ſunt 274 Nomen filiarum 330 Si cum fundum 286
Id apud ſe quis 312 Nominis& rei 134. Signatorius 230 Illa uerba arbit. 223 Non eſt pupillus 328 Sylua cædua 167 Illa uerba optimus 327 Non eſt ſine liberis 315 Si qua pœna 455 Impenſæ neceſſarie 233 Non poteſt uideri 273 Si quis ſic dixerit 300 In conuentionibus 405 Non tantum 337 Si cui ex empto 141 In generali petitione 236 Notionem accipere 253 Soceri& ſocrus 314 In itinere faciendo 130 Nurus appell. 202 Soluendo eſſe 269 In lege cenſoria 379 Oſtentum Labeo 174 Solutionis uerbo 343 In rutis 448 Palam eſt 170 Spadonum 289 In uſu iuris 325 Pali& perticæ 337 Specioſas 256 In uulgari 329 Partum non eſſe 162 Sponſio 136 Inde tabernacula 355 Paterfam. peculium 353 Statux 457 Indicaſſe reum 372 Patroni appell. 203 Subſignatum 175 Inſtratum omne 196 Paulus reſpondit 4¹1 Tabernæ 354. Inſtructam autem 355 Pecunivx appell. 132 Ter enixa 304. Intelligendus eſt 320 Pecuniæ nomine 41²½²2 Tigni 217 Inter diuortium 360 Pecuniæ uerbum 345 Tranſacta 421 Inter donum&munus.363 Penes te 217 Triplici modo 309 Inter hæc uerba 350 Perueniſſe ad te 338 Tugurij 351 Inter illam condit. 402 Plebs eſt cæteri 434 Veniſſe ad hæredem 332 Inter publica 148 Plus eſt in reſti. 154 Verbum amplius 237 Inter ſtuprum& adult. 25 7 Portus appellatus 214 Verbum erit 280 Interdum proprietaté 233 Poteſt reliquorum 248 Verbum exactæ 357 Inteſtatus eſt 218 Poöoteſtatis uerbo 400 Verbum facere 4⁰4. Is qui natus eſt 392 Pratum eſt in quo 170 Verbum hoc ſi quis 127 Iuſta interpreratione 376 Præuaricatores 394. Verbum illud pertinerc. 3 52
Labeo& Sabinus 144. Princeps bona 153 Verbum oporrtebit 137 Labeo lib. r. 150 Pronüciatio ſermonis 365 Verbum oportere 173 Latæ culpæ 41³3 Probrum G opprob, 194 Verbum reddendi 247 Legeobuenire 291 Pronunciatum 197 Verbo uictus 195 Liberationts uerbum 199 Propémodum 241 Verba contraxerunt 153 Liberorum appell. 407 Proprie bona 237 Yerbis legis 276 Liberti appell. 339 Prouinciales eos 359 Verum eſt 401 Licet capitalis 261 Proximus eſt quem 245 Yeſtis appell. 288 Licet inter geſta 213 Proximiappell. 322 Vinaria uaſa 384. Litis nomen 173 Pueri appell. 382 Vinculorum 415 Littus eſt quouſq; 248 Pupillus eſt 437 Virilis appel. 313 Littus publicum 268 Quarer aliquis 302 Vrbana familia 333 Locus eſt 215 Queſtio eſt fundus 269 Vrbana prædia 373
Maioreparte anni 323 Quantum ad iuris 324. Vrbis appellatio 128 Magna negligentia 418 Qui fundum. 383 Vſura Pecuniæ 277 Malum nauis 449 Quiin continentibus 314. Vr Alphenus ait 240 Marcellus apud 138 Qui mortui 290 Vvr ſunt iudicio 4³2 Maſſurius ſcribit 312 Quinegq; 199 Meorum&tuorum 244 Qutuenenum 4³²² F 1NI S. Mercis appellatione 386 Quiuti optimæ 2444 Mercis appell. 220 Quidaliud ſunt 239

Farbkarte 13
„ 4 1 ₰½ 4 1 1 1 8 1 A